Valmiki Ramayana — Kishkindha Kanda
Valmiki Ramayana — Kishkindha Kanda
Text in Roman script
Devotional text
sa tām puṣkariṇīm gatvā padma utpala jhaṣākulām |rāmaḥ saumitri sahito vilalāpa akulendriyaḥ ||4-1-1|| tatra dṛṣṭvaivā tām harṣāt indriyāṇi cakampire |sa kāmavaśam āpannaḥ saumitrim idam abravīt ||4-1-2|| saumitre śobhate pampā vaidūrya vimala udakā |phulla padma utpalavatī śobhitā vividhaiḥ drumaiḥ ||4-1-3|| saumitre paśya pampāyāḥ kānanam śubha darśanam |yatra rājanti śailā vā drumāḥ sa śikharā iva ||4-1-4|| mām tu śokābhi santaptam ādhayaḥ pīḍayanti vai |bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca ||4-1-5|| śokārtasya api me pampā śobhate citra kānanā |vyavakīrṇā bahu vidhaiḥ puṣpaiḥ śītodakā śivā ||4-1-6|| nalinaiḥ api saṃchannā hi atyartha śubha darśanā |sarpa vyāla anucaritā mṛga dvija samākulā ||4-1-7|| adhikam pravibhāti etat nīla pītam tu śādvalam |drumāṇām vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomaiḥ iva arpitam ||4-1-8|| puṣpa bhāra samṛddhāni śikharāṇi samantataḥ |latābhiḥ puṣpita agrābhiḥ upagūḍhāni sarvataḥ ||4-1-9|| sukha anilo'yam saumitre kālaḥ pracura manmathaḥ |gandhavān surabhir māso jāta puṣpa phala drumaḥ ||4-1-10|| paśya rūpāṇi saumitre vanānām puṣpa śālinām |sṛjatām puṣpa varṣāṇi varṣam toyamucām iva ||4-1-11|| prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānana drumāḥ |vāyu vega pracalitāḥ puṣpaiḥ avakiranti gām ||4-1-12|| patitaiḥ patamānaiḥ ca pādapasthaiḥ ca mārutaḥ |kusumaiḥ paśya saumitre krīḍatīva samantataḥ ||4-1-13|| vikṣipan vividhāḥ śākhā nagānām kusumotkaṭāḥ |mārutaḥ calita sthānaiḥ ṣaṭpadaiḥ anugīyate ||4-1-14|| matta kokila sannādaiḥ nartayan iva pādapān |śaila kandara niṣkrāntaḥ pragīta iva ca anilaḥ ||4-1-15|| tena vikṣipatā atyartham pavanena samantataḥ |amī saṃsakta śākhāgrā grathitā iva pādapāḥ ||4-1-16|| sa eva sukha saṃsparśo vāti candana śītalaḥ |gandham abhyavahan puṇyam śrama apanayo anilaḥ ||4-1-17|| amī pavana vikṣiptā vinandantī iva pādapāḥ |ṣaṭpadaiḥ anukūjadbhiḥ vaneṣu madhu gandhiṣu ||4-1-18|| giri prastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhiḥ manoramaiḥ |saṃsakta śikharā śailā virājanti mahādrumaiḥ ||4-1-19|| puṣpa saṃchanna śikharā mārutaḥ utkṣepa caṃcalā |amī madhukarottaṃsāḥ pragīta iva pādapāḥ ||4-1-20|| supuṣpitāṃstu paśya etān karṇikārān samantataḥ |hāṭaka prati saṃcchannān narān pītāṃbarān iva ||4-1-21|| ayam vasantaḥ saumitre nānā vihaga nāditaḥ |sītayā viprahīṇasya śoka sandīpano mama ||4-1-22|| mām hi śoka samākrāntam saṃtāpayati manmathaḥ |hṛṣṭam pravadamānaśca samāhvayati kokilaḥ ||4-1-23|| eṣa dāatyūhako hṛṣṭo ramye mām vana nirjhare |praṇadan manmathāviṣṭam śocayiṣyati lakṣmaṇa ||4-1-24|| śrutvā etasya purā śabdam āśramasthā mama priyā |mām āhūya pramuditā paramam pratyanandata ||4-1-25|| evam vicitrāḥ patagā nānā rāva virāviṇaḥ |vṛkṣa gulma latāḥ paśya saṃpatanti samantataḥ||4-1-26|| vimiśrā vihagāḥ puṃbhiḥ ātma vyūha abhinanditāḥ |bhṛṅgarāja pramuditāḥ saumitre madhura svarāḥ ||4-1-27|| asyāḥ kūle pramuditāḥ saṃghaśaḥ śakunāstviha |dātyūharati vikrandaiḥ puṃskokila rutaiḥ api ||4-1-28|| svananti pādapāḥ ca ime mām anaṅga pradīpakāḥ |aśoka stabaka aṅgāraḥ ṣaṭpada svana nisvanaḥ ||4-1-29|| mām hi pallava tāmrārciḥ vasantāgniḥ pradhakṣyati |na hi tām sūkṣmapakṣmākṣīm sukeśīm mṛdu bhāṣiṇīm ||4-1-30|| apaśyato me sauumitre jīvite'sti prayojanam |ayam hi ruciraḥ tasyāḥ kālo rucira kānanaḥ ||4-1-31|| kokilākula sīmāntaḥ dayitāyā mama anaghaḥ |manmadha āyāsa saṃbhūto vasanta guṇa vardhitaḥ ||4-1-32|| ayam mām dhakṣyati kṣipram śokāgniḥ na cirādiva |apaśyata tām vanitām paśyato rucira drumān ||4-1-33|| mama ayam ātmaprabhavo bhūyastvam upayāsyati |adṛśyamānā vaidehī śokam vardhayatī iha me ||4-1-34|| dṛśyamāno vasantaḥ ca sveda saṃsarga dūṣakaḥ |mām hi sā mṛgaśābākṣī cintā śoka balātkṛtam ||4-1-35|| saṃtāpayati saumitre kṛiraḥ caitra vanānilaḥ |amī mayūrāḥ śobhante pranṛtyantaḥ tataḥ tataḥ ||4-1-36|| stvaiḥ pakṣaiḥ pavana uddhūtaiḥ gavākṣaiḥ sphāṭikaiḥ iva |śikhinībhiḥ parivṛtāsta ete mada mūrchitāḥ ||4-1-37|| manmatha abhiparītasya mama manmatha vardhanāḥ |paśya lakṣṇama nṛtyantam mayūram upanṛtyati ||4-1-38|| śikhinī manmatha ārtaiḥ eṣā bhartāram giri sānuni |tām eva manasā rāmām mayuro'pi anudhāvati ||4-1-39|| vitatya rucirau pakṣau rutaiḥ upahasan iva |mayūrasya vane nūnam rakṣasā na hṛtā priyā ||4-1-40|| tasmāt nṛtyati ramyeṣu vaneṣu saha kāntayā |mama tvayam vinā vāsaḥ puṣpamāse suduḥsahaḥ ||4-1-41|| paśya lakṣmaṇa saṃrāgaḥ tiryak yonigateṣu api |yadeṣā śikhinī kāmāt bhartāram abhivartate ||4-1-42|| mām api evam viśālākṣī jānakī jāta saṃbhramā |madanena abhivarteta yadi na apahṛtā bhavet ||4-1-43|| paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me |puṣpa bhāra samṛddhānām vanānām śiśirātyaye ||4-1-44|| rucirāṇi api puṣpāṇi pādapānām atiśriyā |niṣphalāni mahīm yānti samam madhukarotkaraiḥ ||4-1-45|| nadanti kāvam muditāḥ śakunā saṅghaśaḥ kalam |āhvayanta iva anyonyam kāma unmādakarā mama ||4-1-46|| vasanto yadi tatra api yatra me vasati priyā |nūnam paravaśā sītā sā api śocyati aham yathā ||4-1-47|| nūnam na tu vasantaḥ tam deśam spṛśati yatra sā |katham hi asita padmākṣī vartayet sā mayā vinā ||4-1-48|| athavā vartate tatra vasanto yatra me priyā |kim kariṣyati suśroṇī sā tu nir bhartsitā paraiḥ ||4-1-49|| śyāmā padma palāśākṣī mṛdu bhāṣā ca mem priyā |nūnam vasantam āsādya parityakṣyati jīvitam ||4-1-50|| dṛḍham hi hṛdaye budhiḥ mama saṃprativartate |na alam vartayitum sītā sādhvī mat viraham gatā ||4-1-51|| mayi bhāvo hi vaidehyāḥ tattvato viniveśitaḥ |mama api bhāvaḥ sītāyām sarvadhā viniveśitaḥ ||4-1-52|| eṣa puṣpavaho vāyuḥ sukha sparśo himāvahaḥ |tām vicintayataḥ kāntām pāvaka pratimo mama ||4-1-53|| sadā sukham aham manye yam purā saha sītāyā |mārutaḥ sa vinā sītām śoka saṃjanao mama ||4-1-54|| tām vina atha vihaṅgo asau pakṣī praṇaditaḥ tadā |vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭam abhi kūjati ||4-1-55|| eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ |pakṣī mām tu viśālākṣyāḥ samīpam upaneṣyati ||4-1-56|| paśya lakṣmaṇa saṃnādam vane mada vivardhanam |puṣpita agreṣu vṛkṣeṣu dvijānām avakūjatām ||4-1-57|| vikṣiptām pavanena etām asau tilaka mañjarīm |ṣaṭpadaḥ sahasā abhyeti mada uddhūtām iva priyām ||4-1-58|| kāminām ayam atyantam aśokaḥ śoka vardhanaḥ |stabakaiḥ pavana utkṣiptaiḥ tarjayan iva mām sthitaḥ ||4-1-59|| amī lakṣmaṇa dṛśyante cūtāḥ kusuma śālinaḥ |vibhrama utsikta manasaḥ sa aṅgarāgā narā iva ||4-1-60|| saumitre paśya pampāyāḥ citrāsu vana rājiṣu |kiṃnarā naraśārdūla vicaranti tataḥ tataḥ ||4-1-61|| imāni śubha gandhīni paśya lakṣmaṇa sarvaśaḥ |nalināni prakāśante jale taruṇa sūrya vat ||4-1-62|| eṣā prasanna salilā padma nīla utpalāyutā |haṃsa kāraṇḍava ākīrṇā pampā saugandhikā yutā ||4-1-63|| jale taruṇa sūryābhaiḥ ṣaṭpada āhata kesaraiḥ |pankajaiḥ śobhate pampā samantāt abhisaṃvṛtā ||4-1-64|| cakravāka yutā nityam citra prastha vanāntarā |mātaṃga mṛga yūthaiḥ ca śobhate salila arthibhiḥ ||4-1-65|| pavana āhata vegābhiḥ ūrmibhiḥ vimale aṃbhasi |pankajāni virājante tāḍyamānāni lakṣmaṇa ||4-1-66|| padma patra viśālākṣīm satatam priya pankajām |apaśyato me vaidehīm jīvitam na abhirocate ||4-1-67|| aho kāmasya vāmatvam yo gatām api durlabhām |smārayiṣyati kalyāṇīm kalyāṇa tara vādinīm ||4-1-68|| śakyo dhārayitum kāmo bhavet abhyāgato mayā |yadi bhūyo vasanto mām na hanyāt puṣpita drumaḥ ||4-1-69|| yāni sma ramaṇīyāni tayā saha bhavanti me |tāni eva aramaṇīyāni jāyante me tayā vinā ||4-1-70|| padmakośa palāśāni draṣṭum dṛṣṭiḥ hi manyate |sītāyā netra kośābhyām sadṛśān iti lakṣmaṇa ||4-1-71|| padma kesara saṃsṛṣṭo vṛkṣāntara viniḥsṛtaḥ |niḥśvāsa iva sītāyā vāti vāyuḥ manoharaḥ ||4-1-72|| saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe giri sānuṣu |puṣpitān karṇikārasya yaṣṭim parama śobhitām ||4-1-73|| adhikam śaila rājo'yam dhātubhiḥ tu vibhūṣitaḥ |vicitram sṛjate reṇum vāyu vega vighaṭṭitam ||4-1-74|| giri prasthāstu saumitre sarvataḥ saṃprapuṣpitaiḥ |niṣpatraiḥ sarvato ramyaiḥ pradīptā iva kiṃśukaiḥ ||4-1-75|| pampā tīra ruhāḥ ca ime saṃsaktā madhu gandhinaḥ |mālatī mallikā padma karavīrāḥ ca puṣpitāḥ ||4-1-76|| ketakyaḥ sindhuvārāḥ ca vāsantyaḥ ca supuṣpitāḥ |mādhavyo gandhapūrṇāḥ ca kuṃdagulmāḥ ca sarvaśaḥ ||4-1-77|| ciribilvā madhūkāḥ ca vañjulā vakulāḥ tathā |campakāḥ tilakāḥ ca eva nāgavṛkṣāḥ ca puṣpitāḥ ||4-1-78|| padmakāḥ ca eva śobhante nīla aśokāḥ |ca puṣpitāḥlodhrāḥ ca giri pṛṣṭheṣu siṃha kesara pinjarāḥ ||4-1-79|| ankolāḥ ca kuraṇṭāḥ ca pūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ |cūtāḥ pāṭalayaḥ ca api kovidārāḥ ca puṣpitāḥ ||4-1-80|| mucukuṃda arjunāḥ ca eva dṛśyante girisānuṣuketaka uddālakāḥ |ca eva śirīṣāḥ śiṃśupā dhavāḥ ||4-1-81|| śālmalyaḥ kiṃśukāḥ ca eva raktāḥ kuravakāḥ tathā |tiniśā naktamālāḥ ca caṃdanāḥ syaṃdanāḥ tathā ||4-1-82|| hintālaḥ tilakāḥ ca eva nāga vṛkṣāḥ ca puṣpitāḥ |puṣpitān puṣpita agrābhiḥ latābhiḥ pariveṣṭitān ||4-1-83|| drumān paśya iha saumitre pampāyā rucirān bahūn |vāta vikṣipta viṭapān yathā āsannān drumān imān ||4-1-84|| latāḥ samanuvartante mattā iva vara striyaḥ |pādapāt pādapam gacchan śailāt śailam vanāt vanam ||4-1-85|| vāti na eka rasa āsvāda sammodita iva anilaḥ |kecit paryāpta kusumāḥ pādapā madhu gandhinaḥ ||4-1-86|| kecit mukula saṃvītāḥ śyāma varṇā iva ābabhuḥ |idam mṛṣṭam idam svādu praphullam idam ityapi ||4-1-87|| rāga yukto madhukaraḥ kusumeṣu āvalīyate|nilīya punar utpatya sahasā anyatra gacchati |madhu lubdho madhukaraḥ paṃpā tīra drumeṣu asau ||4-1-88|| iyam kusuma sanghātaiḥ upastīrṇā sukhā kṛtā |svayam nipatitaiḥ bhūmiḥ śayana prastaraiḥ iva ||4-1-89|| vividhā vividhaiḥ puṣpaiḥ taiḥ eva nagasānuṣu |visteerṇāḥ pīta raktābhā saumitre prastarāḥ kṛtāḥ ||4-1-90|| himānte paśya saumitre vṛkṣāṇām puṣpa saṃbhavam |puṣpa māse hi taravaḥ saṃgharṣāt iva puṣpitāḥ ||4-1-91|| āhvayanta iva anyonyam nagāḥ ṣaṭpada nāditāḥ |kusumottaṃsa viṭapāḥ śobhante bahu lakṣmaṇa ||4-1-92|| eṣa kāraṇḍavaḥ pakṣī vigāhyā salilam śubham |ramate kāntāyā sārtham kāmam uddīpayan iva ||4-1-93|| maṃdakinyāstu yadidam rūpam etan manoraram |sthāne jagati vikhyātā guṇāḥ tasyā manoramāḥ ||4-1-94|| yadi dṛśyeta sā sādhvī yadi ca iha vasema hi |spṛhayeyam na śakrāya na ayodhyāyai raghūttama ||4-1-95|| na hi evam ramaṇīyeṣu śādvaleṣu tayā saha |ramato me bhavet cintā na spṛhā anyeṣu vā bhavet ||4-1-96|| amī hi vividhaiḥ puṣpaiḥ taravo rucira cchadāḥ |kānane asmin vinā kāntām cittam utpādayanti me ||4-1-97|| paśya śīta jalām ca imām saumitre puṣkara āyutām |cakravāka anucaritām kāraṇḍava niṣevitām ||4-1-98|| plavaiḥ krauñcaiḥ ca saṃpūrṇām mahā mṛga niṣevitām |adhikam śobhate pampā vikūjadbhiḥ vihaṅgamaiḥ ||4-1-99|| dīpayantī iva me kāmam vividhā muditā dvijāḥ |śyāmām candra mukhīm smṛtvā priyām padma nibha īkṣaṇām ||4-1-100|| paśya sānuṣu citreṣu mṛgībhiḥ sahitān mṛgān |mām punaḥ mṛga śabākṣī vaidehyā virahīkṛtam |vyadhayantīva me cittam saṃcarantaḥ tataḥ tataḥ ||4-1-101|| asmin sānuni ramye hi matta dvija gaṇākule |paśya ayam yadi tām kantām tataḥ svasti bhavet mama ||4-1-102|| jīveyam khalu saumitre mayā saha sumadhyamā |seveta yadi vaidehī pampāyāḥ pavanam śubham ||4-1-103|| padma saugandhika vaham śivam śoka vināśanam |dhanyā lakṣmaṇa sevante pampāyā vana marutam ||4-1-104|| śyamā padma palāśākṣī priyā virahitā mayā |katham dharayati prāṇān vivaśā janakātmajā ||4-1-105|| kim nu vakṣyāmi dharmajñam rājānam satya vādinam |janakam pṛṣṭa sītam tam kuśalam jana saṃsadi ||4-1-106|| yā mam anugatā mandam pitrā prasthāpitum vanam |sītā dharmam samāsthaya kva nu sā vartate priyā ||4-1-107|| tayā vihīnaḥ kṛpaṇaḥ katham lakṣmaṇa dhāraye |ya mām anugatā rajyāt bhraṣṭam vihata cetasam ||4-1-108|| tat cāru añcita padmākṣam sugandhi śubham avraṇam |apaśyato mukham tasyāḥ sīdati iva matiḥ mama ||4-1-109|| smita hāsyāntara yutam guṇavat madhuram hitam |vaidehyāḥ vākyam atulam kadā śroṣyāmi lakṣmaṇa ||4-1-110|| prāpya duḥkham vane śyāmā mām manmadha vikarśitam |naṣṭa duḥkheva hṛṣṭeva sādhvī sādhu abhyabhāṣata ||4-1-111|| kim nu vakṣyāmi ayodhyāyām kausalyām hi nṛpātmaja |kva sā snuṣā iti pṛcchantīm katham ca ati manasvinīm ||4-1-112|| gaccha lakṣmaṇa paśya tvam bharatam bhrātṛu vatsalam |na hi aham jīvitum śaktaḥ tām ṛte janakātmajam ||4-1-113|| iti rāmam mahātmānam vilapantam anātha vat |uvāca lakṣmaṇo bhrātā vacanam yuktam avyayam ||4-1-114|| saṃsthambha rāma bhadram te mā śucaḥ puruṣottama |na īdṛiśānām matiḥ mandā bhavati akaluṣātmanām ||4-1-115|| smṛtvā viyogajam duḥkham tyaja sneham priye jane |ati sneha pariṣvangāt vartiḥ ardrā api dahyate ||4-1-116|| yadi gacchati patālam tato abhya'dhikam eva vā |sarvadhā rāvaṇaḥ tāta na bhaviṣyati rāghava ||4-1-117|| pravṛttiḥ labhyatām tāvat tasya pāpasya rakṣasaḥ |tataḥ hāsyati vā sītām nidhanam vā gamiṣyati ||4-1-118|| yadi yāti diteḥ garbham rāvaṇaḥ saha sītāyā |tatra api enam haniṣyāmi na cet dāsyati maithilīm ||4-1-119|| svāsthyam bhadram bhajasva āryaḥ tyajatām kṛpaṇā matiḥ |artho hi naṣṭa kāryārthaiḥ na ayatne na adhigamyate ||4-1-120|| utsāho balavān ārya nāsti utsāhāt param balam |saḥ utsāhasya hi lokeṣu na kiṃcit api durlabham ||4-1-121|| utsāhavantaḥ puruṣā na avasīdanti karmasu |utsāha matram āśritya sītām pratilapsyām janakīm ||4-1-122|| tyajya kāma vṛttatvam śokam sam nyasya pṛṣṭataḥ |mahātmānam kṛtātmānam ātmānam na avabudhyase ||4-1-123|| evam saṃbodhitaḥ tena śokopahata cetanaḥ |tyjya śokam ca moham ca rāmo dhairyam upāgamat ||4-1-124|| so'bhya atikrāmat avyagraḥ tām acintya parākramaḥ |rāmaḥ pampām su rucirām ramyām pāriplava drumān ||4-1-125|| nirīkṣamāṇaḥ sahasā mahātmā sarvam vanam nirjhara kandarām ca |udvigna cetāḥ saha lakṣmaṇena vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe ||4-1-126|| tam matta mātaṅga vilāsa gāmī gacchantam avyagra manāḥ mahātmā |sa lakṣmaṇo rāghavam apramatto rarakṣa dharmeṇa balena ca eva ||4-1-127|| tau ṛṣyamūkasya samīpa cārī caran dadarśa adbhuta darśanīyau |śākhā mṛgāṇām adhipaḥ tarasvī vitatrase naiva ciceṣṭa ceṣṭām ||4-1-128|| sa tau mahātmā gaja manda gāmi śakhā mṛgaḥ tatra ciran carantau |dṛṣṭvā viṣādam paramam jagāma cintā parīto bhaya bhāra magnaḥ ||4-1-129|| tam āśramam puṇya sukham śaraṇyam sadaiva śākhā mṛga sevitāntam |trastāḥ ca dṛṣṭvā harayoḥ abhijagmuḥ mahaujasau rāghava lakṣmaṇau tau ||4-1-130|| tau tu dṛṣṭvā mahātmānau bhrātarau rāma lakṣmaṇau |vara āyudha dharau vīrau sugrīvaḥ śṅkito'bhavat ||4-2-1|| udvigna hṛdayaḥ sarvā diśaḥ samavalokayan |na vyatiṣṭhata kasmin cit deśe vānara puṅgavaḥ ||4-2-2|| naiva cakre manaḥ sthātum vīkṣamāṇo mahābalau |kapeḥ parama bhītasya cittam vyavasasāda ha ||4-2-3|| cintayitvā sa dharmātmā vimṛśya guru lāghavam |sugrīvaḥ parama udvignaḥ sarvaiḥ taiḥ vānaraiḥ saha ||4-2-4|| tataḥ sa sacivebhyaḥ tu sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |śaśaṃsa parama udvignaḥ paśyan tau rāma lakṣmaṇau ||4-2-5|| etau vanam idam durgam vāli praṇihitau dhruvam |chadmanā cīra vasanau pracarantau iha āgatau ||4-2-6|| tataḥ sugrīva sacivā dṛṣṭvā parama dhanvinau |jagmuḥ giri taṭāt tasmād anyat śikharam uttamam ||4-2-7|| te kṣipram abhigamya atha yūthapā yūthaparṣabham |harayo vānara śreṣṭham parivārya upatasthire ||4-2-8|| evam eka āyana gatāḥ plavamānā gireḥ girim |prakaṃpayanto vegena girīṇām śikharāṇi ca ||4-2-9|| tataḥ śākhā mṛgāḥ sarve plavamānā mahābalāḥ |babhaṃjuḥ ca nagān tatra puṣpitān durgam āśritān ||4-2-10|| āplavanto harivarāḥ sarvataḥ tam mahāgirim |mṛga mārjāra śārdūlān trāsayanto yayuḥ tadā ||4-2-11|| tataḥ sugrīva sacivāḥ parvatendre samāhitāḥ |saṃgamya kapi mukhyena sarve prāṃjalayaḥ sthitāḥ ||4-2-12|| tataḥ tu bhaya saṃtrastam vāli kilbiṣa śankitam |uvāca hanumān vākyam sugrīvam vākya kovidaḥ ||4-2-13|| saṃbhramaḥ tyajatām eṣa sarvaiḥ vāli kṛte mahān |malayo'yam girivaro bhayam na iha asti vālinaḥ ||4-2-14|| yasmāt udvigna cetāḥ tvam vidruto haripuṃgava |tam krūra darśanam krūram na iha paśyāmi vālinam ||4-2-15|| yasmāt tava bhayam saumya pūrvajāt pāpa karmaṇaḥ |sa na iha vālī duṣṭātmā na te paśyāmi aham bhayam ||4-2-16|| aho śākhā mṛgatvam te vyaktam eva plavaṃgama |laghu cittatayā ātmānam na sthāpayasi yo matau ||4-2-17|| buddhi vijñāna saṃpanna iṅgitaiḥ sarvam ācara |na hi abuddhim gato rājā sarva bhūtāni śāsti hi ||4-2-18|| sugrīvaḥ tu śubham vākyam śrutvā sarvam hanūmataḥ |tataḥ śubhataram vākyam hanūmantam uvāca ha ||4-2-19|| dīrgha bāhū viśālākṣau śara cāpa asi dhāriṇau |kasya na syāt bhayam dṛṣṭvā hi etau sura suta upamau ||4-2-20|| vāli praṇihitau eva śanke aham puruṣottamau |rājāno bahu mitrāḥ ca viśvāso na atra hi kṣamaḥ ||4-2-21|| arayaḥ ca manuṣyeṇa vijñeyāḥ chadma cāriṇaḥ |viśvastānām aviśvastāḥ chidreṣu praharanti api ||4-2-22|| kṛtyeṣu vālī medhāvī rājāno bahu darśanaḥ |bhavanti para hantāraḥ te jñeyāḥ prākṛtaiḥ naraiḥ ||4-2-23|| tau tvayā prākṛtena eva gatvā jñeyau plavaṃgama |iṅgitānām prakāraiḥ ca rūpavyā bhāṣaṇena ca ||4-2-24|| lakṣayasva tayoḥ bhāvam prahṛṣṭa manasau yadi |viśvāsayan praśaṃsābhiḥ iṅgitaiḥ ca punaḥ punaḥ ||4-2-25|| mama eva abhimukham sthitvā pṛccha tvam hari puṃgava |prayojanam praveśasya vanasya asya dhanur dharau ||4-2-26|| śuddha ātmānau yadi etau jānīhi tvam plavaṃgama |vyābhāṣitaiḥ vā rūpaiḥ vā vijñeyā duṣṭatā anayoḥ ||4-2-27|| iti evam kapirājena saṃdiṣṭo mārutātmajaḥ |cakāra gamane buddhim yatra tau rāma lakṣmaṇau ||4-2-28|| tathā iti saṃpūjya vacaḥ tu tasya kapeḥ subhītasya durāsadasya |mahānubhāvo hanumān yayau tadā sa yatra rāmo atibalī sa lakṣmaṇaḥ ||4-2-29|| vaco vijñāya hanumān sugrīvasya mahātmanaḥ |parvatāt ṛṣyamūkāt tu pupluve yatra rāghavau ||4-3-1|| kapi rūpam parityajya hanumān mārutātmajaḥ |bhikṣu rūpam tato bheje śaṭhabuddhitayā kapiḥ ||4-3-2|| tataḥ ca hanumān vācā ślakṣṇayā sumanojñayā |vinītavat upāgamya rāghavau praṇipatya ca ||4-3-3|| ababhāṣe ca tau vīrau yathāvat praśaśaṃsa ca |saṃpūjya vidhivad vīrau hanumān vānarottamaḥ ||4-3-4|| uvāca kāmato vākyam mṛdu satya parākramau |rājarṣi deva pratimau tāpasau saṃśita vratau ||4-3-5|| deśam katham imam prāptau bhavantau vara varṇinau |trāsayantau mṛga gaṇān anyām ca vana cāriṇaḥ ||4-3-6|| pampā tīra ruhān vṛkṣān vīkṣamāṇau samaṃtataḥ |imām nadīm śubha jalām śobhayantau tarasvinau ||4-3-7|| dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvām cīra vāsasau |niḥśvasantau vara bhujau pīḍayantau imāḥ prajāḥ ||4-3-8|| siṃha viprekṣitau vīrau mahābala parākramau |śakra cāpa nibhe cāpe gṛhītvā śatru nāśanau ||4-3-9|| śrīmantau rūpa saṃpannau vṛṣabha śreṣṭha vikramau |hasti hasta upama bhujau dyutimantau nararṣabhau ||4-3-10|| prabhayā parvata indraḥ asau yuvayoḥ avabhāsitaḥ |rājya arhau amara prakhyau katham deśam iha āgatau ||4-3-11|| padma patra īkṣaṇau vīrau jaṭā maṇḍala dhāriṇau |anyonya sadṛśau vīrau deva lokāt iha āgatau ||4-3-12|| yadṛcchayeva saṃprāptau candra sūryau vasuṃdharām |viśāla vakṣasau vīrau mānuṣau deva rūpiṇau ||4-3-13|| siṃha skandhau mahā utsāhau samadau iva govṛṣau |āyatāḥ ca suvṛttāḥ ca bāhavaḥ parighopamāḥ ||4-3-14|| sarva bhūṣaṇa bhūṣārhāḥ kim artham na vibhūṣitāḥ |ubhau yogyau aham manye rakṣitum pṛthivīm imām ||4-3-15|| sa sāgara vanām kṛtsnām vindhya meru vibhūṣitām |ime ca dhanuṣī citre ślakṣṇe citra anulepane ||4-3-16|| prakāśete yathā indrasya vajre hema vibhūṣite |saṃpūrṇāḥ ca śitaiḥ bāṇaiḥ tūṇāḥ ca śubha darśanāḥ ||4-3-17|| jīvita antakaraiḥ ghoraiḥ jvaladbhiḥ iva pannagaiḥ |mahā pramāṇau vipulau tapta hāṭaka bhūṣaṇau ||4-3-18|| khaḍgau etau virājete nirmukta bhujagau iva |evam mām paribhāṣantam kasmād vai na abhi bhāṣataḥ ||4-3-19|| sugrīvo nāma dharmātmā kaścit vānara puṃgavaḥ |vīro vinikṛto bhrātrā jagat bhramati duḥkhitaḥ ||4-3-20|| prāptaḥ aham preṣitaḥ tena sugrīveṇa mahātmanā |rājñā vānara mukhyānām hanumān nāma vānaraḥ ||4-3-21|| yuvābhyām sa hi dharmātmā sugrīvaḥ sakhyam icchati |tasya mām sacivam vittam vānaram pavanātmajam ||4-3-22|| bhikṣu rūpa prati cchannam sugrīva priya kāraṇāt |ṛśyamūkāt iha prāptam kāmagam kāmacāriṇam ||4-3-23|| evam uktvā tu hanumām tau vīrau rāma lakṣmaṇau |vākyajño vākya kuśalaḥ punaḥ na uvāca kiṃcana ||4-3-24|| etat śrutvā vacaḥ tasya rāmo lakṣmaṇam abravīt |prahṛṣṭa vadanaḥ śrīmān bhrātaram pārśvataḥ sthitam ||4-3-25|| sacivo ayam kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ |tam eva kāṅkṣamāṇasya mama antikam iha āgataḥ ||4-3-26|| tam abhyabhāṣa saumitre sugrīva sacivam kapim |vākyajñam madhuraiḥ vākyaiḥ sneha yuktam arindama ||4-3-27|| na an ṛgveda vinītasya na a\-\-yajurveda dhāriṇaḥ |na a\-\-sāma veda viduṣaḥ śakyam evam vibhāṣitum ||4-3-28|| nūnam vyakaraṇam kṛtsnam anena bahudhā śrutam |bahu vyāharatā anena na kiṃcit apa śabditam ||4-3-29|| na mukhe netrayoḥ ca api lalāṭe ca bhruvoḥ tathā |anyeṣu api ca sarveṣu doṣaḥ saṃviditaḥ kvacit ||4-3-30|| avistaram asaṃdigdham avilambitam avyatham |uraḥstham kaṇṭhagam vākyam vartate madhyame svaram ||4-3-31|| saṃskāra krama saṃpannām adbhutām avilambitām |uccārayati kalyāṇīm vācam hṛdaya harṣiṇīm ||4-3-32|| anayā citrayā vācā tristhāna vyaṃjanasthayāḥ |kasya na ārādhyate cittam udyat ase areḥ api ||4-3-33|| evam vidho yasya dūto na bhavet pārthivasya tu |siddhyanti hi katham tasya kāryāṇām gatayo'nagha ||4-3-34|| evam guṇa gaṇair yuktā yasya syuḥ kārya sādhakāḥ |tasya siddhyanti sarve'rthā dūta vākya pracoditāḥ ||4-3-35|| evam uktaḥ tu soumitriḥ sugrīva sacivam kapim |abhyabhāṣata vākyajño vākyajñam pavanātmajam ||4-3-36|| viditā nau guṇā vidvan sugrīvasya mahātmanaḥ |tam eva ca avām mārgāvaḥ sugrīvam plavageśvaram ||4-3-37|| yathā bravīṣi hanumān sugrīva vacanād iha |tat tathā hi kariṣyāvo vacanāt tava sattama ||4-3-38|| tat tasya vākyam nipuṇam niśamyaprahṛṣṭa rūpaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ |manaḥ samādhāya jaya upapattausakhyam tadā kartum iyeṣa tābhyām ||4-3-39|| tataḥ prahṛṣṭo hanumān kṛtyavān iti tat vacaḥ |śrutvā madhura bhāvam ca sugrīvam manasā gataḥ ||4-4-1|| bhāvyo rājyāgamaḥ tasya sugrīvasya mahātmanaḥ |yat ayam kṛtyavān prāptaḥ kṛtyam ca etat upāgatam ||4-4-2|| tataḥ parama saṃhṛṣṭaḥ hanumān plavagottamaḥ |prati uvāca tato vākyam rāmam vākya viśāradaḥ ||4-4-3|| kim artham tvam vanam ghoram pampā kānana maṇḍitam |āgataḥ sānujo durgam nānā vyāla mṛga āyutam ||4-4-4|| tasya tad vacanam śrutvā lakṣmaṇo rāma coditaḥ |ācacakṣe mahātmānam rāmam daśarathātmajam ||4-4-5|| rājā daśaratho nāma dyutimān dharma vatsalaḥ |cātur varṇyam sva dharmeṇa nityam eva abhipālayan ||4-4-6|| na dveṣṭā vidyate tasya sa tu dveṣṭi na kaṃcana |sa tu sarveṣu bhūteṣu pitāmaha iva aparaḥ ||4-4-7|| agniṣṭomādibhiḥ yajñaiḥ iṣṭavān āpta dakṣiṇaiḥ |tasya ayam pūrvajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ ||4-4-8|| śaraṇyaḥ sarva bhūtānām pituḥ nirdeśa pāragaḥ |jyeṣṭo daśarathasya ayam putrāṇām guṇavattaraḥ ||4-4-9|| rāja lakṣaṇa saṃyuktaḥ saṃyukto rājya sampadā|rājāt bhraṣṭo mayā vastum vane sārdham iha āgataḥ ||4-4-10|| bhāryayā ca mahābhāga sītayā anugato vaśī |dina kṣaye mahātejāḥ prabha eva divākaraḥ ||4-4-11|| aham asya avaraḥ bhrātā guṇaiḥ dāsyam upāgataḥ |kṛtajñasya bahujñasya lakṣmaṇo nāma nāmataḥ ||4-4-12|| sukhārhasya mahārhasya sarvabhūta hitātmanaḥ |aiśvaryeṇa vihīnasya vanavāse ratasya ca ||4-4-13|| rakṣasa apahṛtā bhāryā rahite kāma rūpiṇā |tat ca na jñāyate rakṣaḥ patnī yena asya vā hṛtā ||4-4-14|| danuḥ nāma diteḥ putraḥ śāpāt rākṣasatām gataḥ |ākhyātaḥ tena sugrīvaḥ samartho vānarādhipaḥ ||4-4-15|| sa jñāsyati mahāvīryaḥ tava bhāryā apahāriṇam |evam uktvā danuḥ svargam bhrājamāno divam gataḥ ||4-4-16|| etat te sarvam ākhyātam yāthātathyena pṛcchataḥ |aham caiva ca rāmaḥ ca sugrīvam śaraṇam gatau ||4-4-17|| eṣa dattvā ca vittāni prāpya ca anuttamam yaśaḥ |lokanāthaḥ purā bhūtvā sugrīvam nātham icchati ||4-4-18|| sītā yasya snuṣā ca āsīt śaraṇyo dharmavatsalaḥ |tasya putraḥ śaraṇyasya sugrīvam śaraṇam gataḥ ||4-4-19|| sarva lokasya dharmātmā śaraṇyaḥ śaraṇam purā |gurur me rāghavaḥ so'yam sugrīvam śaraṇam gataḥ ||4-4-20|| yasya prasāde satatam prasīdeyuḥ imāḥ prajāḥ |sa rāmaḥ vānarendrasya prasādam abhikāṅkṣate ||4-4-21|| yena sarva guṇopetāḥ pṛthivyām sarva pārthivāḥ |mānitāḥ satatam rājñā sadā daśarathena vai ||4-4-22|| tasya ayam pūrvajaḥ putraḥ triṣu lokeṣu viśrutaḥ |sugrīvam vānarendram tu rāmaḥ śaraṇam āgataḥ ||4-4-23|| śoka abhibhūte rāme tu śoka ārte śaraṇam gate |kartum arhati sugrīvaḥ prasādam saha yūthapaiḥ ||4-4-24|| evam bruvāṇam saumitrim karuṇam sa aśru pātanam |hanumān prati uvāca idam vākyam vākya viśāradaḥ ||4-4-25|| īdṛśā buddhi saṃpannā jitakrodhā jiteindriyāḥ |draṣṭavyā vānareindreṇa diṣṭyā darśanam āgatāḥ ||4-4-26|| sa hi rājyāt ca vibhraṣṭaḥ kṛta vairaḥ ca vālinā |hṛta dāro vane trastaḥ bhrātrā vinikṛtaḥ bhṛśam ||4-4-27|| kariṣyati sa sāhāyyam yuvayoḥ bhāskarātmajaḥ |sugrīvaḥ saha ca asmābhiḥ sītāyāḥ parimārgaṇe ||4-4-28|| iti evam uktvā hanumān ślakṣṇam madhurayā girā |babhāṣe sādhu gacchāmaḥ sugrīvam iti rāghavam ||4-4-29|| evam bruvantam dharmātmā hanūmantam sa lakṣmaṇaḥ |pratipūjya yathā nyāyam idam provāca rāghavam ||4-4-30|| kapiḥ kathayate hṛṣṭo yathā ayam mārutātmajaḥ |kṛtyavān so'pi saṃprāptaḥ kṛta kṛtyo'si rāghava ||4-4-31|| prasanna mukha varṇaḥ ca vyaktam hṛṣṭaḥ ca bhāṣate |na anṛtam vakṣyate vīro hanūmān mārutātmajaḥ ||4-4-32|| tataḥ sa sumahāprājñaḥ hanumān mārutātmajaḥ |jagāma ādāya tau vīrau hari rājāya rāghavau ||4-4-33|| bhikṣu rūpam parityajya vānaram rūpam āsthitaḥ |pṛṣṭam āropya tau vīrau jagāma kapikuṅjaraḥ ||4-4-34|| sa tu vipula yaśāḥ kapi pravīraḥ pavanasutaḥ kṛta kṛtyavat prahṛṣṭaḥ |giri varam uruvikramaḥ prayātaḥ sa śubhamatiḥ saha rāma lakṣmaṇābhyām ||4-4-35|| ṛśyamūkāt tu hanumān gatvā tam malayam girim |ācacakṣe tadā vīrau kapi rājāya rāghavau ||4-5-1|| ayam rāmo mahāprājña saṃprāpto dṛḍha vikramaḥ |lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmo'yam satya vikramaḥ ||4-5-2|| ikṣvākūṇām kule jāto rāmo daśarathātmajaḥ |dharme nigaditaḥ ca eva pitur nirdeśa kārakaḥ ||4-5-3|| rājasūya aśvamedhaiḥ ca vahniḥ yena abhitarpitaḥ |dakṣiṇāḥ ca tathā utsṛṣṭā gāvaḥ śata sahasraśaḥ ||4-5-4|| tapasā satya vākyena vasudhā yena pālitā |strī hetoḥ tasya putro'yam rāmaḥ araṇayam samāgataḥ ||4-5-5|| tasya asya vasato araṇye niyatasya mahātmanaḥ |rāvaṇena hṛtā bhāryā sa tvām śaraṇam āgataḥ ||4-5-6|| bhavatā sakhya kāmau tau bhrātarau rāma lakṣmaṇau |pragṛhya ca arcayasva etau pūjanīyatamau ubhau ||4-5-7|| śrutvā hanumato vākyam sugrīvo vānara adhipaḥ |darśanīyatamo bhūtvā prītyā uvāca rāghavam ||4-5-8|| bhavān dharma vinītaḥ ca sutapāḥ sarva vatsalaḥ |ākhyātā vāyuputreṇa tattvato me bhavad guṇāḥ ||4-5-9|| tan mama eva eṣa satkāro lābhaḥ ca eva uttamaḥ prabho |yat tvam icchasi sauhārdam vānareṇa mayā saha ||4-5-10|| rocate yadi me sakhyam bāhuḥ eṣa prasāritaḥ |gṛhyatām pāṇinā pāṇiḥ maryādā badhyatām dhruvā ||4-5-11|| etat tu vacanam śrutvā sugrīvasya subhāṣitam |saṃprahṛṣṭa manā hastam pīḍayāmāsa pāṇinā ||4-5-12|| hṛṣṭaḥ sauhṛdam ālambya paryaṣvajata pīḍitam |tato hanūmān saṃtyajya bhikṣu rūpam arindamaḥ ||4-5-13|| kāṣṭhayoḥ svena rūpeṇa janayāmāsa pāvakam |dīpyamānam tato vahnim puṣpaiḥ abhyarcya satkṛtam ||4-5-14|| tayor madhye tu suprīto nidadhau susamāhitaḥ |tato agnim dīpyamānam tau cakratuḥ ca pradakṣiṇam ||4-5-15|| sugrīvo rāghavaḥ ca eva vayasyatvam upāgatau |tataḥ suprīta manasau tau ubhau hari rāghavau ||4-5-16|| anyonyam abhivīkṣantau na tṛptim abhijagmatuḥ |tvam vayasyo'si hṛdyaḥ me hi ekam duḥkham sukham ca nau ||4-5-17|| sugrīvo rāghavam vākyam iti uvāca prahṛṣṭavat |tataḥ suparṇa bahulām bhaṃktvā śākhām supuṣpitām ||4-5-18|| sālasya āstīrya sugrīvaḥ niṣasāda sa rāghavaḥ |lakṣmanāya atha saṃhṛṣṭo hanumān mārutātmajaḥ ||4-5-19|| śakhām candana vṛkṣasya dadau parama puṣpitām |tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ ślakṣṇam madhurayā girā ||4-5-20|| prati uvāca tadā rāmam harṣa vyākula locanaḥ |aham vinikṛto rāma carami iha bhaya ārditaḥ ||4-5-21|| hṛta bhāryo vane trasto durgam etat upāśritaḥ |so'ham trasto vane bhīto vasāmi ud bhrānta cetanaḥ ||4-5-22|| vālinā nikṛto bhrātrā kṛta vairaḥ ca rāghava |vālino me mahābhāga bhaya ārtasya abhayam kuru ||4-5-23|| kartum arhasi kākutsthaḥ bhayam me na bhaved yathā |evam uktaḥ tu tejasvī dharmajño dharma vatsalaḥ ||4-5-24|| prati abhāṣata kākutsthaḥ sugrīvam prahasan iva |upakāra phalam mitram viditam me mahākape ||4-5-25|| vālinam tam vadhiṣyāmi tava bhārya apahāriṇam |amoghoḥ sūrya saṃkāśāḥ mama ime niśitāḥ śarāḥ ||4-5-26|| tasmin vālini durvṛtte nipatiṣyanti vegitāḥ |kanka patra praticchannā mahendra aśani saṃnibhāḥ ||4-5-27|| tīkṣṇāgrā ṛjuparvāṇaḥ sa roṣā bhujagā iva |tam adya vālinam paśya tīkṣṇaiḥ āśī viṣa upamaiḥ ||4-5-28|| śaraiḥ vinihitam bhūmau prakīrṇam iva parvatam |sa tu tad vacanam śrutvā rāghavasya ātmanohitam |sugrīvaḥ parama prītaḥ paramam vākyam abravīt ||4-5-29|| tava prasādena nṛsiṃha vīrapriyām ca rājyam ca samāpnuyām aham |tathā kuru tvam nara deva vairiṇamyathā na hiṃsyat sa punar mama agrajam ||4-5-30|| sīta kapīndra kṣaṇadā carāṇāmrājīva hema jvalanopamānāni |sugrīva rāma praṇaya pasaṅgevāmāni netrāṇi samam sphuranti ||4-5-31|| punareva abravīt prītaḥ rāghavam raghunandanam |ayam ākhyāti te rāma sevakaḥ mantri sattamaḥ ||4-6-1|| hanumān yan nimittam tvam nirjanam vanam āgataḥ |lakṣmaṇena saha bhrātrā vasataḥ ca vane tava ||4-6-2|| rakṣasā apahṛtā bhāryā maithilī janaka ātmajā |tvayā viyuktā rudatī lakṣmaṇena ca dhīmatā ||4-6-3|| antaram prepsunā tena hatvā gṛdhram jaṭāyuṣam |bhāryā viyogajam duḥkham prāpitaḥ tena rakṣsā ||4-6-4|| bharyā viyogajam duḥkham na cirāt tvam vimokṣyase |aham tām ānayiṣyāmi naṣṭām vedaśrutīm iva ||4-6-5|| rasātale vā vartantīm vartantīm vā nabhaḥ tale |aham ānīya dāsyāmi tava bhāryām arindama ||4-6-6|| idam tathyam mama vacaḥ tvam avehi ca rāghava |na śakyā sā jarayitum api saḥ indraiḥ sura asuraiḥ ||4-6-7|| tava bhāryā mahābāho bhakṣyam viṣa kṛtam yathā |tyaja śokam mahābāho tām kāntām ānayāmi te ||4-6-8|| anumānāt tu jānāmi maithilī sā na saṃśayaḥ |hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rakṣasā rauudra karmaṇā ||4-6-9|| krośantī rāma rāmeti lakṣmaṇeti ca visvaram |sphurantī rāvaṇasya anke pannagendra vadhūḥ yathā ||4-6-10|| ātmanā pañcamam mām hi dṛṣṭvā śaila tale sthitam |uttarīyam tayā tyaktam śubhāni ābharaṇāni ca ||4-6-11|| tāni asmābhiḥ gṛhītāni nihitāni ca rāghava |ānayiṣyāmi aham tāni pratyabhijñātum arhasi ||4-6-12|| tam abravīt tataḥ rāmaḥ sugrīvam priya vādinam |ānayasva sakhe śīghram kim artham pravilambase ||4-6-13|| evam uktaḥ tu sugrīvaḥ śailasya gahanām guhām |praviveśa tataḥ śīghram rāghava priya kāmyayā ||4-6-14|| uttarīyam gṛhītvā tu sa tāni ābharaṇāni ca |idam paśya iti rāmāya darśayāmāsa vānaraḥ ||4-6-15|| tato gṛhītvā vāsaḥ tu śubhāni ābharaṇāni ca |abhavat bāṣpa samruddhaḥ nīhāreṇa iva candramāḥ ||4-6-16|| sītā sneha pravṛttena sa tu bāṣpeṇa dūṣitaḥ |hā priye iti rudan dhairyam utsṛjya nyapatat kṣitau ||4-6-17|| hṛdi kṛtvā sa bahuśaḥ tam alaṃkāram uttamam |niśaśvāsa bhṛśam sarpaḥ bilastha iva roṣitaḥ ||4-6-18|| avicchinna aśru vegaḥ tu saumitrim prekṣya pārśvataḥ |paridevayitum dīnam rāmaḥ sam upacakrame ||4-6-19|| paśya lakṣmaṇa vaidehyā saṃtyaktam hriyamāṇayā |uttarīyam idam bhūmau śarīrād bhūṣaṇāni ca ||4-6-20|| śādvalinyām dhruvam bhūmyām sītayā hriyamāṇayā |utsṛṣṭam bhūṣaṇām idam tathā rūpam hi dṛśyate ||4-6-21|| evam uktasaḥ tu rāmeṇa lakṣmaṇo vākyam idam abravīt |na aham jānāmi keyūre na aham jānāmi kunḍale ||4-6-22|| nūpure tu abhijanāmi nityam pāda abhivaṃdanāt |tataḥ tu rāghavo vākyam sugrīvam idam abravīt ||4-6-23|| brūhi sugrīva kam deśam hriyantī lakṣitā tvayā |rakṣasā raudrarūpeṇa mama prāṇapriyā priyā ||4-6-24|| kva vā vasati tat rakṣaJḥ mahat vyasanadam mama |yan nimittam aham sarvān nāśayiṣyāmi rākṣasān ||4-6-25|| haratā maithilīm yena mām ca roṣayatā dhruvam |ātmano jīvita antāya mṛtyu dvāram apāvṛtam ||4-6-26|| mama dayita tamā hṛtā vanāt rajanicareṇa vimathya yena sā |kathaya mama ripum tam adya vai plavagapate yama sannidhim nayāmi ||4-6-27|| evam uktaḥ tu sugrīvaḥ rāmeṇa ārtena vānaraḥ |abravīt prāñjaliḥ vākyam sabāṣpam bāṣpa gadgadaḥ ||4-7-1|| na jāne nilayam tasya sarvathā pāpa rakṣasaḥ |sāmarthyam vikramam vā api dauṣkuleyasya vā kulam ||4-7-2|| satyam tu pratijānāmi tyaja śokam arindama |kariṣyāmi tathā yatnam yathā prāpsyasi maithilīm ||4-7-3|| rāvaṇam sagaṇam hatvā paritoṣya ātma pauruṣam |tathā asmi kartā nacirād yathā prīto bhaviṣyasi ||4-7-4|| alam vaiklavyam ālambya dhairyam ātmagatam smara |tvat vidhānām na sadṛśam īdṛśam buddhi lāghavam ||4-7-5|| mayā api vyasanam prāptam bhāryā virahajam mahat |na aham evam hi śocāmi dhairyam na ca parityaje ||4-7-6|| na aham tām anuśocāmi prākṛto vānaro api san |mahātmā ca vinītaḥ ca kim punar dhṛtimān mahān ||4-7-7|| bāṣpam āpatitam dhairyāt nigrahītum tvam arhasi |maryādām sattva yuktānām dhṛtim na utsraṣṭum arhasi ||4-7-8|| vyasane vā artha kṛcchre vā bhaye vā jīvitāntage |vimṛśan vai svayā buddhyā dhṛtimān na avasīdati ||4-7-9|| bāliśas tu naro nityam vaiklabyam yo'nuvartate |sa majjati avaśaḥ śoke bhāra ākrāntā iva nauḥ jale ||4-7-10|| eṣo anjaliḥ mayā baddhaḥ praṇayāt tvām prasādaye |pauruṣam śraya śokasya na antaram dātum arhasi ||4-7-11|| ye śokam anuvartante na teṣām vidyate sukham |tejaḥ ca kṣīyate teṣām na tvam śocitum arhasi ||4-7-12|| śokena abhiprapannasya jīvite ca api saṃśayaḥ |sa śokam tyaja rājendra dhairyam āśraya kevalam ||4-7-13|| hitam vayasya bhāvena brūmi na upadiśāmi te |vayasyatām pūjayan me na tvam śocitum arhasi ||4-7-14|| madhuram sāntvitaḥ tena sugrīveṇa sa rāghavaḥ |mukham aśru pari klinnam vastra antena pramārjayat ||4-7-15|| prakṛtiḥ sthaḥ tu kākutsthaḥ sugrīva vacanāt prabhuḥ |saṃpariṣvajya sugrīvam idam vacanam abravīt ||4-7-16|| kartavyam yat vayasyena snigdhena ca hitena ca |anurūpam ca yuktam ca kṛtam sugrīva tat tvayā ||4-7-17|| eṣa ca prakṛtiḥ sthaḥ aham anunītaḥ tvayā sakhe |durlabho hi īdṛśo bandhuḥ asmin kāle viśeṣataḥ ||4-7-18|| kim tu yatnaḥ tvayā kāryo maithilyāḥ parimārgaṇe |rākṣasasya ca raudrasya rāvaṇasya durātmanaḥ ||4-7-19|| mayā ca yad anuṣṭheyam visrabdhena tat ucyatām |varṣāsu iva ca sukṣetre sarvam saṃpadyate tava ||4-7-20|| mayā ca yadidam vākyam abhimānāt samīritam |tat tvayā hariśārdūla tat tvam iti upadhāryatām ||4-7-21|| anṛtam na ukta pūrvam me na ca vakṣye kadācana |etat te pratijānāmi satyena eva śapāmi aham ||4-7-22|| tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ vānaraiḥ sacivaiḥ saha |rāghavasya vacaḥ śrutvā pratijñātam viśeṣataḥ ||4-7-23|| evam ekānta saṃpṛktau tataḥ tau nara vānarau |ubhau anyonya sadṛśam sukha duḥkham abhāṣtām ||4-7-24|| mahānubhāvasya vaco niśamyaharir nṛpāṇām adhipasya tasya |kṛtam sa mene harivīra mukhyaḥtadā ca kāryam hṛdayena vidvān ||4-7-25|| parituṣṭaḥ tu sugrīvaḥ tena vākyena harṣitaḥ |lakṣmaṇasya agrajam śūram idam vacanam abravīt ||4-8-1|| sarvathā aham anugrāhyo devatānām na saṃśayaḥ |upapannaḥ guṇa upetaḥ sakhā yasya bhavān mama ||4-8-2|| śakyam khalu bhavet rāma sahāyena tvayā anagha |sura rājyam api prāptum sva rājyam kimuta prabho ||4-8-3|| so'ham sabhājyo bandhūnām suhṛdām caiva rāghava |yasya agni sākṣikam mitram labdham rāghava vaṃśajam ||4-8-4|| aham api anurūpaḥ te vayasyo jñāsyase śanaiḥ |na tu vaktum samartho'ham tvayi ātmagatān guṇān ||4-8-5|| mahātmanām tu bhūyiṣṭham tvat vidhānām kṛta ātmanām |niścalā bhavati prītiḥ dhairyam ātmavatām vara ||4-8-6|| rajatam vā suvarṇam vā śubhāni ābharaṇāni ca |avibhaktāni sādhūnām avagacchanti sādhavaḥ ||4-8-7|| āḍhyo vā api daridro vā duḥkhitaḥ sukhito'pi vā |nirdoṣaḥ ca sadoṣaḥ ca vayasyaḥ paramā gatiḥ ||4-8-8|| dhana tyāgaḥ sukha tyāgo deśa tyāgo'pi vā anaghaḥ |vayasyārthe pravartante sneham dṛṣṭvā tathā vidham ||4-8-9|| tat tathā iti abravīt rāmaḥ sugrīvam priya darśanam |lakṣmaṇasya agrataḥ lakṣmyā vāsavasya iva dhīmataḥ ||4-8-10|| tato rāmam sthitam dṛṣṭvā lakṣmaṇam ca mahābalam |sugrīvaḥ sarvataḥ cakṣuḥ vane lolam apātayat ||4-8-11|| sa dadarśa tataḥ sālam avidūre harīśvaraḥ |supuṣpam īṣat patra āḍhyam bhramaraiḥ upaśobhitam ||4-8-12|| tasya ekām parṇa bahulām śākhām bhaṃktvā suśobhitām |rāmasya āstīrya sugrīvo niṣasāda sa rāghavaḥ ||4-8-13|| tau āsīnau tataḥ dṛṣṭvā hanūmān api lakṣmaṇam |sāla śākhām samutpāṭya vinītam upaveśayat ||4-8-14|| sukha upaviṣṭam rāmam tu prasannam udadhim yathā |sāla puṣpāva saṃkīrṇe tasmin girivara uttame ||4-8-15|| tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ ślakṣṇayā śubhayā girā |uvāca praṇayād rāmam harṣa vyākulita akṣaram ||4-8-16|| aham vinikṛto bhrātrā carāmi eṣa bhayārditaḥ |ṛṣyamūkam giri varam hṛta bhāryaḥ suduḥkhitaḥ ||4-8-17|| so'ham trastaḥ bhaye magnaḥ vane saṃbrānta cetanaḥ |vālinā nikṛtaḥ bhrātrā kṛta vairaḥ ca rāghava ||4-8-18|| vālinaḥ me bhaya ārtasya sarvaloka abhayaṃkara |mama api tvam anāthasya prasādam kartum arhasi ||4-8-19|| evam uktaḥ tu tejasvī dharmajño dharma vatsalaḥ |pratyuvāca sa kākutsthaḥ sugrīvam prahasan iva ||4-8-20|| upakāra phalam mitram apakāro ari lakṣaṇam |adya eva tam vadhiṣyāmi tava bhāryā apahāriṇam ||4-8-21|| ime hi me mahābhāga patriṇaḥ tigma tejasaḥ |kārtikeya vana udbhūtāḥ śarā hema vibhūṣitāḥ ||4-8-22|| kanka patra paricchannā mahendra aśani sannibhāḥ |suparvāṇaḥ sutīkṣṇa agrā saroṣā bhujagā iva ||4-8-23|| vāli sajñam amitram te bhrātaram kṛta kilbiṣam |śaraiḥ vinihatam paśya vikīrṇam iva parvatam ||4-8-24|| rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinī patiḥ |praharṣam atulam lebhe sādhu sādhviti ca abravīt ||4-8-25|| rāma śoka abhibhūto aham śoka ārtānām bhavān gatiḥ |vayasya iti kṛtvā hi tvayi aham paridevaye ||4-8-26|| tvam hi pāṇi pradānena vayasyo me agni sākṣikam |kṛtaḥ prāṇaiḥ bahumataḥ satyena ca śapāmi aham ||4-8-27|| vayasya iti kṛtvā ca visrabdhaḥ pravadāmi aham |duḥkham antargatam tan me mano harati nityaśaḥ ||4-8-28|| etāvat uktvā vacanam bāṣpa dūṣita locanaḥ |bāṣpa dūṣitayā vācā na uccaiḥ śknoti bhāṣitum ||4-8-29|| bāṣpa vegam tu sahasā nadī vegam iva āgatam |dhārayāmāsa dhairyeṇa sugrīvaḥ rāma saṃnidhau ||4-8-30|| sa nigṛhya tu tam bāṣpam pramṛjya nayane śubhe |viniḥśvasya ca tejasvī rāghavam punarūcivān ||4-8-31|| purā aham valinā rāma rājyāt svāt avaropitaḥ |paruṣāṇi ca saṃśrāvya nirdhūto asmi balīyasā ||4-8-32|| hṛtā bhāryā ca me tena prāṇebhyo api garīyasī |suhṛdaḥ ca madīyā ye saṃyatā bandhaneṣu te ||4-8-33|| yatnavān ca sa duṣṭātmā mad vināśāya rāghava |bahuśaḥ tat prayuktāḥ ca vānarā nihatā mayā ||4-8-34|| śaṃkayā etayā aham ca dṛṣṭvā tvām api rāghava |na upasarpāmi aham bhīto bhaye sarve hi bibhyati ||4-8-35|| kevalam hi sahāyā me hanumat pramukhāstvime |ataḥ aham dhārayāmi adya prāṇān kṛcchra gataḥ api san ||4-8-36|| ete hi kapayaḥ snigdhā mām rakṣanti samantataḥ |saha gacchanti gantavye nityam tiṣṭhanti ca sthite ||4-8-37|| saṃkṣepaḥ te eṣa me rāma kim uktvā vistaram hi te |sa me jyeṣṭho ripuḥ bhrātā vālī viśruta pauruṣaḥ ||4-8-38|| tad vināśe api me duḥkham pramṛṣṭam syāt anantaram |sukham me jīvitam caiva tad vināśa nibandhanam ||4-8-39|| eṣa me rāma śokāntaḥ śoka ārtena niveditaḥ |duḥkhitaḥ sukhitaḥ vā api sakhyuḥ nityam sakhā gatiḥ ||4-8-40|| śrutvā etat ca vacaḥ rāmaḥ sugrīvam idam abravīt |kim nimittam abhūt vairam śrotum icchāmi tattvataḥ ||4-8-41|| sukham hi kāraṇam śrutvā vairasya tava vānara |ānantaryad vidhāsyāmi saṃpradhārya balābalam ||4-8-42|| balavān hi mama amarṣaḥ śrutvā tvām avamānitam |vardhate hṛdaya utkampī prāvṛḍ vega iva aṃbhasaḥ ||4-8-43|| hṛṣṭaḥ kathaya visrabdho yāvat āropyate dhanuḥ |sṛṣṭaḥ ca hi mayā bāṇo nirastaḥ ca ripuḥ tava ||4-8-44|| evam uktaḥ tu sugrīvaḥ kākutsthena mahātmanā |praharṣam atulam lebhe caturbhiḥ saha vānaraiḥ||4-8-45|| tataḥ prahṛ^iṣṭa vadanaḥ sugrīvaḥ lakṣmaṇāgraje |vairasya kāraṇam tattvam ākhyātum upacakrame ||4-8-46|| vālī nāma mama bhrātā jyeṣṭhaḥ śatru niṣūdanaḥ |pituḥ bahumataḥ nityam mama ca api tathā purā ||4-9-1|| pitari uparate tasmin jyeṣṭho ayam iti maṃtribhiḥ |kapīnām īśvaro rājye kṛtaḥ parama sammataḥ ||4-9-2|| rājyam praśāsataḥ tasya pitṛ paitāmaham mahat |aham sarveṣu kāleṣu praṇataḥ preṣyavat sthitaḥ ||4-9-3|| māyāvī nāma tejasvī pūrvajo dundubheḥ sutaḥ |tena tasya mahad vairam vālinaḥ strī kṛtam purā ||4-9-4|| sa tu supte jane rātrau kiṣkindhā dvāram āgataḥ |nardati sma susamrabdho vālinam ca āhvayat raṇe ||4-9-5|| prasuptaḥ tu mama bhrātā nardito bhairava svanam |śrutvā na mamṛṣe vālī niṣpapāta javāt tadā ||4-9-6|| sa tu vai niḥsṛtaḥ krodhāt tam hantum asurottamam |vāryamāṇaḥ tataḥ strībhiḥ mayā ca praṇata ātmanā ||4-9-7|| sa tu nirdhūya sarvān no nirjagāma mahābalaḥ |tataḥ aham api sauhārdān niḥsṛtaḥ vālinā saha ||4-9-8|| sa tu me bhrātaram dṛṣṭvā mām ca dūrāt avasthitam |asuro jāta saṃtrāsaḥ pradudrāva tadā bhṛśam ||4-9-9|| tasmin dravati saṃtraste hi āvām drutataram gatau |prakāśaḥ api kṛtaḥ mārgaḥ candreṇa udgacchatā tadā ||4-9-10|| sa tṛṇaiḥ āvṛtam durgam dharaṇyā vivaram mahat |praviveśa asuraḥ vegāt āvām āsādya viṣṭhitau ||4-9-11|| tam praviṣṭam ripum dṛṣṭvā bilam roṣa vaśam gataḥ |mām uvāca tato vālī vacanam kṣubhita indriyaḥ ||4-9-12|| iha tiṣṭha adya sugrīva bila dvāri samāhitaḥ |yāvat atra praviśya aham nihanmi samare ripum ||4-9-13|| mayā tu etat vacaḥ śrutvā yācitaḥ sa paraṃtapaḥ |śāpayitvā ca mām padbhyām praviveśa bilam tataḥ ||4-9-14|| tasya praviṣṭasya bilam sāgraḥ saṃvatsaraḥ gataḥ |sthitasya ca bila dvāri saḥ kālaḥ vyatyavartata ||4-9-15|| aham tu naṣṭam tam jñātvā snehāt āgata saṃbhramaḥ |bhrātaram na prapaśyāmi pāpa śaṅki ca me manaḥ ||4-9-16|| atha dīrghasya kālasya bilāt tasmāt viniḥsṛtam |saḥ phenam rudhiram dṛṣṭvā tato aham bhṛśaduḥkhitaḥ ||4-9-17|| nardatām asurāṇām ca dhvaniḥ me śrotram āgataḥ |na rastasya ca saṃgrāme krośato api svano guroḥ ||4-9-18|| aham tu avagataḥ buddhyā cihnaiḥ taiḥ bhrātaram hatam |pidhāya ca bila dvāram śilayā giri mātrayā ||4-9-19|| śokārtaḥ ca udakam kṛtvā kiṣkindhām āgataḥ sakhe |gūhamānasya me tattvam yatnataḥ maṃtribhiḥ śrutam ||4-9-20|| tataḥ aham taiḥ samāgamya sametaiḥ abhiṣecitaḥ |rājyam praśāsataḥ tasya nyāyato mama rāghava ||4-9-21|| ājagāma ripum hatvā dānavam sa tu vānaraḥ |abhiṣiktam tu mām dṛṣṭvā kopāt saṃrakta locanaḥ ||4-9-22|| madīyān maṃtriṇaḥ baddhvā paruṣam vākyam abravīt |nigrahe ca samarthasya tam pāpam prati rāghava ||4-9-23|| na prāvartata me buddhiḥ bhrātṛ gaurava yaṃtritā |hatvā śatrum saḥ me bhrātā praviveśa puram tadā ||4-9-24|| mānayan tam mahātmānam yathāvat ca abhiavādayam |uktāḥ ca na āśiṣaḥ tena saṃtuṣṭena antarātmanā ||4-9-25|| natvā pādau aham tasya mukuṭena aspṛśam prabho |api vālī mama krodhāt na prasādam cakāra saḥ ||4-9-26|| iti vālmīki rāmāyaṇe ādi kāvye kiṣkindha kāṇḍe navamaḥ sargaḥ | tataḥ krodha samāviṣṭam samrabdham tam upāgatam |aham prasādayān cakre bhrātaram hita kāmyayā ||4-10-1|| tataḥ krodha samāviṣṭam samrabdham tam upāgatam |aham prasādayān cakre bhrātaram hita kāmyayā ||4-10-1|| diṣṭyā asi kuśalī prāpto nihataḥ ca tvayā ripuḥ |anāthasya hi me nāthaḥ tvam eko anātha nandanaḥ ||4-10-2|| diṣṭyā asi kuśalī prāpto nihataḥ ca tvayā ripuḥ |anāthasya hi me nāthaḥ tvam eko anātha nandanaḥ ||4-10-2|| idam bahu śalākam te pūrṇa candram iva uditam |chatram sa vāla vyajanam pratīcchasva mayā dhṛtam ||4-10-3|| idam bahu śalākam te pūrṇa candram iva uditam |chatram sa vāla vyajanam pratīcchasva mayā dhṛtam ||4-10-3|| ārtasya atha bilā dvāri sthitaḥ saṃvatsaram nṛpa |dṛṣṭvā ca śoṇitam dvāri bilāt ca api samutthitam ||4-10-4|| ārtasya atha bilā dvāri sthitaḥ saṃvatsaram nṛpa |dṛṣṭvā ca śoṇitam dvāri bilāt ca api samutthitam ||4-10-4|| śoka saṃvigna hṛdayo bhṛśam vyākulita indriyaḥ |apidhāya bila dvāram śaila śṛṅgeṇa tat tadā ||4-10-5|| śoka saṃvigna hṛdayo bhṛśam vyākulita indriyaḥ |apidhāya bila dvāram śaila śṛṅgeṇa tat tadā ||4-10-5|| tasmāt deśāt apākramya kiṣkindhām prāviśam punaḥ |viṣādāt iha mām dṛṣṭvā pouraiḥ maṃtribhir eva ca ||4-10-6|| tasmāt deśāt apākramya kiṣkindhām prāviśam punaḥ |viṣādāt iha mām dṛṣṭvā pouraiḥ maṃtribhir eva ca ||4-10-6|| abhiṣikto na kāmena tanme kṣantum tvam arhasi |tvam eva rājā mānārhaḥ sadā ca aham yathā purā ||4-10-7|| abhiṣikto na kāmena tanme kṣantum tvam arhasi |tvam eva rājā mānārhaḥ sadā ca aham yathā purā ||4-10-7|| rājabhāve niyogaḥ ayam mama tvat virahāt kṛtaḥ |sa amātya paura nagaram sthitam nihata kaṇṭakam ||4-10-8|| rājabhāve niyogaḥ ayam mama tvat virahāt kṛtaḥ |sa amātya paura nagaram sthitam nihata kaṇṭakam ||4-10-8|| nyāsa bhūtam idam rājyam tava niryātayāmi aham |mā ca roṣam kṛthāḥ saumya mama śatru niṣūdana||4-10-9|| nyāsa bhūtam idam rājyam tava niryātayāmi aham |mā ca roṣam kṛthāḥ saumya mama śatru niṣūdana||4-10-9|| yāce tvām śirasā rājan mayā baddho ayam aṃjaliḥ |balāt asmin samāgamya maṃtribhiḥ pura vāsibhiḥ ||4-10-10|| yāce tvām śirasā rājan mayā baddho ayam aṃjaliḥ |balāt asmin samāgamya maṃtribhiḥ pura vāsibhiḥ ||4-10-10|| rājabhāve niyukto aham śūnya deśa jigīṣayā |snigdham evam bruvāṇam mām sa vinirbhartsya vānaraḥ ||4-10-11|| rājabhāve niyukto aham śūnya deśa jigīṣayā |snigdham evam bruvāṇam mām sa vinirbhartsya vānaraḥ ||4-10-11|| dhik tvām iti ca mām uktvā bahu tat tat uvāca ha |prakṛtīḥ ca samānīya maṃtriṇaḥ caiva sammatān ||4-10-12|| dhik tvām iti ca mām uktvā bahu tat tat uvāca ha |prakṛtīḥ ca samānīya maṃtriṇaḥ caiva sammatān ||4-10-12|| mām āha suhṛdām madhye vākyam parama garhitam |viditam vo mayā rātrau māyāvī sa mahāasuraḥ ||4-10-13|| mām āha suhṛdām madhye vākyam parama garhitam |viditam vo mayā rātrau māyāvī sa mahāasuraḥ ||4-10-13|| mām samāhvayata kruddho yuddha kāṃkṣī tadā purā |tasya tad bhāṣitam śrutvā niḥsṛtaḥ aham nṛpāalayāt ||4-10-14|| mām samāhvayata kruddho yuddha kāṃkṣī tadā purā |tasya tad bhāṣitam śrutvā niḥsṛtaḥ aham nṛpāalayāt ||4-10-14|| anuyātaḥ ca mām tūrṇam ayam bhrātā sudāruṇaḥ |sa tu dṛṣṭvā eva mām rātrau sa dvitīyam mahābalaḥ ||4-10-15|| anuyātaḥ ca mām tūrṇam ayam bhrātā sudāruṇaḥ |sa tu dṛṣṭvā eva mām rātrau sa dvitīyam mahābalaḥ ||4-10-15|| prādravat bhaya saṃtrasto vīkṣya āvām samupāgatau |abhidrutaḥ tu vegena viveśa sa mahābilam ||4-10-16|| prādravat bhaya saṃtrasto vīkṣya āvām samupāgatau |abhidrutaḥ tu vegena viveśa sa mahābilam ||4-10-16|| tam praviṣṭam viditvā tu sughoram sumahad bilam |ayam ukto atha me bhrātā mayā tu krūra darśanaḥ ||4-10-17|| tam praviṣṭam viditvā tu sughoram sumahad bilam |ayam ukto atha me bhrātā mayā tu krūra darśanaḥ ||4-10-17|| ahatvā na asti me śaktiḥ prati gantum itaḥ purīm |bila dvāri pratīkṣa tvam yāvat enam nihanmi aham ||4-10-18|| ahatvā na asti me śaktiḥ prati gantum itaḥ purīm |bila dvāri pratīkṣa tvam yāvat enam nihanmi aham ||4-10-18|| sthito'yam iti matvā aham praviṣṭaḥ tu durāsadam |tam me mārgayataḥ tatra gataḥ saṃvatsaraḥ tadā ||4-10-19|| sthito'yam iti matvā aham praviṣṭaḥ tu durāsadam |tam me mārgayataḥ tatra gataḥ saṃvatsaraḥ tadā ||4-10-19|| sa tu dṛṣṭo mayā śatruḥ anirvedāt bhayāavahaḥ |nihataḥ ca mayā sadyaḥ saḥ sarvaiḥ saha bandhubhiḥ ||4-10-20|| sa tu dṛṣṭo mayā śatruḥ anirvedāt bhayāavahaḥ |nihataḥ ca mayā sadyaḥ saḥ sarvaiḥ saha bandhubhiḥ ||4-10-20|| tasya āsyāt tu pravṛttena rudhiraugheṇa tad bilam |pūrṇam āsīt durākrāmam svanataḥ tasya bhūtale ||4-10-21|| tasya āsyāt tu pravṛttena rudhiraugheṇa tad bilam |pūrṇam āsīt durākrāmam svanataḥ tasya bhūtale ||4-10-21|| sūdayitvā tu tam śatrum vikrāntam tam aham sukham |niṣkrāmam na eva paśyāmi bilasya pihitam mukham ||4-10-22|| sūdayitvā tu tam śatrum vikrāntam tam aham sukham |niṣkrāmam na eva paśyāmi bilasya pihitam mukham ||4-10-22|| vikrośamānasya tu me sugrīva iti punaḥ punaḥ |yataḥ prativaco nāsti tataḥ aham bhṛśa duḥkhitaḥ ||4-10-23|| vikrośamānasya tu me sugrīva iti punaḥ punaḥ |yataḥ prativaco nāsti tataḥ aham bhṛśa duḥkhitaḥ ||4-10-23|| pāda prahāraiḥ tu mayā bahubhiḥ paripātitam |tataḥ aham tena niṣkramya pathā puram upāgataḥ ||4-10-24|| pāda prahāraiḥ tu mayā bahubhiḥ paripātitam |tataḥ aham tena niṣkramya pathā puram upāgataḥ ||4-10-24|| tatra anena asmi samruddhaḥ rājyam mṛgayata ātmanaḥ |sugrīveṇa nṛśaṃsena vismṛtya bhrātṛ sauhṛdam ||4-10-25|| tatra anena asmi samruddhaḥ rājyam mṛgayata ātmanaḥ |sugrīveṇa nṛśaṃsena vismṛtya bhrātṛ sauhṛdam ||4-10-25|| evam uktvā tu mām tatra vastreṇa ekena vānaraḥ |tadā nirvāsayāmāsa vālī vigata sādhvasaḥ ||4-10-26|| evam uktvā tu mām tatra vastreṇa ekena vānaraḥ |tadā nirvāsayāmāsa vālī vigata sādhvasaḥ ||4-10-26|| tena aham apaviddhaḥ ca hṛta dāraḥ ca rāghava |tat bhayāt ca mahīm sarvān krāntavān sa vana arṇavām ||4-10-27|| tena aham apaviddhaḥ ca hṛta dāraḥ ca rāghava |tat bhayāt ca mahīm sarvān krāntavān sa vana arṇavām ||4-10-27|| ṛśyamūkam giri varam bhāryā haraṇa duḥkhitaḥ |praviṣṭo asmi durādharṣam vālinaḥ kāraṇāntare ||4-10-28|| ṛśyamūkam giri varam bhāryā haraṇa duḥkhitaḥ |praviṣṭo asmi durādharṣam vālinaḥ kāraṇāntare ||4-10-28|| etat te sarvam ākhyātam vaira anukathanam mahat |anāgasā mayā prāptam vyasanam paśya rāghava ||4-10-29|| etat te sarvam ākhyātam vaira anukathanam mahat |anāgasā mayā prāptam vyasanam paśya rāghava ||4-10-29|| vālinaḥ ca bhayāt tasya sarvaloka bhayāpaha |kartum arhasi me vīra prasādam tasya nigrahāt ||4-10-30|| vālinaḥ ca bhayāt tasya sarvaloka bhayāpaha |kartum arhasi me vīra prasādam tasya nigrahāt ||4-10-30|| evam uktaḥ sa tejasvī dharmajño dharma saṃhitam |vacanam vaktum ārebhe sugrīvam prahasan iva ||4-10-31|| evam uktaḥ sa tejasvī dharmajño dharma saṃhitam |vacanam vaktum ārebhe sugrīvam prahasan iva ||4-10-31|| amoghāḥ sūrya saṃkāśā niśitā me śarā ime |tasmin vālini durvṛtte patiṣyanti ruṣa anvitāḥ ||4-10-32|| amoghāḥ sūrya saṃkāśā niśitā me śarā ime |tasmin vālini durvṛtte patiṣyanti ruṣa anvitāḥ ||4-10-32|| yāvat tam na hi paśyeyam tava bhārya apahāriṇam |tāvat sa jīvet pāpātmā vālī cāritra dūṣakaḥ ||4-10-33|| yāvat tam na hi paśyeyam tava bhārya apahāriṇam |tāvat sa jīvet pāpātmā vālī cāritra dūṣakaḥ ||4-10-33|| ātma anumānāt paśyāmi magnaḥ tvām śoka sāgare |tvām aham tārayiṣyāmi bāḍham prāpsyasi puṣkalam ||4-10-34|| ātma anumānāt paśyāmi magnaḥ tvām śoka sāgare |tvām aham tārayiṣyāmi bāḍham prāpsyasi puṣkalam ||4-10-34|| tasya tat vacanam śrutvā harṣa pauruṣa vardhanam |sugrīvaḥ parama prītaḥ su mahat vākyam abravīt ||4-10-35|| tasya tat vacanam śrutvā harṣa pauruṣa vardhanam |sugrīvaḥ parama prītaḥ su mahat vākyam abravīt ||4-10-35|| etac ca vacanam śrutvā sugrīvasya subhāṣitam |pratyayārtham mahātejā rāmo jagrāha kārmukam ||4-12-1|| sa gṛhītvā dhanur ghoram śaram ekam ca mānadaḥ |sālam uddiśya cikṣepa pūrayan sa ravaiḥ diśaḥ ||4-12-2|| sa visṛṣṭo balavatā bāṇaḥ svarṇa pariṣkṛtaḥ |bhittvā sālān giri prastham sapta bhūmim viveśa ha ||4-12-3|| sāyakaḥ tu muhūrtena sālān bhittvā mahājavaḥ |niṣpatya ca punaḥ tūrṇam tam eva praviveśa ha ||4-12-4|| tān dṛṣṭvā sapta nirbhinnān sālān vānarapuṃgavaḥ |rāmasya śara vegena vismayam paramam gataḥ ||4-12-5|| sa mūrdhnā nyapatat bhūmau pralaṃbīkṛta bhūṣaṇaḥ |sugrīvaḥ parama prīto rāghavāya kṛtāṃjaliḥ ||4-12-6|| idam ca uvāca dharmajñam karmaṇā tena harṣitaḥ |rāmam sarva astra viduṣām śreṣṭham śūram avasthitam ||4-12-7|| sa indrān api surān sarvām tvam bāṇaiḥ puruṣarṣabha |samarthaḥ samare hantum kim punar vālinam prabho ||4-12-8|| yena sapta mahā sālā girir bhūmiḥ ca dāritāḥ |bāṇena ekena kākutstha sthātā te ko raṇa agrataḥ ||4-12-9|| adya me vigataḥ śokaḥ prītir adya parā mama |suhṛdam tvām samāsādya mahendra varuṇopamam ||4-12-10|| tam adya eva priyārtham me vairiṇam bhrātṛ rūpiṇam |vālinam jahi kākutstha mayā baddho ayam aṃjaliḥ ||4-12-11|| tato rāmaḥ pariṣvajya sugrīvam priya darśanam |pratyuvāca mahāprājño lakṣmaṇānugatam vacaḥ ||4-12-12|| asmād gacchāma kiṣkindhām kṣipram gaccha tvam agrataḥ |gatvā ca āhvaya sugrīva vālinam bhrātṛ gandhinam ||4-12-13|| sarve te tvaritam gatvā kiṣkindhām vālinaḥ purīm |vṛkṣaiḥ ātmānam āvṛtya hi atiṣṭhan gahane vane ||4-12-14|| sugrīvo api vyanadad ghoram vālino hvāna kāraṇāt |gāḍham parihito vegān nādaiḥ bhindan iva aṃbaram ||4-12-15|| tam śrutvā ninadam bhrātuḥ kruddho vālī mahābalaḥ |niṣpapāta susaṃrabdho bhāskaro asta taṭāt iva ||4-12-16|| tataḥ sutumulam yuddham vāli sugrīvayoḥ abhūt |gagane grahayoḥ ghoram budha aṃgārakayoḥ iva ||4-12-17|| talaiḥ aśani kalpaiḥ ca vajra kalpaiḥ ca muṣṭibhiḥ |jaghnatuḥ samare anyonyam bhrātarau krodha mūrcchitau ||4-12-18|| tato rāmo dhanuṣ pāṇiḥ tau ubhau samudaikṣata |anyonya sadṛśau vīrau ubhau devau iva aśvinau ||4-12-19|| yat na avagacchat sugrīvam vālinam vā api rāghavaḥ |tato na kṛtavān buddhim moktum antakaram śaram ||4-12-20|| etasmin antare bhagnaḥ sugrīvaḥ tena vālinā |apaśyan rāghavam nātham ṛśyamūkam pradudruve ||4-12-21|| klānto rudhira sikta aṃgo prahāraiḥ jarjarī kṛtaḥ |vālinā abhidrutaḥ krodhāt praviveśa mahāvanam ||4-12-22|| tam praviṣṭam vanam dṛṣṭvā vālī śāpa bhayāt tataḥ |mukto hi asi tvam iti uktvā sa nivṛtto mahābalaḥ ||4-12-23|| rāghavo api saha bhrātrā saha caiva hanūmatā |tadeva vanam āgacchat sugrīvo yatra vānaraḥ ||4-12-24|| tam samīkṣya āgatam rāmam sugrīvaḥ saha lakṣmaṇam |hrīmān dīnam uvāca idam vasudhām avalokayan ||4-12-25|| āhvayasva iti mām uktvā darśayitvā ca vikramam |vairiṇā ghātayitvā ca kim idānīm tvayā kṛtam ||4-12-26|| tām eva velām vaktavyam tvayā rāghava tattvataḥ |vālinam na nihanmi iti tato na aham ito vraje ||4-12-27|| tasya ca evam bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |karuṇam dīnayā vācā rāghavaḥ punar abravīt ||4-12-28|| sugrīva śrūyatām tāta krodhaḥ ca vyapanīyatām |kāraṇam yena bāṇo ayam sa mayā na visarjitaḥ ||4-12-29|| alaṃkāreṇa veṣeṇa pramāṇena gatena ca |tvam ca sugrīva vālī ca sadṛśau sthaḥ parasparam ||4-12-30|| svareṇa varcasā ca eva prekṣitena ca vānara |vikrameṇa ca vākyaiḥ ca vyaktim vām na upalakṣaye ||4-12-31|| tato aham rūpa sādṛśyāt mohito vānarottama |na utsṛjāmi mahāvegam śaram śatru nibarhaṇam ||4-12-32|| jīvita antakaram ghoram sādṛśyāt tu viśaṃkitaḥ |mūlaghāto na nau syāddhi dvayoḥ iti kṛto mayā ||4-12-33|| tvayi vīra vipanne hi ajñān lāghavān mayā |mauḍhyam ca mama bālyam ca khyāpitam syāt kapīsvara ||4-12-34|| datta abhaya vadho nāma pātakam mahat adbhutam |aham ca lakṣmaṇaḥ ca eva sīta ca varavarṇinī ||4-12-35|| tvat adhīnā vayam sarve vane asmin śaraṇam bhavān |tasmāt yudhyasva bhūyastvam mā śaṃkī ca vānara ||4-12-36|| etan muhūrte tu mayā paśya vālinam āhave |nirastam iṣuṇā ekena veṣṭamānam mahītale ||4-12-37|| abhijñānam kuruṣva tvam ātmano vānareśvara |yena tvām abhijānīyām dvandva yuddham upāgatam ||4-12-38|| gaja puṣpīm imām phullām utpāṭya śubha lakṣaṇām |kuru lakṣmaṇa kaṇṭhe asya sugrīvasya mahātmanaḥ ||4-12-39|| tato giri taṭe jātām utpāṭya kusumāyutām |lakṣmaṇo gaja puṣpīm tām tasya kaṇṭhe vyasarjayat ||4-12-40|| sa tathā śuśubhe śrīmān latayā kaṇṭha saktayā |mālayā iva balākānām sasaṃdhya iva toyadaḥ ||4-12-41|| vibhrājamāno vapuṣā rāma vākya samāhitaḥ |jagāma saha rāmeṇa kiṣkiṃdhām punarāpa saḥ ||4-12-42|| ṛśyamūkāt sa dharmātmā kiṣkindhām lakṣmaṇa agrajaḥ |jagāma saha sugrīvo vāli vikrama pālitām ||4-13-1|| samudyamya mahat cāpam rāmaḥ kāṃcana bhūṣitam |śarām ca āditya saṃkāśān gṛhītvā raṇa sādhakān ||4-13-2|| agrataḥ tu yayau tasya rāghavasya mahātmanaḥ |sugrīvaḥ saṃhata grīvo lakṣmaṇaḥ ca mahābalaḥ ||4-13-3|| pṛṣṭhato hanumān vīro nalo nīlaḥ ca vīryavān |tāraḥ caiva mahātejā hari yūthapa yūthapāḥ ||4-13-4|| te vīkṣamāṇā vṛkṣām ca puṣpa bhāra avalambinaḥ |prasanna aṃbuvahāḥ caiva saritaḥ sāgaram gamāḥ ||4-13-5|| kandarāṇi ca śailām ca nirdarāṇi guhāḥ tathā |śikharāṇi ca mukhyāni darīḥ ca priya darśanāḥ ||4-13-6|| vaidūrya vimalaiḥ toyaiḥ padmaiḥ ca ākośa kuḍmalaiḥ |śobhitān sajalān mārge taṭākān ca avalokayan ||4-13-7|| kāraṇḍaissārasairhamsairvañjulairjalakukkuṭaiḥ |cakravākaisthācānyaiśśakunairpratināditān|yadvā -kāraṇḍaiḥ sārasaiḥ haṃsaiḥ vaṃjulaiḥ jala kukkuṭaiḥ |cakravākaiḥ tathā ca anyaiḥ śakunaiḥ pratināditān ||4-13-8|| mṛduśaṣpāṅkurāahārānnirbhayānvanagocarān |caratāṃsarvatopaśyansthalīṣu hariṇānsthitān|yadvā -mṛdu śaṣpa aṃkura āhārān nirbhayān vana gocarān |caratām sarvato apaśyan sthalīṣu hariṇān sthitān ||4-13-9|| taṭāka vairiṇaḥ ca api śukla danta vibhūṣitān |ghorān ekacarān vanyān dviradān kūla ghātinaḥ ||4-13-10|| mattan giri taṭa udghuṣṭān parvatān iva jaṃgamān |vānarān dvirada prakhyān mahī reṇu samukṣitān ||4-13-11|| vane vana carām ca anyān khecarām ca vihaṃgamān |paśyantaḥ tvaritā jagmuḥ sugrīva vaśa vartinaḥ ||4-13-12|| teṣām tu gacchatām tatra tvaritam raghunaṃdanaḥ |druma ṣaṇḍa vanam dṛṣṭvā rāmaḥ sugrīvam abravīt ||4-13-13|| eṣa megha iva ākāśe vṛkṣa ṣaṇḍaḥ prakāśate |megha saṃghāta vipulaḥ paryanta kadalī vṛtaḥ ||4-13-14|| kim etat jñātum icchāmi sakhe kautūhalam mama |kautūhala apanayanam kartum icchāmi aham tvayā ||4-13-15|| tasya tad vacanam śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |gacchann eva ācacakṣe atha sugrīvaḥ tat mahad vanam ||4-13-16|| etad rāghava vistīrṇam āśramam śrama nāśanam |udyāna vana saṃpannam svādu mūla phala udakam ||4-13-17|| atra saptajanā nāma munayaḥ saṃśita vratāḥ |sapta eva āsan adhaḥ śīrṣā niyatam jala śāyinaḥ ||4-13-18|| sapta rātre kṛta āhārā vāyunā acala vāsinaḥ |divam varṣa śataiḥ yātāḥ saptabhiḥ sakalevarāḥ ||4-13-19|| teṣām etat prabhāveṇa druma prākāra saṃvṛtam |āśramam sudurādharṣam api sa indraiḥ sura asuraiḥ ||4-13-20|| pakṣiṇo varjayanti etat tathā anye vanacāriṇaḥ |viśanti mohād ye api atra na nivartante te punaḥ ||4-13-21|| vibhūṣaṇa ravāaḥ ca atra śrūyaṃte sakalākṣarāḥ |tūrya gīta svanāaḥ ca api gandho divyaḥ ca rāghava ||4-13-22|| tretāgnayo api dīpyante dhūmo hi eṣa pradṛśyate |veṣṭayan iva vṛkṣa agrān kapota aṃga aruṇo ghanaḥ ||4-13-23|| ete vṛkṣāḥ prakāśante dhūma saṃsakta mastakāḥ |megha jāla praticchannā vaidūrya girayo yathā ||4-13-24|| kuru praṇāmam dharmātman teṣām uddiśya rāghavaḥ |lakṣmaṇena saha bhrātrā prayataḥ saṃyata aṃjaliḥ ||4-13-25|| praṇamanti hi ye teṣām ṛṣīṇām bhāvita ātmanām |na teṣām aśubham kiṃcit śarīre rāma dṛśyate ||4-13-26|| tato rāmaḥ saha bhrātrā lakṣmaṇena kṛtāṃjaliḥ |samuddiśya mahātmānaḥ tān ṛṣīn abhyavādayat ||4-13-27|| abhivādya ca dharmātmā rāmo bhrātā ca lakṣmaṇaḥ |sugrīvo vānarāaḥ caiva jagmuḥ saṃhṛṣṭa mānasāḥ ||4-13-28|| te gatvā dūram adhvānam tasmāt sapta jana āśramāt |dadṛśuḥ tām durādharṣām kiṣkindhām vāli pālitām ||4-13-29|| tatastu rāmānuja rāma vānarāḥpragṛhya śastrāṇi udita ugra tejasā |purīm sureśa ātmaja vīrya pālitāmvadhāya śatroḥ punar āgatāḥ iha ||4-13-30|| sarve te tvaritam gatvā kiṣkindhām vālinaḥ pālitām |vṛkṣair ātmānam āvṛtya vyatiṣṭhan gahane vane ||4-14-1|| visārya sarvato dṛṣṭim kānane kānana priyaḥ |sugrīvo vipula grīvaḥ krodham āhārayad bhṛśam ||4-14-2|| tataḥ tu ninadam ghoram kṛtvā yuddhāya ca āhvayat |parivāraiḥ parivṛto nādair bhindan iva aṃbaram ||4-14-3|| garjan iva mahāmegho vāyu vega purassaraḥ |atha bālārka sadṛśo dṛpta simha gatiḥ tataḥ ||4-14-4|| dṛṣṭvā rāmam kriyā dakṣam sugrīvo vākyam abravīt |hari vāgurayā vyāptam tapta kāṃcana toraṇām ||4-14-5|| prāptāḥ sma dhvaja yaṃtra āḍhyām kiṣkindhām vālinaḥ purīm |pratijñā yā kṛtā vīra tvayā vāli vadhe purā ||4-14-6|| saphalām kuru tām kṣipram latām kāla iva āgataḥ |evam uktaḥ tu dharmātmā sugrīveṇa sa rāghavaḥ ||4-14-7|| tam eva uvāca vacanam sugrīvam śatru sūdanaḥ |kṛta abhijñāna cihnaḥ tvam anayā gaja sāhvayā ||4-14-8|| lakṣmaṇena samutpāṭya eṣā kaṇṭhe kṛtā tava |sobhāse api adhikam vīra latayā kaṇṭhasaktayā ||4-14-9|| viparīta iva ākāśe sūryo nakṣatra mālayā |adya vāli samuttham te bhayam vairam ca vānara ||4-14-10|| ekena aham pramokṣyāmi bāṇa mokṣeṇa saṃyuge |mama darśaya sugrīva vairiṇam bhrātṛ rūpiṇam ||4-14-11|| vālī vinihato yāvad vane pāṃsuṣu ceṣṭate |yadi dṛṣṭi patham prāpto jīvan sa vinivartate ||4-14-12|| tato doṣeṇa mā gacchet sadyo garhecca mām bhavān |pratyakṣam sapta te sālā mayā bāṇena dāritāḥ ||4-14-13|| tato vetsi balena adya vālinam nihatam mayā |anṛtam na ukta pūrvam me ciram kṛcchre api tiṣṭhatā ||4-14-14|| dharma lobha parītena na ca vakṣye kathaṃcana |saphalām ca kariṣyāmi pratijñām jahi saṃbhramam ||4-14-15|| prasūtam kalamakṣetre varṣeṇa iva śatakratuḥ |tad āhvāna nimittam ca vālino hemamālinaḥ ||4-14-16|| sugrīva kuru tam śabdam niṣpated yena vānaraḥ |jitakāśī jayaślāghī tvayā ca adharṣitaḥ purāt ||4-14-17|| niṣpatiṣyati asaṃgena vālī sa priyasamyugaḥ |ripūṇām dharṣitam śrutvā marṣayanti na saṃyuge ||4-14-18|| jānantaḥ tu svakam vīryam strī samakṣam viśeṣataḥ |sa tu rāma vacaḥ śrutvā sugrīvo hemapiṃgalaḥ ||4-14-19|| nanarda krūra nādena vinirbhindan iva ambaram |tatra śabdena vitrastā gāvo yānti hataprabhāḥ ||4-14-20|| rājadoṣa parāmṛṣṭāḥ kulastriya iva ākulāḥ |dravanti ca mṛgāḥ śīghram bhagnā;iva raṇe hayāḥ |patanti ca khagā bhūmau kṣīṇa puṇyā iva grahāḥ ||4-14-21|| tataḥ sa jīmūta kṛta praṇādonādam hi amuṃcat tvarayā pratītaḥ |sūryātmajaḥ śaurya vivṛddha tejāḥsarit patirvā anila caṃcala ūrmiḥ ||4-14-22|| atha tasya ninādam tam sugrīvasya mahātmanaḥ |śuśrāva antaḥpura gato vālī bhrātur amarṣaṇaḥ ||4-15-1|| śrutvā tu tasya ninadam sarvabhūta prakaṃpanam |madaḥ ca ekapade naṣṭaḥ krodhaḥ ca āpādito mahān ||4-15-2|| tato roṣa parīta aṃgo vālī sa kanaka prabhaḥ |uparakta iva ādityaḥ sadyo niṣprabhatām gataḥ ||4-15-3|| vālī daṃṣṭrā karālaḥ tu krodhād dīpta agni locanaḥ |bhāti utpatita padmābhaḥ samṛṇāla iva hradaḥ ||4-15-4|| śabdam durmarṣaṇam śrutvā niṣpapāta tato hariḥ |vegena ca pada nyāsair dārayan iva medinīm ||4-15-5|| tam tu tārā pariṣvajya snehād darśita sauhṛdā |uvāca trasta saṃbhrāṃtā hita udarkam idam vacaḥ ||4-15-6|| sādhu krodham imam vīra nadī vegam iva āgatam |śayanād utthitaḥ kālyam tyaja bhuktām iva srajam ||4-15-7|| kālyam etena saṃgrāmam kariṣyasi ca vānara |vīra te śatru bāhulyam phalgutā vā na vidyate ||4-15-8|| sahasā tava niṣkrāmo mama tāvat na rocate |śrūyatām abhidhāsyāmi yan nimittam nivāryate ||4-15-9|| pūrvam āpatitaḥ krodhāt sa tvām āhvayate yudhi |niṣpatya ca nirastaḥ te hanyamāno diśo gataḥ ||4-15-10|| tvayā tasya nirastasya pīḍitasya viśeṣataḥ |iha etya punar āhvānam śaṃkām janayati iva me ||4-15-11|| darpaḥ ca vyavasāyaḥ ca yādṛśaḥ tasya nardataḥ |ninādasya ca saṃraṃbho na etat alpam hi kāraṇam ||4-15-12|| na asahāyam aham manye sugrīvam tam iha āgatam |avaṣṭabdha sahāyaḥ ca yam āśritya eṣa garjati ||4-15-13|| prakṛtyā nipuṇaḥ caiva buddhimān caiva vānaraḥ |na aparīkṣita vīryeṇa sugrīvaḥ sakhyam eṣyati ||4-15-14|| pūrvam eva mayā vīra śrutam kathayato vacaḥ |aṃgadasya kumārasya vakṣyāmi adya hitam vacaḥ ||4-15-15|| aṃgadaḥ tu kumaro ayam vanāṃtam upanirgataḥ |pravṛttiḥ tena kathitā cāraiḥ asīt niveditā ||4-15-16|| ayodhya adhipateḥ putrau śūrau samara durjayau |ikṣvākūṇām kule jātau prathitau rāma lakṣmaṇau ||4-15-17|| sugrīva priya kāmārtham prāptau tatra durāsadau |sa te bhrātur hi vikhyātaḥ sahāyo raṇa karmaṇi ||4-15-18|| rāmaḥ para balamardī yugānta agniḥ iva utthitaḥ |nivāsa vṛkṣaḥ sādhūnām āpannānām parā gatiḥ ||4-15-19|| ārtānām saṃśrayaḥ caiva yaśasaḥ ca eka bhājanam |jñāna vijñāna saṃpanno nideśo nirataḥ pituḥ ||4-15-20|| dhātūnām iva śailendro guṇānām ākaro mahān |tat kṣamo na virodhaḥ te saha tena mahātmanā ||4-15-21|| durjayena aprameyeṇa rāmeṇa raṇa karmasu |śūra vakṣyāmi te kiṃcin na ca icchāmi abhyasūyitum ||4-15-22|| śrūyatām kriyatām caiva tava vakṣyāmi yad hitam |yauvarājyena sugrīvam tūrṇam sādhu abhiṣecaya ||4-15-23|| vigraham mā kṛthā vīra bhrātrā rājan yavīyasā |aham hi te kṣamam manye tena rāmeṇa sauhṛdam ||4-15-24|| sugrīveṇa ca saṃprītim vairam utsṛjya dūrataḥ |lālanīyo hi te bhrātā yavīyān eṣa vānaraḥ ||4-15-25|| tatra vā sannihastho vā sarvathā bandhuḥ eva te |nahi tena samam bandhum bhuvi paśyāmi kiṃcana ||4-15-26|| dāna mānādi satkarraiḥ kuruṣva pratyanantaram |vairam etat sam utsrṛjya tava pārśve sa tiṣṭhatu ||4-15-27|| sugrīvo vipula grīvo mahābandhuḥ mataḥ tava |bhrātṛ sauhṛdam ālaṃbya na anyā gati iha asti te ||4-15-28|| yadi te mat priyam kāryam yadi ca avaiṣi mām hitām |yācyamānaḥ priyatvena sādhu vākyam kuruṣva me ||4-15-29|| prasīda pathyam śruṇu jalpitam hi mena roṣam eva anuvidhātum arhasi |kṣamo hi te kośala rāja sūnunāna vigrahaḥ śakra sama tejasā ||4-15-30|| tadā hi tārā hitam eva vākyamtam vālinam pathyam idam babhāṣe |na rocate tad vacanam hi tasyakāla abhipannasya vināśa kāle ||4-15-31|| tām evam bruvatīm tārām tārādhipa nibha ānanām |vālī nirbhartsayāmāsa vacanam ca idam abravīt ||4-16-1|| garjato asya ca susaṃrabdham bhrātuḥ śatror viśeṣataḥ |marṣayiṣyāmi kena kāraṇena varānane ||4-16-2|| adharṣitānām śūrāṇām samareṣu anivartinām |dharṣaṇām arṣaṇam bhīru maraṇāt atiricyate ||4-16-3|| soḍhum na ca samartho aham yuddha kāmasya saṃyuge |sugrīvasya ca saṃraṃbham hīna grīvasya garjatam ||4-16-4|| na ca kāryo viṣādaḥ te rāghavam prati mat kṛte |dharmajñaḥ ca kṛtajñaḥ ca katham pāpam kariṣyati ||4-16-5|| nivartasva saha strībhiḥ katham bhūyo anugacchasi |sauhṛdam darśitam tāvat mayi bhaktiḥ tvayā kṛtā ||4-16-6|| prati yotsyāmi aham gatvā sugrīvam jahi saṃbhramam |darpam ca asya vineṣyāmi na ca prāṇair viyokṣyate ||4-16-7|| aham hi aji sthitasya asya kariṣyāmi yat īpsitam |vṛkṣaiḥ muṣṭi prahāraiḥ ca pīḍitaḥ prati yāsyati ||4-16-8|| na me garvitam āyastam sahiṣyati durātmavān |kṛtam tāre sahāyatvam darśitam sauhṛdam mayi ||4-16-9|| śāpitā asi mama prāṇaiḥ nivartasva janena ca |alam jitvā nivartiṣye tam aham bhrātaram raṇe ||4-16-10|| tam tu tārā pariṣvajya vālinam priya vādinī |cakāra rudatī mandam dakṣiṇā sā pradakṣiṇam ||4-16-11|| tataḥ svastyayanam kṛtvā maṃtravit vijaya eṣiṇī |aṃtaḥpuram saha strībhiḥ praviṣṭā śoka mohitā ||4-16-12|| praviṣṭāyām tu tārāyām saha strībhiḥ svam ālayam |nagaryā niryayau kruddho mahā sarpa iva śvasan ||4-16-13|| sa niḥśvasya mahāroṣo vālī parama vegavān |sarvataḥ cārayan dṛṣṭim śatru darśana kāṃkṣayā ||4-16-14|| sa dadarśa tataḥ śrīmān sugrīvam hema piṅgalam |susaṃvītam avaṣṭabdham dīpyamānam iva analam ||4-16-15|| tam sa dṛṣṭvā mahābāhuḥ sugrīvam paryavasthitam |gāḍham paridadhe vāso vālī parama kopinaḥ ||4-16-16|| sa vālī gāḍha saṃvīto muṣṭim udyamya vīryavān |sugrīvam eva abhimukho yayau yoddhum kṛta kṣaṇaḥ ||4-16-17|| śliṣṭam muṣṭim samudyamya saṃrabdhataram āgataḥ |sugrīvo api samuddiśya vālinam hema mālinam ||4-16-18|| tam vālī krodha tāmrākṣaḥ sugrīvam raṇa kovidam |āpataṃtam mahā vegam idam vacanam abravīt ||4-16-19|| eṣa muṣṭir mahān baddho gāḍhaḥ suniyata aṃguliḥ |mayā vega vimuktaḥ te prāṇān ādāya yāsyati ||4-16-20|| evam uktaḥ tu sugrīvaḥ kruddho vālinam abravīt |tava ca eṣa haran prāṇān muṣṭiḥ patatu mūrdhani ||4-16-21|| tāḍitaḥ tena tam kruddhaḥ samabhikramya vegataḥ |abhavat śoṇita udgārī sāpīḍa iva parvataḥ ||4-16-22|| sugrīveṇa tu niḥśaṃkam sālam utpāṭya tejasā |gātreṣu abhihato vālī vajreṇa iva mahā giriḥ ||4-16-23|| sa tu vṛkṣeṇa nirbhagnaḥ sāla tāḍana vihvalaḥ |guru bhāra bhara ākrāntā nauḥ sasārthā iva sāgare ||4-16-24|| tau bhīma bala vikrāntau suparṇa sama veginau |prayuddhau ghora vapuṣau candra sūryau iva aṃbare ||4-16-25|| parasparam amitra ghnau cchidra anveṣaṇa tatparau |tato avardhata vālī tu bala vīrya samanvitaḥ ||4-16-26|| sūrya putro mahāvīryaḥ sugrīvaḥ parihīyata |vālinā bhagna darpaḥ tu sugrīvo manda vikramaḥ ||4-16-27|| vālinam prati sāmarṣo darśayāmāsa rāghavam |vṛkṣaiḥ sa śākhaiḥ śikharaiḥ vajra koṭi nibhaiḥ nakhaiḥ ||4-16-28|| muṣṭibhiḥ jānubhiḥ padbhiḥ bāhubhiḥ ca punaḥ punaḥ |tayoḥ yudddham abhūt ghoram vṛtra vāsavoḥ iva ||4-16-29|| tau śoṇitātkau yudhyetām vānārau van cāriṇau |meghau iva mahā śabdaiḥ tarjamānau parasparam ||4-16-30|| hīyamānam atha apaśyat sugrīvam vānareśvaram |prekṣamāṇam diśaḥ ca eva rāghavaḥ sa muhur muhur ||4-16-31|| tato rāmo mahātejā ārtam dṛṣṭvā harīśvaram |sa śaram vīkṣate vīro vālino vadha kāṃkṣayā ||4-16-32|| tato dhanuṣi saṃdhāya śaram āśī viṣa upamam |pūrayāmāsa tat cāpam kāla cakram iva antakaḥ ||4-16-33|| tasya jyātala ghoṣeṇa trastāḥ patraratheśvarāḥ |pradudruvur mṛgāḥ ca eva yugāṃta iva mohitāḥ ||4-16-34|| muktastu vajra nirghoṣaḥ pradīpta aśani saṃnibhaḥ |rāghaveṇa mahā bāṇo vāli vakṣasi pātitaḥ ||4-16-35|| tataḥ tena mahātejā vīrya yuktaḥ kapīśvaraḥ |vegena abhihato vālī nipapāta mahī tale ||4-16-36|| indra dhvaja iva uddhūta paurṇa māsyām mahītale |aśvayuk samaye māsi gata sattvo vicetanaḥ |bāṣpa saṃruddha kaṇṭhastu vālī ca ārta svaraḥ śanaiḥ ||4-16-37|| narottamaḥ kāla yugāṃtakopamam śarottamam kāṃcana rūpyabhūṣitam |sasarja dīptam tam amitra mardanam sa dhūmamagnim mukhato yathā haraḥ ||4-16-38|| atha ukṣitaḥ śoṇita toya visravaiḥsupuṣpita aśoka iva acalodgataḥ |vicetano vāsava sūnur āhaveprabhrañśita indra dhvajavat kṣitim gataḥ ||4-16-39|| tataḥ śareṇa abhihato rāmeṇa raṇa karkaśaḥ |papāta sahasā vālī nikṛttaiva pādapaḥ ||4-17-1|| sa bhūmau nyasta sarvāṃgaḥ tapta kāṃcana bhūṣaṇaḥ |apatat deva rājasya mukta raśmir iva dhvajaḥ ||4-17-2|| asmin nipatite bhūmau hari ṛṣāṇām gaṇeśvare |naṣṭa candram iva vyoma na vyarājata medinī ||4-17-3|| bhūmau nipatitasya api tasya deham mahātmanaḥ |na śrīr jahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ ||4-17-4|| śakra dattā varā mālā kāncanī ratna bhūṣitā |dadhāra hari mukhyasya prāṇān tejaḥ śriyam ca sā ||4-17-5|| sa tayā mālayā vīro haimayā hariyūthapaḥ |saṃdhyānugata paryantaḥ payodhara iva abhavat ||4-17-6|| tasya mālā ca dehaḥ ca marmaghātī ca yaḥ śaraḥ |tridhā iva racitā lakṣmīḥ patitasya api śobhate ||4-17-7|| tat astram tasya vīrasya svarga mārga prabhāvanam |rāma bāṇāsana kṣiptam āvahat paramām gatim ||4-17-8|| tam tathā patitam saṃkhye gata arciṣam iva analam |yayātim iva puṇyānte deva lokāt paricyutam ||4-17-9|| ādityam iva kālena yugānte bhuvi pātitam |mahendram iva durdharṣam upendram iva dussaham ||4-17-10|| mahendra putram patitam vālinam hema mālinam |vyūḍha uraskam mahābāhum dīptāsyam hari locanam ||4-17-11|| lakṣmaṇa anucaro rāmo dadarśa upasasarpa ca |tam tathā patitam vīram gata arciṣmatam iva analam ||4-17-12|| bahumānya ca tam vīram vīkṣamāṇam śanairiva |upayātau mahāvīryau bhrātarau rāma lakṣmaṇau ||4-17-13|| tam dṛṣṭvā rāghavam vālī lakṣmaṇam ca mahābalam |abravīt paruṣam vākyam praśritam dharma saṃhitam ||4-17-14|| sa bhūmau alpatejosuḥ nihato naṣṭa cetanaḥ |artha sahitayā vācā garvitam raṇa garvitam ||4-17-15|| tvam narādhipateḥ putraḥ prathitaḥ priya darśanaḥ |parāṅmukha vadham kṛtvā ko atra prāptaḥ tvayā guṇaḥ |yadaham yuddha samrabdhaḥ tvat kṛte nidhanam gataḥ ||4-17-16|| kulīnaḥ sattva saṃpannaḥ tejasvī caritavrataḥ |rāmaḥ karuṇavedī ca prajānām ca hiterataḥ ||4-17-17|| sānukrośo mahotsāhaḥ samayajño dṛḍhavrataḥ |iti etat sarva bhūtāni kathayanti yaśo bhuvi ||4-17-18|| damaḥ śamaḥ kṣamā dharmo dhṛti satyam parākramaḥ |parthivānām guṇā rājan daṇḍaḥ ca apakāriṣu ||4-17-19|| tān guṇān saṃpradhārya aham agryam ca abhijanam tava |tārayā pratiṣiddho api sugrīveṇa samāgataḥ ||4-17-20|| na mām anyena saṃrabdham pramattam veddhum arhasi |iti me buddhir utpannā babhūva adarśane tava ||4-17-21|| na tvām vinihata ātmānam dharma dhvajam adhārmikam |jāne pāpa samācāram tṛṇaiḥ kūpam iva āvṛtam ||4-17-22|| satām veṣa dharam pāpam pracchannam iva pāvakam |na aham tvām abhijānāmi dharma chadmābhi saṃvṛtam ||4-17-23|| viṣaye vā pure vā te yadā pāpam karomi aham |na ca tvām avajāne ahaṃ kasmāt tvam haṃsi akilbiṣam ||4-17-24|| phala mūla aśanam nityam vānaram vana gocaram |mām iha apratiyudhyantam anyena ca samāgatam ||4-17-25|| tvam narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |lingam api asti te rājan dṛśyate dharma samhitam ||4-17-26|| kaḥ kṣatriya kulejātaḥ śrutavān naṣṭasaṃśayaḥ |dharma liṃga praticchannaḥ krūram karma samācaret ||4-17-27|| rāma rāghava kule jāto dharmavān iti viśrutaḥ |abhavyo bhavya rūpeṇa kim artham paridhāvase ||4-17-28|| sāma dānam kṣamā dharmaḥ satyam dhṛti parākramau |pārthivānām guṇā rājan daṇḍaḥ ca api apakāriṣu ||4-17-29|| vayam vanacarā rāma mṛgā mūla phala aśanāḥ |eṣā prakṛtir asmākam puruṣaḥ tvam nareśvaraḥ ||4-17-30|| bhūmir hiraṇyam rūpam ca nigrahe kāraṇāni ca |tatra kaḥ te vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā ||4-17-31|| nayaḥ ca vinayaḥ ca ubhau nigraha anugrahau api |rāja vṛttir asaṃkīrṇā na nṛpāḥ kāma vṛttayaḥ ||4-17-32|| tvam tu kāma pradhānaḥ ca kopanaḥ ca anavasthitaḥ |rāja vṛtteṣu saṃkīrṇaḥ śarāsana parāyaṇaḥ ||4-17-33|| na te asti apacitiḥ dharme na arthe buddhir avasthitā |indriyaiḥ kāma vṛttaḥ san kṛṣyase manujeśvara ||4-17-34|| hatvā bāṇena kākutstha mām iha anaparādhinam |kim vakṣyasi satām madhye karma kṛtvā jugupsitam ||4-17-35|| rājahā brahmahā goghnaḥ coraḥ prāṇivadhe rataḥ |nāstikaḥ parivettā ca sarve niraya gāminaḥ ||4-17-36|| sūcakaḥ ca kadaryaḥ ca mitrghno gurutalpagaḥ |lokaṃ pāpātmānam ete gacchante na atra saṃśayaḥ ||4-17-37|| adhāryam carma me sadbhī romāṇi asthi ca varjitam |abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvat vidhaiḥ dharmacāribhiḥ ||4-17-38|| paṃca paṃca nakhā bhakṣyā brahma kṣatreṇa rāghava |śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaḥ ca paṃcamaḥ ||4-17-39|| carma ca asthi ca me rājan na spṛśanti manīṣiṇaḥ |abhakṣyāṇi ca māṃsāni so aham paṃca nakho hataḥ ||4-17-40|| tārayā vākyam ukto aham satyam sarvajñayā hitam |tad atikramya mohena kālasya vaśam āgataḥ ||4-17-41|| tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasuṃdharā |pramadā śīla saṃpūrṇā pati eva ca vidharmiṇā ||4-17-42|| śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyā praśrita mānasaḥ |katham daśarathena tvam jātaḥ pāpo mahātmanā ||4-17-43|| chinna cāritrya kakṣyeṇa satām dharma ativartinā |tyakta dharma aṃkuśena aham nihato rāma hastinā ||4-17-44|| aśubham ca api ayuktam ca satām ca eva vigarhitam |vakṣyase ca īdṛśam kṛtvā sadbhiḥ saha samāgataḥ ||4-17-45|| udāsīneṣu yo asmāsu vikramo ayam prakāśitaḥ |apakāriṣu te rāma na evam paśyāmi vikramam ||4-17-46|| dṛśyamānaḥ tu yudhyethā mayā yudhi nṛpātmaja |adya vaivasvatam devam paśyeḥ tvam nihato mayā ||4-17-47|| tvayā adṛśyena tu raṇe nihato aham durāsadaḥ |prasuptaḥ pannagena iva naraḥ pāpa vaśam gataḥ ||4-17-48|| sugrīva priya kāmena yad aham nihataḥ tvayā |mām eva yadi pūrvam tvam etad artham acodayaḥ |maithilim aham eka āhnā tava ca ānītavān bhaveḥ ||4-17-49|| rākṣasam ca durātmānām tava bhārya apahāriṇam |kaṇṭhe baddhvā pradadyām te anihatam rāvaṇam raṇe ||4-17-50|| nyastām sāgara toye vā pātāle vā api maithilīm |ānayeyam tava ādeśāt śvetām aśvatarīm iva ||4-17-51|| yuktam yat prapnuyāt rājyam sugrīvaḥ svar gate mayi |ayuktam yad adharmeṇa tvayā aham nihato raṇe ||4-17-52|| kāmam evam vidham lokaḥ kālena viniyujyate |kṣamam cet bhavatā prāptam uttaram sādhu ciṃtyatām ||4-17-53|| iti evam uktvā pariśuṣka vaktraḥśara abhighātāt vyathito mahātmā |samīkṣya rāmam ravi saṃnikāśamtūṣṇīm babhau vānara rāja sūnuḥ ||4-17-54|| ityuktaḥ praśritaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam |paruṣaṃ vālinā rāmo nihatena vicetasā ||4-18-1|| taṃ niṣprabham iva ādityaṃ mukta toyam ivāmbudam |ukta vākyaṃ hari śreṣṭham upaśāṃtam ivānalam ||4-18-2|| dharmārthaguṇa sampannam harīśvaramanuttamam |adhikṣiptastadā rāmaḥ paścāt vālinam abravīt ||4-18-3|| dharmam arthañca kāmañca samayañca api laukikam |avijñāya katham bālyāt mām iha adya vigarhase ||4-18-4|| apṛṣṭvā buddhi saṃpannān vṛddhān ācārya saṃmatān |saumya vānara cāpalyāt tvam mām vaktum iha icchasi ||4-18-5|| ikṣvākūṇām iyam bhūmiḥ sa śaila vana kānanā |mṛga pakṣi manuṣyāṇām nigraha anugraheṣu api ||4-18-6|| tām pālayati dharmātmā bharataḥ satyavān ṛjuḥ |dharma kāma artha tattvajño nigraha anugrahe rataḥ ||4-18-7|| nayaḥ ca vinayaḥ ca ubhau yasmin satyam ca susthitam |vikramaḥ ca yathā dṛṣṭaḥ sa rājā deśa kālavit ||4-18-8|| tasya dharma kṛta ādeśā vayam anye ca pārthivaḥ |carāmo vasudhām kṛtsnām dharma saṃtānam icchavaḥ ||4-18-9|| tasmin nṛpati śārdūla bharate dharma vatsale |pālayati akhilām pṛthvīm kaḥ caret dharma vipriyam ||4-18-10|| te vayam mārga vibhraṣṭam svadharme parame sthitāḥ |bharata ājñām puraskṛtya nigṛhṇīmo yathā vidhi ||4-18-11|| tvam tu saṃkliṣṭa dharmaḥ ca karmaṇā ca vigarhitaḥ |kāma taṃtra pradhānaḥ ca na sthito rāja vartmani ||4-18-12|| jyeṣṭho bhrātā pitā caiva yaḥ ca vidyām prayacchati |trayaḥ te pitaro jñeyā dharme ca pathi vartinaḥ ||4-18-13|| yavīyān ātmanaḥ putraḥ śiṣyaḥ ca api guṇoditaḥ |putravat te trayaḥ ciṃtyā dharmaḥ caiva atra kāraṇam ||4-18-14|| sūkṣmaḥ parama durjñeyaḥ satām dharmaḥ plavaṃgama |hṛdisthaḥ sarva bhūtānām ātmā veda śubhāśubham ||4-18-15|| capalaḥ capalaiḥ sārdham vānaraiḥ akṛta ātmabhiḥ |jātyaṃdha iva jātyandhaiḥ maṃtrayan drakṣyase nu kim ||4-18-16|| aham tu vyaktatām asya vacanasya bravīmi te |na hi mām kevalam roṣāt tvam vigarhitum arhasi ||4-18-17|| tat etat kāraṇam paśya yat artham tvam mayā hataḥ |bhrātur vartasi bhāryāyām tyaktvā dharmam sanātanam ||4-18-18|| asya tvam dharamāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |rumāyām vartase kāmāt snuṣāyām pāpa karmakṛt ||4-18-19|| tad vyatītasya te dharmāt kāma vṛttasya vānara |bhrātṛ bhāryā abhimarśe asmin daṇḍo ayam pratipāditaḥ ||4-18-20|| na hi loka viruddhasya loka vṛttāt apeyuṣaḥ |daṇḍāt anyatra paśyāmi nigraham hari yūthapa ||4-18-21|| na ca te marṣaye pāpam kṣtriyo aham kulodgataḥ |aurasīm bhaginīm vā api bhāryām vā api anujasya yaḥ ||4-18-22|| pracareta naraḥ kāmāt tasya daṇḍo vadhaḥ smṛtaḥ |bharataḥ tu mahīpālo vayam tu ādeśa vartinaḥ ||4-18-23|| tvam ca dharmāt atikrāntaḥ katham śakyam upekṣitum |guru dharma vyatikrāntam prājño dharmeṇa pālayan ||4-18-24|| bharataḥ kāma yuktānām nigrahe paryavasthitaḥ |vayam tu bharata ādeśam vidhim kṛtvā harīśvara |tvat vidhān bhinna maryādān nigrahītum vyavasthitāḥ ||4-18-25|| sugrīveṇa ca me sakhyam lakṣmaṇena yathā tathā |dāra rājya nimittam ca niḥśreyasakaraḥ sa me ||4-18-26|| pratijñā ca mayā dattā tadā vānara saṃnidhau |pratijñā ca katham śakyā mat vidhena anavekṣitum ||4-18-27|| tat ebhiḥ kāraṇaiḥ sarvair mahadbhiḥ dharma saṃhitaiḥ |śāsanam tava yat yuktam tat bhavān anumanyatām ||4-18-28|| sarvathā dharma iti eva draṣṭavyaḥ tava nigrahaḥ |vayasyasya upakartavyam dharmam eva anupaśyatā ||4-18-29|| śakyam tvayā api tat kāryam dharmam eva anuvartatā |śrūyate manunā gītau ślokau cāritra vatsalau|gṛhītau dharma kuśalaiḥ tathā tat caritam mayāa ||4-18-30|| rājabhiḥ dhṛta daṇḍāḥ ca kṛtvā pāpāni mānavāḥ |nirmalāḥ svargam āyānti santaḥ sukṛtino yathā ||4-18-31|| śasanāt vā api mokṣāt vā stenaḥ pāpāt pramucyate |rājā tu aśāsan pāpasya tad āpnoti kilbiṣam ||4-18-32|| āryeṇa mama māndhātrā vyasanam ghoram īpsitam |śramaṇena kṛte pāpe yathā pāpam kṛtam tvayā ||4-18-33|| anyaiḥ api kṛtam pāpam pramattaiḥ vasudhā adhipaiḥ |prāyaścittam ca kurvanti tena tat śāmyate rajaḥ ||4-18-34|| tat alam paritāpena dharmataḥ parikalpitaḥ |vadho vānaraśārdūla na vayam sva vaśe sthitāḥ ||4-18-35|| śruṇu ca api aparam bhūyaḥ kāraṇam haripuṃgava |tat śrutvā hi mahat vīra na manyum kartum arhasi ||4-18-36|| na me tatra manastāpo na manyuḥ haripuṃgava |vāgurābhiḥ ca pāśaiḥ ca kūṭaiḥ ca vividhaiḥ narāḥ ||4-18-37|| praticchannāḥ ca dṛśyāḥ ca gṛhṇanti subahūn mṛgān |pradhāvitān vā vitrastān visrabdhān ativiṣṭhitān ||4-18-38|| pramattān apramattān vā narā māmsa aśino bhṛśam |vidhyanti vimukhām ca api na ca doṣo atra vidyate ||4-18-39|| yānti rājarṣayaḥ ca atra mṛgayām dharma kovidāḥ |tasmāt tvam nihato yuddhe mayā bāṇena vānara |ayudhyan pratiyudhyan vā yasmāt śākhā mṛgo hi asi ||4-18-40|| durlabhasya ca dharmasya jīvitasya śubhasya ca |rājāno vānaraśreṣṭha pradātāro na samśayaḥ ||4-18-41|| tān na hiṃsyāt na ca ākrośen na ākṣipen na apriyam vadet |devā mānuṣa rūpeṇa caranti ete mahī tale ||4-18-42|| tvam tu dharmam avijñāya kevalam roṣam āsthitaḥ |vidūṣayasi mām dharme pitṛ paitāmahe sthitam ||4-18-43|| evam uktaḥ tu rāmeṇa vālī pravyathito bhṛśam |na doṣam rāghave dadhyau dharme adhigata niścayaḥ ||4-18-44|| pratyuvāca tato rāmam prāṃjalir vānareśvaraḥ |yat tvam āttha naraśreṣṭha tat thathā eva na atra saṃśayaḥ ||4-18-45|| prativaktum prakṛṣṭe hi na apakṛṣṭaḥ tu śaknuyāt |yat ayuktam mayā pūrvam pramādāt vākyam apriyam ||4-18-46|| tatra api khalu mām doṣam kartum na arhasi rāghava |tvam hi dṛṣṭārtha tattvajñaḥ prajānām ca hite rataḥ |kārya kāraṇa siddhau ca prasannā buddhiḥ avyayā ||4-18-47|| mām api avagatam dharmāt vyatikrānta puraskṛtam |dharma saṃhitayā vācā dharmajña paripālaya ||4-18-48|| bāṣpa saṃruddha kaṇṭhaḥ tu vālī sa ārta ravaḥ śanaiḥ |uvāca rāmam saṃprekṣya paṃkalagna iva dvipaḥ ||4-18-49|| na ca ātmānam aham śoce na tārām na api bāndhavān |yathā putram guṇaśreṣṭham aṃgadam kanakāṃgadam ||4-18-50|| sa mama adarśanāt dīno bālyāt prabhṛti lālitaḥ |taṭāka iva pītāṃbuḥ upaśoṣam gamiṣyati ||4-18-51|| bālaḥ ca akṛtabuddhiḥ ca eka putraḥ ca me priyaḥ |tāreyo rāma bhavatā rakṣaṇīyo mahābalaḥ ||4-18-52|| sugrīve ca aṃgade caiva vidhatsva matim uttamām |tvam hi goptā ca śāstā ca kāryākārya vidhau sthitaḥ ||4-18-53|| yā te narapate vṛttiḥ bharate lakṣmaṇe ca yā |sugrīve ca aṃgade rājan tām ciṃtayitum arhasi ||4-18-54|| mat doṣa kṛta doṣām tām yathā tārām tapasvinīm |sugrīvo na avamanyeta tathā avasthātum arhasi ||4-18-55|| tvayā hi anugṛhītena śakyam rājyam upāsitum |tvat vaśe vartamānena tava citta anuvartinā ||4-18-56|| śakyam divam ca ārjayitum vasudhām ca api śāsitum |tvataḥ aham vadham ākāṃkṣayan vāryamāṇo api tārayā ||4-18-57|| sugrīveṇa saha bhrātā dvandva yuddham upāgatam |iti uktvā vānaro rāmam virarāma harīśvaraḥ ||4-18-58|| sa tam āśvāsayat rāmo vālinam vyakta darśanam |sādhu sammatayā vācā dharma tattvārtdha yuktayā ||4-18-59|| na saṃtāpaḥ tvayā kāryam etat artham plavaṃgama |na vayam bhavatā ciṃtyā na api ātmā harisattama |vayam bhavat viśeṣeṇa dharmataḥ kṛta niścayāḥ ||4-18-60|| daṇḍye yaḥ pātayet daṇḍam daṇḍyo yaḥ ca api daṇḍyate |kārya kāraṇa siddhārthau ubhau tau na avasīdataḥ ||4-18-61|| tat bhavān daṇḍa samyogāt asmāt vigata kalmaṣaḥ |gataḥ svām prakṛtim dharmyām dharma diṣṭena vartmanā ||4-18-62|| tyaja śokam ca moham ca bhayam ca hṛdaye sthitam |tvayā vidhānam haryagrya na śakyam ativartitum ||4-18-63|| yathā tvayi aṃgado nityam vartate vānareśvaraḥ |tathā vartate sugrīvo mayi ca api na saṃśayaḥ ||4-18-64|| sa tasya vākyam madhuram mahātmanaḥsamāhitam dharma pathānuvartinaḥ |niśamya rāmasya raṇāvamardinovacaḥ suyuktam nijagāda vānaraḥ ||4-18-65|| śarābhitaptena vicetasā mayāpradūṣitaḥ tvam yad ajānatā vibho |idam mahendropama bhīma vikramaprasāditaḥ tvam kṣama me nareśvara ||4-18-66|| sa vānara mahārājaḥ śayānaḥ śara pīḍitaḥ |pratyukto hetumad vākyaiḥ na uttaram pratyapadyata ||4-19-1|| aśmabhiḥ paribhinna aṃgaḥ pādapair āhato bhṛśam |rāma bāṇena ca ākrānto jīvita aṃte mumoha saḥ ||4-19-2|| tam bhāryā bāṇa mokṣeṇa rāma dattena saṃyuge |hatam plavaga śārdūlam tārā śuśrāva vālinam ||4-19-3|| sā saputra apriyam śrutvā vadham bhartuḥ sudāruṇam |niṣpapāta bhṛśam tasmāt udvignā giri kaṃdarāt ||4-19-4|| ye te aṃgada parīvārā vānarā hi mahābalāḥ |te sakārmukam ālokya rāmam trastāḥ pradudruvuḥ ||4-19-5|| sā dadarśa tataḥ trastān harīn āpatato drutam |yūthād iva paribhraṣṭān mṛgān nihata yūthapān ||4-19-6|| tān uvāca samāsādya duḥkhitān duḥkhitā satī |rāma vitrāsitān sarvān anubaddhān iva iṣubhiḥ ||4-19-7|| vānarā rāja siṃhasya yasya yūyam puraḥ sarāḥ |tam vihāya suvitrastāḥ kasmād dravata durgatāḥ ||4-19-8|| rājya hetoḥ sa cet bhrātā bhrātrā kṝreṇa pātitaḥ |rāmeṇa prasṛtaiḥ dūrāt mārgaṇaiḥ dūra pātibhiḥ ||4-19-9|| kapi patnyā vacaḥ śrutvā kapayaḥ kāma rūpiṇaḥ |prāpta kālam aviśliṣṭam ūcur vacanam aṃganām ||4-19-10|| jīvaputre nivartasva putram rakṣasva ca andagam |aṃtako rāma rūpeṇa hatvā nayati vālinam ||4-19-11|| kṣiptān vṛkṣān samāvidhya vipulāḥ ca śilāḥ tathā |vālī vajra samair bāṇair vajreṇa iva nipātitaḥ ||4-19-12|| abhibhūtam idam sarvam vidrutam vānaram balam |asmin plavaga śārdūle hate śakra sama prabhe ||4-19-13|| rakṣyatām nagaram śūrair aṃgadaḥ ca abhiṣicyatām |padastham vālinaḥ putram bhajiṣyanti plavaṃgamāḥ ||4-19-14|| athavā arucitam sthānam iha te rucirānane |āviśanti hi durgāṇi kṣipram adya eva vānarāḥ ||4-19-15|| abhāryāḥ saha bhāryāḥ ca santi atra vana cāriṇaḥ |lubdhebhyo vipralabdheyaḥ tebhyo naḥ sumahad bhayam ||4-19-16|| alpāṃtara gatānām tu śrutvā vacanam aṃganā |ātmanaḥ pratirūpam sā babhāṣe cāru hāsinī ||4-19-17|| putreṇa mama kim kāryam kim rājyena kim ātmanā |kapi simhe mahā bhāge tasmin bhartari naśyati ||4-19-18|| pāda mūlam gamiṣyāmi tasya eva aham mahātmanaḥ |yo asau rāma prayuktena śareṇa vinipātitaḥ ||4-19-19|| evam uktvā pradudrāva rudatī śoka mūrcchitā |śiraḥ ca uraḥ ca bāhubhyām duḥkhena samabhighnatī ||4-19-20|| sā vrajantī dadarśa atha patim nipatitam bhuvi |hantāram dānava indrāṇām samareṣu anivartinām ||4-19-21|| kṣeptāram parvata indrāṇām vajrāṇām iva vāsavam |mahāvāta samāviṣṭam mahāmegha augha niḥsvanam ||4-19-22|| śakratulya parākrāṃtam vṛṣṭvā iva uparatam ghanam |nardantam nardatām bhīmam śūram śūreṇa pātitam |śārdūlena āmiṣasya arthe mṛga rājam iva āhatam ||4-19-23|| arcitam sarva lokasya sapatākam savedikam |nāga hetoḥ suparṇena caityam unmathitam yathā ||4-19-24|| avaṣṭabhya avatiṣṭhaṃtam dadarśa dhanur ūrjitam |rāmam rāmānujam caiva bhartuḥ caiva tathā anujam ||4-19-25|| tān atītya samāsādya bhartāram nihatam raṇe |samīkṣya vyathitā bhūmau saṃbhrāṃtā nipapāta ha ||4-19-26|| suptā iva punar utthāya ārya putra iti vādinī |ruroda sā patim dṛṣṭvā samvītam mṛtyu dāmabhiḥ ||4-19-27|| tām avekṣya tu sugrīvaḥ krośantīm kurarīm iva |viṣādam agamat kaṣṭam dṛṣṭvā ca aṃgadam āgatam ||4-19-28|| rāma cāpa visṛṣṭena śareṇa aṃtakareṇa tam |dṛṣṭvā vinihatam bhūmau tārā tārādhipa ānanā ||4-20-1|| sā samāsādya bhartāram paryaṣvajata bhāminī |iṣuṇā abhihatam dṛṣṭvā vālinam kuṃjaropamam ||4-20-2|| vānaram parvata indra ābham śoka saṃtapta mānasā |tārā tarum iva unmūlam paryadevayat āturā ||4-20-3|| raṇe dāruṇa vikrānta pravīra plavatām vara |kim idīnām puro bhāgām adya tvam na abhibhāṣase ||4-20-4|| uttiṣṭha hari śārdūla bhajasva śayana uttamam |na evam vidhāḥ śerate hi bhūmau nṛpati sattamāḥ ||4-20-5|| atīva khalu te kāṃtā vasudhā vasudhādhipa |gata asur api tām gātraiḥ mām vihāya niṣevase ||4-20-6|| vyaktam adya tvayā vīra dharmataḥ saṃpravartatā |kiṣkiṃdhā iva purī ramyā svarga mārge vinirmitā ||4-20-7|| yāni asmābhiḥ tvayā sārdham vaneṣu madhu gaṃdhiṣu |vihṛtāni tvayā kāle teṣām uparamaḥ kṛtaḥ ||4-20-8|| nirānaṃdā nirāśā aham nimagnā śoka sāgare |tvayi paṃcatvam āpanne mahāyūthapa yūthape ||4-20-9|| hṛdayam susthiram mahyam dṛṣṭvā vinihatam bhuvi |yan na śoka abhisaṃtaptam sphuṭate adya sahasradhā ||4-20-10|| sugrīvasya tvayā bhāryā hṛtā sa ca vivāsitaḥ |yat tat tasya tvayā vyuṣṭiḥ prāptā iyam plavagādhipa ||4-20-11|| niḥśreyasa parā mohāt tvayā ca aham vigarhitā |yā eṣā abruvam hitam vākyam vānarendra hita eṣiṇī ||4-20-12|| rūpa yauvana dṛptānām dakṣiṇānām ca mānada |nūnam apsarasām ārya cittāni pramathiṣyasi ||4-20-13|| kālo niḥsaṃśayo nūnam jīvita aṃtakaraḥ tava |balāt yena avapanno asi sugrīvasya avaśo vaśam ||4-20-14|| asthāne vālinam hatvā yudhyamānam pareṇa ca |na saṃtapyati kākutsthaḥ kṛtvā sugarhitam ||4-20-15|| vaidhavyam śoka saṃtāpam kṛpaṇam akṛpaṇā satī |aduhkha upacitā pūrvam vartayiṣyāmi anāthavat ||4-20-16|| lālitaḥ ca aṃgado vīraḥ sukumāraḥ sukhocitaḥ |vatsyate kām avasthām me pitṛvye krodha mūrcchite ||4-20-17|| kuruṣva pitaram putra sudṛṣṭam dharma vatsalam |durlabham darśanam tasya tava vatsa bhaviṣyati ||4-20-18|| samāśvāsaya putram tvam saṃdeśam saṃdiśasva me |mūrdhni ca enam samāghrāya pravāsam prasthito hi asi ||4-20-19|| rāmeṇa hi mahat karma kṛtam tvām abhinighnatā |ānṛṇyam tu gatam tasya sugrīvasya pratiśrave ||4-20-20|| sakāmo bhava sugrīva rumām tvam pratipatsyase |bhuṃkṣva rājyam anudvignaḥ śasto bhrātā ripuḥ tava ||4-20-21|| kim mām evam pralapatīm priyām tvam na abhibhāṣase |imāḥ paśya varā bahvayaḥ bhāryāḥ te vānareśvara ||4-20-22|| tasyā vilapitam śrutvā vānaryaḥ sarvataḥ ca tāḥ |parigṛhya aṃgadam dīnā duhkha ārtāḥ paricukruśuḥ ||4-20-23|| kim aṃgadam sa aṃgada vīra bāhovihāya yāto asi adya ciram pravāsam |na yuktam evam guṇa saṃnikṛṣṭamvihāya putram priya putram priya cāru veṣam ||4-20-24|| yadi apriyam kiṃcid asaṃpradhāryakṛtam mayā syāt tava dīrgha bāho |kṣamasva me tat hari vamśa nāthavrajāmi mūrdhnā tava vīra pādau ||4-20-25|| tathā tu tārā karuṇam rudaṃtībhartuḥ samīpe saha vānarībhiḥ |vyavasyata prāyam anindya varṇāupopaveṣṭum bhuvi yatra vālī ||4-20-26|| tato nipatitām tārām cyutām tārām iva aṃbarāt |śanaiḥ āśvāsayāmāsa hanūmān hari yūthapaḥ ||4-21-1|| guṇa doṣa kṛtam jaṃtuḥ svakarma phala hetukam |avyagraḥ tad avāpnoti sarvam pretya śubha aśubham ||4-21-2|| śocyā śocasi kam śocyam dīnam dīnā anukaṃpase |kaḥ ca kasya anuśocyo asti dehe asmin budbuda upame ||4-21-3|| aṃgadaḥ tu kumāro ayam draṣṭavyo jīva putrayā |āyatyā ca vidheyāni samarthāni asya cintaya ||4-21-4|| jānāsi aniyatām evam bhūtānām āgatim gatim |tasmāt śubham hi kartavyam paṇḍitena iha laukikam ||4-21-5|| yasmin hari sahasrāṇi śatāni niyutāni ca |vartayanti kṛta āśāni so ayam diṣṭāṃtam āgataḥ ||4-21-6|| yad ayam nyāya dṛṣṭa arthaḥ sāma dāna kṣamā paraḥ |gato dharma jitām bhūmim na enam śocitum arhasi ||4-21-7|| sarve ca hari śārdūlāḥ putraḥ ca ayam tava aṃgadaḥ |hari ṛkṣa pati rājyam ca tvat sanātham anindite ||4-21-8|| tau imau śoka saṃtaptau śanaiḥ preraya bhāmini |tvayā parigṛhīto ayam aṃgadaḥ śāstu medinīm ||4-21-9|| saṃtatiḥ ca yathā dṛṣṭā kṛtyam yat ca api sāṃpratam |rājñaḥ tat kriyatām sarvam eṣa kālasya niścayaḥ ||4-21-10|| saṃskāryo hari rājaḥ tu aṃgadaḥ ca abhiṣicyatām |siṃhāsana gatam putram paśyantī śāntim eṣyasi ||4-21-11|| sā tasya vacanam śrutvā bhartṛ vyasana pīḍitā |abravīt uttaram tārā hanūmantam avasthitam ||4-21-12|| aṃgada pratirūpāṇām putrāṇām ekataḥ śatam |hatasya api asya vīrasya gātra saṃśleṣaṇam varam ||4-21-13|| na ca aham hari rājyasya prabhavāmi aṃgadasya vā |pitṛvyaḥ tasya sugrīvaḥ sarva kāryeṣui anaṃtaraḥ ||4-21-14|| na hi eṣā buddhiḥ āstheyā hanūman aṃgadam prati |pitā hi baṃdhuḥ putrasya na mātā hari sattama ||4-21-15|| na hi mama hari rāja saṃśrayātkṣamataram asti paratra ca iha vā |abhimukha hata vīra sevitamśayanam idam mama sevitum kṣamam ||4-21-16|| vīkṣamāṇaḥ tu maṃdāsuḥ sarvato maṃdam ucchvasan |ādau eva tu sugrīvam dadarśa anujam agrataḥ ||4-22-1|| tam prāpta vijayam vālī sugrīvam plavaga īśvaram |ābhāṣya vyaktayā vācā sasneham idam abravīt ||4-22-2|| sugrīva doṣeṇa na mām gantum arhasi kilbiṣāt |kṛṣyamāṇam bhaviṣyeṇa buddhi mohena mām balāt ||4-22-3|| yugapad vihitam tāta na manye sukham avayoḥ |sauhārdam bhrātṛ yuktam hi tad idam jātam anyathā ||4-22-4|| pratipadya tvam adya eva rājyam eṣām vana okasām |mām api adya eva gacchaṃtam viddhi vaivasvata kṣayam ||4-22-5|| jīvitam ca hi rājyam ca śriyam ca vipulām imām |prajahāmi eṣa vai tūrṇam aham ca agarhitam yaśaḥ ||4-22-6|| asyām tvam aham avasthāyām vīra vakṣyāmi yad vacaḥ |yadi api asukaram rājan kartum eva tad arhasi ||4-22-7|| sukhārham sukha saṃvṛddham bālam enam abāliśam |bāṣpa pūrṇa mukham paśya bhūmau patitam aṃgadam ||4-22-8|| mama prāṇaiḥ priyataram putram putram iva aurasam |mayā hīnam ahīnārtham sarvataḥ paripālaya ||4-22-9|| tvam api asya pitā dātā ca paritrātā ca sarvataḥ |bhayeṣu abhayadaḥ caiva yathā aham plavageśvara ||4-22-10|| eṣa tārātmajaḥ śrīmān tvayā tulya parākramaḥ |rakṣasām ca vadhe teṣām agrataḥ te bhaviṣyati ||4-22-11|| anurūpāṇi karmāṇi vikramya balavān raṇe |kariṣyati eṣa tāreyaḥ tarasvī taruṇo aṃgadaḥ ||4-22-12|| suṣeṇa duhitā ca iyam artha sūkṣma viniścaye |autpātike ca vividhe sarvataḥ pariniṣṭhitā ||4-22-13|| yad eṣa sādhu iti brūyāt kāryam tan mukta saṃśayam |na hi tārā matam kiṃcit anyathā parivartate ||4-22-14|| rāghavasya ca te kāryam kartavyam aviśaṃkayā |syāt adharmo hi akaraṇe tvām ca hiṃsyāt amānitaḥ ||4-22-15|| imām ca mālām ādhatsva divyām sugrīva kāṃcanīm |udārā śrīḥ sthitā hi asyām saṃprajahyāt mṛte mayi ||4-22-16|| iti evam uktaḥ sugrīvo vālinā bhrātṛ sauhṛdāt |harṣam tyaktvā punar dīno graha grasta iva uḍu rāṭ ||4-22-17|| tat vāli vacanāt śāntaḥ kurvan yuktam ataṃdritaḥ |jagrāha so abhyanujñāto mālām tām caiva kāṃcanīm ||4-22-18|| tām mālām kāṃcanīm dattvā vālī dṛṣṭvā ātmajam sthitam |saṃsiddhaḥ pretya bhāvāya snehāt aṃgadam abravīt ||4-22-19|| deśa kālau bhajasva adya kṣamamāṇaḥ priya apriye |sukha duḥkha sahaḥ kāle sugrīva vaśago bhava ||4-22-20|| yathā hi tvam mahābāho lālitaḥ satatam mayā |na tathā vartamānam tvām sugrīvo bahu manyate ||4-22-21|| nā asya amitraiḥ gatam gaccheḥ mā śatrubhiḥ ariṃdama |bhartuḥ artha paro dāntaḥ sugrīva vaśago bhava ||4-22-22|| na ca atipraṇayaḥ kāryaḥ kartavyo apraṇayaḥ ca te |ubhayam hi mahādoṣam tasmāt aṃtara dṛk bhava ||4-22-23|| iti uktvā atha vivṛtta akṣaḥ śara saṃpīḍito bhṛśam |vivṛtaiḥ daśanaiḥ bhīmaiḥ babhūva utkrānta jīvitaḥ ||4-22-24|| tato vicukruśur tatra vānarā hata yūthapāḥ |paridevayamānāḥ te sarve plavaga sattamāḥ ||4-22-25|| kiṣkindhā hi atha śūnyā ca svar gate vānareśvare |udyānāni ca śūnyāni parvatāḥ kānāni ca ||4-22-26|| hate plavaga śārdūle niṣ prabhā vānarāḥ kṛtāḥ |yasya vegena mahatā kānanāni vanāni ca ||4-22-27|| puṣpa ogheṇa anubaddhante kariṣyati tat adya kahaḥ |yena dattam mahat yuddham gandharvasya mahātmanaḥ ||4-22-28|| golabhasya mahābāhuḥ daśa varṣāṇi paṃca ca |na eva rātrau na divase tat yuddham upaśāmyati ||4-22-29|| tataḥ ṣoḍaśame varṣe golabho vinipātitaḥ |tam hatvā durvinītim tu vālī daṃṣṭra karālavān |sarvā abhayam karaḥ asmākam katham eṣa nipātitaḥ ||4-22-30|| hate tu vīre plavagādhipe tadāplavaṃgamāḥ tatra na śarma lebhire |vane carāḥ siṃha yute mahāvaneyathā hi gāvo nihate gavām patau ||4-22-31|| tataḥ tu tārā vyasana arṇava plutāmṛtasyā bhartur vadanam samīkṣya sā |jagāma bhūmim parirabhya vālinammahā drumam chinnam iva āśritā latā ||4-22-32|| tataḥ samupajighraṃtī kapi rājasya tat mukham |patim lokaśrutā tārā mṛtam vacanam abravīt ||4-23-1|| śeṣe tvam viṣame duḥkham akṛtvā vacanam mama |upala upacite vīra suduḥkhe vasudhā tale ||4-23-2|| mattaḥ priyatarā nūnam vānarendra mahī tava |śeṣe hi tām pariṣvajya mām ca na pratibhāṣase ||4-23-3|| sugrīvasya vaśam prāpto vidhiḥ eṣa bhavatya aho |sugrīva eva vikrāṃto vīra sāhasika priya ||4-23-4|| ṛkṣa vānara mukhyāḥ tvām balinam paryupāsate |teṣām vilapitam kṛcchram aṃgadasya ca śocataḥ ||4-23-5|| mama ca imā giraḥ śrutvā kim tvam na pratibudhyase |idam tat vīra śayanam tatra śeṣe hato yudhi ||4-23-6|| śāyitā nihatā yatra tvayā eva ripavaḥ purā |viśuddha sattva abhijana priyayuddha mama priya ||4-23-7|| mām anāthām vihāya ekām gataḥ tvam asi mānada |śūrāya na pradātavyā kanyā khalu vipaścitā ||4-23-8|| śūra bhāryām hatām paśya sadyo mām vidhavām kṛtām |avabhagnaḥ ca me māno bhagnā me śāśvatī gatiḥ ||4-23-9|| agādhe ca nimagnā asmi vipule śoka sāgare |aśma sāramayam nūnam idam me hṛdayam dṛḍham ||4-23-10|| bhartāram nihatam dṛṣṭvā yat na adya śatadhā gatam |suhṛt caiva hi bhartā ca prakṛtyā ca mama priyaḥ ||4-23-11|| prahāre ca parākrāntaḥ śūraḥ paṃcatvam āgataḥ |pati hīnā tu yā nārī kāmam bhavatu putriṇī ||4-23-12|| dhana dhānya samṛddhā api vidhavā iti ucyate janaiḥ |sva gātra prabhave vīra śeṣe rudhira maṇḍale ||4-23-13|| kṛmi rāga paristome svakīye śayane yathā |reṇu śoṇita saṃvītam gātram tava samaṃtataḥ ||4-23-14|| parirabdhum na śaknomi bhujābhyām plavagarṣabha |kṛta kṛtyo adya sugrīvo vaire asmin atidāruṇe ||4-23-15|| yasya rāma vimuktena hṛtam eka iṣuṇā bhayam |śareṇa hṛdi lagnena gātra saṃsparśane tava ||4-23-16|| vāryāmi tvām nirīkṣantī tvayi paṃcatvam āgate |udbabarha śaram nīlaḥ tasya gātra gatam tadā ||4-23-17|| giri gahvara saṃlīnam dīptam āśī viṣam yathā |tasya niṣkṛṣyamāṇasya bāṇasya ca babhau dyutiḥ ||4-23-18|| asta mastaka saṃruddho raśmiḥ dinakarāt iva |petuḥ kṣataja dhārāḥ tu vraṇebhyaḥ tasya sarvaśaḥ ||4-23-19|| tāmra gairika saṃpṛktā dhārā iva dharā dharāt |avakīrṇam vimārjantī bhartāram raṇa reṇunā ||4-23-20|| asraiḥ nayanajaiḥ śūram siṣeca astra samāhatam |rudhirokṣita sarvāngam dṛṣṭvā vinihatam patim ||4-23-21|| uvāca tārā piṃgākṣam putram aṃgadam aṃganā |avasthām paścimām paśya pituḥ putra sudāruṇām ||4-23-22|| saṃprasaktasya vairasya gato antaḥ pāpa karmaṇā |bāla sūryojjvala tanum prayātam yama sādanam ||4-23-23|| abhivādaya rājānam pitaram putra mānadam |evam uktaḥ samutthāya jagrāha caraṇau pituḥ ||4-23-24|| bhujābhyām pīna vṛtābhyām aṃgado aham iti bruvan |abhivādayamānam tvām aṃgadam tvam yathā purā ||4-23-25|| dīrgha āyur bhava putra iti kim artham na abhibhāṣase |aham putra sahāyā tvām upāse gata cetanam |siṃhena pātitam sadyo gauḥ sa vatsā iva go vṛṣam ||4-23-26|| iṣṭvā saṃgrāma yajñena rāma praharaṇa aṃbhasā |asmin avabhṛthe snātaḥ katham patnyā mayā vinā ||4-23-27|| yā dattā deva rājena tava tuṣṭena saṃyuge |śāta kaumbhīm priyām mālām tām te paśyāmi na iha kim ||4-23-28|| rājyaśrīḥ na jahāti tvām gata asum api mānada |sūryasya āvartamānasya śaila rājam iva prabhā ||4-23-29|| na me vacaḥ pathyam idam tvayā kṛtamna ca asmi śaktā hi nivāraṇe tava |hatā saputrā asmi hatena saṃyugesaha tvayā śrīḥ vijahāti mām api ||4-23-30|| tam āśu vegena durāsadena tu abhiplutām śoka mahārṇavena |paśyan tadā vāli anujaḥ tarasvī bhrātruḥ vadhena apratimena tepe ||4-24-1|| sa bāṣpa pūrṇena mukhen paśyan kṣaṇena nirviṇṇa manā manasvī |jagāma rāmasya śanaiḥ samīpam bhṛtyaiḥ vṛttaḥ saṃparidūyamānaḥ ||4-24-2|| sa tam samāsādya gṛhīta cāpam udāttam āśī viṣa tulya bāṇam |yaśaśvinam lakṣaṇa lakṣita aṃgam avasthitam rāghavam iti uvāca ||4-24-3|| yathā pratijñātam idam narendra kṛtam tvayā dṛuṣṭa phalam ca karma |mama adya bhogeṣu narendra sūno mano nivṛttam hata jivitena ||4-24-4|| asyām mahiṣyām tu bhṛśam rudatyām pure ati vikrośati duḥkha tapte |hate nṛpe saṃśayite aṃgade ca na rāma rājye ramate mano me ||4-24-5|| krodhād amarṣād ativipradharṣād bhrātur vadho me anumataḥ purastāt |hate tu idānīm hari yūdhape asmin sutīkṣṇam ikṣvāku vara pratapsye ||4-24-6|| śreyo adya manye mama śaila mukhye tasmin hi vāsaḥ ciram ṛṣyamūke |yathā tathā vartayataḥ sva vṛtyā na imam nihatya tridivasaya lābhaḥ ||4-24-7|| na tvā jighāṃsāmi cara iti yat mām ayam mahātmā matimān uvāca |tasya eve tat rāma vaco anurūpam idam vacaḥ karma ca me anurūpam ||4-24-8|| bhrātā katham nāma mahā guṇasya bhrātur vadham rāma virocayeta |rājasya duḥkhasya ca vīra sāram vicintayan kāma puraskṛto api ||4-24-9|| vadho hi me mato na asīt sva mahātmyā avyatikramāt |mama āsīt buddhiḥ durātmyāt prāṇa hārī vyatikramaḥ ||4-24-10|| druma śākā avabhagno aham muhurtam pariniṣṭanan |svāntayitvā anena uktaḥ na punaḥ kartum arhasi ||4-24-11|| bhrātṛtvam ārya bhāvaḥ ca dharmaḥ ca anena rakṣitaḥ |mayā krodhaḥ ca kāmaḥ ca kapitvam ca pradarśitam ||4-24-12|| aciṃtanīyam parivarjanīyamanīpsanīyam na anvekṣaṇīyam |prāpto asmi pāpmānam vayasyabhrātuḥ vadha tvāṣṭra vadhāt iva indraḥ ||4-24-13|| pāpmānam indrasya mahī jalam ca vṛkṣāḥ ca kāmam jagṛhuḥ striyaḥ ca |ko nāma pāpmānam imam saheta śākhā mṛgasya pratipattum icchet ||4-24-14|| nā arhāmi sanmānam imam prajānām na yauva rājyam kuta eva rājyam |adharma yuktam kula nāśa yuktam evam vidham rāghava karma kṛtvā ||4-24-15|| pāpasya kartā asmi vigarhitasyakṣudrasya loka apakṛtasya loke |śoko mahān mama abhivartate ayamvṛṣṭeḥ yathā nimnam iva ambu vegaḥ ||4-24-16|| sodarya aghātā apara gātra vālaḥ saṃtāpa hasta akṣi śiro viṣāṇaḥ |enomayo mām abhihanti hastī dṛpto nadī kūlam iva pravṛddhaḥ ||4-24-17|| aṃho batedam nṛ vara aviṣahya nivartate me hṛdi sādhu vṛttam |agnau vivarṇam paritapya mānam kiṭṭam yathā rāghava jāta rūpam ||4-24-18|| mahā balānām hari yūthapānām idam kulam rāghava man nimittam |asya aṃgadasya api ca śoka tāpāt artha sthita prāṇam itīva manye ||4-24-19|| sutaḥ sulabhaḥ sujanaḥ suvaśyaḥ kutaḥ tu putraḥ sadṛśaḥ aṃgadena |na ca api vidyeta sa vīra deśo yasmin bhavet sodara saṃnikarṣaḥ ||4-24-20|| adya aṃgado vīra varo na jīvet jīveta mātā pari pālanārtham |vinā tu putram paritāpa dīnā sā naiva jīvet it niścitam me ||4-24-21|| so aham pravekṣyāmi ati dīptam agnimbhratrā ca putreṇa ca sakhyam icchan |ime viceṣyanti hari pravīrāḥsītām nideśe parivartamānāḥ ||4-24-22|| kṛtsnam tu te setsyati kāryam etat mayi api atīte manujendra putra |kulasya hantāram ajīvana arham rāma anujānīhi kṛta agasam mām ||4-24-23|| iti evam ārtasya raghu pravīraḥ śrutvā vaco vāli jaghanya jasya |saṃjāta bāṣpa para vīra hantā rāmo muhūrtam vimanā babhūva ||4-24-24|| tasmin kṣaṇe abhīkṣṇam avekṣamāṇaḥ kṣiti kṣamāvān bhuvanasya goptā |rāmo rudantīm vyasane nimagnām samutsukaḥ saḥ atha dadarśa tārām ||4-24-25|| tām cāru netrām kapi siṃha nāthām patim samāśliṣya tada śayānām |utthāpayāmāsuḥ adīna sattvām maṃtri pradhānāḥ kapi rāja patnīm ||4-24-26|| sā visphuraṃtī parirabhyamāṇā bhartuḥ samīpāt apanīyamānā |dadarśa rāmam śara cāpa pāṇim sva tejasā sūryam iva jvalaṃtam ||4-24-27|| su saṃvṛttam pārthiva lakṣaṇaiḥ ca tam cāru netram mṛgaśāva netrā |adṛṣṭa pūrvam puruṣa pradhānam ayam sa kākutstha iti prajajñe ||4-24-28|| tasya indra kalpasya durāsadasya mahānubhāvasya samīpam āryā |ārta ati tūrṇam vyasanam prapannā jagāma tārā parivihvalantī ||4-24-29|| tam sā samāsādya viśuddha sattvam śokena saṃbhrāṃta śarīra bhāvā |manasvinī vākyam uvāca tārā rāmam raṇa utkarṣaṇa labdha lakṣyam ||4-24-30|| tvam aprameyaḥ ca durāsadaḥ ca jitendriyaḥ ca uttama dharmakaḥ ca |akṣīṇa kīrtiḥ ca vicakṣaṇaḥ ca kṣiti kṣamavān kṣatajopamā akṣaḥ ||4-24-31|| tvam ātta bāṇāsana bāṇa pāṇiḥ mahābalaḥ saṃhanana upapannaḥ |manuṣya dehābhudayam vihāya divyena dehābhyudayena yuktaḥ ||4-24-32|| ena eva bāṇena hataḥ priyo me tena eva bāṇena hi mām jahi hi |hatā gamiṣyāmi samīpam asya na mām vinā vīra rameta vālī ||4-24-33|| svarge api padma amala patra netra sametya saṃprekṣya ca mām apaśyan |na hi eṣa uccāvaca tāmra cūḍā vicitra veṣāḥ apsaro abhajiṣyat ||4-24-34|| svarge api śokam vivarṇatām ca mayā vinā prāpsyati vīra vālī |ramye nagendrasya taṭā avakāśe videha kanyā arahito yathā tvam ||4-24-35|| tvam vettha tāvat vanitā vihīnaḥprāpnoti duḥkham puruṣaḥ kumāraḥ |tat tvam prajānan jahi mām na vālīduḥkham mama adarśanajam bhajeta ||4-24-36|| yat ca api manyeta bhavān mahātmāstrī ghāta doṣaḥ tu bhaven na mahyam |ātmā iyam asya iti hi mām jahi tvamna strī vadhaḥ syāt manujendra putra ||4-24-37|| śāstra prayogāt vividhāḥ ca vedāt ananya rūpāḥ puruṣasya dārāḥ |dāra pradānāt na hi dānam anyat pradṛśyate jñānavatām hi loke ||4-24-38|| tvam ca api mām tasya mama priyasya pradāsyase dharmam avekṣya vīra |anena dānena na lapsyase tvam adharma yogam mama vīra ghātāt ||4-24-39|| ārtām anāthām apanīyamānām evam gatām na arhasi mām ahantum |aham hi mātaṃga vilāsa gāminā plavaṃgamānām ṛṣabheṇa dhīmatā |vinā varārhottama hema mālinā ciram na śakṣyāmi narendra jīvitum ||4-24-40|| iti evam uktaḥ tu vibhuḥ mahātmā tārām samāśvāsya hitam babhāṣe |mā vīra bhārye vimatim kuruṣva loko hi sarvo vihito vidhātrā ||4-24-41|| tam caiva sarvam sukha duḥkha yogam loko abravīt tena kṛtam vidhātrā |trayo api lokā vihitam vidhānam na ati kramante vaśagā hi tasya ||4-24-42|| prītim parām prāpsyasi tām tathā eva putraḥ ca te prapsyati yauva rājyam |dhātra vidhānam vihitam tathā eva na śūra patnyaḥ paridevayanti ||4-24-43|| āśvāsitā tena mahatmanā tu prabhāva yuktena paraṃtapena |sā vīra patnī dhvanatā mukhena suveṣa rūpā virarām tārā ||4-24-44|| sa sugrīvam ca tārām ca sa aṃgadām saha lakṣmaṇaḥ |samāna śokaḥ kākutsthaḥ sāṃtvayan idam abravīt ||4-25-1|| na śoka paritāpena śreyasā yujyate mṛtaḥ |yad atra anaṃtaram kāryam tat samādhātum arhatha ||4-25-2|| loka vṛttam anuṣṭheyam kṛtam vo bāṣpa mokṣaṇam |na kālād uttaram kiṃcit karma śakyam upāsitum ||4-25-3|| niyatiḥ kāraṇam loke niyatiḥ karma sādhanam |niyatiḥ sarva bhūtānām niyogeṣu iha kāraṇam ||4-25-4|| na kartā kasyacit kaścit niyoge ca api na īśvaraḥ |svabhāve vartate lokaḥ tasya kālaḥ parāyaṇam ||4-25-5|| na kālaḥ kālam atyeti na kālaḥ parihīyate |svabhāvam ca samāsādya na kaścit ativartate ||4-25-6|| na kālasya asti baṃdhutvam na hetur na parākramaḥ |na mitra jñāti saṃbandhaḥ kāraṇam na ātmano vaśaḥ ||4-25-7|| kim tu kāla parīṇāmo draṣṭavyaḥ sādhu paśyatā |dharmaḥ ca arthaḥ ca kāmaḥ ca kālakrama samāhitāḥ ||4-25-8|| itaḥ svām prakṛtim vālī gataḥ prāptaḥ kriyā phalam |sāma dāna artha saṃyogaiḥ pavitram plavaga īśvara ||4-25-9|| sva dharmasya ca saṃyogāt jitaḥ tena mahātmanā |svargaḥ parigṛhītaḥ ca prāṇān aparirakṣatā ||4-25-10|| eṣā vai niyatiḥ śreṣṭhā yām gato hari yūthapaḥ |tat alam paritāpena prāpta kālam upāsyatām ||4-25-11|| vacana ante tu rāmasya lakṣmaṇaḥ para vīra hā |avadat praśritam vākyam sugrīvam gata cetasam ||4-25-12|| kuru tvam asya sugrīva preta kāryam anaṃtaram |tārā aṃgadābhyām sahito vālino dahanam prati ||4-25-13|| samājñāpaya kāṣṭhāni śuṣkāṇi ca bahūni ca |candanāni ca divyāni vāli saṃskāra kāraṇāt ||4-25-14|| samāśvāsaya dīnam tvam aṃgadam dīna cetasam |mā bhūḥ bāliśa buddhiḥ tvam tvat adhīnam idam puram ||4-25-15|| aṃgadaḥ tu ānayet mālyam vastrāṇi vividhāni ca |ghṛtam tailam atho gandhān yat ca atra samanaṃtaram ||4-25-16|| tvam tāra śibikām śīghram ādāya āgaccha saṃbhramāt |tvarā guṇavatī yuktā hi asmin kāle viśeṣataḥ ||4-25-17|| sajjī bhavantu plavagāḥ śibika vāhana ucitāḥ |samarthā balinaḥ caiva nirhariṣyanti vālinam ||4-25-18|| evam uktvā tu sugrīvam sumitra ānanda vardhanaḥ |tasthau bhrātṛ samīpastho lakṣmaṇaḥ para vīrahā ||4-25-19|| lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā tāraḥ saṃbhrānta mānasaḥ |praviveśa guhām śīghram śibikā āsakta mānasaḥ ||4-25-20|| ādāya śibikām tāraḥ sa tu paryāpayat punaḥ |vānaraiḥ uhyamānām tām śūraiḥ udvahana ucitaiḥ ||4-25-21|| divyām bhadra āsana yutām śibikām syaṃdana upamam |pakṣi karmabhiḥ ācitrām druma karma vibhūṣitām ||4-25-22|| acitām citra pattībhiḥ suniviṣṭām samaṃtataḥ |vimānam iva siddhānām jāla vāta āyāna āyutām ||4-25-23|| suniyuktānām viśālām ca sukṛtām śilpibhiḥ kṛtāt |dāru parvatakopetām cāru karma pariṣkṛtām ||4-25-24|| vara ābharaṇa hāraiḥ ca citra mālya upaśobhitām |guhāgahana saṃcchannām rakta candana bhūṣitām ||4-25-25|| puṣpa oghaiḥ samabhicchannām padma mālābhiḥ eva ca |taruṇa āditya varṇābhiḥ bhrājamānabhiḥ āvṛtām ||4-25-26|| īdṛśī śibikām dṛṣṭvā ramo lakṣmaṇam abravīt |kṣipram vinīyatām valī preta kāryam vidhīyatām ||4-25-27|| tato vālinam udyamya sugrīvaḥ śibikām tadā |āropayata vikrośan aṃgadena saha eva tu ||4-25-28|| āropya śibikām caiva vālinam gata jīvitam |alaṃkāraiḥ ca vividhaiḥ mālyaiḥ vastraiḥ ca bhūṣitam ||4-25-29|| ājñāpayat tadā rājā sugrīvaḥ plavaga īśvaraḥ |aurdhva dehikam āryasya kriyatām anurūpataḥ ||4-25-30|| viśrāṇayanto ratnāni vividhāni bahūni ca |agrataḥ plavagā yāntu śibikā tad anaṃtaram ||4-25-31|| rājñām ṛddhi viśeṣā hi dṛśyante bhuvi yādṛśāḥ |tādṛśaiḥ iha kurvantu vānarā bhratṛu sat kriyām ||4-25-32|| tādṛśam vālinaḥ kṣipram prākurvan aurdhvadaihikam |aṃgadam parirabhya āśu tāra prabhṛtayaḥ tathā ||4-25-33|| krośantaḥ prayayuḥ sarve vānarā hata bāndhavāḥ |tataḥ praṇihitāḥ sarvā vānaryo asya vaśānugāḥ ||4-25-34|| cukruśuḥ vīra vīra iti bhūyaḥ krośantī tāḥ priyam |tārā prabhṛtayaḥ sarvā vānaryo hata bāndhava ||4-25-35|| anujagmuḥ ca bhartāram krośaṃtyaḥ karuṇa svanāḥ |tāsām rudita śabdena vānarīṇām vana aṃtare ||4-25-36|| vanāni girayaḥ caiva vikrośaṃti iva sarvataḥ |puline giri nadyāḥ tu vivikte jala saṃvṛte ||4-25-37|| citām cakruḥ subahavo vānarā vana cāriṇaḥ |avaropya tataḥ skaṃdhāt śibikām vānarottamāḥ ||4-25-38|| tasthuḥ ekāṃtam āśritya sarve śoka parāyaṇāḥ |tataḥ tārā patim dṛṣṭvā śibikā tala śāyinam ||4-25-39|| āropya aṃke śiraḥ tasya vilalāpa suduḥkhitā |hā vānara mahārāja hā nātha mām vatsala ||4-25-40|| hā mahārhaḥ mahābāho hā mama priya paśya mām |janam na paśyasi imam tvam kasmāt śoka abhipīḍitam ||4-25-41|| prahṛṣṭam iha te vaktram gata asoḥ api mānada |asta arka sama varṇam ca dṛśyate jīvato yathā ||4-25-42|| eṣa tvām rāma rūpeṇa kālaḥ karṣati vānara |yena sma vidhavāḥ sarvāḥ kṛtā eka iṣuṇā raṇe ||4-25-43|| imāḥ tāḥ tava rājendra vānaryo aplavagāḥ tava|pādaiḥ vikṛṣṭam adhvānam āgatāḥ kim na budhyase ||4-25-44|| tava iṣṭā nanu caiva imā bhāryāḥ candra nibha ānanāḥ |idānīm na īkṣase kasmāt sugrīvam plavaga īśvaram ||4-25-45|| ete hi sacivā rājan tāra prabhṛtayaḥ tava |pura vāsi janaḥ ca ayam parivārya viṣīdati ||4-25-46|| visarjaya enān sacivān yathā ucitam arindama |tataḥ krīḍāmahe sarvā vaneṣu madanotkaṭāḥ ||4-25-47|| evam vilapatīm tārām pati śoka parīvṛtām |utthāpayanti sma tadā vānaryaḥ śoka karśitāḥ ||4-25-48|| sugrīveṇa tataḥ sārdham aṃgadaḥ pitaram rudan |citām āropayāmāsa śokena abhipluta indriyaḥ ||4-25-49|| tato agnim vidhivat dattvā so apasavyam cakāra ha |pitaram dīrgham adhvānam prasthitam vyākula indriyaḥ ||4-25-50|| saṃskṛtya vālinam tam tu vidhivat plavagarṣabhāḥ |ājagmuḥ udakam kartum nadīm śubha jalām śivām ||4-25-51|| tataḥ te sahitāḥ tatra hi saḥ aṃgadam sthāpya ca agrataḥ |sugrīva tārā sahitāḥ siṣicuḥ vānarā jalam ||4-25-52|| sugrīveṇa eva dīnena dīno bhūtvā mahābalaḥ |samāna śokaḥ kākutsthaḥ preta kāryāṇi akārayat ||4-25-53|| tato atha tam vālinam agrya pauruṣamprakāśam ikṣvāku vara iṣuṇā hatam |pradīpya dīpta agni sama ojasam tadāsa lakṣmaṇam rāmam upeyavān hariḥ ||4-25-54|| tataḥ śoka abhisaṃtaptam sugrīvam klinna vāsanam |śākhā mṛga mahāmātrāḥ parivārya upatasthire ||4-26-1|| abhigamya mahābāhum rāmam akliṣṭa kāriṇam |sthitāḥ prāṃjalayaḥ sarve pitāmaham iva ṛṣayaḥ ||4-26-2|| tataḥ kāṃcana śaila ābhaḥ taruṇa arka nibha ānanaḥ |abravīt prāṃjalir vākyam hanumān māruta ātmajaḥ ||4-26-3|| bhavat prasādāt kākutstha pitṛ paitāmaham mahat |vānarāṇām sudaṃṣṭrāṇām saṃpanna balaśālinām ||4-26-4|| mahātmānām suduṣprāpam prāptam rājyam idam prabho |bhavatā samanujñātaḥ praviśya nagaram śubham ||4-26-5|| saṃvidhāsyati kāryāṇi sarvāṇi sasuhṛt gaṇaḥ|snāto ayam vividhair gandhair auṣadhaiḥ ca yathā vidhi ||4-26-6|| arcayiṣyati mālyaiḥ ca ratnaiḥ ca tvām viśeṣataḥ |imām giri guhām ramyām abhigantum tvam arhasi ||4-26-7|| kuruṣva svāmi saṃbandham vānarān saṃpraharṣayan |evam ukto hanumatā rāghavaḥ para vīrahā ||4-26-8|| pratyuvāca hanūmantam buddhimān vākya kovidaḥ |caturdaśa samāḥ saumya grāmam vā yadi vā puram ||4-26-9|| na pravekṣyāmi hanuman pitur nirdeśa pālakaḥ |susamṛddhām guhām divyām sugrīvo vānararṣabhaḥ ||4-26-10|| praviṣṭo vidhivat vīraḥ kṣipram rājye abhiṣicyatām |evam uktvā hanūmantam rāmaḥ sugrīvam abravīt ||4-26-11|| vṛttajño vṛtta saṃpannam udāra bala vikramam |imam api aṃgadam vīram yauvarājye abhiṣecaya ||4-26-12|| jyeṣṭhasya hi suto jyeṣṭhaḥ sadṛśo vikrameṇa ca |aṃgado ayam adīnātmā yauvarājyasya bhājanam ||4-26-13|| pūrvo ayam vārṣiko māsaḥ śrāvaṇaḥ salila āgamaḥ |pravṛttāḥ saumya catvāro māsā vārṣika saṃjñitāḥ ||4-26-14|| na ayam udyoga samayaḥ praviśa tvam purīm śubhām |asmin vatsyāmi aham saumya parvate saha lakṣmaṇaḥ ||4-26-15|| iyam giri guhā ramyā viśālā yukta mārutā |prabhūta salilā saumya prabhūta kamala utpalā ||4-26-16|| kārtike samanuprāpte tvam rāvaṇa vadhe yata |eṣa naḥ samayaḥ saumya praviśa tvam svam ālayam ||4-26-17|| abhiṣiṃcasva rājye ca suhṛdaḥ saṃpraharṣaya |iti rāma abhyanujñātaḥ sugrīvo vānararṣabhaḥ ||4-26-18|| praviveśa purīm ramyām kiṣkiṃdhām vāli pālitām |tam vānara sahasrāṇi praviṣṭam vānara īśvaram ||4-26-19|| abhivārya prahṛṣṭāni sarvataḥ plavageśvaram |tataḥ prakṛtayaḥ sarvā dṛṣṭvā hari gaṇa īśvaram ||4-26-20|| praṇamya mūrdhnā patitā vasudhāyām samāhitāḥ |sugrīvaḥ prakṛtīḥ sarvāḥ saṃbhāṣya utthāpya vīryavān ||4-26-21|| bhrātur aṃtaḥ puram saumyam praviveśa mahābalaḥ |praviṣṭam bhīma vikrāṃtam sugrīvam vānararṣabham ||4-26-22|| abhyaṣiṃcaṃta suhṛdaḥ sahasrākṣam iva amarāḥ |tasya pāṇḍuram ājahruḥ chatram hema pariṣkṛtam ||4-26-23|| śukle ca vāla vyajane hema daṇḍe yaśaskare |tathā sarvāṇi ratnāni sarva bīja auṣadhāni ca ||4-26-24|| sa kṣīrāṇām ca vṛkṣāṇām prarohān kusumāni ca |śuklāni caiva vastrāṇi śvetam caiva anulepanam ||4-26-25|| sugaṃdhīni ca mālyāni sthalajāni aṃbujāni ca |candanāni ca divyāni gandhām ca vividhān bahūn ||4-26-26|| akṣatam jāta rūpam ca priyaṃgu madhu sarpiṣī |dadhi carma ca vaiyāghram parārdhye ca api upānahau ||4-26-27|| samālaṃbhanam ādāya gorocanam manaḥ śilām |ājagmuḥ tatra muditā varāḥ kanyāḥ ca ṣoḍaśa ||4-26-28|| tataḥ te vānara śreṣṭham abhiṣektum yathā vidhi |ratnair vastraiḥ ca bhakṣyaiḥ ca toṣayitvā dvijarṣabhān ||4-26-29|| tataḥ kuśa paristīrṇam samiddham jāta vedasam |maṃtra pūtena haviṣā hutvā maṃtravido janāḥ ||4-26-30|| tato hema pratiṣṭhāne vara āstaraṇa saṃvṛte |prāsāda śikhare ramye citra mālya upaśobhite ||4-26-31|| prāṅmukham vidhivat maṃtraiḥ sthāpayitvā vara āsane |nadī nadebhyaḥ saṃhṛtya tīrthebhyaḥ ca samaṃtataḥ ||4-26-32|| āhṛtya ca samudrebhyaḥ sarvebhyo vānararṣabhāḥ |apaḥ kanaka kuṃbheṣu nidhāya vimalam jalam ||4-26-33|| śubhaiḥ vṛṣabha śṛngaiḥ ca kalaśaiḥ ca eva kāṃcanaiḥ |śāstra dṛṣṭena vidhinā maharṣi vihitena ca ||4-26-34|| gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gaṃdhamādanaḥ |maindaḥ ca dvividaḥ caiva hanūmān jāṃbavān tathā ||4-26-35|| abhyaṣiṃcaṃta sugrīvam prasannena sugaṃdhinā |salilena sahasrākṣam vasavo vāsavam yathā ||4-26-36|| abhiṣikte tu sugrīve sarve vānara puṃgavāḥ |pracukruśur mahātmāno hṛṣṭāḥ śata sahasraśaḥ ||4-26-37|| rāmasya tu vacaḥ kurvan sugrīvo hari puṃgavaḥ |aṃgadam saṃpariṣvajya yauvarājye abhiṣecayat ||4-26-38|| aṃgade ca abhiṣikte tu sānukrośāḥ plavaṃgamāḥ |sādhu sādhu iti sugrīvam mahātmāno hi apūjayan ||4-26-39|| rāmam ca eva mahātmānam lakṣmaṇam ca punaḥ punaḥ |prītāḥ ca tuṣṭuvuḥ sarve tādṛśe tatra vartini ||4-26-40|| hṛṣṭa puṣṭa jana ākīrṇā patākā dhvaja śobhitā |babhūva nagarī ramyā kṣikiṃdhā giri gahvare ||4-26-41|| nivedya rāmāya tadā mahātmanemahā abhiṣekam kapi vāhanī patiḥ |rumām ca bhāryām upalabhya vīryavānavāpa rājyam tridaśa adhipo yathā ||4-26-42|| abhiṣikte tu sugrīve praviṣṭe vānare guhām |ājagāma saha bhrātrā rāmaḥ prasravaṇam girim ||4-27-1|| śārdūla mṛga saṃghuṣṭam siṃhaiḥ bhīma ravaiḥ vṛtam |nānā gulma latā gūḍham bahu pādapa saṃkulam ||4-27-2|| ṛkṣa vānara gopucchaiḥ mārjāraiḥ ca niṣevitam |megha rāśi nibham śailam nityam śucikaram śivam ||4-27-3|| tasya śailasya śikhare mahatīm āyatām guhām |pratyagṛhṇīta vāsārtham rāmaḥ saumitriṇā saha ||4-27-4|| kṛtvā ca samayam rāmaḥ sugrīveṇa saha anagha |kāla yuktam mahad vākyam uvāca raghunandana ||4-27-5|| vinītam bhrātaram bhrātā lakṣmaṇam lakṣmi vardhanam |iyam giri guhā ramyā viśālā yukta mārutā ||4-27-6|| asyām vastyāma saumitre varṣa rātram ariṃdama |giri śṛṃgam idam ramyam uttamam pārthivātmaja ||4-27-7|| śvetābhiḥ kṛṣṇa tāmrābhiḥ śilābhiḥ upaśobhitam |nānā dhātu samākīrṇam nadī dardura saṃyutam ||4-27-8|| vividhaiḥ vṛkṣa ṣaṇḍaiḥ ca cāru citra latā yutam |nānā vihaga saṃghuṣṭam mayūra vara nāditam ||4-27-9|| mālatī kuṃda gulmaiḥ ca siṃduvāraiḥ śirīṣakaiḥ |kadaṃba arjuna sarjaiḥ ca puṣpitaiḥ upaśobhitam ||4-27-10|| iyam ca nalini ramyā phulla paṃkaja maṇḍitaiḥ |na ati dūre guhāyā nau bhaviṣyati nṛpātmaja ||4-27-11|| prāg udak pravaṇe deśe guhā sādhu bhaviṣyati |paścāt ca eva unnatā saumya nivāte ayam bhaviṣyati ||4-27-12|| guhā dvāre ca saumitre śilā sama talā śivā |kṛṣṇā ca eva āyatā caiva bhinna aṃjana caya upamamā ||4-27-13|| giri śṛṃgam idam tāta paśya ca uttarataḥ subham |bhinna aṃjana caya ākāram aṃbhodharam iva uditam ||4-27-14|| dakṣiṇasyām api diśa sthitam śvetam iva aṃbaram |kailāsa śikhara prakhyam nānā dhātu virājitam ||4-27-15|| prācīna vāhinīm caiva nadīm bhṛśam akardamam |guhāyāḥ parataḥ paśya trikūṭe jahnavīm iva ||4-27-16|| candanaiḥ tilakaiḥ sālaiḥ tamālaiḥ atimuktakaiḥ |padmakaiḥ saralaiḥ caiva aśokaiḥ caiva śobhitam ||4-27-17|| vānīraiḥ timidaiḥ caiva vakulaiḥ ketakaiḥ api |hintālaiḥ tiniśaiḥ nīpaiḥ vetasaiḥ kṛtamālakaiḥ ||4-27-18|| tīrajaiḥ śobhitā bhāti nānā rūpaiḥ tataḥ tataḥ |vasana ābharaṇa upeta pramada eva abhyalaṃkṛtā ||4-27-19|| śataśaḥ pakṣi sanghaiḥ ca nānā nāda vināditā |ekaikam anuraktaiḥ ca cakravākaiḥ alaṃkṛtā ||4-27-20|| pulinaiḥ ati ramyaiḥ ca haṃsa sārasa sevitā |prahasaṃtī iva bhāti eṣā nārī ratna vibhūṣitā ||4-27-21|| kvacit nīlotpalaiḥ cchanna bhāti raktotpalaiḥ kvacit |kvacit bhāti śuklaiḥ ca divyaiḥ kumuda kuḍmalaiḥ ||4-27-22|| pāriplava śataiḥ juṣṭā barhi kraunca vināditā |ramaṇiyā nadī saumya muni saṃgha niṣevitā ||4-27-23|| paśya caṃdana vṛkṣāṇām paṃktī surucirā iva |kakubhānam ca dṛśyante manasā iva uditāḥ samam ||4-27-24|| aho suramaṇīyo ayam deśaḥ śatru niṣūdana |dṛḍham raṃsyāva saumitre sādhu atra nivasāvahe ||4-27-25|| itaḥ ca na ati dūre sā kiṣkiṃdhā citra kānanā |sugrīvasya purī ramyā bhaviṣyati nṛpātmaja ||4-27-26|| gīta vāditra nirghoṣaḥ śrūyate jayatām vara |nadatām vānarāṇām ca mṛdaṃga āḍaṃbaraiḥ saha ||4-27-27|| labdhvā bhāryām kapivaraḥ prāpya rājyam suhṛt vṛtaḥ |dhruvam naṃdati sugrīvaḥ saṃprāpya mahatīm śriyam ||4-27-28|| iti uktvā nyavasat tatra rāghavaḥ saha lakṣmaṇaḥ |bahu dṛśya darī kuṃje tasmin prasravaṇe girau ||4-27-29|| susukhe hi bahu dravye tasmin hi dharaṇī dhare |vasataḥ tasya rāmasya ratiḥ alpā api na abhavat ||4-27-30|| hṛtām hi bhāryām smarataḥ prāṇebhyo api garīyasīm |udaya abhyuditam dṛṣṭvā śaśāṃkam ca viśeṣataḥ ||4-27-31|| āviveśa na tam nidrā niśāsu śayanam gatam |tat samutthena śokena bāṣpa upahata cetasam ||4-27-32|| tam śocamānam kākutstham nityam śoka parāyaṇam |tulya duḥkho abravīd bhrātā lakṣmaṇo anunayam vacaḥ ||4-27-33|| alam vīra vyathām gatvā na tvam śocitum arhasi |śocato hi avasīdanti sarva arthā viditam hi te ||4-27-34|| bhavān kriyā paro loke bhavān deva parāyaṇaḥ |āstiko dharma śīlaḥ ca vyavasāyī ca rāghava ||4-27-35|| na hi avyavasitaḥ śatrum rākṣasam tam viśeṣataḥ |samarthaḥ tvam raṇe hantum vikramaiḥ jihma kāriṇam ||4-27-36|| samunmūlaya śokam tvam vyavasāyam sthirī kuru |tataḥ saparivāram tam rākṣasam hantum arhasi ||4-27-37|| pṛthivīm api kākutstha sasāgara vana acalām |parivartayitum śaktaḥ kim punaḥ tam hi rāvaṇam ||4-27-38|| śarat kālam pratīkṣasva prāvṛṭ kālo ayam āgataḥ |tataḥ sa rāṣṭram sa gaṇām rāvaṇam tam vadhiṣyasi ||4-27-39|| aham tu khalu te vīryam prasuptam pratibodhaye |dīptaiḥ āhutibhiḥ kāle bhasma cannam iva analam ||4-27-40|| lakṣmaṇasya hi tad vākyam pratipūjya hitam śubham |rāghavaḥ suhṛdam snigdham idam vacanam abravīt ||4-27-41|| vācyam yad anuraktena snigdhena ca hitena ca |satya vikrama yuktena tad uktam lakṣmaṇa tvayā ||4-27-42|| eṣa śokaḥ parityaktaḥ sarva kārya avasādakaḥ |vikrameṣu apratihatam tejaḥ protsāhayāmi aham ||4-27-43|| śarat kālam pratīkṣiṣye sthito asmi vacane tava |sugrīvasya nadīnām ca prasādam anupālayan ||4-27-44|| upakāreṇa viraḥ tu pratikāreṇa yujyate |akṛtajño apratikṛto hanti satvavatām manaḥ ||4-27-45|| tat eva yuktam praṇidhāya lakṣmaṇaḥkṛta aṃjali tat pratipūjaya bhāṣitam |uvāca rāmam svabhirāma darśanampradarśayan darśanam ātmanaḥ śubham ||4-27-46|| yathoktam etat tava sarvam īpsitamnarendra kartā na cirāt tu vānara |śarat pratīkṣaḥ kṣamatām imam bhavānjala prapātam ripu nigrahe dhṛtaḥ ||4-27-47|| niyamya kopam pratipālyatām śaratkṣamasva māsām caturo mayā saha |vasa acale asmin mṛga rāja sevitesaṃvartayan śatru vadhe samarthaḥ ||4-27-48|| sa tadā vālinam hatvā sugrīvam abhiṣicya ca |vasan mālyavataḥ pṛṣṭe rāmo lakṣmaṇam abravīt ||4-28-1|| ayam sa kālaḥ saṃprāptaḥ samayo adya jala āgamaḥ |saṃpaśya tvam nabho meghaiḥ saṃvṛtam giri saṃnibhaiḥ ||4-28-2|| nava māsa dhṛtam garbham bhāskarasya gabhastibhiḥ |pītvā rasam samudrāṇām dyauḥ prasūte rasāyanam ||4-28-3|| śakyam aṃbaram āruhya megha sopāna paṃktibhiḥ |kuṭaja arjuna mālābhiḥ alaṃkartum divākaram ||4-28-4|| saṃdhyā rāga utthitaiḥ tāmraiḥ aṃteṣu adhika pāṇḍuraiḥ |snigdhaiḥ abhra paṭa cchedaiḥ baddha vraṇam iva aṃbaram ||4-28-5|| manda māruta niḥśvāsam saṃdhyā caṃdana raṃjitam |āpāṇḍu jaladam bhāti kāma āturam iva aṃbaram ||4-28-6|| eṣā gharma parikliṣṭā nava vāri pariplutā |sītā iva śoka saṃtaptā mahī bāṣpam vimuṃcati ||4-28-7|| megha udara vinirmuktāḥ karpūra dala śītalāḥ |śakyam aṃjalibhiḥ pātum vātāḥ ketaki gandhinaḥ ||4-28-8|| eṣa phulla arjunaḥ śailaḥ ketakaiḥ adhivāsitaḥ |sugrīva iva śānta ariḥ dhārābhiḥ abhiṣicyate ||4-28-9|| megha kṛṣṇa ajina dharā dhārā yajña upavītinaḥ |māruta āpūrita guhāḥ prādhītā iva parvatāḥ ||4-28-10|| kaśābhiḥ iva haimībhiḥ vidyudbhiḥ iva tāḍitam |antaḥ stanita nirghoṣam savedanam iva aṃbaram ||4-28-11|| nīla megha āśritā vidyut sphuraṃtī pratibhāti me |sphuraṃtī rāvaṇasya aṃke vaidehī iva tapasvinī ||4-28-12|| imāḥ tā manmathavatām hitāḥ pratihatā diśaḥ |anuliptā iva ghanaiḥ naṣṭa graha niśā karāḥ ||4-28-13|| kvacit bāṣpa abhisaṃruddhān varṣa āgama samutsukān |kuṭajān paśya saumitre puṣṭitān giri sānuṣu |mama śoka abhibhūtasya kāma samdīpanān sthitān ||4-28-14|| rajaḥ praśāṃtam sa himo adya vāyuḥnidāgha doṣa prasarāḥ praśāṃtāḥ |sthitā hi yātrā vasudhā adhipānāmpravāsino yāṃti narāḥ sva deśān ||4-28-15|| saṃprasthitā mānasa vāsa lubdhāḥpriya anvitāḥ saṃprati cakravākaḥ |abhīkṣṇa varṣa udaka vikṣateṣuyānāni mārgeṣu na saṃpatanti ||4-28-16|| kvacit prakāśam kvacid aprakāśamnabhaḥ prakīrṇā aṃbu dharam vibhāti |kvacit kvacit parvata saṃniruddhamrūpam yathā śānta mahārṇavasya ||4-28-17|| vyāmiśritam sarja kadaṃba puṣpaiḥnavam jalam parvata dhātu tāmram |mayūra kekābhiḥ anuprayātamśaila apagāḥ śīghrataram vahanti ||4-28-18|| rasa ākulam ṣaṭpada saṃnikāśamprabhujyate jaṃbu phalam prakāmam |aneka varṇam pavana avadhūtambhūmau patati āmra phalam vipakvam ||4-28-19|| vidyut patākāḥ sa balāka mālāḥśailendra kūṭa ākṛti saṃnikāśāḥ |garjanti meghāḥ samudīrṇa nādāmatta gajendrā iva saṃyugasthāḥ ||4-28-20|| varṣa udaka āapyāyita śādvalānipravṛtta nṛtta utsava barhiṇāni |vanāni nirvṛṣṭa balāhakānipaśya aparāhṇeṣu adhikam vibhānti ||4-28-21|| sam ud vahantaḥ salila ati bhārambalākino vāri dharā nadantaḥ |mahatsu śṛṃgeṣu mahī dharāṇāmviśramya viśramya punaḥ prayānti ||4-28-22|| megha abhikāmā parisaṃpatantīsammoditā bhāti balāka paṃktiḥ |vāta avadhūtā vara pauṇḍarīkīlaṃba iva mālā rucira aṃbarasya ||4-28-23|| bāla indragoptā aṃtara citritenavibhāti bhūmiḥ nava śādvalena |gātra anupṛktena śuka prabheṇanārī iva lākṣa ukṣita kaṃbalena ||4-28-24|| nidrā śanaiḥ keśavam abhyupaitidrutam nadī sāgaram abhyupaiti |hṛṣṭā balākā ghanam abhyupaitikāntā sa kāmā priyam abhyupaiti ||4-28-25|| jātā vanāntāḥ śikhi supranṛttājātāḥ kadaṃbāḥ sa kadaṃba śākhāḥ |jātā vṛṣā goṣu samāna kāmājātā mahī sasya vana abhirāmā ||4-28-26|| vahanti varṣanti nadanti bhāntidhyāyanti nṛtyanti samāśvasanti |nadyo ghanā matta gajā vana antāḥpriyā vihīnāḥ śikhinaḥ plavaṃgāḥ ||4-28-27|| praharṣitāḥ ketaka puṣpa gandhamāghrāya mattā vana nirjhareṣu |prapāta śabda ākulitā gajendrāḥsārdham mayūraiḥ sa madā nadanti ||4-28-28|| dhārā nipātaiḥ abhihanyamānāḥkadaṃba śākhāsu vilaṃbamānāḥ |kṣaṇa arjitam puṣpa rasa avagāḍhamśanair madam ṣaṭ caraṇāḥ tyajanti ||4-28-29|| aṃgāra cūrṇa utkara saṃnikāśaiḥphalaiḥ suparyāpta rasaiḥ samṛddhaiḥ |jaṃbū drumāṇām pravibhānti śākhānipīyamānā iva ṣaṭpada oghaiḥ ||4-28-30|| taḍit patākābhiḥ alaṃkṛtānāmudīrṇa gaṃbhīra mahā ravāṇām |vibhānti rūpāṇi balāhakānāmraṇa utsukānām iva vāraṇānām ||4-28-31|| mārga anugaḥ śaila vana anusārīsaṃprasthito megha ravam niśamya |yuddha abhikāmaḥ pratināda śankīmatto gajendraḥ pratisaṃnivṛttaḥ ||4-28-32|| kvacit pragītā iva ṣaṭpada oghaiḥkvacit pravṛttā iva nīla kaṇṭhaiḥ |kvacit pramattā iva vāraṇa indraiḥvibhāti aneka āśrayiṇo vanāntā ||4-28-33|| kadaṃba sarjā arjuna kaṃdala āḍhyāvanānta bhūmi madhu vāri pūrṇā |mayūra mattā abhiruta pravṛttaiḥapāna bhūmi pratimā vibhāti ||4-28-34|| muktā samābham salilam patat vaisunirmalam patra puṭeṣu lagnam |hṛṣṭā vivarṇa cchadanā vihaṃgāḥsurendra dattam tṛṣitāḥ pibanti ||4-28-35|| ṣatpada taṃtrī madhura abhidhānamplavaṃgam udīrita kaṇṭha tālam |āviṣkṛtam megha mṛdaṃga nādaiḥvaneṣu saṃgītam iva pravṛttam ||4-28-36|| kvacit pranṛttaiḥ kvacit un nadadbhiḥkvacit ca vṛkṣa agra niṣaṇṇa kāyaiḥ |vyālaṃba barha ābharaṇaiḥ mayūraiḥvaneṣu saṃgitam iva pravṛttam ||4-28-37|| svanaiḥ ghanānām plavagāḥ prabuddhāvihāya nidrām cira saṃniruddhām |aneka rūpā ākṛti varṇa nādānava aṃbu dhārā abhihatā nadanti ||4-28-38|| nadyaḥ samudvāhita cakravākātaṭāni śīrṇāni apavāhayitvā |dṛptā nava prābhṛta pūrṇa bhogādrutam sva bhartāram upopa yānti ||4-28-39|| nīleṣu nīlā nava vāri pūrṇāmegheṣu meghāḥ pravibhānti saktāḥ |davāgni dagdheṣu davāgni dagdhāḥśaileṣu śailā iva baddha mūlāḥ ||4-28-40|| pramatta saṃnādadita barhiṇānisa śakragopa akula śādvalāni |caranti nīpa arjuna vāsitānigajāḥ suramyāṇi vana antarāṇi ||4-28-41|| nava aṃbu dhāra āhata kesarāṇidrutam parityajya saroruhāṇi |kadaṃba puṣpāṇi sa kesarāṇinavāni hṛṣṭā bhramarāḥ pibanti ||4-28-42|| mattā gajendrā muditā gavendrāvaneṣu vikrāṃtatarā mṛgendrāḥ |ramyā nagendrā nibhṛtā narendrāḥprakrīḍito vāri dharaiḥ surendraḥ ||4-28-43|| meghāḥ samud bhūta samudra nādāmahājala oghaiḥ gagana avalaṃbāḥ |nadīḥ taṭākāni sarāṃsi vāpiḥmahīm ca kṛtsnām apavāhayanti ||4-28-44|| varṣa pravegā vipulā patantipravānti vātāḥ samudīrṇa vegāḥ |pranaṣṭa kūlāḥ pravahanti śīghramnadyo jalam vipratipanna mārgāḥ ||4-28-45|| naraiḥ narendrā iva parvatendrāḥsurendra nītaiḥ pavana upanītaiḥ |ghana aṃbu kumbhaiḥ abhiṣicyamānārūpam śriyam svām iva darśayanti ||4-28-46|| ghana upagūḍham gaganam na tārāna bhāskaro darśanam abhyupaiti |navaiḥ jala oghaiḥ dharaṇī vitṛptātamo viliptā na diśaḥ prakāśāḥ ||4-28-47|| mahānti kūṭāni mahī dharāṇāmdhārā vidhautāni adhikam vibhānti |mahā pramāṇaiḥ vipulaiḥ prapātaiḥmukta kalāpaiḥ iva laṃbamānaiḥ ||4-28-48|| śailopala praskhalamāna vegāḥśailottamānām vipulāḥ prapātāḥ |guhāsu saṃnādita barhiṇāsuhārā vikīryanta iva avabhānti ||4-28-49|| śīghra pravegā vipulāḥ prapātānirdhauta śṛṃga upatalā girīṇām |muktā kalāpa pratimāḥ patantomahā guha ustsaṃga talaiḥ dhriyante ||4-28-50|| suratām arda vicchinnāḥ svarga strī hāra mauktikāḥ |patanti ca atulāḥ dikṣu toya dhārāḥ samantataḥ ||4-28-51|| vilīyamānaiḥ vihagaiḥ nimīladbhiḥ ca paṃkajaiḥ |vikasantyā ca mālatyā gato astam jñāyate raviḥ ||4-28-52|| vṛttā yātrā narendrāṇām senā pathi eva vartate |vairāṇi caiva mārgāḥ ca salilena samīkṛtāḥ ||4-28-53|| māsi prauṣṭhapade brahma brāhmaṇānām vivakṣatām |ayam adhyāya samayaḥ sāmagānām upasthitaḥ ||4-28-54|| nivṛtta karma āyatano nūnam saṃcita saṃcayaḥ |āṣāḍhīm abhyupagato bharataḥ kosala adhipaḥ ||4-28-55|| nūnam āpūryamāṇāyāḥ sarayvā vadhate rayaḥ |mām samīkṣya samāyāntam ayodhyāyā iva svanaḥ ||4-28-56|| imāḥ sphīta guṇā varṣāḥ sugrīvaḥ sukham aśnute |vijita ariḥ sa dāraḥ ca rājye mahati ca sthitaḥ ||4-28-57|| aham tu hṛta dāraḥ ca rājyāt ca mahataḥ cyutaḥ |nadī kūlam iva klinnam avasīdāmi lakṣmaṇa ||4-28-58|| śokaḥ ca mama vistīrṇo varṣāḥ ca bhṛśa durgamāḥ |rāvaṇaḥ ca mahān śatruḥ apāram pratibhāti me ||4-28-59|| ayātrām caiva dṛṣṭvā imām mārgām ca bhṛśa durgamān |praṇate caiva sugrīve na mayā kiṃcit īritam ||4-28-60|| api ca ati parikliṣṭam cirāt dāraiḥ samāgatam |ātma kārya garīyastvāt vaktum na icchāmi vānaram ||4-28-61|| svayam eva hi viśramya jñātvā kālam upāgatam |upakāram ca sugrīvo vetsyate na atra saṃśayaḥ ||4-28-62|| tasmāt kāla pratīkṣo aham sthito asmi śubha lakṣaṇa |sugrīvasya nadīnām ca prasādam abhikāṃkṣayan ||4-28-63|| upakāreṇa vīro hi pratikāreṇa yujyate |akṛtajño apratikṛto hanti sattvavatām manaḥ ||4-28-64|| atha evam uktaḥ praṇidhāya lakṣmaṇaḥkṛta aṃjaliḥ tat pratipūjya bhāṣitam |uvāca rāmam svabhirāma darśanampradarśayan darśanam ātmanaḥ śubham ||4-28-65|| yat uktam etat tava sarvam īpsitamnara indra kartā nacirā hari īśvaraḥ |śarat pratīkṣaḥ kṣamatām imam bhavānjala prapātam ripu nigrahe dhṛtaḥ ||4-28-66|| samīkṣya vimalam vyoma gata vidyut balāhakam |sārasā ākula saṃghuṣṭam ramya jyotsnā anulepanam ||4-29-1|| samṛddha artham ca sugrīvam manda dharmārtha saṃgraham |atyartham ca asatām mārgam ekāṃta gata mānasam ||4-29-2|| nivṛtta kāryam siddhārtham pramada abhiratam sadā |prāptavantam abhipretān sarvān eva manorathān ||4-29-3|| svām ca pātnīm abhipretām tārām ca api samīpsitām |viharaṃtam aho rātram kṛtārtham vigata jvaram ||4-29-4|| krīḍantam iva deveśam gandharva apsarasām gaṇaiḥ |maṃtriṣu nyasta kāryam ca maṃtriṇām anavekṣakam ||4-29-5|| ucchinna rājya saṃdeham kāma vṛttam iva sthitam |niścita artho artha tattvajñaḥ kāla dharma viśeṣa vit ||4-29-6|| prasādya vākyaiḥ madhuraiḥ hetumadbhiḥ mano ramaiḥ |vākyavit vākya tattvajñam harīśam mārutātmajaḥ ||4-29-7|| hitam tathyam ca pathyam ca sāma dharma artha nītimat |praṇaya prīti saṃyuktam viśvāsa kṛta niścayam ||4-29-8|| harīśvaram upāgamya hanumān vākyam abravīt |rājyam prāptam yaśaḥ caiva kaulī śrīḥ abhivarthitā ||4-29-9|| mitrāṇām saṃgrahaḥ śeṣaḥ tat bhavān kartum arhati |yo hi mitreṣu kālajñaḥ satatam sādhu vartate ||4-29-10|| tasya rājyam ca kīrtiḥ ca pratāpaḥ ca api vardhate |yasya kośaḥ ca daṇḍaḥ ca mitrāṇi ātmā ca bhūmipa |samāni etāni sarvāṇi sa rājyam mahat aśnute ||4-29-11|| tat bhavān vṛtta saṃpannaḥ sthitaḥ pathi niratyaye |mitrārtham abhinītārtham yathāvat kartum arhati ||4-29-12|| saṃtyajya sarva karmāṇi mitrārtham yo na vartate |saṃbhramāt hi kṛta utsāhaḥ saḥ anarthena avarudhyate ||4-29-13|| yo hi kāla vyatīteṣu mitra kāryeṣu vartate |sa kṛtvā mahato api arthān na mitrārthena yujyate ||4-29-14|| tat idam mitrakāryam naḥ kāla atītam ariṃdama |kriyatām rāghavasya etat vaidehyāḥ parimārgaṇam ||4-29-15|| na ca kālam atītam te nivedayati kālavit |tvaramāṇo api sa prājñaḥ tava rājan vaśānugaḥ ||4-29-16|| kulasya hetuḥ sphītasya dīrgha bandhuḥ ca rāghavaḥ |aprameya prabhāvaḥ ca svayam ca apratimo guṇaiḥ ||4-29-17|| tasya tvam kuru vai kāryam pūrvam tena kṛtam tava |harīśvara hari śreṣṭhān ājñāpayitum arhasi ||4-29-18|| na hi tāvat bhavet kālo vyatītaḥ codanāt ṛte |coditasya hi kāryasya bhavet kāla vyatikramaḥ ||4-29-19|| akartur api kāryasya bhavān kartā harīśvara |kim punaḥ pratikartuḥ te rājyena ca vadhena ca ||4-29-20|| śaktimān ativikrānto vānara ṛṣka gaṇa īśvara |kartum dāśaratheḥ prītim ājñāyām kim nu sajjase ||4-29-21|| kāmam khalu śaraiḥ śaktaḥ sura asura mahā uragān |vaśe dāśarathiḥ kartum tvat pratijñām avekṣate ||4-29-22|| prāṇa tyāga aviśaṃkena kṛtam tena mahat priyam |tasya mārgāma vaidehīm pṛthivyām api ca aṃbare ||4-29-23|| na devā na ca gaṃdharvā na asurā na marut gaṇāḥ |na ca yakṣā bhayam tasya kuryuḥ kim iva rākṣasāḥ ||4-29-24|| tat evam śakti yuktasya pūrvam priya kṛtaḥ tathā |rāmasya arhasi piṃgeśa kartum sarva ātmanā priyam ||4-29-25|| na adhastāt avanau na apsu gatiḥ na upari ca ambare |kasyacit sajjate asmākam kapīśvara tava ājñayā ||4-29-26|| tat ājñāpaya kaḥ kim te kuto vā api vyavasyatu |harayo hi apradhṛṣyāḥ te santi koṭi agrato anagha ||4-29-27|| tasya tad vacanam śrutvā kāle sādhu nirūpitam |sugrīvaḥ sattva saṃpannaḥ cakāra matim uttamām ||4-29-28|| saṃdideśa ati mati mān nīlam nitya kṛta udyamam |dikṣu sarvāsu sarveṣām sainyānām upasaṃgrahe ||4-29-29|| yathā senā samagrā me yūthapālāḥ ca sarvaśaḥ |samāgacchanti asaṃgena senāgrāṇi tathā kuru ||4-29-30|| ye tu aṃtapālāḥ plavagāḥ śīghragā vyavasāyinaḥ |samānayaṃtu te śīghram tvaritāḥ śāsanāt mama |svayam ca anaṃtaram sainyam bhavān eva anupaśyatu ||4-29-31|| tri paṃca rātrāt ūrdhvam yaḥ prāpnuyāt iha vānaraḥ |tasya prāṇa antiko daṇḍo na atra kāryā vicāraṇā ||4-29-32|| harīn ca vṛddhān upayātu sa aṃgadobhavān mama ājñām adhikṛtya niścitam |iti vyavasthām hari puṃgava īśvarovidhāya veśma praviveśa vīryavān ||4-29-33|| guhām praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ |varṣa rātre sthito rāmaḥ kāma śoka abhipīḍitaḥ ||4-30-1|| pāṇḍuram gaganam dṛṣṭvā vimalam candra maṇḍalam |śāradīm rajanīm caiva dṛṣṭvā jyotsna anulepanām ||4-30-2|| kāma vṛttam ca sugrīvam naṣṭām ca janaka ātmajām |dṛṣṭvā kālam atītam ca mumoha parama āturaḥ ||4-30-3|| sa tu saṃjñām upāgamya muhūrtāt matimān nṛpaḥ |manaḥ sthām api vaidehīm ciṃtayāmāsa rāghavaḥ ||4-30-4|| dṛṣṭvā ca vimalam vyoma gata vidyut balāhakam |sārasa ārava saṃghuṣṭam vilalāpa ārtayā girā ||4-30-5|| āsīnaḥ parvatasya agre hema dhātu vibhūṣite |śāradam gaganam dṛṣṭvā jagāma manasā priyām ||4-30-6|| sārasa ārava saṃnādaiḥ sārasa ārava nādinī |yā āśrame ramate bālā sā adya me ramate katham ||4-30-7|| puṣpitām ca āsanān dṛṣṭvā kāṃcanān iva nirmalān |katham sā ramate bālā paśyaṃtī mām apaśyatī ||4-30-8|| yā purā kalahaṃsānām svareṇa kala bhāṣiṇī |budhyate cāru sarvāṃgī sā adya me ramate katham ||4-30-9|| niḥsvanam cakravākānām niśamya sahacāriṇām |puṇḍarīkaviśālākṣī katham eṣā bhaviṣyati ||4-30-10|| sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca |tām vinā mṛgaśāvākṣīm caran na adya sukham labhe ||4-30-11|| api tām mat viyogāt ca saukumāryāt ca bhāminīm |sudūram pīḍayet kāmaḥ śarat guṇa niraṃtaraḥ ||4-30-12|| evam ādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ |vihaṃga iva sāraṃgaḥ salilam tridaśeśvarāt ||4-30-13|| tataḥ caṃcūrya ramyeṣu phalārthī giri sānuṣu |dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvān lakṣmaṇo agrajam ||4-30-14|| sa cintayā dussahayā parītamvisaṃjñam ekam vijane manasvī |bhrātur viṣādāt tvarito ati dīnaḥsamīkṣya saumitriḥ uvāca rāmam ||4-30-15|| kim ārya kāmasya vaśam gatenakim ātma pauruṣya parābhavena |ayam hriyā saṃhriyate samādhiḥkim atra yogena nivartitena ||4-30-16|| kriyābhiyogam manasaḥ prasādamsamādhi yoga anugatam ca kālam |na jānakī mānava vaṃśa nāthatvayā sanāthā sulabhā pareṇa |na ca agni cūḍām jvalitām upetyana dahyate vīra varārha kaścit ||4-30-17|| salakṣaṇam lakṣmaṇam apradhṛṣyamsvabhāvajam vākyam uvāca rāmaḥ |hitam ca pathyam ca naya prasaktamsasāma dharmārtha samāhitam ca ||4-30-18|| nissaṃśayam kāryam avekṣitavyamkriyā viśeṣo api anuvartitavyaḥ |na tu pravṛddhasya durāsadasyakumāra vīryasya phalam ca cintyam ||4-30-19|| atha padma palāśa akṣīm maithilīm anucintayan |uvāca lakṣmaṇam rāmo mukhena pariśuṣyatā ||4-30-20|| tarpayitvā sahasrākṣaḥ salilena vasuṃdharām |nirvartayitvā sasyāni kṛta karmā vyavasthitaḥ ||4-30-21|| dīrgha gaṃbhīra nirghoṣāḥ śaila druma purogamāḥ |visṛjya salilam meghāḥ pariśrāṃtā nṛpa ātmaja ||4-30-22|| nīla utpala dala śyāmaḥ śyāmī kṛtvā diśo daśa |vimadā iva mātaṃgāḥ śānta vegāḥ payo dharāḥ ||4-30-23|| jala garbhā mahā vegāḥ kuṭaja arjuna gaṃdhinaḥ |caritvā viratāḥ saumya vṛṣṭi vātāḥ samudyatāḥ ||4-30-24|| ghanānām vāraṇānām ca mayūrāṇām ca lakṣmaṇa |nādaḥ prasravaṇānām ca praśāntaḥ sahasā anagha ||4-30-25|| abhivṛṣṭā mahā meghaiḥ nirmalāḥ citra sānavaḥ |anuliptā iva ābhānti girayaḥ candra raśmibhiḥ ||4-30-26|| śākhāsu sapta cchada pādapānāmprabhāsu tāra arka niśā karāṇām |līlāsu caiva uttama vāraṇānāmśriyam vibhajya adya śarat pravṛttā ||4-30-27|| saṃprati aneka āśraya citra śobhālakṣmīḥ śarat kāla guṇa upapannā |sūrya agra hasta pratibodhiteṣupadmākareṣu abhyadhikam vibhāti ||4-30-28|| sapta cchadānām kusumopa gaṃdhīṣaṭ pāda vṛndaiḥ anugīyamānaḥ |matta dvipānām pavana anusārīdarpam vineṣyan adhikam vibhāti ||4-30-29|| abhyāgataiḥ cāru viśāla pakṣaiḥsaraḥ priyaiḥ padma rajo avakīrṇaiḥ |mahā nadīnām pulina upayātaiḥkrīḍanti haṃsāḥ saha cakravākaiḥ ||4-30-30|| mada pragalbheṣu ca vāriṇeṣugavām samūheṣu ca darpiteṣu |prasanna toyāsu ca nimna gāsuvibhāti lakṣmīḥ bahudhā vibhaktā ||4-30-31|| nabhaḥ samīkṣyā aṃbu dharaiḥ vimuktamvimukta barha ābharaṇā vaneṣu |priyāsu araktā vinivṛtta śobhāgata utsavā dhyāna parā mayūrāḥ ||4-30-32|| manojña gandhaiḥ priyakaiḥ analpaiḥpuṣpa ati bhāra avanata agra śākhaiḥ |suvarṇa gauraiḥ nayana abhirāmaiḥudyotitān iva vana antarāṇi ||4-30-33|| priya anvitānām nalinī priyāṇāmvana priyāṇām kusuma uddhatānām |mada utkaṭānām mada lālasānāmgaja uttamānam gatayo adya mandāḥ ||4-30-34|| vyaktam nabhaḥ śastra vidhauta varṇamkṛśa pravāhāni nadī jalāni |kahlāra śitāḥ pavanāḥ pravāntitamo vimuktāḥ ca diśaḥ prakāśāḥ ||4-30-35|| sūrya ātapa krāmaṇa naṣṭa paṃkābhūmiḥ cira udghāṭita sāṃdra reṇuḥ |anyonya vaireṇa samāyutānāmudyoga kālo adya nara adhipānām ||4-30-36|| śarat guṇa āpyāyita rūpa śobhāḥpraharṣita pāṃśu samukṣita aṃgāḥ |mada utkaṭāḥ saṃprati yuddha lubdhāvṛṣā gavām madhya gatā nadanti ||4-30-37|| sa manmadha tīvratara anurāgākulānvitā manda gatiḥ kareṇuḥ |madānvitam saṃparivārya yāntamvaneṣu bhartāram anuprayāti ||4-30-38|| tyaktvā varāṇi ātma vibhūṣaṇānibarhāṇi tīra upagatā nadīnām |nirbhartsyamānā iva sāra oghaiḥprayānti dīnā vimanā mayūrāḥ ||4-30-39|| vitrāsya kāraṇḍava cakravākān |mahā ravaiḥ bhinna kaṭā gajendrāḥ |sarassu baddha aṃbuja bhūṣaṇeṣuvikṣobhya vikṣobhya jalam pibanti ||4-30-40|| vyapeta paṃkajāsu sa vālukāsuprasanna toyāsu sa go kulāsu |sa sārasā rāva vināditāsunadiṣu haṃsā nipatanti hṛṣṭāḥ ||4-30-41|| nadī ghana prasravaṇa udakānāmati pravṛddha anila barhiṇānām |plavaṃgamānām ca gata utsavānāmdhruvam ravāḥ saṃprati saṃpraṇaṣṭāḥ ||4-30-42|| aneka varṇāḥ suvinaṣṭa kāyāḥnava uditeṣu aṃbudhareṣu naṣṭāḥ |kṣudha arditā ghora viṣā bilebhyaḥcira uṣitā viprasaranti sarpāḥ ||4-30-43|| caṃcat candra kara sparśa harṣa unmīlita tārakā |aho rāgavatī saṃdhyā jahāti svayam aṃbaram ||4-30-44|| rātriḥ śaśāṃka udita saumya vaktrātārā gaṇa unmīlita cāru netrā |jyotsnā aṃśuka prāvaraṇā vibhātinārī iva śukla aṃśuka saṃvṛta aṃgī ||4-30-45|| vipakva śāli prasavāni bhuktvāpraharṣitā sārasa cāru paṃkti |nabhaḥ samākrāmati śīghra vegāvāta avadhūtā grathita iva mālā ||4-30-46|| supta eka haṃsam kumudaiḥ upetammahā hradastham salilam vibhāti |ghanaiḥ vimuktam niśi pūrṇa candramtārā gaṇa kīrṇam iva aṃtarikṣam ||4-30-47|| prakīrṇa haṃsā akula mekhalānāmprabuddha padma utpala mālinīnām |vāpīḥ uttamānām adhika adya lakṣmīḥvara aṃganām iva bhūṣitānām ||4-30-48|| veṇu svara vyaṃjita tūrya miśraḥpratyūṣa kāle anila saṃpravṛttaḥ |saṃmūrcchito gahvara go vṛṣāṇāmanyonyam āpūrayati iva śabdaḥ ||4-30-49|| navaiḥ nadīnām kusuma prahāsaiḥvyā dhūyamānaiḥ mṛdu mārutena |dhauta amala kṣauma paṭa prakāśaiḥkūlāni kāśaiḥ upaśobhitāni ||4-30-50|| vana pracaṇḍā madhu pāna śauṇḍāḥpriya anvitāḥ ṣaṭ caraṇāḥ prahṛṣṭāḥ |vanesu mattāḥ pavana anu yātrāmkurvanti padma āsana reṇu gaurāḥ ||4-30-51|| jalam prasannam kusuma prahāsamkraunca svanam śāli vanam vipakvam |mṛduḥ ca vāyuḥ vimalaḥ ca candraḥśaṃsanti varṣa vyapanīta kālam ||4-30-52|| mīna upa saṃdarśita mekhalānāmnadī vadhūnām gatayo adya maṃdāḥ |kānta upabhukta alasa gāminīnāmprabhāta kāleṣu iva kāminīnām ||4-30-53|| sa cakravākāni sa śaivalānikāśaiḥ dukūlaiḥ iva saṃvṛtāni |sa patra rekhāṇi sa rocanānivadhū mukhāni iva nadī mukhāni ||4-30-54|| praphulla bāṇa āsana citriteṣuprahṛṣṭa ṣaṭpadāni kūjiteṣu |gṛhīta cāpaḥ udyata daṇḍa caṇḍaḥpracaṇḍa cāro adya vaneṣu kāmaḥ ||4-30-55|| lokam suvṛṣṭyā paritoṣayitvanadīḥ taṭākāni ca pūrayitvā |niṣpanna sasyām vasudhām ca kṛtvātyaktvā nabhaḥ toya dharāḥ praṇaṣṭāḥ ||4-30-56|| darśayanti śaran nadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ |nava saṃgama savrīḍā jaghanāni iva yoṣitaḥ ||4-30-57|| prasanna salilāḥ saumya kurarābhiḥ vināditāḥ |cakravāka gaṇa ākīrṇā vibhāṃti salila āśayāḥ ||4-30-58|| anyonya baddha vairāṇām jigīṣūṇām nṛpātmaja |udyoga samayaḥ saumya pārthivānām upasthitaḥ ||4-30-59|| iyam sā prathamā yātrā pārthivānām nṛpātmaja |na ca paśyāmi sugrīvam udyogam vā tathā vidham ||4-30-60|| asanāḥ sapta parṇāḥ ca kovidārāḥ ca puṣpitāḥ |dṛśyante bandhujīvāḥ ca śyāmāḥ ca giri sānuṣu ||4-30-61|| haṃsa sārasa cakrāhvaiḥ kuraraiḥ ca samaṃtataḥ |pulināni avakīrṇāni nadīnām paśya lakṣmaṇa ||4-30-62|| catvāro vārṣikā māsā gatā varṣa śata upamāḥ |mama śoka abhitaptasya tathā sītām apaśyataḥ ||4-30-63|| cakravākī iva bhartāram pṛṣṭato anugatā vanam |viṣamam daṇḍakāraṇyam udyāna vanam iva ca aṃganā ||4-30-64|| priyā vihīne duḥkha ārte hṛta rājye vivāsite |kṛpām na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa ||4-30-65|| anātho hṛta rājyo ayam rāvaṇena ca dharṣitaḥ|dīno dūra gṛhaḥ kāmī mām caiva śaraṇam gataḥ ||4-30-66|| iti etaiḥ kāraṇaiḥ saumya sugrīvasya durātmanaḥ |aham vānara rājasya paribhūtaḥ paraṃtapa ||4-30-67|| sa kālam parisaṃkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe |kṛtārthaḥ samayam kṛtvā durmatiḥ na avabudhyate ||4-30-68|| sa kiṣkiṃdhām praviśya tvam brūhi vānara puṃgavam |mūrkham grāmya sukhe saktam sugrīvam vacanāt mama ||4-30-69|| arthinām upapannānām pūrvam ca api upakāriṇām |āśām samśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ ||4-30-70|| śubham vā yadi vā pāpam yo hi vākyam udīritam |satyena parigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ ||4-30-71|| kṛtārthā hi akṛtārthānām mitrāṇām na bhavanti ye |tān mṛtān api kravyādāḥ kṛtaghnān na upabhuṃjate ||4-30-72|| nūnam kāṃcana pṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe |draṣṭum icchasi cāpasya rūpam vidyut gaṇa upamam ||4-30-73|| ghoram jyā tala nirghoṣam kruddhasya mama saṃyuge |nirghoṣam iva vajrasya punaḥ saṃśrotum icchasi ||4-30-74|| kāmam evam gate api asya parijñāte parākrame |tvat sahāyasya me vīra na cintā syāt nṛpātmaja ||4-30-75|| yad artham ayam āraṃbhaḥ kṛtaḥ para puram jaya |samayam na abhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ ||4-30-76|| varṣā samaya kālam tu pratijñāya harīśvaraḥ |vyatītān caturo māsān viharan na avabudhyate ||4-30-77|| sa amātya pariṣat krīḍan pānam eva upasevate |śoka dīneṣu na asmāsu sugrīvaḥ kurute dayām ||4-30-78|| ucyatām gaccha sugrīvaḥ tvayā vīraḥ mahābala |mama roṣasya yat rūpam brūyāḥ ca enam idam vacaḥ ||4-30-79|| na sa saṃkucitaḥ paṃthā yena vālī hato gataḥ |samaye tiṣṭha sugrīva mā vāli patham anvagāḥ ||4-30-80|| eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā |tvām tu satyāt atikrāṃtam haniṣyāmi sa bāndhavam ||4-30-81|| tat evam vihite kārye yat hitam puruṣarṣabha |tat tat brūhi naraśreṣṭha tvara kāla vyatikramaḥ ||4-30-82|| kuruṣva satyam mama vānareśvarapratiśrutam dharmam avekṣya śāśvatam |mā vālinam preta gato yama kṣayamtvam adya paśyeḥ mama coditaḥ śaraiḥ ||4-30-83|| sa pūrvajam tīvra vivṛddha kopamlālapyamānam prasamīkṣya dīnam |cakāra tīvrām matim ugra tejāharīśvare mānava vaṃśa varthanaḥ ||4-30-84|| sa kāminam dīnam adīna sattvaḥśoka abhipannam samudīrṇa kopam |narendra sūnur naradeva putramrāmānujaḥ pūrvajam iti uvāca ||4-31-1|| na vānaraḥ sthāsyati sādhu vṛttena manyate karma phala anuṣaṃgān |na bhokṣyate vānara rājya lakṣmīmtathā hi na abhikramate asya buddhiḥ ||4-31-2|| mati kṣayāt grāmya sukheṣu saktaḥtava prasāda apratikāra buddhiḥ |hato agrajam paśyatu vālinamna rājyam evam viguṇasya deyam ||4-31-3|| na dhāraye kopam udīrṇa vegamnihanmi sugrīvam asatyam adya |hari pravīraiḥ saha vāli putronarendra putryā vicayam karotu ||4-31-4|| tam ātta bāṇa āsanam utpataṃtamnivedita artham raṇa caṇḍa kopam |uvaca rāmaḥ para vīra hantāsva vekṣitam sa anunayam ca vākyam ||4-31-5|| na hi vai tvat vidho loke pāpam evam samācaret |kopam āryeṇa yo hanti sa vīraḥ puruṣottamaḥ ||4-31-6|| na idam atra tvayā grāhyam sādhu vṛttena lakṣmaṇa |tām prītim anuvartasva pūrva vṛttam ca saṃgatam ||4-31-7|| sāma upahitayā vācā rūkṣāṇi parivarjayan |vaktum arhasi sugrīvam vyatītam kāla paryaye ||4-31-8|| so agrajena anuśiṣṭa artho yathāvat puruṣarṣabhaḥ |praviveśa purīm vīro lakṣmaṇaḥ para vīra hā ||4-31-9|| tataḥ śubha matiḥ prājño bhrātuḥ priyahiterataḥ |lakṣmaṇaḥ pratisaṃrabdho jagāma bhavanam kapeḥ ||4-31-10|| śakra bāṇāsana prakhyam dhanuḥ kālāṃtaka upamaḥ |pragṛhya giri śṛṃgābham mandaraḥ sānumān iva ||4-31-11|| yathā ukta kārī vacanam uttaram caiva sa uttaram |bṛhaspati samo buddhyā mattvā rāmānujaḥ tadā ||4-31-12|| kāma krodha samutthena bhrātuḥ kopāgninā vṛtaḥ |prabhaṃjana iva aprītaḥ prayayau lakṣmaṇaḥ tadā ||4-31-13|| sāla tāla aśva karṇām ca tarasā pātayan balāt |paryasyan giri kūṭāni drumān anyām ca vegitaḥ ||4-31-14|| śilāḥ ca śakalī kurvan padbhyām gaja iva āśu gaḥ |dūram eka padam tyaktvā yayau kāryavaśāt drutam ||4-31-15|| tām apaśyat bala ākīrṇām harirāja mahāpurīm |durgām ikṣvāku śārdūlaḥ kiṣkiṃdhām giri saṃkaṭe ||4-31-16|| roṣāt prasphuramāṇa oṣṭhaḥ sugrīvam prati lakṣmaṇaḥ |dadarśa vānarān bhīmān kiṣkiṃdhāyā bahiḥ carān ||4-31-17|| tam dṛṣṭvā vānarāḥ sarve lakṣmaṇam puruṣarṣabhamśaila śṛṃgāṇi śataśaḥ pravṛddhām ca mahīruhān |jagṛhuḥ kuṃjara prakhyā vānarāḥ parvata aṃtare ||4-31-18|| tān gṛhīta praharaṇān sarvān dṛṣṭvā tu lakṣmaṇaḥ |babhūva dviguṇam kruddho bahu iṃdhana iva analaḥ ||4-31-19|| tam te bhayaparīta aṃgāḥ khsubdham dṛṣṭvā plavaṃgamāḥ |kāla mṛtyu yugāṃtāabham śataśo vidrutā diśaḥ ||4-31-20|| tataḥ sugrīva bhavanam praviśya haripuṃgavāḥ |krodham āgamanam caiva lakṣmaṇasya nyavedayan ||4-31-21|| tārayā sahitaḥ kāmī saktaḥ kapivṛṣaḥ tadā |na teṣām kapi vīrāṇām śuśrāva vacanam tadā ||4-31-22|| tataḥ saciva saṃdiṣṭā harayo romaharṣaṇāḥ |giri kuṃjara megha ābhā nagaryā niryayuḥ tadā ||4-31-23|| nakha daṃṣṭra āyudhā sarve vīrāḥ vikṛta darśanāḥ |sarve śārdūla darpāḥ ca sarve ca vikṛta ānanāḥ ||4-31-24|| daśa nāga balāḥ kecit kecit daśa guṇottarāḥ |kecit nāga sahasrasya babhūvuḥ tulya varcasaḥ ||4-31-25|| tataḥ taiḥ kapibhir vyāptām druma hastair mahābalaiḥ |apaśyat lakṣmaṇaḥ kruddhaḥ kiṣkiṃdhām tām durāsadam ||4-31-26|| tataḥ te harayaḥ sarve prākāra parikha aṃtarāt |niṣkramya udagra sattvāḥ tu tasthur āviṣkṛtam tadā ||4-31-27|| sugrīvasya pramādam ca pūrvajasya artham ātmavān |dṛṣṭvā kopa vaśam vīraḥ punar eva jagāma saḥ ||4-31-28|| sa dīrgha uṣṇa mahā ucchvāsaḥ kopa saṃrakta locanaḥ |babhūva nara śārdūla sa dhūma iva pāvakaḥ ||4-31-29|| bāṇa śalya sphurat jihvaḥ sāyaka āsana bhogavān |sva tejo viṣa saṃghātaḥ paṃca āsya iva pannagaḥ ||4-31-30|| tam dīptam iva kālāgnim nāgendram iva kopitam |samāsādya aṃgadaḥ trāsāt viṣādam agamat param ||4-31-31|| so aṃgadam roṣa tāmrākṣaḥ saṃdideśa mahāyaśāḥ |sugrīvaḥ kathyatām vatsa mama āgamanam iti uta ||4-31-32|| eṣa rāmānujaḥ prāptaḥ tvat sakāśam arindamaḥ |bhrātur vyasana saṃtapto dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ ||4-31-33|| tasya vākyam yadi ruciḥ kriyatām sādhu vānaraḥ |iti uktvā śīghram āgaccha vatsa vākyam arindama ||4-31-34|| lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā śokāviṣṭo aṃgado abravīt |pituḥ samīpam āgamya saumitriḥ ayam āgataḥ ||4-31-35|| atha aṃgadaḥ tasya sutīvra vācāsaṃbhrāṃta bhāvaḥ paridīna vaktraḥ |nirgatya pūrvam nṛpateḥ tarasvītato rumāyāḥ caraṇau vavande ||4-31-36|| saṃgṛhya pādau pituḥ ugratejājagrāha mātuḥ punar eva pādau |pādau rumāyāḥ ca nipīḍayitvānivedayāmāsa tataḥ tat artham ||4-31-37|| sa nidrā mada saṃvīto vānaro na vibuddhavān |babhūva mada mattaḥ ca madanena ca mohitaḥ ||4-31-38|| tataḥ kila kilām cakruḥ lakṣmaṇam prekṣya vānarāḥ |prasādayantaḥ tam kruddham bhaya mohita cetasaḥ ||4-31-39|| te mahā ogha nibham dṛṣṭvā vajra aśani sama svanam |siṃha nādam samam cakrur lakṣmaṇasya samīpataḥ ||4-31-40|| tena śabdena mahatā pratyabudhyata vānaraḥ |mada vihvala tāmrākṣo vyākula sragvi bhūṣaṇaḥ ||4-31-41|| atha aṃgada vacaḥ śrutvā tena eva ca samāgatau |maṃtriṇo vānarendrasya sammata udāra darśinau ||4-31-42|| plakṣaḥ ca eva prabhāvaḥ ca maṃtriṇau artha dharmayoḥ |vaktum uccāvacam prāptam lakṣmaṇam tau śaśaṃsatuḥ ||4-31-43|| prasādayitvā sugrīvam vacanaiḥ sa artha niścitaiḥ |āsīnam paryupāsīnau yathā śakram marutpatim ||4-31-44|| satya saṃdhau mahābhāgau bhrātarau rāma lakṣmaṇau |vayasya bhāvam saṃprāptau rājya arhau rājya dāyinau ||4-31-45|| tayoḥ eko dhanuṣpāṇir dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ |yasya bhītāḥ pravepante nādān muṃcanti vānarāḥ ||4-31-46|| sa eṣa rāghava bhrātā lakṣmaṇo vākya sārathiḥ |vyavasāya rathaḥ prāptaḥ tasya rāmasya śāsanāt ||4-31-47|| ayam ca tanayo rājan tārāyā dayito aṃgadaḥ |lakṣmaṇena sakāśam te preṣitaḥ tvarayā anagha ||4-31-48|| saḥ ayam roṣa parītākṣo dvāri tiṣṭhati vīryavān |vānarān vānarapate cakṣusā nirdahana iva ||4-31-49|| tasya mūrdhnā praṇamya tvam sa putra saha bāndhavaḥ |gaccha śīghram mahārāja roṣo hi adya upaśamyatām ||4-31-50|| yathā āha rāmo dharmātmā tat kuruṣva samāhitaḥ |rājan tiṣṭha sva samaye bhava satya pratiśravaḥ ||4-31-51|| aṃgadasya vacaḥ śrutvā sugrīvaḥ sacivaiḥ saha |lakṣmaṇam kupitam śrutvā mumoca āsanam ātmavān ||4-32-1|| sa ca tān abravīt vākyam niścitya guru lāghavam |maṃtrajñān maṃtra kuśalo maṃtreṣu pariniṣṭhitaḥ ||4-32-2|| na me dur vyāhṛtam kiṃcit na api me dur anuṣṭhitam |lakṣmaṇo rāghava bhrātā kruddhaḥ kim iti ciṃtaye ||4-32-3|| asuhṛdbhiḥ mama amitraiḥ nityam antara darśibhiḥ |mama doṣān asaṃbhūtān śrāvito rāghavānujaḥ ||4-32-4|| atra tāvat yathā buddhi sarvaiḥ eva yathā vidhi |bhāvasya niścayaḥ tāvat vijñeyo nipuṇam śanaiḥ ||4-32-5|| na khalu asti mama trāso lakṣmaṇān na api rāghavāt |mitram tu asthāna kupitam janayati eva saṃbhramam ||4-32-6|| sarvathā sukaram mitram duṣkaram pratipālanam |anityatvāt tu cittānām prītiḥ alpe api bhidyate ||4-32-7|| ato nimittam trasto aham rāmeṇa tu mahātmanā |yan mama upakṛtam śakyam pratikartum na tan mayā ||4-32-8|| sugrīveṇa evam ukte tu hanumān hari puṃgavaḥ |uvāca svena tarkeṇa madhye vānara maṃtriṇām ||4-32-9|| sarvathā na etad āścaryam yat tvam harigaṇeśvara |na vismarasi susnigdham upakāram kṛtam śubham ||4-32-10|| rāghaveṇa tu vīreṇa bhayam utsṛjya dūrataḥ |tvat priya artham hato vālī śakra tulya parākramaḥ ||4-32-11|| sarvathā praṇayāt kruddho rāghavo na atra saṃśayaḥ |bhrātaram saṃprahitavān lakṣmaṇam lakṣmi vardhanam ||4-32-12|| tvam pramatto na jānīṣe kālam kalavidām vara |phulla sapta cchada śyāmā pravṛttā tu śarat śivā ||4-32-13|| nirmala graha nakṣatrā dyauḥ pranaṣṭa balāhakā |prasannāḥ ca diśaḥ sarvāḥ saritaḥ ca sarāṃsi ca ||4-32-14|| prāptam udyoga kālam tu na avaiṣi haripuṃgava |tvam pramatta iti vyaktam lakṣmaṇo ayam iha āgataḥ ||4-32-15|| ārtasya hṛta dārasya paruṣam puruṣa antarāt |vacanam marṣaṇīyam te rāghavasya mahātmanaḥ ||4-32-16|| kṛta aparādhasya hi te na anyat paśyāmi aham kṣamam |aṃtareṇa aṃjalim baddhvā lakṣmaṇasya prasādanāt ||4-32-17|| niyuktaiḥ maṃtribhiḥ vācyo avaśyam pārthivo hitam |ita eva bhayam tyaktvā bravīmi avadhṛtam vacaḥ ||4-32-18|| abhikruddhaḥ samartho hi cāpam udyamya rāghavaḥ |sa deva asura gaṃdharvam vaśe sthāpayitum jagat ||4-32-19|| na sa kṣamaḥ kopayitum yaḥ prasādya punar bhavet |pūrva upakāram smaratā kṛtajñena viśeṣataḥ ||4-32-20|| tasya mūrdhnā praṇamya tvam sa putraḥ sa suhṛt janaḥ |rājan tiṣṭha sva samaye bhartuḥ bhāryā iva tat vaśe ||4-32-21|| na rāma rāmānuja śāsanam tvayākapīndra yuktam manasā api apohitum |mano hi te jñāsyati mānuṣam balamsa rāghavasya asya surendra varcasaḥ ||4-32-22|| atha pratisaṃādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā |praviveśa guhām ramyām kiṣkiṃdhām rāma śāsanāt ||4-33-1|| dvārasthā harayaḥ tatra mahākāyā mahābalāḥ |babhūvuḥ lakṣmaṇam dṛṣṭvā sarve prāṃjalayaḥ sthitāḥ ||4-33-2|| niḥśvasantam tu tam dṛṣṭvā kruddham daśaratha ātmajam |babhūvuḥ harayaḥ trastā na ca enam paryavārayan ||4-33-3|| sa tam ratnamayīm divyām śrīmān puṣpita kānanām |ramyām ratna samākīrṇām dadarśa mahatīm guhām ||4-33-4|| harmya prāsāda saṃbādhām nānā ratnopaśobhitām |sarva kāma phalaiḥ vṛkṣaiḥ puṣpitaiḥ upaśobhitām ||4-33-5|| deva gaṃdharva putraiḥ ca vānaraiḥ kāma rūpibhiḥ |divya mālya ambara dhāraiḥ śobhitām priya darśanaiḥ ||4-33-6|| candana agaru padmānām gandhaiḥ surabhi gandhitām |maireyāṇām madhūnām ca sammodita mahā pathām ||4-33-7|| viṃdhya meru giri prakhyaiḥ prāsādaiḥ na eka bhūmibhiḥ |dadarśa giri nadyaḥ ca vimalāḥ tatra rāghavaḥ ||4-33-8|| aṃgadasya gṛham ramyam maindasya dvividasya ca |gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca ||4-33-9|| vidyunmāleḥ ca saṃpāteḥ sūryākṣasya hanūmataḥ |vīrabāhoḥ subāhoḥ ca nalasya ca mahātmanaḥ ||4-33-10|| kumudasya suṣeṇasya tāra jāmbavatoḥ tathā |dadhivaktrasya nīlasya supāṭala sunetrayoḥ ||4-33-11|| eteṣām kapi mukhyānām rāja mārge mahātmanām |dadarśa gṛha mukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ ||4-33-12|| pāṇḍura abhra prakāśāni gandha mālya yutāni ca |prabhūta dhana dhānyāni strī ratnaiḥ śobhitāni ca ||4-33-13|| pāṇḍureṇa tu śailena parikṣiptam durāsadam |vānarendra gṛham ramyam mahendra sadana upamam ||4-33-14|| śulkaiḥ prāsāda śikharaiḥ kailāsa śikhara upamaiḥ |sarva kāma phalaiḥ vṛkṣaiḥ puṣpitaiḥ upaśobhitam ||4-33-15|| mahendra dattaiḥ śrīmadbhiḥ nīla jīmūta saṃnibhaiḥ |divya puṣpa phalaiḥ vṛkṣaiḥ śīta cchāyaiḥ manoramaiḥ ||4-33-16|| haribhiḥ saṃvṛta dvāram balibhiḥ śastra pāṇibhiḥ |divya mālya āvṛtam śubhram tapta kāṃcana toraṇam ||4-33-17|| sugrīvasya gṛham ramyam praviveśa mahābalaḥ |avāryamāṇaḥ saumitriḥ mahāabhram iva bhāskaraḥ ||4-33-18|| sa sapta kakṣyā dharmātmā yāna āsana samāvṛtāḥ |praviśya sumahat guptam dadarśa aṃtaḥpuram mahat ||4-33-19|| haima rājata paryankaiḥ bahubhiḥ ca vara āsanaiḥ |mahā arha āstaraṇa upetaiḥ tatra tatra samāvṛtam ||4-33-20|| praviśan eva satatam śuśrāva madhura svanam |taṃtrī gīta samākīrṇam sama tāla padākṣaram ||4-33-21|| bahvīḥ ca vividha ākārā rūpa yauvana garvitāḥ |striyaḥ sugrīva bhavane dadarśa sa mahābalaḥ ||4-33-22|| dṛṣṭvā abhijana saṃpannāḥ tatra mālya kṛta srajaḥ |vara mālya kṛta vyagrā bhūṣaṇa uttama bhūṣitāḥ ||4-33-23|| na atṛptān na ati ca vyagrān na anudātta paricchadān |sugrīva anucarān ca api lakṣayāmāsa lakṣmaṇaḥ ||4-33-24|| kūjitam nūpurāṇām ca kaṃcanīm niḥsvanam tathā |sa niśamya tataḥ śrīmān saumitriḥ lajjito abhavat ||4-33-25|| roṣa vega prakupitaḥ śrutvā ca ābharaṇa svanam |cakāra jyā svanam vīro diśaḥ śabdena pūrayan ||4-33-26|| cāritreṇa mahābāhuḥ apakṛṣṭaḥ sa lakṣmanaḥ |tasthau ekāṃtam āśritya rāma śoka samanvitaḥ ||4-33-27|| tena cāpa svanena atha sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |vijñāya āgamanam trastaḥ sa cacāla vara āsanāt ||4-33-28|| aṃgadena yathā mahyam purastāt prativeditam |suvyaktam eṣa saṃpraptaḥ saumitriḥ bhrātṛ vatsalaḥ ||4-33-29|| aṃgadena samākhyato jyā svanena ca vānaraḥ |bubudhe lakṣmaṇam prāptam mukham ca asya vyaśuṣyata ||4-33-30|| tataḥ tārām hari śreṣṭhaḥ sugrīvaḥ priya darśanām |uvāca hitam avyagra trāsa saṃbhrāṃta mānasaḥ ||4-33-31|| kim nu ruṭ kāraṇam subhru prakṛtyā mṛdu mānasaḥ |sa roṣa iva saṃprāpto yena ayam rāghavānujaḥ ||4-33-32|| kim paśyasi kumārasya roṣa sthānam anindite |na khalu akāraṇe kopam āharet narapuṃgavaḥ ||4-33-33|| yadi asya kṛtam asmābhiḥ budhyase kiṃcit apriyam |tat budhyā saṃpradhārya āśu kṣipram eva abhidhīyatām ||4-33-34|| athavā svayam eva enam draṣṭum arhasi bhāminī |vacanaiḥ svāṃtva yuktaiḥ ca prasādayitum arhasi ||4-33-35|| tvat darśane viśuddha ātmā na sa kopam kariṣyati |na hi strīṣu mahātmānaḥ kvacit kurvanti dāruṇam ||4-33-36|| tvayā svāṃtvaiḥ upakrāṃtam prasanna indriya mānasam |tataḥ kamalapatrākṣam drakṣyāami aham ariṃdamam ||4-33-37|| sā praskhalaṃtī mada vihvala akṣīpralaṃba kāṃcī guṇa hema sūtrā |salakṣaṇā lakṣmaṇa saṃnidhānamjagāma tārā namita aṃga yaṣṭiḥ ||4-33-38|| sa tām samīkṣya eva hari īśa patnīmtasthau udāsīnatayā mahātmā |avāṅmukho ābhūt manujendra putraḥstrī sannikarṣāt vinivṛtta kopam ||4-33-39|| sā pāna yogāt ca nivṛtta lajjādṛṣṭi prasādāt ca narendra sūnoḥ |uvāca tārā praṇaya pragalbhamvākyam mahārtham parisāṃtva rūpam ||4-33-40|| kim kopa mūlam manujendra putrakaḥ te na santiṣṭhati vāk nideśe |kaḥ śuṣka vṛkṣam vanam āpatantamdavāgnim āsīdati nirviśaṃkaḥ ||4-33-41|| sa tasya vacanam śrutvā sāṃtva pūrvam aśaṃkitaḥ |bhūyaḥ praṇaya dṛṣṭārtham lakṣmaṇo vākyam abravīt ||4-33-42|| kim ayam kāma vṛttaḥ te lupta dharmārtha saṃgrahaḥ |bhartā bhartṛ hite yukte na ca evam avabudhyase ||4-33-43|| na ciṃtayati rājyārtham saḥ asmān śoka parāyaṇān |sa amātya pariṣat tāre kāmam eva upasevate ||4-33-44|| sa māsān catura kṛtvā pramāṇam plavageśvaraḥ |vyatītān tān mada udagro viharan na avabudhyate ||4-33-45|| na hi dharmārtha siddhyartham pānam evam praśasyate |pānāt arthasya kāmaḥ ca dharmaḥ ca parihīyate ||4-33-46|| dharma lopo mahān tāvat kṛte hi aprati kurvataḥ |artha lopaḥ ca mitrasya nāśe guṇavato mahān ||4-33-47|| mitram hi artha guṇa śreṣṭham satya dharma parāyaṇam |tat dvayam tu parityaktam na tu dharme vyavasthitam ||4-33-48|| tat evam prastute kārye kāryam asmābhiḥ uttaram |yat kāryam kārya tattvajñe tvam udāhartum arhasi ||4-33-49|| sā tasya dharmārtha samādhi yuktamniśamya vākyam madhura svabhāvam |tārā gatārthe manujendra kāryeviśvāsa yuktam tam uvāca bhūyaḥ ||4-33-50|| na kopa kālaḥ kṣitipāla putrana ca api kopaḥ sva jane vidheyaḥ |tvat artha kāmasya janasya tasyapramādam api arhasi vīra soḍhum ||4-33-51|| kopam katham nāma guṇa prakṛṣṭaḥkumāra kuryāt apakṛṣṭa sattve |kaḥ tvat vidhaḥ kopa vaśam hi gacchesattva avaruddhaḥ tapasaḥ prasūtiḥ ||4-33-52|| jānāmi kopam hari vīra bandhoḥjānāmi kāryasya ca kāla saṃgam |jānāmi kāryam tvayi yat kṛtam naḥtat ca api jānāmi yat atra kāryam ||4-33-53|| tat ca api jānāmi yathā aviṣahyambalam naraśreṣṭha śarīrajasya |jānāmi yasmin ca jane avabaddhamkāmena sugrīvam astakam adya ||4-33-54|| na kāma taṃtre tava buddhiḥ astitvam vai yathā manyu vaśam prapannaḥ |na deśa kālau hi na ca artha dharmauavekṣate kāma ratiḥ manuṣyaḥ ||4-33-55|| tam kāma vṛttam mama sannikṛṣṭamkāma abhiyogāt ca vimukta lajjam |kṣamasva tāvat para vīra hantaḥtava bhrātarma vānara vaṃśa nātham ||4-33-56|| maharṣayo dharma tapobhirāmāḥkāmā anukāmāḥ prati baddha mohāḥ |ayam prakṛtyā capalaḥ kapiḥ tukatham na sajjeta sukheṣu rājā ||4-33-57|| iti evam uktvā vacanam mahārthamsā vānarī lakṣmaṇam aprameyam |punaḥ sa khedam mada vihvalākṣībhartur hitam vākyam idam babhāṣe ||4-33-58|| udyogaḥ tu cira ājñaptaḥ sugrīveṇa narottama |kāmsya api vidheyena tava artha prati sādhane ||4-33-59|| āgatā hi mahā vīryā harayaḥ kāma rūpiṇaḥ |koṭi śata sahasrāṇi nānā naga nivāsinaḥ ||4-33-60|| tat āgaccha mahābāho cāritram rakṣitam tvayā |acchalam mitra bhāvena satām darā avalokanam ||4-33-61|| tārāyā ca abhyanujñāta tvarayā cā api coditaḥ |praviveśa mahābāhuḥ abhyaṃtaram arindamaḥ ||4-33-62|| tataḥ sugrīvam āsīnam kāṃcane parama āsane |mahāarha āstaraṇopete dadarśa āditya saṃnibham ||4-33-63|| divya ābharaṇa citrāṃgam divya rūpam yaśasvinam |divya mālyāṃbara dharam mahendram iva durjayam ||4-33-64|| divya ābharaṇa mālyābhiḥ pramadābhiḥ samāvṛtam |saṃrabdhatara raktākṣo babhūva aṃtaka saṃnibhaḥ ||4-33-65|| rumām tu vīraḥ parirabhya gāḍhamvara āsanastho vara hema varṇaḥ |dadarśa saumitrim adīna sattvamviśāla netraḥ sa viśāla netram ||4-33-66|| tam apratihatam kruddham praviṣṭam puruṣarṣabham |sugrīvo lakṣmaṇam dṛṣṭvā babhūva vyathita indriyaḥ ||4-34-1|| kruddham niḥśvasamānam tam pradīptam iva tejasā |bhrātur vyasana saṃtaptam dṛṣṭvā daśaratha ātmajam ||4-34-2|| utpapāta hariśreṣṭho hitvā sauvarṇam āsanam |mahān mahendrasya yathā svalaṃkṛta iva dhvajaḥ ||4-34-3|| utpataṃtam anūtpetū rumā prabhṛtayaḥ striyaḥ |sugrīvam gagane pūrṇam caṃdram tārā gaṇā iva ||4-34-4|| saṃrakta nayanaḥ śrīmān saṃcacāra kṛtāṃjaliḥ |babhūva avasthitaḥ tatra kalpa vṛkṣo mahān iva ||4-34-5|| rumā dvitīyam sugrīvam nārī madhya gatam sthitam |abravīt lakṣmaṇaḥ kruddhaḥ sa tāram śaśinam yathā ||4-34-6|| sattva abhijana saṃpannaḥ sa anukrośo jitendriyaḥ |kṛtajñaḥ satya vādī ca rājā loke mahīyate ||4-34-7|| yastu rājā sthito adharme mitrāṇām upakāriṇām |mithyā pratijñām kurute ko nṛśaṃsa taraḥ tataḥ ||4-34-8|| śatam aśva anṛte hanti sahasram tu gava anṛte |ātmānam sva janam hanti puruṣaḥ puruṣa anṛte ||4-34-9|| pūrvam kṛtārtho mitrāṇām na tat prati karoti yaḥ |kṛtaghnaḥ sarva bhūtānām sa vadhyaḥ plavageśvara ||4-34-10|| gīto ayam brahmaṇā ślokaḥ sarva loka namaskṛtaḥ |dṛṣṭvā kṛtaghnam kruddhena tam nibodha plavamgama ||4-34-11|| go ghne ca eva surāpe ca caure bhagna vrate tathā |niṣkṛtir vihitā sadbhiḥ kṛtaghne na asti niṣkṛtiḥ ||4-34-12|| anārya tvam kṛtaghnaḥ ca mithyā vādī ca vānara |pūrvam kṛtārtho rāmasya na tat pratikaroṣi yat ||4-34-13|| nanu nāma kṛtārthena tvayā rāmasya vānara |sītāyā mārgaṇe yatnaḥ kartavyaḥ kṛtam icchatā ||4-34-14|| sa tvam grāmyeṣu bhogeṣu sakto mithyā pratiśravaḥ |na tvām rāmo vijānīte sarpam maṇḍūka rāviṇam ||4-34-15|| mahābhāgena rāmeṇa pāpaḥ karuṇa vedinā |harīṇām prāpito rājyam tvam durātmā mahātmanā ||4-34-16|| kṛtam cet na abhijānīṣe rāghavasya mahātmanaḥ |sadyaḥ tvam niśitair bāṇair hato drakṣyasi vālinam ||4-34-17|| na ca saṃkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |samaye tiṣṭha sugrīva mā vāli patham anvagāḥ ||4-34-18|| na nūnam ikṣvāku varasya kārmukātśarān ca tān paśyasi vajra saṃnibhān |tataḥ sukham nāma viṣevase sukhīna rāma kāryam manasā api avekṣase ||4-34-19|| tathā bruvāṇam saumitrim pradīptam iva tejasā |abravīt lakṣmaṇam tārā tārā adhipa nibha ānanā ||4-35-1|| na evam lakṣmaṇa vaktavyo na ayam paruṣam arhati |harīṇām īśvaraḥ śrotum tava vaktrāt viśeṣataḥ ||4-35-2|| na eva akṛtajñaḥ sugrīvo na śaṭho na api dāruṇaḥ |na eva anṛta katho vīra na jihmaḥ ca kapīśvaraḥ ||4-35-3|| upakāram kṛtam vīro na api ayam vismṛtaḥ kapiḥ |rāmeṇa vīra sugrīvo yat anyaiḥ duṣkaram raṇe ||4-35-4|| rāma prasādāt kīrtim ca kapi rājyam ca śāśvatam |prāptavān iha sugrīvo rumām mām ca paraṃtapa ||4-35-5|| suduḥkha śayitaḥ pūrvam prāpya idam sukham uttamam |prāpta kālam na jānīte viśvāmitro yathā muniḥ ||4-35-6|| ghṛtācyām kila saṃsakto daśa varṣāṇi lakṣmaṇa |aho amanyata dharmātmā viśvāmitro mahāmuniḥ ||4-35-7|| sa hi prāptam na jānīte kālam kālavidām varaḥ |viśvāmitro mahātejāḥ kim punar yaḥ pṛthag janaḥ ||4-35-8|| deha dharma gatasya asya pariśrāntasya lakṣmaṇa |avitṛptasya kāmeṣu rāmaḥ kṣantum iha arhati ||4-35-9|| na ca roṣa vaśam tāta gaṃtum arhasi lakṣmaṇa |niścayārtham avijñāya sahasā prākṛto yathā ||4-35-10|| sattva yuktā hi puruṣāḥ tvat vidhāḥ puruṣarṣabha |avimṛśya na roṣasya sahasā yānti vaśyatām ||4-35-11|| prasādaye tvām dharmajña sugrīvārthe samāhitā |mahān roṣa samutpannaḥ saṃraṃbhaḥ tyajyatām ayam ||4-35-12|| rumām mām ca aṃgadam rājyam dhana dhānya paśūni ca |rāma priyārtham sugrīvaḥ tyajet iti matir mama ||4-35-13|| samāneṣyati sugrīvaḥ sītayā saha rāghavam |śaśāṃkam iva rohiṇyā hatvā tam rākṣasa adhamam ||4-35-14|| śata koṭi sahasrāṇi laṃkāyām kila rakṣasām |ayutāni ca ṣaṭ triṃśat sahasrāṇi śatāni ca ||4-35-15|| ahatvā tām ca durdharṣān rākṣasān kāma rūpiṇaḥ |na śakyo rāvaṇo haṃtum yena sā maithilī hṛtā ||4-35-16|| te na śakyā raṇe haṃtum asahāyena lakṣmaṇa |rāvaṇaḥ krūra karmā ca sugrīveṇa viśeṣataḥ ||4-35-17|| evam ākhyātavān vālī sa hi abhijño harīśvaraḥ |āgamaḥ tu na me vyaktaḥ śravāt tasya bravīmi aham ||4-35-18|| tvat sahāya nimittam hi preṣitā haripuṃgavāḥ |ānetum vānarān yuddhe subahūn haripuṃgavān ||4-35-19|| tām ca pratīkṣamāṇo ayam vikrāṃtān sumahā balān |rāghavasya artha siddhi artham na niryāti hari īśvaraḥ ||4-35-20|| kṛtā susaṃsthā saumitre sugrīveṇa yathā purā |adya taiḥ vānaraiḥ sarvaiḥ āgaṃtavyam mahābalaiḥ ||4-35-21|| ṛkṣa koṭi sahasrāṇi golāṃgūla śatāni ca |adya tvām upayāsyanti jahi kopam arindamakoṭyo anekāḥ tu kākutstha kapīnām dīpta tejasām ||4-35-22|| tava hi mukham idam nirīkṣya kopātkṣataja same nayane nirīkṣamāṇāḥ |hari vara vanitā na yānti śāntimprathama bhayasya hi śankitāḥ sma sarvāḥ ||4-35-23|| iti uktaḥ tārayā vākyam praśritam dharma saṃhitam |mṛdu svabhāvaḥ saumitriḥ pratijagrāha tat vacaḥ ||4-36-1|| tasmin pratigṛhīte tu vākye hari gaṇa īśvaraḥ |lakṣmaṇāt sumahat trāsam vastram klinnam iva atyajat ||4-36-2|| tataḥ kaṇṭha gatam mālyam citram bahu guṇam mahat |ciccheda vimadaḥ ca āsīt sugrīvo vānara īśvaraḥ ||4-36-3|| sa lakṣmaṇam bhīma balam sarva vānara sattamaḥ |abravīt praśritam vākyam sugrīvaḥ saṃpraharṣayan ||4-36-4|| pranaṣṭā śrīḥ ca kīrtiḥ ca kapi rājyam ca śāśvatam |rāma prasādāt saumitre punaḥ ca āptam idam mayā ||4-36-5|| kaḥ śaktaḥ tasya devasya khyātasya svena karmaṇā |tādṛśam pratikurvīta aṃśena api nṛpātmaja ||4-36-6|| sītām prāpsyati dharmātmā vadhiṣyati ca rāvaṇam |sahāya mātreṇa mayā rāghavaḥ svena tejasā ||4-36-7|| sahāya kṛtyam kim tasya yena sapta mahādrumāḥ |śailaḥ ca vasudhā caiva bāṇena ekena dāritāḥ ||4-36-8|| dhanur visphāramāṇasya yasya śabdena lakṣmaṇa |sa śailā kampitā bhūmiḥ sahāyaiḥ kim nu tasya vai ||4-36-9|| anuyātrām nara indrasya kariṣye aham naraṣabha |gacchato rāvaṇam hantum vairiṇam sa puraḥsaram ||4-36-10|| yadi kiṃcit atikrāntam viśvāsāt praṇayena vā |preṣyasya kṣamitavyam me na kaścin na aparādhyati ||4-36-11|| iti tasya bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |abhavat lakṣmaṇaḥ prītaḥ premṇā ca idam uvāca ha ||4-36-12|| sarvathā hi mama bhrātā sa nātho vānareśvara |tvayā nāthena sugrīva praśritena viśeṣataḥ ||4-36-13|| yaḥ te prabhāvaḥ sugrīva yat ca te śaucam īdṛśam |arhaḥ tam kapi rājyasya śriyam bhoktum anuttamām ||4-36-14|| sahāyena ca sugrīva tvayā rāmaḥ pratāpavān |vadhiṣyati raṇe śatrūn acirāt na atra saṃśayaḥ ||4-36-15|| dharmajñasya kṛtajñasya saṃgrāmeṣu anivartinaḥ |upapannam ca yuktam ca sugrīva tava bhāṣitam ||4-36-16|| doṣajñaḥ sati sāmarthye ko anyo bhāṣitum arhati |varjayitvā mama jyeṣṭham tvām ca vānara sattama ||4-36-17|| sadṛśaḥ ca asi rāmasya vikrameṇa balena ca |sahāyo daivataiḥ dattaḥ cirāya hari puṃgava ||4-36-18|| kim tu śīghram ito vīra niṣkrāma tvam mayā saha |sāntvayasva vayasyam ca bhāryā haraṇa duḥkhitam ||4-36-19|| yat ca śoka abhibhūtasya śrutvā rāmasya bhāṣitam |mayā tvam paruṣāṇi uktaḥ tat kṣamasva sakhe mama ||4-36-20|| evam uktaḥ tu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā |hanūmantam sthitam pārśve vacanam ca idam abravīt ||4-37-1|| mahendra himavat viṃdhya kailāsa śikhareṣu ca |mandare pāṇḍu śikhare paṃca śaileṣu ye sthitāḥ ||4-37-2|| taruṇa āditya varṇeṣu bhrājamāneṣu nityaśaḥ |parvateṣu samudra aṃte paścimasyām tu ye diśi ||4-37-3|| āditya bhavane caiva girau saṃdhyā abhra saṃnibhe |padma tāla vanam bhīmāḥ saṃśritā hari puṃgavāḥ ||4-37-4|| aṃjana aṃbuda saṃkāśāḥ kuṃjara pratima ojasaḥ |aṃjane parvate caiva ye vasanti plavaṃgamāḥ ||4-37-5|| mahāśaila guhā āvāsā vānarāḥ kanaka prabhāḥ |meru pārśva gatāḥ caiva ye ca dhūmra girim śritāḥ ||4-37-6|| taruṇa āditya varṇāḥ ca parvate ye mahāaruṇe |pibaṃto madhu maireyam bhīma vegāḥ plavaṃgamāḥ ||4-37-7|| vaneṣu ca suramyeṣu sugandhiṣu mahatsu ca |tāpasa āśrama ramyeṣu vana anteṣu samaṃtataḥ ||4-37-8|| tān tān tvam ānaya kṣipram pṛthivyām sarva vānarān |sāma dāna ādibhiḥ kalpaiḥ vānaraiḥ vegavattaraiḥ ||4-37-9|| preṣitāḥ prathamam ye ca mayā ājñātāḥ mahājavāḥ |tvaraṇa artham tu bhūyaḥ tvam saṃpreṣaya harīśvarān ||4-37-10|| ye prasaktāḥ ca kāmeṣu dīrgha sūtrāḥ ca vānarāḥ |iha ānayasva tān śīghram sarvān eva kapīśvarān ||4-37-11|| ahobhiḥ daśabhiḥ ye ca na āgacchanti mama ājñayā |hantavyāḥ te durātmāno rāja śāsana dūṣakāḥ ||4-37-12|| śatāni atha sahasrāṇi koṭyaḥ ca mama śāsanāt |prayāntu kapi siṃhānām nidiśe mama ye sthitāḥ ||4-37-13|| megha parvata saṃkāśāḥ chādayanta iva aṃbaram |ghora rūpāḥ kapi śreṣṭhā yāntu mat śāsanāt itaḥ ||4-37-14|| te gatijñā gatim gatvā pṛthivyām sarva vānarāḥ |ānayaṃtu harīn sarvān tvaritāḥ śāsanān mama ||4-37-15|| tasya vānara rājasya śrutvā vāyu suto vacaḥ |dikṣu sarvāsu vikrāntān preṣayāmāsa vānarān ||4-37-16|| te padam viṣṇu vikrāntam patatri jyotiḥ adhvagāḥ |prayātāḥ prahitā rājñā harayaḥ tu kṣaṇena vai ||4-37-17|| te samudreṣu giriṣu vaneṣu ca saraḥsu ca |vānarā vānarān sarvān rāma hetoḥ acodayan ||4-37-18|| mṛtyu kāla upamasya ājñām rāja rājasya vānarāḥ |sugrīvasya āyayuḥ śrutvā sugrīva bhaya śankitāḥ ||4-37-19|| tataḥ te aṃjana saṃkāśā gireḥ tasmāt mahājavāḥ |tisraḥ koṭyaḥ plavaṃgānām niryayur yatra rāghavaḥ ||4-37-20|| astam gacchati yatra arkaḥ tasmin girivare ratāḥ |saṃtapta hema varṇa ābhā tasmāt koṭyo daśa cyutāḥ ||4-37-21|| kailāsa śikharebhyaḥ ca siṃha kesara varcasām |tataḥ koṭi sahasrāṇi vānarāṇām samāgaman ||4-37-22|| phala mūlena jīvanto himavantam upāśritāḥ |teṣām koṭi sahasrāṇām sahasram samavartata ||4-37-23|| aṃgāraka samānānām bhīmānām bhīma karmaṇām |viṃdhyāt vānara koṭīnām sahasrāṇi apatan drutam ||4-37-24|| kṣīra uda velā nilayāḥ tamāla vana vāsinaḥ |nāri kela aśanāḥ caiva teṣām saṃkhyā na vidyate ||4-37-25|| vanebhyo gahvarebhyaḥ ca saritbhyaḥ ca mahābalāḥ |āgacchat vānarī senā pibanti iva divā karam ||4-37-26|| ye tu tvarayitum yātā vānarāḥ sarva vānarān |te vīrā himavat śaile dadṛśuḥ tam mahādrumam ||4-37-27|| tasmin giri vare puṇye yajño māheśvaraḥ purā |sarva deva manaḥ toṣo babhūva su manoramaḥ ||4-37-28|| anna nisyaṃda jātāni mūlāni ca phalāni ca |amṛta svādu kalpāni dadṛśuḥ tatra vānarāḥ ||4-37-29|| tat anna saṃbhavam divyam phalam mūlam manoharam |yaḥ kaścit sakṛt aśnāti māsam bhavati tarpitaḥ ||4-37-30|| tāni mūlāni divyāni phalāni ca phala aśanāḥ |auṣadhāni ca divyāni jagṛhur hari puṃgavāḥ ||4-37-31|| tasmāt ca yajña āyatanāt puṣpāṇi surabhīṇi ca |āninyur vānarā gatvā sugrīva priya kāraṇāt ||4-37-32|| te tu sarve harivarāḥ pṛthivyām sarva vānarān |saṃcodayitvā tvaritam yūthānām jagmur agrataḥ ||4-37-33|| te tu tena muhūrtena kapayaḥ śīghra cāriṇaḥ |kiṣkiṃdhām tvarayā prāptāḥ sugrīvo yatra vānaraḥ ||4-37-34|| te gṛhītvā oṣadhīḥ sarvāḥ phala mūlam ca vānarāḥ |tam pratigrāhayāmāsur vacanam ca idam abruvan ||4-37-35|| sarve parisṛtāḥ śailāḥ saritaḥ ca vanāni ca |pṛthivyām vānarāḥ sarve śāsanāt upayānti te ||4-37-36|| evam śrutvā tato hṛṣṭaḥ sugrīvaḥ plavaga adhipaḥ |pratijagrāha ca prītaḥ teṣām sarvam upāyanam ||4-37-37|| pratigṛhya ca tat sarvam upānayam upāhṛtam |vānarān sāntvayitvā ca sarvān eva vyasarjayat ||4-38-1|| visarjayitvā sa harīn sahasrān tān kṛta karmaṇaḥ |mene kṛtārtham ātmānam rāghavam ca mahābalam ||4-38-2|| sa lakṣmaṇo bhīma balam sarva vānara sattamam |abravīt praśritam vākyam sugrīvam saṃpraharṣayan ||4-38-3|| kiṣkiṃdhāyā viniṣkrāma yadi te saumya rocate |tasya tat vacanam śrutvā lakṣmaṇasya subhāṣitam ||4-38-4|| sugrīvaḥ parama prīto vākyam etat uvāca ha |evam bhavatu gacchāmaḥ stheyam tvat śāsane mayā ||4-38-5|| tam evam uktvā sugrīvo lakṣmaṇam śubha lakṣaṇam |visarjayāmāsa tadā tārā adyāḥ ca eva yoṣitaḥ ||4-38-6|| ehi iti ucchaiḥ hari varān sugrīvaḥ samudāharat |tasya tad vacanam śrutvā harayaḥ śīghram āyayuḥ ||4-38-7|| baddha aṃjali puṭāḥ sarve ye syuḥ strī darśana kṣamāḥ |tān uvāca tataḥ prāptān rājā arka sadṛśa prabhaḥ ||4-38-8|| upasthāpayata kṣipram śibikām mama vānarāḥ |śrutvā tu vacanam tasya harayaḥ śīghra vikramāḥ ||4-38-9|| samupasthāpayāmāsuḥ śibikām priya darśanām |tām upasthāpitām dṛṣṭvā śibikām vānarādhipaḥ ||4-38-10|| lakṣmaṇa āruhyatām śīghram iti saumitrim abravīt |iti uktvā kāṃcanam yānam sugrīvaḥ sūrya sannibham ||4-38-11|| bahubhiḥ haribhiḥ yuktam āruroha sa lakṣmaṇaḥ |pāṇḍureṇa ātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani ||4-38-12|| śuklaiḥ ca vāla vyajanaiḥ dhūyamānaiḥ samaṃtataḥ |śaṃkha bherī ninādaiḥ ca vandibhiḥ ca abhivanditaḥ ||4-38-13|| niryayau prāpya sugrīvo rājya śriyam anuttamām |sa vānara śataiḥ tīṣkṇaiḥ bahubhiḥ śastra pāṇibhiḥ ||4-38-14|| parikīrṇo yayau tatra yatra rāmo vyavasthitaḥ |sa tam deśam anuprāpya śreṣṭham rāma niṣevitam ||4-38-15|| avātarat mahātejāḥ śibikāyāḥ sa lakṣmaṇaḥ |āsādya ca tato rāmam kṛta aṃjali puṭo abhavat ||4-38-16|| kṛta aṃjalau sthite tasmin vānarāḥ ca abhavan tathā |taṭākam iva tam dṛṣṭvā rāmaḥ kuḍmala paṃkajam ||4-38-17|| vānarāṇām mahat sainyam sugrīve prītimān abhūt |pādayoḥ patitam mūrdhnā tam utthāpya harīśvaram ||4-38-18|| premṇā ca bahumānāt ca rāghavaḥ pariṣasvaje |pariṣvajya ca dharmātmā niṣīda iti tato abravīt ||4-38-19|| niṣaṇṇam tam tato dṛṣṭvā kṣitau rāmo abravīt tataḥ |dharmam artham ca kāmam ca kāle yaḥ tu niṣevate ||4-38-20|| vibhajya satatam vīra sa rājā harisattama |hitvā dharmam tathā artham ca kāmam yaḥ tu niṣevate ||4-38-21|| sa vṛkṣa agre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate |amitrāṇām vadhe yukto mitrāṇām saṃgrahe rataḥ ||4-38-22|| trivarga phala bhoktā ca rājā dharmeṇa yujyate |udyoga samayaḥ tu eṣa prāptaḥ śatru niṣūdana ||4-38-23|| saṃciṃtyatām hi piṃgeśa haribhiḥ saha maṃtribhiḥ |evam uktaḥ tu sugrīvo rāmam vacanam abravīt ||4-38-24|| pranaṣṭā śrīḥ ca kīrtiḥ ca kapi rājyam ca śāśvatam |tvat prasādāt mahābāho punaḥ prāptam idam mayā ||4-38-25|| tava deva prasadāt ca bhrātuḥ ca jayatām vara |kṛtam na pratikuryāt yaḥ puruṣāṇām sa dūṣakaḥ ||4-38-26|| ete vānara mukhyāḥ ca śataśaḥ śatru sūdana |prāptāḥ ca ādāya balinaḥ pṛthivyām sarva vānarān ||4-38-27|| ṛkṣāḥ ca vānarāḥ śūrā golāṃgūlāḥ ca rāghava |kāṃtāra vana durgāṇām abhijñā ghora darśanāḥ ||4-38-28|| deva gandharva putrāḥ ca vānarāḥ kāma rūpiṇaḥ |svaiḥ svaiḥ parivṛtāḥ sainyaiḥ vartante pathi rāghava ||4-38-29|| śataiḥ śata sahasraiḥ ca koṭibhiḥ ca plavaṃgamāḥ |ayutaiḥ ca āvṛtā vīrā śaṃkubhiḥ ca paraṃtapa ||4-38-30|| arbudaiḥ arbuda śataiḥ madhyaiḥ ca antaiḥ ca vānarāḥ |samudrāḥ ca parārdhāḥ ca harayo hari yūthapāḥ ||4-38-31|| āgamiṣyanti te rājan mahendra sama vikramāḥ |megha parvata saṃkāśā meru vindhya kṛta ālayāḥ ||4-38-32|| te tvām abhigamiṣyanti rākṣasam yoddhum āhave |nihatya rāvaṇam yuddhe hi ānayiṣyanti maithilīm ||4-38-33|| tataḥ samudyogam avekṣya vīryavānhari pravīrasya nideśa vartinaḥ |babhūva harṣāt vasudhā adhipa ātmajaḥprabuddha nīla utpala tulya darśanaḥ ||4-38-34|| iti bruvāṇam sugrīvam rāmo dharmabhṛtām varaḥ |bāhubhyām saṃpariṣvajya pratyuvāca kṛtāṃjalim ||4-39-1|| yat indro varṣate varṣam na tat citram bhaviṣyati |ādityo asau sahasrāṃśuḥ kuryāt vitimiram nabhaḥ ||4-39-2|| candramā rajanīm kuryāt prabhayā saumya nirmalām |tvat vidho vā api mitrāṇām prītim kuryāt paraṃtapa ||4-39-3|| evam tvayi tat na citram bhavet yat saumya śobhanam |jānāmi aham tvām sugrīva satatam priya vādinam ||4-39-4|| tvat sa nāthaḥ sakhe saṃkhye jetā asmi sakalān arīn |tvam eva me suhṛt mitram sāhāyyam kartum arhasi ||4-39-5|| jahāra ātma vināśāya vaidehīm rākṣasa adhamaḥ |vaṃcayitvā tu paulomīm anuhlādo yathā śacīm ||4-39-6|| na cirāt tam haniṣyāmi rāvaṇam niśitaiḥ śaraiḥ |paulomyāḥ pitaram dṛptam śata kratuḥ iva arihā ||4-39-7|| etasmin antare ca eva rajaḥ samabhivartata |uṣṇām tīvrām sahasrāṃśoḥ chādayat gagane prabhām ||4-39-8|| diśaḥ paryākulāḥ ca āsan tamasā tena dūṣitāḥ |cacāla ca mahī sarvā sa śaila vana kānanā ||4-39-9|| tato nagendra saṃkāśaiḥ tīkṣṇa danṣṭraiḥ mahābalaiḥ |kṛtsnā saṃchāditā bhūmiḥ asaṃkhyeyaiḥ plavaṃgamaiḥ ||4-39-10|| nimeṣa aṃtara mātreṇa tataḥ taiḥ hari yūthapaiḥ |koṭī śata parīvāraiḥ kāmarūpibhiḥ āvṛtā ||4-39-11|| nādeyaiḥ pārvateyaiḥ ca sāmudraiḥ ca mahābalaiḥ |haribhiḥ megha nirhrādaiḥ anyaiḥ ca vana vāsibhiḥ ||4-39-12|| taruṇa āditya varṇaiḥ ca śaśi gauraiḥ ca vānaraiḥ |padma kesara varṇaiḥ ca śvetaiḥ meru kṛta ālayaiḥ ||4-39-13|| koṭī sahasraiḥ daśabhiḥ śrīmān parivṛtaḥ tadā |vīraḥ śatabaliḥ nāma vānaraḥ pratyadṛśyata ||4-39-14|| tataḥ kāṃcana śaila ābhaḥ tārāyā vīryavān pitā |anekaiḥ bahu sāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata ||4-39-15|| tathā apareṇa koṭīnām sāhasreṇa samanvitaḥ |pitā rumayāḥ saṃprāptaḥ sugrīva śvaśuro vibhuḥ ||4-39-16|| padma kesara saṃkāśaḥ taruṇa arka nibha ānanaḥ |buddhimān vānara śreṣṭhaḥ sarva vānara sattamaḥ ||4-39-17|| anīkaiḥ bahu sāhasraiḥ vānarāṇām samanvitaḥ |pitā hanumataḥ śrīmān kesarī pratyadṛśyata ||4-39-18|| go lāṃgūla mahārājo gavākṣo bhīma vikramaḥ |vṛtaḥ koṭi sahasreṇa vānarāṇām adṛśyata ||4-39-19|| ṛkṣāṇām bhīma vegānām dhūmraḥ śatru nibarhaṇaḥ |vṛtaḥ koṭi sahasrābhyām dvābhyām samabhivartata ||4-39-20|| mahā acala nibhaiḥ ghoraiḥ panaso nāma yūthapaḥ |ājagāma mahāvīryaḥ tisṛbhiḥ koṭibhiḥ vṛtaḥ ||4-39-21|| nīla aṃjana caya ākāro nīlo nāma atha yūthapaḥ |adṛśyata mahākāyaḥ koṭibhiḥ daśabhiḥ vṛtaḥ ||4-39-22|| tataḥ kāṃcana ābho gavayo nāma yūthapaḥ |ājagāma mahāvīryaḥ koṭibhiḥ paṃcabhiḥ vṛtaḥ ||4-39-23|| darīmukhaḥ ca balavān yūthapo abhyāyayau tadā |vṛtaḥ koṭi sahasreṇa sugrīvam samupasthitaḥ ||4-39-24|| maindaḥ ca dvividaḥ ca ubhau aśvi putrau mahābalau |koṭi koṭi sahasreṇa vānarāṇām adṛśyatām ||4-39-25|| gajaḥ ca balavān vīraḥ trisṛbhiḥ koṭibhiḥ vṛtaḥ |ājagāma mahātejāḥ sugrīvasya samīpataḥ ||4-39-26|| ṛkṣa rājo mahātejā jāṃbavān nāma nāmataḥ |koṭibhiḥ daśabhiḥ vyāptaḥ sugrīvasya vaśe sthitaḥ ||4-39-27|| rumaṇo nāma tejasvī vikrāntaiḥ vānaraiḥ vṛtaḥ |āgato balavān tūrṇam koṭi śata samāvṛtaḥ ||4-39-28|| tataḥ koṭi sahasrāṇām sahasreṇa śatena ca |pṛṣṭhato anugataḥ prāpto haribhiḥ gaṃdhamādanaḥ ||4-39-29|| tataḥ padma sahasreṇa vṛtaḥ śanku śatena ca |yuva rājo aṃgadaḥ prāptaḥ pitṛ tulya parākramaḥ ||4-39-30|| tataḥ tārā dyutiḥ tāro hariḥ bhīma parākramaḥ |paṃcabhiḥ hari koṭībhiḥ dūrataḥ pratyadṛśyata ||4-39-31|| indrajānuḥ kapiḥ vīro yūthapaḥ pratyadṛśyata |ekādaśānām koṭīnām īśvaraḥ taiḥ ca samvṛtaḥ ||4-39-32|| tato raṃbhaḥ tu anuprāptaḥ taruṇa āditya saṃnibhaḥ |āyutena vṛtaḥ caiva sahasreṇa śatena ca ||4-39-33|| tato yūtha patiḥ vīro durmukho nāma vānaraḥ |pratyadṛśyata koṭibhyām dvābhyām parivṛto balī ||4-39-34|| kailāsa śikhara ākāraiḥ vānaraiḥ bhīma vikramaiḥ |vṛtaḥ koṭi sahasreṇa hanumān pratyadṛśyata ||4-39-35|| nalaḥ ca api mahāvīryaḥ saṃvṛto druma vāsibhiḥ |koṭī śatena saṃprāptaḥ sahasreṇa śatena ca ||4-39-36|| tato dadhimukhaḥ śrīmān koṭibhiḥ daśabhiḥ vṛtaḥ |saṃprāpto abhinadan tasya sugrīvasya mahātmanaḥ ||4-39-37|| śarabhaḥ kumudo vahniḥ vānaro raṃhaḥ eva ca |ete ca anye ca bahavo vānarāḥ kāma rūpiṇaḥ ||4-39-38|| āvṛtya pṛthivīm sarvām parvatān ca vanāni ca |yūthapāḥ samanuprāptā eṣām saṃkhyā na vidyate ||4-39-39|| āgatāḥ ca niviṣṭāḥ ca pṛthivyām sarva vānarāḥ |āplavaṃtaḥ plavaṃtaḥ ca garjaṃtaḥ ca plavaṃgamāḥ |abhyavartanta sugrīvam sūryam abhra gaṇā iva ||4-39-40|| kurvāṇā bahu śabdān ca prakṛṣṭā balaśālinaḥ |śirobhiḥ vānarendrāya sugrīvāya nyavedayan ||4-39-41|| apare vānara śreṣṭhāḥ saṃgamya ca yathā ucitam |sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāṃjalayaḥ tadā ||4-39-42|| sugrīvaḥ tvarito rāme sarvān tān vānararṣabhān |nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prānjaliḥ abravīt ||4-39-43|| yathā sukham parvata nirjhareṣuvaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ |niveśayitvā vidhivat balānibalam balajñaḥ pratipattum īṣṭe ||4-39-44|| atha rājā samṛddha arthaḥ sugrīvaḥ plavageśvaraḥ |uvāca naraśārdūlam rāmam parabalārdanam ||4-40-1|| āgatā viniviṣṭāḥ ca balinaḥ kāmarūpiṇaḥ |vānarendrā mahendra ābhā ye mat viṣaya vāsinaḥ ||4-40-2|| ta ime bahu vikrāntaiḥ balibhiḥ bhīma vikramaiḥ |āgatā vānarā ghorā daitya dānava saṃnibhāḥ ||4-40-3|| khyāta karma apadānāḥ ca balavanto jita klamāḥ |parākrameṣu vikhyātā vyavasāyeṣu ca uttamāḥ ||4-40-4|| pṛthivi aṃbu carā rāma nānā naga nivāsinaḥ |koṭi oghāḥ ca ime prāptā vānarāḥ tava kiṃkarāḥ ||4-40-5|| nideśa vartinaḥ sarve sarve guru hite sthitāḥ |abhipretam anuṣṭhātum tava śakṣyanti ariṃdama ||4-40-6|| ta ime bahu sāhasraiḥ anekaiḥ bahu vikramaiḥ |āgatā vānarā ghorā daitya dānava saṃnibhāḥ ||4-40-7|| yat manyase naravyāghra prāpta kālam tat ucyatām |tat sainyam tvat vaśe yuktam ājñāpayitum arhasi ||4-40-8|| kāmam eṣām idam kāryam viditam mama tattvataḥ |tathā api tu yathā yuktam ājñāpayitum arhasi ||4-40-9|| tathā bruvāṇam sugrīvam rāmo daśarathātmajaḥ |bāhubhyām saṃpariṣvajya idam vacanam abravīt ||4-40-10|| jñāyatām saumya vaidehī yadi jīvati vā na vā |sa ca deśo mahāprājña yasmin vasati rāvaṇaḥ ||4-40-11|| adhigamya tu vaidehīm nilayam rāvaṇasya ca |prāpta kālam vidhāsyāmi tasmin kāle saha tvayā ||4-40-12|| na aham asmin prabhuḥ kārye vānarendra na lakṣmaṇaḥ |tvam asya hetuḥ kāryasya prabhuḥ ca plavageśvara ||4-40-13|| tvam eva ājñāpaya vibho mama kārya viniścayam |tvam hi jānāsi yat kāryam mama vīra na saṃśayaḥ ||4-40-14|| suhṛd dvitīyo vikrāntaḥ prājñaḥ kāla viśeṣa vit |bhavān asmat hite yuktaḥ suhṛd āpto arthavittamaḥ ||4-40-15|| evam uktaḥ tu sugrīvo vinatam nāma yūthapam |abravīt rāma sāṃnidhye lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ ||4-40-16|| śailābham megha nirghoṣam ūrjitam plavageśvaram |soma sūrya nibhaiḥ sārdham vānaraiḥ vānarottama ||4-40-17|| deśa kāla nayaiḥ yuktaḥ vijñaḥ kārya viniścaye |vṛtaḥ śata sahasreṇa vānarāṇām tarasvinām ||4-40-18|| adhigaccha diśam pūrvām sa śaila vana kānanām |tatra sītām ca vaidehīm nilayam rāvaṇasya ca ||4-40-19|| mārgadhvam giri durgeṣu vaneṣu ca nadīṣu ca |nadīm bhāgīrathīm ramyām sarayūm kauśikīm tathā ||4-40-20|| kāliṃdīm yamunām ramyām yāmunam ca mahāgirim |sarasvatīm ca siṃdhum ca śoṇam maṇi nibha udakam ||4-40-21|| mahīm kālamahīm caiva śaila kānana śobhitām |brahmamālān videhān ca mālavān kāśi kosalān ||4-40-22|| māgadhām ca mahāgrāmān puṇḍrān aṃgām tathaiva ca |bhūmim ca kośakārāṇām bhūmim ca rajata ākarām ||4-40-23|| sarvam ca tat vicetavyam mārgayadbhiḥ tataḥ tataḥ |rāmasya dayitām bhāryām sītām daśarathaḥ snuṣām ||4-40-24|| samudram avagāḍhān ca parvatān pattanāni ca |maṃdarasya ca ye koṭim saṃśritāḥ kecit ālayāḥ ||4-40-25|| karṇa prāvaraṇāḥ caiva tathā ca api oṣṭha karṇakāḥ |ghora loha mukhāḥ caiva javanāḥ ca eka pādakāḥ ||4-40-26|| akṣayā balavaṃtaḥ ca tathaiva puruṣa ādakāḥ |kirātāḥ tīkṣṇa cūḍāḥ ca hemābhāḥ priya darśanāḥ ||4-40-27|| āma mīna aśanāḥ cāpi kirātā dvīpa vāsinaḥ |aṃtar jala carā ghorā naravyāghrā iti smṛtāḥ ||4-40-28|| eteṣām āśrayāḥ sarve viceyāḥ kānana okasaḥ |giribhir ye ca gamyante plavanena plavena ca ||4-40-29|| yatnavanto yava dvīpam sapta rājya upaśobhitam |suvarṇa rūpyakam dvīpam suvarṇa ākara maṇḍitam ||4-40-30|| yava dvīpam atikramya śiśiro nāma parvataḥ |divam spṛśati śṛngeṇa deva dānava sevitaḥ ||4-40-31|| eteṣām giri durgeṣu prapāteṣu vaneṣu ca |mārgadhvam sahitāḥ sarve rāma patnīm yaśasvinīm ||4-40-32|| tato rakta jalam prāpya śoṇa ākhyam śīghra vāhinīm |gatvā pāram samudrasya siddha cāraṇa sevitam ||4-40-33|| tasya tīrtheṣu ramyeṣu vicitreṣu vaneṣu ca |rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||4-40-34|| parvata prabhavā nadyaḥ subhīma bahu niṣkuṭāḥ |mārgitavyā darīmantaḥ parvatāḥ ca vanāni ca ||4-40-35|| tataḥ samudra dvīpān ca subhīmān draṣṭum arhatha |ūrmimaṃtam mahāraudram krośaṃtam anila uddhitam ||4-40-36|| tatra asurā mahākāyāḥ chāyām gṛhṇanti nityaśaḥ |brahmaṇā samanujñātā dīrgha kālam bubhukṣitāḥ ||4-40-37|| tam kāla megha pratimam mahoraga niṣevitam |abhigamya mahānādam tīrthena eva mahodadhim ||4-40-38|| tato raktajalam bhīmam lohitam nāma sāgaram |gatvā prekṣyatha tām caiva bṛhatīm kūṭaśālmalīm ||4-40-39|| gṛham ca vainateyasya nānā ratna vibhūṣitam |tatra kailāsa saṃkāśam vihitam viśvakarmaṇā ||4-40-40|| tatra śaila nibhā bhīmā mandehā nāma rākṣasāḥ |śaila śṛṃgeṣu laṃbante nānā rūpā bhayāvahāḥ ||4-40-41|| te patanti jale nityam sūryasya udayanam prati |abhitaptāḥ ca sūryeṇa laṃbante sma punaḥ punaḥ ||4-40-42|| nihatā brahma tejobhiḥ ahani ahani rākṣasāḥ |tataḥ pāṇḍura meghābham kṣīraudam nāma sāgaram ||4-40-43|| gatvā drakṣyatha durdharṣā muktā hāram iva ūrmibhiḥ |tasya madhye mahā śveto ṛṣabho nāma parvataḥ ||4-40-44|| divya gandhaiḥ kusumitai ācitaiḥ ca nagaiḥ vṛtaḥ |saraḥ ca rājataiḥ padmaiḥ jvalitaiḥ hema kesaraiḥ ||4-40-45|| nāmnā sudarśanam nāma rājahaṃsaiḥ samākulam |vibudhāḥ cāraṇā yakṣāḥ kinnarāḥ sa apsaro gaṇāḥ ||4-40-46|| hṛṣṭāḥ samadhigacchanti nalinīm tām riraṃsavaḥ |kṣīrodam samatikramya tato drakṣyatha vānarāḥ ||4-40-47|| jalodam sāgaram śīghram sarva bhūta bhayāvaham |tatra tat kopajam tejaḥ kṛtam hayamukham mahat ||4-40-48|| asya āhuḥ tan mahāvegam odanam sa carācaram |tatra vikrośatām nādo bhūtānām sāgara okasām |śrūyate ca asamarthānām dṛṣṭvā tat vaḍavā mukham ||4-40-49|| svādu udasya uttare deśe yojanāni trayodaśa |jātarūpa śilo nāma sumahān kanaka prabhaḥ ||4-40-50|| tatra candra pratīkāśam pannagam dharaṇī dharam |padma patra viśālākṣam tato drakṣyadha vānarāḥ ||4-40-51|| āsīnam parvatasya agre sarva bhūta namaskṛtam |sahasra śirasam devam anaṃtam nīla vāsasam ||4-40-52|| triśirāḥ kāṃcanaḥ ketuḥ tālaḥ tasya mahātmanaḥ |sthāpitaḥ parvatasya agre virājati sa vedikaḥ ||4-40-53|| pūrvasyām diśi nirmāṇam kṛtam tat tridaśeśvaraiḥ |tataḥ param hemamayaḥ śrīmān udaya parvataḥ ||4-40-54|| tasya koṭiḥ divam spṛṣṭvā śata yojanam āyatā |jātarūpamayī divyā virājati sa vedikā ||4-40-55|| sālaiḥ tālaiḥ tamālaiḥ ca karṇikāraiḥ ca puṣpitaiḥ |jātarūpamayaiḥ divyaiḥ śobhate sūrya sannibhaiḥ ||4-40-56|| tatra yojana vistāram ucchritam daśa yojanam |śṛṃgam saumanasam nāma jātarūpamayam dhruvam ||4-40-57|| tatra pūrvam padam kṛtvā purā viṣṇuḥ trivikrame |dvitīyam śikharam meroḥ cakāra puruṣottamaḥ ||4-40-58|| uttareṇa parikramya jaṃbū dvīpam divākaraḥ |dṛśyo bhavati bhūyiṣṭham śikharam tan mahocchrayam ||4-40-59|| tatra vaikhānasā nāma vālakhilyā maharṣayaḥ |prakāśamānā dṛśyante sūrya varṇāḥ tapasvinaḥ ||4-40-60|| ayam sudarśano dvīpaḥ puro yasya prakāśate |tasmin tejaḥ ca cakṣuḥ ca sarva prāṇabhṛtām api ||4-40-61|| śailasya tasya pṛṣṭheṣu kaṃdareṣu vaneṣu ca |rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||4-40-62|| kāṃcanasya ca śailasya sūryasya ca mahātmanaḥ |āviṣṭā tejasā saṃdhyā pūrvā raktā prakāśate ||4-40-63|| pūrvam etat kṛtam dvāram pṛthivyā bhuvanasya ca |sūryasya udayanam caiva pūrvā hi eṣā dik ucyate ||4-40-64|| tasya śalasya pṛṣṭheṣu nirjhareṣu guhāsu ca |rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgatavyā tataḥ tataḥ ||4-40-65|| tataḥ param agamyā syāt dik pūrvā tridaśa āvṛtā |rahitā candra sūryābhyām adṛśyā timira āvṛtā ||4-40-66|| śaileṣu teṣu sarveṣu kaṃdareṣu vaneṣu ca |ye ca na uktā mayoddeśā viceyā teṣu jānakī ||4-40-67|| etāvat vānaraiḥ śakyam gantum vānara puṃgavāḥ |abhāskaram amaryādam na jānīmaḥ tataḥ param ||4-40-68|| abhigamya tu vaidehīm nilayam rāvaṇasya ca |māse pūrṇe nivartadhvam udayam prāpya parvatam ||4-40-69|| ūrdhvam māsāt na vastavyam vasan vadhyo bhaven mama |siddha arthāḥ saṃnivartadhvam adhigamya ca maithilīm ||4-40-70|| mahendra kāṃtām vana ṣaṇḍa maṇḍitāmdiśam caritvā nipuṇena vānarāḥ |avāpya sītām raghu vaṃśaja priyāmtato nivṛttāḥ sukhino bhaviṣyatha ||4-40-71|| tataḥ prasthāpya sugrīvaḥ tan mahat vānaram balam |dakṣiṇām preṣayāmāsa vānarān abhilakṣitān ||4-41-1|| nīlam agni sutam caiva hanūmantam ca vānaram |pitāmaha sutam caiva jāṃbavaṃtam mahojasam ||4-41-2|| suhotram ca śarārim ca śaragulmam tathā eva ca |gajam gavākṣam gavayam suṣeṇam vṛṣabham tathā ||4-41-3|| maindam ca dvividam caiva suṣeṇam gandhamādanam |ulkāmukham anaṃgam ca hutaśana sutau ubhau ||4-41-4|| aṃgada pramukhān vīrān vīraḥ kapi gaṇa īśvaraḥ |vega vikrama saṃpannān saṃdideśa viśeṣavit ||4-41-5|| teṣām agresaram caiva bṛhad balam atha aṃgadam |vidhāya hari vīrāṇām ādiśad dakṣiṇām diśam ||4-41-6|| ye kecana samuddeśāḥ tasyām diśi sudurgamāḥ |kapīiśaḥ kapi mukhyānām sa teṣām samudāharat ||4-41-7|| sahasra śirasam viṃdhyam nānā druma latā āyutam |narmadām ca nadīm ramyām mahoraga niṣevitām ||4-41-8|| tato godāvarīm ramyām kṛṣṇāveṇīm mahānadīm |varadām ca mahābhāgām mahoraga niṣevitām |mekhalān utkalām caiva daśārṇa nagarāṇi api ||4-41-9|| abravaṃtīm avaṃtīm ca sarvam eva anupaśyata |vidarbhān ṛṣṭikān caiva ramyān māhiṣakān api ||4-41-10|| tathā vangān kalingām ca kauśikān ca samaṃtataḥ |anvīkṣya daṇḍaka araṇyam sa parvata nadī guham ||4-41-11|| nadīm godāvarīm caiva sarvam eva anupaśyata |tathaiva āndhrān ca puṇḍrān ca colān pāṇḍyān keralān ||4-41-12|| ayomukhaḥ ca gaṃtavyaḥ parvato dhātu maṇḍitaḥ |vicitra śikharaḥ śrīmān citra puṣpita kānanaḥ ||4-41-13|| sucaṃdana vanoddeśo mārgitavyo mahāgiriḥ |tataḥ tām āpagām divyām prasanna salilāśayān ||4-41-14|| tatra drakṣyatha kāverīm vihṛtām apsaro gaṇaiḥ |tasya āsīnam nagasya agre malayasya mahojasam ||4-41-15|| drakṣyatha āditya saṃkāśam agastyam ṛṣi sattamam |tataḥ tena abhyanujñātāḥ prasannena mahātmanā ||4-41-16|| tāmraparṇīm grāha juṣṭām tariṣyatha mahānadīm |sā candana vanaiḥ citraiḥ pracchannā dvīpa vāriṇī ||4-41-17|| kāntā iva yuvatī kāntam samudram avagāhate |tato hemamayam divyam muktā maṇi vibhūṣitam ||4-41-18|| yuktam kavāṭam pāṇḍyānām gatā drakṣyatha vānarāḥ |tataḥ samudram āsādya saṃpradhārya artha niścayam ||4-41-19|| agastyena antare tatra sāgare viniveśitaḥ |citra sānu nagaḥ śrīmān mahendraḥ parvatottamaḥ ||4-41-20|| jāta rūpamayaḥ śrīmān avagāḍho mahārṇavam |nānā vidhaiḥ nagaiḥ phullaiḥ latābhiḥ ca upaśobhitam ||4-41-21|| deva ṛṣi yakṣa pravaraiḥ apsarobhiḥ ca sevitam |siddha cāraṇa saṃghaiḥ ca prakīrṇam sumanoharam ||4-41-22|| tam upaiti sahasrākṣaḥ sadā parvasu parvasu |dvīpaḥ tasya apare pāre śata yojana visṛtaḥ ||4-41-23|| agamyo mānuṣaiḥ dīptaḥ tam mārgadhvam samaṃtataḥ |tatra sarva ātmanā sītā mārgitavyā viśeṣataḥ ||4-41-24|| sa hi deśaḥ tu vadhyasya rāvaṇasya durātmanaḥ |rākṣasa adhipateḥ vāsaḥ sahasrākṣa samadyuteḥ ||4-41-25|| dakṣiṇasya samudrasya madhye tasya tu rākṣasī |aṃgāraka iti vikhyātā cāyām ākṣipya bhojinī ||4-41-26|| evam niḥsaṃśayān kṛtvā saṃśayān naṣṭa saṃśayāḥ |mṛgayadhvam narendrasya patnīm amita ojasaḥ ||4-41-27|| tam atikramya lakṣmīvān samudre śata yojane |giriḥ puṣpitako nāma siddha cāraṇa sevitaḥ ||4-41-28|| candra sūrya aṃśu saṃkāśaḥ sāgara aṃbu samāśrayaḥ |bhrājate vipulaiḥ śṛngaiḥ ambaram vilikhan iva ||4-41-29|| tasya ekam kāṃcanam śṛṃgam sevate yam divākaraḥ |śvetam rājatam ekam ca sevate yam niśākaraḥ |na tam kṛtaghnāḥ paśyanti na nṛśaṃsā na nāstikāḥ ||4-41-30|| praṇamya śirasā śailam tam vimārgatha vānarāḥ |tam atikramya durdharṣam sūryavān nāma parvataḥ ||4-41-31|| adhvanā durvigāhena yojanāni caturdaśa |tataḥ tam api atikramya vaidyuto nāma parvataḥ ||4-41-32|| sarva kāma phalaiḥ vṛkṣaiḥ sarva kāla manoharaiḥ |tatra bhuktvā vara arhāṇi mūlāni ca phalāni ca ||4-41-33|| madhūni pītvā juṣṭāni param gacchata vānarāḥ |tatra netra manaḥ kāṃtaḥ kuṃjaro nāma parvataḥ ||4-41-34|| agastya bhavanam yatra nirmitam viśvakarmaṇā |tatra yojana vistāram ucchritam daśa yojanam ||4-41-35|| śaraṇam kāṃcanam divyam nānā ratna vibhūṣitam |tatra bhogavatī nāma sarpāṇām ālayaḥ purī ||4-41-36|| viśāla rathyā durdharṣā sarvataḥ parirakṣitā |rakṣitā pannagaiḥ ghoraiḥ tīṣkṇa damṣṭraiḥ mahā viṣaiḥ ||4-41-37|| sarpa rājo mahāghoro yasyām vasati vāsukiḥ |niryāya mārgitavyā ca sā ca bhogavatī purī ||4-41-38|| tatra ca aṃtaroddeśā ye kecana samāvṛtāḥ |tam ca deśam atikramya mahān ṛṣabha saṃsthitiḥ ||4-41-39|| sarva ratnamayaḥ śrīmān ṛṣabho nāma parvataḥ |gośīrṣakam padmakam ca hariśyāmam ca candanam ||4-41-40|| divyam utpadyate yatra tat caiva agni sama prabham |na tu tat candanam dṛṣṭvā spraṣṭavyam ca kadācana ||4-41-41|| rohitā nāma gaṃdharvā ghoram rakṣanti tad vanam |tatra gaṃdharva patayaḥ paṃca sūrya sama prabhāḥ ||4-41-42|| śailūṣo grāmaṇīḥ śikṣaḥ śuko babhruḥ tathaiva ca |ravi soma agni vapuṣā nivāsaḥ puṇya karmaṇām ||4-41-43|| ante pṛthivyā durdharṣāḥ tataḥ svarga jitaḥ sthitāḥ |tataḥ param na vaḥ sevyaḥ pitṛ lokaḥ sudāruṇaḥ ||4-41-44|| rājadhānī yamasya eṣā kaṣṭena tamasā āvṛtā |etāvat eva yuṣmābhiḥ vīrā vānara puṃgavāḥ |śakyam vicetum gantum vā na ato gatimatām gatiḥ ||4-41-45|| sarvam etat samālokya yat ca anyat api dṛśyate |gatim viditvā vaidehyāḥ saṃnivartitam arhatha ||4-41-46|| yaḥ ca māsān nivṛtto agre dṛṣṭā sīta iti vakṣyati |mat tulya vibhavo bhogaiḥ sukham sa vihariṣyati ||4-41-47|| tataḥ priyataro na asti mama prāṇāt viśeṣataḥ |kṛta aparādho bahuśo mama bandhuḥ bhaviṣyati ||4-41-48|| amita bala parākramā bhavantovipula guṇeṣu kuleṣu ca prasūtāḥ |manuja pati sutām yathā labhadhvamtat adhiguṇam puruṣārtham ārabhadhvam ||4-41-49|| tataḥ prasthāpya sugrīvaḥ tān harīn dakṣiṇām diśam |abravit megha saṃkāśam suśeṣaṇam nāma vānaram ||4-42-1|| tārāyāḥ pitaram rājā śvaśuram bhīma vikramam |abravīt prāṃjaliḥ vākyam abhigamya praṇamya ca ||4-42-2|| maharṣi putram mārīcam arciṣmantam mahākapim |vṛ^itam kapivaraiḥ śūraiḥ mahendra sadṛ^iśa dyutim ||4-42-3|| buddhi vikrama sampannān vainateya sama dyutim |marīci putrān mārīcān arcirmālyān mahabalān ||4-42-4|| ṛṣi putrān ca tān sarvān pratīcīm ādiśat diśam |dvābhyām śata sahasrābhyām kapīnām kapi sattamāḥ ||4-42-5|| suśeṣaṇa pramukhā yūyam vaidehīm parimārgatha |saurāṣṭrān saha bāhlīkān caṃdracitrān tathaiva ca ||4-42-6|| sphītān jana padān ramyān vipulāni purāṇi ca |puṃnāga gahanam kukṣim vakula uddālaka ākulam ||4-42-7|| tathā ketaka khaṃḍān ca mārgadhvam hari puṃgavāḥ |pratyak sroto vahāḥ caiva nadyaḥ śītajalāḥ śivāḥ ||4-42-8|| tāpasānām araṇyāni kāṃtārā girayaḥ ca ye |tatra sthalīḥ maruprāyā ati ucca śikharāḥ śilāḥ ||4-42-9|| giri jāla āvṛtām durgām mārgitvā paścimām diśam |tataḥ paścimam āgamya samudram draṣṭum arhatha ||4-42-10|| timi nakra ākula jalam gatvā drakṣyatha vānarāḥ |tataḥ ketaka khaṃḍeṣu tamāla gahaneṣu ca ||4-42-11|| kapayo vihariṣyanti nārikela vaneṣu ca |tatra sītām ca mārgadhvam nilayam rāvaṇasya ca ||4-42-12|| velātala niveṣṭeṣu parvateṣu vaneṣu ca |muracī pattanam caiva ramyam caiva jaṭā puram ||4-42-13|| avaṃtīm aṃgalepām ca tathā ca alakṣitam vanam |rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tataḥ tataḥ ||4-42-14|| siṃdhu sāgarayoḥ caiva saṃgame tatra parvataḥ |mahān hema giriḥ nāma śata śṛṃgo mahādrumaḥ ||4-42-15|| tatra prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣa gamāḥ sthitāḥ |timi matsya gajāmb caiva nīḍāni āropayanti te ||4-42-16|| tāni nīḍāni siṃhānām giri śṛṃga gatāḥ ca ye |dṛptāḥ tṛptāḥ ca mātaṃgāḥ toyada svana niḥsvanāḥ ||4-42-17|| vicaranti viśāle asmin toya pūrṇe samantataḥ |tasya śṛṃgam diva sparśam kāṃcanam citra pādapam ||4-42-18|| sarvam āśu vicetavyam kapibhiḥ kāma rūpibhiḥ |koṭim tatra samudre tu kāṃcanīm śata yojanam ||4-42-19|| durdarśām pāriyātrasya gatā drakṣyatha vānarāḥ |koṭyaḥ tatra caturvimśat gaṃdharvāṇām tarasvinām ||4-42-20|| vasanti agni nikāśānām ghorāṇām kāma rūpiṇām |pāvaka arciḥ pratīkāśāḥ samavetāḥ samantataḥ ||4-42-21|| na ati āsādayitvāḥ te vānaraiḥ bhīma vikramaiḥ |na adeyam ca phalam tasmāt deśāt kimcit plavaṃgamaiḥ ||4-42-22|| durāsadā hi te vīrāḥ sattvavanto mahābalāḥ |phala mūlāni te tatra rakṣante bhīma vikramāḥ ||4-42-23|| tatra yatnaḥ ca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |na hi tebhyo bhayam kiṃcit kapitvam anuvartatām ||4-42-24|| tatra vaidūrya varṇābho vajra saṃsthāna saṃsthitaḥ |nānā druma latā ākīrṇo vajraḥ nāma mahāgiriḥ ||4-42-25|| śrīmān samuditaḥ tatra yojanānām śatam samam |guhāḥ tatra vicetavyāḥ prayatnena plavaṃgamāḥ ||4-42-26|| catur bhāge samudrasya cakravān nāma parvataḥ |tatra cakram sahasrāram nirmitam viśvakarmaṇā ||4-42-27|| tatra paṃcajanam hatvā hayagrīvam ca dānavam |ājahāra tataḥ cakram śaṃkham ca puruṣottamaḥ ||4-42-28|| tasya sānuṣu ramyeṣu viśālāsu guhāsu ca |rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||4-42-29|| yojanāni catuḥ ṣaṣṭiḥ varāho nāma parvataḥ |suvarṇa śṛṃgaḥ sumahān agādhe varuṇa ālaye ||4-42-30|| tatra prāk jyotiṣam nāma jātarūpamayam puram |yasmin vasati duṣṭa ātmā narako nāma dānavaḥ ||4-42-31|| tatra sānuṣu ramyeṣu viśālāsu guhāsu ca |rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||4-42-32|| tam atikramya śailendram kāṃcanān antara darśanam |parvataḥ sarva sauvarṇo dhārā prasravaṇa āyutaḥ ||4-42-33|| tam gajāḥ ca varāhāḥ ca siṃhā vyāghrāḥ ca sarvataḥ |abhigarjanti satatam tena śabdena darpitāḥ ||4-42-34|| yasmin hari hayaḥ śrīmān mahendraḥ pākaśāsanaḥ |abhiṣiktaḥ surai rājā megho nāma sa parvataḥ ||4-42-35|| tam atikramya śailendram mahendra paripālitam |ṣaṣṭim giri sahasrāṇi kāṃcanāni gamiṣyatha ||4-42-36|| taruṇa āditya varṇāni bhrājamānāni sarvataḥ |jātarūpamayaiḥ vṛkṣaiḥ śobhitāni supuṣpitaiḥ ||4-42-37|| teṣām madhye sthito rājā meruḥ uttama parvataḥ |ādityena prasannena śailo datta varaḥ purā ||4-42-38|| tena evam uktaḥ śailendraḥ sarva eva tvat āśrayāḥ |mat prasādāt bhaviṣyanti divā rātrau ca kāṃcanāḥ ||4-42-39|| tvayi ye ca api vatsyanti deva gandharva dānavāḥ |te bhaviṣyanti bhaktāḥ ca prabhayā kāṃcana prabhāḥ ||4-42-40|| viśvedevāḥ ca vasavo marutaḥ ca diva okasaḥ |āgatya paścimām saṃdhyām merum uttama parvatam ||4-42-41|| ādityam upatiṣṭhanti taiḥ ca sūryo abhipūjitaḥ |adṛśyaḥ sarva bhūtānām astam gacchati parvatam ||4-42-42|| yojanānām sahasrāṇi daśa tāni divākaraḥ |muhūrta ardhena tam śīghram abhiyāti śila uccayam ||4-42-43|| śṛṃge tasya mahat divyam bhavanam sūrya saṃnibham |prāsāda gaṇa saṃbādham vihitam viśvakarmaṇā ||4-42-44|| śobhitam tarubhiḥ citraiḥ nānā pakṣi samākulaiḥ |niketam pāśa hastasya varuṇasya mahātmanaḥ ||4-42-45|| antarā merum astam ca tālo daśa śirā mahān |jātarūpamayaḥ śrīmān bhrājate citra vedikaḥ ||4-42-46|| teṣu sarveṣu durgeṣu sarassu ca saritsu ca |rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||4-42-47|| yatra tiṣṭhati dharmajñaḥ tapasā svena bhāvitaḥ |meru sāvarṇir iti eṣa khyāto vai brahmaṇā samaḥ ||4-42-48|| praṣṭavyo merusāvarṇiḥ maharṣiḥ sūrya saṃnibhaḥ |praṇamya śirasā bhūmau pravṛttim maithilīm prati ||4-42-49|| etāvat jīva lokasya bhāskaro rajanī kṣaye |kṛtvā vitimiram sarvam astam gacchati parvatam ||4-42-50|| etāvat vānaraiḥ śakyam gantum vānara puṃgavāḥ |abhāskaram amaryādam na jānīmaḥ tataḥ param ||4-42-51|| avagamya tu vaidehīm nilayam rāvaṇasya ca |astam parvatam āsādya pūrṇe māse nivartata ||4-42-52|| ūrdhvam māsān na vastavyam vasan vadhyo bhaven mama |saha eva śūro yuṣmābhiḥ śvaśuro me gamiṣyati ||4-42-53|| śrotavyam sarvam etasya bhavadbhiḥ diṣṭa kāribhiḥ |guruḥ eṣa mahābāhuḥ śvaśuro me mahābalaḥ ||4-42-54|| bhavantaḥ ca api vikrāntāḥ pramāṇam sarve eva hi |pramāṇam enam saṃsthāpya paśyadhvam paścimām diśam ||4-42-55|| dṛṣṭāyām tu narendrasyā patnyām amita tejasaḥ |kṛta kṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā ||4-42-56|| ato anyat api yat kāryam kāryasya asya priyam bhavet |saṃpradhārya bhavadbhiḥ ca deśa kāla artha saṃhitam ||4-42-57|| tataḥ suṣeṇa pramukhāḥ plavaṃgamāḥsugrīva vākyam nipuṇam niśamya |āmaṃtrya sarve plavagādhipam tejagmur diśam tām varuṇa abhiguptām ||4-42-58|| tataḥ saṃdiśya sugrīvaḥ śvaśuram paścimām diśam |vīram śatabalim nāma vānaram vānarareśvara ||4-43-1|| uvāca rājā sarvajñaḥ sarva vānara sattama |vākyam ātma hitam caiva rāmasya ca hitam tadā ||4-43-2|| vṛtaḥ śata sahasreṇa tvat vidhānām vana okasām |vaivasvata sutaiḥ sārdham praviṣṭha sarva maṃtribhiḥ ||4-43-3|| diśam hi udīcīm vikrānta hima śaila avataṃsikām |sarvataḥ parimārgadhvam rāma patnīm yaśasvinīm ||4-43-4|| asmin kārye vinivṛtte kṛte dāśaratheḥ priye |ṛṇān muktā bhaviṣyāmaḥ kṛta arthā arthavidām varāḥ ||4-43-5|| kṛtam hi priyam asmākam rāghaveṇa mahātmanā |tasya cet pratikāro asti saphalam jīvitam bhavet ||4-43-6|| arthinaḥ kārya nirvṛttim akartum api yaḥ caret |tasya syāt saphalam janma kim punaḥ pūrva kāriṇaḥ ||4-43-7|| etām buddhim samāsthāya dṛśyate jānakī yathā |tathā bhavadbhiḥ kartavyam asmat priya hita eṣibhiḥ ||4-43-8|| ayam hi sarva bhūtānām mānyaḥ tu nara sattamaḥ |asmāsu ca gataḥ prītim rāmaḥ para puram jayaḥ ||4-43-9|| imāni bahu durgāṇi nadyaḥ śaila aṃtarāṇi ca |bhavantaḥ parimārgantu buddhi vikrama saṃpadā ||4-43-10|| tatra mlecchān pulindān ca śūrasenān tathaiva ca |prasthālān bharatān caiva kurūm ca saha madrakaiḥ ||4-43-11|| kāṃboja yavanān caiva śakān pattanāni ca |anvīkṣya daradān caiva himavantam vicinvatha ||4-43-12|| lodhra padmaka khaṇḍeṣu devadāru vaneṣu ca |rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyā tataḥ tataḥ ||4-43-13|| tataḥ soma āśramam gatvā deva gandharva sevitam |kālam nāma mahāsānum parvatam tam gamiṣyatha ||4-43-14|| mahatsu tasya śaileṣu parvateṣu guhāsu ca |vicinvata mahābhāgām rāma patnīm aninditām ||4-43-15|| tam atikramya śailendram hema garbham mahāgirim |tataḥ sudarśanam nāma parvatam gantum arhatha ||4-43-16|| tato devasakho nāma parvataḥ pataga ālaya |nānā pakṣi samākīrṇo vividha druma bhūṣitaḥ ||4-43-17|| tasya kānana khaṇḍeṣu nirjhareṣu guhāsu ca |rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||4-43-18|| tam atikramya ca ākāśam sarvataḥ śata yojanam |aparvata nadī vṛkṣam sarva sattva vivarjitam ||4-43-19|| tat tu śīghram atikramya kāṃtāram roma harṣaṇam |kailāsam pāṇḍuram prāpya hṛṣṭā yūyam bhaviṣyatha ||4-43-20|| tatra pāṇḍura meghābham jāmbūnada pariṣkṛtam |kubera bhavanam ramyam nirmitam viśvakarmaṇā ||4-43-21|| viśālā nalinī yatra prabhūta kamalotpalā |haṃsa kāraṇḍava ākīrṇā apsaro gaṇa sevitā ||4-43-22|| tatra vaiśravaṇo rājā sarva bhūta namaskṛtaḥ |dhanado ramate śrīmān guhyakaiḥ saha yakṣa rāṭ ||4-43-23|| tasya candra nikaśeṣu parvateṣu guhāsu ca |rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||4-43-24|| krauncam tu girim āsādya bilam tasya sudurgamam |apramattaiḥ praveṣṭavyam duṣpraveśam hi tat smṛtam ||4-43-25|| vasanti hi mahātmānaḥ tatra sūrya sama prabhāḥ |devaiḥ abhyarthitāḥ samyak deva rūpā maharṣayaḥ ||4-43-26|| krauncasya tu guhāḥ ca anyāḥ sānūni śikharāṇi ca |nirdarāḥ ca nitaṃbāḥ ca vicetavyāḥ tataḥ tataḥ ||4-43-27|| avṛkṣam kāma śailam ca mānasam vihaga ālayam |na gatiḥ tatra bhūtānām devānām na ca rakṣasām ||4-43-28|| sa ca sarvaiḥ vicetavyaḥ sa sānu prastha bhūdharaḥ |krauncam girim atikramya maināko nāma parvataḥ ||4-43-29|| mayasya bhavanam tatra dānavasya svayam kṛtam |mainākaḥ tu vicetavyaḥ sa sānu prastha kaṃdaraḥ ||4-43-30|| strīṇām aśva mukhīnām ca niketāḥ tatra tatra tu |tam deśam samatikramya āśramam siddha sevitam ||4-43-31|| siddhā vaikhānasāḥ tatra vālakhilyāḥ ca tāpasāḥ |vanditavyāḥ tataḥ siddhāḥ tāpasā vīta kalmaṣāḥ ||4-43-32|| praṣṭavyāḥ ca api sītāyāḥ pravṛttim vinaya anvitaiḥ |hema puṣkara saṃchannam tatra vaikhānasam saraḥ ||4-43-33|| taruṇa āditya saṃkāśaiḥ haṃsaiḥ vicaritam śubhaiḥ |aupavāhyaḥ kuberasya sarvabhauma iti smṛtaḥ ||4-43-34|| gajaḥ paryeti tam deśam sadā saha kareṇubhiḥ |tat sāraḥ samatikramya naṣṭa candra divākaram |anakṣatra gaṇam vyoma niṣpayodam anāaditam ||4-43-35|| gabhastibhiḥ iva arkasya sa tu deśaḥ prakāśate |viśrāmyadbhiḥ tapaḥ siddhaiḥ deva kalpaiḥ svayaṃprabhaiḥ ||4-43-36|| tam tu deśam atikramya śailodā nāma nimnagā |ubhayoḥ tīrayoḥ tasyāḥ kīcakā nāma veṇavaḥ ||4-43-37|| te nayaṃti param tīram siddhān pratyānayanti ca |uttarāḥ kuravaḥ tatra kṛta puṇya pratiśriyāḥ ||4-43-38|| tataḥ kāṃcana padmābhiḥ padminībhiḥ kṛtodakāḥ |nīla vaidūrya patrāḍhyā nadyaḥ tatra sahasraśaḥ ||4-43-39|| raktotpala vanaiḥ ca atra maṇḍitāḥ ca hiraṇmayaiḥ |taruṇa āditya saṃkāśā bhānti tatra jalāśayāḥ ||4-43-40|| mahāarha maṇi patraiḥ ca kāṃcana prabha kesaraiḥ |nīlotpala vanaiḥ citraiḥ sa deśaḥ sarvato vṛtaḥ ||4-43-41|| nistulābhiḥ ca muktābhiḥ maṇibhiḥ ca mahādhanaiḥ |udbhūta pulināḥ tatra jātarūpaiḥ ca nimnagāḥ ||4-43-42|| sarva ratnamayaiḥ citraiḥ avagāḍhā nagottamaiḥ |jātarūpamayaiḥ ca api hutāśana sama prabhaiḥ ||4-43-43|| nitya puṣpa phalāḥ tatra nagāḥ patraratha ākulāḥ |divya gandha rasa sparśāḥ sarva kāmān sravanti ca ||4-43-44|| nānā ākārāṇi vāsāṃsi phalanti anye nagottamāḥ |muktā vaidūrya citrāṇi bhūṣaṇāni tathaiva ca |strīṇām yāni anurūpāṇi puruṣāṇām tathaiva ca ||4-43-45|| sarva ṛtu sukha sevyāni phalanti anye nagottamāḥ |mahā arhāṇi maṇi citrāṇi phalanti anye nagottamāḥ ||4-43-46|| śayanāni prasūyante citra āstāraṇavanti ca |manaḥ kāntāni mālyāni phalanti atra apare drumāḥ ||4-43-47|| pānāni ca mahā arhāṇi bhakṣyāṇi vividhāni ca |striyaḥ ca guṇa saṃpannā rūpa yauvana lakṣitāḥ ||4-43-48|| gandharvāḥ kiṃnarā siddhā nāgā vidyādharāḥ tathā |ramante sahitāḥ tatra nārībhiḥ bhāsvara prabhāḥ ||4-43-49|| sarve sukṛta karmāṇaḥ sarve rati parāyaṇāḥ |sarve kāma artha sahitā vasaṃti saha yoṣitaḥ ||4-43-50|| gīta vāditra nirghoṣaḥ sa utkṛṣṭa hasita svanaḥ |śrūyate satatam tatra sarva bhūta manoramaḥ ||4-43-51|| tatra na amuditaḥ kaścin na atra kaścit asat priyaḥ |ahani ahani vardhante guṇāḥ tatra manoramāḥ ||4-43-52|| tam atikramya śailendram uttaraḥ paysām nidhiḥ |tatra soma girir nāma madhye hemamayo mahān ||4-43-53|| indra loka gatā ye ca brahma loka gatāḥ ca ye |devāḥ tam samavekṣante giri rājam divam gatāḥ ||4-43-54|| sa tu deśo visūryo api tasya bhāsā prakāśate |sūrya lakṣmyā abhivijñeyaḥ tapatā iva vivasvatā ||4-43-55|| bhagavān tatra viśvātmā śambhuḥ ekādaśa ātmakaḥ |brahmā vasati deveśo brahma ṛṣi parivāritaḥ ||4-43-56|| na kathaṃcana gaṃtavyam kurūṇām uttareṇa vaḥ |anyeṣām api bhūtānām na anukrāmati vai gatiḥ ||4-43-57|| sā hi soma giriḥ nāma devānām api durgamaḥ |tam ālokya tataḥ kṣipram upāvartitum arhatha ||4-43-58|| etāvat vānaraiḥ śakyam gaṃtum vānara puṃgavāḥ |abhāskaram amaryādam na jānīmaḥ tataḥ param ||4-43-59|| sarvam etat vicetavyam yan mayā parikīrtitam |yat anyat api na uktam ca tatra api kriyatām matiḥ ||4-43-60|| tataḥ kṛtam dāśaratheḥ mahat priyammahattaram ca api tato mama priyam |kṛtam bhaviṣyati aniloanaloupamāvidehajā darśanajena karmaṇā ||4-43-61|| tataḥ kṛtārthāḥ sahitāḥ sabāndhavāmayā arcitāḥ sarva guṇaiḥ mano ramaiḥ |cariṣyatha urvīm pratiśānta śatravāaḥsaha priyā bhūta dharāḥ plavaṃgamāḥ ||4-43-62|| viśeṣeṇa tu sugrīvo hanūmati artham uktavān |sa hi tasmin hari śreṣṭhe niścitārtho artha sādhane ||4-44-1|| abravīt ca hanūmaṃtam vikraṃtam anila ātmajam |sugrīvaḥ parama prītaḥ prabhuḥ sarva vana okasām ||4-44-2|| na bhūmau na aṃtarikṣe vā na aṃbare na amara ālaye |na apsu vā gati saṃgam te paśyāmi hari pumgava ||4-44-3|| sa asurāḥ saha gaṃdharvāḥ sa nāga nara devatāḥ |viditāḥ sarva lokāḥ te sa sāgara dharā dharāḥ ||4-44-4|| gatiḥ vegaḥ ca tejaḥ ca lāghavam ca mahākape |pituḥ te sadṛśam vīra mārutasya mahā ojasaḥ ||4-44-5|| tejasā vā api te bhūtam na samam bhuvi vidyate |tat yathā labhyate sītā tat tvam eva anuciṃtaya ||4-44-6|| tvayi eva hanuman asti balam buddhiḥ parākramaḥ |deśa kāla anuvṛttiḥ ca nayaḥ ca naya paṇḍita ||4-44-7|| tataḥ kārya samāsaṃgam avagamya hanūmati |viditvā hanumantam ca cintayāmāsa rāghavaḥ ||4-44-8|| sarvathā niścita artho ayam hanūmati hari īśvaraḥ |niścita arthataraḥ ca api hanūmān kārya sādhane ||4-44-9|| tat evam prasthitasya asya parijñātasya karmabhiḥ |bhartrā parigṛhītasya dhruvaḥ kārya phalodayaḥ ||4-44-10|| tam samīkṣya mahātejā vyavasāyottaram harim |kṛtārtha iva saṃhṛṣṭaḥ prahṛṣṭa indriya mānasaḥ ||4-44-11|| dadau tasya tataḥ prītaḥ sva nāmāṃka upaśobhitam |aṃgulīyam abhijñānam rājaputryāḥ paraṃtapaḥ ||4-44-12|| anena tvām hariśreṣṭha cihnena janakāatmajā |mat sakāśāt anuprāptam anudvignā anupaśyati ||4-44-13|| vyavasāyaḥ ca te vīra sattva yuktaḥ ca vikramaḥ |sugrīvasya ca saṃdeśaḥ siddhim kathayati iva me ||4-44-14|| sa tat gṛhya hariśreṣṭhaḥ sthāpya mūrdhni kṛtāṃjaliḥ |vanditvā caraṇau caiva prasthitaḥ plavagarṣabhaḥ ||4-44-15|| sa tat prakarṣan hariṇām mahat balambabhūva vīraḥ pavanātmajaḥ kapiḥ |gata aṃbude vyomni viśuddha maṇḍalaḥśaśī iva nakṣatra gaṇopaśobhitaḥ ||4-44-16|| atibala balam āśritaḥ tava ahamhari vara vikrama vikramaiḥ analpaiḥ |pavana suta yathā adhigamyate sājanaka sutā hanuman tathā kuruṣva ||4-44-17|| sarvāḥ ca āhūya sugrīvaḥ plavagān plavagarṣabhaḥ |samastān ca abravīt rājā rāma kāryārtha siddhaye ||4-45-1|| evam etat vicetavyam bhavadbhiḥ vānarottamaiḥ |tat ugra śāsanam bhartur vijñāya hari puṃgavāḥ ||4-45-2|| śalabhā iva saṃchādya medinīm saṃpratasthire |rāmaḥ prasravaṇe tasmin nyavasat saha lakṣmaṇaḥ ||4-45-3|| pratīkṣamāṇaḥ tam māsam yaḥ sītā adhigame kṛtaḥ |uttarām tu diśam ramyām giri rāja samāvṛtām ||4-45-4|| pratasthe sahasā vīro hariḥ śatabaliḥ tadā |pūrvām diśam prati yayau vinato hari yūthapaḥ ||4-45-5|| tārā aṃgadādi sahitaḥ plavagaḥ pavanātmajaḥ |agastya caritām āśām dakṣiṇām hari yūthapaḥ ||4-45-6|| paścimām tu diśam ghorām suṣeṇaḥ plavageśvaraḥ |pratasthe hari śārdūlo diśam varuṇa pālitām ||4-45-7|| tataḥ sarvā diśo rājā codayitvā yathā tatham |kapi senā patīn vīro mumoda sukhitaḥ sukham ||4-45-8|| evam saṃcoditāḥ sarve rājñā vānara yūthapāḥ |svām svām diśam abhipretya tvaritāḥ saṃpratasthire ||4-45-9|| nadantaḥ ca unnadantaḥ ca garjantaḥ ca plavaṃgamāḥ |kṣvelanto dhāvamānāḥ ca vinadanto mahābalāḥ ||4-45-10|| evam saṃcoditāḥ sarve rājñā vānara yūthapāḥ |ānayiṣyāmahe sītām haniṣyāmaḥ ca rāvaṇam ||4-45-11|| aham eko vadhiṣyāmi prāptam rāvaṇam āhave |tataḥ ca unmathya sahasā hariṣye janaka ātmajām ||4-45-12|| vepamānam śrameṇa adya bhavadbhiḥ sthīyatām iti |eka eva āhariṣyāmi pātālāt api jānakīm ||4-45-13|| vidhamiṣyāmi aham vṛkṣān dārayiṣyāmi aham girīn |dharaṇīm dārayiṣyāmi kṣobhayiṣyāmi sāgarān ||4-45-14|| aham yojana saṃkhyāyāḥ plavitā na atra saṃśayaḥ |śatam yojana saṃkhyāyāḥ śatam samadhikam hi aham ||4-45-15|| bhū tale sāgare vā api śaileṣu ca vaneṣu ca |pātālasya api vā madhye na mama ācchidyate gatiḥ ||4-45-16|| iti ekaikaḥ tadā tatra vānarā bala darpitāḥ |ūcuḥ ca vacanam tasya hari rājasya sannidhau ||4-45-17|| gateṣu vānarendreṣu rāmaḥ sugrīvam abravīt |katham bhavān vijānīte sarvam vai maṇḍalam bhuvaḥ ||4-46-1|| sugrīvaḥ ca tato rāmam uvāca praṇata ātmavān |śrūyatām sarvam ākhyāsye vistareṇa vaco mama ||4-46-2|| yadā tu duṃdubhim nāma dānavam mahiṣa ākṛtim |parikālayate vālī malayam prati parvatam ||4-46-3|| tadā viveśa mahiṣo malayasya guhām prati |viveśa vālī tatra api malayam tat jighāṃsayā ||4-46-4|| tato aham tatra nikṣipto guhā dvāri vinītavat |na ca niṣkramate vālī tadā saṃvatsare gate ||4-46-5|| tataḥ kṣataja vegena āpupūre tadā bilam |tat aham vismito dṛṣṭvā bhrātuḥ śoka viṣa arditaḥ ||4-46-6|| atha aham gata buddhiḥ tu suvyaktam nihato guruḥ |śilā parvata saṃkāśā bila dvāri mayā kṛtā ||4-46-7|| aśaknuvan niṣkramitum mahiṣo vinaśiṣyati |tato aham āgām kiṣkiṃdhām nirāśaḥ tasya jīvite ||4-46-8|| rājyam ca sumahat prāpya tārām ca rumayā saha |mitraiḥ ca sahitaḥ tatra vasāmi vigata jvaraḥ ||4-46-9|| ājagāma tato vālī hatvā tam dānavarṣabhaḥ |tato aham adadām rājyam gauravāt bhaya yaṃtritaḥ ||4-46-10|| sa mām jighāṃsuḥ duṣṭātmā vālī pravyathita indriyaḥ |parikālayate krodhāt dhāvaṃtam sacivaiḥ saha ||4-46-11|| tato aham vālinā tena sānubandhaḥ pradhāvitaḥ |nadīḥ ca vividhāḥ paśyan vanāni nagarāṇi ca ||4-46-12|| ādarśa tala saṃkāśā tato vai pṛthivī mayā |alāta cakra pratimā dṛṣṭā goṣpadavat tadā - kṛtā ||4-46-13|| pūrvam diśām tato gatvā paśyāmi vividhān drumān |parvatān sa darīn ramyān sarāṃsi vividhāni ca ||4-46-14|| udayam tatra paśyāmi parvatam dhātu maṇḍitam |kṣīrodam sāgaram caiva nityam apsara ālayam ||4-46-15|| parikālyamānaḥ tadā vālinā abhidrutaḥ hi aham |punaḥ āvṛtya sahasā prasthito aham tadā vibho ||4-46-16|| diśaḥ tasyāḥ tato bhūyaḥ prasthito dakṣiṇam diśam |vindhya pādapa saṃkīrṇām candana druma śobhitām ||4-46-17|| druma śaila antare paśyan bhūyo dakṣiṇato aparāam |aparām ca diśam prāpto vālinā samabhidrutaḥ ||4-46-18|| sa paśyan vividhān deśān astam ca giri sattamam |prāpya ca astam giri śreṣṭham uttaram saṃpradhāvitaḥ ||4-46-19|| himavaṃtam ca merum ca samudram ca tathā uttaram |yadā na vinde śaraṇam vālinā samabhidrutaḥ ||4-46-20|| tato mām buddhi saṃpanno hanumān vākyam abravīt |idānīm me smṛtam rājan yathā vālī harīśvaraḥ ||4-46-21|| mataṃgena tadā śapto hi asmin āśrama maṇḍale |praviśet yadi vai vālī mūrdhā asya śatadhā bhavet ||4-46-22|| tatra vāsaḥ sukho asmākam nirudvigno bhaviṣyati |tataḥ parvatam āsādya ṛśyamūkam nṛpātmaja ||4-46-23|| na viveśa tadā vālī mataṃgasya bhayāt tadā |evam mayā tadā rājan pratyakṣam upalakṣitam |pṛthivī maṇḍalam sarvam guhām asmi āgataḥ tataḥ ||4-46-24|| darśanārtham tu vaidehyāḥ sarvataḥ kapi kuṃjarāḥ |vyādiṣṭāḥ kapi rājena yathā uktam jagmur aṃjasā ||4-47-1|| te sarāṃsi sarit kakṣān ākāśam nagarāṇi ca |nadī durgān tathā śailān vicinvanti samantataḥ ||4-47-2|| sugrīveṇa samākhyātāḥ sarve vānara yūthapāḥ |tatra deśān pravicinvanti sa śaila vana kānanān ||4-47-3|| vicintya divasam sarve sītā adhigamane dhṛtāḥ |samāyānti sma medinyām niśā kāleṣu vānarāḥ ||4-47-4|| sarva ṛtukān ca deśeṣu vānarāḥ sa phalān drumān |āsādya rajanīm śayyām cakruḥ sarveṣu ahassu te ||4-47-5|| tat ahaḥ prathamam kṛtvā māse prasravaṇam gatāḥ |kapi rājena saṃgamya nirāśāḥ kapi kuṃjarāḥ ||4-47-6|| vicitya tu diśam pūrvām yathā uktām sacivaiḥ saha |adṛṣṭvā vinataḥ sītām ājagāma mahābalaḥ ||4-47-7|| diśam api uttarām sarvām vivicya sa mahākapiḥ |āgataḥ saha sainyena vīraḥ śatabaliḥ tadā ||4-47-8|| suṣeṇaḥ paścimām āśām vivicya saha vānaraiḥ |sametya māse pūrṇe tu sugrīvam upacakrame ||4-47-9|| tam prasravaṇa pṛṣṭhastham samāsādya abhivādya ca |āsīnam saha rāmeṇa sugrīvam idam abruvan ||4-47-10|| vicitāḥ parvatāḥ sarve vanāni gahanāni ca |nimnagāḥ sāgara antāḥ ca sarve janapadāḥ tathā ||4-47-11|| guhāḥ ca vicitāḥ sarvā yāḥ ca te parikīrtitāḥ |vicitāḥ ca mahāgulmā latā vitata saṃtatāḥ ||4-47-12|| gahaneṣu ca deśeṣu durgeṣu viṣameṣu ca |sattvāni atipramāṇāni vicitāni hatāni ca |ye caiva gahanā deśā vicitāḥ te punaḥ punaḥ ||4-47-13|| udāra sattva abhijano hanūmānsa maithilīm jñāsyasi vānarendra |diśam tu yām eva gatā tu sītātām āsthito vāyu suto hanūmān ||4-47-14|| saha tāra aṃgadābhyām tu sahasā hanumān kapiḥ |sugrīveṇa yathā uddiṣṭam tam deśam upacakrame ||4-48-1|| sa tu dūram upāgamya sarvaiḥ taiḥ kapi sattamaiḥ |tato vicitya vindhyasya guhāḥ ca gahanāni ca ||4-48-2|| parvatāgra nadī durgān sarāṃsi vipula drumān |vṛkṣa khaṇḍān ca vividhān parvatān vana pādapān ||4-48-3|| anveṣamāṇāḥ te sarve vānarāḥ sarvato diśam |na sītām dadṛśur vīrā maithilīm janaka ātmajām ||4-48-4|| te bhakṣayanto mūlāni phalāni vividhāni api |anveṣamāṇā durdharṣā nyavasan tatra tatra ha ||4-48-5|| sa tu deśo duranveṣo guhā gahanavān mahān |nirjalam nirjanam śūnyam gahanam ghora darśanam ||4-48-6|| tā dṛśāni anyā api araṇyāni vicitya bhṛiśa pīḍitāḥ |sa deśaḥ ca duranveṣyo guhā gahanavān mahān ||4-48-7|| tyaktvā tu tam tataḥ deśam sarve vai hari yūthapāḥ |deśam anyam durādharṣam viviśuḥ ca akuto bhayāḥ ||4-48-8|| yatra vandhya phalā vṛkṣā vipuṣpāḥ parṇa varjitāḥ |nistoyāḥ sarito yatra mūlam yatra sudurlabham ||4-48-9|| na santi mahiṣā yatra na mṛgā na ca hastinaḥ |śārdūlāḥ pakṣiṇo vā api ye ca anye vana gocarāḥ ||4-48-10|| na ca atra vṛkṣā na oṣadhyo na vallyo na api vīrudhaḥ |snigdha patrāḥ sthale yatra padminyaḥ phulla paṃkajāḥ ||4-48-11|| prekṣaṇīyāḥ sugandhāḥ ca bhramaraiḥ ca varjitāḥ |kaṇḍur nāma mahābhāgaḥ satya vādī tapo dhanaḥ ||4-48-12|| maharṣiḥ parama amarṣī niyamaiḥ duṣpradharṣaṇaḥ |tasya tasmin vane putro bālako daśa vārṣikaḥ ||4-48-13|| praṇaṣṭo jīvita antāya kruddhaḥ tena mahāmuniḥ |tena dharmāatmanā śaptam kṛtsnam tatra mahad vanam ||4-48-14|| aśaraṇyam durādharṣam mṛga pakṣi vivarjitam |tasya te kānana antān tu girīṇām kandarāṇi ca ||4-48-15|| prabhavāṇi nadīnām ca vicinvanti samāhitāḥ |tatra ca api mahātmāno na apaśyan janaka ātmajām ||4-48-16|| hartāram rāvaṇam vā api sugrīva priya kāriṇaḥ |te praviśya tu tam bhīmam latā gulma samāvṛtam ||4-48-17|| dadṛśuḥ bhīma karmāṇam asuram sura nirbhayam |tam dṛṣṭvā vanarā ghoram sthitam śailam iva asuram ||4-48-18|| gāḍham parihitāḥ sarve dṛṣṭvā tam parvata upamam |so api tān vānarān sarvān naṣṭāḥ stha iti abravīt balī ||4-48-19|| abhyadhāvata samkruddho muṣṭim udyamya saṃgatam |tam āpatantam sahasā vāli putro aṃgadaḥ tadā ||4-48-20|| rāvaṇo ayam iti jñātvā talena abhijaghāna ha |sa vāli putra abhihato vaktrāt śoṇitam udvaman ||4-48-21|| asuro nyapatat bhūmau paryasta iva parvataḥ |te tu tasmin nir ucchvāse vānarā jita kāśinaḥ ||4-48-22|| vyacinvan prāyaśaḥ tatra sarvam tat giri gahvaram |vicitam tu tataḥ sarvam sarve te kānana okasaḥ ||4-48-23|| anyat eva aparam ghoram viviśur giri gahvaram |te vicitya punaḥ khinnā viniṣpatya samāgatāḥ |ekāṃte vṛkṣa mūle tu niṣedur dīna mānasāḥ ||4-48-24|| atha aṃgadaḥ tadā sarvān vānarān idam abravīt |pariśrānto mahā prājñaḥ samāśvāsya śanair vacaḥ ||4-49-1|| vanāni girayo nadyo durgāṇi gahanāni ca |darī giri guhāḥ caiva vicitā naḥ samaṃtataḥ ||4-49-2|| tatra tatra saha asmābhiḥ jānakī na ca dṛśyate |tathā rakṣaḥ apahartā ca sītāyāḥ caiva duṣkṛtī ||4-49-3|| kālaḥ ca naḥ mahān yātaḥ sugrīvaḥ ca ugra śāsanaḥ |tasmāt bhavantaḥ sahitā vicinvantu samaṃtataḥ ||4-49-4|| vihāya tandrīm śokam ca nidrām caiva samutthitām |vicinudhvam tathā sītām paśyāmo janaka ātmajām ||4-49-5|| anirvedam ca dākṣyam ca manasaḥ ca aparājayam |kārya siddhi karāṇi āhuḥ tasmāt etat bravīmi aham ||4-49-6|| adya api idam vanam durgam vicinvantu vana okasaḥ |khedam tyaktvā punaḥ sarvam vanam etat vicinvatām ||4-49-7|| avaśyam kurvatām dṛśyate karmaṇaḥ phalam |param nirvedam āgamya na hi naḥ mīlanam kṣamam ||4-49-8|| sugrīvaḥ krodhano rājā tīkṣṇa daṇḍaḥ ca vānarāḥ |bhetavyam tasya satatam rāmasya ca mahātmanaḥ ||4-49-9|| hitārtham etat uktam vaḥ kriyatām yadi rocate |ucyatām hi kṣamam yat tat sarveṣām eva vānarāḥ ||4-49-10|| aṃgadasya vacaḥ śrutvā vacanam gaṃdhamādanaḥ |uvāca vyaktayā vācā pipāsā śrama khinnayā ||4-49-11|| sadṛśam khalu vaḥ vākyam aṃgado yat uvāca ha |hitam ca eva anukūlam ca kriyatām asya bhāṣitam ||4-49-12|| punaḥ mārgāmahe śailān kandarām ca śilān tathā |kānanāni ca śūnyāni giri prasravaṇāni ca ||4-49-13|| yathā uddiṣṭhāni sarvāṇi sugrīveṇa mahātmanā |vicinvantu vanam sarve giri durgāṇi saṃgatāḥ ||4-49-14|| tataḥ samutthāya punaḥ vānarāḥ te mahābalāḥ |vindhya kānana saṃkīrṇām vicerur dakṣiṇām diśam ||4-49-15|| te śārada abhra pratimam śrīmat rajata parvatam |śṛṃgavantam darīvaṃtam adhiruhya ca vānarāḥ ||4-49-16|| tatra lodhra vanam ramyam sapta parṇa vanāni ca |vicinvanto hari varāḥ sītā darśana kānkṣiṇaḥ ||4-49-17|| tasya agram adhirūḍhāḥ te śrāntā vipula vikramāḥ |na paśyanti sma vaidehīm rāmasya mahiṣīm priyām ||4-49-18|| te tu dṛṣṭi gatam dṛṣṭvā tam śailam bahu kaṃdaram |adhyārohanta harayo vīkṣamāṇāḥ samaṃtataḥ ||4-49-19|| avaruhya tato bhūmim śrāntā vigata cetasaḥ |sthitvā muhūrtam tatra atha vṛkṣa mūlam upāśritāḥ ||4-49-20|| te muhūrtam samāśvastāḥ kiṃcit bhagna pariśramāḥ |punar eva udyatāḥ kṛtsnām mārgitum dakṣiṇām diśam ||4-49-21|| hanumat pramukhāḥ te tu prasthitāḥ plavaga ṛṣabhāḥ |viṃdhyam eva āditaḥ kṛtvā viceruḥ te samaṃtataḥ ||4-49-22|| saha tārā aṃgadābhyām tu saṃgamya hanumān kapiḥ |vicinoti ca vindhyasya guhāḥ ca gahanāni ca ||4-50-1|| siṃha śārdūla juṣṭāḥ ca guhāḥ ca paritaḥ tathā |viṣameṣu naga indrasya mahā prasravaṇeṣu ca ||4-50-2|| āseduḥ tasya śailasya koṭim dakṣiṇa pascimām |teṣām tatra eva vasatām sa kālo vyatyavartata ||4-50-3|| sa hi deśo duranveṣyo guhā gahanavān mahān |tatra vāyu sutaḥ sarvam vicinoti sma parvatam ||4-50-4|| paraspareṇa rahitā anyonyasya avidūrataḥ |gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ ||4-50-5|| maindaḥ ca dvividaḥ caiva hanumān jāṃbavān api |aṃgado yuva rājaḥ ca tāraḥ ca vanagocaraḥ ||4-50-6|| giri jāla āvṛtān deśān mārgitvā dakṣiṇām diśam |vicinvantaḥ tataḥ tatra dadṛśuḥ vivṛtam bilam ||4-50-7|| durgam ṛkṣa bilam nāma dānavena abhirakṣitam |kṣut pipāsā parītāḥ tu śrāntāḥ tu salila arthinaḥ ||4-50-8|| avakīrṇam latā vṛkṣaiḥ dadṛśuḥ te mahā bilam |tatra krauncāḥ ca haṃsāḥ ca sārasāḥ ca api niṣkraman ||4-50-9|| jala ārdrāḥ cakravākāḥ ca rakta aṃgāḥ padma reṇubhiḥ |tataḥ tat bilam āsādya sugandhi duratikramam ||4-50-10|| vismaya vyagra manaso babhūvuḥ vānararṣabhāḥ |saṃjāta pariśaṃkāḥ te tat bilam plavaga uttamāḥ ||4-50-11|| abhyapadyanta saṃhṛṣṭāḥ tejovanto mahābalāḥ |nānā sattva samākīrṇām daitya indra nilaya upamam ||4-50-12|| durdarśam iva ghoram ca durvigāhyam ca sarvaśaḥ |tataḥ parvata kūṭa ābho hanumān māruta ātmajaḥ ||4-50-13|| abravīt vānarān ghorān kāntāra vana kovidaḥ |giri jāla āvṛtān deśān mārgitvā dakṣiṇām diśam ||4-50-14|| vayam sarve pariśrāṃtā na ca paśyāma maithilīm |asmāt ca api bilāt haṃsāḥ krauncāḥ ca saha sārasaiḥ ||4-50-15|| jala ārdrāḥ cakravākāḥ ca niṣpatanti sma sarvaśaḥ |nūnam salilavān atra kūpo vā yadi vā hradaḥ ||4-50-16|| tathā ca ime bila dvāre snigdhāḥ tiṣṭhanti pādapāḥ |iti uktāḥ tat bilam sarve viviśuḥ timira āvṛtam ||4-50-17|| acandra sūryam harayo dadṛśū roma harṣaṇam |niśamya tasmāt siṃhāḥ ca tān tān ca mṛga pakṣiṇaḥ ||4-50-18|| praviṣṭā hari śārdūlā bilam timira āvṛtam |na teṣām sajjate dṛṣṭiḥ na tejaḥ na parākramaḥ ||4-50-19|| vāyoḥ iva gatiḥ teṣām dṛṣṭiḥ tam api vartate |te praviṣṭāḥ tu vegena tat bilam kapi kuṃjarāḥ ||4-50-20|| prakāśam ca abhirāmam ca dadṛśuḥ deśam uttamam |tataḥ tasmin bile bhīme nānā pādapa saṃkule ||4-50-21|| anyonyam saṃpariṣvajya jagmur yojanam aṃtaram |te naṣṭa saṃjñāḥ tṛṣitāḥ saṃbhrāṃtāḥ salila arthinaḥ ||4-50-22|| paripetur bile tasmin kaṃcit kālam atandritāḥ |te kṛśā dīna vadanāḥ pariśrāntāḥ plavaṃgamāḥ ||4-50-23|| ālokam dadṛśuḥ vīrā nirāśā jīvite yadā |tataḥ tam deśam āgamya saumyāḥ vitimiram vanam ||4-50-24|| dadṛśuḥ kāncanān vṛkṣān dīpta vaiśvānara prabhān |sālān tālān tamālān ca punnāgān vaṃjulān dhavān ||4-50-25|| caṃpakān nāga vṛkṣān ca karṇikārān ca puṣpitān |stabakaiḥ kāṃcanaiḥ citraiḥ raktaiḥ kisalayaiḥ tathā ||4-50-26|| āpīḍaiḥ ca latābhiḥ ca hema ābharaṇa bhūṣitaiḥ |taruṇa āditya saṃkāśān vaidūryamaya vedikān ||4-50-27|| vibhrājamānān vapuṣā pādapān ca hiraṇmayān |nīla vaidūrya varṇāḥ ca padminīḥ patagaiḥ āvṛtāḥ ||4-50-28|| mahadbhiḥ kāṃcanaiḥ vṛkṣaiḥ vṛtā bāla arka saṃnibhaiḥ |jātarūpamayaiḥ matsyaiḥ mahadbhiḥ ca atha pankajaiḥ ||4-50-29|| nalinīḥ tatra dadṛśuḥ prasanna salila āyutāḥ |kāṃcanāni vimānāni rājatāni tathā eva ca ||4-50-30|| tapanīya gavākṣāṇi muktā jāla āvṛtāni ca |haima rājata bhaumāni vaidūrya maṇimanti ca ||4-50-31|| dadṛśuḥ tatra harayo gṛha mukhyāni sarvaśaḥ |puṣpitān phalino vṛkṣān pravāla maṇi saṃnibhān ||4-50-32|| kāṃcana bhramarān caiva madhūni ca samantataḥ |maṇi kāṃcana citrāṇi śayanāni āsanāni ca ||4-50-33|| vividhāni viśālāni dadṛśuḥ te samantataḥ |hema rajata kāṃsyānām bhājanānām ca rāśayaḥ ||4-50-34|| agurūṇām ca divyānām caṃdanānām ca saṃcayam |śucīni abhyavahārāṇi mūlāni ca phalāni ca ||4-50-35|| mahā arhāṇi ca pānāni madhūni rasavanti ca |divyānām ambarāṇām ca mahā arhāṇām ca saṃcayān ||4-50-36|| kaṃbalānām ca citrāṇām ajinānām ca saṃcayān |tatra tatra vinyastān dīptān vaiśvānara prabhān ||4-50-37|| dadṛśuḥ vānarāḥ śubhrān jātarūpasya saṃcayān |tatra tatra vicinvanto bile tatra mahā prabhāḥ ||4-50-38|| dadṛśuḥ vānarāḥ śūrāḥ striyam kāṃcit adūrataḥ |tām ca te dadṛśuḥ tatra cīra kṛṣṇa ajina ambarām ||4-50-39|| tāpasīm niyata āhārām jvalaṃtīm iva tejasā |vismitā harayaḥ tatra vyavatiṣṭanta sarvaśaḥ |prapaccha hanumān tatra kā asi tvam kasya vā bilam ||4-50-40|| tato hanūmān giri sannikāśaḥkṛta aṃjaliḥ tām abhivādya vṛddhām |papraccha kā tvam bhavanam bilam caratnāni ca imāni vadasva kasya ||4-50-41|| iti uktvā hanumān tatra punaḥ kṛṣṇa ajina aṃbarām |abravīt tām mahābhāgām tāpasīm dharma cāriṇīm ||4-51-1|| idam praviṣṭāḥ sahasā bilam timira saṃvṛtam |kṣut pipāsā pariśrāṃtāḥ parikhinnāḥ ca sarvaśaḥ ||4-51-2|| mahat dharaṇyā vivaram praviṣṭāḥ sma pipāsitāḥ |imām tu evam vidhān bhāvān vividhān adbhuta upamān ||4-51-3|| dṛṣṭvā vayam pravyathitāḥ saṃbhrāṃtā naṣṭa cetasaḥ |kasya ete kāṃcanā vṛkṣāḥ taruṇa āditya sannibhāḥ ||4-51-4|| śucīni abhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca |kāṃcanāni vimānāni rājatāni gṛhāṇi ca ||4-51-5|| tapanīya gava akṣāṇi maṇi jāla āvṛtāni ca |puṣpitāḥ phālavantaḥ ca puṇyāḥ surabhi gandhayaḥ ||4-51-6|| ime jāṃbūnadamayāḥ pādapāḥ kasya tejasā |kāṃcanāni ca padmāni jātāni vimale jale ||4-51-7|| katham matsyāḥ ca sauvarṇā dṛśyante saha kacchapaiḥ |ātmānaḥ anubhāvāt vā kasya vai etat tapo balam ||4-51-8|| ajānatām naḥ sarveṣām sarvam ākhyātum arhasi |evam uktā hanumatā tāpasī dharma cāriṇī ||4-51-9|| prati uvāca hanūmaṃtam sarva bhūta hite ratā |mayo nāma mahātejā māyāvī dānavarṣabhaḥ ||4-51-10|| tena idam nirmitam sarvam māyayā kāṃcanam vanam |purā dānava mukhyānām viśvakarmā babhūva ha ||4-51-11|| yena idam kāṃcanam divyam nirmitam bhavana uttamam |sa tu varṣa sahasrāṇi tapaḥ taptvā mahat vane ||4-51-12|| pitāmahāt varam lebhe sarvam auśasanam dhanam |vidhāya sarvam balavān sarva kāma īśvaraḥ tadā ||4-51-13|| uvāsa sukhitaḥ kālam kaṃcit asmin mahāvane |tam apsarasi hemāyām saktam dānava puṃgavam ||4-51-14|| vikramya eva aśanim gṛhya jaghāna īśaḥ puraṃdaraḥ |idam ca brahmaṇā dattam hemāyai vanam uttamam ||4-51-15|| śāśvataḥ kāma bhogaḥ ca gṛham ca idam hiraṇmayam |duhitā merusāvarṇeḥ aham tasyāḥ svayaṃprabhā ||4-51-16|| idam rakṣāmi bhavanam hemāyā vānarottama |mama priya sakhī hemā nṛtta gīta viśāradā ||4-51-17|| tayā datta varā ca asmi rakṣāmi bhavanam mahān |kim kāryam kasya vā hetoḥ kāṃtārāṇi prapadyatha ||4-51-18|| katham ca idam vanam durgam yuṣmābhiḥ upalakṣitam |śucīni abhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca |bhuktvā pītvā ca pānīyam sarvam me vaktum arhatha ||4-51-19|| atha tān abravīt sarvān viśrāṃtān hari yūthapān |idam vacanam ekāgrā tāpasī dharma cāriṇī ||4-52-1|| vānarā yadi vaḥ khedaḥ pranaṣṭaḥ phala bhakṣaṇāt |yadi ca etat mayā śrāvyam śrotum icchāmi kathatām ||4-52-2|| tasyāḥ tat vacanam śrutvā hanumān māruta ātmajaḥ |ārjavena yathā tattvam ākhyātum upacakrame ||4-52-3|| rājā sarvasya lokasya mahendra varuṇa upamaḥ |rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakā vanam ||4-52-4|| lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā ca api bhāryayā |tasya bhāryā janasthānāt rāvaṇena hṛtā balāt ||4-52-5|| vīraḥ tasya sakhā rājñaḥ sugrīvo nāma vānaraḥ |rājā vānara mukhyānām yena prasthāpitā vayam ||4-52-6|| agastya caritām āśām dakṣiṇām yama rakṣitām |sahaibhirvānaraimukhyairaṅgadapramukhairvayam - yadvā -saha ebhiḥ vānaraiḥ mukhyaiḥ aṃgada pramukhaiḥ vayam ||4-52-7|| rāvaṇam sahitāḥ sarve rākṣasam kāma rūpiṇam |sītayā saha vaidehyā mārgadhvam iti coditāḥ ||4-52-8|| vicitya tu vayam sarve samagram - samudram - dakṣiṇām diśam |vayam bubhukṣitāḥ sarve vṛkṣa mūlam upāśritāḥ ||4-52-9|| vivarṇa vadanāḥ sarve sarve dhyāna parāyaṇāḥ |na adhigacchāmahe pāram magnāḥ cintā mahāarṇave ||4-52-10|| cārayantaḥ tataḥ cakṣuḥ dṛṣṭavanto mahad bilam |latā pādapa saṃchannam timireṇa samāvṛtam ||4-52-11|| asmāt haṃsā jala klinnāḥ pakṣaiḥ salila reṇubhiḥ |kurarāḥ sārasāḥ caiva niṣpatanti patatriṇaḥ ||4-52-12|| sādhu atra praviśāma iti mayā tu uktāḥ plavaṃgamāḥ |teṣām api hi sarveṣām anumānam upāgatam ||4-52-13|| asmin nipatitāḥ sarve api atha kārya tvarānvitāḥ |tato gāḍham nipatitā gṛhya hastau parasparam ||4-52-14|| idam praviṣṭāḥ sahasā bilam timira saṃvṛtam |etat naḥ kāryam etena kṛtyena vayam āgatāḥ ||4-52-15|| tvām ca eva upagatāḥ sarve paridyūnā bubhukṣitāḥ |ātithya dharma dattāni mūlāni ca phalāni ca ||4-52-16|| asmābhiḥ upabhuktāni bubhukṣā paripīḍitaiḥ |yat tvayā rakṣitāḥ sarve mriyamāṇā bubhukṣayā ||4-52-17|| brūhi pratyupakāra artham kim te kurvantu vānarāḥ |evam uktā tu sarvajñā vānaraiḥ taiḥ svayaṃprabhā ||4-52-18|| pratyuvāca tataḥ sarvān idam vānara yūthapān |sarveṣām parituṣṭā asmi vānarāṇām tarasvinām ||4-52-19|| caraṃtyā mama dharmeṇa na kāryam iha kenacit |evam uktaḥ śubham vākyam tāpasyā dharma saṃhitam ||4-52-20|| uvāca hanumān vākyam tām anindita locanām |śaraṇam tvām prapannāḥ smaḥ sarve vai dharmacāriṇim ||4-52-21|| yaḥ kṛtaḥ samayo asmākam sugrīveṇa mahātmanā |sa tu kālo vyatikrānto bile ca parivartatām ||4-52-22|| sā tvam asmāt bilāt asmān uttārayitum arhasi |tasmāt sugrīva vacanāt atikrāntān gata āyuṣaḥ ||4-52-23|| trātum arhasi naḥ sarvān sugrīva bhaya śankitān |mahat ca kāryam asmābhiḥ kartavyam dharmacāriṇi ||4-52-24|| tat ca api na kṛtam kāryam asmābhiḥ iha vāsibhiḥ |evam uktā hanumatā tāpasī vākyam abravīt ||4-52-25|| jīvatā duṣkaram manye praviṣṭena nivartitum |tapasaḥ suprabhāvena niyama upārjitena ca ||4-52-26|| sarvān eva bilāt asmāt tārayiṣyāmi vānarān |nimīlayata cakṣūnṣi sarve vānara puṃgavāḥ ||4-52-27|| na hi niṣkramitum śakyam animīlita locanaiḥ |tato nimīlitāḥ sarve sukumāra aṃgulaiḥ karaiḥ ||4-52-28|| sahasā pidadhuḥ dṛṣṭim hṛṣṭā gamana kānkṣiṇaḥ |vānarāḥ tu mahātmāno hasta ruddha mukhāḥ tadā ||4-52-29|| nimeṣa antara mātreṇa bilāt uttāritāḥ tathā |uvāca sarvān tān tatra tāpasī dharma cāriṇī ||4-52-30|| niḥsṛtān viṣamāt tasmāt samāśvāsya idam abravīt |eṣa vindhyo giriḥ śrīmān nānā druma latā āyutaḥ ||4-52-31|| eṣa prasavaṇaḥ śailaḥ sāgaro ayam mahā udadhiḥ |svasti vo astu gamiṣyāmi bhavanam vānararṣabhāḥ |iti uktvā tat bilam śrīmat praviveśa svayamprabhā ||4-52-32|| tataḥ te dadṛśuḥ ghoram sāgaram varuṇa ālayam |apāram abhigarjantam ghoraiḥ ūrmibhiḥ ākulam ||4-53-1|| mayasya māyā vihitam giri durgam vicinvatām |teṣām māso vyatikrānto yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ ||4-53-2|| vindhyasya tu gireḥ pāde saṃprapuṣpita pādape |upaviśya mahātmānaḥ cintām āpedire tadā ||4-53-3|| tataḥ puṣpātibhārāgrā~lltāśatasamāvṛtān -yadvā -tataḥ puṣpa atibhāra agrān latā śata samāvṛtān |drumān vāsantikān dṛṣṭvā babhūvuḥ bhaya śankitāḥ ||4-53-4|| te vasaṃtam anuprāptam prativedya parasparam |naṣṭa saṃdeśa kāla arthā nipetur dharaṇī tale ||4-53-5|| tataḥ tān kapi vṛddhān ca śiṣṭān caiva vanaukasaḥ |vācā madhurayā abhāṣya yathāvat anumānya ca ||4-53-6|| sa tu siṃha ṛṣabha skaṃdhaḥ pīna āyata bhujaḥ kapiḥ |yuvarājo mahāprājña aṃgado vākyam abravīt ||4-53-7|| śāsanāt kapi rājasya vayam sarve vinirgatāḥ |māsaḥ pūrṇo bilasthānām harayaḥ kim na budhyate ||4-53-8|| vayam āśvayuje māsi kāla saṃkhyā vyavasthitāḥ |prasthitāḥ so api ca atītaḥ kim ataḥ kāryam uttaram ||4-53-9|| bhavanta pratyayam prāptā nīti mārga viśāradāḥ |hiteṣu abhiratā bharttuḥ nisṛṣṭāḥ sarva karmasu ||4-53-10|| karmasu apratimāḥ sarve dikṣu viśruta pauruṣāḥ |mām puraskṛtya niryātāḥ pingākṣa praticoditāḥ ||4-53-11|| idānīm akṛta arthānām martavyam na atra saṃśayaḥ |hari rājasya saṃdeśam akṛtvā kaḥ sukhī bhavet ||4-53-12|| āsmin atīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam |prāyopaveśanam yuktam sarveṣām ca vana okasām ||4-53-13|| tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ svāmi bhāve vyavasthitaḥ |na kṣamiṣyati naḥ sarvān aparādha kṛto gatān ||4-53-14|| apravṛttau ca sītāyāḥ pāpam eva kariṣyati |tasmāt kṣamam iha adya eva gaṃtum prāyopaviśanam ||4-53-15|| tyaktvā putran ca dārān ca dhanāni ca gṛhāṇi ca |dhruvam naḥ hiṃsate rājā sarvān pratigatān itaḥ ||4-53-16|| vadhena apratirūpeṇa śreyān mṛtyuḥ iha eva naḥ |na ca aham yauvarājyena sugrīveṇa abhiṣecitaḥ ||4-53-17|| narendreṇa abhiṣikto asmi rāmeṇa akliṣṭa karmaṇā |sa pūrvam baddha vairo mām rājā dṛṣṭvā vyatikramam ||4-53-18|| ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛta niścayaḥ |kim me suhṛdbhiḥ vyasanam paśyadbhiḥ jīvitāṃtare |iha eva prāyam āsiṣye puṇye sāgara rodhasi ||4-53-19|| etat śrutvā kumāreṇa yuva rājena bhāṣitam |sarve te vānara śreṣṭhāḥ karuṇam vākyam abruvan ||4-53-20|| tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ priyā raktaḥ ca rāghavaḥ |samīkṣya akṛta kāryān tu tasmin ca samaye gate ||4-53-21|| adṛṣṭāyām ca vaidehyām dṛṣṭvā caiva samāgatān |rāghava priya kāmāya ghātayiṣyati asaṃśayam ||4-53-22|| na kṣamam ca aparāddhānām gamanam svāmi pārśvataḥ |pradhānabūtāḥ ca vayam sugrīvasya samāgatāḥ ||4-53-23|| iha eva sītām anvīkṣya pravṛttim upalabhya vā |naḥ cet gacchāma tam vīram gamiṣyāmo yama kṣayam ||4-53-24|| plavaṃgamānām tu bhaya arditānāmśrutvā vacaḥ tāra idam babhāṣe |alam viṣādena bilam praviśyavasāma sarve yadi rocate vaḥ ||4-53-25|| idam hi māyā vihitam sudurgamamprabhūta vṛkṣa udaka bhojya peyam |iha asti naḥ na eva bhayam puraṃdarātna rāghavāt vānara rājato api vā ||4-53-26|| śrutvā aṃgadasya api vaco anukūlamūcuḥ ca sarve harayaḥ pratītāḥ |yathā na hanyema tathā vidhānamasaktam adya eva vidhīyatām naḥ ||4-53-27|| tathā bruvati tāre tu tārā adhipati varcasi |atha mene hṛtam rājyam hanumān aṃgadena tat ||4-54-1|| buddhyā hi aṣṭa aṃgayā yuktam catur bala samanvitam |catur daśa guṇam mene hanumān vālinaḥ sutam ||4-54-2|| āpūryamāṇam śaśvat ca tejo bala parākramaiḥ |śaśinam śukla pakṣa ādau vardhamānam iva śriyā ||4-54-3|| bṛhaspati samam buddhyā vikrame sadṛśam pituḥ |śuśrūṣamāṇam tārasya śukrasya iva puraṃdaram ||4-54-4|| bhartuḥ arthe pariśrāntam sarva śāstra viśāradaḥ |abhisaṃdhātum ārebhe hanumān aṃgadam tataḥ ||4-54-5|| sa caturṇām upāyānām tṛtīyam upavarṇayan |bhedayāmāsa tān sarvān vānarān vākya saṃpadā ||4-54-6|| teṣu sarveṣu bhinneṣu tato abhīṣaya aṃgadam |bhīṣaṇaiḥ vividhaiḥ vākyaiḥ kopa upāya samanvitaiḥ ||4-54-7|| tvam samartha taraḥ pitrā yuddhe tāreya vai dhruvam |dṛḍham dhārayitum śaktaḥ kapi rājyam yathā pitā ||4-54-8|| nityam asthira cittā hi kapayo hari puṃgava |na ājñāpyam viṣahiṣyanti putra dārān vinā tvayā ||4-54-9|| tvām na ete hi anuyuṃjeyuḥ pratyakṣam pravadāmi te |yathā ayam jāṃbavān nīlaḥ suhotraḥ ca mahākapiḥ ||4-54-10|| na hi aham te ime sarve sāma dāna ādibhiḥ guṇaiḥ |daṇḍena na tvayā śakyāḥ sugrīvāt apakarṣitum ||4-54-11|| vigṛhya āsanam api āhuḥ durbalena balīyasā |ātma rakṣā karaḥ tasmāt na vigṛhṇīta durbalaḥ ||4-54-12|| yām ca imām manyase dhātrīm etat bilam iti śrutam |etat lakṣmaṇa bāṇānām īṣat kāryam vidāraṇe ||4-54-13|| svalpam hi kṛtam indreṇa kṣipatā hi aśanim purā |lakṣmaṇo niśitaiḥ bāṇaiḥ bhindyāt patra puṭam yathā ||4-54-14|| lakṣmaṇasya ca nārācā bahavaḥ santi tat vidhāḥ |vajra aśani sama sparśā girīṇām api dārakāḥ ||4-54-15|| avasthāne yadā eva tvam āsiṣyasi paraṃtapa |tadā eva harayaḥ sarve tyakṣyanti kṛta niścayāḥ ||4-54-16|| smaraṃtaḥ putra dārāṇām nitya udvignā bubhukṣitāḥ |kheditā duḥkha śayyābhiḥ tvām kariṣyanti pṛṣṭhataḥ ||4-54-17|| sa tvam hīnaḥ suhṛdbhiḥ ca hita kāmaiḥ ca baṃdhubhiḥ |tṛṇāt api bhṛśa udvignaḥ spaṃdamānāt bhaviṣyasi ||4-54-18|| ati ugra vegā niśitā ghorā lakṣmaṇa sāyakāḥ |apavṛttam jighāṃsanto mahāvegā durāsadāḥ ||4-54-19|| asmābhiḥ tu gatam sārdham vinītavat upasthitam |ānupūrvyāt tu sugrīvo rājye tvām sthāpayiṣyati ||4-54-20|| dharma rājaḥ pitṛvyaḥ te prīti kāmo dṛḍha vrataḥ |śuciḥ satya pratijñaḥ ca sa tvām jātu na nāśayet ||4-54-21|| priya kāmaḥ ca te mātuḥ tat artham ca asya jīvitam |tasya apatyam ca na asti anyat tasmāt aṃgada gamyatām ||4-54-22|| śrutvā hanumato vākyam praśritam dharma saṃhitam |svāmi satkāra saṃyuktam aṃgado vākyam abravīt ||4-55-1|| sthairyamātmamanaḥśaucamānṛśaṃsyamathāarjavam - yadva -sthairyam ātma manaḥ śaucam ānṛśaṃsyam atha ārjavam |vikramaḥ caiva dhairyam ca sugrīve na upapadyate ||4-55-2|| bhrātuḥ jyeṣṭhasya yo bhāryām jīvito mahiṣīm priyām |dharmeṇa mātaram yaḥ tu svīkaroti jugupsitaḥ ||4-55-3|| katham sa dharmam jānīte yena bhrātrā durātmanā |yuddhāya abhiniyuktena bilasya pihitam mukham ||4-55-4|| satyāt pāṇi gṛhītaḥ ca kṛta karmā mahāyaśāḥ |vismṛto rāghavo yena sa kasya sukṛtam smaret ||4-55-5|| lakṣmaṇasya bhayena iha na adharma bhaya bhīruṇā |ādiṣṭā mārgitum sītām dharmaḥ tasmin katham bhavet ||4-55-6|| tasmin pāpe kṛtaghne tu smṛti bhinne cala ātmani |āryaḥ ko viśvaset jātu tat kulīno viśeṣataḥ ||4-55-7|| rājye putraḥ pratiṣṭhāpyaḥ sa guṇo nirguṇo api vā |katham śatru kulīnam mām sugrīvo jīvayiṣyati ||4-55-8|| bhinna mantro aparāddhaḥ ca hīna śaktiḥ katham hi aham |kiṣkindhām prāpya jīveyam anātha iva durbalaḥ ||4-55-9|| upāṃśu daṇḍena hi mām baṃdhanena upapādayet |śaṭhaḥ krūro nṛśaṃsaḥ ca sugrīvo rājya kāraṇāt ||4-55-10|| baṃdhanāt ca avasādāt me śreyaḥ prāyopaveśanam |anujānaṃtu mām sarve gṛham gacchaṃtu vānarāḥ ||4-55-11|| aham vaḥ pratijānāmi na gamiṣyāmi aham purīm |iha eva prāyam āsiṣye śreyo maraṇam eva me ||4-55-12|| abhivādana pūrvam tu rājā kuśalam eva ca |abhivādana pūrvam tu rāghavau balaśālinau ||4-55-13|| vācyaḥ tātaḥ yavīyān me sugrīvo vānara īśvaraḥ |ārogya pūrvam kuśalam vācyā mātā rumā ca me ||4-55-14|| mātaram caiva me tārām āśvāsayitum arhatha |prakṛtyā priya putrā sā sānukrośā tapasvinī ||4-55-15|| vinaṣṭam mām iha śrutvā vyaktam hāsyati jīvitam |etāvat uktvā vacanam vṛddhān tān abhivādya ca ||4-55-16|| viveśa aṃgado bhūmau rudan darbheṣu durmanāḥ |tasya saṃviśataḥ tatra rudanto vānara ṛṣabhāḥ ||4-55-17|| nayanebhyaḥ pramumucuḥ uṣṇam vai vāri duḥkhitāḥ |sugrīvam caiva nindantaḥ praśaṃsantaḥ ca vālinam ||4-55-18|| parivārya aṃgadam sarve vyavasyan prāyam āsitum |tat vākyam vāli putrasya vijñāya plavaga ṛṣabhāḥ ||4-55-19|| upaspṛśya udakam sarve prāk mukhāḥ samupāviśan |dakṣiṇa agreṣu darbheṣu udak tīram samāśritāḥ ||4-55-20|| mumūrṣavao hariśreṣṭā etat kṣamam iti sma ha |rāmasya vana vāsam ca kṣayam daśarathasya ca ||4-55-21|| janasthāna vadham caiva vadham caiva jaṭāyuṣaḥ |haraṇam caiva vaidehyā vālinaḥ ca vadham tathā |rāma kopam ca vadatām harīṇām bhayam āgataḥ ||4-55-22|| sa saṃviśadbhiḥ bahubhiḥ mahīdharomahāadri kūṭa pramitaiḥ plavaṃgamaiḥ |babhūva sannādita nirdara antarobhṛśam nadadbhiḥ jaladaiḥ iva aṃbaram ||4-55-23|| upaviṣṭāḥ tu te sarve yasmin prāyam giri sthale |harayo gṛdhra rājaḥ ca tam deśam upacakrame ||4-56-1|| sāṃpātiḥ nāma nāmnā tu cira jīvī vihaṃgamaḥ |bhrātā jaṭāyuṣaḥ śrīmān prakhyāta bala pauruṣaḥ ||4-56-2|| kaṃdarāt abhiniṣkramya sa vindhyasya mahāgireḥ |upaviṣṭān harīn dṛṣṭvā hṛṣṭātmā giram abravīt ||4-56-3|| vidhiḥ kila naram loke vidhānena anuvartate |yathā ayam vihito bhakṣyaḥ cirāt mahyam upāgataḥ ||4-56-4|| paraṃparāṇām bhakṣiṣye vānarāṇām mṛtam mṛtam |uvāca etat vacaḥ pakṣī tān nirīkṣya plavaṃgamān ||4-56-5|| tasya tat vacanam śrutvā bhakṣa lubdhasya pakṣiṇaḥ |aṃgadaḥ param āyasto hanūmaṃtam atha abravīt ||4-56-6|| paśya sītā - gṛdhrā - apadeśena sākṣāt vaivasvato yamaḥ |imam deśam anuprāpto vānarāṇām vipattaye ||4-56-7|| rāmasya na kṛtam kāryam na kṛtam rāja śāśanam |harīṇām iyam ajñātā vipattiḥ sahasā āgatā ||4-56-8|| vaidehyāḥ priya kāmena kṛtam karma jaṭāyuṣā |gṛdhra rājena yat tatra śrutam vaḥ tat aśeṣataḥ ||4-56-9|| tathā sarvāṇi bhūtāni tiryak yoni gatāni api |priyam kurvanti rāmasya tyaktvā prāṇān yathā vayam ||4-56-10|| anyonyam upakurvanti sneha kāruṇya yantritāḥ |tataḥ tasya upakāra artham tyajata ātmānam ātmanā ||4-56-11|| priyam kṛtvā hi rāmasya dharmajñena jaṭāyuṣā |rāghava arthe pariśrāntā vayam saṃtyakta jīvitāḥ ||4-56-12|| kāṃtārāṇi prapannāḥ sma na ca paśyāma maithilīm |sa sukhī gṛdhra rājaḥ tu rāvaṇena hato raṇe |muktaḥ ca sugrīva bhayāt gataḥ ca paramām gatim ||4-56-13|| jaṭāyuṣo vināśena rājño daśarathasya ca |haraṇena ca vaidehyāḥ saṃśayam harayo gatāḥ ||4-56-14|| rāma lakṣmaṇayoḥ vāsām araṇye saha sītayā |rāghavasya ca bāṇena vālinaḥ ca tathā vadhaḥ ||4-56-15|| rāma kopāt aśeṣāṇām rākṣasām ca tathā vadham |kaikeyyā vara dānena idam ca vikṛtam kṛtam ||4-56-16|| tat asukham anukīrtitam vacobhuvi patitān ca nirīkṣya vānarān |bhṛśa cakita matiḥ mahāmatiḥkṛpaṇam udāhṛtavān sa gṛdhrarājaḥ ||4-56-17|| tat tu śrutvā tadā vākyam aṃgadasya mukha udgatam |abravīt vacanam gṛdhraḥ tīkṣṇa tuṇḍo mahāsvanaḥ ||4-56-18|| ko ayam girā ghoṣayati prāṇaiḥ priyatarasya me |jaṭāyuṣo vadham bhrātuḥ kaṃpayan iva me manaḥ ||4-56-19|| katham āsīt janasthāne yuddham rākṣasa gṛdhrayoḥ |nāmadheyam idam bhrātuḥ cirasya adya mayā śrutam ||4-56-20|| iccheyam giri durgāt ca bhavadbhiḥ avatāritum |yavīyaso guṇajñasya ślāghanīyasya vikramaiḥ ||4-56-21|| ati dīrghasya kālasya parituṣṭo asmi kīrtitanāt |tat iccheyam aham śrotum vināśam vānara ṛṣabhāḥ ||4-56-22|| bhrātuḥ jaṭāyuṣaḥ tasya janasthāna nivāsinaḥ |tasya eva ca mama bhrātuḥ sakhā daśarathaḥ katham ||4-56-23|| yasya rāmaḥ priyaḥ putro jyeṣṭho guru jana priyaḥ |sūrya aṃśu dagdha pakṣatvāt na śaknomi visarpitum |iccheyam parvatāt asmāt avatartum arindamāḥ ||4-56-24|| śokāt bhraṣṭa svaram api śrutvā te hari yūthapāḥ |śraddadhuḥ na eva tat vākyam karmaṇā tasya śankitāḥ ||4-57-1|| te prāyam upaviṣṭāḥ tu dṛṣṭvā gṛdhram plavaṃgamāḥ |cakruḥ buddhim tadā raudrām sarvān naḥ bhakṣayiṣyati ||4-57-2|| sarvathā prāyam āsīnān yadi naḥ bhakṣayiṣyati |kṛta kṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṣipram siddhim ito gatāḥ ||4-57-3|| etām buddhim tataḥ cakruḥ sarve te hari yūthapāḥ |avatārya gireḥ śṛṃgāt gṛdhram āha aṃgadaḥ tadā ||4-57-4|| babhūvuḥ ṛkṣarajo nāma vānarendraḥ pratāpavān |mama āryaḥ pārthivaḥ pakṣin dhārmikau tasya ca ātmajau ||4-57-5|| sugrīvaḥ caiva valī ca putrau ghana balau ubhau |loke viśruta karmā abhūt rājā vālī pitā mama ||4-57-6|| rājā kṛtsnasya jagataḥ ikṣvākūṇām mahārathaḥ |rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakā vanam ||4-57-7|| lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā ca api bhāryayā |pituḥ nideśa nirato dharmam panthānam āśritaḥ ||4-57-8|| tasya bhāryā janasthānāt rāvaṇena hṛtā balāt |rāmasya ca pituḥ mitram jaṭāyuḥ nāma gṛdhra rāṭ ||4-57-9|| dadarśa sītām vaidehīm hriyamāṇām vihāyasā |rāvaṇam viratham kṛtvā sthāpayitvā ca maithilīm |pariśrāntaḥ ca vṛddhaḥ ca rāvaṇena hato raṇe ||4-57-10|| evam gṛdhro hataḥ tena rāvaṇena balīyasā |saṃskṛtaḥ ca api rāmeṇa gataḥ ca gatim uttamām ||4-57-11|| tato mama pitṛvyeṇa sugrīveṇa mahātmanā |cakāra rāghavaḥ sakhyam saḥ avadhīt pitaram mama ||4-57-12|| mama pitrā viruddho hi sugrīvaḥ sacivaiḥ saha |nihatya vālinam rāmaḥ tataḥ tam abhiṣecayat ||4-57-13|| sa rājye sthāpitaḥ tena sugrīvo vānareśvaraḥ |rājā vānara mukhyānām tena prasthāpitā vayam ||4-57-14|| evam rāma prayuktāḥ tu mārgamāṇāḥ tataḥ tataḥ |vaidehīm na adhigacchāmo rātrau sūrya prabhām iva ||4-57-15|| te vayam daṇdakāraṇyam vicitya susamāhitāḥ |ajñānāt tu praviṣṭāḥ sma dharaṇyā vivṛtam bilam ||4-57-16|| mayasya māyā vihitam tat bilam ca vicinvatām |vyatītaḥ tatra naḥ māsaḥ yaḥ rājñā samayaḥ kṛtaḥ ||4-57-17|| te vayam kapi rājasya sarve vacana kāriṇaḥ |kṛtām saṃsthām atikrāntā bhayāt prāyam upāsitāḥ ||4-57-18|| kruddhe tasmin tu kākutsthe sugrīve ca sa lakṣmaṇe |gatānām api sarveṣām tatra naḥ na asti jīvitam ||4-57-19|| iti uktaḥ karuṇam vākyam vānaraiḥ tyakta jīvitaiḥ |sa bāṣpo vānarān gṛdhraḥ pratyuvāca mahāsvanaḥ ||4-58-1|| yavīyān mama sa bhrātā jaṭāyuḥ nāma vānarāḥ |yam ākhyāta hatam yuddhe rāvaṇena balīyasā ||4-58-2|| vṛddha bhāvāt apakṣatvāt śṛṇvan tat api marṣaye |na hi me śaktiḥ adya asti bhrātuḥ vaira vimokṣaṇe ||4-58-3|| purā vṛtra vadhe vṛtte sa ca aham ca jaya eṣiṇau |ādityam upayātau svo jvalaṃtam raśmi mālinam ||4-58-4|| āvṛtya ākāśa mārgeṇa javena svar gatau bhṛśam |madhyam prāpte ca sūrye ca jaṭāyuḥ avasīdati ||4-58-5|| tam aham bhrātaram dṛṣṭvā sūrya raśmibhiḥ arditam |pakṣābhyam chādayāmāsa snehāt parama vihvalam ||4-58-6|| nirdagdha patraḥ patito vindhye aham vānararṣabhāḥ |aham asmin vasan bhrātuḥ pravṛttim na upalakṣaye ||4-58-7|| jaṭāyuṣaḥ tu evam ukto bhrātrā sampātinā tadā |yuva rājo mahāprājñaḥ pratyuvāca aṃgadaḥ tadā ||4-58-8|| jaṭāyuṣo yadi bhrātā śrutam te gaditam mayā |ākhyāhi yadi jānāsi nilayam tasya rakṣasaḥ ||4-58-9|| adīrgha darśinam tam vā rāvaṇam rākṣasādhipam |antike yadi vā dūre yadi jānāsi śaṃsa naḥ ||4-58-10|| tato abravīt mahātejā bhrātā jyeṣṭho jaṭāyuṣaḥ |ātma anurūpam vacanam vānarān saṃpraharṣayan ||4-58-11|| nirdagdha pakṣo gṛdhro aham gata vīryaḥ plavam gamāḥ |vāṅ mātreṇa tu rāmasya kariṣye sāhyam uttamam ||4-58-12|| jānāmi vāruṇān lokān viṣṇoḥ traivikramān api |deva asura vimardām ca hi amṛtasya ca maṃthanam ||4-58-13|| rāmasya yat idam kāryam kartavyam prathamam mayā |jarayā ca hatam tejaḥ prāṇāḥ ca śithilā mama ||4-58-14|| taruṇī rūpa saṃpannā sarva ābharaṇa bhūṣitā |hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena durātmanā ||4-58-15|| krośantī rāma rāma iti lakṣmaṇa iti ca bhāminī |bhūṣaṇāni apavidhyantī gātrāṇi ca vidhunvatī ||4-58-16|| sūrya prabhā iva śaila agre tasyāḥ kauśeyam uttamam |asite rākṣase bhāti yathā vā taḍit aṃbude ||4-58-17|| tām tu sītām aham manye rāmasya parikīrtanāt |śrūyatām me kathayato nilayam tasya rakṣasaḥ ||4-58-18|| putro viśravasaḥ sākṣāt bhrātā vaiśravaṇasya ca |adhyāste nagarīm laṃkām rāvaṇo nāma rākṣasaḥ ||4-58-19|| ito dvīpe samudrasya saṃpūrṇe śata yojane |tasmin laṃkā purī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā ||4-58-20|| jāṃbūnadamayaiḥ dvāraiḥ citraiḥ kāṃcana vedikaiḥ |prāsādaiḥ hema varṇaiḥ ca mahadbhiḥ susamākṛtā ||4-58-21|| prākāreṇa arka varṇena mahatā ca samanvitā |tasyām vasati vaidehī dīnā kauśeya vāsinī ||4-58-22|| rāvaṇa antaḥpure ruddhā rākṣasībhiḥ surakṣitā |janakasya ātmajām rājñaḥ tasyām drakṣyatha maithilīm ||4-58-23|| laṃkāyām atha guptāyām sāgareṇa samaṃtataḥ |saṃprāpya sāgarasya aṃtam saṃpūrṇam śata yojanam ||4-58-24|| āsādya dakṣiṇam tīram tato drakṣyatha rāvaṇam |tatra eva tvaritāḥ kṣipram vikramadhvam plavaṃgamāḥ ||4-58-25|| jñānena khalu paśyāmi dṛṣṭvā pratyāgamiṣyatha |ādyaḥ paṃthāḥ kuliṃgānām ye ca anye dhānya jīvinaḥ ||4-58-26|| dvitīyo bali bhojānām ye ca vṛkṣa phala aśinaḥ |bhāsāḥ tṛtīyam gacchanti krauncāḥ ca kuraraiḥ saha ||4-58-27|| śyenāḥ caturtham gacchanti gṛdhrā gacchanti paṃcamam |bala vīrya upapannānām rūpa yauvana śālinām ||4-58-28|| ṣaṣṭhaḥ tu panthā haṃsānām vainateya gatiḥ parā |vainateyāt ca naḥ janma sarveṣām vānararṣabhāḥ ||4-58-29|| garhitam tu kṛtam karma yena sma piśita aśanāḥ |pratikāryam ca me tasya vairam bhrātṛ kṛtam bhavet ||4-58-30|| iha sthaḥ aham prapaśyāmi rāvaṇam jānakīm tathā |asmākam api sauparṇam divyam cakṣur balam tathā ||4-58-31|| tasmāt āhāra vīryeṇa nisargeṇa ca vānarāḥ |āyojana śatāt sāgrāt vayam paśyāma nityaśaḥ ||4-58-32|| asmākam vihitā vṛttiḥ nisārgeṇa ca dūrataḥ |vihitā pāda mūle tu vṛttiḥ caraṇa yodhinām ||4-58-33|| upāyo dṛśyatām kaścit laṃghane lavaṇa aṃbhasaḥ |abhigamya tu vaidehīm samṛddha arthā gamiṣyatha ||4-58-34|| samudram netum icchāmi bhavadbhiḥ varuṇa ālayam |pradāsyāmi udakam bhrātuḥ svar gatasya mahātmanaḥ ||4-58-35|| tato nītvā tu tam deśam tīre nada nadī pateḥ |nirdagdha pakṣam saṃpātim vānarāḥ sumahauojasaḥ ||4-58-36|| tam punaḥ pratyānayitvā vai tam deśam pataga īśvaram |babhūvuḥ vānarā hṛṣṭāḥ pravṛttim upalabhya te ||4-58-37|| tataḥ tat amṛta āsvādam gṛdhra rājena bhāṣitam |niśamya mudito hṛṣṭāḥ te vacaḥ plavagarṣabhāḥ ||4-59-1|| jāṃbavān vānara śreṣṭhaḥ saha sarvaiḥ plavaṃgamaiḥ |bhū talāt sahasā utthāya gṛdhra rājānam abravīt ||4-59-2|| kva sītā kena vā dṛṣṭā ko vā harati maithilīm |tat ākhyātu bhavān sarvam gatiḥ bhava vana okasām ||4-59-3|| ko dāśarathi bāṇānām vajra vega nipātinām |svayam lakṣmaṇam muktānām na ciṃtayati vikramam ||4-59-4|| sa harīn prati saṃyuktān sītā śruti samāhitān |punaḥ āśvāsayan prīta idam vacanam abravīt ||4-59-5|| śrūyatām iha vaidehyā yathā me haraṇam śrutam |yena ca api mama ākhyātam yatra ca āyata locanā ||4-59-6|| aham asmin girau durge bahu yojanam āyate |cirāt nipatito vṛddhaḥ kṣīṇa prāṇa parākramaḥ ||4-59-7|| tam mām evam gatam putraḥ supārśvo nāma nāmataḥ |āhāreṇa yathā kālam bibharti patatām varaḥ ||4-59-8|| tīkṣṇa kāmāḥ tu gaṃdharvāḥ tīkṣṇa kopā bhujaṃgamāḥ |mṛgāṇām tu bhayam tīkṣṇam tataḥ tīkṣṇa kṣudhā vayam ||4-59-9|| sa kadācit kṣudhā ārtasya mama āhāra kānkṣiṇaḥ |gata sūryo ahani prāpto mama putro hi anāmiṣaḥ ||4-59-10|| sa mayā āhāra saṃrodhāt pīḍitaḥ prīti vardhanaḥ |anumānya yathā tattvam idam vacanam abravīt ||4-59-11|| aham tāta yathā kālam āmiṣa arthī kham āplutaḥ |mahendrasya gireḥ dvāram āvṛtya ca susamāśritaḥ ||4-59-12|| tatra sattva sahasrāṇām sāgara antara cāriṇām |paṃthānam eko adhyavasam saṃniroddhum avāṅ mukhaḥ ||4-59-13|| tatra kaścit mayā dṛṣṭaḥ sūrya udaya sama prabhām |striyam ādāya gacchan vai bhinna aṃjana caya upamaḥ ||4-59-14|| so aham abhyavahāra artham tau dṛṣṭvā kṛta niścayaḥ |tena sāmnā vinītena panthānam anuyācitaḥ ||4-59-15|| na hi sāma upapannānām prahartā vidyate bhuvi |nīceṣu api janaḥ kaścit kim aṅga bata mat vidhaḥ ||4-59-16|| sa yātaḥ tejasā vyoma saṃkṣipan iva vegataḥ |atha aham khe caraiḥ bhūtaiḥ abhigamya sabhājitaḥ ||4-59-17|| diṣṭyā jīvati sīta iti hi abruvan mām maharṣayaḥ |kathaṃcit sa kalatraḥ asau gataḥ te svasti asaṃśayam ||4-59-18|| evam uktaḥ tato aham taiḥ siddhaiḥ parama śobhanaiḥ |sa ca me rāvaṇo rājā rakṣasām prativeditaḥ ||4-59-19|| paśyan dāśaratheḥ bhāryām rāmasya janaka ātmajām |bhraṣṭa ābharaṇa kauśeyām śoka vega parājitām ||4-59-20|| rāma lakṣmaṇayoḥ nāma krośantīm mukta mūrdhajām |eṣa kāla atyayaḥ tāta iti vākyavidām varaḥ ||4-59-21|| etat artham samagram me supārśvaḥ pratyavedayat |tat śrutvā api hi me buddhiḥ na āsīt kācit parākrame ||4-59-22|| apakṣo hi katham pakṣī karma kiṃcit samārabhet |yat tu śakyam mayā kartum vāk buddhi guṇa vartinā ||4-59-23|| śrūyatām tatra vakṣyāmi bhavatām pauruṣa āśrayam |vāk matibhyām hi sārveṣām kariṣyāmi priyam hi vaḥ ||4-59-24|| yat hi dāśaratheḥ kāryam mama tat na atra saṃśayaḥ |tat bhavanto mati śreṣṭhā balavanto manasvinaḥ ||4-59-25|| prahitāḥ kapi rājena devaiḥ api durāsadāḥ |rāma lakṣmaṇa bāṇāḥ ca niśitāḥ kaṃka patriṇaḥ ||4-59-26|| trayāṇām api lokānām paryāptāḥ trāṇa nigrahe |kāmam khalu daśagrīvaḥ tejo bala samanvitaḥ |bhavatām tu samarthānām na kiṃcit api duṣkaram ||4-59-27|| tat alam kāla saṃgena kriyatām buddhi niścayaḥ |na hi karmasu sajjante buddhimanto bhavat vidhāḥ ||4-59-28|| tataḥ kṛta udakam snātam tam gṛdhram hari yūthapāḥ |upaviṣṭā girau ramye parivārya samantataḥ ||4-60-1|| tam aṃgadam upāsīnam taiḥ sarvaiḥ haribhiḥ vṛtam |janita pratyayo harṣāt saṃpātiḥ punaḥ abravīt ||4-60-2|| kṛtvā niḥśabdam eka agrāḥ śṛṇvantu harayo mama |tathyam saṃkīrtayiṣyāmi yathā jānāmi maithilīm ||4-60-3|| asya vindhyasya śikhare patito asmi purā anagha |sūrya tāpa parīta aṃgo nirdagdhaḥ sūrya raśmibhiḥ ||4-60-4|| labdha saṃjñaḥ tu ṣaḍ rātrāt vivaśo vihvalan iva |vīkṣamāṇo diśaḥ sarvā na abhijānāmi kiṃcana ||4-60-5|| tataḥ tu sāgarān śailān nadīḥ sarvāḥ sarāṃsi ca |vanāni ca pradeśān ca samīkṣya matiḥ āgatām ||4-60-6|| hṛṣṭa pakṣi gaṇa ākīrṇaḥ kandara udara kūṭavān |dakṣiṇasya udadheḥ tīre vindhyo ayam iti niścitaḥ ||4-60-7|| āsīt ca atra āśramam puṇyam suraiḥ api supūjitam |ṛṣiḥ niśākaro nāma yasmin ugra tapā abhavat ||4-60-8|| aṣṭau varṣa sahasrāṇi tena asmin ṛṣiṇā girau |vasato mama dharmajño svar gate tu niśākare ||4-60-9|| avatīrya ca vindhya agrāt kṛcchreṇa viṣamāt śanaiḥ |tīkṣṇa darbhām vasumatīm duḥkhena punar āgataḥ ||4-60-10|| tam ṛṣim draṣṭu kāmo asmi duḥkhena abhyāgato bhṛśam |jaṭāyuṣā mayā caiva bahuśo abhigato hi saḥ ||4-60-11|| tasya āśrama padābhyāśe vavuḥ vātāḥ sugandhinaḥ |vṛkṣo na apuṣpitaḥ kaścit aphalo vā na dṛśyate ||4-60-12|| upetya ca āśramam puṇyam vṛkṣa mūlam upāśritaḥ |draṣṭu kāmaḥ pratīkṣe ca bhagavaṃtam niśākaram ||4-60-13|| atha paśyami dūrastham ṛṣim jvalita tejasam |kṛta abhiṣekam durdharṣam upāvṛttam udan mukham ||4-60-14|| tam ṛkṣāḥ sṛmarā vyāghrāḥ siṃhā nānā sarīsṛpāḥ |parivārya upagacchanti dātāram prāṇino yathā ||4-60-15|| tataḥ prāptam ṛṣim jñātvā tāni sattvāni vai yayuḥ |praviṣṭe rājani yathā sarvam sa amātyakam balam ||4-60-16|| ṛṣiḥ tu dṛṣṭvā mām tuṣṭaḥ praviṣṭaḥ ca āśramam punaḥ |muhūrta mātrān nirgamya tataḥ kāryam apṛcchata ||4-60-17|| saumya vaikalyatām dṛṣṭvā romṇām te na avagamyate |agni dagdhau imau pakṣau prāṇāḥ cāpi śarīrake ||4-60-18|| gṛdhrau dvau dṛṣṭa pūrvau me mātariśva samau jave |gṛdhrāṇām caiva rājānau bhrātarau kāma rūpiṇau ||4-60-19|| jyeṣṭho avita stvam tu saṃpāte jaṭāyuḥ anujaḥ tava |mānuṣam rūpam āsthāya gṛhṇītām caraṇau mama ||4-60-20|| kim te vyādhi samutthānam pakṣayoḥ patanam katham |daṇḍo vā ayam dhṛtaḥ kena sarvam ākhyāhi pṛcchataḥ ||4-60-21|| tataḥ tat dāruṇam karma duṣkaram sāhasāt kṛtam |ācacakṣe muneḥ sarvam sūrya anugamanam tathā ||4-61-1|| bhagavan vraṇa yuktatvāt lajjayā ca akula indriyaḥ |pariśrānto na śaknomi vacanam paribhāṣitum ||4-61-2|| aham caiva jaṭāyuḥ ca saṃgharṣāt darpa mohitau |ākāśam patitau dūrāt jijñāsantau parākramam ||4-61-3|| kailāsa śikhare baddhvā munīnām agrataḥ paṇam |raviḥ syāt anuyātavyo yāvat astam mahāgirim ||4-61-4|| api āvām yugapat prāptau apaśyāva mahī tale |ratha cakra pramāṇāni nagarāṇi pṛthak pṛthak ||4-61-5|| kvacit vāditra ghoṣaḥ ca kvacit bhūṣaṇa niḥsvanaḥ |gāyantīḥ sma aṃganā bahvīḥ paśyāvo rakta vāsasaḥ ||4-61-6|| tūrṇam utpatya ca ākāśam āditya patham āsthitau |āvām ālokayāvaḥ tat vanam śādvala saṃsthitam ||4-61-7|| upalaiḥ iva saṃchannā dṛśyate bhūḥ śila uccayaiḥ |āpagābhiḥ ca saṃvītā sūtraiḥ iva vasuṃdharā ||4-61-8|| himavān caiva vindhyaḥ ca meruḥ ca sumahān giriḥ |bhū tale saṃprakāśante nāgā iva jala āśaye ||4-61-9|| tīvraḥ svedaḥ ca khedaḥ ca bhayam ca āsīt tadā avayoḥ |samāviśata mohaḥ ca tato mūrcchā ca dāruṇā ||4-61-10|| na ca dik jñāyate yāmyā na āgneyī na ca vāruṇī |yuga ante niyato loko hato dagdha iva agninā ||4-61-11|| manaḥ ca me hatam bhūyaḥ cakṣuḥ prāpya tu saṃśrayam |yatnena mahatā hi asmin manaḥ saṃdhāya cakṣuṣī ||4-61-12|| yatnena mahatā bhūyo bhāskaraḥ pratilokitaḥ |tulyaḥ pṛthvī pramāṇena bhāskaraḥ pratibhāti nau ||4-61-13|| jaṭāyuḥ mām anāpṛcchya nipapāta mahīm tataḥ |tam dṛṣṭvā tūrṇam ākāśāt ātmānam muktavān aham ||4-61-14|| pakṣabhyām ca mayā gupto jaṭāyuḥ na pradahyata |pramādāt tatra nirdagdhaḥ patan vāyu pathāt aham ||4-61-15|| āśanke tam nipatitam janasthāne jaṭāyuṣam |aham tu patito vindhye dagdha pakṣo jaḍī kṛtaḥ ||4-61-16|| rājyāt hīno bhrātrā ca pakṣābhyām vikrameṇa ca |sarvathā martum eva icchan patiṣye śikharāt gireḥ ||4-61-17|| evam uktvā muniśreṣṭham arudam bhṛśa duḥkhitaḥ |atha dhyātvā muhūrtam tu bhagavān idam abravīt ||4-62-1|| pakṣau ca te prapakṣau ca punaḥ anyau bhaviṣyataḥ |cakṣuṣī caiva prāṇāḥ ca vikramaḥ ca balam ca te ||4-62-2|| purāṇe sumahat kāryam bhaviṣyam hi mayā śrutam |dṛṣṭam me tapasā caiva śrutvā ca viditam mama ||4-62-3|| rājā daśaratho nāma kaścit ikṣvāku vardhanaḥ |tasya putro mahātejā rāmo nāma bhaviṣyati ||4-62-4|| araṇyam ca saha bhrātrā lakṣmaṇena gamiṣyati |tasmin arthe niyuktaḥ san pitrā satya parākramaḥ ||4-62-5|| nairṛto rāvaṇo nāma tasya bhāryām hariṣyati |rākṣasendro janasthānāt avadhyaḥ sura dānavaiḥ ||4-62-6|| sā ca kāmaiḥ pralobhyantī bhakṣyaiḥ bhojyaiḥ ca maithilī |na bhokṣyati mahābhāgā duḥkha magnā yaśasvinī ||4-62-7|| paramānnam ca vaidehyā jñātvā dāsyati vāsavaḥ |yat annam amṛta prakhyam surāṇām api durlabham ||4-62-8|| tat annam maithilī prāpya vijñāya indrāt idam tu iti |agram uddhṛtya rāmāya bhū tale nirvapiṣyati ||4-62-9|| yadi jīvati me bhartā lakṣmaṇo vā api devaraḥ |devatvam gatayoḥ vā api tayoḥ annam idam tu iti ||4-62-10|| eṣyanti preṣitāḥ tatra rāma dūtāḥ plavaṃgamāḥ |ākhyeyā rāma mahiṣī tvayā tebhyo vihaṃgama ||4-62-11|| sarvathā tu na gaṃtavyam īdṛśaḥ kva gamiṣyasi |deśa kālau pratīkṣasva pakṣau tvam pratipatsyase ||4-62-12|| utsaheyam aham kartum adya eva tvām sa pakṣakam |iha sthaḥ tvam tu lokānām hitam kāryam kariṣyasi ||4-62-13|| tvayā api khalu tat kāryam tayoḥ ca nṛpa putrayoḥ |brāhmaṇānām gurūṇām ca munīnām vāsavasya ca ||4-62-14|| icchāmi aham api draṣṭum bhrātarau rāma lakṣmaṇau |na icche ciram dhārayitum prāṇān tyakṣye kalevaram |maharṣi tu tat abravīt idam dṛṣṭa tattva artha darśinaḥ ||4-62-15|| etaiḥ anyaiḥ ca bahubhiḥ vākyaiḥ vākya viśāradaḥ |mām praśasya abhyanujñāpya praviṣṭaḥ sa svam ālayam ||4-63-1|| kaṃdarāt tu visarpitvā parvatasya śanaiḥ śanaiḥ |aham viṃdhyam samāruhya bhavataḥ pratipālaye ||4-63-2|| adya tu etasya kālasya sāgram varṣa śatam gatam |deśa kāla pratīkṣo asmi hṛdi kṛtvā muneḥ vacaḥ ||4-63-3|| mahāprasthānam āsādya svar gate tu niśākare |mām nirdahati saṃtāpo vitarkaiḥ bahubhiḥ vṛtam ||4-63-4|| uditām maraṇe buddhim muni vākyaiḥ nivartaye |buddhiḥ yā tena me dattā prāṇānām rakṣaṇe mama ||4-63-5|| sā me apanayate duḥkham dīptā iva agni śikhā tamaḥ |budhyatā ca mayā vīryam rāvaṇasya durātmanaḥ ||4-63-6|| putraḥ saṃtarjito vāgbhiḥ na trātā maithilī katham |tasyā vilapitam śrutvā tau ca sītā viyojitau ||4-63-7|| na me daśaratha snehāt putreṇa utpāditam priyam |tasya tu evam bruvāṇasya saṃhataiḥ vānaraiḥ saha ||4-63-8|| utpetatuḥ tadā pakṣau samakṣam vana cāriṇām |sa dṛṣṭvā svām tanum pakṣaiḥ udgataiḥ aruṇa cchadaiḥ ||4-63-9|| praharṣam atulam lebhe vānarān ca idam abravīt |niśākarasya rājarṣeḥ prabhāvāt amita ojasaḥ ||4-63-10|| āditya raśmi nirdagdhau pakṣau punaḥ upasthitau |yauvane vartamānasya mama āsīt yaḥ parākramaḥ ||4-63-11|| tam eva adya avagacchāmi balam pauruṣam eva ca |sarvathā kriyatām yatnaḥ sītām adhigamiṣyatha ||4-63-12|| pakṣa lābho mama ayam vaḥ siddhi pratyaya kārakaḥ |iti uktvā tān harīn sarvān saṃpātiḥ patagottama ||4-63-13|| utpapāta gireḥ śṛṃgāt jijñāsuḥ kha gamo gatim |tasya tat vacanam śrutvā pratisaṃhṛṣṭa mānasāḥ |babhūvuḥ hari śārdūlā vikrama abhyudaya unmukhāḥ ||4-63-14|| atha pavana samāna vikramāḥplavaga varāḥ pratilabdha pauruṣāḥ |abhijit abhimukhām diśam yayuḥjanaka sutā parimārgaṇa unmukhāḥ ||4-63-15|| ākhyātā gṛdhra rājena samutplutya plavaṃgamāḥ |saṃgatāḥ prīti saṃyuktā vineduḥ siṃha vikramāḥ ||4-64-1|| saṃpāteḥ vacanam śrutvā harayo rāvaṇa kṣayam |hṛṣṭāḥ sāgaram ājagmuḥ sītā darśana kānkṣiṇaḥ ||4-64-2|| abhikramya tu tam deśam dadṛśur bhīma vikramāḥ |kṛtsnam lokasya mahataḥ pratibiṃbam iva sthitam ||4-64-3|| dakṣiṇasya samudrasya samāsādya uttarām diśam |saṃniveśam tataḥ cakruḥ sahitā vānara uttamāḥ ||4-64-4|| prasuptam iva ca anyatra krīḍantam iva ca anyataḥ |kvacit parvata mātraiḥ ca jala rāśibhiḥ āvṛtam ||4-64-5|| saṃkulam dānava indraiḥ ca pātāla tala vāsibhiḥ |roma harṣa karam dṛṣṭvā viṣeduḥ kapikuṃjarāḥ ||4-64-6|| ākāśam iva duṣpāram sāgaram prekṣya vānarāḥ |viṣeduḥ sahitā sarve katham kāryam iti bruvan ||4-64-7|| viṣaṇṇām vāhinīm dṛṣṭvā sāgarasya nirīkṣaṇāt |āśvāsayāmāsa harīn bhaya ārtān hari sattamaḥ ||4-64-8|| na viṣāde manaḥ kāryam viṣādo doṣavattaraḥ |viṣādo hanti puruṣam bālam kruddha iva uragaḥ ||4-64-9|| yo viṣādo prasahate vikrame samupasthite |tejasā tasya hīnasya puruṣa artho na siddhyati ||4-64-10|| tasyām rātryām vyatītāyām aṃgado vānaraiḥ saha |hari vṛddhaiḥ samāgamya punar maṃtram amaṃtrayat ||4-64-11|| sā vānarāṇām dhvajinī parivārya aṃgadam babhau |vāsavam parivārya iva marutām vāhinī sthitā ||4-64-12|| ko anyaḥ tām vānarīm senām śaktaḥ staṃbhayitum bhavet |anyatra vāli tanayāt anyatra ca hanūmataḥ ||4-64-13|| tataḥ tān hari vṛddhān ca tat ca sainyam arindamaḥ |anumānya aṃgadaḥ śrīmān vākyam arthavat abravīt ||4-64-14|| ka idānīm mahātejā laṃghayiṣyati sāgaram |kaḥ kariṣyati sugrīvam satya sandham arindamam ||4-64-15|| ko vīro yojana śatam laṃghayeta plavaṃgamāḥ |imān ca yūthapān sarvān mocayet ko mahābhayāt ||4-64-16|| kasya prasādāt dārān ca putrān caiva gṛhāṇi ca |ito nivṛttāḥ paśyema siddha arthāḥ sukhino vayam ||4-64-17|| kasya prasādāt rāmam ca lakṣmaṇam ca mahābalam |abhigacchema saṃhṛṣṭāḥ sugrīvam ca mahābalam ||4-64-18|| yadi kaścit samartho vaḥ sāgara plavane hariḥ |sa dadātu iha naḥ śīghram puṇyām abhaya dakṣiṇām ||4-64-19|| aṃgadasya vacaḥ śrutvā na kaścit kiṃcit abravīt |stimitā iva abhavat sarvā sā tatra hari vāhinī ||4-64-20|| punar eva aṃgadaḥ prāha tān harīn hari sattamaḥ |sarve balavatām śreṣṭhā bhavanto dṛḍha vikramāḥ |vyapadeśya kule jātāḥ pūjitāḥ ca api abhīkṣṇaśaḥ ||4-64-21|| na hi vo gamane saṃgaḥ kadācit api kasyacit bhavet |bruvadhvam yasya yā śaktiḥ plavane plavagarṣabhāḥ ||4-64-22|| aneka śata sāhasrīm viṣaṇṇām hari vāhinīm |jāṃbavān samudīkṣya evam hanumaṃtam atha abravīt ||4-66-1|| vīra vānara lokasya sarva śāstra vidām vara |tūṣṇīm ekāṃtam āśritya hanuman kim na jalpasi ||4-66-2|| hanuman hari rājasya sugrīvasya samo hi asi |rāma lakṣmaṇayoḥ ca api tejasā ca balena ca ||4-66-3|| ariṣṭaneminaḥ putro vainateyo mahābalaḥ |garutmān iva vikhyāta uttamaḥ sarva pakṣiṇām ||4-66-4|| bahuśo hi mayā dṛṣṭaḥ sāgare sa mahābalaḥ |bhujagān uddharan pakṣī mahāvego mahāyaśāḥ ||4-66-5|| pakṣayoḥ yat balam tasya tāvat bhuja balam tava |vikramaḥ ca api vegaḥ ca na te tena apahīyate ||4-66-6|| balam buddhiḥ ca tejaḥ ca sattvam ca hari sattama |viśiṣṭam sarva bhūteṣu kim ātmānam na sajjase ||4-66-7|| apsara apsarasām śreṣṭhā vikhyātā puṃjikasthalā |aṃjanā iti parikhyātā patnī kesariṇo hareḥ ||4-66-8|| vikhyātā triṣu lokeṣu rūpeṇā apratimā bhuvi |abhiśāpāt abhūt tāta kapitve kāma rūpiṇī ||4-66-9|| duhitā vānara indrasya kuṃjarasya mahātmanaḥ |mānuṣam vigraham kṛtvā rūpa yauvana śālinī ||4-66-10|| vicitra mālya ābharaṇā kadācit kṣauma dhāriṇī |acarat parvatasya agre prāvṛḍ aṃbuda sannibhe ||4-66-11|| tasyā vastram viśālākṣyāḥ pītam rakta daśam śubham |sthitāyāḥ parvatasya agre māruto apaharat śanaiḥ ||4-66-12|| sa dadarśa tataḥ tasyā vṛttau ūrū susaṃhatau |stanau ca pīnau sahitau sujātam cāru ca ānanam ||4-66-13|| tām balāt āyata śroṇīm tanu madhyām yaśasvinīm |dṛṣṭvā eva śubha sarvāngīm pavanaḥ kāma mohitaḥ ||4-66-14|| sa tām bhujābhyām dīrghābhyām paryaṣvajata mārutaḥ |manmatha āviṣṭa sarvāngo gata ātmā tām aninditām ||4-66-15|| sā tu tatra eva saṃbhrāṃtā suvṛttā vākyam abravīt |eka patnī vratam idam ko nāśayitum icchati ||4-66-16|| aṃjanāyā vacaḥ śrutvā mārutaḥ pratyabhāṣata |na tvām hiṃsāmi suśroṇi mā bhūt te manasoi bhayam ||4-66-17|| manasā asmi gato yat tvām pariṣvajya yaśasvini |vīryavān buddhi saṃpannaḥ putraḥ tava bhaviṣyati ||4-66-18|| mahāsāttvo mahāteja mahābala parākramaḥ |laṃghane plavane caiva bhaviṣyati mayā samaḥ ||4-66-19|| evam uktā tataḥ tuṣṭā jananī te mahākapeḥ |guhāyām tvām mahābāho prajajñe plavagarṣabha ||4-66-20|| abhyutthitam tataḥ sūryam bālo dṛṣṭvā mahā vane |phalaṃcetijighṛkṣustvamutplutyābhyutpatodivam - yadvā -phalam ca iti jighṛkṣuḥ tvam utplutya abhiutpato divam ||4-66-21|| śatāni trīṇi gatvā atha yojanānām mahākape |tejasā tasya nirdhūto na viṣādam tato gataḥ ||4-66-22|| tvām api upagatam tūrṇam aṃtarīkṣam mahākape |kṣiptam indreṇa te vajram kopa āviṣṭena tejasā ||4-66-23|| tadā śailāgra śikhare vāmo hanur abhajyata |tato hi nāma dheyam te hanumān iti kīrtitam ||4-66-24|| tataḥ tvām nihatam dṛṣṭvā vāyuḥ gandha vahaḥ svayam |trailokyam bhṛśa saṃkruddho na vavau vai prabhaṃjanaḥ ||4-66-25|| saṃbhrāṃtāḥ ca surāḥ sarve trailokye kṣubhite sati |prasādayanti saṃkruddham mārutam bhuvaneśvarāḥ ||4-66-26|| prasādite ca pavane brahmā tubhyam varam dadau |aśastra vadhyatām tāta samare satya vikrama ||4-66-27|| vajrasya ca nipātena virujam tvām samīkṣya ca |sahasra netraḥ prīta ātmā dadau te varam uttamam ||4-66-28|| svacchaṃdataḥ ca maraṇam tava syāt iti vai prabho |sa tvam kesariṇaḥ putraḥ kṣetrajo bhīma vikramaḥ ||4-66-29|| mārutasya aurasaḥ putraḥ tejasā ca api tat samaḥ |tvam hi vāyu suto vatsa plavane ca api tat samaḥ ||4-66-30|| vayam adya gata prāṇā bhavān asmāsu sāṃpratam |dākṣya vikrama saṃpannaḥ kapi rāja iva aparaḥ ||4-66-31|| trivikrame mayā tāta sa śaila vana kānanā |triḥ sapta kṛtvaḥ pṛthivī parikrāntā pradakṣiṇam ||4-66-32|| tathā ca oṣadhayo asmābhiḥ saṃcitā deva śāsanāt |nirmathyam amṛtam yābhiḥ tadā tadānīm no mahat balam ||4-66-33|| sa idānīm aham vṛddhaḥ parihīna parākramaḥ |sāmpratam kālam asmākam bhavān sarva guṇa anvitaḥ ||4-66-34|| tat vijṛṃbhasva vikrāṃtaḥ plavatām uttamo hi asi |tvat vīryam draṣṭu kāmā iyam sarvā vānara vāhinī ||4-66-35|| uttiṣṭha hari śārdūla laṃghayasva mahā arṇavam |parā hi sarva bhūtānām hanuman yā gatiḥ tava ||4-66-36|| viṣāṇṇā harayaḥ sarve hanuman kim upekṣase |vikramasva mahāvega viṣṇuḥ trīn vikramān iva ||4-66-37|| tataḥ kapīnām ṛṣabheṇa coditaḥpratīta vegaḥ pavana ātmajaḥ kapiḥ |praharṣayan tām hari vīra vāhinīmcakāra rūpam mahat ātmanaḥ tadā ||4-66-38|| tam dṛṣṭvā jṛṃbhamāṇam te kramitum śata yojanam |vegena āpūryamāṇam ca sahasā vānarottamam ||4-67-1|| sahasā śokam utsṛjya praharṣeṇa samanvitāḥ |vineduḥ tuṣṭuvuḥ ca api hanūmantam mahābalam ||4-67-2|| prahṛṣṭā vismitāḥ ca api te vīkṣante samaṃtataḥ |trivikrama kṛta utsāham nārāyaṇam iva prajāḥ ||4-67-3|| saṃstūyamāno hanumān vyavardhata mahābalaḥ |samāviddhya ca lāṃgūlam harṣāt balam upeyivān ||4-67-4|| tasya saṃstūyamānasya sarvaiḥ vanara puṃgavaiḥ |tejasā āpūryamāṇasya rūpam āsīt anuttamam ||4-67-5|| yathā vijṛṃbhate siṃho vivṛte giri gahvare |mārutasya aurasaḥ putraḥ tathā saṃprati jṛṃbhate ||4-67-6|| aśobhata mukham tasya jṛṃbhamāṇasya dhīmataḥ |aṃbarīṣa upamam dīptam vidhūma iva pāvakaḥ ||4-67-7|| harīṇām utthito madhyāt saṃprahṛṣṭa tanū ruhaḥ |abhivādya harīn vṛddhān hanumān idam abravīt ||4-67-8|| arujan parvata agrāṇi hutāśana sakho anilaḥ |balavān aprameyaḥ ca vāyuḥ ākāśa gocaraḥ ||4-67-9|| tasya aham śīghra vegasya śīghra gasya mahātmanaḥ |mārutasya aurasaḥ putraḥ plavane ca asmi tat samaḥ ||4-67-10|| utsaheyam hi vistīrṇam ālikhaṃtam iva aṃbaram |merum girim asaṃgena parigaṃtum sahasraśaḥ ||4-67-11|| bāhu vega praṇunnena sāgareṇa aham utsahe |samāplāvayitum lokam sa parvata nadī hradam ||4-67-12|| mama ūru janghā vegena bhaviṣyati samutthitaḥ |samutthita mahā grāhaḥ samudro varuṇa ālayaḥ ||4-67-13|| pannaga aśanam ākāśe patantam pakṣi sevitam |vainateyam aham śaktaḥ parigaṃtum sahasraśaḥ ||4-67-14|| udayāt prasthitam vā api jvalaṃtam raśmi mālinam |an astamitam ādityam abhigaṃtum samutsahe ||4-67-15|| tato bhūmim asaṃspṛṣṭvā punaḥ āgantum utsahe |pravegena eva mahatā bhīmena plavagarṣabhāḥ ||4-67-16|| utsaheyam atikrāṃtum sarvān ākāśa gocarān |sāgaram śoṣayiṣyāmi dārayiṣyāmi medinīm ||4-67-17|| parvatān cūrṇaṣyāmi plavamānaḥ plavaṃgamāḥ |hariṣyāmi ūru vegena plavamāno mahāarṇavam ||4-67-18|| latānām vividhām puṣpam pādapānām ca sarvaśaḥ |anuyāsyati mām adya plavamānam vihāyasā ||4-67-19|| bhaviṣyati hi me panthāḥ svāteḥ panthā iva aṃbare |carantam ghoram ākāśam utpatiṣyantam eva ca ||4-67-20|| drakṣyanti nipatantam ca sarva bhūtāni vānarāḥ |mahā meru pratīkāśam mām drakṣyadhvam plavaṃgamāḥ ||4-67-21|| divam āvṛtya gacchantam grasamānam iva aṃbaram |vidhamiṣyāmi jīmūtān kaṃpayiṣyāmi parvatān |sāgaram śoṣayiṣyāmi plavamānaḥ samāhitaḥ ||4-67-22|| vainateyasya vā śaktiḥ mama vā mārutasya vā |ṛte suparṇa rājānam mārutam vā mahābalam |na tat bhūtam prapaśyāmi yat mām plutam anuvrajet ||4-67-23|| nimeṣa antara mātreṇa nirālaṃbanam aṃbaram |sahasā nipatiṣyāmi ghanāt vidyut iva utthitā ||4-67-24|| bhaviṣyati hi me rūpam plavamānasya sāgaram |viṣṇoḥ prakramamāṇasya tadā trīn vikramān iva ||4-67-25|| buddhyā ca aham prapaśyāmi manaḥ ceṣṭā ca me tathā |aham drakṣyāmi vaidehīm pramodadhvam plavaṃgamāḥ ||4-67-26|| mārutasya samo vege garuḍasya samo jave |ayutam yojanānām tu gamiṣyāmi iti me matiḥ ||4-67-27|| vāsavasya sa vajrasya brahmaṇo vā svayaṃbhuvaḥ |vikramya sahasā hastāt amṛtam tat iha ānaye ||4-67-28|| laṃkām vā api samutkṣipya gaccheyam iti me matiḥ |tam evam vānara śreṣṭham garjantam amita prabham ||4-67-29|| prahṛṣṭā harayaḥ tatra samudaikṣanta vismitāḥ |tat ca asya vacanam śrutvā jñātīnām śoka nāśanam ||4-67-30|| uvāca parisaṃhṛṣṭo jāṃbavān plavageśvaraḥ |vīra kesariṇaḥ putra vegavan māruta ātmaja ||4-67-31|| jñātīnām vipulaḥ śokaḥ tvayā tāta praṇāśitaḥ |tava kalyāṇa rucayaḥ kapi mukhyāḥ samāgatāḥ ||4-67-32|| maṃgalam kārya siddhi artham kariṣyanti samāhitāḥ |ṛṣīṇām ca prasādena kapi vṛddha matena ca ||4-67-33|| gurūṇām ca prasādena plavasva tvam mahāarṇavam |sthāsyāmaḥ ca eka pādena yāvat āgamanam tava ||4-67-34|| tvat gatāni ca sarveṣām jīvitāni vana okasām |tataḥ ca hari śārdūlaḥ tān uvāca vana okasaḥ ||4-67-35|| ko api loke na me vegam plavane dhārayiṣyati |etāni hi nagasya asya śilā saṃkaṭa śālinaḥ ||4-67-36|| śikharāṇi mahendrasya sthirāṇi ca mahānti ca |yeṣu vegam gamiṣyāmi mahendra śikhareṣu aham ||4-67-37|| nānā druma vikīrṇeṣu dhātu niṣpanda śobhiṣu |etāni mama vegam hi śikharāṇi mahānti ca ||4-67-38|| plavato dhārayiṣyanti yojanānām itaḥ śatam |tataḥ tu māruta prakhyaḥ sa hariḥ māruta ātmajaḥ |āruroha naga śreṣṭham mahndram ariṃardamaḥ ||4-67-39|| vṛtam nānā vidhaiḥ puṣpaiḥ mṛga sevita śādvalam |latā kusuma saṃbādham nitya puṣpa phala drumam ||4-67-40|| siṃha śārdūla caritam matta mātaṃga sevitam |matta dvija gaṇa ud dhuṣṭam salila utpīḍa saṃkulam ||4-67-41|| mahadbhiḥ ucchritam śṛngaiḥ mahendram sa mahābalaḥ |vicacāra hariśreṣṭho mahendra sāma vikramaḥ ||4-67-42|| bāhubhyām pīḍitaḥ tena mahāśailo mahātmanā |rarāsa siṃha abhihato mahān matta iva dvipaḥ ||4-67-43|| mumoca salila utpīḍān viprakīrṇa śilouccayaḥ |vitrasta mṛga mātaṃgaḥ prakaṃpita mahā drumaḥ ||4-67-44|| nānāgaṃdharvamithunairpānasaṃsargakarkaśaiḥ |utpatadbhirvihaṃgaiścavidyādharagaṇairapi - yadvā -nānā gandharva mithunaiḥ pāna saṃsarga karkaśaiḥ |ut patadbhiḥ vihaṃgaiḥ ca vidyādhara gaṇaiḥ api ||4-67-45|| tyajyamāna mahā sānuḥ saṃnilīna mahā uragaḥ |śaila śṛnga śilā utpātaḥ tadā abhūt sa mahā giriḥ ||4-67-46|| niḥśvasadbhistadātaitubhujagairardhaniḥsṛtaiḥ |sapatākaivābhātisatadādharaṇīdharaḥ|yadvā -niḥśvasadbhiḥ tadā taiḥ tu bhujagaiḥ ardha niḥsṛtaiḥ |sa patāka iva ābhāti sa tadā dharaṇī dharaḥ ||4-67-47|| ṛṣibhitrāsasaṃbhrāntaistyajyamānaśśiloccayaḥ - yadvā -ṛṣibhiḥ trāsa saṃbhrāṃtaiḥ tyajyamānaḥ śilā uccayaḥ |sīdan mahati kāṃtāre sārtha hīna iva adhva gaḥ ||4-67-48|| sa vegavān vega samāhita ātmāhari pravīraḥ para vīra hantā |manaḥ samādhāya mahāanubhāvojagāma laṃkām manasā manasvī ||4-67-49||
About this parayana — Rama
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.