ॐ
Sankalpa Guru
संकल्पो मूलं सर्वस्य
🔮
Unlock Your Free Kundali
Discover your cosmic blueprint — personalized Kundali with detailed dosha analysis, planetary positions & powerful remedies.
✦ Birth Chart✦ Doshas
Get Free
Sign In
ॐ
Sankalpa Guru
← ← Back to Shabda
English interface

Valmiki Ramayana — Uttara Kanda

Valmiki Ramayana — Uttara Kanda

Text in Roman script

Devotional text

prāptarājyasya rāmasya rākṣasānāṃ vadhe kṛte |ājagmurṛṣayaḥ sarve rāghavaṃ pratinanditum || 7.1.1 ||
kauśiko 'tha yavakrīto gārgyo gālava eva ca |kaṇvo medhātitheḥ putraḥ pūrvasyāṃ diśi ye śritāḥ || 7.1.2 ||
svastyātreyo 'tha bhagavānnamuciḥ pramucistathā |ājagmuste sahāgastyā ye śritā dakṣiṇāṃ diśam || 7.1.3 ||
nṛṣadguḥ kavaṣo dhaumyo raudreyaśca mahānṛṣiḥ |te 'pyājagmuḥ saśiṣyā vai ye śritāḥ paścimāṃ diśam || 7.1.4 ||
vasiṣṭhaḥ kaśyapo 'thātrirviśvāmitraḥ sagautamaḥ |jamadagnirbharadvājaste 'pi saptarṣayastathā || 7.1.5 ||
udīcyāṃ diśi saptaite nityameva nivāsinaḥ || 7.1.6 ||
samprāpya te mahātmāno rāghavasya niveśanam |viṣṭitāḥ pratihārārthaṃ hutāśanasamaprabhāḥ |vedavedāṅgaviduṣo nānāśāstraviśāradāḥ || 7.1.7 ||
dvāḥsthaṃ provāca dharmātmā agastyo munisattamaḥ |nivedyatāṃ dāśaratherṛṣīnasmānsamāgatān || 7.1.8 ||
pratīhārastatastūrṇamagastyavacanāddrutam |samīpaṃ rāghavasyāśu praviveśa mahātmanaḥ || 7.1.9 ||
nayeṅgitajñaḥ sadvṛtto dakṣo dhairyasamanvitaḥ |sa rāmaṃ dṛśya sahasā pūrṇacandrasamaprabham || 7.1.10 ||
agastyaṃ kathayāmāsa samprāptamṛṣibhiḥ saha || 7.1.11 ||
śrutvā prāptānmunīṃstāṃstu bālasūryasamaprabhān |pratyuvāca tato dvāssthaṃ praveśaya yathāsukham || 7.1.12 ||
tān samprāptān munīn dṛṣṭvā pratyutthāya kṛtāñjaliḥ |pādyārghyādibhirānarca gāṃ nivedya ca sādaram || 7.1.13 ||
rāmo 'bhivādya prayata āsanānyādideśa ha |teṣu kāñcanacitreṣu mahatsu ca vareṣu ca || 7.1.14 ||
kuśāntardhānadatteṣu mṛgacarmayuteṣu ca |yathārhamupaviṣṭāste āsaneṣvṛṣipuṅgavāḥ || 7.1.15 ||
rāmeṇa kuśalaṃ pṛṣṭāḥ saśiṣyāḥ sapurogamāḥ |maharṣayo vedavido rāmaṃ vacanamabruvan || 7.1.16 ||
kuśalaṃ no mahābāho sarvatra raghunandana |tvāṃ tu diṣṭyā kuśalinaṃ paśyāmo hataśātravam || 7.1.17 ||
diṣṭyā tvayā hato rājanrāvaṇo lokarāvaṇaḥ |na hi bhāraḥ sa te rāma rāvaṇaḥ putrapautravān || 7.1.18 ||
sadhanustvaṃ hi lokāṃstrīnvijayethā na saṃśayaḥ |diṣṭyā tvayā hato rāma rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 7.1.19 ||
diṣṭyā vijayinaṃ tvādya paśyāmaḥ saha sītayā |lakṣmaṇena ca dharmātmanbhrātrā tvaddhitakāriṇā || 7.1.20 ||
mātṛbhirbhrātṛsahitaṃ paśyāmo 'dya vayaṃ nṛpa |diṣṭyā prahasto vikaṭo virūpākṣo mahodaraḥ |akampanaśca durdharṣo nihatāste niśācarāḥ || 7.1.21 ||
yasya pramāṇādvipulaṃ pramāṇaṃ neha vidyate |diṣṭyā te samare rāma kumbhakarṇo nipātitaḥ || 7.1.22 ||
triśirāścātikāyaśca devāntakanarāntakau |diṣṭyā te nihatā rāma mahāvīryā niśācarāḥ || 7.1.23 ||
kumbhaścaiva nikumbhaśca rākṣasau bhīmadarśanau |diṣṭyā tau nihatau rāma kumbhakarṇasutau mṛdhe || 7.1.24 ||
yuddhonmattaśca mattaśca kālāntakayamopamau |yajñakopaśca balavāndhūmrākṣo nāma rākṣasaḥ || 7.1.25 ||
kurvantaḥ kadanaṃ ghoramete śastrāstrapāragāḥ |antakapratimairbāṇairdiṣṭyā vinihatāstvayā || 7.1.26 ||
diṣṭyā tvaṃ rākṣasendreṇa dvandvayuddhamupāgataḥ |devatānāmavadhyena vijayaṃ prāptavānasi || 7.1.27 ||
saṅkhye tasya na kiñcittu rāvaṇasya parābhavaḥ |dvandvayuddhamanuprāpto diṣṭyā te rāvaṇirhataḥ || 7.1.28 ||
diṣṭyā tasya mahābāho kālasyevābhidhāvataḥ |muktaḥ surariporvīra prāptaśca vijayastvayā || 7.1.29 ||
abhinandāma te sarve saṃśrutyendrajito vadham |so 'vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ mahāmāyādharo yudhi || 7.1.30 ||
vismayastveṣa cāsmākaṃ tacchrutvendrajitaṃ hatam || 7.1.31 ||
ete cānye ca bahavo rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ |diṣṭyā tvayā hatā vīrā raghūṇāṃ kulavarddhana || 7.1.32 ||
dattvā puṇyāmimāṃ vīra saumyāmabhayadakṣiṇām ||
diṣṭyā vardhasi kākutstha jayenāmitrakarśana || 7.1.33 ||
śrutvā tu teṣāṃ vacanamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |vismayaṃ paramaṃ gatvā rāmaḥ prāñjalirabravīt || 7.1.34 ||
bhagavantaḥ kumbhakarṇaṃ rāvaṇaṃ ca niśācaram |atikramya mahāvīryau kiṃ praśaṃsatha rāvaṇim || 7.1.35 ||
mahodaraṃ prahastaṃ ca virūpākṣaṃ ca rākṣasam |mattonmattau ca durdharṣau devāntakanarāntakau ||
atikramya mahāvīryān kiṃ praśaṃsatha rāvaṇim || 7.1.36 ||
atikāyaṃ triśirasaṃ dhūmrākṣaṃ ca niśācaram |atikramya mahāvīryānkiṃ praśaṃsatha rāvaṇim || 7.1.37 ||
kīdṛśo vai prabhāvo 'sya kiṃ balaṃ kaḥ parākramaḥ |kena vā kāraṇenaiṣa rāvaṇādatiricyate || 7.1.38 ||
śakyaṃ yadi mayā śrotuṃ na khalvājñāpayāmi vaḥ |yadi guhyaṃ na cedvaktuṃ śrotumicchāmi kathyatām || 7.1.39 ||
śakro 'pi vijitastena kathaṃ labdhavaraśca saḥ |kathaṃ ca balavānanputro na pitā tasya rāvaṇaḥ || 7.1.40 ||
kathaṃ pituścābhyadhiko mahāhave śakrasya jetā hi kathaṃ sa rākṣasaḥ |varāśca labdhāḥ kathayasva me 'dya tatpṛcchataścāsya munīndra sarvam || 7.1.41 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |kumbhayonirmihātejā rāmametaduvāca ha || 7.2.1 ||
śṛṇu rāma kathāvṛttaṃ tasya tejobalaṃ mahat |jaghāna śatrūnyenāsau na ca vadhyaḥ sa śatrubhiḥ || 7.2.2 ||
tāvatte rāvaṇasyedaṃ kulaṃ janma ca rāghava |varapradānaṃ ca tathā tasmai dattaṃ bravīmi te || 7.2.3 ||
purā kṛtayuge rāma prajāpatisutaḥ prabhuḥ |pulastyo nāma brahmarṣiḥ sākṣādiva pitāmahaḥ || 7.2.4 ||
nānukīrtyā guṇāstasya dharmataḥ śīlatastathā |prajāpateḥ putra iti vaktuṃ śakyaṃ hi nāmataḥ || 7.2.5 ||
prajāpatisutatvena devānāṃ vallabho hi saḥ |hṛṣṭaḥ sarvasya lokasya guṇaiḥ śubhrairmahāmatiḥ || 7.2.6 ||
sa tu dharmaprasaṅgena meroḥ pārśve mahāgireḥ |tṛṇavindvāśramaṃ gatvā nyavasanmunipuṅgavaḥ || 7.2.7 ||
tapastepe sa dharmātmā svādhyāyaniyatendriyaḥ |gatvāśramapadaṃ tasya vighnaṃ kurvanti kanyakāḥ || 7.2.8 ||
devapannagakanyāśca rājarṣitanayāśca yāḥ |krīḍantyo 'psarasaścaiva taṃ deśamupapedire || 7.2.9 ||
sarvartuṣṛpabhogyatvādramyatvātkānanasya ca |nityaśastāstu taṃ deśaṃ gatvā krīḍanti kanyakāḥ || 7.2.10 ||
deśasya ramaṇīyatvātpulastyo yatra sa dvijaḥ |gāyantyo vādayantyaśca lāsayantyastathaiva ca |munestapasvinastasya vighnaṃ cakruraninditāḥ || 7.2.11 ||
atha kruddho mahātejā vyājahāra mahāmuniḥ |yā me darśanamāgacchetsā garbhaṃ dhārayiṣyati || 7.2.12 ||
tāstu sarvāḥ pratiśrutya tasya vākyaṃ mahātmanaḥ |brahmaśāpabhayādbhītāstaṃ deśaṃ nopacakramuḥ || 7.2.13 ||
tṛṇabindostu rājarṣestanayā na śṛṇoti tat || 7.2.14 ||
gatvāśramapadaṃ tatra vicacāra sunirbhayā |na sāpaśyatsthitā tatra kāñcidabhyāgatāṃ sakhīm || 7.2.15 ||
tasminkāle mahātejāḥ prājāpatyo mahānṛṣiḥ |svādhyāyamakarottatra tapasā bhāvitaḥ svayam || 7.2.16 ||
sā tu vedaśrutiṃ śrutvā dṛṣṭvā vai tapaso nidhim |abhavatpāṇḍudehā sā suvyañjitaśarīrajā || 7.2.17 ||
vabhūva ca samudvignā dṛṣṭvā taddoṣamātmanaḥ |idaṃ me kintviti jñātvā piturgatvā ' 'śrame sthitā || 7.2.18 ||
tāṃ tu dṛṣṭvā tathābhūtāṃ tṛṇavindurathābravīt |kiṃ tvametattvasadṛśaṃ dhārayasyātmano vapuḥ || 7.2.19 ||
sā tu kṛtvāñjaliṃ dīnā kanyovāca tapodhanam |na jāne kāraṇaṃ tāta yena me rūpamīdṛśam || 7.2.20 ||
kiṃ tu pūrvaṃ gatāsmyekā maharṣerbhāvitātmanaḥ |pulastyasyāśramaṃ divyamanveṣṭuṃ svasakhījanam || 7.2.21 ||
na ca paśyāmyahaṃ tatra kāñcidabhyāgatāṃ sakhīm |rūpasya tu viparyāsaṃ dṛṣṭvā trāsādihāgatā || 7.2.22 ||
tṛṇabindustu rājarṣistapasā dyotitaprabhaḥ |dhyānaṃ viveśa taccāpi hyapaśyadṛṣikarmajam || 7.2.23 ||
sa tu vijñāya taṃ śāpaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ |gṛhītvā tanayāṃ gatvā pulastyamidamabravīt || 7.2.24 ||
bhagavaṃstanayāṃ me tvaṃ guṇaiḥ svaireva bhūṣitām |bhikṣāṃ pratigṛhāṇemāṃ maharṣe svayamudyatām || 7.2.25 ||
tapaścaraṇayuktasya śramyamāṇendriyasya te |śuśrūṣaṇaparā nityaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7.2.26 ||
taṃ bruvāṇaṃ tu tadvākyaṃ rājarṣiṃ dhārmikaṃ tadā |jighṛkṣurabravītkanyāṃ bāḍhamityeva sa dvijaḥ || 7.2.27 ||
dattvā sa tu yathānyāyaṃ svamāśramapadaṃ gataḥ |sāpi tatrāvasatkanyā toṣayantī patiṃ guṇaiḥ || 7.2.28 ||
tasyāstu śīlavṛttābhyāṃ tutoṣa munipuṅgavaḥ |prītaḥ sa tu mahātejā vākyametaduvāca ha || 7.2.29 ||
parituṣṭo 'smi suśroṇi guṇānāṃ sampadā bhṛśam |tasmāddevi dadāmyadya putramātmasamaṃ tava || 7.2.30 ||
ubhayorvaṃśakartāraṃ paulastya iti viśrutam |yasmāttu viśruto vedastvayaiṣo 'dhyayato mama || 7.2.31 ||
tasmātsa viśravā nāma bhaviṣyati na saṃśayaḥ |evamuktā tu sā devī prahṛṣṭenāntarātmanā || 7.2.32 ||
acireṇaiva kālenāsūta viśravasaṃ sutam |triṣu lokeṣu vikhyātaṃ yaśodharmasamanvitam || 7.2.33 ||
śrutimānsamadarśī ca vratācāraratastathā |piteva tapasā yukto hyabhavadviśravā muniḥ || 7.2.34 ||
atha putraḥ pulastyasya viśravā munipuṅgavaḥ |acireṇaiva kālena piteva tapasi sthitaḥ || 7.3.1 ||
satyavāñchīlavāñchāntaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ |sarvabhogeṣvasaṃsakto nityaṃ dharmaparāyaṇaḥ || 7.3.2 ||
jñātvā tasya tu tadvṛttaṃ bharadvājo mahāmuniḥ |dadau viśravase bhāryāṃ svasutāṃ devavarṇinīm || 7.3.3 ||
pratigṛhya tu dharmeṇa bharadvājasutāṃ tadā |prajānvekṣikayā buddhyā śreyo hyasya vicintayan || 7.3.4 ||
mudā paramayā yukto viśravā munipuṅgavaḥ |sa tasyāṃ vīryasampannamapatyaṃ paramādbhutam || 7.3.5 ||
janayāmāsa dharmajñaḥ sarvairbrahmaguṇairyutam |tasmiñjāte tu saṃhṛṣṭaḥ sambabhūva pitāmahaḥ || 7.3.6 ||
dṛṣṭvā śreyaskarīṃ buddhiṃ dhanādhyakṣo bhaviṣyati |nāma tasyākarotprītaḥ sārdhaṃ devarṣibhistadā || 7.3.7 ||
yasmādviśravaso 'patyaṃ sādṛśyādviśravā iva |tasmādvaiśravaṇo nāma bhaviṣyatveṣa viśrutaḥ || 7.3.8 ||
sa tu vaiśravaṇastatra tapovanagatastadā |avardhatāhutihuto mahātejā yathānalaḥ || 7.3.9 ||
tasyāśramapadasthasya buddhirjajñe mahātmanaḥ |cariṣye paramaṃ dharmaṃ dharmo hi paramā gatiḥ || 7.3.10 ||
sa tu varṣasahasrāṇi tapastaptvā mahāvane |yantrito niyamairugraiścakāra sumahattapaḥ || 7.3.11 ||
pūrṇe varṣasahasrānte taṃ taṃ vidhimakalpayat |jalāśī mārutāhāro nirāhārastathaiva ca || 7.3.12 ||
evaṃ varṣasahasrāṇi jagmustānyekavarṣavat |atha prīto mahātejāḥ sendraiḥ suragaṇaiḥ saha || 7.3.13 ||
gatvā tasyāśramapadaṃ brahmedaṃ vākyamabravīt |parituṣṭo 'smi te vatsa karmaṇānena suvrata |varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te varārhastvaṃ mahāmate || 7.3.14 ||
athābravīdvaiśravaṇaḥ pitāmahamupasthitam |bhagava~llokapālatvamiccheyaṃ vittarakṣaṇam || 7.3.15 ||
athābravīdvaiśravaṇaṃ parituṣṭena cetasā |brahmā suragaṇaiḥ sārdhaṃ bāḍhamityeva hṛṣṭavat || 7.3.16 ||
ahaṃ vai lokapālānāṃ caturthaṃ sraṣṭumudyataḥ || 7.3.17 ||
yamendravaruṇānāṃ ca padaṃ yattava cepsitam |tadgaccha tvaṃ hi dharmajña nidhīśatvamavāpnuhi |śakrāmbupayamānāṃ ca caturthastvaṃ bhaviṣyasi || 7.3.18 ||
etacca puṣpakaṃ nāma vimānaṃ sūryasannibham |pratigṛhṇīṣva yānārthaṃ tridaśaiḥ samatāṃ vraja || 7.3.19 ||
svasti te 'stu gamiṣyāmaḥ sarva eva yathāgatam |kṛtakṛtyā vayaṃ tāta dattvā tava varadvayam || 7.3.20 ||
ityuktvā sa gato brahmā svasthānaṃ tridaśaiḥ saha || 7.3.21 ||
gateṣu brahmapūrveṣu deveṣvatha nabhasthalam |vane sa pitaraṃ prāha prāñjaliḥ prayatātmavān |nivāsanaṃ na me devo vidadhe sa prajāpatiḥ || 7.3.22 ||
bhagava~llabdhavānasmi varamiṣṭaṃ pitāmahāt |taṃ paśya bhagavankañcinnivāsaṃ sādhu me prabho || 7.3.23 ||
na ca pīḍā bhavedyatra prāṇino yasya kasyacit |evamuktastu putreṇa viśravā munipuṅgavaḥ || 7.3.24 ||
vacanaṃ prāha dharmajñaḥ śrūyatāmiti sattamaḥ |dakṣiṇasyodadhestīre trikūṭo nāma parvataḥ || 7.3.25 ||
tasyāgre tu viśālā sā mahendrasya purī yathā |laṅkā nāma purī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā || 7.3.26 ||
rākṣasānāṃ nivāsārthaṃ yathendrasyāmarāvatī |tatra tvaṃ vasa bhadraṃ te laṅkāyāṃ nātra saṃśayaḥ || 7.3.27 ||
hemaprākāraparighā yantraśastrasamāvṛtā |ramaṇīyā purī sā hi rukmavaiḍūryatoraṇā || 7.3.28 ||
rākṣasaiḥ sā parityaktā purā viṣṇubhayārditaiḥ |śūnyā rakṣogaṇaiḥ sarvai rasātalatalaṃ gataiḥ || 7.3.29 ||
śūnyā samprati laṅkā sā prabhustasyā na vidyate |sa tvaṃ tatra nivāsāya gaccha putra yathāsukham || 7.3.30 ||
nirdoṣastatra te vāso na bādhāstatra kasyacit |etacchutvā sa dharmātmā dharmiṣṭhaṃ vacanaṃ pituḥ || 7.3.31 ||
nivāsayāmāsa tadā laṅkāṃ parvatamūrdhani |nairṛtānāṃ sahasraistu hṛṣṭaiḥ pramudutaiḥ saha || 7.3.32 ||
acireṇaiva kālena sampūrṇā tasya śāsanāt || 7.3.33 ||
sa tu tatrāvasatprīto dharmātmā nairṛtarṣabhaḥ |samudraparighāyāṃ tu laṅkāyāṃ viśravātmajaḥ || 7.3.34 ||
kāle kāle tu dharmātmā puṣpakeṇa dhaneśvaraḥ |abhyāgacchadvinītātmā pitaraṃ mātaraṃ ca hi || 7.3.35 ||
sa devagandharvagaṇairabhiṣṭutastathāpsaronṛtyavibhūṣitālayaḥ |gabhastibhiḥ sūrya ivāvabhāsayanpituḥ samīpaṃ prayayau sa vittapaḥ || 7.3.36 ||
śrutvāgastyeritaṃ vākyaṃ rāmo vismayamāgataḥ |kathamāsīttu laṅkāyāṃ sambhavo rakṣasāṃ purā || 7.4.1 ||
tataḥ śiraḥ kampayitvā tretāgnisamavigraham |tamagastyaṃ muhurdṛṣṭvā smayamāno 'bhyabhāṣata || 7.4.2 ||
bhagavanpūrvamapyeṣā laṅkāsītpiśitāśinām |śrutvedaṃ bhagavadvākyaṃ jāto me vismayaḥ paraḥ || 7.4.3 ||
pulastyavaṃśādudbhūtā rākṣasā iti naḥ śrutam |idānīmanyataścāpi sambhavaḥ kīrtitastvayā || 7.4.4 ||
rāvaṇātkumbhakarṇācca prahastādvikaṭādapi |rāvaṇasya ca putrebhyaḥ kiṃ nu te balavattarāḥ || 7.4.5 ||
ka eṣāṃ pūrvako brahmankinnāmā ca balotkaṭaḥ |aparādhaṃ ca kaṃ prāpya viṣṇunā drāvitāḥ katham || 7.4.6 ||
etadvistarataḥ sarvaṃ kathayasva mamānagha |kutūhalamidaṃ mahyaṃ nuda bhānuryathā tamaḥ || 7.4.7 ||
rāghavasya vacaḥ śrutvā saṃskārālaṅkṛtaṃ śubham |īṣadvismayamānastamagastyaḥ prāha rāghavam || 7.4.8 ||
prajāpatiḥ purā sṛṣṭvā hyapaḥ salilasambhavaḥ |tāsāṃ gopāyane sattvānasṛjatpadmasambhavaḥ || 7.4.9 ||
te sattvāḥ sattvakartāraṃ vinītavadupasthitāḥ |kiṃ kurma iti bhāṣantaḥ kṣutpipāsābhayārditāḥ || 7.4.10 ||
prajāpatistu tānyāha satvāni prahasanniva |ābhāṣya vācā yatnena rakṣadhvamiti mānadaḥ || 7.4.11 ||
rakṣāmeti ca tatrānye jakṣāma iti cāpare |bhukṣitābhukṣitairuktastatastānāha bhūtakṛt || 7.4.12 ||
rakṣāmeti ca yairuktaṃ rākṣasāste bhavantu vaḥ |jakṣāma iti yairuktaṃ yakṣā eva bhavantu vaḥ || 7.4.13 ||
tatra hetiḥ prahetiśca bhrātarau rākṣasādhipau |madhukaiṭabhasaṅkāśau babhūvaturarindamau || 7.4.14 ||
prahetirdhārmikastatra tapovanagatastadā |hetirdārakriyārthe tu paraṃ yatnamathākarot || 7.4.15 ||
sa kālabhaginīṃ kanyāṃ bhayāṃ nāma bhayāvahām |udāvahadameyātmā svayameva mahāmatiḥ || 7.4.16 ||
sa tasyāṃ janayāmāsa hetī rākṣasapuṅgavaḥ |putraṃ putravatāṃ śreṣṭho vidyutkeśa iti śrutam || 7.4.17 ||
vidyutkeśo hetiputraḥ sa dīptārkasamaprabhaḥ |vyavardhata mahātejāstoyamadhya ivāmbudaḥ || 7.4.18 ||
sa yadā yauvanaṃ bhadramanuprāpto niśācaraḥ |tato dārakriyāṃ tasya kartuṃ vyavasitaḥ pitā || 7.4.19 ||
sandhyāyāstanayāṃ so 'tha sandhyātulyāṃ prabhāvataḥ |varayāmāsa putrārthaṃ hetī rākṣasapuṅgavaḥ || 7.4.20 ||
avaśyameva dātavyā parasmai seti sandhyayā |cintayitvā sutā dattā vidyutkeśāya rāghava || 7.4.21 ||
sandhyāyāstanayāṃ labdhvā vidyutkeśo niśācaraḥ |ramate sma tayā sārdhaṃ paulomyā maghavāniva || 7.4.22 ||
kenacittvatha kālena rāma sālakaṭaṅkaṭā |vidyutkeśādgarbhamāpa ghanarājirivārṇavāt || 7.4.23 ||
tataḥ sā rākṣasī garbhaṃ ghanagarbhasamaprabham |prasūtā mandaraṃ gatvā gaṅgā garbhamivāgnijam || 7.4.24 ||
samutsṛjya tu sā garbhaṃ vidyutkeśaratārthinī |reme tu sārdhaṃ patinā vismṛtya sutamātmajam || 7.4.25 ||
utsṛṣṭastu tadā garbho ghanaśabdasamasvanaḥ |tayotsṛṣṭaḥ sa tu śiśuḥ śaradarkasamadyutiḥ |nidhāyāsye svayaṃ muṣṭiṃ ruroda śanakaistadā || 7.4.26 ||
tato vṛṣabhamāsthāya pārvatyā sahitaḥ śivaḥ |vāyumārgeṇa gacchanvai śuśrāva ruditasvanam || 7.4.27 ||
apaśyadumayā sārdhaṃ rudantaṃ rākṣasātmajam |kāruṇyabhāvātpārvatyā bhavastripurasūdanaḥ || 7.4.28 ||
taṃ rākṣasātmajaṃ cakre mātureva vayaḥsamam |amaraṃ caiva taṃ kṛtvā mahādevo 'kṣaro 'vyayaḥ || 7.4.29 ||
puramākāśagaṃ prādātpārvatyāḥ priyakāmyayā |umayāpi varo datto rākṣasānāṃ nṛpātmaja || 7.4.30 ||
sadyopalabdhirgarbhasya prasūtiḥ sadya eva ca |sadya eva vayaḥprāptirmātureva vayassamam || 7.4.31 ||
tataḥ sukeśo varadānagarvitaḥ śriyaṃ prabhoḥ prāpya harasya pārśvataḥ |cacāra sarvatra mahānmahāmatiḥ khagaṃ puraṃ prāpya purandaro yathā || 7.4.32 ||
sukeśaṃ dhārmikaṃ dṛṣṭvā varalabdhaṃ ca rākṣasam |grāmaṇīrnāma gandharvo viśvāvasusamaprabhaḥ || 7.5.1 ||
tasya devavatī nāma dvitīyā śrīrivātmajā |triṣu lokeṣu vikhyātā rūpayauvanaśālinī |tāṃ sukeśāya dharmeṇa dadau rakṣaḥśriyaṃ yathā || 7.5.2 ||
varadānakṛtaiśvaryaṃ sā taṃ prāpya patiṃ priyam |āsīddevavatī tuṣṭā dhanaṃ prāpyeva nirdhanaḥ || 7.5.3 ||
sa tayā saha saṃyukto rarāja rajanīcaraḥ |añjanādabhiniṣkrāntaḥ kareṇveva mahāgajaḥ || 7.5.4 ||
devavatyāṃ sukeśastu janayāmāsa rāghava || 7.5.5 ||
trīn putrān janayāmāsa tretāgnisamavigrahān |mālyavantaṃ sumāliṃ ca māliṃ ca balināṃ varam |trīṃstrinetrasamānputrānrākṣasānrākṣasādhipaḥ || 7.5.6 ||
trayo lokā ivāvyagrāḥ sthitāstraya ivāgnayaḥ |trayo mantrā ivātyugrāstrayo ghorā ivāmayāḥ || 7.5.7 ||
trayaḥ sukeśasya sutāstretāgnisamatejasaḥ |vivṛddhimagamaṃstatra vyādhayopekṣitā iva || 7.5.8 ||
varaprāptiṃ pituste tu jñātveśvaratapobalāt |tapastaptuṃ gatā meruṃ bhrātaraḥ kṛtaniścayāḥ || 7.5.9 ||
pragṛhya niyamānghorānrākṣasā nṛpasattama |viceruste tapo ghoraṃ sarvabhūtabhayāvaham || 7.5.10 ||
satyārjavaśamopetaistapobhiratiduṣkaraiḥ |santāpayantastrīllo~kānsadevāsuramānuṣān || 7.5.11 ||
tato vibhuścaturvaktro vimānavaramāsthitaḥ |sukeśaputrānāmantrya varado 'smītyabhāṣata || 7.5.12 ||
brahmāṇaṃ varadaṃ jñātvā sendrairdevagaṇairvṛtam |ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve vepamānā iva drumāḥ || 7.5.13 ||
tapasārādhito deva yadi no diśase varam |ajeyāḥ śatruhantārastathaiva cirajīvinaḥ || 7.5.14 ||
prabhaviṣṇvo bhavāmeti parasparamanuvratāḥ || 7.5.15 ||
evaṃ bhaviṣyatītyuktvā sukeśatanayānvibhuḥ |sa yayau brahmalokāya brahmā brāhmaṇavatsalaḥ || 7.5.16 ||
varaṃ labdhvā tu te sarve rāma rātriñcarāstadā |surāsurānprabādhante varadānasunirbhayāḥ || 7.5.17 ||
tairvadhyamānāstridaśāḥ sarṣisaṅghāḥ sacāraṇāḥ |trātāraṃ nādhigacchanti nirayasthā yathā narāḥ || 7.5.18 ||
atha te viśvakarmāṇaṃ śilpināṃ varamavyayam |ūcuḥ sametya saṃhṛṣṭā rākṣasā raghusattama || 7.5.19 ||
ojastejobalavatāṃ mahatāmātmatejasā |gṛhakartā bhavāneva devānāṃ hṛdayepsitam || 7.5.20 ||
asmākamapi tāvattvaṃ gṛhaṃ kuru mahāmate |himavantamapāśritya merumandarameva vā |maheśvaragṛhaprakhyaṃ gṛhaṃ naḥ kriyatāṃ mahat || 7.5.21 ||
viśvakarmā tatasteṣāṃ rākṣasānāṃ mahābhujaḥ |nivāsaṃ kathayāmāsa śakrasyevāmarāvatīm || 7.5.22 ||
dakṣiṇasyodadhestīre trikūṭo nāma parvataḥ |suvela iti cāpyanyo dvitīyastatra sattamāḥ || 7.5.23 ||
śikhare tasya śailasya madhyame 'mbudasannibhe |śakunairapi duṣprāpe ṭaṅkacchinnacaturdiśi || 7.5.24 ||
triṃśadyojanakstīrṇā śatayojanamāyatā |svarṇaprākārasaṃvītā hematoraṇasaṃvṛtā || 7.5.25 ||
mayā laṅketi nagarī śakrājñaptena nirmitā |tasyāṃ vasata durdharṣā yūyaṃ rākṣasapuṅgavāḥ || 7.5.26 ||
amarāvatīṃ samāsādya sendrā iva divaukasaḥ |laṅkādurgaṃ samāsādya rākṣasairbahubhirvṛtāḥ || 7.5.27 ||
bhaviṣyatha durādharṣāḥ śatrūṇāṃ śatrusūdanāḥ || 7.5.28 ||
viśvakarmavacaḥ śrutvā tataste rākṣasottamāḥ |sahasrānucarā bhūtvā gatvā tāmavasanpurīm || 7.5.29 ||
dṛḍhaprākāraparikhāṃ haimairgṛhaśatairvṛtām |laṅkāmavāpya te hṛṣṭā nyavasanrajanīcarāḥ || 7.5.30 ||
etasminneva kāle tu yathākāmaṃ ca rāghava |narmadā nāma gandharvī babhūva raghunandana || 7.5.31 ||
tasyāḥ kānyātrayaṃ hyāsīt dhīśrīkirtisamadyuti |jyeṣṭhakrameṇa sā teṣāṃ rākṣasānāmarākṣasī || 7.5.32 ||
kanyāstāḥ pradadau hṛṣṭā pūrṇacandranibhānanāḥ |trayāṇāṃ rākṣasendrāṇāṃ tisro gandharvakanyakāḥ || 7.5.33 ||
dattā mātrā mahābhāgā nakṣatre bhagadaivate |kutadārāstu te rāma sukeśatanayāstadā || 7.5.34 ||
cikrīḍuḥ saha bhāryābhirapsarobhirivāmarāḥ |tato mālyavato bhāryā sundarī nāma sundarī || 7.5.35 ||
sa tasyāṃ janayāmāsa yadapatyaṃ nibodha tat |vajramuṣṭirvirūpākṣodurmukhaścaiva rākṣasaḥ || 7.5.36 ||
suptaghno yajñakopaśca mattonmattau tathaiva ca |analā cābhavatkanyā sundaryāṃ rāma sundarī || 7.5.37 ||
sumālino 'pi bhāryāsītpūrṇacadranibhānanā |nāmnā ketumatī rāma prāṇebhyo 'pi garīyasī || 7.5.38 ||
sumālī janayāmāsa yadapatyaṃ niśācaraḥ |ketumatyāṃ mahārāja tannibodhānupūrvaśaḥ || 7.5.39 ||
prahasto 'kampanaścaiva vikaṭaḥ kālakārmukhaḥ |dhūmrākṣaścaiva daṇḍaśca supārśvaśca mahābalaḥ || 7.5.40 ||
saṃhrādiḥ praghasaścaiva bhāsakarṇaśca rākṣasaḥ |rākā puṣpotkaṭā caiva kaikasī ca śucismitā ||
kumbhīnasī ca ityete sumāleḥ prasavāḥ smṛtāḥ || 7.5.41 ||
mālestu vasudhā nāma gandharvī rūpaśālinī |bhāryāsītpadmapatrākṣī svakṣī yakṣīvaropamā || 7.5.42 ||
sumāleranujastasyāṃ janayāmāsa yat prabho |apatyaṃ kathyamānaṃ tu mayā tvaṃ śṛṇu rāghava || 7.5.43 ||
anilaścānalaścaiva haraḥ sampātireva ca |ete vibhīṣaṇāmātyā māleyāstu niśācaraḥ || 7.5.44 ||
tatastu te rākṣasapuṅgavāstrayo niśācaraiḥ putraśataiśca saṃvṛtāḥ |surānsahendrānṛṣināgayakṣānbabādhire tānbahuvīryadarpitāḥ || 7.5.45 ||
jagadbhramanto 'nilavaddurāsadā raṇeṣu mṛtyupratimānatejasaḥ |varapradānādatigarvitā bhṛśaṃ kratukriyāṇāṃ praśamaṅkarāḥ sadā || 7.5.46 ||
tairvadhyamānā devāśca ṛṣayaśca tapodhanāḥ |bhayārtāḥ śaraṇaṃ jagmurdevadevaṃ maheśvaram || 7.6.1 ||
jagatsṛṣṭyantakartāramajamavyaktarūpiṇam |ādhāraṃ sarvalokānāmārādhyaṃ paramaṃ gurum || 7.6.2 ||
te sametya tu kāmāriṃ tripurāriṃ trilocanam |ūcuḥ prāñjalayo devā bhayagadgadabhāṣiṇaḥ || 7.6.3 ||
sukeśaputrairbhagavanpitāmahavaroddhataiḥ |prajādhyakṣa prajāḥ sarvā bādhyante ripubādhanaiḥ || 7.6.4 ||
śaraṇyānyaśaraṇyāni hyāśramāṇi kṛtāni naḥ |svargācca devānpracyāvya svarge krīḍanti devavat || 7.6.5 ||
ahaṃ viṣṇurahaṃ rudro brahmāhaṃ devarāḍaham |ahaṃ yamaśca varuṇaścandro 'haṃ ravirapyaham || 7.6.6 ||
iti mālī sumālī ca mālyavāṃścaiva rākṣasāḥ |bādhante samaroddharṣā ye ca teṣāṃ puraḥsarāḥ |tanno deva bhayārtānāmabhayaṃ dātumarhasi || 7.6.7 ||
aśivaṃ vapurāsthāya jahi vai devakaṇṭakān || 7.6.8 ||dhante samaroddharṣā ye ca teṣāṃ puraḥsarāḥ |ityuktastu suraiḥ sarvaiḥ kapardī nīlalohitaḥ |sukeśaṃ prati sāpekṣaḥ prāha devagaṇānprabhuḥ || 7.6.9 ||
ahaṃ tānna haniṣyāmi mayāvadhyā hi te surāḥ |kiṃ tu mantraṃ pradāsyāmi yo vai tānnihaniṣyati || 7.6.10 ||
etameva samudyogaṃ puraskṛtya maharṣayaḥ |gacchadhvaṃ śaraṇaṃ viṣṇuṃ haniṣyati sa tānprabhuḥ || 7.6.11 ||
tatastu jayaśabdena pratinandya maheśvaram |viṣṇoḥ samīpamājagmurniśācarabhayārditāḥ || 7.6.12 ||
śaṅkhacakradharaṃ devaṃ praṇamya bahumānya ca |ūcuḥ sambhrāntavadvākyaṃ sukeśatanayānprati || 7.6.13 ||
sukeśatanayairdeva tribhistretāgnisannibhaiḥ |ākramya varadānena sthānānyapahṛtāni naḥ || 7.6.14 ||
laṅkā nāma purī durgā trikūṭaśikhare sthitā |tatra sthitāḥ prabādhante sarvānnaḥ kṣaṇadācarāḥ || 7.6.15 ||
sa tvamasmaddhitārthāya jahi tānmadhusūdana |śaraṇaṃ tvāṃ vayaṃ prāptā gatirbhava sureśvara || 7.6.16 ||
cakrakṛttāsyakamalānnivedaya yamāya vai |bhayeṣvabhayado 'smākaṃ nānyo 'sti bhavatā vinā || 7.6.17 ||
rākṣasānsamare duṣṭānsānubandhānmadoddhatān |nudaṃ tvaṃ no bhayaṃ deva nīhāramiva bhāskaraḥ || 7.6.18 ||
ityevaṃ daivatairukto devadevo janārdanaḥ |abhayaṃ bhayado 'rīṇāṃ dattvā devānuvāca ha || 7.6.19 ||
sukeśaṃ rākṣasaṃ jāne īśānavaradarpitam |tāṃścāsya tanayāñjāne yeṣāṃ jyeṣṭhaḥ sa mālyavān || 7.6.20 ||
tānahaṃ samatikrāntamaryādānrākṣasādhamān |nihaniṣyāmi saṅkruddhaḥ surā bhavata vijvarāḥ || 7.6.21 ||
ityuktāste surāḥ sarve viṣṇunā prabhaviṣṇunā |yathāvāsaṃ yayurhṛṣṭāḥ praśaṃsanto janārdanam || 7.6.22 ||
vibudhānāṃ samudyogaṃ mālyavāṃstu niśācaraḥ |śrutvā tau bhrātarau vīrāvidaṃ vacanamabravīt || 7.6.23 ||
amarā ṛṣayaścaiva saṅgamya kila śakaram |asmadvadhaṃ parīpsanta idaṃ vacanamabruvan || 7.6.24 ||
sukeśatanayā deva varadānabaloddhatāḥ |bādhante 'smānsamuddṛptā ghorarūpāḥ pade pade || 7.6.25 ||
rākṣasairabhibhūtāḥ sma na śaktāḥ sma prajāpate |sveṣu sadmasu saṃsthātuṃ bhayātteṣāṃ durātmanām || 7.6.26 ||
tadasmākaṃ hitārthāya jahi tāṃśca trilocana |rākṣasānhuṅkṛtenaiva daha pradahatāṃ vara || 7.6.27 ||
ityevaṃ tridaśairukto niśamyāndhakasūdanaḥ |śiraḥ karaṃ ca dhunvāna idaṃ vacanamabravīt || 7.6.28 ||
avadhyā mama te devāḥ sukeśatanayā raṇe |mantraṃ tu vaḥ pradāsyāmi yastānvai nihaniṣyati || 7.6.29 ||
yo 'sau cakragadāpāṇiḥ pītavāsā janārdanaḥ |harirnārāyaṇaḥ śrīmān śaraṇaṃ taṃ prapadyatha || 7.6.30 ||
harādavāpya te mantraṃ kāmārimabhivādya ca |nārāyaṇālayaṃ prāpya tasmai sarvaṃ nyavedayan || 7.6.31 ||
tato nārāyaṇenoktā devā indrapurogamāḥ |surārīṃstānhaniṣyāmi surā bhavata vijvarāḥ || 7.6.32 ||
devānāṃ bhayabhītānāṃ hariṇā rākṣasarṣabhau |pratijñāto vadho 'smākaṃ cintyatāṃ yadiha kṣamam || 7.6.33 ||
hiraṇyakaśipormṛtyuranyeṣāṃ ca suradviṣām |namuciḥ kālanemiśca saṃhrādo vīrasattamaḥ || 7.6.34 ||
rādheyo bahumāyī ca lokapālo 'tha dhārmikaḥ |yamalārjunau ca hārdikyaḥ śumbhaścaiva niśumbhakaḥ || 7.6.35 ||
asurā dānavāścaiva sattvavanto mahābalāḥ |sarve samaramāsādya na śrūyante 'parājitāḥ || 7.6.36 ||
sarvaiḥ kratuśatairiṣṭaṃ sarve māyāvidastathā |sarve sarvāstrakuśalāḥ sarve śatrubhayaṅkarāḥ || 7.6.37 ||
nārāyaṇena nihatāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ |etajjñātvā tu sarveṣāṃ kṣamaṃ kartumihārhatha || 7.6.38 ||
tataḥ sumālī mālī ca śrutvā mālyavato vacaḥ |ūcaturbhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ bhagāṃśāviva vāsavam || 7.6.39 ||
svadhītaṃ dattamiṣṭaṃ cāpyaiśvaryaṃ paripālitam |āyurnirāmayaṃ prāptaṃ sudharmaḥ prāpitaḥ pathi || 7.6.40 ||
devasāgaramakṣobhyaṃ śastraiḥ samavagāhya ca |jitā dviṣo hyapratimāstanno mṛtyukṛtaṃ bhayam || 7.6.41 ||
nārāyaṇaśca rudraśca śakraścāpi yamastathā |asmākaṃ pramukhe sthātuṃ sarve bibhyati sarvadā || 7.6.42 ||
viṣṇordevasya nāstyeva kāraṇaṃ rākṣaseśvara |devānāmeva doṣeṇa viṣṇoḥ pracalitaṃ manaḥ || 7.6.43 ||
tasmādadya samudyuktāḥ sarvasainyasamāvṛtāḥ |devāneva jighāṃsāma ebhyo doṣaḥ samutthitaḥ || 7.6.44 ||
evaṃ sammantrya balinaḥ sarve sainyasamāvṛtāḥ |udyogaṃ ghoṣayitvā tu sarve nairṛtapuṅgavāḥ ||
yuddhāya niryayuḥ kruddhā jambhavṛtrabalā iva || 7.6.45 ||
iti te rāma sammantrya sarvodyogena rākṣasāḥ |yuddhāya niryayuḥ sarve mahākāyā mahābalāḥ || 7.6.46 ||
syandanairvāraṇaiścaiva hayaiśca girisannibhaiḥ |kharairgobhī rathoṣṭraiśca śiṃśumārairbhujaṅgamaiḥ || 7.6.47 ||
makaraiḥ kacchapairmīnairvihaṅgairgaruḍopamaiḥ |siṃhairvyāghrairvarāhaiśca sṛmaraiścamarairapi || 7.6.48 ||
tyaktvā laṅkāṃ gatāḥ sarve rākṣasā balagarvitāḥ |prayātā devalokāya yoddhuṃ daivataśatravaḥ || 7.6.49 ||
laṅkāviparyayaṃ dṛṣṭvā yāni laṅkālayānyatha |bhūtāni bhayadarśīni vimanaskāni sarvaśaḥ || 7.6.50 ||
rathottamairuhyamānāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ || 7.6.51 ||
prayātā rākṣasāstūrṇaṃ devalokaṃ prayatnataḥ |rakṣasāmeva mārgeṇa daivatānyapacakramuḥ || 7.6.52 ||
bhaumāścaivāntarikṣāśca kālājñaptā bhayāvahāḥ |utpātā rākṣasendrāṇāmabhāvāya samutthitāḥ || 7.6.53 ||
asthīni meghā vavṛṣuruṣṇaṃ śoṇitameva ca |velāṃ samudrāścotkrāntāśceluścāpyatha bhūdharāḥ || 7.6.54 ||
aṭṭahāsānvimuñcanto ghananādasamasvanāḥ |vāśyantyaśca śivāstatra dāruṇaṃ ghoradarśanāḥ || 7.6.55 ||
sampatantyatha bhūtāni dṛśyante ca yathākramam |gṛdhracakraṃ mahaccātra jvalanodgāribhirmukhaiḥ || 7.6.56 ||
rākṣasānāmupari khe bhramate 'lātacakravat |kapotā raktapādāśca śārikā vidrutā yayuḥ ||
kākā vāśyanti tatraiva biḍālā vai dvipādayaḥ || 7.6.57 ||
utpātāṃstānanādṛtya rākṣasā balagarvitāḥ |yāntyeva na nivarttante mṛtyupāśāvapāśitāḥ || 7.6.58 ||
mālyavāṃśca sumālī ca mālī ca sumahābalāḥ |āsanpuraḥsarāsteṣāṃ kratūnāmiva pāvakāḥ || 7.6.59 ||
mālyavantaṃ ca te sarve mālyavantamivācalam |niśācarā hyāśrayanti dhātāramiva devatāḥ || 7.6.60 ||
tadbalaṃ rākṣasendrāṇāṃ mahābhraghananāditam |jayepsayā devalokaṃ yayau mālivaśe sthitam || 7.6.61 ||
rākṣasānāṃ samudyogaṃ taṃ tu nārāyaṇaḥ prabhuḥ |devadūtādupaśrutya cakre yuddhe tadā manaḥ || 7.6.62 ||
sa sajjāyudhatūṇīro vainateyopari sthitaḥ |āsajjya kavacaṃ divyaṃ sahasrārkasamadyuti || 7.6.63 ||
ābadhya śarasampūrṇe iṣudhī vimale tadā |śroṇisūtraṃ ca khaḍgaṃ ca vimalaṃ kamalekṣaṇaḥ ||
śaṅkhacakragadāśārṅgakhaḍgākhyapravarāyudhān || 7.6.64 ||
suparṇaṃ girisaṅkāśaṃ vainateyamathāsthitaḥ |rākṣasānāmabhāvāya yayau tūrṇataraṃ prabhuḥ || 7.6.65 ||
suparṇapṛṣṭhe sa babhau śyāmaḥ pītāmbaro hariḥ |kāñcanasya gireḥ śṛṅge sataḍittoyado yathā || 7.6.66 ||
sa siddhadevarṣimahoragaiśca gandharvayakṣairupagīyamānaḥ |samāsasādāsurasainyaśatrūṃścakrāsiśārṅgāyudhaśaṅkhapāṇiḥ || 7.6.67 ||
suparṇapakṣānilanunnapakṣaṃ bhramatpatākaṃ pravikīrṇaśastram |cacāla tadrākṣasarājasainyaṃ calopalaṃ nīla ivācalendraḥ || 7.6.68 ||
tataḥ śaraiḥ śoṇitamāṃsarūṣitairyugāntavaiśvānaratulyavigrahaiḥ |niśācarāḥ samparivārya mādhavaṃ varāyudhairnirbibhiduḥ sahasraśaḥ || 7.6.69 ||
nārāyaṇagiriṃ te tu garjanto rākṣasāmbudāḥ |vavarṣuḥ śaravarṣeṇa varṣeṇevādrimambudāḥ || 7.7.1 ||
śyāmāvadātastairviṣṇurnīlairnaktañcarottamaiḥ |vṛto 'ñjanagirīvāsīt varṣamāṇaiḥ payodharaiḥ || 7.7.2 ||
śalabhā iva kedāraṃ maśakā iva parvatam |yathāmṛtaghaṭaṃ daṃśā makarā iva cārṇavam || 7.7.3 ||
tathā rakṣodhanurmuktā vajrānilamanojavāḥ |hariṃ viśanti sma śarā lokā iva viparyaye || 7.7.4 ||
syandanaiḥ syandanagatā gajaiśca gajapṛṣṭhagāḥ |aśvārohāstathāśvaiśca pādātāścāmbare sthitāḥ || 7.7.5 ||
rākṣasendrā girinibhāḥ śaraiḥ śaktyṛṣṭitomaraiḥ |niruchvāsaṃ hariṃ cakruḥ prāṇāyāmā iva dvijam || 7.7.6 ||
niśācaraistāḍyamāno mīnairiva mahodadhiḥ |śārṅgamāyamya durdharṣo rākṣasebhyo 'sṛjaccharān || 7.7.7 ||
śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairvajravaktrairmanojavaiḥ |ciccheda viṣṇurniśitaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ || 7.7.8 ||
vidrāvya śaravarṣeṇa varṣā vāyurivotthitam |pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhaṃ pradadhmau puruṣottamaḥ || 7.7.9 ||
so 'mbujo hariṇā dhmātaḥ sarvaprāṇena śaṅkharāṭ |rarāsa bhīmanirhādastrailokyaṃ vyathayanniva || 7.7.10 ||
śaṅkharājaravaḥ so 'tha trāsayāmāsa rākṣasān |mṛgarāja ivāraṇye samadāniva kuñjarān || 7.7.11 ||
na śekuraśvāḥ saṃsthātuṃ vimadāḥ kuñjarābhavan |syandanebhyaścyutā vīrāḥ śaṅkharāvitadurbalāḥ || 7.7.12 ||
śārṅgacāpavinirmuktā vajratulyānanāḥ śarāḥ |vidārya tāni rakṣāṃsi supuṅkhā viviśuḥ kṣitim || 7.7.13 ||
bhidyamānāḥ śaraiḥ saṅkhye nārāyaṇakaracyutaiḥ |nipetū rākṣasā bhūmau śailā vajrahatā iva || 7.7.14 ||
vraṇāni paragātrebhyo viṣṇucakrakṛtāni vai |asṛkkṣaranti dhārābhiḥ svarṇadhārā ivācalāḥ || 7.7.15 ||
śaṅkharājaravaścāpi śārṅgacāparasvastathā |rākṣasānāṃ ravāṃścāpi grasate vaiṣṇavo ravaḥ || 7.7.16 ||
teṣāṃ śirodharāndhūtāñcharadhvajadhanūṃṣi ca |rathānpatākāstūṇīrāṃściccheda sa hariḥ śaraiḥ || 7.7.17 ||
sūryādiva karā ghorā ūrmayaḥ sāgarādiva |parvatādiva nāgendrā dhāraughā iva cāmbudāt || 7.7.18 ||
tathā śārṅgavinirmuktāḥ śarā nārāyaṇeritāḥ |nirdhāvantīṣavastūrṇaṃ śataśotha sahasraśaḥ || 7.7.19 ||
śarabheṇa yathā siṃhāḥ siṃhena dviradā yathā |dviradena yathā vyāghrā vyāghreṇa dvīpino yathā || 7.7.20 ||
dvīpineva yathā śvānaḥ śunā mārjārakā yathā |mārjāreṇa yathā sarpāḥ sarpeṇa ca yathā ' 'khavaḥ || 7.7.21 ||
tathā te rākṣasāḥ sarve viṣṇunā prabhaviṣṇunā |dravanti drāvitāścanye śāyitāśca mahītale || 7.7.22 ||
rākṣasānāṃ sahasrāṇi nihatya madhusūdanaḥ |vārijaṃ pūrayāmāsa toyadaṃ surarāḍiva || 7.7.23 ||
nārāyaṇaśaratrastaṃ śaṅkhanādasuvihvalam |yayau laṅkāmabhimukhaṃ prabhagnaṃ rākṣasaṃ balam || 7.7.24 ||
prabhagne rākṣasabale nārāyaṇaśarāhate |sumālī śaravarṣeṇa nivavāra raṇe harim || 7.7.25 ||
sa tu taṃ chādayāmāsa nīhāra iva bhāskaram |rākṣasāḥ sattvasampannāḥ punardhairyaṃ samādadhuḥ || 7.7.26 ||
atha so 'bhyapatadroṣādrākṣaso baladarpitaḥ |mahānādaṃ prakurvāṇo rākṣasāñjīvayanniva || 7.7.27 ||
utkṣipya lambābharaṇaṃ dhunvankaramiva dvipaḥ |rarāsa rākṣaso harṣātsataḍittoyado yathā || 7.7.28 ||
sumālernardatastasya śiro jvalitakuṇḍalam |ciccheda yanturaśvāśca bhrāntāstasya tu rakṣasaḥ || 7.7.29 ||
tairaśvairbhrāmyate bhrāntaiḥ sumālī rākṣaseśvaraḥ |indriyāśvaiḥ paribhrāntairdhṛtihīno yathā naraḥ || 7.7.30 ||
tato viṣṇuṃ mahābāhuṃ prapatantaṃ raṇājire |hṛte sumāleraśvaiśca rathe viṣṇurathaṃ prati || 7.7.31 ||
mālī cābhyadravadyuktaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ |mālerdhanuścyutā bāṇāḥ kārtasvaravibhūṣitāḥ |viviśurharimāsādya krauñcaṃ patrarathā iva || 7.7.32 ||
ardyamānaḥ śaraiḥ so 'tha mālimuktaiḥ sahasraśaḥ |cukṣubhe na raṇe viṣṇurjitendriya ivādhibhiḥ || 7.7.33 ||
atha maurvīsvanaṃ kṛtvā bhagavānbhūtabhāvanaḥ |mālinaṃ prati bāṇaughānsasarjāriniṣūdanaḥ || 7.7.34 ||
te mālidehamāsādya vajravidyutprabhāḥ śarāḥ |pibanti rudhiraṃ tasya nāgā iva sudhārasam || 7.7.35 ||
mālinaṃ vimukhaṃ kṛtvā śaṅkhacakragadādharaḥ |mālimauliṃ dhvajaṃ cāpaṃ vājinaścāpyapātayat || 7.7.36 ||
virathastu gadāṃ gṛhya mālī naktañcarottamaḥ |āpupluve gadāpāṇirgiryagrādiva kesarī || 7.7.37 ||
gadayā garuḍeśānamīśānamiva cāntakaḥ |lalāṭadeśe 'bhyahanadvajreṇendro yathā 'calam || 7.7.38 ||
gadayābhihatastena mālinā garuḍo bhṛśam |raṇātparāṅmukhaṃ devaṃ kṛtavānvedanāturaḥ || 7.7.39 ||
parāṅmukhe kṛte deve mālinā garuḍena vai |udatiṣṭhanmahāñchabdo rakṣasāmabhinardatām || 7.7.40 ||
rakṣasāṃ ravatāṃ rāvaṃ śrutvā harihayānujaḥ || 7.7.41 ||
tiryagāsthāya saṅkruddhaḥ pakṣīśe bhagavānhariḥ |parāṅmukho 'pyutsasarja māleścakraṃ jighāṃsayā || 7.7.42 ||
tatsūryamaṇḍalābhāsaṃ svabhāsā bhāsayannabhaḥ |kālacakranibhaṃ cakraṃ māleḥ śīrṣamapātayat || 7.7.43 ||
tacchiro rākṣasendrasya cakrotkṛttaṃ bibhīṣaṇam |papāta rudhirodgāri purā rāhuśiro yathā || 7.7.44 ||
tataḥ suraiḥ saṃsahṛṣṭaiḥ sarvaprāṇasamīritaḥ |siṃhanādaravonmuktaḥ sādhu devetivādibhiḥ || 7.7.45 ||
mālinaṃ nihataṃ dṛṣṭvā sumālī mālyavānapi |sabalau śokasantaptau laṅkāmeva pradhāvitau || 7.7.46 ||
garuḍastu samāśvastaḥ sannivṛtya yathā purā |rākṣasāndrāvayāmāsa pakṣavātena kopitaḥ || 7.7.47 ||
cakrakṛttāsyakamalā gadāsañcūrṇitorasaḥ |lāṅgalaglapitagrīvā musalairbhinnamastakāḥ || 7.7.48 ||
keciccaivāsinā chinnāstathānye śarapīḍitāḥ |nipeturambarāttūrṇaṃ rākṣasāḥ sāgarāmbhasi || 7.7.49 ||
nārāyaṇo bāṇavarāśanībhirvidārayāmāsa dhanurvimuktaiḥ |naktañcarānmuktavidhūtakeśānyathā 'śanībhiḥ sataḍinmahābhrāḥ || 7.7.50 ||
bhinnātapatraṃ patamānamastraṃ śarairapadhvastavinītaveṣam |vinissṛtāntraṃ bhayalolanetraṃ balaṃ tadunmattataraṃ babhūva || 7.7.51 ||
siṃhārditānāmiva kuñjarāṇāṃ niśācarāṇāṃ saha kuñjarāṇām |ravāśca vegāśca samaṃ babhūvuḥ purāṇasiṃhena vimarditānām || 7.7.52 ||
te vāryamāṇā haribāṇajālaiḥ sabāṇajālāni samutsṛjantaḥ |dhāvanti naktañcarakālameghā vāyuprabhinnā iva kālameghāḥ || 7.7.53 ||
cakrapahārairvinikṛttaśīrṣāḥ sañcūrṇitāṅgāśca gadāprahāraiḥ |abhiprahārairdvividhā vibhinnāḥ patanti śailā iva rākṣasendrāḥ || 7.7.54 ||
vilambamānairmaṇihārakuṇḍalairniśācarairnīlabalāhakopamaiḥ |nipātyamānairdadṛśe nirantaraṃ nipātyamānairiva nīlaparvataiḥ || 7.7.55 ||
hanyamāne bale tasminpadmanābhena pṛṣṭhataḥ |mālvānsannivṛtto 'tha velāmetya ivārṇavaḥ || 7.8.1 ||
saṃraktanayanaḥ kopāccalanmaulirniśācaraḥ |padmanābhamidaṃ prāha vacanaṃ puruṣottamam || 7.8.2 ||
nārāyaṇa na jānīṣe kṣātradharmaṃ purātanam |ayuddhamanaso bhītānasmānhaṃsi yathetaraḥ || 7.8.3 ||
parāṅmukhavadhaṃ pāpaṃ yaḥ karotyasuretaraḥ |sa hantā na gataḥ svargaṃ labhate puṇyakarmaṇām || 7.8.4 ||
yuddhaśraddhā 'thavā te 'sti śaṅkhacakragadādhara | 4ahaṃ sthito 'smi paśyāmi balaṃ darśaya yattava || 7.8.5 ||
mālyavantaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā mālyavantamivācalam |uvāca rākṣasendraṃ taṃ devarājānujo balī || 7.8.6 ||
yuṣmatto bhayabhītānāṃ devānāṃ vai mayā 'bhayam |rākṣasotsādanaṃ dattaṃ tadetadanupālyate || 7.8.7 ||
prāṇairapi priyaṃ kāryaṃ devānāṃ hi sadā mayā |so 'haṃ vo nihaniṣyāmi rasātalagatānapi || 7.8.8 ||
devadevaṃ bruvāṇaṃ taṃ raktāmburuhalocanam |śaktyā bibheda saṅkruddho rākṣasendro bhujāntare || 7.8.9 ||
mālyavadbhujanirmuktā śaktirghaṇṭākṛtasvanā |harerurasi babhrāja meghastheva śatahradā || 7.8.10 ||
tatastāmeva cotkṛṣya śaktiṃ śaktidharapriyaḥ |mālyavantaṃ samuddiśya cikṣepāmburuhekṣaṇaḥ || 7.8.11 ||
skandotsṛṣṭeva sā śaktirgovindakaranissṛtā |kāṅkṣantī rākṣasaṃ prāyānmāhendrīvāñjanācalam || 7.8.12 ||
sā tasyorasi vistīrṇe hārabhārā 'vabhāsite |apatadrākṣasendrasya girikūṭa ivāśaniḥ || 7.8.13 ||
tayā bhinnatanutrāṇaḥ prāviśadvipulaṃ tamaḥ |mālyavānpunarāśvastastasthau giririvācalaḥ || 7.8.14 ||
tataḥ kārṣṇāyasaṃ śūlaṃ kaṇṭakairbahubhirvatam |pragṛhyābhyahanaddevaṃ stanayorantare dṛḍham || 7.8.15 ||
tathaiva raṇaraktastu muṣṭinā vāsavānujam |tāḍayitvā dhanurmātramapakrānto niśācaraḥ || 7.8.16 ||
tato 'mbare mahāñchabdaḥ sādhusādhviti coditaḥ |āhatya rākṣaso viṣṇuṃ garuḍaṃ cāpyatāḍayat || 7.8.17 ||
vainateyastataḥ kruddhaḥ pakṣavātena rākṣasam |vyapohadbalavānvāyuḥ śuṣkaparṇacayaṃ yathā || 7.8.18 ||
dvijendrapakṣavātena drāvitaṃ dṛśya pūrvajam |sumālī svabalaiḥ sārdhaṃ laṅkāmabhimukho yayau || 7.8.19 ||
pakṣavātabaloddhūto mālyavānapi rākṣasaḥ |svabalena samāgamya yayau laṅkāṃ hriyā vṛtaḥ || 7.8.20 ||
evaṃ te rākṣasā tena hariṇā kamalekṣaṇa |bahuśaḥ saṃyuge bhagnā hatapravaranāyakāḥ || 7.8.21 ||
aśaknuvantaste viṣṇuṃ pratiyoddhuṃ bhayārditāḥ |tyaktvā laṅkāṃ gatā vastuṃ pātālaṃ sahapatnayaḥ || 7.8.22 ||
sumālinaṃ samāsādya rākṣasaṃ raghusattama |sthitāḥ prakhyātavīryāste vaṃśe sālakaṭaṅkaṭe || 7.8.23 ||
ye tvayā nihatāste tu paulastyā nāma rākṣasāḥ sumālī mālyavānmālī ye ca teṣāṃ puraḥsarāḥ |sarve tebhyo mahābhāgā rāvaṇādbalavattarāḥ || 7.8.24 ||
na cānyo rākṣasānhantā surārīndevakaṇṭakān |ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam || 7.8.25 ||
bhavānnārāyaṇo devaścaturbāhuḥ sanātanaḥ |rākṣasānhantumutpanno hyajeyaḥ prabhuravyayaḥ || 7.8.26 ||
naṣṭadharmavyavasthātā kāle kāle prajākaraḥ |utpadyate dasyuvadhe śaraṇāgatavatsalaḥ || 7.8.27 ||
eṣā mayā tava narādhipa rākṣasānāmutpattiradya kathitā sakalā yathāvat |bhūyo nibodha raghusattama rāvaṇasya janmaprabhāvamatulaṃ sasutasya sarvam || 7.8.28 ||
cirātsumālī vyacaradrasātalaṃ sa rākṣaso viṣṇubhayārditastadā |putraiśca pautraiśca samanvito balī tatastu laṅkāmavasaddhaneśvaraḥ || 7.8.29 ||
kasyacittvatha kālasya sumālī nāma rākṣasaḥ |rasātalānmartyalokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha || 7.9.1 ||
nīlajīmūtasaṅkāśastaptakāñcanakuṇḍalaḥ |kanyāṃ duhitaraṃ gṛhya vinā padmamiva śriyam || 7.9.2 ||
rākṣasendraḥ sa tu tadā vicaranvai mahītalam |tadāpaśyatsa gacchantaṃ puṣpakeṇa dhaneśvaram || 7.9.3 ||
gacchantaṃ pitaraṃ draṣṭuṃ pulastyatanayaṃ vibhum |taṃ dṛṣṭvā 'marasaṅkāśaṃ svacchandaṃ tapanopamam || 7.9.4 ||
rasātalaṃ praviṣṭaḥ sanmartyalokātsavismayaḥ |ityevaṃ cintayāmāsa rākṣasānāṃ mahāmatiḥ || 7.9.5 ||
kiṃ kṛtaṃ śreya ityevaṃ vardhemahi kathaṃ vayam |athābravītsutāṃ rakṣaḥ kaikasīṃ nāma nāmataḥ || 7.9.6 ||
putri pradānakālo 'yaṃ yauvanaṃ vyativartate |pratyākhyānācca bhītaistvaṃ na varaiḥ pratigṛhyase || 7.9.7 ||
tvatkṛte ca vayaṃ sarve yantritā dharmabuddhayaḥ |tvaṃ hi sarvaguṇopetā śrīḥ sākṣādiva putrike |kanyāpitṛtvaṃ duḥkhaṃ hi sarveṣāṃ mānakāṅkṣiṇām || 7.9.8 ||
na jñāyate ca kaḥ kanyāṃ varayediti kanyake || 7.9.9 ||
tvaṃ hi sarvaguṇopetā śrīḥ sākṣādiva putrike | mātuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ yatra caiva pradīyate |kulatrayaṃ sadā kanyā saṃśaye sthāpya tiṣṭhati || 7.9.10 ||
sā tvaṃ munivaraṃ śreṣṭhaṃ prajāpatikulodbhavam |bhaja viśravasaṃ putri paulastyaṃ varaya svayam || 7.9.11 ||
īdṛśāste bhaviṣyanti putrāḥ putri na saṃśayaḥ |tejasā bhāskarasamo yādṛśo 'yaṃ dhaneśvaraḥ || 7.9.12 ||
sā tu tadvacanaṃ śrutvā kanyakā pitṛgauravāt |tatropāgamya sā tasthau viśravā yatra tapyate || 7.9.13 ||
etasminnantare rāma pulastyatanayo dvijaḥ |agnihotramupātiṣṭhaccaturtha iva pāvakaḥ || 7.9.14 ||
avicintya tu tāṃ velāṃ dāruṇāṃ pitṛgauravāt |upasṛtyāgratastasya caraṇādhomukhī sthitā |vilikhantī muhurbhūmimaṅguṣṭhāgreṇa bhāminī || 7.9.15 ||
sa tu tāṃ vīkṣya suśroṇīṃ pūrṇacandranibhānanām |abravītparamodāro dīpyamānāṃ svatejasā || 7.9.16 ||
bhadre kasyāsi duhitā kuto vā tvamihāgatā |kiṃ kāryaṃ kasya vā hetostattvato brūhi śobhane || 7.9.17 ||
evamuktā tu sā kanyā kṛtāñjalirathābravīt |ātmaprabhāveṇa mune jñātumarhasi me matam || 7.9.18 ||
kiṃ tu māṃ viddhi brahmarṣe śāsanātpiturāgatām |kaikasī nāma nāmnāhaṃ śeṣaṃ tvaṃ jñātumarhasi || 7.9.19 ||
sa tu gatvā munirdhyānaṃ vākyametaduvāca ha |vijñātaṃ te mayā bhadre kāraṇaṃ yanmanogatam || 7.9.20 ||
sutābhilāṣo mattaste mattamātaṅgagāmini |dāruṇāyāṃ tu velāyāṃ yasmāttvaṃ māmupasthitā || 7.9.21 ||
śṛṇu tasmātsutānbhadre yādṛśāñjanayiṣyasi |dāruṇāndāruṇākārāndāruṇābhijanapriyān || 7.9.22 ||
prasaviṣyasi suśroṇi rākṣasānkrūrakarmaṇaḥ |sā tu tadvacanaṃ śrutvā praṇipatyābravīdvacaḥ || 7.9.23 ||
bhagavannīdṛśānputrāṃstvatto 'haṃ brahmavādinaḥ |necchāmi sudurācārānprasādaṃ kartumarhasi || 7.9.24 ||
kanyayā tvevamuktastu viśravā munipuṅgavaḥ |uvāca kaikasīṃ bhūyaḥ pūrṇenduriva rohiṇīm || 7.9.25 ||
paścimo yastava suto bhaviṣyati śubhānane |mama vaṃśānurūpaḥ sa dharmātmā ca bhaviṣyati || 7.9.26 ||
evamuktā tu sā kanyā rāma kālena kenacit |janayāmāsa bībhatsaṃ rakṣorūpaṃ sudāruṇam || 7.9.27 ||
daśagrīvaṃ mahādaṃṣṭraṃ nīlāñjanacayopamam |tāmroṣṭhaṃ viṃśatibhujaṃ mahāsyaṃ dīptamūrdhajam || 7.9.28 ||
tasmiñjāte tu tatkāle sajvālakavalāḥ śivāḥ |kravyādāścāpasavyāni maṇḍalāni pracakramuḥ || 7.9.29 ||
vavarṣa rudhiraṃ devo meghāśca kharaniḥsvanāḥ |prababhau na ca sūryo vai maholkāścāpatanbhuvi || 7.9.30 ||
cakampe jagatī caiva vavurvātāḥ sudāruṇāḥ |akṣobhyaḥ kṣubhitaścaiva samudraḥ saritāṃ patiḥ || 7.9.31 ||
atha nāmākarottasya pitāmahasamaḥ pitā |daśagrīvaḥ prasūto 'yaṃ daśagrīvo bhaviṣyati || 7.9.32 ||
tasya tvanantaraṃ jātaḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ |pramāṇādyasya vipulaṃ pramāṇaṃ neha vidyate || 7.9.33 ||
tataḥ śūrpaṇakhā nāma sañjajñe vikṛtānanā |vibhīṣaṇaśca dharmātmā kaikasyāḥ paścimaḥ sutaḥ || 7.9.34 ||
tasmiñjāte mahāsattve puṣpavarṣaṃ papāta ha || 7.9.35 ||
nabhaḥsthāne dundubhayo devānāṃ prāṇadaṃstadā |vākyaṃ caivāntarikṣe ca sādhu sādhviti tattadā || 7.9.36 ||
tau tu tatra mahāraṇye vavṛdhāte mahaujasau |kumbhakarṇadaśagrīvau lokodvegakarau tadā || 7.9.37 ||
kumbhakarṇaḥ pramattastu maharṣīndharmavatsalān |trailokyaṃ bhakṣayannityāsantuṣṭo vicacāra ha || 7.9.38 ||
vibhīṣaṇastu dharmātmā nityaṃ dharme vyavasthitaḥ |svādhyāyaniyatāhāra uvāsa vijitendriyaḥ || 7.9.39 ||
atha vaiśravaṇo devastatra kālena kenacit |āgataḥ pitaraṃ draṣṭuṃ puṣpakeṇa dhaneśvaraḥ || 7.9.40 ||
taṃ dṛṣṭvā kaikasī tatra jvalantamiva tejasā |āgamya rākṣasī tatra daśagrīvamuvāca ha || 7.9.41 ||
putra vaiśravaṇaṃ paśya bhrātaraṃ tejasā vṛtam |bhrātṛbhāve same cāpi paśyātmānaṃ tvamīdṛśam || 7.9.42 ||
daśagrīva tathā yatnaṃ kuruṣvāmitavikrama |yathā tvamasi me putra bhava rvaiśravaṇopamaḥ || 7.9.43 ||
mātustadvacanaṃ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān |amarṣamatulaṃ lebhe pratijñāṃ cākarottadā || 7.9.44 ||
satyaṃ te pratijānāmi bhrātṛtulyo 'dhiko 'pi vā |bhaviṣyāmyojasā caiva santāpaṃ tyaja hṛdgatam || 7.9.45 ||
tatastenaiva kopena daśagrīvaḥ sahānujaḥ |cikīrṣurduṣkaraṃ karma tapase dhṛtamānasaḥ || 7.9.46 ||
prāpsyāmi tapasā kāmamiti kṛtvā 'dhyavasya ca |āgacchadātmasiddhyarthaṃ gokarṇasyāśramaṃ śubham || 7.9.47 ||
sa rākṣasastatra sahānujastadā tapaścakārātulamugravikramaḥ |atoṣayaccāpi pitāmahaṃ vibhuṃ dadau sa tuṣṭaśca varāñjayāvahān || 7.9.48 ||
athābravīnmuniṃ rāmaḥ kathaṃ te bhrātaro vane |kīdṛśaṃ tu tadā brahmaṃstapastepurmahābalāḥ || 7.10.1 ||
agastyastvabravīttatra rāmaṃ suprītamānasam |tāṃstāndharmavidhīṃstatra bhrātaraste samāviśan || 7.10.2 ||
kumbhakarṇastato yatto nityaṃ dharmapathe sthitaḥ |tatāpa grīṣmakāle tu pañcāgnīnparitaḥ sthitaḥ || 7.10.3 ||
meghāmbusikto varṣāsu vīrāsanamasevata |nityaṃ ca śiśire kāle jalamadhyapratiśrayaḥ || 7.10.4 ||
evaṃ varṣasahasrāṇi daśa tasyāticakramuḥ |dharme prayatamānasya satpathe niṣṭhitasya ca || 7.10.5 ||
vibhīṣaṇastu dharmātmā nityaṃ dharmaparaḥ śuciḥ |pañcavarṣasahasrāṇi pādenaikena tasthivān || 7.10.6 ||
samāpte niyame tasya nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |papāta puṣpavarṣaṃ ca kṣubhitāścāpi devatāḥ || 7.10.7 ||
pañcavarṣasahasrāṇi sūryaṃ caivānvavartata |tasthau cordhvaśirobāhuḥ svādhyāyadhṛtamānasaḥ || 7.10.8 ||
evaṃ vibhīṣaṇasyāpi svargasthasyeva nandane |daśavarṣasahasrāṇi gatāni niyatātmanaḥ || 7.10.9 ||
daśavarṣasahasraṃ tu nirāhāro daśānanaḥ |pūrṇe varṣasahasre tu śiraścāgnau juhāva saḥ || 7.10.10 ||
evaṃ varṣasahasrāṇi nava tasyāticakramuḥ |śirāṃsi nava cāpyasya praviṣṭāni hutāśanam || 7.10.11 ||
atha varṣasahasre tu daśame daśamaṃ śiraḥ |chettukāme daśagrīve prāptastatra pitāmahaḥ || 7.10.12 ||
pitāmahastu suprītaḥ sārdhaṃ devairupasthitaḥ |tava tāvaddaśagrīva prīto 'smītyabhyabhāṣata || 7.10.13 ||
śīghraṃ varaya dharmajña varo yaste 'bhikāṅkṣitaḥ |kaṃ te kāmaṃ karomyadya na vṛthā te pariśramaḥ || 7.10.14 ||
athābravīdṛśagrīvaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |praṇamya śirasā devaṃ harṣagadgadayā girā || 7.10.15 ||
bhagavanprāṇināṃ nityaṃ nānyatra maraṇādbhayam |nāsti mṛtyusamaḥ śatruramaratvamahaṃ vṛṇe || 7.10.16 ||
evamuktastadā brahmā daśagrīvamuvāca ha |nāsti sarvāmaratvaṃ te varamanyaṃ vṛṇīṣva me || 7.10.17 ||
evamukte tadā rāma brahmaṇā lokakartṛṇā |daśagrīva uvācedaṃ kṛtāñjalirathāgrataḥ || 7.10.18 ||
suparṇanāgayakṣāṇāṃ daityadānavarakṣasām |avadhyo 'haṃ prajādhyakṣa devatānāṃ ca śāśvata || 7.10.19 ||
nahi cintā mamānyeṣu prāṇiṣvamarapūjita |tṛṇabhūtā hi te manye prāṇino mānuṣādayaḥ || 7.10.20 ||
evamuktastu dharmātmā daśagrīveṇa rakṣasā |uvāca vacanaṃ devaḥ saha devaiḥ pitāmahaḥ || 7.10.21 ||
bhaviṣyatyevametatte vaco rākṣasapuṅgava |evamuktvā tu taṃ rāma daśagrīvaṃ pitāmahaḥ || 7.10.22 ||
śṛṇu cāpi varo bhūyaḥ prītasyeha śubho mama |hutāni yāni śīrṣāṇi pūrvamagnau tvayānagha || 7.10.23 ||
punastāni bhaviṣyanti tathaiva tava rākṣasa |vitarāmīha te saumya varaṃ cānyaṃ durāsadam || 7.10.24 ||
chandatastava rūpaṃ ca manasā yadyathepsitam |bhaviṣyati na sandeho madvarāttavarākṣasa || 7.10.25 ||
evaṃ pitāmahoktasya daśagrīvasya rakṣasaḥ |agnau hutāni śīrṣāṇi punastānyutthitāni vai || 7.10.26 ||
evamuktvā tu taṃ rāma daśagrīvaṃ pitāmahaḥ |vibhīṣaṇamathovāca vākyaṃ lokapitāmahaḥ || 7.10.27 ||
vibhīṣaṇa tvayā vatsa dharmasaṃhitabuddhinā |parituṣṭo 'smi dharmātmanvaraṃ varaya suvrata || 7.10.28 ||
vibhīṣaṇastu dharmātmā vacanaṃ prāha sāñjaliḥ |vṛtaḥ sarvaguṇairnityaṃ candramā raśmibhiryathā || 7.10.29 ||
bhagavankṛtakṛtyo 'haṃ yanme lokaguruḥ svayam |prītena yadi dātavyo varo me śṛṇu suvrata || 7.10.30 ||
paramāpadgatasyāpi dharme mama matirbhavet |aśikṣitaṃ ca brahmāstraṃ bhagavanpratibhātu me || 7.10.31 ||
yā yā me jāyate buddhiryeṣu yeṣvāśrameṣu ca |sā sā bhavatu dharmiṣṭhā taṃ tu dharmaṃ ca pālaye || 7.10.32 ||
eṣa me paramodāra varaḥ paramako mataḥ |nahi dharmābhiraktānāṃ loke kiñcana durlabham || 7.10.33 ||
punaḥ prajāpatiḥ prīto vibhīṣaṇamuvāca ha |dharmiṣṭhastvaṃ yathā vatsa tathā caitadbhaviṣyati || 7.10.34 ||
yasmādrākṣasayonau te jātasyāmitranāśana |nādharme jāyate buddhiramaratvaṃ dadāmi te || 7.10.35 ||
ityuktvā kumbhakarṇāya varaṃ dātumupasthitam |prajāpatiṃ surāḥ sarve vākyaṃ prāñjalayo 'bruvan || 7.10.36 ||
na tāvatkumbhakarṇāya pradātavyo varastvayā |jānīṣe hi yathā lokāṃstrāsayatyeṣa durmatiḥ || 7.10.37 ||
nandane 'psarasaḥ sapta mahendrānucarā daśa |anena bhakṣitā brahmannṛṣayo mānuṣāstathā || 7.10.38 ||
alabdhavarapūrveṇa yatkṛtaṃ rākṣasena tu |tadeṣa varalabdhaḥ syādbhakṣayedbhuvanatrayam || 7.10.39 ||
varavyājena moho 'smai dīyatāmamitaprabha |lokānāṃ svasti caivaṃ syādbhavedasya ca sannatiḥ || 7.10.40 ||
evamuktaḥ surairbrahmā 'cintayat padmasambhavaḥ |cintitā copatasthe 'sya pārśvaṃ devī sarasvatī || 7.10.41 ||
prāñjaliḥ sā tu pārśvasthā prāha vākyaṃ sarasvatī |iyamasmyāgatā deva kiṃ kāryaṃ karavāṇyaham || 7.10.42 ||
prajāpatistuṃ tāṃ prāptāṃ prāha vākyaṃ sarasvatīm |vāṇi tvaṃ rākṣasendrasya bhava yā devatepsitā || 7.10.43 ||
tathetyuktvā praviṣṭā sā prajāpatirathābravīt |kumbhakarṇa mahābāho varaṃ varaya yo mataḥ || 7.10.44 ||
kumbhakarṇastu tadvākyaṃ śrutvā vacanamabravīt |svaptuṃ varṣāṇyanekāni devadeva mamepsitam || 7.10.45 ||
evamastviti taṃ coktvā prāyādbrahmā suraiḥ samam |devī sarasvatī caiva rākṣasaṃ taṃ jahau punaḥ || 7.10.46 ||
brahmaṇā saha deveṣu gateṣu ca nabhaḥsthalam |vimukto 'sau sarasvatyā svāṃ sañjñāṃ ca tato gataḥ || 7.10.47 ||
kumbhakarṇastu duṣṭātmā cintayāmāsa duḥkhitaḥ |īdṛśaṃ kimidaṃ vākyaṃ mamādya vadanāccyutam || 7.10.48 ||
ahaṃ vyāmohito devairiti manye tadā ' 'gataiḥ |evaṃ labdhavarāḥ sarve bhrātaro dīptatejasaḥ |śleṣmātakavanaṃ gatvā tatra te nyavasansukham || 7.10.49 ||
sumālī varalabdhāṃstu jñātvā caitānniśācarān |udatiṣṭhadbhayaṃ tyaktvā sānugaḥ sa rasātalāt || 7.11.1 ||
mārīcaśca prahastaśca virūpākṣo mahodaraḥ |udatiṣṭhansusaṃrabdhāḥ sacivāstasya rakṣasaḥ || 7.11.2 ||
sumālī sacivaiḥ sārdhaṃ vṛto rākṣasapuṅgavaiḥ |abhigamya daśagrīvaṃ pariṣvajyedamabravīt || 7.11.3 ||
diṣṭyā te vatsa samprāptaścintito 'yaṃ manorathaḥ |yastvaṃ tribhuvanaśreṣṭhāllabdhavānvaramuttamam || 7.11.4 ||
yatkṛte ca vayaṃ laṅkāṃ tyakatvā yātā rasātalam |tadgataṃ no mahābāho mahadviṣṇukṛtaṃ bhayam || 7.11.5 ||
asakṛttadbhayādbhītāḥ parityajya svamālayam |vidrutāḥ sahitāḥ sarve praviṣṭāḥ sma rasātalam || 7.11.6 ||
asmadīyā ca laṅkeyaṃ nagarī rākṣasocitā |niveśitā tava bhrātrā dhanādhyakṣeṇa dhīmatā || 7.11.7 ||
yadi nāmātra śakyaṃ syātsāmnā dānena vānagha |tarasā vā mahābāho pratyānetuṃ kṛtaṃ bhavet || 7.11.8 ||
tvaṃ tu laṅkeśvarastāta bhaviṣyasi na saṃśayaḥ |tvayā rākṣasavaṃśo 'yaṃ nimagno 'pi samuddhṛtaḥ |sarveṣāṃ naḥ prabhuścaiva bhaviṣyasi mahābala || 7.11.9 ||
athābravīddaśagrīvo mātāmahamupasthitam |vitteśo gururasmākaṃ nārhase vaktumīdṛśam || 7.11.10 ||
sāmnāpi rākṣasendreṇa pratyākhyāto garīyasā |kiñcinnāha tadā rakṣo jñātvā tasya cakīrṣitam || 7.11.11 ||
kasyacittvatha kālasya vasantaṃ rāvaṇaṃ tataḥ |uktavantaṃ tathā vākyaṃ daśagrīvaṃ niśācaraḥ || 7.11.12 ||
prahastaḥ praśritaṃ vākyamidamāha sa kāraṇam || 7.11.13 ||
daśagrīva mahābāho nārhastvaṃ vaktumīdṛśam |saubhrātraṃ nāsti śūrāṇāṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama || 7.11.14 ||
aditiśca ditiścaiva bhaginyau sahite hi te |bhārye paramarūpiṇyau kaśyapasya prajāpateḥ || 7.11.15 ||
aditirjanayāmāsa devāṃstribhuvaneśvarān |ditistvajanayatputrānkaśyapasyātmasambhavān || 7.11.16 ||
daityānāṃ kila dharmajña purīyaṃ savanārṇavā |saparvatā mahī vīra te 'bhavanprabhaviṣṇavaḥ || 7.11.17 ||
nihatya tāṃstu samare viṣṇunā prabhaviṣṇunā |devānāṃ vaśamānītaṃ trailokyamidamavyayam || 7.11.18 ||
naitadeko bhavāneva kariṣyati viparyayam |surāsurairācaritaṃ tatkuruṣva vaco mama || 7.11.19 ||
evamukto daśagrīvaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |cintayitvā muhūrtaṃ vai bāḍhamityeva so 'bravīt || 7.11.20 ||
sa tu tenaiva harṣeṇa tasminnahani vīryavān |vanaṃ gato daśagrīvaḥ saha taiḥ kṣaṇadācaraiḥ || 7.11.21 ||
trikūṭasthaḥ sa tu tadā daśagrīvo niśācaraḥ |preṣayāmāsa dautyena prahastaṃ vākyakovidam || 7.11.22 ||
prahasta śīghraṃ gaccha tvaṃ brūhi nairṛtapuṅgavam |vacasā mama vitteśaṃ sāmapūrvamidaṃ vacaḥ || 7.11.23 ||
iyaṃ laṅkā purī rājanrākṣasānāṃ mahātmanām |tvayā niveśitā saumya naitadyuktaṃ tavānagha || 7.11.24 ||
tadbhavānyadi no hyadya dadyādatulavikrama |kṛtā bhavenmama prītirdhurmaścaivānupālitaḥ || 7.11.25 ||
sa tu gatvā purīṃ laṅkāṃ dhanadena surakṣitām |abravītparamodāraṃ vittapālamidaṃ vacaḥ || 7.11.26 ||
preṣito 'haṃ tava bhrātrā daśagrīveṇa suvrata |tvatsamīpaṃ mahābāho sarvaśastrabhṛtāṃ vara || 7.11.27 ||
tacchrūyatāṃ mahāprājña sarvaśāstraviśārada |vacanaṃ mama vitteśa yadbravīti daśānanaḥ || 7.11.28 ||
iyaṃ kila purī ramyā sumālipramukhaiḥ purā |bhuktapūrvā viśālākṣa rākṣasairbhīmavikramaiḥ || 7.11.29 ||
tena vijñāpyate so 'yaṃ sāmprataṃ viśravātmaja |tadeṣā dīyatāṃ tāta yācatastasya sāmataḥ || 7.11.30 ||
prahastādabhisaṃśrutya devo vaiśravaṇo vacaḥ |pratyuvāca prahastaṃ taṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 7.11.31 ||
dattā mameyaṃ pitrā tu laṅkā śūnyā niśācaraiḥ |nivāsite ca me yakṣairdānamānādibhirguṇaiḥ || 7.11.32 ||
brūhi gaccha daśagrīvaṃ puraṃ rājyaṃ ca yanmama |tavāpyetanmahābāho bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam || 7.11.33 ||
evamuktvā dhanādhyakṣo jagāma piturantikam || 7.11.34 ||
abhivādya guruṃ prāha rāvaṇasya yadīpsitam |eṣa tāta daśagrīvo dūtaṃ preṣitavānmama || 7.11.35 ||
dīyatāṃ nagarī laṅkā pūrvaṃ rakṣogaṇoṣitā |mayātra yadanuṣṭheyaṃ tanmamācakṣva suvrata || 7.11.36 ||
brahmarṣistvevamukto 'sau viśravā munipuṅgavaḥ |prāñjaliṃ dhanadaṃ prāha śṛṇu putra vaco mama || 7.11.37 ||
daśagrīvo mahābāhuruktavānmama sannidhau |mayā nirbhartsitaścāsīdbahuśoktaḥ sudurmatiḥ || 7.11.38 ||
sa krodhena mayā cokto dhvaṃsate ca punaḥ punaḥ |śreyo 'bhiyuktaṃ dharmyaṃ ca śṛṇu putra vaco mama || 7.11.39 ||
varapradānasammūḍho mānyā 'mānyān sa durmatiḥ |na vetti mama śāpācca prakṛtiṃ dāruṇāṃ gataḥ || 7.11.40 ||
tasmādgaccha mahābāho kailāsaṃ dharaṇīdharam |niveśaya nivāsārthaṃ tyaktvā laṅkāṃ sahānugaḥ || 7.11.41 ||
tatra mandākinī ramyā nadīnāmuttamā nadī |kāñcanaiḥ sūryasaṅkāśaiḥ paṅkajaiḥ saṃvṛtodakā || 7.11.42 ||
kumudairutpalaiścaiva tathā 'nyaiśca sugandhibhiḥ || 7.11.43 ||
tatra devāḥ sagandharvāḥ sāpsaroragakiṃnarāḥ |vihāraśīlāḥ satataṃ ramante sarvadā ' 'śritāḥ || 7.11.44 ||
na hi kṣamaṃ tavānena vairaṃ dhanada rakṣasā |jānīṣe hi yathā 'nena labdhaḥ paramako varaḥ || 7.11.45 ||
evamukto gṛhītvā ' 'śu tadvacaḥ pitṛgauravāt |sadāraputraḥ sāmānyaḥ savāhanadhano gataḥ || 7.11.46 ||
prahasto 'tha daśagrīvaṃ gatvā vacanamabravīt |prahṛṣṭātmā mahātmānaṃ sahāmātyaṃ sahānujam || 7.11.47 ||
śūnyā sā nagarī laṅkā tyakttvaināṃ dhanado gataḥ |praviśya tāṃ sahāsmābhiḥ svadharmaṃ pratipālaya || 7.11.48 ||
evamukto daśagrīvaḥ prahastena mahābalaḥ |viveśa nagarīṃ laṅkāṃ bhrātṛbhiḥ sabalānugaiḥ || 7.11.49 ||
dhanadena parityaktāṃ suvibhaktamahāpathām |āruroha sa devāriḥ svargaṃ devādhipo yathā || 7.11.50 ||
sa cābhiṣiktaḥ kṣaṇadācaraistadā niveśayāmāsa purīṃ daśānanaḥ |nikāmapūrṇā ca babhūva sā purī niśācarairnīlabalāhakopamaiḥ || 7.11.51 ||
dhaneśvarastvatha pitṛvākyagauravānnyaveśayacchaśivimale girau purīm |svalaṅkṛtairbhavanavarairvibhūṣitāṃ purandarasveva tadā 'marāvatīm || 7.11.52 ||
rākṣasendro 'bhiṣiktastu bhrātṛbhyāṃ sahitastadā |tataḥ pradānaṃ rākṣasyā bhaginyāḥ samacintayat || 7.12.1 ||
svasāraṃ kālakeyāya dānavendrāya rākṣasīm |dadau śūrpaṇakhāṃ nāma vidyujjihvāya nāmataḥ || 7.12.2 ||
atha dattvā svayaṃ rakṣo mṛgayāmaṭate sma tat |tatrāpaśyattato rāma mayaṃ nāma diteḥ sutam || 7.12.3 ||
kanyāsahāyaṃ taṃ dṛṣṭvā daśagrīvo niśācaraḥ |apṛcchatko bhavāneko nirmanuṣyamṛge vane |anayā mṛgaśāvākṣyā kimarthaṃ saha tiṣṭhasi || 7.12.4 ||
mayastathābravīdrāma pṛcchantaṃ taṃ niśācaram |śrūyatāṃ sarvamākhyāsye yathāvṛttamidaṃ mama || 7.12.5 ||
hemā nāmāpsarāstāta śrutapūrvā yadi tvayā |daivatairmama sā dattā paulomīva śatakratoḥ || 7.12.6 ||
tasyāṃ saktamanāstāta pañcavarṣaśatānyaham |sā ca daivatakāryeṇa trayodaśa samā gatāḥ || 7.12.7 ||
varṣaṃ caturdaśaṃ caiva tato hemamayaṃ puram |vajravaiḍūryacitraṃ ca māyayā nirmitaṃ mayā || 7.12.8 ||
tatrāhamavasaṃ dīnastayā hīnaḥ suduḥkhitaḥ || 7.12.9 ||
tasmātpurādduhitaraṃ gṛhītvā vanamāgataḥ |iyaṃ mamātmajā rājaṃstasyāḥ kukṣau vivardhitā || 7.12.10 ||
bhartāramanayā sārdhamasyāḥ prāpto 'smi mārgitum |kanyāpitṛtvaṃ duḥkhaṃ hi sarveṣāṃ mānakāṅkṣiṇām || 7.12.11 ||
kanyā hi dve kule nityaṃ saṃśaye sthāpya tiṣṭhati |putradvayaṃ mamāpyasyāṃ bhāryāyāṃ sambabhūva ha || 7.12.12 ||
māyāvī prathamastāta dundubhistadanantaraḥ |evaṃ te sarvamākhyātaṃ yāthātathyena pṛcchataḥ || 7.12.13 ||
tvāmidānīṃ kathaṃ tāta jānīyāṃ ko bhavāniti |evamuktastu tadrakṣo vinītamidamabravīt || 7.12.14 ||
ahaṃ paulastyatanayo daśagrīvaśca nāmataḥ |munerviśravaso yastu tṛtīyo brahmaṇo 'bhavat || 7.12.15 ||
evamuktastadā rāma rākṣasendreṇa dānavaḥ |maharṣestanayaṃ jñātvā mayo harṣamupāgataḥ |dātuṃ duhitaraṃ tasmai rocayāmāsa yatra vai || 7.12.16 ||
kareṇa tu karaṃ tasyā grāhayitvā mayastadā |prahasanprāha daityendro rākṣasendramidaṃ vacaḥ || 7.12.17 ||
iyaṃ mamātmajā rājanhemayā 'psarasā dhṛtā |kanyā mandodarī nāma patnyarthaṃ pratigṛhyatām || 7.12.18 ||
bāḍhamityeva taṃ rāma daśagrīvo 'bhyabhāṣata |prajcālya tatra caivāgnimakarotpāṇisaṅgraham || 7.12.19 ||
sa hi tasya mayo rāma śāpābhijñastapodhanāt |viditvā tena sā dattā tasya paitāmahaṃ kulam || 7.12.20 ||
amoghāṃ tasya śaktiṃ ca pradadau paramādbhutām |pareṇa tapasā labdhāṃ jaghnivā~llakṣmaṇaṃ yayā || 7.12.21 ||
evaṃ sīkṛtadāro vai laṅkāyā īśvaraḥ prabhuḥ |gatvā tu nagarīṃ bhārye bhrātṛbhyāṃ samupāharat || 7.12.22 ||
vairocanasya dauhitrīṃ vajrajvāleti nāmataḥ |tāṃ bhāryāṃ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ samakalpayat || 7.12.23 ||
gandharvarājasya sutāṃ śailūṣasya mahātmanaḥ |saramāṃ nāma dharmajñāṃ lebhe bhāryāṃ vibhīṣaṇaḥ || 7.12.24 ||
tīre tu saraso vai tu sañjajñe mānasasya hi |sarastadā mānasaṃ tu vavṛdhe jaladāgame || 7.12.25 ||
mātrā tu tasyāḥ kanyāyāḥ snehenākranditaṃ vacaḥ |saro mā vardhayasveti tataḥ sā saramā 'bhavat || 7.12.26 ||
evaṃ te kṛtadārā vai remire tatra rākṣasāḥ |svāṃ svāṃ bhāryāmupāgamya gandharvā iva nandane || 7.12.27 ||
tato mandodarī putraṃ meghanādamajījanat |sa eṣa indrajinnāma yuṣmābhirabhidhīyate || 7.12.28 ||
jātamātreṇa hi purā tena rāvaṇasūnunā |rudatā sumahānmukto nādo jaladharopamaḥ || 7.12.29 ||
jaḍīkṛtā ca sā laṅkā tasya nādena rāghava |pitā tasyākaronnāma meghanāda iti svayam || 7.12.30 ||
so 'vardhata tadā rāma rāvaṇāntaḥpure śubhe |rakṣyamāṇo varastrībhiśchannaḥ kāṣṭhairivānalaḥ || 7.12.31 ||
mātāpitrormahāharṣaṃ janayanrāvaṇātmajaḥ || 7.12.32 ||
atha lokeśvarotsṛṣṭā tatra kālena kenacit |nidrā samabhavattīvrā kumbhakarṇasya rūpiṇī || 7.13.1 ||
tato bhrātaramāsīnaṃ kumbhakarṇo 'bravīdvacaḥ |nidrā māṃ bādhate rājankārayasva mamālayam || 7.13.2 ||
viniyuktāstato rājñā śilpino viśvakarmavat |vistīrṇaṃ yojanaṃ śubhraṃ tato dviguṇamāyatam || 7.13.3 ||
darśanīyaṃ nirābādhaṃ kumbhakarṇasya cakrire |sphāṭikaiḥ kāñcanaiścitraiḥ stambhaiḥ sarvatra śobhitam || 7.13.4 ||
vaiḍūryakṛtasopānaṃ kiṅkiṇījālakaṃ tathā |dāntatoraṇavinyastaṃ vajrasphaṭikavedikam || 7.13.5 ||
manoharaṃ sarvasukhaṃ kārayāmāsa rākṣasaḥ |sarvatra sukhadaṃ nityaṃ meroḥ puṇyāṃ guhāmiva || 7.13.6 ||
tatra nidrāṃ samāviṣṭaḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ |bahūnyabdasahasrāṇi śayāno na prabuddhyate || 7.13.7 ||
nidrābhibhūte tu tadā kumbhakarṇe daśānanaḥ |devarṣiyakṣagandharvānsañjaghne hi niraṅkuśaḥ || 7.13.8 ||
udyānāni ca citrāṇi nandanādīni yāni ca |tāni gatvā susaṅakruddho bhinatti sma daśānanaḥ || 7.13.9 ||
nadīṃ gaja iva krīḍanvṛkṣānvāyuriva kṣipan |nagānvrajra ivotsṛṣṭo vidhvaṃsayati rākṣasaḥ || 7.13.10 ||
tathāvṛttaṃ tu vijñāya daśagrīvaṃ dhaneśvaraḥ |kulānurūpaṃ dharmajño vṛttaṃ saṃsmṛtya cātmanaḥ || 7.13.11 ||
saubhrātradarśanārthaṃ tu dūtaṃ vaiśravaṇastadā |laṅkāṃ sampreṣayāmāsa daśagrīvasya vai hitam || 7.13.12 ||
sa gatvā nagarīṃ laṅkāmāsasāda vibhīṣaṇam |mānitastena dharmeṇa pṛṣṭaścāgamanaṃ prati || 7.13.13 ||
pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rājño jñātīnāṃ ca bibhīṣaṇaḥ |sabhāyāṃ darśayāmāsa tamāsīnaṃ daśānanam || 7.13.14 ||
sa dṛṣṭvā tatra rājānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā |jayeti vācā sampūjya tūṣṇīṃ samabhivartata || 7.13.15 ||
taṃ tatrottamaparyaṅke varāstaraṇaśobhite |upaviṣṭaṃ daśagrīvaṃ dūto vākyamathābravīt || 7.13.16 ||
rājanvadāmi te sarvaṃ bhrātā tava yadabravīt |ubhayoḥ sadṛśaṃ vīra vṛttasya ca kulasya ca || 7.13.17 ||
sādhu paryāptametāvatkṛtaścāritrasaṅgrahaḥ |sādhu dharme vyavasthānaṃ kriyatāṃ yadi śakyate || 7.13.18 ||
dṛṣṭaṃ me nandanaṃ bhagnamṛṣayo nihatāḥ śrutāḥ |devatānāṃ samudyogastvatto rājanmama śrutaḥ || 7.13.19 ||
nirākṛtaśca bahuśastvayā 'haṃ rākṣasādhipa |aparāddhā hi bālyācca ramaṇīyāḥ svabāndhavāḥ || 7.13.20 ||
ahaṃ tu himavatpṛṣṭhaṃ gato dharmamupāsitum |raudraṃ vrattaṃ samāsthāya niyato niyatendriyaḥ || 7.13.21 ||
tatra devo mayā dṛṣṭaḥ saha devyā mayā prabhuḥ |savyaṃ cakṣurmayā daivāttatra devyāṃ nipātitam || 7.13.22 ||
kā nviyaṃ syāditi śubhā na khalvanyena hetunā |rūpaṃ hyanupamaṃ kṛtvā rudrāṇī tatra tiṣṭhati || 7.13.23 ||
devyā divyaprabhāveṇa dagdhaṃ savyaṃ mamekṣaṇam |reṇudhvastamiva jyotiḥ piṅgulatvamupāgatam || 7.13.24 ||
tato 'hamanyadvistīrṇaṃ gatvā tasya girestaṭam |tūṣṇīṃ varṣaśatānyaṣṭau samādhāraṃ mahāvratam || 7.13.25 ||
samāpte niyame tasmiṃstatra devo maheśvaraḥ |prītaḥ prītena manasā prāha vākyamidaṃ prabhuḥ || 7.13.26 ||
paiṅgalyaṃ yadavāptaṃ hi devyā rūpanirīkṣaṇāt |prīto 'smi tava dharmajña tapasā nena suvrata || 7.13.27 ||
mayā caitadvrataṃ cīrṇaṃ tvayā caiva dhanādhipa |tṛtīyaḥ puruṣo nāsti yaścarevratamīdṛśam || 7.13.28 ||
vrataṃ suniścayaṃ hyetanmayā hyutpāditaṃ purā |tatsakhitvaṃ mayā saumya rocayasva dhaneśvara || 7.13.29 ||
tapasā nirjitaścaiva sakhā bhava mamānagha |devyā dagdhaṃ prabhāveṇa yacca savyaṃ tavekṣaṇam || 7.13.30 ||
ekākṣipiṅgaletyeva nāma sthāsyati śāśvatam |evaṃ tena sakhitvaṃ ca prāpyānujñāṃ ca śaṅkarāt || 7.13.31 ||
āgatya ca śruto 'yaṃ me tava pāpaviniścayaḥ || 7.13.32 ||
tadadharmiṣṭhasaṃyogānnivarta kuladūṣaṇāt |cintyate hi vadhopāyaḥ sarṣisaṅghaiḥ suraistava || 7.13.33 ||
evamukto daśagrīvaḥ kruddhasaṃraktalocanaḥ |hastau dantāṃśca sampīḍya vākyametaduvāca ha || 7.13.34 ||
vijñātaṃ te mayā dūta vākyaṃ yasya prabhāṣase |naitattvamasi naivāsau bhrātrā yenāsi coditaḥ || 7.13.35 ||
hitaṃ naiṣa mamaitaddhi bravīti dhanarakṣakaḥ |maheśvarasakhitvaṃ tu mūḍha śrāvayate kila || 7.13.36 ||
na cedaṃ kṣamaṇīyaṃ me yadetadbhāṣitaṃ tvayā |yadetāvanmayā kālaṃ dūta tasya tu marṣitam || 7.13.37 ||
na hantavyo gururjyeṣṭho mayā 'yamiti manyate |tasya tvidānīṃ śrutvā me vākyameṣā kṛtā matiḥ || 7.13.38 ||
trī~llokānapi jeṣyāmi bāhuvīryamupāśritaḥ || 7.13.39 ||
etanmuhūrtamevāhaṃ tasyaikasya tu vai kṛte |caturo lokapālāṃstānnayiṣyāmi yamakṣayam || 7.13.40 ||
evamuktvā tu laṅkeśo dūtaṃ khaḍgena jaghnivān |dadau bhakṣayituṃ hyenaṃ rākṣasānāṃ durātmanām || 7.13.41 ||
evaṃ kṛtasvastyayano rathamāruhya rāvaṇaḥ |trailokyavijayākāṅkṣī yayau yatra dhaneśvaraḥ || 7.13.42 ||
tatastu sacivaiḥ sārdhaṃ ṣaḍbhirnityaṃ baloddhataiḥ |mahodaraprahastābhyāṃ mārīcaśukasāraṇaiḥ || 7.14.1 ||
dhūmrākṣeṇa ca vīreṇa nityaṃ samaragṛdhnunā |vṛtaḥ saṃprayayau śrīmānkrodhāllokāndahanniva || 7.14.2 ||
purāṇi sa nadīḥ śailānvanānyupavanāni ca |atikramya muhūrtena kailāsaṃ girimāgamat || 7.14.3 ||
sanniviṣṭaṃ girau tasminrākṣasendraṃ niśamya tu |yuddhe 'tyarthakṛtotsāhaṃ durātmānaṃ samantriṇam || 7.14.4 ||
yakṣā na śekuḥ saṃsthātuṃ pramukhe tasya rakṣasaḥ |rājño bhrāteti vijñāya gatā yatra dhaneśvaraḥ || 7.14.5 ||
te gatvā sarvamācakhyurbhrātustasya cikīrṣitam |anujñātā yayurhaṣṭā yuddhāya dhanadena te || 7.14.6 ||
tato balānāṃ saṅkṣobho vyavardhata mahodadheḥ |tasya nairṛtarājasya śailaṃ sañcālayanniva || 7.14.7 ||
tato yuddhaṃ samabhavadyakṣarākṣasasaṅkulam |vyathitāścābhavaṃstatra sacivā rākṣasasya te || 7.14.8 ||
sa dṛṣṭvā tādṛśaṃ sainyaṃ daśagrīvo niśācaraḥ |harṣanādānbahūnkṛtvā sa krodhādabhyadhāvata || 7.14.9 ||
ye tu te rākṣasendrasya sacivā ghoravikramāḥ |teṣāṃ sahasramekaikaṃ yakṣāṇāṃ samayodhayan || 7.14.10 ||
tato gadābhirmusalairasibhiḥ śaktitomaraiḥ |hanyamāno daśagrīvastatsainyaṃ samagāhata || 7.14.11 ||
sa nirucchvāsavattatra vadhyamāno daśānanaḥ |varṣadbhiriva jīmūtairdhārābhiravarudhyata || 7.14.12 ||
na cakāra vyathāṃ caiva yakṣaśastraiḥ samāhataḥ |mahīdhara ivāmbhodairdhārāśatasamukṣitaḥ || 7.14.13 ||
sa durātmā samudyamya kāladaṇḍopamāṃ gadām |praviveśa tataḥ sainyaṃ nayanyakṣānyamakṣayam || 7.14.14 ||
sa kakṣamiva vistīrṇaṃ śuṣkendhanamivākulam |vātenāgnirivāyatto yakṣasainyaṃ dadāha tat || 7.14.15 ||
taistu tatra mahāmātyairmahodaraśukādibhiḥ |alpāvaśeṣāste yakṣāḥ kṛtā vātairivāmbudāḥ || 7.14.16 ||
kecitsamāhatā bhagnāḥ patitāḥ samarakṣitau |oṣṭhāṃśca daśanaistīkṣṇairadaśankupitā raṇe || 7.14.17 ||
śrāntāścānyonyamāliṅgya bhraṣṭaśastrā raṇājire |sīdanti ca tadā yakṣāḥ kūlā iva jalena ha || 7.14.18 ||
hatānāṃ gacchatāṃ svargaṃ yudhyatāṃ pṛthivītale |prekṣatāmṛṣisaṅghānāṃ na babhūvāntaraṃ divi || 7.14.19 ||
bhagnāṃstu tānsamālakṣya yakṣendrāṃstu mahābalān |dhanādhyakṣo mahābāhuḥ preṣayāmāsa yakṣakān || 7.14.20 ||
etasminnantare rāma vistīrṇabalavāhanaḥ |preṣito nyapatadyakṣo nāmnā saṃyodhakaṇṭakaḥ || 7.14.21 ||
tena cakreṇa mārīco viṣṇuneva raṇe hataḥ |patito bhūtale śailātkṣīṇapuṇya iva grahaḥ || 7.14.22 ||
sasañjñastu muhūrtena sa viśramya niśācaraḥ |taṃ yakṣaṃ yodhayāmāsa sa ca bhagnaḥ pradudruve || 7.14.23 ||
tataḥ kāñcanacitrāṅgaṃ vaiḍūryarajasokṣitam |maryādāṃ pratihārāṇāṃ toraṇāntaramāviśat || 7.14.24 ||
taṃ tu rājandaśagrīvaṃ praviśantaṃ niśācaram |sūryabhānuriti khyāto dvārapālo nyavārayat || 7.14.25 ||
sa vāryamāṇo yakṣeṇa praviveśa niśācaraḥ |yadā tu vārito rāma na vyatiṣṭhatsa rākṣasaḥ || 7.14.26 ||
tatastoraṇamutpāṭya tena yakṣeṇa tāḍitaḥ |rudhiraṃ prasravanbhāti śailo dhātusravairiva || 7.14.27 ||
sa śailaśikharābheṇa toraṇena samāhataḥ |jagāma na kṣatiṃ vīro varadānātsvayambhuvaḥ || 7.14.28 ||
tenaiva toraṇenātha yakṣastenābhitāḍitaḥ |nādṛśyata tadā yakṣo bhasmīkṛtatanustadā || 7.14.29 ||
tataḥ pradudruvuḥ sarve dṛṣṭvā rakṣaḥparākramam |tato nadīrguhāścaiva viviśurbhayapīḍitāḥ |tyaktapraharaṇāḥ śrāntā vivarṇavadanāstadā || 7.14.30 ||
tatastā~llakṣya vitrastānyakṣendrāṃśca sahasraśaḥ |dhanādhyakṣo mahāyakṣaṃ māṇicāramathābravīt || 7.15.1 ||
rāvaṇaṃ jahi yakṣendra durvṛttaṃ pāpacetasam |śaraṇaṃ bhava vīrāṇāṃ yakṣāṇāṃ yuddhaśālinām || 7.15.2 ||
evamukto mahābāhurmāṇibhadraḥ sudurjayaḥ |vṛto yakṣasahasraistu caturbhiḥ samayodhayat || 7.15.3 ||
te gadāmusalaprāsaiḥ śaktitomaramudgaraiḥ |abhighnantastadā yakṣā rākṣasānsamupādravan || 7.15.4 ||
kurvantastumulaṃ yuddhaṃ carantaḥ śyenavallaghu |bāḍhaṃ prayacchannecchāmi dīyatāmiti bhāṣiṇaḥ || 7.15.5 ||
tato devāḥ sagandharvā ṛṣayo brahmavādinaḥ |dṛṣṭvā tattumulaṃ yuddhaṃ paraṃ vismayamāgaman || 7.15.6 ||
yakṣāṇāṃ tu prahastena sahasraṃ nihataṃ raṇe |mahodareṇa cānindyaṃ sahasramaparaṃ hatam || 7.15.7 ||
kruddhena ca tadā rājanmārīcena yuyutsunā |nimeṣāntaramātreṇa dve sahasre nipātite || 7.15.8 ||
kva ca yakṣārjavaṃ yuddhaṃ kva ca māyābalāśrayam |rakṣasāṃ puruṣavyāghra tena te 'bhyadhikā yudhi || 7.15.9 ||
dhūmrākṣeṇa samāgamya māṇibhadro mahāraṇe |musalenorasi krodhāttaḍito na ca kampitaḥ || 7.15.10 ||
tato gadāṃ samāvidhya māṇibhadreṇa rākṣasaḥ |dhūmrākṣastāḍito mūrdhni vihvalaḥ sa papāta ha || 7.15.11 ||
dhūmrākṣaṃ tāḍitaṃ dṛṣṭvā patitaṃ śoṇitokṣitam |abhyadhāvata saṅgrāme māṇibhadraṃ daśānanaḥ || 7.15.12 ||
taṃ kruddhamabhidhāvantaṃ māṇibhadro daśānanam |śaktibhistāḍayāmāsa tisṛbhiryakṣapuṅgavaḥ || 7.15.13 ||
tāḍito māṇibhadrasya mukuṭe prāharadraṇe |tasya tena prahārema mukuṭaṃ pārśvamāgatam || 7.15.14 ||
tataḥ saṃyudhyamānena viṣṭabdho na vyakampata |tadāprabhṛti yakṣo 'sau pārśvamauliriti smṛtaḥ |sannādaḥ sumahānrājaṃstasminśaile 'bhyavartata || 7.15.15 ||
tato dūrātpradadṛśe dhanādhyakṣo gadādharaḥ |śukraprauṣṭhapadābhyāṃ ca padmaśaṅkhasamāvṛtaḥ || 7.15.16 ||
sa dṛṣṭvā bhrātaraṃ saṅkhye śāpādvibhraṣṭagauravam |uvāca vacanaṃ dhīmānyuktaṃ paitāmahe kule || 7.15.17 ||
yanmayā vāryamāṇastvaṃ nāvagacchasi durmate |paścādasya phalaṃ prāpya jñāsyase nirayaṃ gataḥ || 7.15.18 ||
yo hi mohādviṣaṃ pītvā nāvagacchati durmatiḥ |sa tasya pariṇāmānte jānīte karmaṇaḥ phalam || 7.15.19 ||
devatā nābhinandanti dharmayuktena kenacit |yena tvamīdṛśaṃ bhāvaṃ nītassannāvabuddhyase || 7.15.20 ||
mātaraṃ pitaraṃ yo hi ācāryaṃ cāvamanyate |sa paśyati phalaṃ tasya pretarājavaśaṃ gataḥ || 7.15.21 ||
adhruve hi śarīre yo na karoti taporjanam |sa paścāttapyate mūḍho mṛto dṛṣṭvā ' 'tmano gatim || 7.15.22 ||
dharmādrājyaṃ dhanaṃ saukhyamadharmādduḥkhameva ca |tasmāddharmaṃ sukhārthāya kuryātpāpaṃ visarjayet || 7.15.23 ||
pāpasya hi phalaṃ duḥkhaṃ tadbhoktavyamihātmanā |tasmādātmāpaghātārthaṃ mūḍhaḥ pāpaṃ kariṣyati || 7.15.24 ||
kasya cinna hi durbuddheśchandato jāyate matiḥ |devaṃ ceṣṭayate sarvaṃ hato daivena hanyate |yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalamaśnute || 7.15.25 ||
buddhirūpaṃ phalaṃ putrāñchauryaṃ dhīratvameva ca |prāpnuvanti narā loke nirjitaṃ puṇyakarmabhiḥ || 7.15.26 ||
evaṃ nirayagāmī tvaṃ yasya te matirīdṛśī |na tvāṃ samabhibhāṣiṣye 'sadvṛtteṣveva nirṇayaḥ || 7.15.27 ||
evamuktāstatastena tasyāmātyāḥ samāhatāḥ |mārīcapramukhāḥ sarve vimukhā vipradudruvuḥ || 7.15.28 ||
tatastena daśagrīvo yakṣendreṇa mahātmanā |gadayābhihato mūrdhni na ca sthānātprakampitaḥ || 7.15.29 ||
tatastau rāma nighnantau tadānyonyaṃ mahāmṛdhe |na vihvalau na ca śrāntau babhūvaturamarṣaṇau || 7.15.30 ||
āgneyamastraṃ tasmai sa mumoca dhanadastadā |rākṣasendro vāruṇena tadastraṃ pratyavārayat || 7.15.31 ||
tato māyāṃ praviṣṭo 'sau rākṣasīṃ rākṣaseśvaraḥ |rūpāṇāṃ śatasāhasraṃ vināśāya cakāra ca || 7.15.32 ||
vyāghro varāho jīmūtaḥ parvataḥ sāgaro drumaḥ |yakṣo daityasvarūpī ca so 'dṛśyata daśānanaḥ || 7.15.33 ||
bahūni ca karoti sma dṛśyante na tvasau tataḥ |pratigṛhya tato rāma mahadastraṃ daśānanaḥ || 7.15.34 ||
jaghāna mūrdhni dhanadaṃ vyāviddhya mahatīṃ gadām |evaṃ sa tenābhihato vihvalaḥ śoṇitokṣitaḥ || 7.15.35 ||
kṛttamūla ivāśoko nipapāta dhanādhipaḥ || 7.15.36 ||
tataḥ padmādibhistatra nidhibhiḥ sa tadā vṛtaḥ |dhanadocchvāsitastaistu vanamānīya nandanam || 7.15.37 ||
nirjitya rākṣasendrastaṃ dhanadaṃ hṛṣṭamānasaḥ |puṣpakaṃ tasya jagrāha vimānaṃ jayalakṣaṇam || 7.15.38 ||
kāñcanastambhasaṃvītaṃ vaiḍūryamaṇitoraṇam |muktājālapraticchannaṃ sarvakāmaphaladrumam || 7.15.39 ||
manojavaṃ kāmagamaṃ kāmarūpaṃ vihaṅgamam |maṇikāñcanasopānaṃ taptakāñcanavedikam || 7.15.40 ||
devopavāhyamakṣayyaṃ sadādṛṣṭimanaḥsukham |bahvāścaryaṃ bhakticitraṃ brahmaṇā parinirmitam || 7.15.41 ||
nirmitaṃ sarvakāmaistu manoharamanuttamam |na tu śītaṃ na coṣṇaṃ ca sarvartusukhadaṃ śubham || 7.15.42 ||
sa taṃ rājā samāruhya kāmagaṃ vīryanirjitam |jitaṃ tribhuvanaṃ mene darpotsekātsudurmatiḥ || 7.15.43 ||
jitvā vaiśravaṇaṃ devaṃ kailāsātsamavātarat || 7.15.44 ||
svatejasā vipulamavāpya taṃ jayaṃ pratāpavānvimalakirīṭahāravān |rarāja vai paramavimānamāsthito niśācaraḥ sadasi gato yathānalaḥ || 7.15.45 ||
sa jitvā dhanadaṃ rāma bhrātaraṃ rākṣasādhipaḥ |mahāsenaprasūtiṃ tadyayau śaravaṇaṃ mahat || 7.16.1 ||
athāpaśyadṛśagrīvo raukmaṃ śaravaṇaṃ mahat |gabhastijālasaṃvītaṃ dvitīyamiva bhāskaram || 7.16.2 ||
sa parvataṃ samāruhya kañcidramyavanāntaram |apaśyat puṣpakaṃ tatra rāmaviṣṭambhitaṃ tadā || 7.16.3 ||
viṣṭabdhaṃ puṣpakaṃ dṛṣṭvā hyagamaṃ kāmāgaṃ kṛtam |acintayadrākṣasendraḥ sacivaistaiḥ samāvṛtaḥ || 7.16.4 ||
kinnimittaṃ cecchayā me nedaṃ gacchati puṣpakam |parvatasyopariṣṭhasya karmedaṃ kasyacidbhavet || 7.16.5 ||
tato 'bravīttadā rāma mārīco buddhikovidaḥ |nedaṃ niṣkāraṇaṃ rājanpuṣpakaṃ yanna gacchati || 7.16.6 ||
athavā puṣpakamidaṃ dhanadānnānyavāhanam |ato niṣpandamabhavaddhanādhyakṣavinākṛtam || 7.16.7 ||
iti vākyāntare tasya karālaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ |vāmano vikaṭo muṇḍī nandī prahvabhujo balī || 7.16.8 ||
tataḥ pārśvamupāgamya bhavasyānucaro 'bravīt |nandīśvaro vacaścedaṃ rākṣasendramaśaṅkitaḥ || 7.16.9 ||
nivartasva daśagrīva śaile krīḍati śaṅkaraḥ |suparṇanāgayakṣāṇāṃ devagandharvarakṣasām || 7.16.10 ||
sarveṣāmeva bhūtānāmagamyaḥ parvataḥ kṛtaḥ |iti nandivacaḥ śrutvā krodhātkampitakuṇḍalaḥ || 7.16.11 ||
roṣāttu tāmranayanaḥ puṣpakādavaruhya saḥ |ko 'yaṃ śaṅkara ityuktvā śailamūlamupāgataḥ || 7.16.12 ||
so 'paśyannandinaṃ tatra devasyādūrataḥ sthitam |dīptaṃ śūlamavaṣṭabhya dvitīyamiva śaṅkaram || 7.16.13 ||
taṃ dṛṣṭvā vānaramukhamavajñāya sa rākṣasaḥ |prahāsaṃ mumuce tatra satoya iva toyadaḥ || 7.16.14 ||
taṃ kruddho bhagavānnandī śaṅkarasyāparā tanuḥ |abravīttatra tadrakṣo daśānanamupasthitam || 7.16.15 ||
yasmādvānararūpaṃ māmavajñāya daśānana |aśanīpātasaṅkāśamapahāsaṃ pramuktavān || 7.16.16 ||
tasmānmadrūpasampannā madvīryasamatejasaḥ |utpatsyanti vadhārthaṃ hi kulasya tava vānarāḥ || 7.16.17 ||
nakhadaṃṣṭrāyudhāḥ krūrā manaḥsampātaraṃhasaḥ |yuddhonmattā balodriktāḥ śailā iva visarpiṇaḥ || 7.16.18 ||
te tava prabalaṃ darpamutsedhaṃ ca pṛthagvidham |vyapaneṣyanti sambhūya sahāmātyasutasya ca || 7.16.19 ||
kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ hantuṃ tvāṃ he niśācara |na hantavyo hatastvaṃ hi pūrvameva svakarmabhiḥ || 7.16.20 ||
ityudīritavākye tu deve tasminmahātmani |devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiśca khāccyutā || 7.16.21 ||
acintayitvā sa tadā nandivākyaṃ mahābalaḥ |parvataṃ tu samāsādya vākyamāha daśānanaḥ || 7.16.22 ||
puṣpakasya gatiśchinnā yatkṛte mama gacchataḥ |tamimaṃ śailamunmūlaṃ karomi tava gopate || 7.16.23 ||
kena prabhāveṇa bhavo nityaṃ krīḍati rājavat |vijñātavyaṃ na jānīte bhayasthānamupasthitam || 7.16.24 ||
evamuktvā tato rāma bhujānvikṣipya parvate |tolayāmāsa taṃ śīghraṃ sa śailaṃ samakampata || 7.16.25 ||
cālanātparvatasyaiva gaṇā devasya kampitāḥ |cacāla pārvatī cāpi tadā ' 'śliṣṭā maheśvaram || 7.16.26 ||
tato rāma mahādavo devānāṃ pravaro haraḥ |pādāṅguṣṭhena taṃ śailaṃ pīḍayāmāsa līlayā || 7.16.27 ||
pīḍitāstu tatastasya śailasyādhogatā bhujāḥ |vismitāścābhavaṃstatra sacivāstasya rakṣasaḥ || 7.16.28 ||
rakṣasā tena roṣācca bhujānāṃ pīḍanāttadā |mukto virāvaḥ sahasā trailokyaṃ yena kampitam || 7.16.29 ||
menire vajraniṣpeṣaṃ tasyāmātyā yugakṣaye |tadā vartmasthacalitā devā indrapurogamāḥ || 7.16.30 ||
samudrāścāpi saṅkṣubdhāścalitāścāpi parvatāḥ |yakṣā vidyādharāḥ siddhāḥ kimetaditi cābruvan || 7.16.31 ||
atha te mantriṇastasya vikrośantamathābruvan |toṣayasva mahādevaṃ nīlakaṇṭhamumāpatim || 7.16.32 ||
tamṛte śaraṇaṃ nānyaṃ paśyāmo 'tra daśānana |stutibhiḥ praṇato bhūtvā tameva śaraṇaṃ vraja || 7.16.33 ||
kṛpāluḥ śaṅkarastuṣṭaḥ prasādaṃ te vidhāsyati |evamuktastadāmātyaistuṣṭāva vṛṣabhadhvajam || 7.16.34 ||
sāmabhirvividhaiḥ stotraiḥ praṇamya sa daśānanaḥ |saṃvatsarasahasraṃ tu rudato rakṣaso gatam || 7.16.35 ||
tataḥ prīto mahādevaḥ śailāgre viṣṭhitaḥ prabhuḥ |muktvā cāsya bhujānrāma prāha vākyaṃ daśānanam || 7.16.36 ||
prīto 'smi tava vīryasya śauṇḍāryācca daśānana |śailākrāntena yo muktastvayā rāvaḥ sudāruṇaḥ || 7.16.37 ||
yasmāllokatrayaṃ caitadrāvitaṃ bhayamāgatam |tasmāttvaṃ rāvaṇo nāma nāmnā rājanbhaviṣyasi || 7.16.38 ||
devatā mānuṣā yakṣā ye cānye jagatītale |evaṃ tvāmabhidhāsyanti rāvaṇaṃ lokarāvaṇam || 7.16.39 ||
gaccha paulastya visrabdhaṃ pathā yena tvamicchasi |mayā caivābhyanujñāto rākṣasādhipa gamyatām || 7.16.40 ||
evamuktastu laṅkeśaḥ śambhunā svayamabravīt |prīto yadi mahādeva varaṃ me dehi yācataḥ || 7.16.41 ||
avadhyatvaṃ mayā prāptaṃ devagandharvadānavaiḥ |rākṣasairguhyakairnāgairye cānye balavattarāḥ || 7.16.42 ||
mānuṣānna gaṇe deva svalpāste mama sammatāḥ |dīrghamāyuśca me prāptaṃ brahmaṇastripurāntaka || 7.16.43 ||
vāñchitaṃ cāyuṣaḥ śeṣaṃ śastraṃ tvaṃ ca prayaccha me |evamuktastatastena rāvaṇena sa śaṅkaraḥ || 7.16.44 ||
dadau khaḍgaṃ mahādīptaṃ candrahāsamiti śrutam |āyuṣaścāvaśeṣaṃ ca sthitvā bhūtapatistadā || 7.16.45 ||
dattvovāca tataḥ śambhurnāvajñeyamidaṃ tvayā |avajñātaṃ yadi hi te māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ || 7.16.46 ||
evaṃ maheśvareṇaiva kṛtanāmā sa rāvaṇaḥ |abhivādya mahādevamārurohātha puṣpakam || 7.16.47 ||
tato mahītale rāma paryakrāmata rāvaṇaḥ |kṣatऺitrayānsumahāvīryānbādhamāna itastataḥ || 7.16.48 ||
kecittejasvinaḥ śūrāḥ kṣatऺitrayā yuddhadurmadāḥ |tacchāsanamakurvanto vineśuḥ saparicchadāḥ || 7.16.49 ||
apare durjayaṃ rakṣo jānantaḥ prājñasammatāḥ |jitāḥ sma ityabhāṣanta rākṣasaṃ baladarpitam || 7.16.50 ||
atha rājanmahābāhurvicaransa mahītale |himavadvanamāsādya paricakrāma rāvaṇaḥ || 7.17.1 ||
tatrāpaśyatsa vai kanyāṃ kṛṣṇājinajaṭādharām |ārṣeṇa vidhinā yuktāṃ dīpyantīṃ devatāmiva || 7.17.2 ||
sa dṛṣṭvā rūpasampannāṃ kanyāṃ tāṃ sumahāvratām |kāmamohaparītātmā papraccha prahasanniva || 7.17.3 ||
kimidaṃ vartase bhadre viruddhaṃ yauvanasya te |nahi yuktā tavaitasya rūpasyaiva pratikriyā || 7.17.4 ||rūpaṃ te 'nupamaṃ bhīru kāmonmādakaraṃ nṛṇām |na yuktaṃ tapasi sthātuṃ nirgato hyeṣa nirṇayaḥ || 7.17.5 ||
kasyāsi kimidaṃ bhadre kaśca bhartā varānane |yena sambhujyase bhīru sa naraḥ puṇyabhāgbhuvi || 7.17.6 ||
pṛcchataḥ śaṃsa me sarvaṃ kasya hetoḥ pariśramaḥ |evamuktā tu sā kanyā rāvaṇena yaśasvinī || 7.17.7 ||
abravīdvidhivatkṛtvā tasyātithyaṃ tapodhanā |kuśadhvajo mama pitā brahmarṣiramitaprabhaḥ |bṛhaspatisutaḥ śrīmānbuddhyā tulyo bṛhaspateḥ || 7.17.8 ||
tasyāhaṃ kurvato nityaṃ vedābhyāsaṃ mahātmanaḥ |sambhūya vāṅmayī kanyā nāmnā vedavatī smṛtā || 7.17.9 ||
tato devāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ |te 'pi gatvā hi pitaraṃ varaṇaṃ rocayanti me || 7.17.10 ||
na ca māṃ sa pitā tebhyo dattavānrākṣasarṣabha |kāraṇaṃ tadvadiṣyāmi niśācara niśāmaya || 7.17.11 ||
pitustu mama jāmātā viṣṇuḥ kila sureśvaraḥ |abhipretastrilokeśastasmānnānyasya me pitā || 7.17.12 ||
dātumicchati tasmai tu tacchrutvā baladarpitaḥ |dambhurnāma tato rājā daityānāṃ kupito 'bhavat || 7.17.13 ||
tena rātrau śayāno me pitā pāpena hiṃsitaḥ || 7.17.14 ||
tato me jananī dīnā taccharīraṃ piturmama |pariṣvajya mahābhāgā praviṣṭā havyavāhanam || 7.17.15 ||
tato manorathaṃ satyaṃ piturnārāyaṇaṃ prati |karomīti tamevāhaṃ hṛdayena samudvahe || 7.17.16 ||
iti pratijñāmāruhya carāmi vipulaṃ tapaḥ |etatte sarvamākhyātaṃ mayā rākṣasapuṅgava || 7.17.17 ||
nārāyaṇo mama patirna tvanyaḥ puruṣottamāt |āśraye niyamaṃ ghoraṃ nārāyaṇaparīpsayā |vijñātastvaṃ hi me rājangaccha paulastyanandana || 7.17.18 ||
jānāmi tapasā sarvaṃ trailokye yaddhi vartate || 7.17.19 ||
so 'bravīdrāvaṇo bhūyastāṃ kanyāṃ sumahāvratām |avaruhya vimānāgrātkandarpaśarapīḍitaḥ || 7.17.20 ||
avaliptā 'si suśroṇi yasyāste matirīdṛśī |vṛddhānāṃ mṛgaśāvākṣi bhrājate puṇyasañcayaḥ || 7.17.21 ||
tvaṃ sarvaṃguṇasampannā nārhase vaktumīdṛśam |trailokyasundarī bhīru yauvanaṃ te nivartate || 7.17.22 ||
ahaṃ laṅkāpatirbhadre daśagrīva iti śrutaḥ |tasya me bhava bhāryā tvaṃ bhuṅkṣva bhogānyathāsukham || 7.17.23 ||
kaśca tāvadasau yaṃ tvaṃ viṣṇurityabhibhāṣase |vīryeṇa tapasā caiva bhogena ca balena ca ||
na mayā sa samo bhadre yaṃ tvaṃ kāmayase 'ṅgane || 7.17.24 ||
ityuktavati tasmiṃstu vedavatyatha sā 'bravīt || 7.17.25 ||aiva bhogena ca balena ca ||
mā maivamiti sā kanyā tamuvāca niśācaram |trailokyādhipati viṣṇuṃ sarvalokanamaskṛtam |tvadṛte rākṣasendrānyaḥ ko 'vamanyeta buddhimān || 7.17.26 ||
evamuktastayā tatra vedavatyā niśācaraḥ |mūrdhajeṣu tadā kanyāṃ karāgreṇa parāmṛśat || 7.17.27 ||
tato vedavatī kruddhā keśānhastena sā 'cchinat |asirbhūtvā karastasyāḥ keśāṃśchinnāṃstadā 'karot || 7.17.28 ||
sā jvalantīva roṣeṇa dahantīva niśācaram |uvācāgniṃ samādhāya maraṇāya kṛtatvarā || 7.17.29 ||
dharṣitāyāstvayānārya na me jīvitamiṣyate |rakṣastasmātpravekṣyāmi paśyataste hutāśanam || 7.17.30 ||
yasmāttu dharṣitā cāhaṃ tvayā pāpātmanā vane |tasmāttava vadhārthaṃ hi samutpatsye hyahaṃ punaḥ || 7.17.31 ||
na hi śakyaṃ striyā hantuṃ puruṣaḥ pāpaniścaḥ |śāpe tvayi mayotsṛṣṭe tapasaśca vyayo bhavet || 7.17.32 ||
yadi tvasti mayā kiñcitkṛtaṃ dattaṃ hutaṃ tathā |tasmāttvayonijā sādhvī bhaveyaṃ dharmiṇaḥ sutā || 7.17.33 ||
evamuktvā praviṣṭā sā jvalitaṃ jātavedasam |papāta ca divo divyā puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ || 7.17.34 ||
punareva samudbhūtā padme padmasamaprabhā |tasmādapi punaḥ prāptā pūrvavattena rakṣasā || 7.17.35 ||
kanyāṃ kamalagarbhābhāṃ pragṛhya svagṛhaṃ yayau |pragṛhya rāvaṇastvetāṃ darśayāmāsa mantriṇe || 7.17.36 ||
lakṣaṇajño nirīkṣyaiva rāvaṇaṃ caivamabravīt |gṛhasthaiṣāṃ hi suśroṇī tvadvadhāyaiva dṛśyate || 7.17.37 ||
etacchrutvā 'rṇave rāma tāṃ pracikṣepa rāvaṇaḥ |sā caiva kṣitimāsādya yajñāyatanamadhyagā || 7.17.38 ||
rājño halamukhotkṛṣṭā punarapyutthitā satī |saiṣā janakarājasya prasūtā tanayā prabho |tava bhāryā mahābāho viṣṇustvaṃ hi sanātanaḥ || 7.17.39 ||
pūrvaṃ krodhāhitaḥ śatruryayā 'sau nihatastathā |upāśrayitvā śailabhastava vīryamamānuṣam || 7.17.40 ||
evameṣā mahābhāgā martyeṣūtpatsyate punaḥ |kṣetre halamukhotkṛṣṭe vedyāmagniśikhopamā || 7.17.41 ||
eṣā vedavatī nāma pūrvamāsītkṛte yuge |tretāyugamanuprāpya vadhārthaṃ tasya rakṣasaḥ || 7.17.42 ||
utpannā maithilakule janakasya mahātmanaḥ |sītotpannā tu sīteti mānuṣaiḥ punarucyate || 7.17.43 ||
praviṣṭāyāṃ hutāśaṃ tu vedavatyāṃ sa rāvaṇaḥ |puṣpakaṃ tu samāruhya paricakrāma medinīm || 7.18.1 ||
tato maruttaṃ nṛpatiṃ yajantaṃ saha daivataiḥ |uśīrabījamāsādya dadarśa sa tu rāvaṇaḥ || 7.18.2 ||
saṃvarto nāma brahmarṣiḥ sākṣādbhrātā bṛhaspateḥ |yājayāmāsa dharmajñaḥ sarvairdevagaṇairvṛtaḥ || 7.18.3 ||
dṛṣṭvā devāstu tadrakṣo varadānena durjayam |tiryagyoniṃ samāviṣṭāstasya darśanabhīravaḥ || 7.18.4 ||
indro mayūraḥ saṃvṛtto dharmarājastu vāyasaḥ |kṛkalāso dhanādhyakṣo haṃsaśca varuṇo 'bhavat || 7.18.5 ||
anyeṣvapi gateṣvevaṃ deveṣvariniṣūdana |rāvaṇaḥ prāviśadyajñaṃ sārameya ivāśuciḥ || 7.18.6 ||
taṃ ca rājānamāsādya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |prāha yuddhaṃ prayaccheti nirjito 'smīti vā vada || 7.18.7 ||
tato marutto nṛpatiḥ ko bhavānityuvāca tam |apahāsaṃ tato muktvā rāvaṇo vākyamabravīt || 7.18.8 ||
akutūhalabhāvena prīto 'smi tava pārthiva |dhanadasyānujaṃ yo māṃ nāvagacchasi rāvaṇam || 7.18.9 ||
triṣu lokeṣu ko 'nyo 'sti yo na jānāti me balam |bhrātaraṃ yena nirjitya vimānamidamāhṛtam |tato maruttaḥ sa nṛpastaṃ rāvaṇamathābravīt || 7.18.10 ||
dhanyaḥ khalu bhavānyena jyeṣṭho bhrātā raṇe jitaḥ |na tvayā sadṛśaḥ ślādhyastriṣu lokeṣu vidyate || 7.18.11 ||
nādharmasahitaṃ ślādhyaṃ tallokaṃ pratisaṃhitam |karma daurātmyakaṃ kṛtvā ślāghyase bhrātṛnirjayāt || 7.18.12 ||
ka tvaṃ prākkevalaṃ dharmaṃ caritvā labdhavānvaram |śrūtapūrvaṃ hi na mayā bhāṣase yādṛśaṃ svayam || 7.18.13 ||
tiṣṭhedānīṃ na me jīvanpratiyāsyasi durmate |adya tvāṃ niśitairbāṇaiḥ preṣayāmi yamakṣayam || 7.18.14 ||
tataḥ śarāsanaṃ gṛhya sāyakāṃśca narādhipaḥ |raṇāya niryayau kruddhaḥ saṃvarto mārgamāvṛṇot || 7.18.15 ||
so 'bravītsnehasaṃyuktaṃ maruttaṃ taṃ mahānṛṣiḥ |śrotavyaṃ yadi madvākyaṃ samprahāro na te kṣamaḥ || 7.18.16 ||
māheśvaramidaṃ satramasamāptaṃ kulaṃ dahet || 7.18.17 ||
dīkṣitasya kuto yuddhaṃ krodhitvaṃ dīkṣite kutaḥ |saṃśayaśca jaye nityaṃ rākṣasaśca sudurjayaḥ || 7.18.18 ||
sa nivṛtto gurorvākyānmaruttaḥ pṛthivīpatiḥ |visṛjya saśaraṃ cāpaṃ svastho makhamukho 'bhavat || 7.18.19 ||
tatastaṃ nirjitaṃ matvā ghoṣayāmāsa vai śukaḥ |rāvaṇo jayatītyuccairharṣānnādaṃ vimuktavān || 7.18.20 ||
tānbhakṣayitvā tatrasthānmaharṣīnyajñamāgatān |vitṛpto rudhiraisteṣāṃ punaḥ samprayayau mahīm || 7.18.21 ||
rāvaṇe tu gate devāḥ sendrāścaiva divaukasaḥ |tataḥ svāṃ yonimāsādya tāni sattvāni cābruvan || 7.18.22 ||
harṣāttadābravīdindro mayūraṃ nīlabarhiṇam |prīto 'smi tava dharmajña bhujaṅgāddhi na te bhayam || 7.18.23 ||
idaṃ netrasahasraṃ tu yattvadbarhe bhaviṣyati |varṣamāṇe mayi mudaṃ prāpsyase prītilakṣaṇām |evamindro varaṃ prādānmayūrasya sureśvaraḥ || 7.18.24 ||
nīlāḥ kila purā barhā mayūrāṇāṃ narādhipa |surādhipādvaraṃ prāpya gatāḥ sarve 'pi barhiṇaḥ || 7.18.25 ||
dharmarājo 'bravīdrāma prāgvaṃśe vāyasaṃ sthitam |pakṣiṃstavāsmi suprītaḥ prītasya vacanaṃ śṛṇu || 7.18.26 ||
yathānye vividhai rogai; pīḍyante prāṇino mayā |te na te prabhaviṣyanti mayi prīte na saṃśayaḥ || 7.18.27 ||
mṛtyutaste bhayaṃ nāsti varānmama vihaṅgama |yāvattvāṃ na vadhiṣyanti narāstāvadbhaviṣyasi || 7.18.28 ||
ete madviṣayasthā vai mānavāḥ kṣudbhayārditāḥ |tvayi bhukte tu tṛptāste bhaviṣyanti sabāndhavāḥ || 7.18.29 ||
varuṇastvabravīddhaṃsaṃ gaṅgātoyavihāriṇam |śrūyatāṃ prītisaṃyuktaṃ vacaḥ patraratheśvara || 7.18.30 ||
varṇo manoharaḥ saumyaścandramaṇḍalasannibhaḥ |bhaviṣyati tavodagraḥ śuddhaphenasamaprabhaḥ || 7.18.31 ||
maccharīraṃ samāsādya kānto nityaṃ bhaviṣyasi |prāpsyase cātulāṃ prītimetanme prītilakṣaṇam || 7.18.32 ||
haṃsānāṃ hi purā rāma nīlavarṇaḥ sapāṇḍuraḥ |pakṣā nīlāgrasaṃvītāḥ kroḍāḥ śaṣpāgranirmalāḥ || 7.18.33 ||
athābravīdvaiśravaṇaḥ kṛkalāsaṃ girau sthitam |hairaṇyaṃ samprayacchāmi varṇaṃ prītastavāpyaham || 7.18.34 ||
sadravyaṃ ca śiro nityaṃ bhaviṣyati tavākṣayam |eṣa kāñcanako varṇo matprītyā te bhaviṣyati || 7.18.35 ||
evaṃ dattvā varāṃstebhyastasminyajñotsave surāḥ |nivṛttāḥ saha rājñā te punaḥ svabhavanaṃ gatāḥ || 7.18.36 ||
atha jitvā maruttaṃ sa prayayau rākṣasādhipaḥ |nagarāṇi narendrāṇāṃ yuddhakāṅkṣī daśānanaḥ || 7.19.1 ||
samāsādya tu rājendrānmahendravaruṇopamān |abravīdrākṣasendrastu yuddhaṃ me dīyatāmiti || 7.19.2 ||
nirjitāḥ smeti vā brūta eṣa me hi suniścayaḥ |anyathā kurvatāmevaṃ mokṣo naivopapadyate || 7.19.3 ||tatastvabhīravaḥ prājñāḥ pārthivā dharmaniścayāḥ |mantrayitvā tato 'nyonyaṃ rājānaḥ sumahābalāḥ |nirjitāḥ smetyabhāṣanta jñātvā varabalaṃ ripoḥ || 7.19.4 ||
duṣyantaḥ suratho gādhirgayo rājā purūravāḥ |ete sarve 'bruvaṃstāta nirjitāḥ smeti pārthivāḥ || 7.19.5 ||
athāyodhyāṃ samāsādya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 7.19.6 ||
suguptāmanaraṇyena śakreṇevāmarāvatīm |sa taṃ puruṣaśārdūlaṃ purandarasamaṃ bale || 7.19.7 ||
prāha rājānamāsādya yuddhaṃ dehīti rāvaṇaḥ |nirjito 'smīti vā brūhi tvamevaṃ mama śāsanam || 7.19.8 ||
ayodhyādhipatistasya śrutvā pāpātmano vacaḥ |anaraṇyastu saṅkruddho rākṣasendramathābravīt || 7.19.9 ||
dīyate dvandvayuddhaṃ te rākṣasādhipate mayā |santiṣṭha kṣipramāyatto bhava caivaṃ bhavāmyaham || 7.19.10 ||
atha pūrvaṃ śrutārthena nirjitaṃ sumahadbalam |niṣkrāmattannarendrasya balaṃ rakṣovadhodyatam || 7.19.11 ||
nāgānāṃ daśasāhasraṃ vājināṃ niyutaṃ tathā |rathānāṃ bahusāhasraṃ pattīnāṃ ca narottama || 7.19.12 ||
mahīṃ sañchādya niṣkrāntaṃ sapadātirathaṃ raṇe |tataḥ pravṛttaṃ sumahadyuddhaṃ yuddhaviśārada || 7.19.13 ||
anaraṇyasya nṛpate rākṣasendrasya cādbhutam |tadrāvaṇabalaṃ prāpya balaṃ tasya mahīpateḥ || 7.19.14 ||
prāṇaśyata tadā sarvaṃ havyaṃ hutamivānale |yuddhvā ca suciraṃ kālaṃ kṛtvā vikramamuttamam || 7.19.15 ||
prajvalantaṃ tamāsādya kṣipramevāvaśeṣitam |prāviśatsaṅkulaṃ tatra śalabhā iva pāvakam |naśyati sma balaṃ tatra havyaṃ hutamivānale || 7.19.16 ||
so 'paśyattannarendrastu naśyamānaṃ mahābalam |mahārṇavaṃ samāsādya vanāpagaśataṃ yathā || 7.19.17 ||
tataḥ śakradhanuḥprakhyaṃ dhanurvisphārayansvayam |āsasāda narendrastaṃ rāvaṇaṃ krodhamūrcchitaḥ || 7.19.18 ||
anaraṇyena te 'mātyā mārīcaśukasāraṇāḥ |prahastasahitā bhagnā vyadravanta mṛgā iva || 7.19.19 ||
tato bāṇaśatānyaṣṭau pātayāmāsa mūrdhani |tasya rākṣasarājasya ikṣvākukulanandanaḥ || 7.19.20 ||
tasya bāṇāḥ patantaste cakrire na kṣataṃ kvacit |vāridhārā ivābhrebhyaḥ patantyo girimūrdhani || 7.19.21 ||
tato rākṣasarājena kruddhena nṛpatistadā |talenābhihato mūrdhni sa rathānnipapāta ha || 7.19.22 ||
sa rājā patito bhūmau vihvalāṅgaḥ pravepitaḥ |vajradagdha ivāraṇye sālo nipatito yathā || 7.19.23 ||
taṃ prahasyābravīddrakṣa ikṣvākuṃ pṛthivīpatim |kimidānīṃ phalaṃ prāptaṃ tvayā māṃ prati yuddhyatā || 7.19.24 ||
trailokye nāsti yo dvandvaṃ mama dadyānnarādhipa |śaṅke prasakto bhogeṣu na śṛṇoṣi balaṃ mama || 7.19.25 ||
tasyaivaṃ bruvato rājā mandāsurvākyamabravīt |kiṃ śakyamiha kartuṃ vai kālo hi duratikramaḥ || 7.19.26 ||
nahyahaṃ nirjito rakṣastvayā cātmapraśaṃsinā |kālenaiva vipanno 'haṃ hetubhūtastu me bhavān || 7.19.27 ||
kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ prāṇaparikṣaye |nahyahaṃ vimukhī rakṣo yudhyamānastvayā hataḥ || 7.19.28 ||
ikṣvākuparibhāvitvādvaco vakṣyāmi rākṣasa |yadi dattaṃ yadi hutaṃ yadi me sukṛtaṃ tapaḥ ||
yadi guptāḥ prajāḥ samyaktadā satyaṃ vaco 'stu me || 7.19.29 ||
utpatsyate kule hyasminnikṣvākūṇāṃ mahātmanām |rāmo dāśarathirnāma yaste prāṇānhariṣyati || 7.19.30 ||
tato jaladharodagrastāḍito devadundubhiḥ |tasminnudāhṛte śāpe puṣpavṛṣṭiśca khāccyutā || 7.19.31 ||
tataḥ sa rājā rājendra gataḥ sthānaṃ triviṣṭapam |svargate ca nṛpe tasminrākṣasaḥ so 'pasarpata || 7.19.32 ||
tato vitrāsayanmartyānpṛthivyāṃ rākṣasādhipaḥ |āsasāda ghane tasminnāradaṃ munipuṅgavam || 7.20.1 ||
tasyābhivādanaṃ kṛtvā daśagrīvo niśācaraḥ |abravītkuśalaṃ pṛṣṭvā hetumāgamanasya ca || 7.20.2 ||
nāradastu mahātejā devarṣiramitaprabhaḥ |abravīnmeghapṛṣṭhastho rāvaṇaṃ puṣpake sthitam || 7.20.3 ||
rākṣasādhipate saumya tiṣṭha viśravasaḥ suta |prīto 'smyabhijanopetavikramairūrjitaistava || 7.20.4 ||
viṣṇunā daityaghātaiśca gandharvoragadharṣaṇaiḥ |tvayā samaṃ vimardaiśca bhṛśaṃ hi paritoṣitaḥ || 7.20.5 ||
kiṃcidvakṣyāmi tāvatte śrotavyaṃ śroṣyase yadi |śrutvā cānantaraṃ kāryaṃ tvayā rākṣasasattama |tanme nigadatastāta samādhiṃ śravaṇe kuru || 7.20.6 ||
kimayaṃ vadhyate tāta tvayā 'vadhyena daivataiḥ |hata eva hyayaṃ loko yadā mṛtyuvaśaṃ gataḥ || 7.20.7 ||tama |devadānavadaityānāṃ yakṣagandharvarakṣasām |avadhyena tvayā lokaḥ kleṣṭuṃ yukto na mānuṣaḥ || 7.20.8 ||
nityaṃ śreyasi sammūḍhaṃ mahadbhirvyasanairvṛtam |hanyātkastādṛśaṃ lokaṃ jarāvyādhiśatairyutam || 7.20.9 ||
taistairaniṣṭopagamairajasraṃ yatra kutra kaḥ |matimānmānuṣe loke yuddhena praṇayī bhavet || 7.20.10 ||
kṣīyamāṇaṃ daivahataṃ śrutpipāsājarādibhiḥ |viṣādaśokasammūḍhaṃ lokaṃ tvaṃ kṣapayasva mā || 7.20.11 ||
paśya tāvanmahābāho rākṣaseśvara mānuṣam |mūḍhamevaṃ vicitrārthaṃ yasya na jñāyate gatiḥ || 7.20.12 ||
kvacidvāditranṛtyādi sevyate muditairjanaiḥ |rudyate cāparairārtairdhārāśrunayanānanaiḥ || 7.20.13 ||
mātāpitṛsutasnehairbhāryābandhumanoramaiḥ |mohito 'yaṃ jano dhvastaḥ kleśaṃ svaṃ nāvabudhyate || 7.20.14 ||
alamenaṃ parikliśya lokaṃ mohanirākṛtam |jita eva tvayā saumya martyaloko na saṃśayaḥ || 7.20.15 ||
avaśyamebhiḥ sarvaiśca gantavyaṃ yamasādanam |tannigṛhṇīṣva paulastya yamaṃ parapurañjaya || 7.20.16 ||
tasmiñjite jitaṃ sarvaṃ bhavatyeva na saṃśayaḥ |evamuktastu laṅkeśo dīpyamānaṃ svatejasā |abravīnnāradaṃ tatra samprahasyābhivādya ca || 7.20.17 ||
maharṣe devagandharvavihāra samarapriya |ahaṃ samudyato gantuṃ vijayārthaṃ rasātalam || 7.20.18 ||
tato lokatrayaṃ jitvā sthāpya nāgānsurānvaśe |samudramamṛtārthaṃ ca mathiṣyāmi rasālayam || 7.20.19 ||
athābravīdṛśagrīvaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |kva khalvidānīṃ mārgeṇa tvayā hyanyena gamyate || 7.20.20 ||
ayaṃ khalu sudurgamyaḥ pretarājapuraṃ prati |mārgo gacchati durdharṣo yamasyāmitrakarśana || 7.20.21 ||
sa tu śāradameghābhaṃ hāsaṃ muktvā daśānanaḥ |uvāca kṛtamityeva vacanaṃ cedamabravīt || 7.20.22 ||
tasmādevamahaṃ brahman vaivasvatavadhodyataḥ |gacchāmi dakṣiṇāmāśāṃ yatra sūryātmajo nṛpaḥ || 7.20.23 ||
mayā hi bhagavankrodhātpratijñātaṃ raṇārthinā |avajeṣyāmi caturo lokapālāniti prabho || 7.20.24 ||
tadiha prasthito 'haṃ vai pretarājapuraṃ prati |prāṇisaṅkleśakartāraṃ yojayiṣyāmi mṛtyunā || 7.20.25 ||
evamuktvā daśagrīvo muniṃ tamabhivādya ca |prayayau dakṣiṇāmāśāṃ praviṣṭaḥ saha mantribhiḥ || 7.20.26 ||
nāradastu mahātejā muhūrtaṃ dhyānamāsthitaḥ |cintayāmāsa viprendro vidhūma iva pāvakaḥ || 7.20.27 ||
yena lokāstrayaḥ sendrāḥ kliśyante sacarācarāḥ |kṣīṇe cāyuṣi dharmeṇa sa kālo jeṣyate katham || 7.20.28 ||
svadattakṛtasākṣī yo dvitīya iva pāvakaḥ |labdhasañjñā vijeṣyante lokā yasya mahātmanaḥ || 7.20.29 ||
yasya nityaṃ trayo lokā vidravanti bhayārditāḥ |taṃ kathaṃ rākṣasendro 'sau svayameva gamiṣyati || 7.20.30 ||
yo vidhātā ca dhātā ca sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ tathā |trailokyaṃ vijitaṃ yena taṃ kathaṃ vijayiṣyate || 7.20.31 ||
aparaṃ kintu kṛtvāyaṃ vidhānaṃ saṃvidhāsyati |kautūhalasamutpanno yāsyāmi yamasādanam || 7.20.32 ||
vimardaṃ draṣṭumanayoryamarākṣasayoḥ svayam || 7.20.33 ||
evaṃ sañcintya viprendo jagāma laghuvikramaḥ |ākhyātuṃ tadyathāvṛttaṃ yamasya sadanaṃ prati || 7.21.1 ||
apaśyatsa yamaṃ tatra devamagnipuraskṛtam |vidhānamupatiṣṭhantaṃ prāṇino yasya yādṛśam || 7.21.2 ||
sa tu dṛṣṭvā yamaḥ prāptaṃ maharṣiṃ tatra nāradam |abravītsukhamāsīnamarghyamāvedya dharmataḥ || 7.21.3 ||
kaccitkṣemaṃ tu devarṣe kacciddharmo na naśyati |kimāgamanakṛtyaṃ te devagandharvasevita || 7.21.4 ||
abravīttu tadā vākyaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |śrūyatāmabhidhāsyāmi vidhānaṃ ca vidhīyatām || 7.21.5 ||
eṣa nāmno daśagrīvaḥ pitṛrāja niśācaraḥ |upayāti vaśaṃ netuṃ vikramaistvāṃ sudurjayam || 7.21.6 ||
etena kāraṇenāhaṃ tvarito hyāgataḥ prabho |daṇḍapraharaṇasyādya tava kiṃ nu bhaviṣyati || 7.21.7 ||
etasminnantare durādaṃśumantamivoditam |dadṛśurdīptamāyāntaṃ vimānaṃ tasya rakṣasaḥ || 7.21.8 ||
taṃ deśaṃ prabhayā tasya puṣpakasya mahābalaḥ |kṛtvā vitimiraṃ sarvaṃ samīpaṃ so 'bhyavartata || 7.21.9 ||
so 'paśyatsa mahābāhurdaśagrīvastatastataḥ |prāṇinaḥ sukṛtaṃ karma bhuñjānāṃścaiva duṣkṛtam || 7.21.10 ||
apaśyatsainikāṃścāsya yamasyānucaraiḥ saha |yamasya puruṣairugrairghorarūpairbhayānakaiḥ || 7.21.11 ||
dadarśa vadhyamānāṃśca kliśyamānāṃśca dehinaḥ |krośataśca mahānādaṃ tīvraniṣṭanatatparān || 7.21.12 ||
kṛmibhirbhakṣyamāṇāṃśca sārameyaiśca dāruṇaiḥ || 7.21.13 ||
kṣotrāyāsakarā vāco vadataśca bhayāvahāḥ |santāryamāṇānvaitaraṇīṃ bahuśaḥ śoṇitodakām || 7.21.14 ||
vālukāsu ca taptāsu tapyamānānmuhūrmuhuḥ |asipatravane caiva bhidyamānānadhārmikān || 7.21.15 ||
raurave kṣāranadyāṃ ca kṣuradhārāsu caiva hi |pānīyaṃ yācamānāṃśca tṛṣitānkṣudhitānapi || 7.21.16 ||
śavabhūtānkṛśāndīnānvivarṇānmuktamūrdhajān |malapaṅkadharāndīnānrūkṣāṃśca paridhāvataḥ || 7.21.17 ||
dadarśa rāvaṇo mārge śataśo 'tha sahasraśaḥ |kāṃścicca gṛhamukhyeṣu gītavāditraniḥsvanaiḥ |pramodamānānadrākṣīdrāvaṇaḥ sukṛtaiḥ svakaiḥ || 7.21.18 ||
gaurasaṃ gopradātāro hyannaṃ caivānnadāyinaḥ |gṛhāṃśca gṛhadātāraḥ svakarmaphalamaśnataḥ || 7.21.19 ||
suvarṇamaṇimuktābhiḥ pramadābhiralaṅkṛtān || 7.21.20 ||
dhārmikānaparāṃstatra dīpyamānānsvatejasā |dadarśa sumahābāhū rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 7.21.21 ||
tatastānbhidyamānāṃśca karmabhirduṣkṛtaiḥ svakaiḥ |rāvaṇo mocayāmāsa vikrameṇa balādbalī || 7.21.22 ||
prāṇino mocitāstena daśagrīveṇa rakṣasā |sukhamāpurmuhūrtaṃ te hyatarkitamacintitam || 7.21.23 ||
preteṣu mucyamāneṣu rākṣasena mahīyasā |pretagopāḥ susaṅkruddhā rākṣasendramabhidravan || 7.21.24 ||
tato halahalāśabdaḥ sarvadigbhyaḥ samutthitaḥ |dharmarājasya yodhānāṃ śūrāṇāṃ sampradhāvatām || 7.21.25 ||
te prāsaiḥ parighaiḥ śūlairmusalaiḥ śaktitomaraiḥ |puṣpakaṃ samavarṣanta śūrāḥ śatasahasraśaḥ || 7.21.26 ||
tasyāsanāni prāsādānvedikāstoraṇāni ca |puṣpakasya babhañjuste śīghraṃ madhukarā iva || 7.21.27 ||
devaniṣṭhānabhūtaṃ tadvimānaṃ puṣpakaṃ mṛdhe |bhajyamānaṃ tathaivāsīdakṣayaṃ brahmatejasā || 7.21.28 ||
asaṅkhyā sumahatyāsīttasya senā mahātmanaḥ |śūrāṇāmagrayāta'ṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca || 7.21.29 ||
tato vṛkṣaiśca śailaiśca prāsādānāṃ śataistathā |tataste sacivāstasya yathākāmaṃ yathābalam |ayudhyanta mahāvīrāḥ sa ca rājā daśānanaḥ || 7.21.30 ||
te tu śoṇitadigdhāṅgāḥ sarvaśastrasamāhatāḥ |amātyā rākṣasendrasya cakrurāyodhanaṃ mahat || 7.21.31 ||
anyonyaṃ te mahābhāgā jaghnuḥ praharaṇairbhṛśam |yamasya ca mahābāho rāvaṇasya ca mantriṇaḥ || 7.21.32 ||
amātyāṃstāṃstu santyajya yamayodhā mahābalāḥ |tameva cābhyadhāvanta śūlavarṣairdaśānanam || 7.21.33 ||
tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ prahārairjarjarīkṛtaḥ |phullāśoka ivābhāti puṣpake rākṣasādhipaḥ || 7.21.34 ||
sa tu śūlagadāpāsāñchaktitomarasāyakān |musalāni śilāvṛkṣānmumocāstrabalādbalī || 7.21.35 ||
tarūṇāṃ ca śilānāṃ ca śastrāṇāṃ cātidāruṇam |yamasainyeṣu tadvarṣaṃ papāta dharaṇītale || 7.21.36 ||
tāṃstu sarvānvinirbhidya tadastramapahatya ca |jaghnuste rākṣasaṃ ghoramekaṃ śatasahasraśaḥ || 7.21.37 ||
parivārya ca taṃ sarve śailaṃ moghotkarā iva |bhindipālaiśca śūlaiśca nirucchvāsamapothayan || 7.21.38 ||
vimuktakavacaḥ kruddhaḥ siktaḥ śoṇitavisravaiḥ |tataḥ sa puṣpakaṃ tyaktvā pṛthivyāmavatiṣṭhata || 7.21.39 ||
tataḥ sa kārmukī vāṇī samare cābhivartata |labdhasañjño muhūrtena kruddhastasthau yathāntakaḥ || 7.21.40 ||
tataḥ pāśupataṃ divyamastraṃ sandhāya kārmuke |tiṣṭha tiṣṭheti tānuktvā taccāpaṃ vicakarṣa sa || 7.21.41 ||
ākarṇātsa vikṛṣyātha cāpamindrārirāhave |mumoca taṃ śaraṃ kruddhastripure śaṅkaro yathā || 7.21.42 ||
tasya rūpaṃ śarasyāsītvidhūmajvālamaṇḍalam |vanaṃ dahiṣyato gharme dāvāgneriva mūrcchataḥ || 7.21.43 ||
jvālāmālī sa tu śaraḥ kravyādānugato raṇe |mukto gulmāndrumāṃścāpi bhasma kṛtvā pradhāvati || 7.21.44 ||
te tasya tejasā dagdhāḥ sainyā vaivasvatasya tu |raṇe tasminnipatitā dāvadagdhā nagā iva || 7.21.45 ||
tatastu sicavaiḥ sārdhaṃ rākṣaso bhīmavikramaḥ |nanāda sumahānādaṃ kampayanniva medinīm || 7.21.46 ||
sa tasya tu mahānādaṃ śrutvā vaivasvataḥ prabhuḥ |śatruṃ vijayinaṃ mene svabalasya ca saṅkṣayam || 7.22.1 ||
sa hi yodhānhatānmatvā krodhasaṃraktalocanaḥ |abravīttvaritaṃ sūtaṃ ratho 'yamupanīyatām || 7.22.2 ||
tasya sūtastadā divyamupasthāpya mahāratham |sthitaḥ sa ca mahātejā hyadhyārohata taṃ ratham |prāśamudgarahastaśca mṛtyustasyāgrataḥ sthitaḥ || 7.22.3 ||
yena saṅkṣipyate sarvaṃ trailokyamidamavyayam |kāladaṇḍastu pārśvastho mūrtimānasya cābhavat |yamapraharaṇaṃ divyaṃ tejasā jvaladagnimat || 7.22.4 ||
tasya pārśveṣu nicchidrāḥ kālapāśāḥ pratiṣṭhitāḥ || 7.22.5 ||pāvakasparśasaṅkāśaḥ sthito mūrtaśca mudgaraḥ || 7.22.6 ||
tato lokatrayaṃ kṣubdhamakampanta divaukasaḥ |kālaṃ dṛṣṭvā tathā kruddhaṃ sarvalokabhayāvaham || 7.22.7 ||
tataḥ pracodayansūtastānaśvānruciraprabhān |prayayau bhīmasannādo yatra rakṣaḥpatiḥ sthitaḥ || 7.22.8 ||
muhūrtena yamaṃ te tu hayā harihayopamāḥ |prāpayanmanasastulyā yatra tatprastutaṃ raṇam || 7.22.9 ||
dṛṣṭvā tathaiva vikṛtaṃ rathaṃ mṛtyusamanvitam |sacivā rākṣasendrasya sahasā vipradudruvuḥ || 7.22.10 ||
laghusattvatayā te hi naṣṭasañjñā bhayārditāḥ |neha yoddhuṃ samarthāḥ sma ityuktvā prayayurdiśaḥ || 7.22.11 ||
sa tu taṃ tādṛśaṃ dṛṣṭvā rathaṃ lokabhayāvaham |nākṣubhyata daśagrīvo na cāpi bhayamāviśat || 7.22.12 ||
sa tu rāvaṇamāsādya vyasṛjacchaktitomarān |yamo marmāṇi saṅkruddho rāvaṇasyopakṛntata || 7.22.13 ||
rāvaṇastu tataḥ svasthaḥ śaravarṣaṃ mumoca ha |tasminvaivasvatarathe toyavarṣamivāmbudaḥ || 7.22.14 ||
tato mahāśaktiśaraiḥ pātyamānairmahorasi (pātyamāno) |nāśaknotpratikartuṃ sa rākṣasaḥ śalyapīḍitaḥ || 7.22.15 ||
evaṃ nānāpraharaṇairyamenāmitrakarṣiṇā |saptarātraṃ kṛtaḥ saṅkhye visañjño vimukho ripuḥ || 7.22.16 ||
tadāsīttumulaṃ yuddhaṃ yamarākṣasayordvayoḥ |jayamākāṅkṣatorvīra samareṣvanivartinoḥ || 7.22.17 ||
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |prajāpatiṃ puraskṛtya sametāstadraṇājiram || 7.22.18 ||
saṃvarta iva lokānāṃ krudhyatorabhavattadā |rākṣasānāṃ ca mukhyasya pretānāmīśvarasya ca || 7.22.19 ||
rākṣasendro 'pi visphārya cāpamindrāśaniprabham |nirantaramivākāśaṃ kurvanbāṇāṃstato 'sṛjat || 7.22.20 ||
mṛtyuṃ caturbhirviśikhaiḥ sūtaṃ saptabhirārdayat |yamaṃ śatasahasreṇa śīghraṃ marmasvatāḍayat || 7.22.21 ||
tataḥ kruddhasya vadanādyamasya samajāyata |jvālāmālī saniḥśvāsaḥ sadhūmaḥ kopapāvakaḥ || 7.22.22 ||
tadāścaryamatho dṛṣṭvā devadānavasannidhau |praharṣitau susaṃrabdhau mṛtyukālau babhūvatuḥ || 7.22.23 ||
tato mṛtyuḥ kruddhataro vaivasvatamabhāṣata |muñca māṃ samare yāvaddhanmīmaṃ pāparākṣasam |naiṣā rakṣo bhavedadya maryādā hi nisargataḥ || 7.22.24 ||
hiraṇyakaśipuḥ śrīmānnamuciḥ śambarastathā |visandhirdhūmaketuśca balirvairocano 'pi ca || 7.22.25 ||
dambhurdaityamahārājo vṛtro bāṇastathaiva ca |rājarṣayaḥ śāstravido gandharvāḥ samahoragāḥ || 7.22.26 ||
ṛṣayaḥ pannagā daityā yakṣāścāpyapsarogaṇāḥ |yugāntaparivarte ca pṛthivī samahārṇavā || 7.22.27 ||
kṣayaṃ nītā mahārāja saparvatasariddrumā |ete cānye ca bahavo balavanto durāsadāḥ || 7.22.28 ||
vinipannā mayā dṛṣṭāḥ kimutāyaṃ niśācaraḥ || 7.22.29 ||
muñcaṃ māṃ sādhu dharmajña yāvadenaṃ nihanmyaham |nahi kaścinmayā dṛṣṭo balavānapi jīvati || 7.22.30 ||
balaṃ mama na khalvetanmaryādaiṣā nisargataḥ |sa dṛṣṭo na mayā kālaṃ muhurtamāpi jīvati || 7.22.31 ||
tasyaivaṃ vacanaṃ śrutvā dharmarājaḥ pratāpavān |abravīttatra taṃ mutyuṃ tvaṃ tiṣṭhainaṃ nihanmyaham || 7.22.32 ||
tataḥ saṃraktanayanaḥ kruddho vaivasvataḥ prabhuḥ |kāladaṇḍamamoghaṃ tu tolayāmāsa pāṇinā || 7.22.33 ||
yasya pārśveṣu nikhilā kālapāśāḥ pratiṣṭhitāḥ |pāvakāśanisaṅkāśo mudgaro mūrtimānsthitaḥ || 7.22.34 ||
darśanādeva yaḥ prāṇānprāṇināmapakarṣati |kiṃ punaḥ spṛśyamānasya pātyamānasya vā punaḥ || 7.22.35 ||
sa jvālāparivārastu nirdahanniva rākṣasam |tena spṛṣṭo balavatā mahāpraharaṇo 'sphurat || 7.22.36 ||
tato vidudruvuḥ sarve tasmātrastā raṇājire |surāśca kṣubhitāḥ sarve dṛṣṭvā daṇḍodyataṃ yamam || 7.22.37 ||
tasminprahartukāme tu yame daṇḍena rāvaṇam |yamaṃ pitāmahaḥ sākṣāddarśayitvedamabravīt || 7.22.38 ||
vaivasvata mahābāho na khalvamitavikrama |na hantavyastvayā tena daṇḍenaiva niśācaraḥ || 7.22.39 ||
varaḥ khalu mayaitasmai dattastridaśapuṅgava |sa tvayā nānṛtaḥ kāryo yanmayā vyāhṛtaṃ vacaḥ || 7.22.40 ||
yo hi māmanṛtaṃ kuryāddevo vā mānuṣo 'pi vā |trailokyamanṛtaṃ tena kṛtaṃ syānnātra saṃśayaḥ || 7.22.41 ||
kruddhena vipramukto 'yaṃ nirviśeṣaṃ priyāpriye |prajāḥ saṃharate raudro lokatrayabhayāvahaḥ || 7.22.42 ||
amogho hyeṣa sarveṣāṃ prāṇināmamitaprabhaḥ |kāladaṇḍo mayā sṛṣṭaḥ pūrvaṃ mṛtyupuraskṛtaḥ || 7.22.43 ||
tanna khalveṣa te saumya pātyo rāvaṇamūrdhani |nahyasminpatite kaścinmuhūrtamapi jīvati || 7.22.44 ||
yadi hyanminnipatite na mriyetaiṣa rākṣasaḥ |mriyate vā daśagrīvastadāpyubhayato 'nṛtam || 7.22.45 ||
tannivartaya laṅkeśaṃ ddaṇḍametaṃ samudyatam |satyaṃ ca māṃ kuruṣvādya lokāṃstvaṃ yadyavekṣase || 7.22.46 ||
evamuktastu dharmātmā pratyuvāca yamastadā |eṣa vyāvartito daṇḍaḥ prabhaviṣṇurhi no bhavān || 7.22.47 ||
kiṃ nvidānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ raṇagatena hi |na mayā yadyayaṃ śakyo hantuṃ varapuraskṛtaḥ || 7.22.48 ||
eṣa tasmātpraṇaśyāmi darśanādasya rakṣasaḥ |ityuktvā sarathaḥ sāśvastatraivāntaradhīyata || 7.22.49 ||
daśagrīvastu taṃ jitvā nāma viśrāvya cātmanaḥ |āruhya puṣpakaṃ bhūyo niṣkrānto yamasādanāt || 7.22.50 ||
sa tu vaivasvato devaiḥ saha brahmapurogamaiḥ |jagāma tridivaṃ hṛṣṭo nāradaśca mahāmuniḥ || 7.22.51 ||
tato jitvā daśagrīvo yamaṃ tridaśapuṅgavam |rāvaṇastu raṇaślāghī svasahāyāndadarśa ha || 7.23.1 ||
tato rudhirasiktāṅgaṃ prahārairjarjarīkṛtam |rāvaṇaṃ rākṣasā dṛṣṭvā hyaṣṭavat samupāgaman || 7.23.2 ||
jayena vardhayitvā ca mārīcapramukhāstataḥ |puṣpakaṃ bhejire sarve sāntvitā rāvaṇena tu || 7.23.3 ||
tato rasātalaṃ gacchan praviṣṭaḥ payasāṃ nidhim |daityoragagaṇādhyuṣṭaṃ varuṇena surakṣitam || 7.23.4 ||
sa tu bhogavatīṃ gatvā purīṃ vāsukipālitām |kṛtvā nāgānvaśe hṛṣṭo yayau maṇimayīṃ purīm || 7.23.5 ||
nivātakavacāstatra daityā labdhavarā vasan |rākṣasāntānsamāgamya yuddhāya samupāhvayat || 7.23.6 ||
te tu sarve suvikrāntā daiteyā balaśālinaḥ |nānāpraharaṇāstatra prahṛṣṭā yuddhadurmadāḥ || 7.23.7 ||
śūlaistriśūlaiḥ kuliśaiḥ paṭṭiśāsiparaśvadhaiḥ |anyonyaṃ bibhiduḥ kruddhā rākṣasā dānavāstathā || 7.23.8 ||
teṣāṃ tu yudhyamānānāṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ |na cānyatarayostatra vijayo vā kṣayo 'pi vā || 7.23.9 ||
tataḥ pitāmahastatra trailokyagatiravyayaḥ |ājagāma drutaṃ devo vimānavaramāsthitaḥ || 7.23.10 ||
nivātakavacānāṃ tu nivārya raṇakarma tat |vṛddhaḥ pitāmaho vākyamuvāca viditārthavat || 7.23.11 ||
nahyayaṃ rāvaṇo yuddhe śakyo jetuṃ surāsuraiḥ |na bhavantaḥ kṣayaṃ netumapi sāmaradānavaiḥ || 7.23.12 ||
rākṣasasya sakhitvaṃ ca bhavadbhiḥ saha rocate |avibhaktāśca sarvārthāḥ suhṛdāṃ nātra saṃśayaḥ || 7.23.13 ||
tato 'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ kṛtavāṃstatra rāvaṇaḥ |nivātakavacaiḥ sārdhaṃ prītimānabhavattadā || 7.23.14 ||
arthatastairyathānyāyaṃ saṃvatsaramathoṣitaḥ |svapurānnirviśeṣaṃ ca priyaṃ prāpto daśānanaḥ || 7.23.15 ||
tatopadhārya māyānāṃ śatamekaṃ samāptavān |salilendrapurānveṣī bhramati sma rasātalam || 7.23.16 ||
tato 'śmanagaraṃ nāma kālakeyairadhiṣṭhitam |gatvā tu kālakeyāṃśca hatvā tatra balotkaṭān || 7.23.17 ||
śūrpaṇakhyāśca bhartāramasinā prācchinattadā |śyālaṃ ca balavantaṃ ca vidyujjihvaṃ balotkaṭam |jihvayā saṃlihantaṃ ca rākṣasaṃ samare tathā || 7.23.18 ||
taṃ vijitya muhūrtena jaghne daityāṃścatuḥśatam || 7.23.19 ||
tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kailāsamiva bhāsvaram |varuṇasyālayaṃ divyamapaśyadrākṣasādhipaḥ || 7.23.20 ||
kṣarantīṃ ca payastatra surabhiṃ gāmavasthitām |yasyāḥ payobhiniṣyandātkṣīrodo nāma sāgaraḥ || 7.23.21 ||
dadarśa rāvaṇastatra govṛṣendravarāraṇim |yasmāccandraḥ prabhavati śītaraśmirniśākaraḥ || 7.23.22 ||
yaṃ samāśritya jīvanti phenapāḥ paramarṣayaḥ |amṛtaṃ yatra cotpannaṃ svadhā ca svadhabhojinām || 7.23.23 ||
yāṃ bruvanti narā loke surabhiṃ nāma nāmataḥ |pradakṣiṇaṃ tu tāṃ kṛtvā rāvaṇaḥ paramādbhutām || 7.23.24 ||
praviveśa mahāghoraṃ guptaṃ bahuvidhairbalaiḥ |tato dhārāśatākīrṇaṃ śāradābhranibhaṃ tadā |nityaprahṛṣṭaṃ dadṛśe varuṇasya gṛhottamam || 7.23.25 ||
tato hatvā balādhyakṣānsamare taiśca tāḍitaḥ |abravīcca tato yodhānrājā śīghraṃ nivedyatām || 7.23.26 ||
yuddhārthī rāvaṇaḥ prāptastasya yuddhaṃ pradīyatām |vada vā na bhayaṃ te 'sti nirjito 'smīti sāñjaliḥ || 7.23.27 ||
etasminnantare kruddhā varuṇasya mahātmanaḥ |putrāḥ pautrāśca niṣkrāmangauśca puṣkara eva ca || 7.23.28 ||
te tu vīryaguṇopetā balaiḥ parivṛtāḥ svakaiḥ |yuṅktvā rathānkāmagamānudyadbhāsvaravarcasaḥ || 7.23.29 ||
tato yuddhaṃ samabhavaddāruṇaṃ romaharṣaṇam |salilendrasya putrāṇāṃ rāvaṇasya ca dhīmataḥ || 7.23.30 ||
amātyaiśca mahāvīryairdaśagrīvasya rakṣasaḥ |vāruṇaṃ tadbalaṃ kṛtsnaṃ kṣaṇena vinipātitam || 7.23.31 ||
samīkṣya svabalaṃ saṅkhye varuṇasya sutāstadā |arditāḥ śarajālena nivṛttā raṇakarmaṇaḥ || 7.23.32 ||
mahītalagatāste tu rāvaṇaṃ dṛśya puṣpake |ākāśamāśu viviśuḥ syandanaiḥ śīghragāmibhiḥ || 7.23.33 ||
mahādāsīttatasteṣāṃ tulyaṃ sthānamavāpya tat |ākāśayuddhaṃ tumulaṃ devadānavayoriva || 7.23.34 ||
tataste rāvaṇaṃ yuddhe śaraiḥ pāvakasannibhaiḥ |vimukhīkṛtya santuṣṭā vinedurvividhānravān || 7.23.35 ||
tato mahodaraḥ kruddho rājānaṃ dṛśya dharṣitam |tyaktvā mṛtyubhayaṃ vīro yuddhakāṅkṣī vyalokayat || 7.23.36 ||
tena te dāruṇā yuddhe kāmagāḥ pavanopamāḥ |mahodareṇa gadayā hatā vai prayayuḥ kṣitim || 7.23.37 ||
teṣāṃ varuṇaputrāṇāṃ hatvā yodhānhayāñchatān |mumocāśu mahānādaṃ virathānprekṣya tānsthitān || 7.23.38 ||
te tu teṣāṃ rathāḥ sāśvāḥ saha sārathibhirhataiḥ |mahodareṇa nihatāḥ patitāḥ pṛthivītale || 7.23.39 ||
te tu tyaktvā rathānputrā varuṇasya mahātmanaḥ |ākāśe viṣṭhitāḥ śūrāḥ svaprabhāvānna vivyathuḥ || 7.23.40 ||
dhanūṃṣi kṛtvā sajjāni vinirbhidya mahodaram |rāvaṇaṃ samare kruddhāḥ sahitāḥ samabhidravan || 7.23.41 ||
sāyakaiścāpavibhraṣṭairvajrakalpaiḥ sudāruṇaiḥ |dārayanti sma saṅkruddhā meghā iva mahāgirim || 7.23.42 ||
tataḥ kruddho daśagrīvaḥ kālāgniriva nirgataḥ |śaravarṣairmahāghoraisteṣāṃ marmasvatāḍayat || 7.23.43 ||
tatastenaiva sahasā sīdanti sma padātayaḥ |musalāni vicitrāṇi tato bhallaśatāni ca || 7.23.44 ||
paṭṭiśāṃścaiva śaktīśca śataghnīstomarāṃstathā |pātayāmāsa durdharṣasteṣāmupari viṣṭhitaḥ || 7.23.45 ||
apaviddhāstu te vīrā viniṣpetuḥ padātayaḥ |mahāpaṅkamivāsādya kuñjarāṣṣaṣṭihāyanāḥ || 7.23.46 ||
sīdamānānsutāndṛṣṭvā vihvalānsumahaujasaḥ |nanāda rāvaṇo harṣānmahānambudharo yathā || 7.23.47 ||
tato rakṣo mahānādānmuktvā hanti sma vāruṇān |nānāpraharaṇopetairdhārāpātairivāmbudaḥ || 7.23.48 ||
tataste vimukhāḥ sarve patitā dharaṇītale |raṇātsvapuruṣaiḥ śīghraṃ gṛhāṇyeva praveśitāḥ || 7.23.49 ||
tānabravīttato rakṣo varuṇāya nivedyatām || 7.23.50 ||
rāvaṇaṃ tvabravīnmantrī prahasto (prahaso) nāma vāruṇaḥ |gataḥ khalu mahārājo brahmalokaṃ jaleśvaraḥ || 7.23.51 ||
gāndharvaṃ varuṇaḥ śrotuṃ yaṃ tvamāhvayase yudhi |tatkiṃ tava vṛthā vīra pariśramya gate nṛpe |ye tu sannihitā vīrāḥ kumārāste parājitāḥ || 7.23.52 ||
rākṣasendrastu tacchrutvā nāma viśrāvya cātmanaḥ |harṣānnādaṃ vimuñcanvai niṣkrānto varuṇālayāt || 7.23.53 ||
āgatastu pathā yena tenaiva vinivṛtya saḥ |laṅkāmabhimukho rakṣo nabhastalagato yayau || 7.23.54 ||
nivartamānaḥ saṃhṛṣṭo rāvaṇassudurātmavān |jahre pathi narendrarṣidevagandharvakanyakāḥ || 7.24.1 ||
darśanīyāṃ hi rakṣaḥ sa kanyāṃ strīṃ vāpi paśyati |hatvā bandhujanaṃ tasyā vimāne tāṃ rurodha ha || 7.24.2 ||
evaṃ pannagakanyāśca rākṣasāsuramānuṣīḥ |yakṣadānavakanyāśca vimāne so 'dhyaropayat || 7.24.3 ||
tāśca sarvāḥ samaṃ duḥkhānmumucurbāṣpajaṃ jalam |tulyamagnyarciṣāṃ tatra śokāgnibhayasambhavam || 7.24.4 ||
tābhiḥ sarvānavadyābhirnadībhiriva sāgaraḥ |āpūritaṃ vimānaṃ tadbhayaśokāśivāśrubhiḥ || 7.24.5 ||
nāgagandharvakanyāśca maharṣitanayāśca yāḥ |daityadānavakanyāśca vimāne śataśo 'rudan || 7.24.6 ||
dīrghakeśyaḥ sucārvaṅgyaḥ pūrṇacandranibhānanāḥ |pīnastanyastathā vajravedimadhyasamaprabhāḥ || 7.24.7 ||
rathakūbarasaṅkāśaiḥ śroṇideśairmanoharāḥ |striyaḥ surāṅganāprakhyā niṣṭaptakanakaprabhāḥ || 7.24.8 ||
śokaduḥkhabhayatrastā vihvalāśca sumadhyamāḥ |tāsāṃ niśvāsavātena sarvataḥ sampradīpitam || 7.24.9 ||
agnihotramivābhāti sanniruddhāgnipuṣpakam |daśagrīvavaśaṃ prāptāstāstu śokākulāḥ striyaḥ || 7.24.10 ||
dīnavakrekṣaṇāḥ śyāmā mṛgyaḥ siṃhavaśā iva |kāciccintayatī tatra kiṃ nu māṃ bhakṣayiṣyati || 7.24.11 ||
kāciddadhyau suduḥkhārtā api māṃ mārayedayam |iti mātṛpita'nsmṛtvā bharta'nbhrāta'ṃstathaiva ca |duḥkhaśokasamāviṣṭā vilepuḥ sahitāḥ striyaḥ || 7.24.12 ||
kathaṃ nu khalu me putro bhaviṣyati mayā vinā |kathaṃ mātā kathaṃ bhrātā nimagnāḥ śokasāgare || 7.24.13 |||
hā kathaṃ nu kariṣyāmi bhartustasmādahaṃ vinā |mṛtyo prasādayāmi tvāṃ naya māṃ duḥkhabhāginīm || 7.24.14 ||
kinnu tadduṣkṛtaṃ karma purā dehāntare kṛtam || 7.24.15 ||
evaṃ sma duḥkhitāḥ sarvāḥ patitāḥ śokasāgare |na khalvidānīṃ paśyāmo duḥkhasyāsyāntamātmanaḥ || 7.24.16 ||
aho dhiṅmānuṣaṃ lokaṃ nāsti khalvadhamaḥ paraḥ |yaddurbalā balavatā bhartāro rāvaṇena naḥ || 7.24.17 ||
sūryeṇodayatā kāle nakṣatrāṇīva nāśitāḥ |aho subalavadrakṣo vadhopāyeṣu yujyate || 7.24.18 ||
aho durvṛttamāsthāya nātmānaṃ vaijugupsate |sarvathā sadṛśastāvadvikramo 'sya durātmanaḥ || 7.24.19 ||
idaṃ tvasadṛśaṃ karma paradārābhimarśanam |yasmādeṣa parakyāsu ramate rākṣasādhamaḥ || 7.24.20 ||
tasmādvai strīkṛtenaiva prāpsyate durmatirvadham |satībhirvaranārībhirevaṃ vākye 'bhyudīrite || 7.24.21 ||
nedurdundubhayaḥ khasthāḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ca |śaptaḥ strībhiḥ sa tu samaṃ hataujā iva niṣprabhaḥ || 7.24.22 ||
pativratābhiḥ sādhvībhirbabhūva vimanā iva |evaṃ vilapitaṃ tāsāṃ śṛṇvanrākṣasapuṅgavaḥ |praviveśa purīṃ laṅkāṃ pūjyamāno niśācaraiḥ || 7.24.23 ||
etasminnantare ghorā rākṣasī kāmarūpiṇī |sahasā patitā bhūmau bhaginī rāvaṇasya sā || 7.24.24 ||
tāṃ svasāraṃ samutthāpya rāvaṇaḥ parisāntvayan |abravītkimidaṃ bhadre vaktukāmā 'si me drutam || 7.24.25 ||
sā bāṣpapariruddhākṣī raktākṣī vākyamabravīt |kṛtā 'smi vidhavā rājaṃstvayā balavatā balāt || 7.24.26 ||
ete rājaṃstvayā vīrā daityā vinihatā raṇe |kālakeyā iti khyātāḥ sahasrāṇi caturdaśa || 7.24.27 ||
prāṇebhyo 'pi garīyānme tatra bhartā mahābalaḥ || 7.24.28 ||
so 'pi tvayā hatastāta ripuṇā bhrātṛgṛdhnunā |tvayā 'smi nihatā rājansvayameva hi bandhunā || 7.24.29 ||
rājanvaidhavyaśabdaṃ ca bhokṣyāmi tvatkṛte hyaham |nanu nāma tvayā rakṣyo jāmātā samareṣvapi |sa tvayā nihato yuddhe svayameva na lajjase || 7.24.30 ||
evamukto daśagrīvo bhaginyā krośamānayā |abravītsāntvayitvā tāṃ sāmapūrvamidaṃ vacaḥ || 7.24.31 ||
alaṃ vatse ruditvā te na bhetavyaṃ ca sarvaśaḥ |dānamānaprasādaistvāṃ toṣayiṣyāmi yatnataḥ || 7.24.32 ||
yuddhapramatto vyākṣipto jayākāṅkṣī kṣipañcharān |nāvagacchāmi yuddheṣu svānparānvāpyahaṃ śubhe || 7.24.33 ||
jāmātaraṃ na jāne sma praharanyuddhadurmadaḥ |tenāsau nihataḥ saṅkhye mayā bhartā tava svasaḥ || 7.24.34 ||
asminkāle tu yatprāptaṃ tatkariṣyāmi te hitam |bhrāturaiśvaryayuktasya kharasya vasa pārśvataḥ || 7.24.35 ||
caturdaśānāṃ bhrātā te sahasrāṇāṃ bhaviṣyati |prabhuḥ prayāṇe dāne ca rākṣasānāṃ mahābalaḥ || 7.24.36 ||
tatra mātṛṣvaseyaste bhrātā 'yaṃ vai kharaḥ prabhuḥ |bhaviṣyati tavādeśaṃ sadā kurvanniśācaraḥ || 7.24.37 ||
śīghraṃ gacchatvayaṃ vīro daṇḍakānparirakṣitum |dūṣaṇo 'sya balādhyakṣo bhaviṣyati mahābalaḥ || 7.24.38 ||
tatra te vacanaṃ śūraḥ kariṣyati sadā kharaḥ |rakṣasāṃ kāmarūpāṇāṃ prabhureṣa bhaviṣyati || 7.24.39 ||
evamuktvā daśagrīvaḥ sainyamasyādideśa ha |caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ vīryaśālinām || 7.24.40 ||
sa taiḥ parivṛtassarvai rākṣasairghoradarśanaiḥ |āgacchata kharaḥ śīghraṃ daṇḍakānakutobhayaḥ || 7.24.41 ||
sa tatra kārayāmāsa rājyaṃ nihatakaṇṭakam |sā ca śūrpaṇakhā tatra nyavasaddaṇḍakāvane || 7.24.42 ||
sa tu dattvā daśagrīvo vanaṃ ghoraṃ svarasya tat |bhaginīṃ ca samāśvāsya hṛṣṭaḥ svasthataro 'bhavat || 7.25.1 ||
tato nikumbhilā nāma laṅkopavanamuttamam |tadrākṣasendro balavānpraviveśa sahānugaḥ || 7.25.2 ||
tato yūpaśatākīrṇaṃ saumyacaityopaśobhitam |dadarśa viṣṭhitaṃ yajñaṃ śriyā samprajvalanniva || 7.25.3 ||
tataḥ kṛṣṇājinadharaṃ kamaṇḍaluśikhādhvajam |dadarśa svasutaṃ tatra meghanādaṃ bhayāvaham || 7.25.4 ||
taṃ samāsādya laṅkeśaḥ pariṣvajvātha bāhubhiḥ |abravītkimidaṃ vatsa vartase brūhi tattvataḥ || 7.25.5 ||
uśanā tvabravīttatra yajñasampatsamṛddhaye |rāvaṇaṃ rākṣasaśreṣṭhaṃ dvijaśreṣṭho mahātapāḥ || 7.25.6 ||
ahamākhyāmi te rājañchrūyatāṃ sarvameva tat |yajñāste sapta putreṇa prāptāssubahuvistarāḥ || 7.25.7 ||
agniṣṭomo 'śvamedhaśca yajño bahusuvarṇakaḥ |rājasūyastathā yajño gomedho vaiṣvavastathā || 7.25.8 ||
māheśvare pravṛtte tu yajñe pumbhiḥ sudurlabhe |varāṃste labdhavānputraḥ sākṣātpaśupateriha || 7.25.9 ||
kāmagaṃ syandanaṃ divyamantarikṣacaraṃ dhruvam |māyāṃ ca tāmasīṃ nāma yayā sampadyate tamaḥ || 7.25.10 ||
etayā kila saṅgrāme māyayā rākṣaseśvara |prayuktayā gatiḥ śakyā nahi jñātuṃ surāsuraiḥ || 7.25.11 ||
akṣayāviṣudhī bāṇaiścāpaṃ cāpi sudurjayam |astraṃ ca balavadrājañchatruvidhvaṃsanaṃ raṇe || 7.25.12 ||
etānsarvānvarāṃllabdhvā putraste 'yaṃ daśānana |adya yajñasamāptau ca tvāṃ didṛkṣussthito hyaham || 7.25.13 ||
tato 'bravīdṛśagrīvo na śobhanamidaṃ kṛtam |pūjitāḥ śatravo yasmāddravyairindrapurogamāḥ || 7.25.14 ||
ehīdānīṃ kṛtaṃ viddhi sukṛtaṃ tanna saṃśayaḥ |āgaccha saumya gacchāmaḥ svameva bhavanaṃ prati || 7.25.15 ||
tato gatvā daśagrīvaḥ saputraḥ savibhīṣaṇaḥ |striyo 'vatārayāmāsa sarvāstā bāṣpagadgadāḥ || 7.25.16 ||
lakṣiṇyo ratnabhūtāśca devadānavarakṣasām |tasya tāsu matiṃ jñātvā dharmatmā vākyamabravīt || 7.25.17 ||
īdṛśaistvaṃ samācārairyaśorthakulanāśanaiḥ |dharṣaṇaṃ jñātināṃ jñātvā svamatena viceṣṭase || 7.25.18 ||
jñātīṃstāndharṣayitvemāstvayā ' 'nītā varāṅganāḥ |tvāmatikramya madhunā rājankumbhīnasī hṛtā || 7.25.19 ||
rāvaṇastvabravīdvākyaṃ nāvagacchāmi kiṃ tvidam |ko 'yaṃ yastu tvayā ' 'khyāto madhurityeva nāmataḥ || 7.25.20 ||
vibhīṣaṇastu saṅkruddho bhrātaraṃ vākyamabravīt |śrūyatāmasya pāpasya karmaṇaḥ phalamāgatam || 7.25.21 ||
mātāmahasya yo bhrātā jyeṣṭho bhrātā sumālinaḥ |mālyavāniti vikhyāto vṛddhaḥ prājño niśācaraḥ || 7.25.22 ||
pitā jyeṣṭho jananyā no hyasmākaṃ cāryako 'bhavat |tasya kumbhīnasī nāma duhiturduhitā 'bhavat || 7.25.23 ||
mātṛṣvasurathāsmākaṃ sā ca kanyā 'nalodbhavā |bhavatyasmākamevaiṣā bhrātṛṇāṃ dharmataḥ svasā || 7.25.24 ||
sā hṛtā, madhunā rājanrākṣasena balīyasā |yajñapravṛtte putre tu mayi cāntarjaloṣite || 7.25.25 ||
kumbhakarṇe mahārāja nidrāmanubhavatyatha |nihatya rākṣasaśreṣṭhānamātyāniha sammatān || 7.25.26 ||
dharṣayitvā hṛtā sā tu suptāpyantaḥpure tava |śrutvā 'pi tanmahārāja kṣāntameva hato na saḥ || 7.25.27 ||
yasmādavaśyaṃ dātavyā kanyā bhartre hi bhrātṛbhiḥ |tadetatkarmaṇo hyasya phalaṃ pāpasya durmate || 7.25.28 ||
asminnevābhisamprāptaṃ loke viditamastu te |vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rākṣasendraḥ sa rāvaṇaḥ |daurātmyenātmanoddhūtastaptāmbha iva sāgaraḥ || 7.25.29 ||
tato 'bravīdṛśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ |kalpyatāṃ me rathaḥ śīghraṃ śūrāḥ sajjībhavantu naḥ || 7.25.30 ||
bhrātā me kumbhakarṇaśca ye ca mukhyā niśācarāḥ |vāhanānyadhirohantu nānāpraharaṇāyudhāḥ || 7.25.31 ||
adya taṃ samare hatvā madhuṃ rāvaṇanirbhayam |suralokaṃ gamiṣyāmi yuddhakāṅkṣī suhṛdvṛtaḥ || 7.25.32 ||
akṣauhiṇīsahasrāṇi catvāryagryāṇi rakṣasām |nānāpraharaṇānyāśu niryayuryuddhakāṅkṣiṇām || 7.25.33 ||
indrajittvagrataḥ (agrataḥ) sainyātsainikānparigṛhya ca |jagāma rāvaṇo madhye kumbhakarṇaśca pṛṣṭhataḥ || 7.25.34 ||
vibhīṣaṇaśca dharmātmā laṅkāyāṃ dharmāmācarat |śoṣāḥ sarve mahābhāgā yayurmadhupuraṃ prati || 7.25.35 ||
kharairuṣṭrairhayairdīptaiḥ śiṃśumārairmahoragaiḥ |rākṣasāḥ prayayuḥ sarve kṛtvā ' 'kāśaṃ nirantaram || 7.25.36 ||
daityāśca śataśastatra kṛtavairāśca daivataiḥ |rāvaṇaṃ prekṣya gacchantamanvagacchanhi pṛṣṭhataḥ || 7.25.37 ||
sa tu gatvā madhupuraṃ praviśya ca daśānanaḥ |na dadarśa madhuṃ tatra bhaginīṃ tatra dṛṣṭavān || 7.25.38 ||
sā ca prahvāñjalirbhūtvā śirasā caraṇau gatā || 7.25.39 ||
tasya rākṣasarājasya trastā kumbhīnasī tadā |tāṃ samutthāpayāmāsa na bhetavyamiti bruvan || 7.25.40 ||
rāvaṇo rākṣasaśreṣṭhaḥ kiṃ cāpi karavāṇi te |sābravīdyadi me rājanprasannastvaṃ mahābhuja |bhartāraṃ na mamehādya hanturmahasi mānada || 7.25.41 ||
na hīdṛśaṃ bhayaṃ kiñcitkulastrīṇāmihocyate |bhayānāmapi sarveṣāṃ vaidhavyaṃ vyasanaṃ mahat || 7.25.42 ||
satyavāgbhava rājendra māmavekṣasva yācatīm |tvayāpyuktaṃ mahārāja na bhetavyamiti svayam || 7.25.43 ||
rāvaṇastvabravīddhṛṣṭaḥ svasāraṃ tatra saṃsthitām |kva cāsau tava bhartā vai mama śīghraṃ nivedyatām || 7.25.44 ||
saha tena gamiṣyāmi suralokaṃ jayāvahe |tava kāruṇyasauhārdānnivṛtto 'smi madhorvadhāt || 7.25.45 ||
ityuktā sā samutthāpya prasuptaṃ taṃ niśācaram |abravītsamprahṛṣṭeva rākṣasī sā patiṃ vacaḥ || 7.25.46 ||
eṣa prāpto daśagrīvo mama bhrātā mahābalaḥ |suralokajayākāṅkṣī sāhāyye tvāṃ vṛṇoti ca || 7.25.47 ||
tadasya tvaṃ sahāyārthaṃ sabandhurgaccha rākṣasa |snigdhasya bhajamānasya yuktamarthāya kalpitum || 7.25.48 ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā tathetyāha madhurvacaḥ || 7.25.49 ||
dadarśa rākṣasaśreṣṭhaṃ yathānyāyamupetya saḥ |pūjayamāsa dharmeṇa rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 7.25.50 ||
prāpya pūjāṃ daśagrīvo madhuveśmāni vīryavān |tatra caikāṃ niśāmuṣya gamanāyopacakrame || 7.25.51 ||
tataḥ kailāsamāsādya śailaṃ vaiśravaṇālayam |rākṣasendro mahendrābhaḥ senāmupaniveśayat || 7.25.52 ||
sa tu tatra daśagrīvaḥ saha sainyena vīryavān |astaṃ prāpte dinakare nivāsaṃ samarocayat || 7.26.1 ||
udite vimale candre tulyaparvatavarcasi |prasuptaṃ sumahatsainyaṃ nānāpraharaṇāyudham || 7.26.2 ||
rāvaṇastu mahāvīryo niṣaṇṇaḥ śailamūrdhani |sa dadarśa guṇāṃstatra candrapādapaśobhitān || 7.26.3 ||
karṇikāravanairdīptaiḥ kadambagahanaistathā |padminībhiśca phullābhirmandākinyā jalairapi || 7.26.4 ||
campakāśokapunnāgamandāratarubhistathā |cūtapāṭalalodhraiśca priyaṅgvarjunaketakaiḥ |tagarairnārikailaiśca priyālapanasaistathā || 7.26.5 ||
āragvadhaistamālaiśca priyālavakulairapi |etairanyaiśca tarubhirudbhāsitavanāntare |kinnarā madanenārtā raktā madhurakaṇṭhinaḥ || 7.26.6 ||
samaṃ samprajaguryatra manastuṣṭivivardhanam || 7.26.7 ||
bhirudbhāsitavanāntare |vidyādharā madakṣībā madaraktāntalocanāḥ |yoṣidbhiḥ saha saṅkrāntāścikrīḍurjahṛṣuśca vai || 7.26.8 ||
ghaṇṭānāmiva sannādaḥ śuśruve madhurasvaraḥ |apsarogaṇasaṅghānāṃ gāyatāṃ dhanadālaye || 7.26.9 ||
puṣpavarṣāṇi muñcanto nagāḥ pavanatāḍitāḥ |śailaṃ taṃ vāsayantīva madhumādhavagandhinaḥ || 7.26.10 ||
madhupuṣparajaḥpṛktaṃ gandhamādāya puṣkalam |pravavau vardhayankāmaṃ rāvaṇasya sukho 'nilaḥ || 7.26.11 ||
geyātpuṣpasamṛddhyā ca śaityādvāyorgirerguṇāt |pravṛttāyāṃ rajanyāṃ ca candrasyodayanena ca || 7.26.12 ||
rāvaṇastu mahāvīryaḥ kāmasya vaśamāgataḥ |viniḥśvasya viniḥśvasya śaśinaṃ samavaikṣata || 7.26.13 ||
etasminnantare tatra divyābharaṇabhūṣitā |sarvāpsarovarā rambhā divyapuṣpavibhūṣitā || 7.26.14 ||
divyacandanaliptāṅgī mandārakṛtamūrdhajā |divyotsavakṛtārambhā pūrṇacandranibhānanā || 7.26.15 ||
cakṣurmanoharaṃ pīnaṃ mekhalādāmabhūṣitam |samudvahantī jaghanaṃ ratiprābhṛtamuttamam || 7.26.16 ||
kṛtairviśeṣakairārdraiḥ ṣaḍartukusumodbhavaiḥ || 7.26.17 ||
babhāvanyatameva śrīkāntidyutimatihriyām |nīlaṃ satoyameghābhaṃ vastraṃ samavakuṇṭhitā || 7.26.18 ||
yasyā vaktraṃ śaśinibhaṃ bhruvau cāpanibhe śubhe |ūrū karikarākārau karau pallavakomalau |sainyamadhyena gacchantī rāvaṇenopavīkṣitā || 7.26.19 ||
tāṃ samutthāya gacchantīṃ kāmabāṇavaśaṃ gataḥ |kare gṛhītvā lajjantīṃ smayamāno 'bhyabhāṣata || 7.26.20 ||
kva gacchasi varārohe kāṃ siddhiṃ bhajase svayam |kasyābhyudayakālo 'yaṃ yastvāṃ samupabhokṣyate || 7.26.21 ||
tvadānanarasasyādya padmotpalasugandhinaḥ |sudhāmṛtarasasyeva ko 'dya tṛptiṃ gamiṣyati || 7.26.22 ||
svarṇakumbhanibhau pīnau śubhau bhīru nirantarau |kasyorasthalasaṃsparśaṃ dāsyataste kucāvimau || 7.26.23 ||
suvarṇacakrapratimaṃ svarṇadāmacitaṃ pṛthu |adhyārohati kaste 'dya jaghanaṃ svargarūpiṇam || 7.26.24 ||
madviśiṣṭaḥ pumānko 'dya śakro viṣṇurathāśvinau |māmatītya hi yaṃ ca tvaṃ yāsi bhīru na śobhanam || 7.26.25 ||
viśrama tvaṃ pṛthuśroṇi śilātalamidaṃ śubham || 7.26.26 ||
trailokye yaḥ prabhuścaiva madanyo naiva vidyate || 7.26.27 ||
tadevaṃ prāñjaliḥ prahvo yācate tvāṃ daśānanaḥ |bharturbhartā vidhātā ca trailokyasya bhajasva mām || 7.26.28 ||
evamuktā 'bravīdrambhā vepamānā kṛtāñjaliḥ |prasīda nārhase vaktumīdṛśaṃ tvaṃ hi me guruḥ || 7.26.29 ||
anyebhyo hi tvayā rakṣyā prāpnuyāṃ dharṣaṇaṃ yadi |taddharmataḥ snuṣā te 'haṃ tattvameva bravīmi te || 7.26.30 ||
athābravīddaśagrīvaścaraṇādhomukhīṃ sthitām |romaharṣamanuprāptāṃ dṛṣṭamātreṇa tāṃ tadā || 7.26.31 ||
sutasya yadi me bhāryā tatastvaṃ hi snuṣā bhaveḥ |bāḍhamityeva sā rambhā prāha rāvaṇamuttaram || 7.26.32 ||
dharmataste sutasyāhaṃ bhāryā rākṣasapuṅgava |putraḥ priyataraḥ prāṇairbhrāturvaiśravaṇasya te |vikhyātastriṣu lokeṣu nalakūbara ityayam || 7.26.33 ||
dharmato yo bhavedvipraḥ kṣatriyo vīryato bhavet |krodhādyaśca bhavedagniḥ kṣāntyā ca vasudhāsamaḥ || 7.26.34 ||
tasyāsmi kṛtasaṅketā lokapālasutasya vai |tamuddiśya tu me sarvaṃ vibhūṣaṇamidaṃ kṛtam || 7.26.35 ||
tathā tasya hi nānyasya bhāvo māṃ prati tiṣṭhati || 7.26.36 ||
tena satyena māṃ rājanmoktumarhasyarindama || 7.26.37 ||
sa hi tiṣṭhati dharmātmā māṃ pratīkṣya samutsukaḥ |tatra vighnaṃ sutasyeha kartuṃ nārhasi muñca mām || 7.26.38 ||
sadbhirācaritaṃ mārgaṃ gaccha rākṣasupuṅgava |mānanīyo mama tvaṃ hi pālanīyā tathā 'smi te || 7.26.39 ||
evamukto daśagrīvaḥ pratyuvāca vinītavat |snuṣā 'smi yadavocastvamekapatnīṣvayaṃ kramaḥ |devalokasthitiriyaṃ surāṇāṃ śāśvatī matā || 7.26.40 ||
patirapsarasāṃ nāsti na caikastrīparigrahaḥ || 7.26.41 ||
smi yadavocastvamekapatnīṣvayaṃ kramaḥ |evamuktvā sa tāṃ rakṣo niveśya ca śilātale |kāmabhogābhisaṃsakto maithunāyopacakrame || 7.26.42 ||
sā vimuktā tato rambhā bhraṣṭamālyavibhūṣaṇā |gajendrākrīḍamathitā nadīvākulatāṃ gatā || 7.26.43 ||
lulitākulakeśāntā karavepitapallavā |pavanenāvadhūteva latā kusumaśālinī || 7.26.44 ||
sā vepamānā lajjantī bhītā karakṛtāñjaliḥ |nalakūbaramāsādya pādayornipapāta ha || 7.26.45 ||
tadavasthāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā mahātmā nalakūbaraḥ |abravītkimidaṃ bhadre pādayoḥ patitā 'si me || 7.26.46 ||
sā vai niḥśvasamānā tu vepamānā kṛtāñjaliḥ |tasmai sarvaṃ yathātattvamākhyātumupacakrame || 7.26.47 ||
eṣa deva daśagrīvaḥ prāpto gantuṃ triviṣṭapam |tena sainyasahāyena niśeyaṃ pariṇāmitā || 7.26.48 ||
āyantī tena dṛṣṭā 'smi tvatsakāśamarindama |gṛhītā tena pṛṣṭā 'smi kasya tvamiti rakṣasā || 7.26.49 ||
mayā tu sarvaṃ yatsatyaṃ tasmai sarvaṃ niveditam |kāmamohābhibhūtātmā nāśrauṣīttadvaco mama || 7.26.50 ||
yācyamāno mayā deva snuṣā te 'hamiti prabho |tatsarvaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā balāttenāsmi dharṣitā || 7.26.51 ||
evaṃ tvamaparādhaṃ me kṣantumarhasi suvrata |na hi tulyaṃ balaṃ saumya striyāśca puruṣasya ca || 7.26.52 ||
etachutvā tu saṅkruddhastadā vaiśravaṇātmajaḥ |dharṣaṇāṃ tāṃ parāṃ śrutvā dhyānaṃ sampraviveśa ha || 7.26.53 ||
tasya tatkarma vijñāya tadā vaiśravaṇātmajaḥ |muhūrtātkrodhatāmrākṣastoyaṃ jagrāha pāṇinā || 7.26.54 ||
gṛhītvā salilaṃ sarvamupaspṛśya yathāvidhi |utsasarja yathā śāpaṃ rākṣasendrāya dāruṇam || 7.26.55 ||
akāmā tena yasmāttvaṃ balādbhadre pradharṣitā |tasmātsa yuvatīmanyāṃ nākāmāmupayāsyati || 7.26.56 ||
yadā hyakāmāṃ kāmārto dharṣayiṣyati yoṣitam |mūrdhā tu saptadhā tasya śakalībhavitā tadā || 7.26.57 ||
tasminnudāhṛte śāpe jvalitāgnisamaprabhe |devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiśca khāccyutā |pitāmahamukhāścaiva sarve devāḥ praharṣitāḥ || 7.26.58 ||
jñātvā lokagatiṃ sarvāṃ tasya mṛtyuṃ ca rakṣasaḥ |ṛṣayaḥ pitaraścaiva prītimāpuranuttamām || 7.26.59 ||
śrutvā tu sa daśagrīvastaṃ śāpaṃ romaharṣaṇam |nārīṣu maithune bhāvaṃ nākāmāsvabhyarocayat || 7.26.60 ||
tena nītāḥ striyaḥ prītimāpuḥ sarvāḥ pativratāḥ |nalakūbaranirmuktaṃ śāpaṃ śrutvā manaḥpriyam || 7.26.61 ||
kailāsaṃ laṅghayitvātha daśagrīvaḥ sa rāvaṇaḥ |āsasāda mahātejā indralokaṃ niśācaraḥ || 7.27.1 ||
tasya rākṣasasainyasya samantādupayāsyataḥ |devalokaṃ yayau śabdo mathyamānārṇavopamaḥ || 7.27.2 ||
śrutvā tu rāvaṇaṃ prāptamindraścalita āsanāt |abravīttatra tān devān sarvāneva samāgatān || 7.27.3 ||
ādityānsavasūnrudrānviśvānsādhyānmarudgaṇān |sajjībhavata yuddhārthaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ || 7.27.4 ||
evamuktāstu śakreṇa devāḥ śakrasamā yudhi |sannahya sumahāsattvā yuddhaśraddhāsamanvitāḥ || 7.27.5 ||
sa tu dīnaḥ paritrasto mahendro rāvaṇaṃ prati |viṣṇoḥ samīpamāgatya vākyametaduvāca ha || 7.27.6 ||
viṣṇo kathaṃ kariṣyāmi mahāvīryaparākramaḥ |asau hi balavadrakṣo yuddhārthamabhivartate || 7.27.7 ||
varapradānādbalavānna khalvanyena hetunā |tattu satyavacaḥ kāryaṃ yaduktaṃ padmayoninā || 7.27.8 ||
tadyathā namucirvṛtro balirnarakaśambarau |tvadbalaṃ samavaṣṭabhya mayā dagdhāstathā kuru || 7.27.9 ||
nahyanyo devadeveśa tvāmṛte madhusūdana |gatiḥ parāyaṇaṃ nāsti trailokye sacarācare || 7.27.10 ||
tvaṃ hi nārāyaṇaḥ śrīmānpadmanābhaḥ sanātanaḥ |tvayeme sthāpitā lokāḥ śakraścāhaṃ sureśvaraḥ || 7.27.11 ||
tvayā sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram |tvāmeva bhagavansarve praviśanti yugakṣaye || 7.27.12 ||
tadācakṣva yathā tattvaṃ devadeva mama svayam |api cakrasahāyastvaṃ yotsyase rāvaṇaṃ prabho || 7.27.13 ||
evamuktaḥ sa śakreṇa devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ |abravīnna paritrāsaḥ kartavyaḥ śrūyatāṃ ca me || 7.27.14 ||
na tāvadeṣa duṣṭātmā śakyo jetuṃ surāsuraiḥ |hantuṃ cāpi samāsādya varadānena durjayaḥ || 7.27.15 ||
sarvathā tu mahatkarma kariṣyati balotkaṭaḥ |rākṣasaḥ putrasahito dṛṣṭametannisargataḥ || 7.27.16 ||
yattu māṃ tvamabhāṣiṣṭha yuddhyasveti sureśvara |nāhaṃ taṃ pratiyotsyāmi rāvaṇaṃ rākṣasaṃ yudhi || 7.27.17 ||
nāhatvā samare śatruṃ viṣṇuḥ pratinivartate |durlabhaścaiva kāmo 'dya varaguptāddhi rāvaṇāt || 7.27.18 ||
pratijāne ca devendra tvatsamīpe śatakrato |bhavitā 'smi yathā 'syāhaṃ rakṣaso mṛtyukāraṇam || 7.27.19 ||
ahameva nihantā 'smi rāvaṇaṃ sapuraḥsaram |devatā nandayiṣyāmi jñātvā kālamupāgatam |etatte kathitaṃ tattvaṃ devarāja śacīpate || 7.27.20 ||
yuddhyasva vigatatrāsaḥ sarvaiḥ sārdhaṃ mahābala || 7.27.21 ||
yāmi jñātvā kālamupāgatam |tato rudrāḥ sahādityā vasavo maruto 'śvanau |sannaddhā niryayustūrṇaṃ rākṣasānabhitaḥ purāt || 7.27.22 ||
etasminnantare nādaḥ śuśruve rajanīkṣaye |tasya rāvaṇasainyasya prayuddhasya samantataḥ || 7.27.23 ||
te prayuddhā mahāvīryā hyanyonyamabhivīkṣya vai |saṅgrāmamevābhimukhā hyabhavartanta hṛṣṭavat || 7.27.24 ||
tato daivatasainyanāṃ saṅkṣobhaḥ samajāyata |tadakṣayaṃ mahāsainyaṃ dṛṣṭvā samaramūrdhani || 7.27.25 ||
tato yuddhaṃ samabhaveddevadānavarakṣasām |ghoraṃ tumulanirhrādaṃ nānāpraharaṇodyatam || 7.27.26 ||
etasminnantare śūrā rākṣasā ghoradarśanāḥ |yuddhārthaṃ samavartanta sacivā rāvaṇasya te || 7.27.27 ||
mārīcaśca prahastaśca mahāpārśvamahodarau |akampano nikumbhaśca śukaḥ sāraṇa eva ca || 7.27.28 ||
saṃhlādo dhūmaketuśca mahādaṃṣṭro ghaṭodaraḥ |jambumālī mahāhrādo virūpākṣaśca rākṣasaḥ || 7.27.29 ||
suptaghno yajñakopaśca durmukho dūṣaṇaḥ kharaḥ |triśirāḥ karavīrākṣaḥ sūryaśatruśca rākṣasaḥ || 7.27.30 ||
mahākāyo 'tikāyaśca devāntakanarāntakau |etaiḥ sarvaiḥ parivṛto mahāvīryo mahābalaḥ || 7.27.31 ||
rāvaṇasyāryakaḥ sainyaṃ sumālī praviveśa ha |sa daivatagaṇānsarvānnānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ |vyadhvaṃsayatsusaṅkruddho vāyurjaladharāniva || 7.27.32 ||
taddaivatabalaṃ rāma hanyamānaṃ niśācaraiḥ |praṇunnaṃ sarvato digbhyaḥ siṃhanunnā mṛgā iva || 7.27.33 ||
etasminnantare śūro vasūnāmaṣṭamo vasuḥ |sāvitra iti vikhyātaḥ praviveśa raṇājiram || 7.27.34 ||
tathā ' 'dityau mahāvīryau tvaṣṭā pūṣā ca daṃśitau |niṃrbhayau saha sainyena tadā prāviśatāṃ raṇe || 7.27.35 ||
tato yuddhaṃ samabhavatsurāṇāṃ saha rākṣasaiḥ |kruddhānāṃ rakṣasāṃ kīrtiṃ samareṣvanivartinām || 7.27.36 ||
tataste rākṣasāḥ sarve vibudhānsamare sthitān |nānāpraharaṇairghorairjaghnuḥ śatasahasraśaḥ || 7.27.37 ||
devāśca rākṣasānghorānmahābalaparākramān |samare vimalaiḥ śastrairupaninyuryamakṣayam || 7.27.38 ||
etasminnantare rāma sumālī nāma rākṣasaḥ |nānāpraharaṇaiḥ kruddhastatsainyaṃ so 'bhyavartata || 7.27.39 ||
sa daivatabalaṃ sarvaṃ nānāprahaṇaiḥ śitaiḥ |vyadhvaṃsayata saṅkruddho vāyurjaladharaṃ yathā || 7.27.40 ||
te mahābāṇavarṣaiśca śūlaprāsaiḥ sudāruṇaiḥ |hanyamānāḥ surāḥ sarve na vyatiṣṭhanta saṃhatāḥ || 7.27.41 ||
tato vidrāvyamāṇeṣu daivateṣu sumālinā |vasūnāmaṣṭamaḥ kruddhaḥ sāvitro vai vyavasthitaḥ || 7.27.42 ||
saṃvṛtaḥ svairathānīkaiḥ praharantaṃ niśācaram |vikrameṇa mahātejā vārayāmāsa saṃyuge || 7.27.43 ||
tatastayormahāyuddhamabhavadromaharṣaṇam || 7.27.44 ||
sumālino vasoścaiva samareṣvanivartinoḥ |tatastasya mahābāṇairvasunā sumahātmanā |nihataḥ pannagarathaḥ kṣaṇena vinipātitaḥ || 7.27.45 ||
hatvā tu saṃyuge tasya rathaṃ bāṇaśataiścitam |gadāṃ tasya vadhārthāya vasurjagrāha pāṇinā || 7.27.46 ||
tataḥ pragṛhya dīptāgrāṃ kāladaṇḍopamāṃ gadām |tāṃ mūrdhni pātayāmāsa sāvitro vai sumālinaḥ || 7.27.47 ||
sā tasyopari colkābhā patantīva babhau gadā |indrapramuktā garjantī girāviva mahāśaniḥ || 7.27.48 ||
tasya naivāsthi na śiro na māṃsaṃ dadṛśe tadā |gadayā bhasmatāṃ nītaṃ nihatasya raṇājire || 7.27.49 ||
taṃ dṛṣṭvā nihataṃ saṅkhye rākṣasāste samantataḥ |vyadravansahitāḥ sarve krośamānāḥ parasparam |vidrāvyamāṇā vasunā rākṣasā nāvatasthire || 7.27.50 ||
sumālinaṃ hataṃ dṛṣṭvā vasunā bhasmasātkṛtam |svasainyaṃ vidrutaṃ cāpi lakṣayitvā 'rditaṃ suraiḥ || 7.28.1 ||
tataḥ sa balavānkruddho rāvaṇasya sutastadā |nivartya rākṣasānsarvānmeghanādo vyavasthitaḥ || 7.28.2 ||
surathenāgnivarṇena kāmagena mahārathaḥ |abhidudrāva senāṃ tāṃ vanānyagniriva jvalan || 7.28.3 ||
tataḥ praviśatastasya vividhāyudhadhāriṇaḥ |vidudruvurdiśaḥ sarvā darśanādeva devatāḥ || 7.28.4 ||
na babhūva tadā kaścidyuyutsorasya sammukhe |sarvānāviddhya vitrastāṃstataḥ śakro 'bravītsurān || 7.28.5 ||
na bhetavyaṃ na gantavyaṃ nivartadhvaṃ raṇe surāḥ |eṣa gacchati putro me yuddhārthamaparājitaḥ || 7.28.6 ||
tataḥ śakrasuto devo jayanta iti viśrutaḥ |rathenādbhutakalpena saṅgrāme so 'bhyavartata || 7.28.7 ||
tataste tridaśāḥ sarve parivārya śacīsutam |rāvaṇasya sutaṃ yuddhe samāsādya prajaghnire || 7.28.8 ||
teṣāṃ yuddhaṃ samabhavatsadṛśaṃ devarakṣasām |mahendrasya ca putrasya rākṣasendrasutasya ca || 7.28.9 ||
tato mātaliputre tu gomukhe rākṣasātmajaḥ |sārathau pātayāmāsa śarānkanakabhūṣaṇān || 7.28.10 ||
śacīsutaścāpi tathā jayantastasya sārathim |taṃ cāpi rāvaṇiḥ kruddhaḥ samantātpratyavidhyata || 7.28.11 ||
sa hi krodhasamāviṣṭo balī visphāritekṣaṇaḥ |rāvaṇiḥ śakratanayaṃ śaravarṣairavākirat || 7.28.12 ||
tato nānāpraharaṇāñchitadhārānsahasraśaḥ |pātayāmāsa saṅkruddhaḥ surasainyeṣu rāvaṇiḥ || 7.28.13 ||
śataghnīmusalaprāsagadākhaḍgaparaśvadhān |mahānti giriśṛṅgāṇi pātayāmāsa rāvaṇiḥ || 7.28.14 ||
tataḥ pravyathitā lokāḥ sañjajñe ca tamo 'bhavat |tasya rāvaṇaputrasya śatrusainyāni nighnataḥ || 7.28.15 ||
tatastaddaivatabalaṃ samantāttaṃ śacīsutam |bahuprakāramasvasthamabhavaccharapīḍitam || 7.28.16 ||
nābhyajānanta cānyonyaṃ rakṣo vā devatā 'thavā |tatra tatra viparyastaṃ samantātparidhāvati || 7.28.17 ||
devā devānnijaghnuste rākṣasānrākṣasāstathā |sammūḍhāstamasācchannā vyadravannapare tathā || 7.28.18 ||
etasminnantare vīraḥ pulomā nāma vīryavān |daityendrastena saṅgṛhya śacīputro 'pavāhitaḥ || 7.28.19 ||
saṅgṛhya taṃ tu dauhitraṃ praviṣṭaḥ sāgaraṃ tadā |āryakaḥ sa hi tasyāsītpulomā yena sā śacī || 7.28.20 ||
jñātvā praṇāśaṃ tu tadā jayantasyātha devatāḥ |aprahṛṣṭāstataḥ sarvā vyathitāḥ sampradudruvuḥ || 7.28.21 ||
rāvaṇistvatha saṅkruddho balaiḥ parivṛtaḥ svakaiḥ |abhyadhāvata devāṃstānmumoca ca mahāsvanam || 7.28.22 ||
dṛṣṭvā praṇāśaṃ putrasya daivateṣu ca vidrutam |mātaliṃ cāha deveśo rathaḥ samupanīyatām || 7.28.23 ||
sa tu divyo mahābhīmaḥ sajja eva mahārathaḥ |upasthito mātalinā vāhyamāno mahājavaḥ || 7.28.24 ||
tato meghā rathe tasmiṃstaḍittvanto mahābalāḥ |agrato vāyucapalā neduḥ paramaniḥsvanāḥ || 7.28.25 ||
nānāvādyāni vādyanta gandharvāśca samāhitāḥ |nanṛtuścāpsaraḥsaṅghā niryāte tridaśeśvare || 7.28.26 ||
rudrairvasubhirādityaissādhyaiśca samarudgaṇaiḥ |vṛto nānāpraharaṇairniryayau tridaśādhipaḥ || 7.28.27 ||
nirgacchatastu śakrasya paruṣaṃ pavano vavau |bhāskaro niṣprabhaścāsīnmaholkāśca prapedire || 7.28.28 ||
etasminnantare śūro daśagrīvaḥ pratāpavān |āruroha rathaṃ divyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 7.28.29 ||
pannagaiḥ sumahākāryairveṣṭitaṃ romaharṣaṇaiḥ |teṣāṃ niḥśvāsavātena pradīptamiva saṃyuge || 7.28.30 ||
daityairniśācaraiścaiva sa rathaḥ parivāritaḥ |samarābhimukho daityo mahendraṃ so 'bhyavartata || 7.28.31 ||
putraṃ taṃ vārayitvā tu svayameva vyavasthitaḥ |so 'pi yuddhādviniṣkramya rāvaṇiḥ samupāviśat || 7.28.32 ||
tato yuddhaṃ pravṛttaṃ tu surāṇāṃ rākṣasaiḥ saha |śastrāṇi varṣatāṃ ghoraṃ meghānāmiva saṃyuge || 7.28.33 ||
kumbhakarṇastu duṣṭātmā nānāpraharaṇodyataḥ |nājñāyata tadā yuddhe saha kenāpyayudhyata || 7.28.34 ||
dantaiḥ bhujābhyāṃ padmāṃ ca śaktitomarasāyakaiḥ |yena kenaiva saṃrabdhastāḍayāmāsa vai surān || 7.28.35 ||
tato rudrairmahāghoraiḥ saṅgamyātha niśācaraḥ |prayuddhastaiśca saṅgrāme kṣataḥ śastrairnirantaram || 7.28.36 ||
babhau śastrācitatanuḥ kumbhakarṇaḥ kṣarannasṛk |vidyutstanitanirghoṣo dhāravāniva toyadaḥ || 7.28.37 ||
tatastadrākṣasaṃ sainyaṃ prayuddhaṃ samarudgaṇaiḥ |raṇe vidrāvitaṃ sarvaṃ nānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ || 7.28.38 ||
kecidvinihatāḥ kṛttāśceṣṭanti sma mahītale |vāhaneṣvavasaktāśca sthitā evāpare raṇe || 7.28.39 ||
rathānnāgānkharānuṣṭrānpannagāṃsturagān raṇe |śiṃśumārānvarāhāṃśca piśācavadanāntathā || 7.28.40 ||
tānsamāliṅgya bāhubhyāṃ viṣṭabdhāḥ keciducchrutāḥ |devaistu śastrasambhinnā mamrire ca niśācarāḥ || 7.28.41 ||
citrakarma ivābhāti sa teṣāṃ raṇasamplavaḥ |nihatānāṃ pramattānāṃ rākṣasānāṃ mahītale || 7.28.42 ||
śoṇitodakaniṣpandakaṅkagṛdhrasamākulā |pravṛttā saṃyugamukhe śastragrāhavatī nadī || 7.28.43 ||
etasminnantare kruddho daśagrīvaḥ pratāpavān |nirīkṣya tadbalaṃ kṛtsnaṃ daivatairvinipātitam || 7.28.44 ||
sa taṃ prati vigāhyāśu pravṛddhaṃ sainyasāgaram |tridaśānsamare nighnañchakramevābhyavartata || 7.28.45 ||
āgācchakro mahaccāpaṃ visphārya sumahāsvanam |yasya visphāraghoṣeṇa stananti sma diśo daśa || 7.28.46 ||
tadvikṛṣya mahaccāpamindro rāvaṇamūrdhani |nipātayāmāsa śarānpāvakādityavarcasaḥ || 7.28.47 ||
tathaiva ca mahābāhurdaśagrīvo vyavasthitaḥ |śakraṃ kārmukavibhraṣṭaiḥ śaravarṣairavākirat || 7.28.48 ||
prayudhyatoratha tayorbāṇavarṣaiḥ samantataḥ |na jñāyate tadā kiñcitsarvaṃ hi tamasā vṛtam || 7.28.49 ||
tatastamasi sañjāte sarve te devarākṣasāḥ |ayuddhyanta balonmattāḥ sūdayantaḥ parasparam || 7.29.1 ||
tatastu devasainyena rākṣasānāṃ bṛhadbalam |daśāṃśaṃ sthāpitaṃ yuddhe śeṣaṃ nītaṃ yamakṣayam || 7.29.2 ||
tasmiṃstu tāmase yuddhe sarve te devarākṣasāḥ |anyonyaṃ nābhyajānanta yudhyamānāḥ parasparam || 7.29.3 ||
indraśca rāvaṇaścaiva rāvaṇiśca mahābalaḥ |tasmiṃstamojālavṛte mohamīyurna te trayaḥ || 7.29.4 ||
sa tu dṛṣṭvā balaṃ sarvaṃ rāvaṇo nihataṃ kṣaṇāt |krodhamabhyagamattīvraṃ mahānādaṃ ca muktavān || 7.29.5 ||
krodhātsūtaṃ ca durdharṣaḥ syandanasthamuvāca ha |parasainyasya madhyena yāvadanto nayasva mām || 7.29.6 ||
adyaitān tridaśānsarvānvikramaiḥ samare svayam |nānāśastrairmahāghorairnayāmi yamasādanam || 7.29.7 ||
ahamindraṃ vadhiṣyāmi dhanadaṃ varuṇaṃ yamam |tridaśānvinihatyātha svayaṃ sthāsyāmyathopari |viṣādo na ca kartavyaḥ śīghraṃ vāhaya me ratham || 7.29.8 ||
dviḥ khalu tvāṃ bravīmyadya yāvadanto nayasva mām || 7.29.9 ||
ayaṃ sa nandanoddeśo yatra vartāmahe vayam |naya māmadya tatra tvamudayo yatra parvataḥ || 7.29.10 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā turagānsa manojavān |ādideśātha śatraṇāṃ madhyenaiva ca sārathiḥ || 7.29.11 ||
tasya taṃ niścayaṃ jñātvā śakro deveśvarastadā |rathasthaḥ samarasthastāndevānvākyamathābravīt || 7.29.12 ||
surāḥ śṛṇuta madvākyaṃ yattāvanmama rocate |jīvanneva daśagrīvaḥ sādhu rakṣo nigṛhyatām || 7.29.13 ||
eṣa hyatibalaḥ sainyai rathena pavanaujasā |gamiṣyati pravṛddhormiḥ samudra iva parvaṇi || 7.29.14 ||
nahyeṣa hantuṃ śakyo 'dya varadānātsunirbhayaḥ |tadgrahīṣyāmahe rakṣo yattā bhavata saṃyuge || 7.29.15 ||
yathā balau niruddhe ca trailokyaṃ bhujyate mayā |evametasya pāpasya nirodho mama rocate || 7.29.16 ||
tato 'nyaṃ deśamāsthāya śakraḥ santyajya rāvaṇam |ayudhyata mahārāja rākṣasāṃstrāsayanraṇe || 7.29.17 ||
uttareṇa daśagrīvaḥ praviveśānivartakaḥ |dakṣiṇena tu pārśvena praviveśa śatakratuḥ || 7.29.18 ||
tataḥ sa yojanaśataṃ praviṣṭo rākṣasādhipaḥ |devatānāṃ balaṃ sarvaṃ śaravarṣairavākirat || 7.29.19 ||
tataḥ śakro nirīkṣyātha pranaṣṭaṃ tu svakaṃ balam |nyavartayadasambhrāntaḥ samāvṛtya daśānanam || 7.29.20 ||
etasminnantare nādo mukto dānavarākṣasaiḥ |hā hatāḥ sma iti grastaṃ dṛṣṭvā śakreṇa rāvaṇam || 7.29.21 ||
tato rathaṃ samāsthāya rāvaṇiḥ krodhamūrcchitaḥ |tatsainyamatisaṅkruddhaḥ praviveśa sudāruṇam || 7.29.22 ||
tāṃ praviśya mahāmāyāṃ prāptāṃ gopatinā purā |praviveśa susaṃrabdhastatsainyaṃ samabhidravat || 7.29.23 ||
sa sarvā devatāstyaktvā śakramevābhyadhāvata |mahendraśca mahātejā nāpaśyacca sutaṃ ripoḥ || 7.29.24 ||
vimuktakavacastatra vadhyamāno 'pi rāvaṇiḥ |tridaśaiḥ sumahāvīryairna cakāra ca kiñcana || 7.29.25 ||
sa mātaliṃ samāyāntaṃ tāḍayitvā śarottamaiḥ |mahendraṃ bāṇavarṣeṇa bhūya evābhyavākirat || 7.29.26 ||
tatastyaktvā rathaṃ śakro visasarja ca sārathim |airāvataṃ samāruhya mṛgayāmāsa rāvaṇim || 7.29.27 ||
sa tatra māyābalavānadṛśyo 'thāntarikṣagaḥ |indraṃ māyāparikṣiptaṃ kṛtvā sa prādravaccharaiḥ || 7.29.28 ||
sa taṃ yadā pariśrāntamindraṃ jajñe 'tha rāvaṇiḥ |tadainaṃ māyayā baddhvā svasainyamabhito 'nayat || 7.29.29 ||
taṃ tu dṛṣṭvā balāttena nīyamānaṃ mahāraṇāt |mahendramamarāḥ sarve kiṃ nu syādityacintayan || 7.29.30 ||
dṛśyate na sa māyāvī śakrajitsamitiñjayaḥ |vidyāvānapi yenendro māyayā nīyate balāt || 7.29.31 ||
etasminnantare kruddhāḥ sarve suragaṇāstadā |rāvaṇaṃ vimukhīkṛtya śaravarṣairavākiran || 7.29.32 ||
rāvaṇastu samāsādya ādityāṃśca vasūṃstadā |na śaśāka sa saṅgrāme yoddhuṃ śatrubhirarditaḥ || 7.29.33 ||
sa taṃ dṛṣṭvā parimlānaṃ prahārairjarjarīkṛtam |rāvaṇiḥ pitaraṃ yuddhe darśanastho 'bravīdidam || 7.29.34 ||
āgaccha tāta gacchāmo raṇakarma nivartatām |jitaṃ no viditaṃ te 'stu svastho bhava gatajvaraḥ || 7.29.35 ||
ayaṃ hi surasainyasya trailokyasya ca yaḥ prabhuḥ |sa gṛhīto daivabalādbhagnadarpāḥ surāḥ kṛtāḥ || 7.29.36 ||
yatheṣṭaṃ bhuṅkṣva lokāṃstrīnnigṛhyārātimojasā |vṛthā kiṃ te śrameṇeha yuddhamadya tu niṣphalam || 7.29.37 ||
tataste daivatagaṇā nivṛttā raṇakarmaṇaḥ |tacchrutvā rāvaṇervākyaṃ svasthacetāḥ babhūva ha || 7.29.38 ||
atha sa raṇavigatajvaraḥ prabhurvijayamavāpya niśācarādhipaḥ |svabhavanamabhito jagāma hṛṣṭaḥ svasutamavāpya ca vākyamabravīt || 7.29.39 ||
atibalasadṛśaiḥ parākramaistairmama kulamānavivardhanaṃ kṛtam |yadayamatulyabalastvayādya vai tridaśapatistridaśāśca nirjitāḥ || 7.29.40 ||
naya rathamadhiropya vāsavaṃ nagaramito vraja senayā vṛtastvam |ahamapi tava gacchato drutaṃ saha sacivairanuyāmi pṛṣṭhataḥ || 7.29.41 ||
atha sa balavṛtaḥ savāhanastridaśapatiṃ parigṛhya rāvaṇiḥ |svabhavanamabhigamya vīryavānkṛtasamarānvisasarja rākṣasān || 7.29.42 ||
jite mahendre 'tibale rāvaṇasya sutena vai |prajāpatiṃ puraskṛtya yayurlaṅkāṃ surāstadā || 7.30.1 ||
tatra rāvaṇamāsādya putrabhrātṛbhirāvṛtam |abravīdgagane tiṣṭhansāmapūrvaṃ prajāpatiḥ || 7.30.2 ||
vatsa rāvaṇa tuṣṭo 'smi putrasya tava saṃyuge |aho 'sya vikramaudāryaṃ tava tulyo 'dhiko 'pi vā || 7.30.3 ||
jitaṃ hi bhavatā sarvaṃ trailokyaṃ svena tejasā |kṛtā pratijñā saphalā prīto 'smi svasutena vai || 7.30.4 ||
ayaṃ ca putro 'tibalastava rāvaṇa vīryavān |jagatīndrajidityeva parikhyāto bhaviṣyati || 7.30.5 ||
balavāndurjayaścaiva bhaviṣyatyeva rākṣasaḥ |yaṃ samāśritya te rājansthāpitāstridaśā vaśe || 7.30.6 ||
tanmucyatāṃ mahābāho mahendraḥ pākaśāsanaḥ |kiñcāsya mokṣaṇārthāya prayacchantu divaukasaḥ || 7.30.7 ||
athābravīnmahātejā indrajitsamitiñjayaḥ |amaratvamahaṃ deva vṛṇe yadyeṣa mucyate || 7.30.8 ||
catuṣpadāṃ khecarāṇāmanyeṣāṃ vā mahaujasām |vṛkṣagulmakṣupalatātṛṇopalamahībhṛtām || 7.30.9 ||
sarve 'pi jantavo 'nyonyaṃ bhetavye sati bibhyati |ato 'tra loke sarveṣāṃ sarvasmācca bhavedbhayam || 7.30.10 ||
tato 'bravīnmahātejā meghanādaṃ prajāpatiḥ |nāsti sarvāmaratvaṃ hi kasyacitprāṇino bhuvi |catuṣpadaḥ pakṣiṇaśca bhūtānāṃ vā mahaujasām || 7.30.11 ||
śrutvā pitāmahenoktamindrajitprabhuṇāvyayam || 7.30.12 ||
vaṃ hi kasyacitprāṇino bhuvi |athābravītsa tatrasthaṃ meghanādo mahābalaḥ |śrūyatāṃ vā bhavetsiddhiḥ śatakratuvimokṣaṇe || 7.30.13 ||
mameṣṭaṃ nityaśo harvyairmantraiḥ sampūjya pāvakam |saṅgrāmamavatarttuṃ ca śatrunirjayakāṅkṣiṇaḥ || 7.30.14 ||
aśvayukto ratho mahyamuttiṣṭhettu vibhāvasoḥ |tatsthasyāmaratā syānme eṣa me niścayo varaḥ || 7.30.15 ||
tasminyadyasamāpte ca japyahome vibhāvasau |yudhyeyaṃ deva saṅgrāme tadā me syādvināśanam || 7.30.16 ||
sarvo hi tapasā deva vṛṇotyamaratāṃ pumān |vikrameṇa mayā tvetadamaratvaṃ pravartitam || 7.30.17 ||
evamastviti taṃ cāha vākyaṃ devaḥ pitāmahaḥ |muktaścendrajitā śakro gatāśca tridivaṃ surāḥ || 7.30.18 ||
etasminnantare rāma dīno bhraṣṭāmbaradyutiḥ |indraścintāparītātmā dhyānatatparatāṃ gataḥ || 7.30.19 ||
taṃ tu dṛṣṭvā tathābhūtaṃ prāha devaḥ prajāpatiḥ |śatakrato kimu purā karoti sma suduṣkṛtam || 7.30.20 ||
amarendra mayā bahvyaḥ prajāḥ sṛṣṭāstathā prabho |ekavarṇāḥ samābhāṣā ekarūpāśca sarvaśaḥ || 7.30.21 ||
tāsāṃ nāsti viśeṣo hi darśane lakṣaṇe 'pi vā |tato 'hamekāgramanāstāḥ prajāḥ paricintayam || 7.30.22 ||
so 'haṃ tāsāṃ viśeṣārthaṃ striyamekāṃ vinirmame |yadyatprajānāṃ pratyaṅgaṃ viśiṣṭaṃ tattaduddhṛtam || 7.30.23 ||
tato mayā rūpaguṇairahalyā strī vinirmitā |halaṃ nāmeha vairūpaṃ halyaṃ tatprabhavaṃ bhavet || 7.30.24 ||
yasmānna vidyate halyaṃ tenāhalyeti viśrutā |ahalyeti mayā śakra tasyā nāma pravartitam || 7.30.25 ||
nirmitāyāṃ ca devendra tasyāṃ nāryāṃ surarṣabha |bhaviṣyatīti kasyaiṣā mama cintā tato 'bhavat || 7.30.26 ||
tvaṃ tu śakra tadā nārīṃ jānīṣe manasā prabho |sthānādhikatayā patnī mamaiṣeti purandara || 7.30.27 ||
sā mayā nyāsabhūtā tu gautamasya mahātmanaḥ |nyastā bahūni varṣāṇi tena niryātitā ca ha || 7.30.28 ||
tatastasya parijñāya mahāsthairyaṃ mahāmuneḥ |jñātvā tapasi siddhiṃ ca patnyarthaṃ sparśitā tadā || 7.30.29 ||
saṅkruddhastvaṃ hi dharmātman gatvā tasyāśramaṃ muneḥ |dṛṣṭavāṃśca tadā tāṃ strīṃ dīptāmagniśikhāmiva || 7.30.30 ||
sā tvayā dharṣitā śakra kāmārtena samanyunā |dṛṣṭastvaṃ ca tadā tena hyāśrame paramarṣiṇā || 7.30.31 ||
tataḥ kruddhena tenā 'si śaptaḥ paramatejasā |gato 'si yena devendra daśābhāgaviparyayam || 7.30.32 ||
yasmānme dharṣitā patnī tvayā vāsava nirbhayam |tasmāttvaṃ samare rājañchatruhastaṃ gamiṣyasi || 7.30.33 ||
ayaṃ tu bhāvo durbuddhe yastvayeha pravartitaḥ |mānuṣeṣvapi lokeṣu bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7.30.34 ||
tatrārdhaṃ tasya yaḥ kartā tvayyardhaṃ nipatiṣyati |na ca te sthāvaraṃ sthānaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7.30.35 ||
yaśca yaśca surendraḥ syāddhruvaḥ sa na bhaviṣyati |eṣa śāpo mayā mukta ityasau tvāṃ tadā 'bravīt || 7.30.36 ||
tāṃ tu bhāryāṃ sa nirbhartsya so 'bravītsumahātapāḥ |durvinīte vinidhvaṃsa mamāśramasamīpataḥ || 7.30.37 ||
rūpayauvanasampannā yasmāttvamanavasthitā |tasmādrūpavatī loke na tvamekā bhaviṣyati || 7.30.38 ||
rūpaṃ ca te prajāḥ sarvā gamiṣyanti na saṃśayaḥ |yattadekaṃ samāśritya vibhramo 'yamupasthitaḥ || 7.30.39 ||
tadāprabhṛti bhūyiṣṭhaṃ prajā rūpasamanvitāḥ |sā taṃ prasādayāmāsa maharṣiṃ gautamaṃ tadā || 7.30.40 ||
ajñānāddharṣitā vipra tvadrūpeṇa divaukasā |na kāmakārādviprarṣe prasādaṃ kartumarhasi || 7.30.41 ||
ahalyayā tvevamuktaḥ pratyuvāca sa gautamaḥ |utpatsyati mahātejā ikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ || 7.30.42 ||
rāmo nāma śruto loke vanaṃ cāpyupayāsyati |brāhmaṇārthe mahābāhurviṣṇurmānuṣavigrahaḥ |taṃ drakṣyasi yadā bhadre tataḥ pūtā bhaviṣyasi || 7.30.43 ||
sa hi pāvayituṃ śaktastvayā yadduṣkṛtaṃ kṛtam |tasyātithyaṃ ca kṛtvā vai matsamīpaṃ gamiṣyasi || 7.30.44 ||
vatsyasi tvaṃ mayā sārdhaṃ tadā hi varavarṇini |evamuktvā sa viprarṣirājagāma svamāśramam || 7.30.45 ||
tapaścācāra sumahatsā patnī brahmavādinaḥ |śāpotsargāddhi tasyedaṃ muneḥ sarvamupasthitam || 7.30.46 ||
tatsmara tvaṃ mahābāho duṣkṛtaṃ yattvayā kṛtam |tena tvaṃ grahaṇaṃ śatroryāto nānyena vāsava || 7.30.47 ||
śīghraṃ vai yaja yajñaṃ tvaṃ vaiṣṇavaṃ susamāhitaḥ |pāvitastena yajñena yāsyase tridivaṃ tataḥ || 7.30.48 ||
putraśca tava devendra na vinaṣṭo mahāraṇe |nītaḥ sannihitaścaiva āryakeṇa mahodadhau || 7.30.49 ||
etacchrutvā mahendrastu yajñamiṣṭvā ca vaiṣṇavam |punastridivamākrāmadanvaśāsacca devarāṭ || 7.30.50 ||
etadindrajito nāma balaṃ yatkīrtitaṃ mayā |nirjitastena devendraḥ prāṇino 'nye tu kiṃ punaḥ || 7.30.51 ||
āścaryamiti rāmaśca lakṣmaṇaścābravīttadā |agastyavacanaṃ śrutvā vānarā rākṣasāstadā || 7.30.52 ||
vibhīṣaṇastu rāmasya pārśvastho vākyamabravīt |āścaryaṃ smārito 'smyadya yattaddṛṣṭaṃ purātanam || 7.30.53 ||
agastyaṃ tvabravīdrāmaḥ satyametacchrutaṃ ca me || 7.30.54 ||
evaṃ rāma samudbhūto rāvaṇo lokakaṇṭakaḥ |saputro yena saṅgrāme jitaḥ śakraḥ sureśvaraḥ || 7.30.55 ||
tato rāmo mahātejā vismayātpunareva hi |uvāca praṇato vākyamagastyamṛṣisattamam || 7.31.1 ||
bhagavanrākṣasaḥ krūro yadāprabhṛti medinīm |paryaṭatkiṃ tadā lokāḥ śūnyā āsandvijottama || 7.31.2 ||
rājā vā rājamātro vā kiṃ tadā nātra kaścana |dharṣaṇaṃ yatra na prāpto rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 7.31.3 ||
utāho hatavīryāste babhūvuḥ pṛthivīkṣitaḥ |bahiṣkṛtā varāstraiśca bahavo nirjitā nṛpāḥ || 7.31.4 ||
rāghavasya vacaḥ śrutvā hyagastyo bhagavānṛṣiḥ |uvāca rāmaṃ prahasanpitāmaha iveśvaram || 7.31.5 ||
ityevaṃ bādhamānastu pārthivānpārthivarṣabha |cacāra rāvaṇo rāma pṛthivīṃ pṛthivīpate || 7.31.6 ||
tato māhiṣmatīṃ nāma purīṃ svargapurīprabhām |samprāpto yatra sānnidhyaṃ sadāsīdvasuretasaḥ || 7.31.7 ||
tulya āsīnnṛpastasya prabhāvādvasuretasaḥ |arjuno nāma yatrāgniḥ śarakuṇḍeśayaḥ sadā || 7.31.8 ||
tameva divasaṃ so 'tha haihayādhipatirbalī |arjuno narmadāṃ rantuṃ gataḥ strībhiḥ saheśvaraḥ || 7.31.9 ||
tameva divasaṃ so 'tha rāvaṇastatra āgataḥ |rāvaṇo rākṣasendrastu tasyāmātyānapṛcchata || 7.31.10 ||
kvārjuno nṛpatiḥ śīghraṃ samyagākhyātumarhatha |rāvaṇo 'hamanuprāpto yuddhepsurnṛvareṇa ha |mamāgamanamapyagre yuṣmābhiḥ sannivedyatām || 7.31.11 ||
ityevaṃ rāvaṇenoktāste 'mātyāḥ suvipaścitaḥ |abruvanrākṣasapatimasānnidhyaṃ mahīpateḥ || 7.31.12 ||
śrutvā viśravasaḥ putraḥ paurāṇāmarjunaṃ gatam |apasṛtyāgato vindhyaṃ himavatsannibhaṃ girim || 7.31.13 ||
sa tamabhramivāviṣṭamudbhrantamiva medinīm |apaśyadrāvaṇo vindhyamālikhantamivāmbaram || 7.31.14 ||
sahasraśikharopetaṃ siṃhādhyuṣitakandaram |prapātapatitaistoyaiḥ sāṭṭahāsamivāmbudhim || 7.31.15 ||
devadānavagandharvaiḥ sāpsarogaṇakinnaraiḥ |svastrībhiḥ krīḍamānaiśca svargabhūtaṃ mahocchrayam || 7.31.16 ||
nadībhiḥ syandamānābhiḥ sphaṭikapratimaṃ jalam |phaṇābhiścalajihvābhiranantamiva viṣṭhitam || 7.31.17 ||
utkrāmantaṃ darīvantaṃ himavatsannibhaṃ girim |paśyamānastato vindhyaṃ rāvaṇo narmadāṃ yayau || 7.31.18 ||
calopalajalāṃ puṇyāṃ paścimodadhigāminīm || 7.31.19 ||
mahiṣaiḥ sṛmaraiḥ siṃhaiḥ śārdūlarkṣagajottamaiḥ |uṣṇābhitaptaistṛṣitaiḥ saṅkṣobhitajalāśayām || 7.31.20 ||
cakravākaiḥ sakāraṇḍaiḥ sahaṃsajalakukkuṭaiḥ |sārasaiśca sadā mattaiḥ sukūjadbhiḥ samāvṛtām || 7.31.21 ||
phulladrumakṛtottaṃsāṃ cakravākayugastanīm |vistīrṇapulinaśroṇīṃ haṃsāvalisumekhalām || 7.31.22 ||
puṣpareṇvanuliptāṅgīṃ jalaphenāmalāṃśukām |jalāvagāhasaṃsparśāṃ phullotpalaśubhekṣaṇām |puṣpakādavaruhyāśu narmadāṃ saritāṃ varām || 7.31.23 ||
iṣṭāmiva varāṃ nārīmavagāhya daśānanaḥ |sa tasyāḥ puline ramye nānāmuniniṣevite || 7.31.24 ||
upopaviṣṭaiḥ sacivaiḥ sārdhaṃ rākṣasapuṅgavaḥ |prakhyāya narmadāṃ so 'tha gaṅgeyamiti rāvaṇaḥ || 7.31.25 ||
narmadādarśajaṃ harṣamāptavān rākṣasādhipaḥ |uvāca sacivāṃstatra salīlaṃ śukasāraṇau || 7.31.26 ||
eṣa raśmisahasreṇa jagatkṛtvaiva kāñcanam |tīkṣṇatāpakaraḥ sūryo nabhaso 'rdhaṃ samāśritaḥ || 7.31.27 ||
māmāsīnaṃ viditvaiva candrāyati divākaraḥ || 7.31.28 ||
narmadājalaśītaśca sugandhiḥ śramanāśanaḥ |madbhayādanilo 'pyatra vātyeṣa susamāhitaḥ || 7.31.29 ||
iyaṃ vāpi saricchreṣṭhā narmadā narmavardhinī |nakramīnavihaṅgormiḥ sabhayevāṅganā sthitā || 7.31.30 ||
tadbhavantaḥ kṣatāḥ śastrairnṛpairindrasamairyudhi |candanasya raseneva rudhireṇa samukṣitāḥ || 7.31.31 ||
te yūyamavagāhadhvaṃ narmadāṃ śarmadāṃ śubhām |mahāpadmamukhā mattā gaṅgāmiva gahāgajāḥ |asyāṃ snātvā mahānadyāṃ pāpmānaṃ vipramokṣyatha || 7.31.32 ||
ahamapyadya puline śaradindusamaprabhe |puṣpopahāraṃ śanakaiḥ kariṣyāmi kapardinaḥ || 7.31.33 ||
rāvaṇenaivamuktāstu prahastaśukasāraṇāḥ |samahodaradhūmrākṣā narmadāṃ vijagāhire || 7.31.34 ||
rākṣasendragajaistaistu kṣobhitā narmadā nadī |vāmanāñjanapadmādyairgaṅgā iva mahāgajaiḥ || 7.31.35 ||
tataste rākṣasāḥ snātvā narmadāyāṃ mahābalāḥ |uttīrya puṣpāṇyājahrurbalyarthaṃ rāvaṇasya tu || 7.31.36 ||
narmadāpuline hṛdye śubhrābhrasadṛśaprabhe |rākṣasaistu muhūrtena kṛtaḥ puṣpamayo giriḥ || 7.31.37 ||
puṣpeṣūpahṛteṣvevaṃ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |avatīrṇo nadīṃ snātuṃ gaṅgāmiva mahāgajaḥ || 7.31.38 ||
tatra snātvā ca vidhivajjaptvā japyamanuttamam |narmadāsalilāttasmāduttatāra sa rāvaṇaḥ || 7.31.39 ||
tataḥ klinnāmbaraṃ tyaktvā śuklavastrasamāvṛtam |rāvaṇaṃ prāñjaliṃ yāntamanvayuḥ sarvarākṣasāḥ || 7.31.40 ||
tadgatīvaśamāpannā mūrtimanta ivācalāḥ |yatra yatra ca yāti sma rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |jāmbūnadamayaṃ liṅgaṃ tatra tatra sma nīyate || 7.31.41 ||
vālukāvedimadhye tu talliṅgaṃ sthāpya rāvaṇaḥ |arcayāmāsa gandhaiśca puṣpaiścāmṛtagandhibhiḥ || 7.31.42 ||
tataḥ satāmārtiharaṃ paraṃ varaṃ varapradaṃ candramayūkhabhūṣaṇam |samarcayitvā sa niśācaro jagau prasārya hastānpraṇanarta cāgrataḥ || 7.31.43 ||
narmadāpuline yatra rākṣasendraḥ sudāruṇaḥ |puṣpopahāraṃ kurute tasmāddeśādadūrataḥ || 7.32.1 ||
arjuno jayatāṃ śreṣṭho māhiṣmatyāḥ patiḥ prabhuḥ |krīḍate saha nārībhirnarmadātoyamāśritaḥ || 7.32.2 ||
tāsāṃ madhyagato rājā rarāja ca tadārjunaḥ |kareṇūnāṃ sahasrasya madhyastha iva kuñjaraḥ || 7.32.3 ||
jijñāsuḥ sa tu bāhūnāṃ sahasrasyottamaṃ balam |rurodha narmadāvegaṃ bāhubhirbahubhirvṛtaḥ || 7.32.4 ||
kārtavīryabhujāsaktaṃ tajjalaṃ prāpya nirmalam |kūlopahāraṃ kurvāṇaṃ pratisrotaḥ pradhāvati || 7.32.5 ||
samīnanakramakaraḥ sapuṣpakuśasaṃstaraḥ |sa narmadāmbhaso vegaḥ prāvṛṭkāla ivābabhau || 7.32.6 ||
sa vegaḥ kārtavīryeṇa sampreṣita ivāmbhasaḥ |puṣpopahāraṃ sakalaṃ rāvaṇasya jahāra ha || 7.32.7 ||
rāvaṇo 'rdhasamāptaṃ tamutsṛjya niyamaṃ tadā |narmadāṃ paśyate kāntāṃ pratikūlāṃ yathā priyām || 7.32.8 ||
paścimena tu taṃ dṛṣṭvā sāgarodgārasannibham |vardhantamambhaso vegaṃ pūrvāmāśāṃ praviśya tu || 7.32.9 ||
tato 'nubhrāntaśakunāṃ svabhāvoparame sthitām |nirvikārāṅganābhāsāmapaśyadrāvaṇo nadīm || 7.32.10 ||
savyetarakarāṅgulyā saśabdaṃ ca daśānanaḥ |vegaprabhāvamanveṣṭuṃ so 'diśacchukasāraṇau || 7.32.11 ||
tau tu rāvaṇasandiṣṭau bhrātarau śukasāraṇau |vyomāntaragatau vīrau prasthitau paścimāmukhau || 7.32.12 ||
ardhayojanamātraṃ tu gatvā tau rajanīcarau |paśyetāṃ puruṣaṃ toye krīḍantaṃ sahayoṣitam || 7.32.13 ||
bṛhatsālapratīkāśaṃ toyavyākulamūrdhajam |madaraktāntanayanaṃ madavyākulatejasam || 7.32.14 ||
nadīṃ bāhusahasreṇa rundhantamarimardanam |giriṃ pādasahasreṇa rundhantamiva medinīm || 7.32.15 ||
bālānāṃ varanārīṇāṃ sahasreṇa samāvṛtam |samadānāṃ kareṇūnāṃ sahasreṇeva kuñjaram || 7.32.16 ||
tamadbhutatamaṃ dṛṣṭvā rākṣasau śukasāraṇau |sannivṛttāvupāgamya rāvaṇaṃ tamathocatuḥ || 7.32.17 ||
bṛhatsālapratīkāśaḥ ko 'pyasau rākṣaseśvara |narmadāṃ rodhavadruddhvā krīḍāpayati yoṣitaḥ || 7.32.18 ||
tena bāhusahasreṇa sanniruddhajalā nadī |sāgarodgārasaṅkāśānudgārānsṛjate muhuḥ || 7.32.19 ||
ityevaṃ bhāṣamāṇau tau niśāmya śukasāraṇau |rāvaṇo 'rjuna ityuktvā prayayau yuddhalālasaḥ || 7.32.20 ||
arjunābhimukhe tasminrāvaṇe rākṣasādhipe |caṇḍaḥ pravāti pavanaḥ sanādaḥ surajāstathā || 7.32.21 ||
sakṛdeva kṛto rāvaḥ saraktaḥ preṣito ghanaiḥ |mahodaramahāpārśvadhūmrākṣaśukasāraṇaiḥ || 7.32.22 ||
saṃvṛto rākṣasendrastu tatrāgādyatra cārjunaḥ |adīrgheṇaiva kālena sa tadā rākṣaso balī |taṃ narmadāhradaṃ bhīmamājagāmāñjanaprabhaḥ || 7.32.23 ||
sa tatra strīparivṛtaṃ vāśitābhiriva dvipam |narendraṃ paśyate rājā rākṣasānāṃ tadārjunam || 7.32.24 ||
sa roṣādraktanayano rākṣasendro baloddhataḥ || 7.32.25 ||
ityevamarjunāmātyanāha gambhīrayā girā |amātyāḥ kṣipramākhyāta haihayasya nṛpasya vai || 7.32.26 ||
yuddhārthī samanuprāpto rāvaṇo nāma rākṣasaḥ |rāvaṇasya vacaḥ śrutvā mantriṇo 'thārjunasya te |uttasthuḥ sāyudhāstrāśca rāvaṇaṃ vākyamabruvan || 7.32.27 ||
yuddhasya kālo vijñeyaḥ sādhu bhoḥ sādhu rāvaṇa || 7.32.28 ||
caḥ śrutvā mantriṇo 'thārjunasya te |yaḥ kṣībaṃ strīvṛtaṃ caiva yoddhumutsahate nṛpam |strīsamakṣaṃ kathaṃ yattadyoddhumutsahase 'rjunam |vāśitāmadhyagaṃ mattaṃ śārdūla iva kuñjaram || 7.32.29 ||
kṣamasvādya daśagrīva coṣyatāṃ rajanī tvayā |yuddhe śraddhā ca yadyasti śvastāta samare 'rjunam || 7.32.30 ||
yadyadyāsti matiryoddhuṃ yuddhatṛṣṇāsamāvṛtā |nihatyāsmāṃstato yuddhamarjunenopayāsyasi || 7.32.31 ||
tataste rāvaṇāmātyairamātyāḥ pārthivasya tu |sūditāścāpi te yuddhe bhakṣitāśca bubhukṣitaiḥ || 7.32.32 ||
tato halahalāśabdo narmadātīra ābabhau |arjunasyānuyāta'ṇāṃ rāvaṇasya ca mantriṇām || 7.32.33 ||
iṣubhistomaraiḥ śūlaistriśūlairvajrakarṣaṇaiḥ |sarāvaṇānardayantaḥ samantātsamabhidrutāḥ || 7.32.34 ||
haihayādhipayodhānāṃ vega āsītsudāruṇaḥ |sanakramīnamakarasamudrasyeva niḥsvanaḥ || 7.32.35 ||
rāvaṇasya tu te 'mātyāḥ prahastaśukasāraṇāḥ |kārtavīryabalaṃ kruddhā nirdahanti sma tejasā || 7.32.36 ||
arjunāya tu tatkarma rāvaṇasya samantriṇaḥ |krīḍamānāya kathitaṃ puruṣairdvārarakṣibhiḥ || 7.32.37 ||
śrutvā na bhetavyamiti strījanaṃ taṃ tato 'rjunaḥ |uttatāra jalāttasmādgaṅgātoyādivāñjanaḥ || 7.32.38 ||
krodhadūṣitanetrastu sa tato 'rjunapāvakaḥ |prajajvāla mahāghoro yugānta iva pāvakaḥ || 7.32.39 ||
sa tūrṇataramādāya varahemāṅgado gadām |abhidudrāva rakṣāṃsi tamāṃsīva divākaraḥ || 7.32.40 ||
bāhuvikṣepakaraṇāṃ samudyamya mahāgadām |gāruḍaṃ vegamāsthāya cāpapātaiva so 'rjunaḥ || 7.32.41 ||
tasya mārgaṃ samāruddhya vindhyo 'rkasyeva parvataḥ |sthito vindhya ivākampyaḥ prahasto musalāyudhaḥ || 7.32.42 ||
tato 'sya musalaṃ ghoraṃ lohabaddhaṃ mahoddhataḥ |prahastaḥ preṣayankruddho rarāsa ca yathāmbudaḥ || 7.32.43 ||
tasyāgre musalasyāgniraśokāpīḍasannibhaḥ |prahastakaramuktasya babhūva pradahanniva || 7.32.44 ||
athāyāntaṃ tu musalaṃ kārtavīryastadārjunaḥ |nipuṇaṃ vañcayāmāsa sagado 'gadavikramaḥ || 7.32.45 ||
tatastamabhidudrāva prahastaṃ haihayādhipaḥ |bhrāmayāno gadāṃ gurvīṃ pañcabāhuśatocchrayām || 7.32.46 ||
tathā hato 'tivegena prahasto gadayā tadā |nipapāta sthitaḥ śailo vajrivajrahato yathā || 7.32.47 ||
prahastaṃ patitaṃ dṛṣṭvā mārīcaśukasāraṇāḥ |samahodaradhūmrākṣā hyapasṛṣṭā raṇājirāt || 7.32.48 ||
apakrānteṣvamātyeṣu prahaste vai nipātite |rāvaṇo 'bhyadravattūrṇamarjunaṃ nṛpasattamam || 7.32.49 ||
sahasrabāhostadyuddhaṃ viṃśadbāhośca dāruṇam |nṛparākṣasayostatra cārabdhaṃ romaharṣaṇam || 7.32.50 ||
sāgarāviva saṃrabdhau calanmūlāvivācalau |tejoyuktāvivādityau pradahantāvivānalau || 7.32.51 ||
baloddhatau yathā nāgau vāśitārthe yathā vṛṣau |meghāviva vinardantau siṃhāviva balotkaṭau || 7.32.52 ||
rudrakālāviva kruddhau tadā tau rākṣasārjunau |parasparaṃ gadābhyāṃ tau tāḍayāmāsaturbhṛśam || 7.32.53 ||
vajraprahārānacalā yathā ghorānviṣehire |gadāprahārāṃstau tatra sehāte nararākṣasau || 7.32.54 ||
yathā ' śaniravebhyastu jāyate 'tha pratiśrutiḥ |tathā tayorgadāpothairdiśaḥ sarvāḥ pratiśrutāḥ || 7.32.55 ||
arjunasya gadā sā tu pātyamānā 'hitorasi |kāñcanābhaṃ nabhaścakre vidyutsaudāminī yathā || 7.32.56 ||
tathaiva rāvaṇenāpi pātyamānā muhurmuhuḥ |arjunorasi nirbhāti gadolkeva mahāgirau || 7.32.57 ||
nārjunaḥ khedamāyāti na rākṣasagaṇeśvaraḥ |idamāsīttayoryuddhaṃ yathā pūrvaṃ balīndrayoḥ || 7.32.58 ||
śṛṅgairiva vṛṣāyudhyandantāgrairiva kuñjarau |parasparaṃ tau nighnantau nararākṣasasattamau || 7.32.59 ||
tato 'rjunena kruddhena sarvaprāṇena sā gadā |stanayorantare muktā rāvaṇasya mahorasi || 7.32.60 ||
varadānakṛtatrāṇe sā gadā rāvaṇorasi |durbaleva yathāvegaṃ dvidhābhūtvā 'patatkṣitau || 7.32.61 ||
sa tvarjunapramuktena gadāpātena rāvaṇaḥ |apāsarpaddhanurmātraṃ niṣasāda ca niṣṭanan || 7.32.62 ||
sa vihvalaṃ tadālakṣya daśagrīvaṃ tato 'rjunaḥ |sahasotpatya jagrāha garutmāniva pannagam || 7.32.63 ||
sa tu bāhusahasreṇa balādgṛhya daśānanam |babandha balavānrājā baliṃ nārāyaṇo yathā || 7.32.64 ||
badhyamāne daśagrīve siddhacāraṇadevatāḥ |sādhvītivādinaḥ puṣpaiḥ kirantyarjunamūrdhani || 7.32.65 ||
vyāghro mṛgamivādāya mṛgarāḍiva dantinam |nanāda haihayo rājā harṣādambudavanmuhuḥ || 7.32.66 ||
prahastastu samāśvasto dṛṣṭvā baddhaṃ daśānanam |saha tai rākṣasaiḥ kruddhaścābhidudrāva pārthivam || 7.32.67 ||
naktañcarāṇāṃ vegastu teṣāmāpatatāṃ babhau |udbhūta ātapāpāye payodānāmivāmbudhau || 7.32.68 ||
muñca muñceti bhāṣantastiṣṭhatiṣṭheti cāsakṛt |musalāni saśūlāni sotsasarja tadārjune || 7.32.69 ||
aprāptānyeva tānyāśu asambhrāntastadārjunaḥ |āyudhānyamarārīṇāṃ jagrāhāriniṣūdanaḥ || 7.32.70 ||
tatastaireva rakṣāṃsi durdharaiḥ pravarāyudhaiḥ |bhittvā vidrāvayāmāsa vāyurambudharāniva || 7.32.71 ||
rākṣasāṃstrāsayitvā tu kārtavīryo 'rjunastadā |rāvaṇaṃ gṛhya nagaraṃ praviveśa suhṛdvṛtaḥ || 7.32.72 ||
sa kīryamāṇaḥ kusumākṣatotkarairdvijaiḥ sapauraiḥ puruhūtasannibhaḥ |tadā 'rjunaḥ sampraviveśa tāṃ purīṃ baliṃ nigṛhyeva sahasralocanaḥ || 7.32.73 ||
rāvaṇagrahaṇaṃ tattu vāyugrahaṇasannibham |tataḥ pulastyaḥ śuśrāva kathitaṃ divi daivataiḥ || 7.33.1 ||
tataḥ putrakṛtasnehātkampyamāno mahādhṛtiḥ |māhiṣmatīpatiṃ draṣṭumājagāma mahānṛṣiḥ || 7.33.2 ||
sa vāyumārgamāsthāya vāyutulyagatirdvijaḥ |purīṃ māhiṣmatīṃ prāpto manaḥsampātavikramaḥ || 7.33.3 ||
so 'marāvatisaṅkāśāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām |praviveśa purīṃ brahmā indrasyevāmarāvatīm || 7.33.4 ||
pādacāramivādityaṃ niṣpatantaṃ sudurdaśam |tataste pratyabhijñāya arjunāya nivedayan || 7.33.5 ||
pulastya iti vijñāya vacanāddhaihayādhipaḥ |śirasyañjalimādhāya pratyudgacchattapasvinam || 7.33.6 ||
purohito 'sya gṛhyārghyaṃ madhuparkaṃ tathaiva ca |purastātprayayau rājñaḥ śakrasyeva bṛhaspatiḥ || 7.33.7 ||
tatastamṛṣimāyāntamudyantamiva bhāskaram |arjuno dṛśya sambhrānto vavandendra iveśvaram || 7.33.8 ||
sa tasya madhuparkaṃ gāṃ pādyamarghyaṃ nivedya ca |pulastyamāha rājendro harṣagadgadayā girā || 7.33.9 ||
adyaivamamarāvatyā tulyā māhiṣmatī kṛtā |adyāhaṃ tu dvijendra tvāṃ yasmātpaśyāmi durdaśam || 7.33.10 ||
adya me kuśalaṃ deva adya me kuśalaṃ vratam |adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ |yasmāddevagaṇairvandyau vande 'haṃ caraṇau tava || 7.33.11 ||
idaṃ rājyamime putrā ime dārā ime vayam |brahmankiṃ kurmi kiṃ kāryamājñāpayatu no bhavān || 7.33.12 ||
taṃ dharme 'gniṣu putreṣu śivaṃ pṛṣṭvā ca pārthivam |pulastyovāca rājānaṃ haihayānāṃ tathā 'rjunam || 7.33.13 ||
narendrāmbujapatrākṣa pūrṇacandranibhānana |atulaṃ te balaṃ yena daśagrīvastvayā jitaḥ || 7.33.14 ||
bhayādyasyopatiṣṭhetāṃ niṣpandau sāgarānilau |so 'yaṃ mṛdhe tvayā baddhaḥ pautro me raṇadurjayaḥ || 7.33.15 ||
putrakasya yaśaḥ pītaṃ nāma viśrāvitaṃ tvayā |madvākyādyācyamāno 'dya muñca vatsaṃ daśānanam || 7.33.16 ||
pulastyājñāṃ pragṛhyoce na kiñcana vaco 'rjunaḥ |mumoca vai pārthivendro rākṣasendraṃ prahṛṣṭavat || 7.33.17 ||
sa taṃ pramucya tridaśārimarjunaḥ prapūjya divyābharaṇasragambaraiḥ |ahiṃsakaṃ sakhyamupetya sāgnikaṃ praṇamya taṃ brahmasutaṃ gṛhaṃ yayau || 7.33.18 ||
pulastyenāpi santyakto rākṣasendraḥ pratāpavān |pariṣvaktaḥ kṛtātithyo lajjamāno vinirjitaḥ || 7.33.19 ||
pitāmahasutaścāpi pulastyo munipuṅgavaḥ |mocayitvā daśagrīvaṃ brahmalokaṃ jagāma ha || 7.33.20 ||
evaṃ sa rāvaṇaḥ prāptaḥ kārtavīryātpradharṣaṇam |pulastyavacanāccāpi punarmukto mahābalaḥ || 7.33.21 ||
evaṃ balibhyo balinaḥ santi rāghavanandana |nāvajñā hi pare kāryā ya icchet priyamātmanaḥ || 7.33.22 ||
tataḥ sa rājā piśitāśanānāṃ sahasrabāhorupalabhya maitrīm |punarnṛpāṇāṃ kadanaṃ cakāra cacāra sarvāṃ pṛthivīṃ ca darpāt || 7.33.23 ||
arjunena vimuktastu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |cacāra pṛthivīṃ sarvāmanirviṇṇastathā kṛtaḥ || 7.34.1 ||
rākṣasaṃ vā manuṣyaṃ vā śṛṇute 'yaṃ balādhikam |rāvaṇastaṃ samāsādya yuddhe hvayati darpitaḥ || 7.34.2 ||
tataḥ kadācitkiṣkindhāṃ nagarīṃ vālipālitām |gatvā hvayati yuddhāya vālinaṃ hemamālinam || 7.34.3 ||
tatastu vānarāmātyastārastārāpitā prabhuḥ |uvāca vānaro vākyaṃ yuddhaprepsumupāgatam || 7.34.4 ||
rākṣasenda gato vālī yaste pratibalo bhavet |ko 'nyaḥ pramukhataḥ sthātuṃ tava śaktaḥ plavaṅgamaḥ || 7.34.5 ||
caturbhyo 'pi samudrebhyaḥ sandhyāmanvāsya rāvaṇa |imaṃ muhūrtamāyāti vālī tiṣṭha muhūrtakam || 7.34.6 ||
etānasthicayānpaśya ya ete śaṅkhapāṇḍurāḥ |yuddhārthināmime rājanvānarādhipatejasā || 7.34.7 ||
yadvā 'mṛtarasaḥ pītastvayā rāvaṇa rākṣasa |tadā vālinamāsādya tadantaṃ tava jīvitam || 7.34.8 ||
paśyedānīṃ jagaccitramimaṃ viśravasaḥ suta |idaṃ muhūrtaṃ tiṣṭhasva durlabhaṃ te bhaviṣyati || 7.34.9 ||
athavā tvarase martuṃ gaccha dakṣiṇasāgaram |vālinaṃ drakṣyase tatra bhūmisthamiva pāvakam || 7.34.10 ||
sa tu tāraṃ vinirbhartsya rāvaṇo lokarāvaṇaḥ |puṣpakaṃ tatsamāruhya prayayau dakṣiṇārṇavam || 7.34.11 ||
tatra hemagiriprakhyaṃ taruṇārkanibhānanam |rāvaṇo vālinaṃ dṛṣṭvā sandhyopāsanatatparam || 7.34.12 ||
puṣpakādavaruhyātha rāvaṇo 'ñjanasannibhaḥ |grahītuṃ vālinaṃ tūrṇaṃ niḥśabdapadamāvrajat || 7.34.13 ||
yadṛcchayā tadā dṛṣṭo vālināpi sa rāvaṇaḥ |pāpābhiprāyavān dṛṣṭvā cakāra na tu sambhramam || 7.34.14 ||
śaśamālakṣya siṃho vā pannagaṃ garuḍo yathā |na cintayati taṃ vālī rāvaṇaṃ pāpaniścayam || 7.34.15 ||
jighṛkṣamāṇamāyāntaṃ rāvaṇaṃ pāpacetasam |kakṣāvalambinaṃ kṛtvā gamiṣye trīnmahārṇavān || 7.34.16 ||
drakṣyantyariṃ mamāṅkasthaṃ sraṃsadūrukarāmbaram |lambamānaṃ daśagrīvaṃ garuḍasyeva pannagam || 7.34.17 ||
ityevaṃ matimāsthāya vālī karṇamupāśritaḥ |japanvai naigamānmantrāṃstasthau parvatarāḍiva || 7.34.18 ||
tāvanyonyaṃ jighṛkṣantau harirākṣasapārthivau |prayatnavantau tatkarma īhaturbaladarpitau || 7.34.19 ||
hastagrāhaṃ tu taṃ matvā pādaśabdena rāvaṇam |parāṅmukho 'pi jagrāha vālī sarpamivāṇḍajaḥ || 7.34.20 ||
grahītukāmaṃ taṃ gṛhya rakṣasāmīśvaraṃ hariḥ |khamutpapāta vegena kṛtvā kakṣāvalambinam || 7.34.21 ||
taṃ cāpīḍayamānaṃ tu vitudantaṃ nakhairmuhuḥ |jahāra rāvaṇaṃ vālī pavanastoyadaṃ yathā || 7.34.22 ||
atha te rākṣasāmātyā hriyamāṇaṃ daśānanam |mumokṣayiṣavo vāliṃ ravamāṇā abhidrutāḥ || 7.34.23 ||
anvīyamānastairvālī bhrājate 'mbaramadhyagaḥ |anvīyamāno meghaughairambarastha ivāṃśumān || 7.34.24 ||
te 'śaknuvantaḥ samprāptuṃ vālinaṃ rākṣasottamāḥ |tasya bāhūruvegena pariśrāntā vyavasthitāḥ || 7.34.25 ||
vālimārgādapākrāmanparvatendro hi gacchataḥ |kiṃ punarjīvitaprepsurbibhradvai māṃsaśoṇitam || 7.34.26 ||
apakṣigaṇasampātānvānarendro mahājavaḥ |kramaśaḥ sāgarānsarvānsandhyākālamavandata || 7.34.27 ||
sabhājyamāno bhūtaistu khaicaraiḥ khaicarottamaḥ |paścimaṃ sāgaraṃ vālī hyājagāma sarāvaṇaḥ || 7.34.28 ||
tasminsandhyāmupāsitvā snātvā japtvā ca vānaraḥ |uttaraṃ sāgaraṃ prāyādvahamāno daśānanam || 7.34.29 ||
bahuyojanasāhasraṃ vahamāno mahāhariḥ |vāyuvacca manovacca jagāma saha śatruṇā || 7.34.30 ||
uttare sāgare sandhyāmupāsitvā daśānanam |vahamāno 'gamadvālī pūrvaṃ vai sa mahodadhim || 7.34.31 ||
tatrāpi sandhyāmanvāsya vāsaviḥ saharīśvaraḥ |kiṣkindhāmabhito gṛhya rāvaṇaṃ punarāgamat || 7.34.32 ||
caturṣvapi samudreṣu sandhyāmanvāsya vānaraḥ |rāvaṇodvahanaśrāntaḥ kiṣkindhopavane 'patat || 7.34.33 ||
rāvaṇaṃ tu mumocātha svakakṣātkapisattamaḥ |kutastvamiti covāca prahasanrāvaṇaṃ muhuḥ || 7.34.34 ||
vismayaṃ tu mahadgatvā śramalolanirīkṣaṇaḥ |rākṣasendro harīndraṃ tamidaṃ vacanamabravīt || 7.34.35 ||
vānarendra mahendrābha rākṣasendro 'smi rāvaṇaḥ |yuddhepsuriha samprāptaḥ sa cādyāsāditastvayā || 7.34.36 ||
aho balamaho vīryamaho gāmbhīryameva ca |yenāhaṃ paśuvadgṛhya bhrāmitaścaturo 'rṇavān || 7.34.37 ||
evamaśrāntavadvīra śīghrameva mahārṇavān |māṃ caivodvahamānastu ko 'nyo vīraḥ kramiṣyati || 7.34.38 ||
trayāṇāmeva bhūtānāṃ gatireṣā plavaṅgama |manonilasuparṇānāṃ tava cātra na saṃśayaḥ || 7.34.39 ||
so 'haṃ dṛṣṭabalastubhyamicchāmi haripuṅgava |tvayā saha ciraṃ sakhyaṃ susnigdhaṃ pāvakāgrataḥ || 7.34.40 ||
dārāḥ putrāḥ puraṃ rāṣṭraṃ bhogācchādanabhojanam |sarvamevāvibhaktaṃ nau bhaviṣyati harīśvara || 7.34.41 ||
tataḥ prajvālayitvāgniṃ tāvubhau harīrākṣasau |bhrātṛtvamupasampannau pariṣvajya parasparam || 7.34.42 ||
anyonyaṃ lambitakarau tatastau harirākṣasau |kiṣkindhāṃ viśaturhṛṣṭau siṃhau giriguhāmiva || 7.34.43 ||
sa tatra māsamuṣitaḥ sugrīva iva rāvaṇaḥ |amātyairāgatairnītastrailokyotsādanārthibhiḥ || 7.34.44 ||
evametatpurāvṛttaṃ vālinā rāvaṇaḥ prabho |dharṣitaśca kṛtaścāpi bhrātā pāvakasannidhau || 7.34.45 ||
balamapratimaṃ rāma vālino 'bhavaduttamam |so 'pi tvayā vinirdagdhaḥ śalabho vahninā yathā || 7.34.46 ||
apṛcchata tadā rāmo dakṣiṇāśāśramaṃ munim |prāñjalirvinayopeta idamāha vaco 'rthavat || 7.35.1 ||
atulaṃ balametadvai vālino rāvaṇasya ca |na tvetābhyāṃ hanumatā samaṃ tviti matirmama || 7.35.2 ||
śauryaṃ dākṣyaṃ balaṃ dhairyaṃ prājñatā nayasādhanam |vikramaśca prabhāvaśca hanūmati kṛtālayāḥ || 7.35.3 ||
dṛṣṭvaiva sāgaraṃ vīkṣya sīdantīṃ kapivāhinīm |samāśvāsya mahābāhuryojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 7.35.4 ||
dharṣayitvā purīṃ laṅkāṃ rāvaṇāntaḥpuraṃ tadā |dṛṣṭvā sambhāṣitā cāpi sītā hyāśvāsitā tathā || 7.35.5 ||
senāgragā mantrisutāḥ kiṅkarā rāvaṇātmajaḥ |ete hanumatā tatra hyekena vitipātitāḥ || 7.35.6 ||
bhūyo bandhādvimuktena bhāṣayitvā daśānanam |laṅkā bhasmīkṛtā yena pāvakeneva medinī || 7.35.7 ||
na kālasya na śakrasya na viṣṇorvittapasya ca |karmāṇi tāni śrūyante yāni yuddhe hanūmataḥ || 7.35.8 ||
etasya bāhuvīryeṇa laṅkā sītā ca lakṣmaṇaḥ |prāptā mayā jayaścaiva rājyaṃ mitrāṇi bāndhavāḥ || 7.35.9 ||
hanūmānyadi me naḥ syādvānarādhipateḥ sakhā |pravṛttimapi ko vettuṃ jānakyāḥ śaktimānbhavet || 7.35.10 ||
kimarthaṃ vālyanenaiva sugrīvapriyakāmyayā |tadā vaire samutpanne na dagdho vīrudho yathā || 7.35.11 ||
nahi veditavānmanye hanūmānātmano balam |yaddṛṣṭavāñjīviteṣṭaṃ kliśyantaṃ vānarādhipam || 7.35.12 ||
etanme bhagavansarvaṃ hanūmati mahāmatau |vistareṇa yathātattvaṃ kathayāmarapūjita || 7.35.13 ||
rāghavasya vacaḥ śrutvā hetuyuktamṛṣistadā |hanūmataḥ samakṣaṃ tamidaṃ vacanamabravīt || 7.35.14 ||
satyametadraghuśreṣṭha yadbravīṣi hanūmataḥ |na bale vidyate tulyo na gatau na matau paraḥ || 7.35.15 ||
amoghaśāpaiḥ śaptastu datto 'sya munibhiḥ purā |na vettā hi balaṃ yena balī sannirimardanaḥ || 7.35.16 ||
bālye 'pyetena yatkarma kṛtaṃ rāma mahābala |tanna varṇayituṃ śakyamiti bālatayā ' 'syate || 7.35.17 ||
yadi vā 'sti tvabhiprāyastacchrotuṃ tava rāghava |samādhāya matiṃ rāma niśāmaya vadāmyaham || 7.35.18 ||
sūryadattavarasvarṇaḥ sumerurnāma parvataḥ |yatra rājyaṃ praśāstyasya kesarī nāma vai pitā || 7.35.19 ||
tasya bhāryā babhūvaiṣā hyañjaneti pariśrutā |janayāmāsa tasyāṃ vai vāyurātmajamuttamam || 7.35.20 ||
śāliśūkanibhābhāsaṃ prāsūtāmuṃ tadā 'ñjanā |phalānyāhartukāmā vai niṣkrāntā gahanecarā || 7.35.21 ||
eṣa māturviyogācca kṣudhayā ca bhṛśārditaḥ |ruroda śiśuratyarthaṃ śiśuḥ śaravaṇe yathā || 7.35.22 ||
tadodyantaṃ vivasvantaṃ japāpuṣpotkaropamam |dadarśa phalalobhācca hyutpapāta raviṃ prati || 7.35.23 ||
bālārkābhimukho bālo bālārka iva mūrtimān |grahītukāmo bālārkaṃ plavate 'mbaramadhyagaḥ || 7.35.24 ||
etasminplavamāne tu śiśubhāve hanūmati |devadānavayakṣāṇāṃ vismayaḥ sumahānabhūt || 7.35.25 ||
nāpyevaṃ vegavānvāyurgaruḍo vā manastathā |yathā 'yaṃ vāyuputrastu kramate 'mbaramuttamam || 7.35.26 ||
yadi tāvacchiśorasya tvīdṛśo gativikramaḥ |yauvanaṃ balamāsādya kathaṃ vego bhaviṣyati || 7.35.27 ||
tamanuplavate vāyuḥ plavantaṃ putramātmanaḥ |sūryadāhabhayādrakṣaṃstuṣāracayaśītalaḥ || 7.35.28 ||
bahuyojanasāhasraṃ kramatyeṣa gatombaram |piturbalācca bālyācca bhāskarābhyāśamāgataḥ || 7.35.29 ||
śiśureṣa tvadoṣajña iti matvā divākaraḥ |kāryaṃ cātra samāyattamityevaṃ na dadāha saḥ || 7.35.30 ||
yameva divasaṃ hyeṣa grahītuṃ bhāskaraṃ plutaḥ |tameva divasaṃ rāhurjighṛkṣati divākaram || 7.35.31 ||
anena sa parāmṛṣṭo rāma sūryarathopari |apakrāntastatastrasto rāhuścandrārkamardanaḥ || 7.35.32 ||
sa indrabhavanaṃ gatvā saroṣaḥ siṃhikāsutaḥ |abravīdbhrukuṭiṃ kṛtvā devaṃ devagaṇairvṛtam || 7.35.33 ||
bubhukṣāpanayaṃ dattvā candrārkau mama vāsava |kimidaṃ tattvayā dattamanyasya balavṛtrahan || 7.35.34 ||
adyāhaṃ parvakāle tu jighṛkṣuḥ sūryamāgataḥ |athānyo rāhurāsādya jagrāha sahasā ravim || 7.35.35 ||
sa rāhorvacanaṃ śrutvā vāsavaḥ sambhramānvitaḥ |utpapātāsanaṃ hitvā codvahankāñcanīṃ srajam || 7.35.36 ||
tataḥ kailāsakūṭābhaṃ caturdantaṃ madasravam |śṛṅgāradhāriṇaṃ prāṃśuṃ svarṇaghaṇṭāṭṭahāsinam || 7.35.37 ||
indraḥ karīndramāruhya rāhuṃ kṛtvā puraḥsaram |prāyādyatrābhavatsūryaḥ sahānena hanūmatā || 7.35.38 ||
athātirabhasenāgādrāhurutsṛjya vāsavam |anena ca sa vai dṛṣṭaḥ pradhāvañchailakūṭavat || 7.35.39 ||
tataḥ sūryaṃ samutsṛjya rāhuṃ phalamavekṣya ca |utpapāta punarvyoma grahītuṃ siṃhikāsutam || 7.35.40 ||
utsṛjyārkamimaṃ rāma pradhāvantaṃ plavaṅgamam |avekṣyaivaṃ parāvṛttya mukhaśeṣaḥ parāṅmukhaḥ || 7.35.41 ||
indramāśaṃsamānastu trātāraṃ siṃhikāsutaḥ |indra indreti saṃtrāsānmuhurmahurabhāṣata || 7.35.42 ||
rāhorvikrośamānasya prāgevālakṣitaṃ svaram |śrutvendrovāca mā bhaiṣīrahamenaṃ niṣūdaye || 7.35.43 ||
airāvataṃ tato dṛṣṭvā mahattadidamityapi |phalaṃ matvā hastirājamabhidudrāva mārutiḥ || 7.35.44 ||
tathāsya dhāvato rūpamairāvatajighṛkṣayā |muhūrtamabhavadghoramindrāgnyoriva bhāsvaram || 7.35.45 ||
evamādhāvamānaṃ tu nātikruddhaḥ śacīpatiḥ |hastāntādatimuktena kuliśenābhyatāḍayat || 7.35.46 ||
tato girau papātaiṣa indravajrābhitāḍitaḥ |patamānasya caitasya vāmo hanurabhajyata || 7.35.47 ||
tasmiṃstu patite bāle vajratāḍanavihvale |cukrodhendrāya pavanaḥ prajānāmahitāya saḥ || 7.35.48 ||
pracāraṃ sa tu saṅgṛhya prajāsvantargataḥ prabhuḥ |guhāṃ praviṣṭaḥ svasutaṃ śiśumādāya mārutaḥ || 7.35.49 ||
viṇmūtrāśayamāvṛtya prajānāṃ paramārtikṛt |rurodha sarvabhūtāni yathā varṣāṇi vāsavaḥ || 7.35.50 ||
vāyuprakopādbhūtāni nirucchvāsāni sarvataḥ |sandhibhirbhidyamānaiśca kāṣṭhabhūtāni jajñire || 7.35.51 ||
niḥsvādhyāyavaṣaṭkāraṃ niṣkriyaṃ dharmavarjitam |vāyuprakopātऺtrailokyaṃ nirayasthamivābhavat || 7.35.52 ||
tataḥ prajāḥ sagandharvāḥ sadevāsuramānuṣāḥ |prajāpatiṃ samādhāvanduḥkhitāśca sukhecchayā || 7.35.53 ||
ūcuḥ prāñjalayo devā mahodaranibhodarāḥ |tvayā nu bhagavansṛṣṭāḥ prajānātha caturvidhāḥ || 7.35.54 ||
tvayā datto 'yamasmākamāyuṣaḥ pavanaḥ patiḥ |so 'smānprāṇeśvaro bhūtvā kasmādeṣo 'dya sattama || 7.35.55 ||
rurodha duḥkhaṃ janayannantaḥpura iva striyaḥ |tasmāttvāṃ śaraṇaṃ prāptā vāyunohatā vayam || 7.35.56 ||
etatprajānāṃ śrutvā tu prajānāthaḥ prajāpatiḥ |kāraṇāditi coktvāsau prajāḥ punarabhāṣata || 7.35.57 ||
yasmiṃśca kāraṇe vāyuścukrodha ca rurodha ca |prajāḥ śṛṇudhvaṃ tatsarvaṃ śrotavyaṃ cātmanaḥ kṣamam || 7.35.58 ||
putrastasyāmareśena indreṇādya nipātitaḥ |rāhorvacanamāsthāya tataḥ sa kupito 'nilaḥ || 7.35.59 ||
aśarīraḥ śarīreṣu vāyuścarati pālayan |śarīraṃ hi vinā vāyuṃ samatāṃ yāti dārubhiḥ || 7.35.60 ||
vāyuḥ prāṇaḥ sukhaṃ vāyurvāyuḥ sarvamidaṃ jagat |vāyunā samparityaktaṃ na sukhaṃ vindate jagat || 7.35.61 ||
adyaiva ca parityaktaṃ vāyunā jagadāyuṣā |adyaiva te nirucchvāsāḥ kāṣṭhakuḍyopamāḥ sthitāḥ || 7.35.62 ||
tadyāmastatra yatrāste māruto rukprado hi naḥ |mā vināśaṃ gamiṣyāma aprasādyāditeḥ sutāḥ || 7.35.63 ||
tataḥ prajābhiḥ sahitaḥ prajāpatiḥ sadevagandharvabhujaṅgaguhyakaiḥ |jagāma tatrāsyati yatra mārutaḥ sutaṃ surendrābhihataṃ pragṛhya saḥ || 7.35.64 ||
tato 'rkavaiśvānarakāñcanaprabhaṃ sutaṃ tadotsaṅgagataṃ sadāgateḥ |caturmukho vīkṣya kṛpāmathākarotsadevagandharvarṣiyakṣarākṣasaiḥ || 7.35.65 ||
tataḥ pitāmahaṃ dṛṣṭvā vāyuḥ putravadhārditaḥ |śiśukaṃ taṃ samādāya uttasthau dhāturagrataḥ || 7.36.1 ||
calakuṇḍalamaulisraktapanīyavibhūṣaṇaḥ |pādayornyapatadvāyustisropasthāya vedhase || 7.36.2 ||
taṃ tu vedavidā tena lambābharaṇaśobhinā |vāyumutthāpya hastena śiśuṃ taṃ parimṛṣṭavān || 7.36.3 ||
spṛṣṭamātrastataḥ so 'tha salīlaṃ padmayoninā |jalasiktaṃ yathā sasyaṃ punarjīvitamāptavān || 7.36.4 ||
prāṇavantamimaṃ dṛṣṭvā prāṇo gandhavaho mudā |cacāra sarvabhūteṣu sanniruddhaṃ yathā purā || 7.36.5 ||
marudrodhādvinirmuktāstāḥ prajā muditā 'bhavan |śītadāhavinirmuktāḥ padminya iva sāmbujāḥ || 7.36.6 ||
tatastriyugmastrikakutऺitradhāmā tridaśārcitaḥ |uvāca devatā brahmā mārutapriyakāmyayā || 7.36.7 ||
bho mahendreśavaruṇaprajeśvaradhaneśvarāḥ |jānatāmapi vaḥ sarvaṃ vakṣyāmi śrūyatāṃ hitam || 7.36.8 ||
anena śiśunā kāryaṃ kartavyaṃ vo bhaviṣyati |tadvadadhvaṃ varānsarve mārutasyāsya tuṣṭaye || 7.36.9 ||
tataḥ sahasranayanaḥ prītiyuktaḥ śubhānanaḥ |kuśeśayamayīṃ mālāmutkṣipyedaṃ vaco 'bravīt || 7.36.10 ||
matkarotsṛṣṭavajreṇa hanurasya yathā hataḥ |nāmnā vai kapiśārdūlo bhavitā hanumāniti || 7.36.11 ||
ahamasya pradāsyāmi paramaṃ varamadbhutam |itaḥ prabhṛti vajrasya mamāvadhyo bhaviṣyati || 7.36.12 ||
mārtaṇḍastvabravīttatra bhagavāṃstimirāpahaḥ |tejaso 'sya madīyasya dadāmi śatikāṃ kalām || 7.36.13 ||
yadā tu śāstrāṇyadhyetuṃ śaktirasya bhaviṣyati |tadāsya śāstraṃ dāsyāmi yena vāggmī bhaviṣyati || 7.36.14 ||
nacāsya bhavitā kaścitsadṛśaḥ śāstradarśane |varuṇaśca varaṃ prādānnāsya mṛtyurbhaviṣyati |varṣāyutaśatenāpi matpāśādudakādapi || 7.36.15 ||
yamo daṇḍādavadhyatvamarogatvaṃ ca nityaśaḥ |varaṃ dadāmi santuṣṭa aviṣādaṃ ca saṃyuge || 7.36.16 ||
gadeyaṃ māmikā nainaṃ saṃyugeṣu vadhiṣyati |ityevaṃ varadaḥ prāha tadā hyekākṣipiṅgalaḥ || 7.36.17 ||
matto madāyudhānāṃ ca na vadhyo 'yaṃ bhaviṣyati |ityevaṃ śaṅkareṇāpi datto 'sya paramo varaḥ || 7.36.18 ||
sarveṣāṃ brahmadaṇḍānāmavadhyo 'yaṃ bhaviṣyati |dīrghāyuśca mahātmā ca iti brahmābravīdvacaḥ || 7.36.19 ||
viśvakarmā ca dṛṣṭvainaṃ bālasūryopamaṃ śiśum |śilpināṃ pravaraḥ prādādvaramasya mahāmatiḥ || 7.36.20 ||
matkṛtāni ca śastrāṇi yāni divyāni saṃyuge |tairavadhyatvamāpannaścirajīvī bhaviṣyati || 7.36.21 ||
tataḥ surāṇāṃ tu varairdṛṣṭvā hyenamalaṅkṛtam |caturmukhastuṣṭamanā vāyumāha jagadguruḥ || 7.36.22 ||
amitrāṇāṃ bhayakaro mitrāṇāmabhayaṅkaraḥ |ajeyo bhavitā putrastava māruta mārutiḥ || 7.36.23 ||
kāmarūpaḥ kāmacārī kāmagaḥ plavatāṃ varaḥ |bhavatyavyāhatagatiḥ kīrtimāṃśca bhaviṣyati || 7.36.24 ||
rāvaṇotsādanārthāni rāmapriyakaraṇi ca |romaharṣakarāṇyeṣa kartā karmāṇi saṃyuge || 7.36.25 ||
evamuktvā tamāmantrya mārutaṃ tvamaraiḥ saha |yathāgataṃ yayuḥ sarve pitāmahapurogamāḥ || 7.36.26 ||
so 'pi gandhavahaḥ putraṃ pragṛhya gṛhamānayat |añjanāyāstamācakhyau varadattaṃ vinirgataḥ || 7.36.27 ||
prāpya rāma varāneṣa varadānasamanvitaḥ |balenātmani saṃsthena so 'pūryata yathā 'rṇavaḥ || 7.36.28 ||
tarasā pūryamāṇo 'pi tadā vānarapuṅgavaḥ |āśrameṣu maharṣīṇāmaparādhyati nirbhayaḥ || 7.36.29 ||
srugbhāṇḍānyagnihotraṃ ca valkalājinasañcayān |bhagnavicchinnavidhvastānsaṃśāntānāṃ karotyayam || 7.36.30 ||
evaṃvidhāni karmāṇi prāvartata mahābalaḥ |sarveṣāṃ brahmadaṇḍānāmavadhyaḥ śambhunā kṛtaḥ || 7.36.31 ||
jānanta ṛṣayastaṃ vai sahante tasya śaktitaḥ || 7.36.32 ||
yathā kesariṇā tveṣa vāyunā so 'ñjanāsutaḥ |pratiṣiddho 'pi maryādāṃ laṅghayatyeva vānaraḥ || 7.36.33 ||
tato maharṣayaḥ kruddhā bhṛgvaṅgirasavaṃśajāḥ |śepurenaṃ raghuśreṣṭha nātikruddhātimanyavaḥ || 7.36.34 ||
bādhase yatsamāśritya balamasmānplavaṅgama |taddīrghakālaṃ vettāsi nāsmākaṃ śāpamohitaḥ |yadā te smāryate kīrtistadā te vardhate balam || 7.36.35 ||
tatassa hṛtatejaujā maharṣivacanaujasā |eṣośramāṇi tānyeva mṛdubhāvaṃ gato 'carat || 7.36.36 ||
atharkṣarajaso nāma vālisugrīvayoḥ pitā |sarvavānararājā ' 'sīttejasā bhāskaraprabhaḥ || 7.36.37 ||
sa tu rājyaṃ ciraṃ kṛtvā vānarāṇāṃ harīśvaraḥ |sa ca ṛkṣarajā nāma kāladharmeṇa saṅgataḥ || 7.36.38 ||
tasminnastamite cātha mantribhirmantrakovidaiḥ |pitrye pade kṛto vālī sugrīvo vālinaḥ pade || 7.36.39 ||
sugrīveṇa samaṃ tvasya advaidhaṃ chidravarjitam |ābālyaṃ sakhyamabhavadanilasyāgninā yathā || 7.36.40 ||
eṣa śāpavaśādeva na veda balamātmanaḥ |vālisugrīvayorvairaṃ yadā rāma samutthitam || 7.36.41 ||
na hyeṣa rāma sugrīvo bhrāmyamāṇo 'pi vālinā || 7.36.42 ||
deva jānāti na hyeṣa balamātmani mārutiḥ |ṛṣiśāpāhṛtabalastadaiṣa kapisattamaḥ || 7.36.43 ||
siṃhaḥ kuñjararuddho vā āsthitaḥ sahito raṇe || 7.36.44 ||
parākramotsāhamatipratāpasauśīlyamādhuryanayānayaiśca |gāmbhīryacāturyasuvīryadhairyairhanūmataḥ ko 'bhyadhiko 'sti loke || 7.36.45 ||
asau punarvyākaraṇaṃ grahīṣyansūryonmukhaḥ praṣṭumanā kapīndraḥ |udyadgirerastagiriṃ jagāma granthaṃ mahaddhārayanaprameyaḥ || 7.36.46 ||
sasūtravṛttyarthapadaṃ mahārthaṃ sasaṅgrahaṃ sāddhyati vai kapīndraḥ |nahyasya kaścitsadṛśo 'sti śāstre vaiśārade cchandagatau tathaiva || 7.36.47 ||
sarvāsu vidyāsu tapovidhāne praspardhate 'yo hi guruṃ surāṇām |so 'yaṃ navavyākaraṇārthavettā brahmā bhaviṣyatyapi te prasādāt || 7.36.48 ||
pravīvivakṣoriva sāgarasya lokāndidhakṣoriva pāvakasyayugakṣaye hyeva yathāntakasya hanūmataḥ sthāsyati kaḥ purastāt || 7.36.49 ||
eṣeva cānye ca mahākapīndrāḥ sugrīvamaindadvividāḥ sanīlāḥ |satāratāreyanalāḥ sarambhāstvatkāraṇādrāma surairhi sṛṣṭāḥ || 7.36.50 ||
tadetkathitaṃ sarvaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |hanūmato bālabhāve karmaitatkathitaṃ mayā || 7.36.51 ||
śrutvā 'gastyasya kathitaṃ rāmaḥ saumitrireva ca |vismayaṃ paramaṃ jagmurvānarā rākṣasaiḥ saha || 7.36.52 ||
agastyastvabravīdrāmaṃ sarvametachrutaṃ tvayā |dṛṣṭaḥ sambhāṣitaścāsi rāma gacchāmahe vayam || 7.36.53 ||
śrutvaitadrāghavo vākyamagastyasyogratejasaḥ |prāñjaliḥ praṇataścāpi maharṣimidamabravīt || 7.36.54 ||
adya me devatā hṛṣṭāḥ pitaraḥ prapitāmahāḥ |yuṣmākaṃ darśanādeva nityaṃ tuṣṭāḥ sabāndhavāḥ || 7.36.55 ||
vijñāpyaṃ tu mamaitaddhi yadvadāmyāgataspṛhaḥ |tadbhavadbhirmama kṛte kartavyamanukampayā || 7.36.56 ||
paurajānapadānsthāpya svakāryeṣvahamāgataḥ |kratūneva kariṣyāmi prabhāvādbhavatāṃ satām || 7.36.57 ||
sadasyā mama yajñeṣu bhavanto nityameva tat |bhaviṣyatha mahāvīryā mamānugrahakāṅkṣiṇaḥ || 7.36.58 ||
ahaṃ yuṣmānsamāśritya taponirdhūtakalmaṣān |anugrahītaḥ pitṛbhirbhaviṣyāmi sunirvṛtaḥ || 7.36.59 ||
tadāgantavyamaniśaṃ bhavadbhiriha saṅgataiḥ |agastyādyāstu tacchrutvā ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ || 7.36.60 ||
evamastviti taṃ coktvā prayātumupacakramuḥ || 7.36.61 ||
evamuktvā gatāḥ sarve ṛṣayaste yathāgatam |rāghavaśca tamevārthaṃ cintayāmāsa vismitaḥ || 7.36.62 ||
tato 'staṃ bhāskare yāte visṛjya nṛpavānarān |sandhyāmupāsya vidhivattadā naravarottamaḥ |pravṛttāyāṃ rajanyāṃ tu so 'ntaḥpuracaro 'bhavat || 7.36.63 ||
abhiṣikte tu kākutsthe dharmeṇa viditātmani |vyatītā yā niśā pūrvā paurāṇāṃ harṣavardhinī || 7.37.1 ||
tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ prātarnṛpatibodhakāḥ |vandinaḥ samupātiṣṭhansaumyā nṛpativeśmani || 7.37.2 ||
te raktakaṇṭhinaḥ sarve kinnarā iva śikṣitāḥ |tuṣṭuvurnapatiṃ vīraṃ yathāvat sampraharṣiṇaḥ || 7.37.3 ||
vīra saumya prabudhyasva kausalyāprītivardhana |jagaddhi sarvaṃ svapiti tvayi supte narādhipa || 7.37.4 ||
vikramaste yathā viṣṇo rūpaṃ caivāśvinoriva |buddhyā bṛhaspatestulyaḥ prajāpatisamo hyasi || 7.37.5 ||
kṣamā te pṛthivītulyā tejasā bhāskaropamaḥ |vegaste vāyunā tulyo gāmbhīryamudadheriva || 7.37.6 ||
aprakampyo yatā sthāṇuścandre saumyatvamīdṛśam |nedṛśāḥ pārthivāḥ pūrvaṃ bhavitāro narādhipa || 7.37.7 ||
yathā tvamatidurdharṣo dharmanityaḥ prajāhitaḥ |na tvāṃ jahāti kīrtiśca lakṣmīśca puruṣarṣabha || 7.37.8 ||
śrīśca dharmaśca kākutstha tvayi nityaṃ pratiṣṭhitau |etāścānyāśca madhurā vandibhiḥ parikīrtitāḥ || 7.37.9 ||
sūtāśca saṃstavairdivyairbodhayanti sma rāghavam |stutibhiḥ stūyamānābhiḥ pratyabudhyata rāghavaḥ || 7.37.10 ||
sa tadvihāya śayanaṃ pāṇḍarācchādanāstṛtam |uttasthau nāgaśayanāddharirnārāyaṇo yathā || 7.37.11 ||
tamutthitaṃ mahātmānaṃ prahvāḥ prāñjalayo narāḥ |salilaṃ bhājanaiḥ śubhrairupatasthuḥ sahasraśaḥ || 7.37.12 ||
kṛtodakaśucirbhūtvā kāle hutahutāśanaḥ |devāgāraṃ jagāmāśu puṇyamikṣvākusevitam || 7.37.13 ||
tatra devānpita'nviprānarcayitvā yathāvidhi |bāhyakakṣāntaraṃ rāmo nirjagāma janairvṛtaḥ || 7.37.14 ||
upatasthurmahātmāno mantriṇaḥ sapurohitāḥ |vasiṣṭhapramukhāḥ sarve dīpyamānā ivāgnayaḥ || 7.37.15 ||
kṣatriyāśca mahātmāno nānājanapadeśvarāḥ |rāmasyopāviśanpārśve śakrasyeva yathā 'marāḥ || 7.37.16 ||
bharato lakṣmaṇaścātra śatrughnaśca mahāyaśāḥ |upāsāñcakrire hṛṣṭā vedāstraya ivādhvaram || 7.37.17 ||
yātāḥ prāñjalayo bhūtvā kiṅkarā muditānanāḥ |muditā nāma pārśvasthā bahavaḥ samupāviśan || 7.37.18 ||
vānarāśca mahāvīryā viṃśatiḥ kāmarūpiṇaḥ |sugrīvapramukhā rāmamupāsante mahaujasaḥ || 7.37.19 ||
vibhīṣaṇaśca rakṣobhiścaturbhiḥ parivāritaḥ |upāsate mahātmānaṃ dhaneśamiva guhyakāḥ || 7.37.20 ||
tathā nigamavṛddhāśca kulīnā ye ca mānavāḥ |śirasā ' 'vandya rājānamupāsante vicakṣaṇāḥ || 7.37.21 ||
tathā parivṛto rājā śrīmadbhirṛṣibhirvṛtaḥ |rājabhiśca mahāvīryairvānaraiśca sarākṣasaiḥ || 7.37.22 ||
yathā deveśvaro nityamṛṣibhiḥ samupāsyate |adhikastena rūpeṇa sahasrākṣādvirocate || 7.37.23 ||
teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ tāstāḥ sumadhurāḥ kathāḥ |kathyante dharmasaṃyuktāḥ purāṇajñairmahātmabhiḥ || 7.37.24 ||
evamāste mahābāhurahanyahani rāghavaḥ |praśāsatsarvakāryāṇi paurajānapadeṣu ca || 7.38.1 ||
tataḥ katipayāhaḥsu vaidehaṃ mithilādhipam |rāghavaḥ prāñjalirbhūtvā vākyametaduvāca ha || 7.38.2 ||
bhavānhi gatiravyagrā bhavatā pālitā vayam |bhavatastejasogreṇa rāvaṇo nihato mayā || 7.38.3 ||
ikṣvākūṇāṃ ca sarveṣāṃ maithilānāṃ ca sarvaśaḥ |atulāḥ prītayo rājansambandhakapurogamāḥ || 7.38.4 ||
tadbhavānsvapuraṃ yātu ratnānyādāya pārthiva |bharataśca sahāyārthaṃ pṛṣṭhataste 'nuyāsyati || 7.38.5 ||
sa tatheti nṛpaḥ kṛtvā rāghavaṃ vākyamabravīt |prīto 'smi bhavato rājandarśanena nayena ca || 7.38.6 ||
yānyetāni tu ratnāni madarthaṃ sañcitāni vai |duhitre tāni vai rājansarvāṇyeva dadāmi ca || 7.38.7 ||
evamuktvā tu kākutsthaṃ janako hṛṣṭamānasaḥ |prayayau mithilāṃ śrīmāṃstamanujñāya rāghavam || 7.38.8 ||
tataḥ prayāte janake kekayaṃ mātulaṃ prabhuḥ |rāghavaḥ prāñjalirbhūtvā vākyametaduvāca ha || 7.38.9 ||
idaṃ rājyamahaṃ caiva bharataśca salakṣmaṇaḥ |āyattāstvaṃ hi no rājangatiśca puruṣarṣabha || 7.38.10 ||
rājā hi vṛddhaḥ santāpaṃ tvadarthamupayāsyati |tasmādgamanamadyaiva rocate tava pārthiva || 7.38.11 ||
lakṣmaṇenānuyātreṇa pṛṣṭhato 'nugamiṣyate |dhanamādāya vipulaṃ ratnāni vividhāni ca || 7.38.12 ||
yudhājittu tathetyāha gamanaṃ prati rāghavam |ratnāni ca dhanaṃ caiva tvayyevākṣayyamastviti || 7.38.13 ||
pradakṣiṇaṃ sa rājānaṃ kṛtvā kekayavardhanaḥ |rāmeṇa hi kṛtaḥ pūrvamabhivādya pradakṣiṇam || 7.38.14 ||
lakṣmaṇena sahāyena prayātaḥ kekayeśvaraḥ |hate 'sure yathā vṛtre viṣṇunā saha vāsavaḥ || 7.38.15 ||
taṃ visṛjya tato rāmo vayasyamakutobhayam |pratardanaṃ kāśipatiṃ pariṣvajyedamabravīt || 7.38.16 ||
darśitā bhavatā prītirdarśitaṃ sauhṛdaṃ param |udyogaśca kṛto rājanbharatena tvayā saha || 7.38.17 ||
tadbhavānadya kāśeya purīṃ vārāṇasīṃ vraja |ramaṇīyāṃ tvayā guptāṃ suprakāśāṃ sutoraṇām || 7.38.18 ||
etāvaduktvā cotthāya kākutsthaḥ paramāsanāt |paryaṣvajata dharmātmā nirantaramurogatam || 7.38.19 ||
visarjayāmāsa tadā kausalyānandavardhanaḥ |rāghaveṇābhyanujñātaḥ kāśīśo 'pyakutobhayaḥ |vārāṇasīṃ yayau tūrṇaṃ rāghaveṇa visarjitaḥ || 7.38.20 ||
visṛjya taṃ kāśipatiṃ triśataṃ pṛthivīpatīn |prahasanrāghavo vākyamuvāca madhurākṣaram || 7.38.21 ||
bhavatāṃ prītiravyagrā tejasā parirakṣitā |dharmaśca niyato nityaṃ satyaṃ ca bhavatāṃ sadā || 7.38.22 ||
yuṣmākaṃ cānubhāvena tejasā ca mahātmanām |hato durātmā durbuddhī rāvaṇo rākṣasādhamaḥ || 7.38.23 ||
hetumātramahaṃ tatra bhavatāṃ tejasā hataḥ |rāvaṇaḥ sagaṇo yuddhe saputrāmātyabāndhavaḥ || 7.38.24 ||
bhavantaśca samānītā bharatena mahātmanā |śrutvā janakarājasya kānanāttanayāṃ hṛtām || 7.38.25 ||
udyuktānāṃ ca sarveṣāṃ pārthivānāṃ mahātmanām |kālo vyatītaḥ sumahāngamanaṃ rocayāmyataḥ || 7.38.26 ||
pratyūcustaṃ ca rājāno harṣeṇa mahatā vṛtāḥ |diṣṭyāṃ tvaṃ vijayī rāma svarājye 'pi pratiṣṭhitaḥ || 7.38.27 ||
diṣṭyā pratyāhṛtā sītā diṣṭyā śatruḥ parājitaḥ |eṣa naḥ paramaḥ kāma eṣā naḥ pītiruttamā || 7.38.28 ||
yattvāṃ vijayinaṃ rāma paśyāmo hataśātravam || 7.38.29 ||
etattvayyupapannaṃ ca yadasmāṃstvaṃ praśaṃsase |praśaṃsārha na jānīmaḥ praśaṃsāṃ vaktumīdṛśīm || 7.38.30 ||
āpṛcchāmo gamiṣyāmo hṛdistho naḥ sadā bhavān |vartāmahe mahābāho prītyātra mahatā vṛtāḥ |bhavecca te mahārāja prītirasmāsu nityadā || 7.38.31 ||
bāḍhamityeva rājāno harṣeṇa paramānvitāḥ |ucuḥ prāñjalayaḥ sarve rāghavaṃ gamanotsukāḥ || 7.38.32 ||
pūjitāścaiva rāmeṇa jagmurdeśānsvakānsvakān || 7.38.33 ||
te prayātā mahātmānaḥ pārthivāste prahṛṣṭavat |gajavājisahasraughaiḥ kampayanto vasundharām || 7.39.1 ||
akṣauhiṇyo hi tatrāsanrāghavārthe samudyatāḥ |bharatasyājñayā 'nekāḥ prahṛṣṭā balavāhanāḥ || 7.39.2 ||
ūcuste ca mahīpālā baladarpasamanvitāḥ |na rāmarāvaṇaṃ yuddhe paśyāmaḥ purataḥ sthitam || 7.39.3 ||
bharatena vayaṃ paścātsamānītā nirarthakam |hatā hi rākṣasāḥ kṣipraṃ pārthivaiḥ syurna saṃśayaḥ || 7.39.4 ||
rāmasya bāhuvīryeṇa rakṣitā lakṣmaṇasya ca |sukhaṃ pāresamudrasya yudhyema vigatajvarāḥ || 7.39.5 ||
etāścānyāśca rājānaḥ kathāstatra sahasraśaḥ |kathayantaḥ svarājyāni jagmurharṣasamanvitāḥ || 7.39.6 ||
svāni rājyāni mukhyāni ṛddhāni muditāni ca |samṛddhadhanadhānyāni pūrṇāni vasumanti ca || 7.39.7 ||
yathāpurāṇi te gatvā ratnāni vividhānyatha |rāmasya priyakāmārthamupahārān nṛpā daduḥ || 7.39.8 ||
aśvānyānāni ratnāni hastinaśca madotkaṭān |candanāni ca mukhyāni divyānyābharaṇāni ca || 7.39.9 ||
maṇimuktāpravālāṃstu dāsyo rūpasamanvitāḥ |ajāvikāṃśca vividhān rathāṃstu vividhāndaduḥ || 7.39.10 ||
bharato lakṣmaṇaścaiva śatrughnaśca mahābalāḥ |ādāya tāni ratnāni svāṃ purīṃ punarāgatāḥ || 7.39.11 ||
āgamya ca purīṃ ramyāmayodhyāṃ puruṣarṣabhāḥ |tāni ratnāni citrāṇi rāmāya samupāharan || 7.39.12 ||
pratigṛhya ca tatsarvaṃ rāmaḥ prītisamanvitaḥ |sugrīvāya dadau rājñe mahātmā kṛtakarmaṇe || 7.39.13 ||
bibhīṣaṇāya ca dadau tathānyebhyo 'pi rāghavaḥ |rākṣasebhyaḥ kapibhyaśca yairvṛto jayamāptavān || 7.39.14 ||
te sarve rāmadattāni ratnāni kapirākṣasāḥ |śirobhirdhārayāmāsurbāhubhiśca mahābalāḥ || 7.39.15 ||
hanūmantaṃ ca nṛpatirikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ |aṅgadaṃ ca mahābāhumaṅkamāropya vīryavān || 7.39.16 ||
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ sugrīvamidamabravīt |aṅgadaste suputro 'yaṃ mantrī cāpyanilātmajaḥ || 7.39.17 ||
sugrīvamantrite yuktau mama cāpi hite ratau |arhato vividhāṃ pūjāṃ tvatkṛte vai harīśvara || 7.39.18 ||
ityuktvā vyavamucyāṅgādbhūṣaṇāni mahāyaśāḥ |sa babandha mahārhāṇi tadāṅgadahanūmatoḥ || 7.39.19 ||
ābhāṣya ca mahāvīryānrāghavo yūthaparṣabhān |nīlaṃ nalaṃ kesariṇaṃ kumudaṃ gandhamādanam || 7.39.20 ||
suṣeṇaṃ panasaṃ vīraṃ maindaṃ dvividameva ca |jāmbavantaṃ gavākṣaṃ ca vinataṃ dhūmrameva ca || 7.39.21 ||
valīmukhaṃ prajaṅghaṃ ca sannādaṃ ca mahābalam |darīmukhaṃ dadhimukhamindrajānuṃ ca yūthapam || 7.39.22 ||
madhuraṃ ślakṣṇayā vācā netrābhyāmāpibanniva |suhṛdo me bhavantaśca śarīraṃ bhrātarastathā || 7.39.23 ||
yuṣmābhiruddhṛtaścāhaṃ vyasanātkānanaukasaḥ |dhanyo rājā ca sugrīvo bhavadbhiḥ suhṛdāṃ varaiḥ || 7.39.24 ||
evamuktvā dadau tebhyo bhūṣaṇāni yathārhataḥ |vajrāṇi ca mahārhāṇi sasvaje ca nararṣabhaḥ || 7.39.25 ||
te pibantaḥ sugandhīni madhūni madhupiṅgalāḥ |māṃsāni ca sumṛṣṭāni mūlāni ca phalāni ca || 7.39.26 ||
evaṃ teṣāṃ nivasatāṃ māsaḥ sāgro yayau tadā |muhūrtamiva te sarve rāmabhaktyā ca menire || 7.39.27 ||
rāmo 'pi reme taiḥ sārdhaṃ vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |rākṣasaiśca mahāvīryairṛkṣaiścaiva mahābalaiḥ || 7.39.28 ||
evaṃ teṣāṃ yayau māso dvitīyaḥ śiśiraḥ sukham |vānarāṇāṃ prahṛṣṭānāṃ rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ || 7.39.29 ||
ikṣvākunagare ramye parāṃ prītimupāsatām |rāmasya prītikaraṇaiḥ kālasteṣāṃ sukhaṃ yayau || 7.39.30 ||
tathā sma teṣāṃ vasatāmṛkṣavānararakṣasām |rāghavastu mahātejāḥ sugrīvamidamabravīt || 7.40.1 ||
gamyatāṃ saumya kiṣkindhāṃ durādharṣāṃ surāsuraiḥ |pālayasva sahāmātyo rājyaṃ nihatakaṇṭakam || 7.40.2 ||
aṅgadaṃ ca mahābāho prītyā paramayā yutaḥ |paśya tvaṃ hanumantaṃ ca nalaṃ ca sumahābalam || 7.40.3 ||
suṣeṇaṃ śvaśuraṃ vīraṃ tāraṃ ca balināṃ varam |kumudaṃ caiva durdharṣaṃ nīlaṃ caiva mahābalam || 7.40.4 ||
vīraṃ śatavaliṃ caiva maindaṃ dvividameva ca |gajaṃ gavākṣaṃ gavayaṃ śarabhaṃ ca mahābalam |paśya prītisamāyukto gandhamādanameva ca || 7.40.5 ||
ṛṣabhaṃ ca suvikrāntaṃ jāmbavantaṃ mahābalam |ye ceme sumahātmāno madarthe tyaktajīvitāḥ || 7.40.6 ||
paśya tvaṃ prītisaṃyukto mā caiṣāṃ vipriyaṃ kṛthāḥ || 7.40.7 ||
evamuktvā tu sugrīvamāśliṣya ca punaḥ punaḥ |vibhīṣaṇamuvācātha rāmo madhurayā girā || 7.40.8 ||
laṅkāṃ praśādhi dharmeṇa dharmajñastvaṃ mato mama |purasya rākṣasānāṃ ca svabhrātussammato hyasi || 7.40.9 ||
mā ca buddhimadharme tvaṃ kuryā rājankathañcana |buddhimanto hi rājāno dhruvamaśnanti medinīm || 7.40.10 ||
ahaṃ ca nityaśo rājansugrīvasahitastvayā |smartavyaḥ parayā prītyā gaccha tvaṃ vigatajvaraḥ || 7.40.11 ||
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā ṛkṣavānararākṣasāḥ |sādhusādhviti kākutsthaṃ praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ || 7.40.12 ||
tava buddhirmahābāho vīryamadbhutameva ca |mādhuryaṃ paramaṃ rāma svayambhoriva nityadā || 7.40.13 ||
teṣāmevaṃ bruvāṇānāṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasām |hanūmānpravaṇaḥ bhūtvā rāghavaṃ vākyamabravīt || 7.40.14 ||
sneho me paramo rājaṃstvayi tiṣṭhatu nityadā |bhaktiśca niyatā vīra bhāvo nānyatra gacchatu || 7.40.15 ||
vāyadrāmakathā vīra cariṣyati mahītale |tāvaccharīre vatsyanti prāṇā mama na saṃśayaḥ || 7.40.16 ||
yaccaitaccaritaṃ divyaṃ kathā te raghunandana |tanmayāpsaraso nāma śrāvayeyurnararṣabha || 7.40.17 ||
tacchrutvāhaṃ tato vīra tava caryāmṛtaṃ prabho |utkaṇṭhāṃ tāṃ hariṣyāmi meghalekhāmivānilaḥ || 7.40.18 ||
evaṃ bruvāṇaṃ rāmastu hanūmantaṃ varāsanāt |utthāya sasvaje snehādvākyametaduvāca ha || 7.40.19 ||
evametatkapiśreṣṭha bhavitā nātra saṃśayaḥ |cariṣyati kathā yāvadeṣā loke ca māmikā |tāvatte bhavitā kīrtiḥ śarīre 'pyasavastathā || 7.40.20 ||
lokā hi yāvatsthāsyanti tāvatsthāsyati me kathā || 7.40.21 ||
loke ca māmikā |ekaikasyopakārasya prāṇāndāsyāmi te kape |naraḥ pratyupakārāṇāmāpastvāyāti pātratām || 7.40.22 ||
tato 'sya hāraṃ candrābhaṃ mucya kaṇṭhātsa rāghavaḥ |vaiḍūryataralaṃ kaṇṭhe babandha ca hanūmataḥ || 7.40.23 ||
tenorasi nibaddhena hāreṇa mahatā kapiḥ |rarāja hemaśailendraścandreṇākrāntamastakaḥ || 7.40.24 ||
śrutvā tu rāghavasyaitadutthāyotthāya vānarāḥ |praṇamya śirasā pādau nirjagmuste mahābalāḥ || 7.40.25 ||
sugrīvaḥ sa ca rāmeṇa nirantaramurogataḥ |vibhīṣaṇaśca dharmātmā sarve te bāṣpaviklavāḥ || 7.40.26 ||
sarve ca te bāṣpakalāḥ sāśrunetrā vicetasaḥ |sammūḍhā iva duḥkhena tyajanto rāghavaṃ tadā || 7.40.27 ||
kṛtaprasādāstenaivaṃ rāghaveṇa mahātmanā |jagmuḥ svaṃ svaṃ gṛhaṃ sarve dehī dehamiva tyajan || 7.40.28 ||
tatastu te rākṣasaṛkṣavānarāḥ praṇamya rāmaṃ raghuvaṃśavardhanam |viyogajāśrupratipūrṇalocanāḥ pratiprayātāstu yathā nivāsinaḥ || 7.40.29 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmaduttarakāṇḍe catvāriṃśaḥ sargaḥ || 40 ||
visṛjya ca mahābāhurṛkṣavānararākṣasān |bhrātṛbhiḥ sahito rāmaḥ pramumoda sukhaṃ sukhī || 7.41.1 ||
athāparāhṇasamaye bhrātṛbhiḥ saha rāghavaḥ |śuśrāva madhurāṃ vāṇīmantarikṣāt prabhāṣitām || 7.41.2 ||
saumya rāma nirīkṣasva saumyena vadanena mām |kuberabhavanātprāptaṃ viddhi māṃ puṣpakaṃ prabho || 7.41.3 ||
tava śāsanamājñāya gato 'smi bhavanaṃ prati |upasthātuṃ naraśreṣṭha sa ca māṃ pratyabhāṣata || 7.41.4 ||
nirjitastvaṃ narendreṇa rāghaveṇa mahātmanā |nihatya yudhi durdharṣaṃ rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram || 7.41.5 ||
mamāpi paramā prītarhate tasmindurātmani |rāvaṇe sagaṇe caiva saputre sahabāndhave || 7.41.6 ||
sa tvaṃ rāmeṇa laṅkāyāṃ nirjitaḥ paramātmanā |vaha saumya tameva tvamahamājñāpayāmi te || 7.41.7 ||
paramo hyeṣa me kāmo yattvaṃ rāghavanandanam |vaherlokasya saṃyānaṃ gacchasva vigatajvaraḥ || 7.41.8 ||
so 'haṃ śāsanamājñāya dhanadasya mahātmanaḥ |tvatsakāśamanuprāpto nirviśaṅkaḥ pratīkṣa mām || 7.41.9 ||
adṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ sarveṣāṃ dhanadājñayā |carāmyahaṃ prabhāveṇa tavājñāṃ paripālayan || 7.41.10 ||
evamuktastadā rāmaḥ puṣpakeṇa mahābalaḥ |uvāca puṣpakaṃ dṛṣṭvā vimānaṃ punarāgatam || 7.41.11 ||
yadyevaṃ svāgataṃ te 'stu vimānavara puṣpaka |ānukūlyāddhaneśasya vṛttadoṣo na no bhavet || 7.41.12 ||
lājaiścaiva tathā puṣpairdhūpaiścaiva sugandhibhiḥ |pūjayitvā mahābāhū rāghavaḥ puṣpakaṃ tadā || 7.41.13 ||
gamyatāmiti covāca āgaccha tvaṃ smare yadā |siddhānāṃ ca gatau saumya mā viṣādena yojaya |pratighātaśca te mā bhūdyatheṣṭaṃ gacchato diśaḥ || 7.41.14 ||
evamastviti rāmeṇa pūjayitvā visarjitam |abhipretāṃ diśaṃ tasmātprāyāttatpuṣpakaṃ tadā || 7.41.15 ||
evamantarhite tasminpuṣpake sukṛtātmani |bharataḥ prāñjalirvākyamuvāca raghunandanam || 7.41.16 ||
vividhātmani dṛśyante tvayi vīra praśāsati |amānuṣāṇāṃ sattvānāṃ vyāhṛtāni muhurmuhuḥ || 7.41.17 ||
anāmayaśca satvānāṃ sāgro māso gato hyayam |jīrṇānāmapi sattvānāṃ mṛtyurnāyāti rāghava || 7.41.18 ||
arogaprasavā nāryo vapuṣmanto hi mānavāḥ |harṣaścābhyadhiko rājañjanasya puravāsinaḥ || 7.41.19 ||
kāle varṣati parjanyaḥ pātayannamṛtaṃ payaḥ |vātāścāpi pravāntyete sparśayuktāḥ sukhāḥ śivāḥ || 7.41.20 ||
īdṛśo 'naśvaro rājā bhavediti nareśvaraḥ |kathayanti pure rājanpaurajānapadāstathā || 7.41.21 ||
etā vācaḥ sumadhurā bharatena samīritāḥ |śrutvā rāmo mudā yukto babhūva nṛpasattamaḥ || 7.41.22 ||
sa visṛjya tato rāmaḥ puṣpakaṃ hemabhūṣitam |praviveśa mahābāhuraśokavanikāṃ tadā || 7.42.1 ||
candanāgurucūtaiśca tuṅgakāleyakairapi |devadāruvanaiścāpi samantādupaśobhitām || 7.42.2 ||
campakāśokapunnāgamadhūkapanasāsanaiḥ |śobhitāṃ pārijātaiśca vidhūmajvalanaprabhaiḥ || 7.42.3 ||
lodhranīpārjunairnāgaiḥ saptaparṇātimuktakaiḥ |mandārakadalīgulmalatājālasamāvṛtām || 7.42.4 ||
priyaṅgubhiḥ kadambaiśca tathā ca vakulairapi |jambūbhirdāḍimaiścaiva kovidāraiśca śobhitām || 7.42.5 ||
sarvadā kusumai ramyaiḥ phalavadbhirmanoramaiḥ |divyagandharasopetaistaruṇāṅkurapallavaiḥ || 7.42.6 ||
tathaiva tarubhirdivyaiḥ śilpibhiḥ parikalpitaiḥ |cārupallavapuṣpāḍhyairmattabhramarasaṅkulaiḥ || 7.42.7 ||
kokilairbhṛṅgarājaiśca nānāvarṇaiśca pakṣibhiḥ |śobhitāṃ śataśaścitrāṃ cūtavṛkṣāvataṃsakaiḥ || 7.42.8 ||
śātakumbhanibhāḥ kecitkecidagniśikhopamāḥ |nīlāñjananibhāścānye bhānti tatratyapādapāḥ || 7.42.9 ||
surabhīṇi ca puṣpāṇi mālyāni vividhāni ca |dīrghikā vividhākārāḥ pūrṇāḥ paramavāriṇā || 7.42.10 ||
māṇikyakṛtasopānāḥ sphāṭikāntarakuṭṭimāḥ |phullapadmotpalavanāścakravākopaśobhitāḥ || 7.42.11 ||
dātyūhaśukasaṅghuṣṭā haṃsasārasanāditāḥ |tarubhiḥ puṣpavadbhiśca tīrajairupaśobhitāḥ || 7.42.12 ||
prākārairvividhākāraiḥ śobhitāśca śilātalaiḥ |tatraiva ca vanoddeśe vaiḍūryamaṇisannibhaiḥ || 7.42.13 ||
śādvalaiḥ paramopetāṃ puṣpitadrumakānanām |tatra saṅgharṣajātānāṃ vṛkṣāṇāṃ puṣpaśālinām || 7.42.14 ||
prastarāḥ puṣpaśabalā nabhastārāgaṇairiva |nandanaṃ hi yathendrasya brāhmaṃ caitrarathaṃ yathā |tathābhūtaṃ hi rāmasya kānanaṃ sanniveśanam || 7.42.15 ||
bahvāsanagṛhopetāṃ latāgṛhasamāvṛtām |aśokavanikāṃ sphītāṃ praviśya raghunandanaḥ || 7.42.16 ||
āsane ca śubhākāre puṣpaprakarabhūṣite |kuśāstaraṇasaṃstīrṇe rāmaḥ sanniṣasāda ha || 7.42.17 ||
sītāmādāyaṃ hastena madhumaireyakaṃ śuci |pāyayāmāsa kākutsthaḥ śacīmiva purandaraḥ || 7.42.18 ||
māṃsāni ca samṛṣṭāni phalāni vividhāni ca |rāmasyābhyavahārārthaṃ kiṅkarāstūrṇamāharan || 7.42.19 ||
upānṛtyaṃśca rājānaṃ nṛtyagītaviśāradāḥ |bālāśca rūpavatyaśca striyaḥ pānavaśānugāḥ || 7.42.20 ||
manobhirāmā rāmāstā rāmo ramayatāṃ varaḥ |ramayāmāsa dharmātmā nityaṃ paramabhūṣitaḥ || 7.42.21 ||
sa tayā sītayā sārdhamāsīno virarāja ha |arundhatyā sahāsīno vasiṣṭha iva tejasā || 7.42.22 ||
evaṃ rāmo mudā yuktaḥ sītāṃ surasutopamām |ramayāmāsa vaidehīmahanyahani devavat || 7.42.23 ||
tathā tayorviharatoḥ sītārāghavayościram |atyakrāmacchubhaḥ kālaḥ śaiśiro bhogadaḥ sadā || 7.42.24 ||
daśavarṣasahasrāṇi gatāni sumahātmanoḥ |prāptayorvividhānbhogānatītaḥ śiśirāgamaḥ || 7.42.25 ||
pūrvāhṇe dharmakāryāṇi kṛtvā dharmeṇa dharmavit |śeṣaṃ divasabhāgārdhamantaḥpuragato 'bhavat || 7.42.26 ||
sītāpi devakāryāṇi kṛtvā paurvāhṇikāni vai |śvaśrūṇāmakarotpūjāṃ sarvāsāmaviśeṣataḥ || 7.42.27 ||
abhyagacchattato rāmaṃ vicitrābharaṇāmbarā |triviṣṭape sahasrākṣamupaviṣṭaṃ yathā śacī || 7.42.28 ||
dṛṣṭvā tu rāghavaḥ patnīṃ kalyāṇena samanvitām |praharṣamatulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt || 7.42.29 ||
abravīcca varārohāṃ sītāṃ surasutopamām |apatyalābho vaidehi tvayi me samupasthitaḥ || 7.42.30 ||
kimicchasi varārohe kāmaḥ kiṃ kriyatāṃ tava || 7.42.31 ||
smitaṃ kṛtvā tu vaidehī rāmaṃ vākyamathābravīt |tapovanāni puṇyāni draṣṭumicchāmi rāghava || 7.42.32 ||
gaṅgātīropaviṣṭānāmṛṣīṇāmugratejasām |phalamūlāśināṃ deva pādamūleṣu vartitum || 7.42.33 ||
eṣa me paramaḥ kāmo yanmūlaphalabhojinām |apyekarātraṃ kākutstha nivaseyaṃ tapovane || 7.42.34 ||
tatheti ca pratijñātaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |visrabdhā bhava vaidehi śvo gamiṣyasyasaṃśayam || 7.42.35 ||
evamuktvā tu kākutstho maithilīṃ janakātmajām |madhyakakṣāntaraṃ rāmo nirjagāma suhṛdvṛtaḥ || 7.42.36 ||
tatropaviṣṭaṃ rājānamupāsante vicakṣaṇāḥ |kathānāṃ bahurūpāṇāṃ hāsyakārāḥ samantataḥ || 7.43.1 ||
vijayo madhumattaśca kāśyapo maṅgalaḥ kuṭaḥ |surājaḥ kāliyo bhadro dantavakraḥ sumāgadhaḥ || 7.43.2 ||
ete kathā bahuvidhāḥ parihāsasamanvitāḥ |kathayanti sma saṃhṛṣṭā rāghavasya mahātmanaḥ || 7.43.3 ||
tataḥ kathāyāṃ kasyāñcidrāghavaḥ samabhāṣata |kāḥ kathā nagare bhadra vartante viṣayeṣu ca || 7.43.4 ||
māmāśritāni kānyāhuḥ paurajānapadā janāḥ |kiṃ ca sītāṃ samāśritya bharataṃ kiṃ ca lakṣmaṇam || 7.43.5 ||
kiṃ nu śatrughnamuddiśya kaikayīṃ kiṃ nu mātaram |vaktavyatāṃ ca rājāno vare rājye vrajanti ca || 7.43.6 ||
evamukte tu rāmeṇa bhadraḥ prāñjalirabravīt |sthitāḥ kathā śubhāḥ rājanvartante puravāsinām || 7.43.7 ||
amuṃ tu vijayaṃ saumya daśagrīvavadhārjitam |bhūyiṣṭhaṃ svapure pauraiḥ kathyante puruṣarṣabha || 7.43.8 ||
evamuktastu bhadreṇa rāghavo vākyamabravīt |kathayasva yathātattvaṃ sarvaṃ niravaśeṣataḥ || 7.43.9 ||
śubhāśubhāni vākyāni yānyāhuḥ puravāsinaḥ |śrutvedānīṃ śubhaṃ kuryāṃ nakuryāmaśubhāni ca || 7.43.10 ||
kathayasva ca visrabdho nirbhayaṃ vigatajvaraḥ |kathayanti yathā paurāḥ pāpā janapadeṣu ca || 7.43.11 ||
rāghaveṇaivamuktastu bhadraḥ suruciraṃ vacaḥ |pratyuvāca mahābāhuṃ prāñjaliḥ susamāhitaḥ || 7.43.12 ||
śṛṇu rājanyathā paurāḥ kathayanti śubhāśubham |catvarāpaṇarathyāsu vaneṣūpavaneṣu ca || 7.43.13 ||
duṣkaraṃ kṛtavānrāmaḥ samudre setubandhanam |aśrutaṃ pūrvakaiḥ kaiściddevairapi sadānavaiḥ || 7.43.14 ||
rāvaṇaśca durādharṣo hataḥ sabalavāhanaḥ |vānarāśca vaśaṃ nītā ṛkṣāśca saha rākṣasaiḥ || 7.43.15 ||
hatvā ca rāvaṇaṃ saṅkhye sītāmāhṛtya rāghavaḥ |amarṣaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā svaveśma punarānayat || 7.43.16 ||
kīdṛśaṃ hṛdaye tasya sītāsambhogajaṃ sukham |aṅkamāropya tu purā rāvaṇena balāddhṛtām || 7.43.17 ||
laṅkāmapi purā nītāmaśokavanikāṃ gatām |rakṣasāṃ vaśamāpannāṃ kathaṃ rāmo na kutsate || 7.43.18 ||
asmākamapi dāreṣu sahanīyaṃ bhaviṣyati |yathā hi kurute rājā prajā tamanuvartate || 7.43.19 ||
evaṃ bahuvidhā vāco vadanti puravāsinaḥ |nagareṣu ca sarveṣu rājañjanapadeṣu ca || 7.43.20 ||
tasyaivaṃ bhāṣitaṃ śrutvā rāghavaḥ paramārtavat |uvāca suhṛdaḥ sarvānkathametadbravītha mām || 7.43.21 ||
sarve tu śirasā bhūmāvabhivādya praṇamya ca |pratyūcū rāghavaṃ dīnamevametanna saṃśayaḥ || 7.43.22 ||
śrutvā tu vākyaṃ kākutsthaḥ sarveṣāṃ samudīritam |visarjayāmāsa tadā vayasyāñchatrusūdanaḥ || 7.43.23 ||
visṛjya tu suhṛdvargaṃ buddhyā niścitya rāghavaḥ |samīpe dvāḥsthamāsīnamidaṃ vacanamabravīt || 7.44.1 ||
śīghramānaya saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |bharataṃ ca mahābhāgaṃ śatrughnamaparājitam || 7.44.2 ||
rāmasya vacanaṃ śrutvā dvāḥstho mūrdhni kṛtāñjaliḥ |lakṣmaṇasya gṛhaṃ gatvā praviveśānivāritaḥ || 7.44.3 ||
uvāca sumahātmānaṃ vardhayitvā kṛtāñjaliḥ |draṣṭumicchati rājā tvāṃ gamyatāṃ tatra mā ciram || 7.44.4 ||
bāḍhamityeva saumitriḥ śrutvā rāghavaśāsanam |prādravadrathamāruhya rāghavasya niveśanam || 7.44.5 ||
prayāntaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā dvāḥstho bharatamantikāt |uvāca bharataṃ tatra vardhayitvā kṛtāñjaliḥ || 7.44.6 ||
vinayāvanato bhūtvā rājā tvāṃ draṣṭumicchati |bharatastu vacaḥśrutvā dvāḥsthādrāmasamīritam || 7.44.7 ||
utpapātāsanāttūrṇaṃ padbhyāmeva yayau balī |dṛṣṭvā prayāntaṃ bharataṃ tvaramāṇaḥ kṛtāñjaliḥ || 7.44.8 ||
śatrughnabhavanaṃ gatvā tato vākyamuvāca ha |ehyāgaccha raghuśreṣṭha rājā tvāṃ draṣṭumicchati || 7.44.9 ||
gato hi lakṣmaṇaḥ pūrvaṃ bharataśca mahāyaśāḥ |śrutvā tu vacanaṃ tasya śatrughnaḥ paramāsanāt || 7.44.10 ||
śirasā dharaṇīṃ prāpya prayayau yatra rāghavaḥ |dvāḥsthastvāgamya rāmāya sarvāneva kṛtāñjaliḥ |nivedayāmāsa tadā bhrāta'nsvānsamupasthitān || 7.44.11 ||
kumārānāgatāñchrutvā cintāvyākulitendriyaḥ |avāṅmukho dīnamanā dvāḥsthaṃ vacanamabravīt || 7.44.12 ||
praveśaya kumārāṃstvaṃ matsamīpaṃ tvarānvitaḥ |eteṣu jīvitaṃ mahyamete prāṇāḥ priyā mama || 7.44.13 ||
ājñaptāstu narendreṇa kumārāḥ śakratejasaḥ |prahvāḥ prāñjalayo bhūtvā viviśuste samāhitāḥ || 7.44.14 ||
te tu dṛṣṭvā mukhaṃ tasya sagrahaṃ śaśinaṃ yathā |sandhyāgatamivādityaṃ prabhayā parivarjitam || 7.44.15 ||
bāṣpapūrṇe ca nayane dṛṣṭvā rāmasya dhīmataḥ |hataśobhaṃ yathā padmaṃ mukhaṃ vīkṣya ca tasya te || 7.44.16 ||
tato 'bhivādya tvaritāḥ pādau rāmasya mūrdhabhiḥ |tasthuḥ samāhitāḥ sarve rāmastvaśrūṇyavartayat || 7.44.17 ||
tānpariṣvajya bāhubhyāmutthāpya ca mahābalaḥ |āsaneṣvāsatetyuktvā tato vākyaṃ jagāda ha || 7.44.18 ||
bhavanto mama sarvasvaṃ bhavanto jīvitaṃ mama |bhavadbhiśca kṛtaṃ rājyaṃ pālayāmi nareśvarāḥ || 7.44.19 ||
bhavantaḥ kṛtaśāstrārthā buddhyā ca pariniṣṭhitāḥ |sambhūya ca madartho 'yamanveṣṭavyo nareśvarāḥ || 7.44.20 ||
tathā vadati kākutsthe avadhānaparāyaṇāḥ |udvignamanasaḥ sarve kiṃ nu rājābhidhāsyati || 7.44.21 ||
teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ dīnacetasām |uvāca vākyaṃ kākutstho mukhena pariśuṣyatā || 7.45.1 ||
sarve śṛṇuta bhadraṃ vo mā kurudhvaṃ mano 'nyathā |paurāṇāṃ mama sītāyāṃ yādṛśī vartate kathā || 7.45.2 ||
paurāpavādaḥ sumahāṃstathā janapadasya ca |vartate mayi bībhatsā sā me marmāṇi kṛntati || 7.45.3 ||
ahaṃ kila kule jāta ikṣvākūṇāṃ mahātmanām |sītā 'pi satkule jātā janakānāṃ mahātmanām || 7.45.4 ||
jānāsi tvaṃ yathā saumya daṇḍake vijane vane |rāvaṇena hṛtā sītā sa ca vidhvaṃsito mayā || 7.45.5 ||
tatra me buddhirutpannā janakasya sutāṃ prati |atroṣitāmimāṃ sītāmānayeyaṃ kathaṃ purīm || 7.45.6 ||
pratyayārthaṃ tataḥ sītā viveśa jvalanaṃ tadā |pratyakṣaṃ tava saumitre devānāṃ havyavāhanaḥ |apāpāṃ maithilīmāha vāyuścākāśagocaraḥ || 7.45.7 ||
candrādityau ca śaṃsete surāṇāṃ sannidhau purā |ṛṣīṇāṃ caiva sarveṣāmapāpāṃ janakātmajām || 7.45.8 ||
evaṃ śuddhasamācārā devagandharvasannidhau |laṅkādvīpe mahendreṇa mama haste niveśitā || 7.45.9 ||
antarātmā ca me vetti sītāṃ śuddhāṃ yaśasvinīm |tato gṛhītvā vaidehīmayodhyāmahamāgataḥ || 7.45.10 ||
ayaṃ tu me mahānvādaḥ śokaśca hṛdi vartate |paurāpavādaḥ sumahāṃstathā janapadasya ca || 7.45.11 ||
akīrtiryasya gīyeta loke bhūtasya kasyacit |patatyevādhamā~llokānyāvacchabdaḥ prakīrtyate || 7.45.12 ||
akīrtirnindyate devaiḥ kīrtirlokeṣu pūjyate |kīrtyarthaṃ tu samārambhaḥ sarveṣāṃ sumahātmanām || 7.45.13 ||
apyahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ yuṣmānvā puruṣarṣabhāḥ |apavādabhayādbhītaḥ kiṃ punarjanakātmajām || 7.45.14 ||
tasmādbhavantaḥ paśyantu patitaṃ śokasāgare |nahi paśyāmyahaṃ bhūtaṃ kiñcidduḥkhamato 'dhikam || 7.45.15 ||
śvastvaṃ prabhāte saumitre sumantrādhiṣṭhitaṃ ratham |āruhya sītāmāropya viṣayānte samutsṛja || 7.45.16 ||
gaṅgāyāstu pare pāre vālmīkestu mahātmanaḥ |āśramo divyasaṅkāśastamasātīramāśritaḥ || 7.45.17 ||
tatraināṃ vijane deśe visṛjya raghunandana |śīghramāgaccha bhadraṃ te kuruṣva vacanaṃ mama || 7.45.18 ||
na cāsmin prativaktavyaḥ sītāṃ prati kathañcana |tasmāttvaṃ gaccha saumitre nātra kāryā vicāraṇā || 7.45.19 ||
aprītirhi parā mahyaṃ tvayetatprativārite |śāpitā hi mayā yūyaṃ bhujābhyāṃ jīvitena ca || 7.45.20 ||
ye māṃ vākyāntare brūyuranunetuṃ kathañcana |ahitā nāma te nityaṃ madabhīṣṭavighātanāt || 7.45.21 ||
mānayantu bhavanto māṃ yadi macchāsane sthitāḥ |ito 'dya nīyatāṃ sītā kuruṣva vacanaṃ mama || 7.45.22 ||
pūrvamukto 'hamanayā gaṅgātīre 'hamāśramān |paśyeyamiti tasyāśca kāmaḥ saṃvartyatāmayam || 7.45.23 ||
evamuktvā tu kākutstho bāṣpeṇa pihitānanaḥ |praviveśa sa dharmātmā bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ || 7.45.24 ||
śokasaṃlagnahṛdayo niśaśvāsa yathā dvipaḥ || 7.45.25 ||
tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |sumantramabravīdvākyaṃ mukhena pariśuṣyatā || 7.46.1 ||
sārathe turagāñchīghraṃ yojayasva rathottame |svāstīrṇaṃ rājabhavanātsītāyāścāsanaṃ kuru || 7.46.2 ||
sītā hi rājavacanādāśramaṃ puṇyakarmaṇām |mayā neyā maharṣīṇāṃ śrīghramānīyatāṃ rathaḥ || 7.46.3 ||
sumantrastu tathetyuktvā yuktaṃ paramavājibhiḥ |rathaṃ suruciraprakhyaṃ svāstīrṇaṃ sukhaśayyayā || 7.46.4 ||
ānīyovāca saumitriṃ mitrāṇāṃ mānavardhanam |ratho 'yaṃ samanuprāpto yatkāryaṃ kriyatāṃ prabho || 7.46.5 ||
evamuktaḥ sumantreṇa rājaveśmani lakṣmaṇaḥ |praviśya sītāmāsādya vyājahāra nararṣabhaḥ || 7.46.6 ||
tvayā kilaiṣa nṛpatirvaraṃ vai yācitaḥ prabhuḥ |nṛpeṇa ca pratijñātamājñaptaścāśramaṃ prati || 7.46.7 ||
gaṅgītīre mayā devi ṛṣīṇāmāśramāñchubhān |śīghraṃ gatvā tu vaidehi śāsanātpārthivasya naḥ |araṇye munibhirjuṣṭe apaneyā bhaviṣyasi || 7.46.8 ||
evamuktā tu vaidehī lakṣmaṇena mahātmanā |praharṣamatulaṃ lebhe gamanaṃ cāpyarocayat || 7.46.9 ||
vāsāṃsi ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca |gṛhītvā tāni vaidehī gamanāyopacakrame || 7.46.10 ||
imāni munipatnīnāṃ dāsyāmyābharaṇānham |vastrāṇi ca mahārhāṇi dhanāni vividhāni ca || 7.46.11 ||
saumitristu tathetyuktvā rathamāropya maithilīm |prayayau śīghraturagai rāmasyājñāmanusmaran || 7.46.12 ||
abravīcca tadā sītā lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam |aśubhāni bahūnyeva paśyāmi raghunandana || 7.46.13 ||
nayanaṃ me sphuratyadya gātrotkampaśca jāyate |hṛdayaṃ caiva saumitre asvasthamiva lakṣaye || 7.46.14 ||
autsukyaṃ paramaṃ cāpi adhṛtiśca parā mama |śūnyāmeva ca paśyāmi pṛthivīṃ pṛthulocana || 7.46.15 ||
api svasti bhavettasya bhrātuste bhrātṛvatsala |śvaśrūṇāṃ caiva me vīra sarvāsāmaviśeṣataḥ || 7.46.16 ||
pure janapade caiva kuśalaṃ prāṇināmapi |ityañjalikṛtā sītā devatā abhyayācata || 7.46.17 ||
lakṣmaṇo 'rthaṃ tataḥ śrutvā śirasā vandya maithilīm |śivamityabravīddhṛṣṭo hṛdayena viśuṣyatā || 7.46.18 ||
tato vāsamupāgamya gomatītīra āśrame |prabhāte punarutthāya saumitriḥ sūtamabravīt || 7.46.19 ||
yojayasva rathaṃ śīghramadya bhāgīrathījalam |śirasā dhārayiṣyāmi tryambakaḥ parvate yathā || 7.46.20 ||
so 'śvān rajvātha caturo rathe yuṅktvā manojavān |ārohasveti vaidehīṃ sūtaḥ prāñjalirabravīt || 7.46.21 ||
sā tu sūtasya vacanādāruroha rathottamam |sītā saumitriṇā sārdhaṃ sumantreṇa ca dhīmatā || 7.46.22 ||
āsasāda viśālākṣī gaṅgāṃ pāpavināśinīm |athārdhadivasaṃ gatvā bhāgīrathyā jalāśayam || 7.46.23 ||
nirīkṣya lakṣmaṇo dīnaḥ praruroda mahāsvanaḥ || 7.46.24 ||
sītā tu paramāyattā dṛṣṭvā lakṣmaṇamāturam |uvāca vākyaṃ dharmajñā kimidaṃ rudyate tvayā || 7.46.25 ||
jāhnavītīramāsādya cirābhilaṣitaṃ mama |harṣakāle kimarthaṃ māṃ viṣādayasi lakṣmaṇa || 7.46.26 ||
nityaṃ tvaṃ rāmapārśveṣu vartase puruṣarṣabha |kaccidvinākṛtastena dvirātraṃ śokamāgataḥ || 7.46.27 ||
mamāpi dayito rāmo jīvitādapi lakṣmaṇa |na cāhamevaṃ śocāmi maivaṃ tvaṃ bāliśo bhava || 7.46.28 ||
tārayasva ca māṃ gaṅgāṃ darśayasva ca tāpasān |tato munibhyo dāsyāmi vāṃsāsyābharaṇāni ca || 7.46.29 ||
tataḥ kṛtvā maharṣīṇāṃ yathārhamabhivādanam |tatra caikāṃ niśāmuṣya yāsyāmastāṃ purīṃ punaḥ || 7.46.30 ||
mamāpi padmapatrākṣaṃ siṃhoraskaṃ kṛśodaram |tvarate hi mano draṣṭuṃ rāmaṃ ramayatāṃ varam || 7.46.31 ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā pramṛjya nayane śubhe |nāvikānāhvayāmāsa lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 7.46.32 ||
iyaṃ ca sajjā nauśceti dāśāḥ prāñjalayo 'bruvan || 7.46.33 ||
titīrṣurlakṣmaṇo gaṅgāṃ śubhāṃ nāvamupāruhat |gaṅgāṃ santārayāmāsa lakṣmaṇastāṃ samāhitaḥ || 7.46.34 ||
atha nāvaṃ suvistīrṇāṃ naiṣādīṃ rāghavānujaḥ |āruroha samāyuktāṃ pūrvamāropya maithilīm || 7.47.1 ||
sumantraṃ caiva sarathaṃ sthīyatāmiti lakṣmaṇaḥ |uvāca śokasantaptaḥ prayāhīti ca nāvikam || 7.47.2 ||
tatastīramupāgamya bhāgīrathyāḥ sa lakṣmaṇaḥ |uvāca maithilīṃ vākyaṃ prāñjalirbāṣpasamplutaḥ || 7.47.3 ||
hṛdgataṃ me mahacchalyaṃ yasmādāryeṇa dhīmatā |asminnimitte vaidehi lokasya vacanīkṛtaḥ || 7.47.4 ||
śreyo hi maraṇaṃ me 'dya mṛtyurvā yatparaṃ bhavet |na cāsminnīdṛśe kārye niyojyo lokanindite || 7.47.5 ||
prasīda ca na me pāpaṃ kartumarhasi śobhane |ityañjalikṛto bhūmau nipapāta sa lakṣmaṇaḥ || 7.47.6 ||
rudantaṃ prāñjaliṃ dṛṣṭvā kāṅkṣantaṃ mṛtyumātmanaḥ |maithilī bhṛśasaṃvignā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt || 7.47.7 ||
kimidaṃ nāvagacchāmi brūhi tattvena lakṣmaṇa |paśyāmi tvāṃ na ca svasthamapi kṣemaṃ mahīpateḥ || 7.47.8 ||
śāpito 'si narendreṇa yattvaṃ santāpamāgataḥ |tadbrūyāḥ sannidhau mahyamahamājñāpayāmi te || 7.47.9 ||
vaidehyā codyamānastu lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |avāṅmukho bāṣpakalaṃ vākyametaduvāca ha || 7.47.10 ||
śrutvā pariṣado madhye hyapavādaṃ sudāruṇam |pure janapade caiva tvatkṛte janakātmaje |rāmaḥ santaptahṛdayo mā nivedya gṛhaṃ gataḥ || 7.47.11 ||
na tāni vacanīyāni mayā devi tavāgrataḥ |yāni rājñā hṛdi nyastānyamarṣātpṛṣṭhataḥ kṛtaḥ || 7.47.12 ||
sā tvaṃ tyaktā nṛpatinā nirdoṣā mama sannidhau |paurāpavādabhītena grāhyaṃ devi na te 'nyathā || 7.47.13 ||
āśramānteṣu ca mayā tyaktavyā tvaṃ bhaviṣyasi |rājñaḥ śāsanamājñāya tavedaṃ kila daurhṛdam || 7.47.14 ||
tadetajjāhnavītīre brahmarṣīṇāṃ tapovanam |puṇyaṃ ca ramaṇīyaṃ ca mā viṣādaṃ kṛthāḥ śubhe || 7.47.15 ||
rājño daśarathasyeṣṭaḥ piturme munipuṅgavaḥ |sakhā paramako vipro vālmīkiḥ sumahāyaśāḥ || 7.47.16 ||
pādacchāyāmupāgamya sukhamasya mahātmanaḥ |upavāsaparaikāgrā vasa tvaṃ janakātmaje || 7.47.17 ||
pativratātvamāsthāya rāmaṃ kṛtvā sadā hṛdi |śreyaste paramaṃ devi tathā kṛtvā bhaviṣyati || 7.47.18 ||
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dāruṇaṃ janakātmajā |paraṃ viṣādamāgamya vaidehī nipapāta ha || 7.48.1 ||
sā muhūrtamivāsañjñā bāṣpaparyākulekṣaṇā |lakṣmaṇaṃ dīnayā vācā uvāca janakātmajā || 7.48.2 ||
māmikeyaṃ tanurnūnaṃ sṛṣṭā duḥkhāya lakṣmaṇa |dhātrā yasyāstathā me 'dya duḥkhamūrtiḥ pradṛśyate || 7.48.3 ||
kiṃ nu pāpaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ ko vā dārairviyojitaḥ |yā 'haṃ śuddhasamācārā tyaktā nṛpatinā satī || 7.48.4 ||
purā 'hamāśrame vāsaṃ rāmapādānuvartinī |anurudhyāpi saumitre duḥkhe ca parivartinī || 7.48.5 ||
sā kathaṃ hyāśrame saumya vatsyāmi vijanīkṛtā |ākhyāsyāmi ca kasyāhaṃ duḥkhaṃ duḥkhaparāyaṇā || 7.48.6 ||
kiṃ nu vakṣyāmi muniṣu karma vā satkṛtaṃ ca kim |kasmiṃścit kāraṇe tyaktā rāghaveṇa mahātmanā || 7.48.7 ||
na khalvadyaiva saumitre jīvitaṃ jāhnavījale |tyajeyaṃ rājavaṃśastu bharturme parihāsyate || 7.48.8 ||
yathājñaṃ kuru somitre tyaja māṃ duḥkhabhāginīm |nideśe sthīyatāṃ rājñaḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama || 7.48.9 ||
śvaśrūṇāmaviśeṣeṇa prāñjalipragraheṇa ca |śirasā ' 'vandya caraṇau kuśalaṃ brūhi pārthivam || 7.48.10 ||
śirasā 'bhinato brūyāḥ sarvāsāmeva lakṣmaṇa |vaktavyaścāpi nṛpatirdharmeṣu susamāhitaḥ || 7.48.11 ||
jānāsi ca yathā śuddhā sītā tattvena rāghava |bhaktyā ca parayā yuktā hitā ca tava nityaśaḥ || 7.48.12 ||
ahaṃ tyaktā tvayā vīra ayaśobhīruṇā jane |yacca te vacanīyaṃ syādapavādasamutthitam |mayā ca parihartavyaṃ tvaṃ hi me paramā gatiḥ || 7.48.13 ||
vaktavyaśceti nṛpatirdhameṇa susamāhitaḥ |yathā bhrātṛṣu vartethāstathā paureṣu nityadā || 7.48.14 ||
paramo hyeṣa dharmaste tasmātkīrtiranuttamā || 7.48.15 ||
yattu paurajano rājandharmeṇa samavāpnuyāt |ahaṃ tu nānuśocāmi svaśarīraṃ nararṣabha || 7.48.16 ||
yathāpavādaṃ paurāṇāṃ tathaiva raghunandana |patirhi devatā nāryāḥ patirbandhuḥ patirguruḥ || 7.48.17 ||
prāṇairapi priyaṃ tasmādbhartuḥ kāryaṃ viśeṣataḥ |iti madvacanādrāmo vaktavyo mama saṅgrahaḥ |nirīkṣya mā 'dya gaccha tvamṛtukālātivartinīm || 7.48.18 ||
evaṃ bruvantyāṃ sītāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |śirasā ' 'vandya dharaṇīṃ vyāhartuṃ na śaśāka ha || 7.48.19 ||
pradakṣiṇaṃ ca tāṃ kṛtvā rudanneva mahāsvanaḥ |dhyātvā muhūrtaṃ tāmāha kiṃ māṃ vakṣyasi śobhane || 7.48.20 ||
dṛṣṭapūrvaṃ na te rūpaṃ pādau dṛṣṭau tavānaghe |kathamatra hi paśyāmi rāmeṇa rahitāṃ vane || 7.48.21 ||
ityuktvā tāṃ namaskṛtya punarnāvamupāruhat |āruhya ca punarnāvaṃ nāvikaṃ cābhyacodayat || 7.48.22 ||
sa gatvā cottaraṃ tīraṃ śokabhārasamanvitaḥ |sammūḍha iva duḥkhena rathamadhyāruhaddrutam || 7.48.23 ||
muhurmuhuḥ parāvṛtya dṛṣṭvā sītāmanāthavat |ceṣṭantīṃ paratīrasthāṃ lakṣmaṇaḥ prayayāvatha || 7.48.24 ||
dūrasthaṃ rathamālokya lakṣmaṇaṃ ca muhūrmuhuḥ |nirīkṣamāṇāṃ tūdvignāṃ sītāṃ śokaḥ samāviśat || 7.48.25 ||
sā duḥkhabhārāvanatā yaśasvinī yaśodhanā nāthamapaśyatī satī |ruroda sā barhiṇanādite vane mahāsvanaṃ duḥkhaparāyaṇā satī || 7.48.26 ||
sītāṃ tu rudatīṃ dṛṣṭvā te tatra munidārakāḥ |prādravanyatra bhagavānāste vālmīkirugradhīḥ || 7.49.1 ||
abhivādya muneḥ pādau muniputrā maharṣaye |sarvaṃ nivedayāmāsustasyāstu ruditasvanam || 7.49.2 ||
adṛṣṭapūrvā bhagavankasyāpyeṣā mahātmanaḥ |patnī śrīriva sammohādvirauti vikṛtānanā || 7.49.3 ||
bhagavansādhu paśya tvaṃ devatāmiva khāccyutām |nadyāstu tīre bhagavanvarastrī kāpi duḥkhitā || 7.49.4 ||
dṛṣṭāsmābhiḥ praruditā dṛḍhaṃ śokaparāyaṇā |anarhā duḥkhaśokābhyāmekāṃ dīnāṃ hyanāthavat || 7.49.5 ||
na hyenāṃ mānuṣīṃ vidmaḥ satkriyā 'syāḥ prayujyatām |āśramasyāvidūre ca tvāmiyaṃ śaraṇaṃ gatā || 7.49.6 ||
trātāramicchate sādhvī bhagavaṃstrātumarhasi |teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā buddhyā niścitya dharmavit |tapasā labdhacakṣuṣmān prādravadyatra maithilī || 7.49.7 ||
taṃ prayāntamabhipretya śiṣyā hyenaṃ mahāmatim |taṃ tu deśamabhi pretya kiñcitpadbhyāṃ mahāmatiḥ || 7.49.8 ||
arghyamādāya ruciraṃ jāhnavītīramāgamat |dadarśa rāghavasyeṣṭāṃ sītāṃ patnīmanāthavat || 7.49.9 ||
tāṃ sītāṃ śokabhārārtāṃ vālmīkirmunipuṅgavaḥ |uvāca madhurāṃ vāṇīṃ hlādayanniva tejasā || 7.49.10 ||
snuṣā daśarathasya tvaṃ rāmasya mahiṣī priyā |janakasya sutā rājñaḥ svāgataṃ te pativrate || 7.49.11 ||
āyāntī cāsi vijñātā mayā dharmasamādhinā |kāraṇaṃ caiva sarvaṃ me hṛdayenopalakṣitam || 7.49.12 ||
tava caiva mahābhāge viditaṃ mama tattvataḥ |sarvaṃ ca viditaṃ mahyaṃ trailokye yaddhi vartate || 7.49.13 ||
apāpāṃ vedmi sīte tvāṃ tapolabdhena cakṣuṣā |visrabdhā bhava vaidehi sāmprataṃ mayi vartase || 7.49.14 ||
āśramasyāvidūre me tāpasyastapasi sthitāḥ |tāstvāṃ vatse yathā vatsaṃ pālayiṣyanti nityaśaḥ || 7.49.15 ||
idamardhyaṃ pratīccha tvaṃ visrabdhā vigatajvarā |yathā svagṛhamabhyetya viṣādaṃ caiva mā kṛthāḥ || 7.49.16 ||
śrutvā tu bhāṣitaṃ sītā muneḥ paramamadbhutam |śirasā ' 'vandya caraṇau tathetyāha kṛtāñjaliḥ || 7.49.17 ||
taṃ prayāntaṃ muniṃ sītā prāñjaliḥ pṛṣṭhato 'nvagāt || 7.49.18 ||
taṃ dṛṣṭvā munimāyāntaṃ vaidehyā munipatnayaḥ |upājagmurmudā yuktā vacanaṃ cedamabruvan || 7.49.19 ||
svāgataṃ te muniśreṣṭha cirasyāgamanaṃ ca te |abhivādayāmastvāṃ sarvā ucyatāṃ ki ca kurmahe || 7.49.20 ||
tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā vālmīkiridamabravīt |sīteyaṃ samanuprāptā patnī rāmasya dhīmataḥ || 7.49.21 ||
snuṣā daśarathasyaiṣā janakasya sutā satī |apāpā patinā tyaktā paripālyā mayā sadā || 7.49.22 ||
imāṃ bhavantyaḥ(?) paśyantu snehena parameṇa hi |gauravānmama vākyācca pūjyā vo 'stu viśeṣataḥ || 7.49.23 ||
muhurmuhuśca vaidehīṃ praṇidhāya mahāyaśāḥ |svamāśramaṃ śiṣyavṛtaḥ punarāyānmahātapāḥ || 7.49.24 ||
dṛṣṭvā tu maithilīṃ sītāmāśrame sampraveśitām |santāpamagamadghoraṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ || 7.50.1 ||
abravīcca mahātejāḥ sumantraṃ mantrasārathim |sītāsantāpajaṃ duḥkhaṃ paśya rāmasya sārathe || 7.50.2 ||
tato duḥkhataraṃ kiṃ nu rāghavasya bhaviṣyati |patnīṃ śuddhasamācārāṃ visṛjya janakātmajām || 7.50.3 ||
vyaktaṃ daivādahaṃ manye rāghavasya vinā bhavam |vaidehyā sārathe nityaṃ daivaṃ hi duratikramam || 7.50.4 ||
yo hi devānsagandharvānasurānsaha rākṣasaiḥ |nihanyādrāghavaḥ kruddhaḥ sa daivamanuvartate || 7.50.5 ||
purā rāmaḥ piturvākyāddaṇḍake vijane vane |uṣitvā nava varṣāṇi pañca caiva mahāvane || 7.50.6 ||
tato duḥkhataraṃ bhūyaḥ sītāyā vipravāsanam |paurāṇāṃ vacanaṃ śrutvā nṛśaṃsaṃ pratibhāti me || 7.50.7 ||
ko nu dharmāśrayaḥ sūta karmaṇyasminyaśohare |maithilīṃ pratisamprāptaḥ paurairhīnārthavādibhiḥ || 7.50.8 ||
etā vāco bahuvidhāḥ śrutvā lakṣmaṇabhāṣitāḥ |sumantraḥ śraddhayā prājño vākyametaduvāca ha || 7.50.9 ||
na santāpastvayā kāryaḥ saumitre maithilīṃ prati |dṛṣṭametatpurā vipraiḥ pituste lakṣmaṇāgrataḥ || 7.50.10 ||
bhaviṣyati dṛḍhaṃ rāmo duḥkhaprāyo 'pi saukhyabhāk |prāpsyate ca mahābāhurviprayogaṃ priyairdhruvam || 7.50.11 ||
tvāṃ caiva maithilīṃ caiva śatrughnabharatāvubhau |santyajiṣyati dharmātmā kālena mahatā mahān || 7.50.12 ||
idaṃ tvayi na vaktavyaṃ saumitre bharate 'pi vā |rājñā vo vyāhṛtaṃ vākyaṃ durvāsā yaduvāca ha || 7.50.13 ||
mahājanasamīpe ca mama caiva nararṣabha |ṛṣiṇā vyāhṛtaṃ vākyaṃ vasiṣṭhasya ca sannidhau || 7.50.14 ||
ṛṣestu vacanaṃ śrutvā māmāha puruṣarṣabhaḥ |sūta na kvacidevaṃ te vaktavyaṃ janasannidhau || 7.50.15 ||
tasyāhaṃ lokapālasya vākyaṃ tatsusamāhitaḥ |naiva jātvanṛtaṃ kāryamiti me saumya darśanam || 7.50.16 ||
sarvathaiva na vaktavyaṃ mayā saumya tavāgrataḥ |yadi te śravaṇe śraddhā śrūyatāṃ raghunandana || 7.50.17 ||
yadyapyahaṃ narendreṇa rahasyaṃ śrāvitaḥ purā |tathāpyudāhariṣyāmi daivaṃ hi duratikramam || 7.50.18 ||
yenedamīdṛśaṃ prāptaṃ duḥkhaṃ śokasamanvitam |na tvayā bharate vācyaṃ śatrughnasyāpi sannidhau || 7.50.19 ||
tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya gambhīrārthapadaṃ mahat |tathyaṃ brūhīti saumitriḥ sūtaṃ vākyamathābravīt || 7.50.20 ||
tathā sañcoditaḥ sūto lakṣmaṇena mahātmanā |tadvākyamṛṣiṇā proktaṃ vyāhartumupacakrame || 7.51.1 ||
purā nāmnā hi durvāsā atreḥ putro mahāmuniḥ |vasiṣṭhasyāśrame puṇye vārṣikyaṃ samuvāsa ha || 7.51.2 ||
tamāśramaṃ mahātejāḥ pitā te sumahāyaśāḥ |purohitaṃ mahātmānaṃ didṛkṣuragamastvayam || 7.51.3 ||
sa dṛṣṭvā sūryasaṅkāśaṃ jvalantamiva tejasā |upaviṣṭaṃ vasiṣṭhasya savyapārśve mahāmunim || 7.51.4 ||
tau munī tāpasaśreṣṭhau vinīto hyabhivādayat |sa tābhyāṃ pūjito rājā svāgatenāsanena ca ||
pādyena phalamūlaiśca uvāsa munibhiḥ saha || 7.51.5 ||
teṣāṃ tatropaviṣṭānāṃ tāstāḥ sumadhurāḥ kathāḥ |babhūvuḥ paramarṣīṇāṃ madhyādityagate 'hani || 7.51.6 ||
tataḥ kathāyāṃ kasyāñcitprāñjaliḥ pragraho nṛpaḥ |uvāca taṃ mahātmānamatreḥ putraṃ tapodhanam || 7.51.7 ||
bhagavankiṃ pramāṇena mama vaṃśo bhaviṣyati |kimāyuśca hi me rāmaḥ putrāścānye kimāyuṣaḥ || 7.51.8 ||
rāmasya ca sutā ye syusteṣāmāyuḥ kiyadbhavet |kāmyayā bhagavanbūhi vaṃśasyāsya gatiṃ mama || 7.51.9 ||
tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rājño daśarathasya ca |durvāsāḥ sumahātejā vyāhartumupacakrame || 7.51.10 ||
śṛṇu rājanpurāvṛttaṃ tadā devāsure yudhi |daityāḥ surairbhartsyamānā bhṛgupatnīṃ samāśritāḥ || 7.51.11 ||
tayā dattābhayāstatra nyavasannabhayāstadā || 7.51.12 ||
tayā parigṛhītāṃstāndṛṣṭvā kruddhaḥ sureśvaraḥ |cakreṇa śitadhāreṇa bhṛgupatnyāḥ śiro 'harat || 7.51.13 ||
tatastāṃ nihatāṃ dṛṣṭvā patnīṃ bhṛgukulodvahaḥ |śaśāpa sahasā kruddho viṣṇuṃ ripukulārdanam || 7.51.14 ||
yasmādavadhyāṃ me patnīmavadhīḥ krodhamūrcchitaḥ |tasmāttvaṃ mānuṣe loke janiṣyasi janārdana || 7.51.15 ||
tatra patnīviyogaṃ tvaṃ prāpsyase bahuvārṣikam || 7.51.16 ||
śāpābhihatacetāssa svātmanā bhāvito 'bhavat || 7.51.17 ||
arcayāmāsa taṃ devaṃ bhṛguḥ śāpena pīḍitaḥ |tapasārādhito devo hyabravīdbhaktavatsalaḥ |lokānāṃ saṃhitārthaṃ tu taṃ śāpaṃ grāhyamuktavān || 7.51.19 ||
iti śapto mahātejā bhṛguṇā pūrvajanmani |ihāgato hi putratvaṃ tava pārthivasattama || 7.51.20 ||
rāma ityabhivikhyātastriṣu lokeṣu mānada |tatphalaṃ prāpsyate cāpi bhṛguśāpakṛtaṃ mahat || 7.51.21 ||
ayodhyāyāḥ patī rāmo dīrghakālaṃ bhaviṣyati |sukhinaśca samṛddhāśca bhaviṣyantyasya ye 'nugāḥ || 7.51.22 ||
daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca |rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṃ gamiṣyati || 7.51.23 ||
samṛddhaiścāśvamedhaiśca iṣṭvā paramadurjayaḥ |rājavaṃśāṃśca bahuśo bahūnsaṃsthāpayiṣyati || 7.51.24 ||
dvau putrau tu bhaviṣyete sītāyāṃ rāghavasya tu |anyatra na tvayodhyāyāṃ satyametannasaṃśayaḥ || 7.51.25 ||
sītāyāśca tataḥ putrāvabhiṣekṣyati rāghavaḥ || 7.51.26 ||
sa sarvamakhilaṃ rājño vaṃśasyāha gatāgatam |ākhyāya sumahātejāstūṣṇīmāsīnmahāmuniḥ || 7.51.27 ||
tūṣṇīmbhūte tadā tasminrājā daśaratho munau |abhivādya mahātmānau punarāyātpurottamam || 7.51.28 ||
etadvaco mayā tatra muninā vyāhṛtaṃ purā |śrutaṃ hṛdi ca nikṣiptaṃ nānyathā tadbhaviṣyati || 7.51.29 ||
evaṃ gate na santāpaṃ kartumarhasi rāghava |sītārthe rāghavārthe vā dṛḍho bhava narottama || 7.51.30 ||
śrutvā tu vyāhṛtaṃ vākyaṃ sūtasya paramādbhutam |praharṣamatulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt || 7.51.31 ||
tataḥ saṃvadatorevaṃ sūtalakṣmaṇayoḥ pathi |astamarke gate vāsaṃ keśinyāṃ tāvathoṣatuḥ || 7.51.32 ||
tatra tāṃ rajanīmuṣya keśinyāṃ raghunandanaḥ |prabhāte punarutthāya lakṣmaṇaḥ prayayau tadā || 7.52.1 ||
tato 'rdhadivase prāpte praviveśa mahārathaḥ |ayodhyāṃ ratnasampūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtām || 7.52.2 ||
saumitristu paraṃ dainyaṃ jagāma sumahāmatiḥ |rāmapādau samāsādya vakṣyāmi kimahaṃ gataḥ || 7.52.3 ||
tasyaivaṃ cintayānasya bhavanaṃ śaśisannibham |rāmasya paramodāraṃ purastānsamadṛśyata || 7.52.4 ||
rājñastu bhavanadvāri so 'vatīrya rathottamāt |avāṅmukho dīnamanāḥ praviveśānivāritaḥ || 7.52.5 ||
sa dṛṣṭvā rāghavaṃ dīnamāsīnaṃ paramāsane |netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dadarśāgrajamagrataḥ || 7.52.6 ||
jagrāha caraṇau tasya lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |uvāca dīnayā vācā prāñjaliḥ susamāhitaḥ || 7.52.7 ||
āryasyājñāṃ puraskṛtya visṛjya janakātmajām |gaṅgātīre yathoddiṣṭe vālmīkerāśrame śucau || 7.52.8 ||
tatra tāṃ ca śubhācārāmāśramānte yaśasvinīm |punarapyāgato vīra pādamūlamupāsitum || 7.52.9 ||
mā śucaḥ puruṣavyāghra kālasya gatirīdṛśī |tvadvidhā na hi śocanti buddhimanto manasvinaḥ || 7.52.10 ||
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam || 7.52.11 ||
tasmātputreṣu dāreṣu mitreṣu ca dhaneṣu ca |nātiprasaṅgaḥ kartavyo viprayogo hi tairdhruvam || 7.52.12 ||
śaktastvamātmanā ' 'tmānaṃ vinetuṃ manasaiva hi |lokānsarvāṃśca kākutstha kiṃ punaḥ śokamātmanaḥ || 7.52.13 ||
nedṛśeṣu vimuhyanti tvadvidhāḥ puruṣarṣabhāḥ |apavādaḥ sa kila te punareṣyati rāghava || 7.52.14 ||
yadarthaṃ maithilī tyaktā apavādabhayānnṛpa |so 'pavādaḥ pure rājanbhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7.52.15 ||
sa tvaṃ puruṣaśārdūla dhairyeṇa susamāhitaḥ |tyajaināṃ durbalāṃ buddhiṃ santāpaṃ mā kuruṣva ha || 7.52.16 ||
evamuktaḥ sa kākutstho lakṣmaṇena mahātmanā |uvāca parayā prītyā saumitriṃ mitravatsalaḥ || 7.52.17 ||
evametannaraśreṣṭha yathā vadasi lakṣmaṇa |paritoṣaśca me vīra mama kāryānuśāsane || 7.52.18 ||
nivṛttiścāgatā saumya santāpaśca nirākṛtaḥ |bhavadvākyaiḥ surucirairanunīto 'smi lakṣmaṇa || 7.52.19 ||
lakṣmaṇasya tu tadvākyaṃ niśamya paramādbhutam |suprītaścābhavadrāmo vākyametaduvāca ha || 7.53.1 ||
durlabhastvīdṛśo bandhurasminkāle viśeṣataḥ |yādṛśastvaṃ mahābuddhermama saumya mano 'nugaḥ || 7.53.2 ||
yacca me hṛdaye kiñcidvartate śubhalakṣaṇa |tanniśāmaya ca śrutvā kuruṣva vacanaṃ mama || 7.53.3 ||
catvāro divasāḥ saumya kāryaṃ paurajanasya vai |akurvāṇasya saumitre tanme marmāṇi kṛntati || 7.53.4 ||
āhūyantāṃ prakṛtayaḥ purodhā mantriṇastathā |kāryārthinaśca puruṣāḥ striyaśca puruṣarṣabha || 7.53.5 ||
paurakāryāṇi yo rājā na karoti dine dine |saṃvṛte narake ghore patito nātra saṃśayaḥ || 7.53.6 ||
śrūyate hi purā rājā nṛgo nāma mahāyaśāḥ |babhūva pṛthivīpālo brahmaṇyaḥ satyavāk śuciḥ || 7.53.7 ||
sa kadācidgavāṃ koṭīḥ savatsāḥ svarṇabhūṣitāḥ |nṛdevo bhūmidevebhyaḥ puṣkareṣu dadau nṛpaḥ || 7.53.8 ||
tataḥ saṅgādgatā dhenuḥ savatsā sparśitā 'nagha |brāhmaṇasyāhitāgneśca daridrasyoñchavartinaḥ || 7.53.9 ||
sa naṣṭāṃ gāṃ kṣudhārto vai anviṣaṃstatra tatra ca |nāpaśyatsarvarājyeṣu saṃvatsaragaṇānbahūn || 7.53.10 ||
tataḥ kanakhalaṃ gatvā jīrṇavatsāṃ nirāmayām |dadarśa gāṃ svakāṃ dhenuṃ brāhmaṇasya niveśane || 7.53.11 ||
atha tāṃ nāmadheyena svakenovāca sa dvijaḥ |āgaccha śabaletyevaṃ sā tu śuśrāva gauḥ svaram || 7.53.12 ||
tasya taṃ svaramājñāya kṣudhārtasya dvijasya vai |anvagātpṛṣṭhataḥ sā gaurgacchantaṃ pāvakopamam || 7.53.13 ||
yo 'pi pālayate vipraḥ so 'pi gāmanvagāddrutam |gatvā tamṛṣimācaṣṭa mama gauriti satvaram || 7.53.14 ||
sparśitā rājasiṃhena mama dattā nṛgeṇa ha |tayorbrāhmaṇayorvādo mahānāsīdvipaścitoḥ || 7.53.15 ||
vivadantau tato 'nyonyaṃ dātāramabhijagmatuḥ |tau rājabhavanadvāri na prāptau nṛgaśāsanam || 7.53.16 ||
ahorātrāṇyanekāni vasantau krodhamīyatuḥ |ūcatuśca mahātmānau tāvubhau dvijasattamau ||kruddhau paramasamprāptau vākyaṃ ghorābhisaṃhitam || 7.53.17 ||
arthināṃ kāryasiddhyarthaṃ yasmāttvaṃ naiṣi darśanam |adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kṛkalāso bhaviṣyasi || 7.53.18 ||
bahuvarṣasahasrāṇi bahuvarṣaśatāni ca |śvabhre 'smin kṛkalāso vai dīrghakālaṃ vasiṣyasi || 7.53.19 ||
utpatsyate hi loke 'sminyadūnāṃ kīrtivardhanaḥ |vāsudeva iti khyāto viṣṇuḥ puruṣavigrahaḥ || 7.53.20 ||
sa te mokṣayitā rājaṃstasmācchāpādbhaviṣyasi |kṛtā ca tena kālena niṣkṛtiste bhaviṣyati || 7.53.21 ||
bhārāvataraṇārthaṃ hi naranārāyaṇāvubhau |utpatsyete mahāvīryau kalau yuga upasthite || 7.53.22 ||
evaṃ tau śāpamutsṛjya brāhmaṇau vigatajvarau |tāṃ gāṃ hi durbalāṃ vṛddhāṃ dadaturbrāhmaṇāya vai || 7.53.23 ||
evaṃ sa rājā taṃ śāpamupabhuṅkte sudāruṇam || 7.53.24 ||
kāryārthināṃ vimardo hi rājñāṃ doṣāya kalpate |tacchīghraṃ darśanaṃ mahyamabhivartantu kāryiṇaḥ || 7.53.25 ||
sukṛtasya hi kāryasya phalaṃ nāpaiti pārthivaḥ |tasmādgaccha pratīkṣasva saumitre kāryavāñjanaḥ || 7.53.26 ||
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā lakṣmaṇaḥ paramārthavit |uvāca prāñjalirvākyaṃ rāghavaṃ dīptatejasam || 7.54.1 ||
alpāparādhe kākutstha dvijābhyāṃ śāpa īdṛśaḥ |mahānnṛgasya rājarṣeryamadaṇḍa ivāparaḥ || 7.54.2 ||
śrutvā tu pāpasaṃyuktamātmānaṃ puraṣarṣabha |kimuvāca nṛgo rājā dvijau krodhasamanvitau || 7.54.3 ||
lakṣmaṇenaivamuktastu rāghavaḥ punarabravīt |śṛṇu saumya yathā pūrvaṃ sa rājā śāpavikṣataḥ || 7.54.4 ||
athādhvani gatau viprau vijñāya sa nṛgastadā |āhūya mantriṇaḥ sarvānnaigamānsapurodhasaḥ || 7.54.5 ||
tānuvāca nṛgo rājā sarvāśca prakṛtīstathā |duḥkhena susamāviṣṭaḥ śrūyatāṃ me samāhitaiḥ || 7.54.6 ||
nāradaḥ parvataścaiva mama dattvā mahadbhayam |gatau tribhuvanaṃ bhadrau vāyubhūtāvaninditau || 7.54.7 ||
kumāro 'yaṃ vasurnāma sa devo 'dyābhiṣicyatām |śvabhraṃ ca yatsukhasparśaṃ kriyatāṃ śilpibhirmama |yatrāhaṃ saṅkṣayiṣyāmi śāpaṃ brāhmaṇaniḥsṛtam || 7.54.8 ||
varṣaghnamekaṃ śvabhraṃ tu himaghnamaparaṃ tathā |grīṣmaghnaṃ tu sukhasparśamekaṃ kurvantu śilpinaḥ || 7.54.9 ||
phalavantaśca ye vṛkṣāḥ puṣpavatyaśca yā latāḥ |viropyantāṃ bahuvidhāśchāyāvantaśca gulminaḥ || 7.54.10 ||
kriyatāṃ ramaṇīyaṃ ca śvabhrāṇāṃ sarvatodiśam |sukhamatra vasiṣyāmi yāvatkālasya paryayaḥ || 7.54.11 ||
puṣpāṇi ca sugandhīni kriyatāṃ teṣu nityaśaḥ |parivārya yathā me syuradhyardhaṃ yojanaṃ tathā || 7.54.12 ||
evaṃ kṛtvā vidhānaṃ sa sandideśa vasaṃ tadā |dharmanityaḥ prajāḥ putra kṣatradharmeṇa pālaya || 7.54.13 ||
pratyakṣaṃ te yathā śāpo dvijābhyāṃ mayi pātitaḥ |naraśreṣṭha saroṣābhyāmaparādhe 'pi tādṛśe || 7.54.14 ||
mā kṛthāstanusantāpaṃ matkṛte 'pi nararṣabha |kṛtāntaḥ kuśalaḥ putra yenāsmi vyasanīkṛtaḥ || 7.54.15 ||
prāptavyānyeva prāpnoti gantavyānyeva gacchati |labdhavyānyeva labhate duḥkhāni ca sukhāni ca || 7.54.16 ||
pūrve jātyantare vatsa mā viṣādaṃ kuruṣva ha || 7.54.17 ||
evamuktvā nṛpastatra sutaṃ rājā mahāyaśāḥ |śvabhraṃ jagāma sukṛtaṃ vāsāya puruṣarṣabha || 7.54.18 ||
evaṃ praviśyaiva nṛpastadānīṃ śvabhraṃ mahāratnavibhūṣitaṃ tat |sampādayāmāsa tadā mahātmā śāpaṃ dvijābhyāṃ hi ruṣā vimuktam || 7.54.19 ||
eṣa te nṛgaśāpasya vistaro 'bhihito mayā |yadyasti śravaṇe śraddhā śṛṇuṣvehāparāṃ kathām || 7.55.1 ||
evamuktastu rāmeṇa saumitriḥ punarabravīt |tṛptirāścaryabhūtānāṃ kathānāṃ nāsti me nṛpa || 7.55.2 ||
lakṣmaṇenaivamuktastu rāma ikṣvākunandanaḥ |kathāṃ paramadharmiṣṭhāṃ vyāhartumupacakrame || 7.55.3 ||
āsīdrājā nimirnāma ikṣvākūṇāṃ mahātmanām |putro dvādaśamo vīrye dharme ca pariniṣṭhitaḥ || 7.55.4 ||
sa rājā vīryasampannaḥ puraṃ devapuropamam |niveśayāmāsa tadā abhyāśe gautamasya tu || 7.55.5 ||
purasya sukṛtaṃ nāma vaijayantamiti śrutam |niveśaṃ yatra rājarṣirnimiścakre mahāyaśāḥ || 7.55.6 ||
tasya buddhiḥ samutpannā niveśya sumahāpuram |yajeyaṃ dīrghasatreṇa pituḥ prahlādayanmanaḥ || 7.55.7 ||
tataḥ pitaramāmantrya ikṣvākuṃ hi manoḥ sutam |vasiṣṭhaṃ varayāmāsa pūrvaṃ brahmarṣisattamam || 7.55.8 ||
anantaraṃ sa rājarṣirnimirikṣvākunandanaḥ |atrimaṅgirasaṃ caiva bhṛguṃ caiva tapodhanam || 7.55.9 ||
tamuvāca vasiṣṭhastu nimiṃ rājarṣisattamam |vṛto 'haṃ pūrvamindreṇa antaraṃ pratipālaya || 7.55.10 ||
anantaraṃ mahāvipro gautamaḥ pratyapūrayat |vasiṣṭho 'pi mahātejā indrayajñamathākarot || 7.55.11 ||
nimistu rājā viprāṃstānsamānīya narādhipaḥ |ayajaddhimavatpārśve svapurasya samīpataḥ |pañcavarṣasahasrāṇi rājā dīkṣāmupāgamat || 7.55.12 ||
indrayajñāvasāne tu vasiṣṭho bhagavanṛṣiḥ |sakāśamāgato rājño hautraṃ kartumaninditaḥ || 7.55.13 ||
tadantaramathāpaśyadgautamenābhipūritam |kopena mahatāviṣṭo vasiṣṭho brahmaṇaḥ sutaḥ || 7.55.14 ||
sa rājño darśanākāṅkṣī muhūrtaṃ samupāviśat |tasminnahani rājarṣirnidrayā 'pahṛto bhṛśam || 7.55.15 ||
tato manyurvasiṣṭhasya prādurāsīnmahātmanaḥ |adarśanena rājarṣervyāhartumupacakrame || 7.55.16 ||
yasmāttvamanyaṃ vṛtavānmāmavajñāya pārthiva |cetanena vinābhūto dehastava bhaviṣyati || 7.55.17 ||
tataḥ prabuddho rājarṣiḥ śrutvā śāpamudāhṛtam |brahmayonimathovāca saṃrambhāt krodhamūrcchitaḥ || 7.55.18 ||
ajānataḥ śayānasya krodhena kaluṣīkṛtaḥ |muktavānmayi śāpāgniṃ yamadaṇḍamivāparam || 7.55.19 ||
tasmāttavāpi brahmarṣe cetanena vinā kṛtaḥ |dehaḥ suruciraprakhyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7.55.20 ||
iti roṣavaśādubhau tadānīmanyonyaṃ śapitau nṛpadvijendrau |sahasaiva babhūvaturvidehau tattulyādhigataprabhāvavantau || 7.55.21 ||
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā lakṣmaṇaḥ paravīrahā |uvāca prāñjalirvākyaṃ rāghavaṃ dīptatejasam || 7.56.1 ||
nikṣiptadehau kākutsya kathaṃ tau dvijapārthivau |punardehena saṃyogaṃ jagmaturdevasammatau || 7.56.2 ||
lakṣmaṇenaivamuktastu rāmaścekṣvākunandanaḥ |pratyuvāca mahātejā lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabhaḥ || 7.56.3 ||
tau parasparaśāpena dehāvutsṛjya dhārmikau |abhūtāṃ nṛpaviprarṣī vāyubhūtau tapodhanau || 7.56.4 ||
aśarīraḥ śarīrasya kṛte 'nyasya mahāmuniḥ |vasiṣṭhaḥ sumahātejā jagāma piturantikam || 7.56.5 ||
so 'bhivādya tataḥ pādau devadevasya dharmavit |pitāmahamathovāca vāyubhūta idaṃ vacaḥ || 7.56.6 ||
bhagavannimiśāpena videhatvamupāgamam |lokanātha mahādeva aṇḍajo 'pi tvamabjajaḥ || 7.56.7 ||
sarveṣāṃ dehahīnānāṃ mahadduḥkhaṃ bhaviṣyati |lupyante sarvakāryaṇi hīnadehasya vai prabho |dehasyānyasya sadbhāve prasādaṃ kartumarhasi || 7.56.8 ||
tamuvāca tato brahmā svayambhūramitaprabhaḥ |mitrāvaruṇajaṃ teja praviśa tvaṃ mahāyaśaḥ || 7.56.9 ||
ayonijastvaṃ bhavitā tatrāpi dvijasattama |dharmeṇa mahatā yuktaḥ punareṣyasi me vaśam || 7.56.10 ||
evamuktastu devena cābhivādya pradakṣiṇam |kṛtvā pitāmahaṃ tūrṇaṃ prayayau varuṇālayam || 7.56.11 ||
tameva kālaṃ mitro 'pi varuṇatvamakārayat |kṣīrodena sahopetaḥ pūjyamānaḥ surottamaiḥ || 7.56.12 ||
etasminneva kāle tu urvaśī paramāpsarāḥ |yadṛcchayā tamuddeśamāyayau sakhibhirvṛtā || 7.56.13 ||
tāṃ dṛṣṭvā rūpasampannāṃ krīḍantīṃ varuṇālaye |āviśatparamo harṣo varuṇaṃ corvaśīkṛte || 7.56.14 ||
sa tāṃ padmapalāśākṣīṃ pūrṇacandranibhānanām |varuṇo varayāmāsa maithunāyāpsarovarām || 7.56.15 ||
pratyuvāca tataḥ sā tu varuṇaṃ prāñjaliḥ sthitā |mitreṇāhaṃ vṛtā sākṣātpūrvameva sureśvara || 7.56.16 ||
varuṇastvabravīdvākyaṃ kandarpaśarapīḍitaḥ |idaṃ tejaḥ samutsrakṣye kumbhe 'smindevanirmite || 7.56.17 ||
evamutsṛjya suśroṇi tvayyahaṃ varavarṇini |kṛtakāmo bhaviṣyāmi yadi necchasi saṅgamam || 7.56.18 ||
tasya tallokapālasya varuṇasya subhāṣitam |urvaśī paramaprītā śrutvā vākyamuvāca ha || 7.56.19 ||
kāmametadbhavatvevaṃ hṛdayaṃ me tvayi sthitam |bhāvaścāpyadhikastubhyaṃ deho mitrasya tu prabho || 7.56.20 ||
urvaśyā evamuktastu retastanmahadadbhutam |jvaladagniśikhāprakhyaṃ tasminkumbhe hyapāsṛjat || 7.56.21 ||
urvaśī tvagamattatra mitro vai yatra devatā |tāṃ tu mitraḥ susaṅkramya urvaśīmidamabravīt || 7.56.22 ||
mayā nimantritā pūrvaṃ kasmāttvamavasarjitā |patimanyaṃ vṛtavatī tasmāttvaṃ duṣṭacāriṇī || 7.56.23 ||
anena duṣkṛtena tvaṃ matkrodhakaluṣīkṛtā |manuṣyalokamāsthāya kañcitkālaṃ nivatsyasi || 7.56.24 ||
budhasya putro rājarṣiḥ kāśīrājaḥ purūravāḥ |tamadya gaccha durbuddhe sa te bhartā bhaviṣyati || 7.56.25 ||
tataḥ sā śāpadoṣeṇa purūravasamabhyagāt |pratiyāte purūravaṃ budhasyātmajamaurasam || 7.56.26 ||
tasya jajñe tataḥ śrīmānāyuḥ putro mahābalaḥ |nahuṣo yasya putrastu babhūvendrasamadyutiḥ || 7.56.27 ||
vajramutsṛjya vṛtrāya bhrānte 'tha tridiveśvare |śataṃ varṣasahasrāṇi yenendratvaṃ praśāsitam || 7.56.28 ||
sā tena śāpena jagāma bhūmiṃ tadorvaśī cārudatī sunetrā |bahūni varṣāṇyavasacca subhrūḥ śāpakṣayādindrasado yayau ca || 7.56.29 ||
tāṃ śrutvā divyasaṅkāśāṃ kathāmadbhutadarśanām |lakṣmaṇaḥ paramaprīto rāghavaṃ vākyamabravīt || 7.57.1 ||
nikṣiptadehau kākutstha kathaṃ tau dvijapārthivau |punardehena saṃyogaṃ jagmurdevasammatau || 7.57.2 ||
tasya tadbhāṣitaṃ śrutvā rāmaḥ satyaparākramaḥ |tāṃ kathāṃ kathayāmāsa vasiṣṭhasya mahātmanaḥ || 7.57.3 ||
yastu kumbho raghuśreṣṭha tejaḥpūrṇo mahātmanoḥ |tasmiṃstejomayau viprau sambhūtāvṛṣisattamau || 7.57.4 ||
pūrvaṃ samabhavattatra hyagastyo bhagavānṛṣiḥ |nāhaṃ sutastavetyuktvā mitraṃ tasmādapākramat || 7.57.5 ||
taddhi tejastu mitrasya urvasyāḥ pūrvamāhitam |tasminsamabhavatkumbhe tattejo yatra vāruṇam || 7.57.6 ||
kasyacittvatha kālasya mitrāvaruṇasambhavaḥ |vasiṣṭhastejasā yukto jajñe ikṣvākudaivatam || 7.57.7 ||
tamikṣvākurmahātejā jātamātramaninditam |vavre purodhasaṃ saumya vaṃśasyāsya bhavāya naḥ || 7.57.8 ||
evaṃ tvapūrvadehasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |kathito nirgamaḥ saumya nimeḥ śṛṇu yathā 'bhavat || 7.57.9 ||
dṛṣṭvā videhaṃ rājānamṛṣayaḥ sarva eva te |taṃ ca te yojayāmāsuryāgadīkṣāṃ manīṣiṇaḥ || 7.57.10 ||
taṃ ca dehaṃ narendrasya rakṣanti sma dvijottamāḥ |gandhairmālyaiśca vastraiśca paurabhṛtyasamanvitāḥ || 7.57.11 ||
tato yajñe samāpte tu bhṛgustatredamabravīt |ānayiṣyāmi te cetastuṣṭo 'smi tava pārthiva || 7.57.12 ||
suprītāśca surāḥ sarve nimeścetastathābruvan |varaṃ varaya rājarṣe kva te ceto nirūpyatām || 7.57.13 ||
evamuktaḥ suraiḥ sarvairnimeścetastadābravīt |netreṣu sarvabhūtānāṃ vaseyaṃ surasattamāḥ || 7.57.14 ||
bāḍhamityeva vibudhā nimeścetastadā 'bruvan |netreṣu sarvabhūtānāṃ vāyubhūtaścariṣyasi || 7.57.15 ||
tvatkṛte ca nimiṣyanti cakṣūṃṣi pṛthivīpate |vāyubhūtena caratā viśramārthaṃ muhurmuhuḥ || 7.57.16 ||
evamuktvā tu vibudhāḥ sarve jagmuryathāgatam |ṛṣayo 'pi mahātmāno nimerdehaṃ samāharan || 7.57.17 ||
araṇiṃ tatra nikṣipya mathanaṃ cakrurojasā |mantrahomairmahātmānaḥ putrahetornimestadā || 7.57.18 ||
araṇyāṃ mathyāmānāyāṃ prādurbhūto mahātapāḥ |mathanānmithirityāhurjananājjanako 'bhavat |yasmādvidehātsambhūto vaidehastu tataḥ smṛtaḥ || 7.57.19 ||
evaṃ videharājaśca janakaḥ pūrvako 'bhavat |mithirnāma mahātejāstenāyaṃ maithilo 'bhavat || 7.57.20 ||
evaṃ bruvati rāme tu lakṣmaṇaḥ paravīrahā |pratyuvāca mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā || 7.58.1 ||
mahadadbhutamāścaryaṃ videhasya purātanam |nirvṛttaṃ rājaśārdūla vasiṣṭhasya nimessaha || 7.58.2 ||
nimistu kṣatriyaḥ śūro viśeṣeṇa ca dīkṣitaḥ |na kṣamāṃ kṛtavānrājā vasiṣṭhasya mahātmanaḥ || 7.58.3 ||
evamuktastu tenāyaṃ śrīmān kṣatriyapuṅgavaḥ |uvāca lakṣmaṇaṃ vākyaṃ sarvaśāstraviśāradam || 7.58.4 ||
rāmo ramayatāṃ śreṣṭho bhrātaraṃ dīptatejasam |na sarvatra kṣamā vīra puruṣeṣu pradṛśyate || 7.58.5 ||
saumitre duḥsaho roṣo yathā kṣānto yayātinā |sattvānugaṃ puraskṛtya tannibodha samāhitaḥ || 7.58.6 ||
nahuṣasya suto rājā yayātiḥ pauravardhanaḥ |tasya bhāryādvayaṃ saumya rūpeṇāpratimaṃ bhuvi || 7.58.7 ||
ekā tu tasya rājarṣernāhuṣasya puraskṛtā |śarmiṣṭhā nāma daiteyī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ || 7.58.8 ||
anyā tūśanasaḥ patnī yayāteḥ puruṣarṣabha |na tu sā dayitā rājño devayānī sumadhyamā || 7.58.9 ||
tayoḥ putrau tu sambhūtau rūpavantau samāhitau |śarmiṣṭhā 'janayatpūruṃ devayānī yaduṃ tadā || 7.58.10 ||
pūrustu dayito rājño guṇairmātṛkṛtena ca |tato duḥkhasamāviṣṭo yadurmātaramabravīt || 7.58.11 ||
bhārgavasya kule jātā devasyākliṣṭakarmaṇaḥ |sahase hṛdgataṃ duḥkhamavamānaṃ ca duḥsaham || 7.58.12 ||
āvāṃ ca sahitau devi praviśāva hutāśanam |rājā tu ramatāṃ sārdhaṃ daityaputryā bahukṣapāḥ || 7.58.13 ||
yadi vā sahanīyaṃ te māmanujñātumarhasi |kṣama tvaṃ na kṣamiṣye 'haṃ mariṣyāmi na saṃśayaḥ || 7.58.14 ||
putrasya bhāṣitaṃ śrutvā paramārtasya rodataḥ |devayānī tu saṅkruddhā sasmāra pitaraṃ tadā || 7.58.15 ||
iṅgitaṃ tadabhijñāya duhiturbhārgavastadā |āgatastvaritaṃ tatra devayānī tu yatra sā || 7.58.16 ||
dṛṣṭvā cāprakṛtisthāṃ tāmaprahṛṣṭāmacetanām |pitā duhitaraṃ vākyaṃ kimetaditi cābravīt || 7.58.17 ||
pṛcchantamasakṛttaṃ vai bhārgavaṃ dīptatejasam |devayānī tu saṅkruddhā pitaraṃ vākyamabravīt || 7.58.18 ||
ahamagniṃ viṣaṃ tīkṣṇamapo vā munisattama |bhakṣayiṣye pravekṣyāmi na tu śakṣyāmi jīvitum || 7.58.19 ||
na māṃ tvamavajānīṣe duḥkhitāmavamānitām |vṛkṣasyāvajñayā brahmaṃśchidyante vṛkṣajīvinaḥ || 7.58.20 ||
avajñayā ca rājarṣiḥ paribhūya ca bhārgava |mayyavajñāṃ prayuṅkte hi na ca māṃ bahu manyate || 7.58.21 ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā kopenābhipariplutaḥ |vyāhartumupacakrāma bhārgavo nahuṣātmajam || 7.58.22 ||
yasmānmāmavajānīṣe nāhuṣa tvaṃ durātmavān |jarayā parayā jīrṇaḥ śaithilyamupayāsyasi || 7.58.23 ||
evamuktvā duhitaraṃ samāśvāsya ca bhārgavaḥ |punarjagāma brahmarṣirbhavanaṃ svaṃ mahāyaśāḥ || 7.58.24 ||
sa evamuktvā dvijapuṅgavāgryaḥ sutāṃ samāśvāsya ca devayānīm |punaryayau sūryasamānatejā dattvā ca śāpaṃ nahuṣātmajāya || 7.58.25 ||
śrutvā tūśanasaṃ kruddhaṃ tadā ' 'rto nahuṣātmajaḥ |jarāṃ paramikāṃ prāpya yaduṃ vacanamabravīt || 7.59.1 ||
yado tvamasi dharmajño madarthaṃ pratigṛhyatām |jarāṃ paramikāṃ putra bhogai raṃsye mahāyaśaḥ || 7.59.2 ||
na tāvatkṛtakṛtyo 'smi viṣayeṣu nararṣabha |anubhūya tadā kāmaṃ tataḥ prāpsyāmyahaṃ jarām || 7.59.3 ||
yadustadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca nararṣabham |putraste dayitaḥ pūruḥ pratigṛhṇātu vai jarām || 7.59.4 ||
bahiṣkṛto 'hamartheṣu sannikarṣācca pārthiva |pratigṛhṇātu vai rājanka sahāśnāti bhojanam || 7.59.5 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā pūrumathābravīt |iyaṃ jarā mahābāho madarthaṃ pratigṛhyatām || 7.59.6 ||
nāhuṣeṇaivamuktastu pūruḥ prāñjalirabravīt |dhanyo 'smyanugṛhīto 'smi śāsane 'smi tava sthitaḥ || 7.59.7 ||
pūrorvacanamājñāya nāhuṣaḥ parayā mudā |praharṣamatulaṃ lebhe jarāṃ saṅkrāmayacca tām || 7.59.8 ||
tataḥ sa rājā taruṇaḥ prāpya yajñānsahasraśaḥ |bahuvarṣasahasrāṇi pālayāmāsa medinīm || 7.59.9 ||
atha dīrghasya kālasya rājā pūrumathābravīt |ānayasva jarāṃ putra nyāsaṃ niryātayasva me || 7.59.10 ||
nyāsabhūtā mayā putra tvayi saṅkrāmitā jarā |tasmātpratigrahīṣyāmi tāṃ jarāṃ mā vyathāṃ kṛthāḥ || 7.59.11 ||
prītaścāsmi mahābāho śāsanasya pratigrahāt |tvāṃ cāhamabhiṣekṣyāmi prītiyukto narādhipam || 7.59.12 ||
evamuktvā sutaṃ pūruṃ yayātirnahuṣātmajaḥ |devayānīsutaṃ kruddho rājā vākyamuvāca ha || 7.59.13 ||
rākṣasastvaṃ mayā jātaḥ putrarūpo durāsadaḥ |pratihaṃsi mamājñāṃ yat prajārthe viphalo bhava || 7.59.14 ||
pitaraṃ gurubhūtaṃ māṃ yasmāttvamavamanyase |rākṣasānyātudhānāṃstvaṃ janayiṣyasi dāruṇān || 7.59.15 ||
na tu somakulotpanne vaṃśe sthāsyati durmateḥ |vaṃśo 'pi bhavatastulyo durvinīto bhaviṣyati || 7.59.16 ||
tamevamuktvā rājarṣiḥ pūruṃ rājyavivardhanam |abhiṣekeṇa sampūjya āśramaṃ praviveśa ha || 7.59.17 ||
tataḥ kālena mahatā diṣṭāntamupajagmivān |tridivaṃ saṅgato rājā yayātirnahuṣātmajaḥ || 7.59.18 ||
pūruścakāra tadrājyaṃ dharmeṇa mahatā vṛtaḥ |pratiṣṭhāne puravare kāśirājye mahāyaśāḥ || 7.59.19 ||
yadustu janayāmāsa yātudhānānsahasraśaḥ |pure krauñcavane durge rājavaṃśabahiṣkṛtaḥ || 7.59.20 ||
eṣa tūśanasā muktaḥ śāpotsargo yayātinā |dhāritaḥ kṣatradharmeṇa yannimiśca na cakṣame || 7.59.21 ||
etatte sarvamākhyātaṃ darśanaṃ sarvakāriṇām |anuvartāmahe saumya doṣo na syādyathā nṛge || 7.59.22 ||
iti kathayati rāme candratulyānane ca praviralataratāraṃ vyoma jajñe tadānīm |aruṇakiraṇaraktā digbabhau caiva pūrvā kusumarasavimuktaṃ vastramākuṇṭhiteva || 7.59.23 ||
tayoḥ saṃvadatorevaṃ rāmalakṣmaṇayostadā |vāsantikī niśā prāptā na śītā na ca gharmadā || 7.60.1 ||
tataḥ prabhāte vimale kṛtapaurvāhṇikakriyaḥ |abhicakrāma kākutstho darśanaṃ paurakāryavit || 7.60.2 ||
tataḥ sumantrastvāgamya rāghavaṃ vākyamabravīt |ete pratihatā rājandvāri tiṣṭhanti tāpasāḥ || 7.60.3 ||
bhārgavacyavanaṃ caiva puraskṛtya maharṣayaḥ |darśanaṃ te mahārājñaścodayanti kṛtatvarāḥ |prīyamāṇā naravyāghra yamunātīravāsinaḥ || 7.60.4 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmaḥ provāca dharmavit |praveśyantāṃ mahābhāgā bhārgavapramukhā dvijāḥ || 7.60.5 ||
rājñastvājñāṃ puraskṛtya dvāḥstho mūrdhni kṛtāñjaliḥ |praveśayāmāsa tadā tāpasānsudurāsadān || 7.60.6 ||
śataṃ samadhikaṃ tatra dīpyamānaṃ svatejasā |praviṣṭaṃ rājabhavanaṃ tāpasānāṃ mahātmanām || 7.60.7 ||
te dvijāḥ pūrṇakalaśaiḥ sarvatīrthāmbusatkṛtaiḥ |gṛhītvā phalamūlaṃ ca rāmasyābhyāharanbahu || 7.60.8 ||
pratigṛhya tu tatsarvaṃ rāmaḥ prītipuraskṛtaḥ |tīrthodakāni sarvāṇi phalāni vividhāni ca || 7.60.9 ||
uvāca ca mahābāhuḥ sarvāneva mahāmunīn |imānyāsanamukhyāni yathārhamupaviśyatām || 7.60.10 ||
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā sarva eva maharṣayaḥ |bṛsīṣu rucirākhyāsu niṣeduḥ kāñcanīṣu te || 7.60.11 ||
upaviṣṭānṛṣīṃstatra dṛṣṭvā parapurañjayaḥ |prayataḥ prāñjalirbhūtvā rāghavo vākyamabravīt || 7.60.12 ||
kimāgamanakāryaṃ vaḥ kiṃ karomi samāhitaḥ |ājñāpyo 'haṃ maharṣīṇāṃ sarvakāmakaraḥ sukham || 7.60.13 ||
idaṃ rājyaṃ ca sakalaṃ jīvitaṃ ca hṛdi sthitam |sarvametaddvidārthaṃ me satyametadbravīmi vaḥ || 7.60.14 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sādhukāro mahānabhūt |ṛṣīṇāmugratapasāṃ yamunātīravāsinām || 7.60.15 ||
ūcuśca te mahātmāno harṣeṇa mahatā vṛtāḥ |upapannaṃ naraśreṣṭha tavaiva bhuvi nānyataḥ || 7.60.16 ||
bahavaḥ pārthivā rājannatikrāntā mahābalāḥ |kāryasya gauravaṃ matvā pratijñāṃ nābhyarocayan || 7.60.17 ||
tvayā punarbrāhmaṇagauravādiyaṃ kṛtā pratijñā hyanavekṣya kāraṇam |tataśca kartā hyasi nātra saṃśayo mahābhayātऺtrātumṛṣīṃstvamarhasi || 7.60.18 ||
evaṃ bruvadbhirṛṣibhiḥ kākutstho vākyamabravīt |kiṃ kāryaṃ brūta munayo bhayaṃ tāvadapaitu vaḥ || 7.61.1 ||
tathā bruvati kākutsthe bhārgavo vākyamabravīt |bhayānāṃ śṛṇu yanmūlaṃ deśasya ca nareśvara || 7.61.2 ||
pūrvaṃ kṛtayuge rājandaiteyaḥ sumahābalaḥ |lolāputro 'bhavajjyeṣṭho madhurnāma mahāsuraḥ || 7.61.3 ||
brahmaṇyaśca śaraṇyaśca buddhyā ca pariniṣṭhitaḥ |suraiśca paramodāraiḥ prītistasyātulā 'bhavat || 7.61.4 ||
sa madhurvīryasampanno dharme ca susamāhitaḥ |bahuvarṣasahasrāṇi rudraprītyā 'karottapaḥ || 7.61.5 ||
rudraḥ prīto 'bhavattasmai varaṃ dātuṃ yayau ca saḥ |bahumānācca rudreṇa dattastasyādbhuto varaḥ || 7.61.6 ||
śūlaṃ śūlādviniṣkṛṣya mahāvīryaṃ mahāprabham |dadau mahātmā suprīto vākyaṃ caitaduvāca ha || 7.61.7 ||
tvayāyamatulo dharmo matprasādakaraḥ kṛtaḥ |prītyā paramayā yukto dadāmyāyudhamuttamam || 7.61.8 ||
yāvatsuraiśca vipraiśca na virudhyermahāsura |tāvacchūlaṃ tavedaṃ syādanyathā nāśamepyati || 7.61.9 ||
yaśca tvāmabhiyuñjīta yuddhāya vigatajvaraḥ |taṃ śūlo bhasmasātkṛtvā punareṣyati te karam || 7.61.10 ||
evaṃ rudrādvaraṃ labdhvā bhūya eva mahāsuraḥ |praṇipatya mahādevaṃ vākyametaduvāca ha || 7.61.11 ||
bhagavanmama vaṃśasya śūlametadanuttamam |bhavettu satataṃ deva surāṇāmīśvaro hyasi || 7.61.12 ||
taṃ bruvāṇaṃ madhuṃ devaḥ sarvabhūtapatiḥ śivaḥ |pratyuvāca mahātejā naitadevaṃ bhaviṣyati || 7.61.13 ||
mā bhūtte viphalā vāṇī matprasādakṛtā śubhā |bhavataḥ putramekaṃ tu śūlametadbhajiṣyate || 7.61.14 ||
yāvatkarasthaḥ śūlo 'yaṃ bhaviṣyati sutasya te |avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ śūlahasto bhaviṣyati || 7.61.15 ||
evaṃ madhurvaraṃ labdhvā devātsumahadadbhutam |bhavanaṃ so 'suraśreṣṭhaḥ kārayāmāsa suprabham || 7.61.16 ||
tasya patnī mahābhāgā priyā kumbhīnasīti yā |viśvāvasorapatyaṃ sā hyanalāyāṃ mahāprabhā || 7.61.17 ||
tasyāḥ putro mahāvīryo lavaṇo nāma dāruṇaḥ |bālyātprabhṛti duṣṭātmā pāpānyeva samācarat || 7.61.18 ||
taṃ putraṃ durvinītaṃ tu dṛṣṭvā krodhasamanvitaḥ |madhuḥ sa śokamāpede na cainaṃ kiñcidabravīt || 7.61.19 ||
sa vihāya tvimaṃ lokaṃ praviṣṭo varuṇālayam |śūlaṃ niveśya lavaṇe varaṃ tasmai nyavedayat || 7.61.20 ||
sa prabhāveṇa śūlasya daurātmyenātmanastathā |santāpayati lokāṃstrīnviśeṣeṇa ca tāpasān || 7.61.21 ||
evaṃprabhāvo lavaṇaḥ śūlaṃ caiva tathāvidham |śrutvā pramāṇaṃ kākutstha tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ || 7.61.22 ||
bahavaḥ pārthivā rāma bhayārtairṛṣibhiḥ purā |abhayaṃ yācitā vīra trātāraṃ na ca vidmahe || 7.61.23 ||
te vayaṃ rāvaṇaṃ śrutvā hataṃ sabalavāhanam |trātāraṃ vidmahe tāta nānyaṃ bhuvi narādhipam |tatparitrātumicchāmo lavaṇādbhayapīḍitān || 7.61.24 ||
iti rāma niveditaṃ tu te bhayajaṃ kāraṇamutthitaṃ ca yat |vinivārayituṃ bhavānkṣamaḥ kuru taṃ kāmamahīnavikrama || 7.61.25 ||
tathokte tānṛṣīnrāmaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |kimāhāraḥ kimācāro lavaṇaḥ kva ca vartate || 7.62.1 ||
rāghavasya vacaḥ śrutvā ṛṣayaḥ sarva eva te |tato nivedayāmāsurlavaṇo vavṛdhe yathā || 7.62.2 ||
āhāraḥ sarvasattvāni viśeṣeṇa ca tāpasāḥ |ācāro raudratā nityaṃ vāso madhuvane tathā || 7.62.3 ||
hatvā bahusahasrāṇi siṃhavyāghramṛgadvipān |mānuṣāṃścaiva kurute nityamāhāramāhnikam || 7.62.4 ||
tato 'ntarāṇi sattvāni khādate sa mahābalaḥ |saṃhāre samanuprāpte vyāditāsya ivāntakaḥ || 7.62.5 ||
tacchrutvā rāghavo vākyamuvāca sa mahāmunīn |ghātayiṣyāmi tadrakṣo hyapagacchatu vo bhayam || 7.62.6 ||
pratijñāya tathā teṣāṃ munīnāmugratejasām |sa bhrāta'nsahitānsarvānuvāca raghunandanaḥ || 7.62.7 ||
ko hantā lavaṇaṃ vīraḥ kasyāṃśaḥ sa vidhīyatām |bharatasya mahābāhoḥ śatrughnasya ca dhīmataḥ || 7.62.8 ||
rāghaveṇaivamuktastu bharato vākyamabravīt |ahamenaṃ vadhiṣyāmi mamāṃśaḥ sa vidhīyatām || 7.62.9 ||
bharatasya vacaḥ śrutvā dhairyaśauryasamanvitam |lakṣmaṇāvarajastasthau hitvā sauvarṇamāsanam || 7.62.10 ||
śatrughnastvabravīdvākyaṃ praṇipatya narādhipam |kṛtakarmā mahābāhurmadhyamo raghunandanaḥ || 7.62.11 ||
āryeṇa hi purā śūnyā tvayodhyā paripālitā |santāpaṃ hṛdaye kṛtvā āryasyāgamanaṃ prati || 7.62.12 ||
duḥkhāni ca bahūnīha hyanubhūtāni pārthiva |śayāno duḥkhaśayyāsu nandigrāme 'vasatpurā || 7.62.13 ||
phalamūlāśano bhūtvā jaṭī cīradharastathā |anubhūyedṛśaṃ duḥkhameṣa rāghavanandanaḥ |preṣye mayi sthite rājanna bhūyaḥ kleśamāpnuyāt || 7.62.14 ||
tathā bruvati śatrughne rāghavaḥ punarabravīt |evaṃ bhavatu kākutstha kriyatāṃ mama śāsanam || 7.62.15 ||
rājye tvāmabhiṣekṣyāmi madhostu nagare śubhe |niveśaya mahābāho bharataṃ yadyavekṣase || 7.62.16 ||
śūrastvaṃ kṛtavidyaśca samarthaśca niveśane || 7.62.17 ||
yo hi śatruṃ samutpāṭya pārthivasya punaḥ kṣaye |na vidhatte nṛpaṃ tatra narakaṃ sa hi gacchati || 7.62.18 ||
sa tvaṃ hatvā madhusutaṃ lavaṇaṃ pāpaniścayam |rājyaṃ praśādhi dharmeṇa vākyaṃ me yadyavekṣase || 7.62.19 ||
uttaraṃ ca na vaktavyaṃ śūra vākyāntare mama |bālena pūrvajasyājñā kartavyā nātra saṃśayaḥ || 7.62.20 ||
abhiṣekaṃ ca kākutstha pratīcchasva mayodyatam |vasiṣṭhapramukhairviprairvidhimantrapuraskṛtam || 7.62.21 ||
evamuktastu rāmeṇa parāṃ vrīḍāmupāgamat |śatrughno vīryasampanno mandaṃ mandamuvāca ha || 7.63.1 ||
adharmaṃ vidma kākutstha hyasminnarthe nareśvara |kathaṃ tiṣṭhatsu jyeṣṭheṣu kanīyānabhiṣicyate || 7.63.2 ||
avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca śāsanaṃ puruṣarṣabha |tava caiva mahābhāga śāsanaṃ duratikramam || 7.63.3 ||
tvatto mayā śrutaṃ vīra śrutibhyaśca mayā śrutam |nottaraṃ hi mayā vācyaṃ madhyame pratijānati || 7.63.4 ||
vyāhṛtaṃ durvaco ghoraṃ hantāsmi lavaṇaṃ mṛdhe |tasyaivaṃ me duruktasya durgatiḥ puruṣarṣabha || 7.63.5 ||
uttaraṃ nahi vaktavyaṃ jyeṣṭhenābhihite punaḥ |adharmasahitaṃ caiva paralokavivarjitam || 7.63.6 ||
so 'haṃ dvitīyaṃ kākutstha na vakṣyāmi tavottaram |mā dvitīyena daṇḍo vai nipatenmayi mānada || 7.63.7 ||
kāmakāro hyahaṃ rājaṃstavāsmi puruṣarṣabha |adharmaṃ jahi kākutstha matkṛte raghunandana || 7.63.8 ||
evamukte tu śūreṇa śatrughnena mahātmanā |uvāca rāmaḥ saṃhṛṣṭo bharataṃ lakṣmaṇaṃ tathā || 7.63.9 ||
sambhārānabhiṣekasya ānayadhvaṃ samāhitāḥ |adyaiva puruṣavyāghramabhiṣekṣyāmi rāghavam || 7.63.10 ||
purohitaṃ ca kākutsthaṃ naigamānṛtvijastathā |mantriṇaścaiva tānsarvānānayadhvaṃ mamājñayā || 7.63.11 ||
rājñaḥ śāsanamājñāya tathā 'kurvanmahārathāḥ |abhiṣekasamārambhaṃ puraskṛtya purodhasam |praviṣṭā rājabhavanaṃ rājāno brāhmaṇāstathā || 7.63.12 ||
tatho 'bhiṣeko vavṛdhe śatrughnasya mahātmanaḥ |sampraharṣakaraḥ śrīmānrāghavasya purasya ca || 7.63.13 ||
abhiṣiktastu śatrughno babhau cādityasannibhaḥ |abhiṣiktaḥ purā skandaḥ sendrairiva marudgaṇaiḥ || 7.63.14 ||
abhiṣikte tu śatrughne rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |paurāḥ pramuditāścāsanbrāhmaṇāśca bahuśrutāḥ || 7.63.15 ||
kausalyā ca sumitrā ca maṅgalaṃ kekayī tathā |cakrustā rājabhavane yāścānyā rājayoṣitaḥ || 7.63.16 ||
ṛṣayaśca mahātmāno yamunātīravāsinaḥ |hataṃ lavaṇamāśaṃsuḥ śatrughnasyābhiṣecanāt || 7.63.17 ||
tato 'bhiṣiktaṃ śatrughnamaṅkamāropya rāghavaḥ |uvāca madhurāṃ vāṇīṃ tejastasyābhipūrayan || 7.63.18 ||
ayaṃ śarastvamoghaste divyaḥ parapurañjayaḥ |anena lavaṇaṃ saumya hantā 'si raghunandana || 7.63.19 ||
sṛṣṭaḥ śaro 'yaṃ kākutstha yadā śete mahārṇave || 7.63.20 ||
svayambhūrajito devo yannāpaśyansurāsurāḥ |adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tenāyaṃ tu śarottamaḥ || 7.63.21 ||
sṛṣṭaḥ krodhābhibhūtena vināśārthaṃ durātmanoḥ |madhukaiṭabhayorvīra vighāte vartamānayoḥ |sraṣṭukāmena lokāṃstrīṃstau cānena hatau yudhi || 7.63.22 ||
tau hatvā janabhogārthaṃ kaiṭabhaṃ tu madhuṃ tathā |anena śaramukhyena tato lokāṃścakāra saḥ || 7.63.23 ||
nāyaṃ mayā śaraḥ pūrvaṃ rāvaṇasya vadhārthinā |muktaḥ śatrughna bhūtānāṃ mahāṃstrāso bhavediti || 7.63.24 ||
yacca tasya mahacchūlaṃ tryambakeṇa mahātmanā |dattaṃ śatruvināśāya madhorāyudhamuttamam || 7.63.25 ||
sa taṃ nikṣipya bhavane pūjyamāna punaḥ punaḥ |diśaḥ sarvāḥ samāsādya prāpnotyāhāramuttamam || 7.63.26 ||
yadā tu yuddhamākāṅkṣan kaścidenaṃ samāhvayet |tadā śūlaṃ gahītvā taṃ bhasma rakṣaḥ karoti hi || 7.63.27 ||
sa tvaṃ puruṣaśārdūla tamāyudhavinākṛtam |apraviṣṭaṃ puraṃ pūrvaṃ dvāri tiṣṭha dhṛtāyudhaḥ || 7.63.28 ||
apraviṣṭaṃ ca bhavanaṃ yuddhāya puruṣarṣabha |āhvayethā mahābāho tato hantāsi rākṣasam || 7.63.29 ||
anyathā kriyamāṇe tu avadhyaḥ sa bhaviṣyati |yadi tvevaṃ kṛte vīra vināśamupayāsyati || 7.63.30 ||
etatte sarvamākhyātaṃ śūlasya ca viparyayaḥ |śrīmataḥ śitikaṇṭhasya kṛtyaṃ hi duratikramam || 7.63.31 ||
evamuktvā ca kākutsthaṃ praśasya ca punaḥ punaḥ |punarevāparaṃ vākyamuvāca raghunandanaḥ || 7.64.1 ||
imānyaśvasahasrāṇi catvāri puruṣarṣabha |rathānāṃ dve sahasre ca gajānāṃ śatamuttamam || 7.64.2 ||
antarā paṇavīthyaśca nānāpaṇyopaśobhitāḥ |anugacchantu kākutsthaṃ tathaiva naṭanartakāḥ || 7.64.3 ||
hiraṇyasya suvarṇasya niyutaṃ puruṣarṣabha |ādāya gaccha śatrughna paryāptadhanavāhanaḥ || 7.64.4 ||
balaṃ ca subhṛtaṃ vīra hṛṣṭapuṣṭamanuddhatam |sambhāṣāsampradānena rañjayasva nagettama || 7.64.5 ||
na hyarthāstatra tiṣṭhanti na dārā na ca bāndhavāḥ |suprīto bhṛtyavargaśca yatra tiṣṭhasi rāghava || 7.64.6 ||
tato hṛṣṭajanākīrṇāṃ prasthāpya mahatīṃ camūm |eka eva dhanuṣpāṇirgaccha tvaṃ madhuno vanam || 7.64.7 ||
yathā tvāṃ na prajānāti gacchantaṃ yuddhakāṅkṣiṇam |lavaṇastu madhoḥ putrastathā gaccheraśaṅkitam || 7.64.8 ||
na tasya mūtyuranyo 'sti kaściddhi puruṣarṣabha |darśanaṃ yo 'bhigaccheta sa vadhyo lavaṇena hi || 7.64.9 ||
sa hi grīṣmo 'payāte tu varṣārātra upāgate |hanyāstvaṃ lavaṇaṃ saumya sahi kālo 'sya durmateḥ || 7.64.10 ||
maharṣīṃstu puratkṛtya prayāntu tava saunikāḥ |yathā grīṣmāvaśeṣeṇa tareyurjāhnavījalam || 7.64.11 ||
tatra sthāpya balaṃ sarvaṃ nadītīre samāhitaḥ |agrato dhanuṣā sārdhaṃ gaccha tvaṃ laghuvikramaḥ || 7.64.12 ||
evamuktastu rāmeṇa śatrughnastānmahābalān |senāmukhyānsamānīya tato vākyamuvāca ha || 7.64.13 ||
ete vo gaṇitā vāsā yatra tatra nivatsyatha |sthātavyaṃ cāvirodhena yathā bādhā na kasyacit || 7.64.14 ||
tathā tāṃstu samājñāpya prasthāpya ca mahadbalam |kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ cābhyavādayat || 7.64.15 ||
rāmaṃ pradakṣiṇīkṛtya śirasā 'bhipraṇamya ca |rāmeṇa cābhyanujñātaḥ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ || 7.64.16 ||
lakṣmaṇaṃ bharataṃ caiva praṇipatya kṛtāñjaliḥ |purohitaṃ vasiṣṭhaṃ ca śatrughnaḥ prayatātmavān |pradakṣiṇamatho kṛtvā nirjagāma mahābalaḥ || 7.64.17 ||
prasthāpya senāmatha so 'gratastadā gajendravājipravaraughasaṅkulām |upāsa māsaṃ tu narendrapārśvatastvatha prayāto raghuvaṃśavardhanaḥ || 7.64.18 ||
prasthāpya ca balaṃ sarvaṃ māsamātroṣitaḥ pathi |eka evāśu śatrughno jagāma tvaritaṃ tadā || 7.65.1 ||
dvirātramantare śūra uṣya rāghavanandanaḥ |vālmīkerāśramaṃ puṇyamagacchadvāsamuttamam || 7.65.2 ||
so 'bhivādya mahātmānaṃ vālmīkiṃ munisattamam |kṛtāñjaliratho bhūtvā vākyametaduvāca ha || 7.65.3 ||
bhagavanvastumicchāmi guroḥ kṛtyādihāgataḥ |śvaḥ prabhāte gamiṣyāmi pratīcīṃ vāruṇīṃ diśam || 7.65.4 ||
śatrughnasya vacaḥ śrutvā prahasya munipuṅgavaḥ |pratyuvāca mahātmānaṃ svāgataṃ te mahāyaśaḥ || 7.65.5 ||
svamāśramamidaṃ saumya rāghavāṇāṃ kulasya hi |āsanaṃ pādyamardhyaṃ ca nirviśaṅkaḥ pratīccha me || 7.65.6 ||
pratigṛhya tadā pūjāṃ phalamūlaṃ ca bhojanam |bhakṣayāmāsa kākutsthastṛptiṃ ca paramāṃ gataḥ || 7.65.7 ||
sa bhuktvā phalamūlaṃ ca maharṣiṃ tamuvāca ha |iyaṃ yajñavibhūtiste kasyāśramasamīpataḥ || 7.65.8 ||
tattasya bhāṣitaṃ śrutvā vālmīkirvākyamabravīt |śatrughna śṛṇu yasyedaṃ babhūvāyatanaṃ purā || 7.65.9 ||
yuṣmākaṃ pūrvako rājā saudāsastasya bhūpateḥ |putro vīrasaho nāma vīryavānatidhārmikaḥ || 7.65.10 ||
sa bāla eva saudāso mṛgayāmupacakrame |cañcūryamāṇaṃ dadṛśe sa śūro rākṣasadvayam || 7.65.11 ||
śārdūlarūpiṇau ghorau mṛgānbahusahasraśaḥ |bhakṣamāṇāvasantuṣṭau paryāptiṃ naiva jagmatuḥ || 7.65.12 ||
sa tu tau rākṣasau dṛṣṭvā nirmṛgaṃ ca vanaṃ kṛtam |krodhena mahatā ' 'viṣṭo jaghānaikaṃ maheṣuṇā || 7.65.13 ||
vinipātya tamekaṃ tu saudāsaḥ puruṣarṣabhaḥ |vijvaro vigatāmārṣo hataṃ rakṣo hyudaikṣata || 7.65.14 ||
nirīkṣamāṇaṃ taṃ dṛṣṭvā sahāyaṃ tasya rakṣasaḥ |santāpamakarodghoraṃ saudāsaṃ cedamabravīt || 7.65.15 ||
yasmādanaparādhaṃ tvaṃ sahāyaṃ mama jaghnivān |tasmāttavāpi pāpiṣṭha pradāsyāmi pratikriyām || 7.65.16 ||
evamuktvā tu tadrākṣastatraivāntaradhīyata |kālaparyāyayogena rājā mitrasaho 'bhavat || 7.65.17 ||
rājāpi yajate yajñamasyāśramasamīpataḥ |aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ taṃ vasiṣṭho 'bhyapālayat || 7.65.18 ||
tatra yajño mahānāsīdbahuvarṣagaṇāyutaḥ |samṛddhaḥ parayā lakṣmyā devayajñasamo 'bhavat || 7.65.19 ||
athāvasāne yajñasya pūrvavairamanusmaran |vasiṣṭharūpī rājānamiti hovāca rākṣasaḥ || 7.65.20 ||
asya yajñasya jāto 'ntaḥ sāmiṣaṃ bhojanaṃ mama |dīyatāmiha śīghraṃ vai nātra kāryā vicāraṇā || 7.65.21 ||
tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rakṣasā brahmarūpiṇā |bhakṣyasaṃskārakuśalamuvāca pṛthivīpatiḥ || 7.65.22 ||
haviṣyaṃ sāmiṣaṃ svādu yathā bhavati bhojanam |tathā kuruṣva śīghraṃ vai parituṣyedyathā guruḥ || 7.65.23 ||
śāsanātpārthivendrasya sūdaḥ sambhrāntamānasaḥ |sa rākṣasaḥ punastatra sūdaveṣamathākarot || 7.65.24 ||
sa mānuṣamatho māṃsaṃ pārthivāya nyavedayat |idaṃ svādu haviṣyaṃ ca sāmiṣaṃ cānnamāhṛtam || 7.65.25 ||
sa bhojanaṃ vasiṣṭhāya patnyā sārdhamupāharat |madayantyā naravyāghra sāmiṣaṃ rakṣasā hṛtam || 7.65.26 ||
jñātvā tadāmiṣaṃ vipro mānuṣaṃ bhājanaṃ gatam |krodhena mahatā ' 'viṣṭo vyāhartumupacakrame || 7.65.27 ||
yasmāttvaṃ bhojanaṃ rājanmamaitaddātumicchasi |tasmādbhojanametatte bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7.65.28 ||
tataḥ kruddhastu saudāsastoyaṃ jagrāha pāṇinā |vasiṣṭhaṃ śaptumārebhe bhāryā cainamavārayat || 7.65.29 ||
rājanprabhuryato 'smākaṃ vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |pratiśaptuṃ na śaktastvaṃ devatulyaṃ purodhasam || 7.65.30 ||
tataḥ krodhamayaṃ toyaṃ tejobalasamanvitam |vyasarjayata dharmātmā tataḥ pādau siṣeca ca || 7.65.31 ||
tenāsya rājñastau pādau tadā kalmāṣatāṃ gatau |tadāprabhṛti rājā 'sau saudāsaḥ sumahāyaśāḥ |kalmāṣapādaḥ saṃvṛttaḥ khyātaścaiva tathā nṛpaḥ || 7.65.32 ||
sa rājā saha patnyā vai praṇipatya muhurmuhuḥ |punarvasiṣṭhaṃ provāca yaduktaṃ brahmarūpiṇā || 7.65.33 ||
tacchrutvā pārthivendrasya rakṣasā vikṛtaṃ ca tat |punaḥ provāca rājānaṃ vasiṣṭhaḥ puruṣarṣabham || 7.65.34 ||
mayā roṣaparītena yadidaṃ vyāhṛtaṃ vacaḥ |naitacchakyaṃ vṛthā kartuṃ pradāsyāmi ca te varam || 7.65.35 ||
kālo dvādaśa varṣāṇi śāpasyānto bhaviṣyati |matprāsādācca rājendra vyatītaṃ na smariṣyasi || 7.65.36 ||
evaṃ sa rājā taṃ śāpamupabhujyārisūdanaḥ |pratilebhe punā rājyaṃ prajāścaivānvapālayat || 7.65.37 ||
tasya kalmāṣapādasya yajñasyāyatanaṃ śubham |āśramasya samīpe 'sya yanmāṃ pṛcchasi rāghava || 7.65.38 ||
tasya tāṃ pārthivendrasya kathāṃ śrutvā sudāruṇām |viveśa parṇaśālāyāṃ maharṣimabhivādya ca || 7.65.39 ||
yāmeva rātriṃ śatrughnaḥ parṇaśālāmupāviśat |tāmeva rātriṃ sītāpi prasūtā dārakadvayam || 7.66.1 ||
tato 'rdharātrasamaye bālakā munidārakāḥ |vālmīkeḥ priyamācakhyuḥ sītāyāḥ prasavaṃ śubham || 7.66.2 ||
bhagavanrāmapatnī sā prasūtā dārakadvayam |tato rakṣāṃ mahātejaḥ kuru bhūtavināśinīm || 7.66.3 ||
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā maharṣiḥ samupāgamat |bālacandrapratīkāśau devaputrau mahaujasau || 7.66.4 ||
jagāma tatra hṛṣṭātmā dadarśa ca kumārakau |bhūtaghnīṃ cākarottābhyāṃ rakṣāṃ rakṣovināśinīm || 7.66.5 ||
kuśamuṣṭimupādāya lavaṃ caiva tu sa dvijaḥ |vālmīkiḥ pradadau tābhyāṃ rakṣāṃ bhūtavināśinīm || 7.66.6 ||
yastayoḥ pūrvajo jātaḥ sa kuśairmantrasatkṛtaiḥ |nirmārjanīyastu tadā kuśa ityasya nāma tat || 7.66.7 ||
yaścāvaro bhavettābhyāṃ lavena sa samāhitaḥ |nirmārjanīyo vṛddhābhirlava ityeva nāmataḥ || 7.66.8 ||
evaṃ kuśalavau nāmnā tāvubhau yamajātakau |matkṛtābhyāṃ ca nāmabhyāṃ khyātiyuktau bhaviṣyataḥ || 7.66.9 ||
tāṃ rakṣāṃ jagṛhustāśca munihastātsamāhitāḥ |akurvaṃśca tato rakṣāṃ tayorvigatakalmaṣāḥ || 7.66.10 ||
tathā tāṃ kriyamāṇāṃ ca vṛddhābhirjanma nāma ca |saṅkīrtanaṃ ca rāmasya sītāyāḥ prasavau śubhau || 7.66.11 ||
ardharātre tu śatrughnaḥ śuśrāva sumahatpriyam |parṇaśālāṃ tato gatvā mātardiṣṭyeti cābravīt || 7.66.12 ||
tathā tasya prahṛṣṭasya śatrughnasya mahātmanaḥ |vyatītā vārṣikī rātriḥ śrāvaṇī laghuvikramaḥ || 7.66.13 ||
prabhāte sumahāvīryaḥ kṛtvā paurvāhṇikīṃ kriyām |muniṃ prāñjalirāmantrya yayau paścānmukhaḥ punaḥ || 7.66.14 ||
sa gatvā yamunātīraṃ saptarātroṣitaḥ pathi |ṛṣīṇāṃ puṇyakīrtīnāmāśrame vāsamabhyayāt || 7.66.15 ||
sa tatra munibhiḥ sārdhaṃ bhārgavapramukhairnṛpaḥ |kathābhirabhirūpābhirvāsaṃ cakre mahāyaśāḥ || 7.66.16 ||
sa kāñcanādyairmunibhiḥ sameto raghupravīro rajanīṃ tadānīm |kathāprakārairbahubhirmahātmā virāmayāmāsa narendrasūnuḥ || 7.66.17 ||
atha rātryāṃ pravṛttāyāṃ śatrughno bhṛgunandanam |papraccha cyavanaṃ vipraṃ lavaṇasya yathā balam || 7.67.1 ||
śūlasya ca balaṃ brahmanke ca pūrvaṃ vināśitāḥ |anena śūlamukhyena dvandvayuddhamupāgatāḥ || 7.67.2 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā śatrughnasya mahātmanaḥ |pratyuvāca mahātejāścyavano raghunandanam || 7.67.3 ||
asaṅkhyeyāni karmāṇi yānyasya raghunandana |ikṣvākuvaṃśaprabhave yadvṛttaṃ tacchṛṇaṣva me || 7.67.4 ||
ayodhyāyāṃ purā rājā yuvanāśvasuto balī |māndhāteti sa vikhyātastriṣu lokeṣu vīryavān || 7.67.5 ||
sa kṛtvā pṛthivīṃ kṛtsnāṃ śāsane pṛthivīpatiḥ |suralokamito jetumudyogamakaronnṛpaḥ || 7.67.6 ||
indrasya ca bhayaṃ tīvraṃ surāṇāṃ ca mahātmanām |māndhātari kṛtodyoge devalokajigīṣayā || 7.67.7 ||
ardhāsanena śakrasya rājyārdhena ca pārthivaḥ |vandyamānaḥ suragaṇaiḥ pratijñāmadhyarohata || 7.67.8 ||
tasya pāpamabhiprāyaṃ viditvā pākaśāsanaḥ |sāntvapūrvamidaṃ vākyamuvāca yuvanāśvajam || 7.67.9 ||
rājā tvaṃ mānuṣe loke na tāvatpuruṣarṣabha |akṛtvā pṛthivīṃ vaśyāṃ devarājyamihecchasi || 7.67.10 ||
yadi vīra samagrā te medinī nikhilā vaśe |devarājyaṃ kuruṣveha sabhṛtyabalavāhanaḥ || 7.67.11 ||
indramevaṃ bruvāṇaṃ taṃ māndhātā vākyamabravīt |kva me śakra pratihataṃ śāsanaṃ pṛthivītale || 7.67.12 ||
tamuvāca sahasrākṣo lavaṇo nāma rākṣasaḥ |madhuputro madhuvane na te ' 'jñāṃ kurute 'nagha || 7.67.13 ||
tacchrutvā vipriyaṃ ghoraṃ sahasrākṣeṇa bhāṣitam |vrīḍito 'vāṅmukho rājā vyāhartuṃ na śaśāka ha || 7.67.14 ||
āmantrya tu sahasrākṣaṃ hriyā kiñcidavāṅmukhaḥ |punarevāgamacchrīmānimaṃ lokaṃ nareśvaraḥ || 7.67.15 ||
sa kṛtvā hṛdaye 'marṣaṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ |ājagāma madhoḥ putraṃ vaśe kartumarindamaḥ || 7.67.16 ||
sa kāṅkṣamāṇo lavaṇaṃ yuddhāya puruṣarṣabhaḥ |dūtaṃ sampreṣayāmāsa sakāśaṃ lavaṇasya hi || 7.67.17 ||
sa gatvā vipriyāṇyāha bahūni madhunaḥ sutam |vadantamevaṃ taṃ dūtaṃ bhakṣayāmāsa rākṣasaḥ || 7.67.18 ||
cirāyamāṇe dūte tu rājā krodhasamanvitaḥ |ardayāmāsa tadrakṣaḥ śaravṛṣṭyā samantataḥ || 7.67.19 ||
tataḥ prahasya tadrakṣaḥ śūlaṃ jagrāha pāṇinā |vadhāya sānubandhasya mumocāyudhamuttamam || 7.67.20 ||
tacchūlaṃ dīpyamānaṃ tu sabhṛtyabalavāhanam |bhasmīkṛtvā nṛpaṃ bhūyo lavaṇasyāgamatkaram || 7.67.21 ||
evaṃ sa rājā sumahānhataḥ sabalavāhanaḥ |śūlasya tu balaṃ saumya aprameyamanuttamam || 7.67.22 ||
śvaḥ prabhāte tu lavaṇaṃ vadhiṣyasi na saṃśayaḥ |agṛhītāyudhaṃ kṣipraṃ dhruvo hi vijayastava || 7.67.23 ||
lokānāṃ svasti caiva syātkṛte karmaṇi ca tvayā |etatte sarvamākhyātaṃ lavaṇasya durātmanaḥ || 7.67.24 ||
śūlasya ca balaṃ ghoramaprameyaṃ nararṣabha |vināśaścaiva māndhāturyattenābhūcca pārthiva || 7.67.25 ||
tvaṃ śvaḥ prabhāte lavaṇaṃ mahātmanvadhiṣyase nātra tu saṃśayo me |śūlaṃ vinā nirgatamāmiṣārthe dhruvo jayaste bhavitā narendra || 7.67.26 ||
kathāṃ kathayatāṃ teṣāṃ jayaṃ cākāṅkṣatāṃ śubham |vyatītā rajanī śīghraṃ śatrughnasya mahātmanaḥ || 7.68.1 ||
tataḥ prabhāte vimale tasminkāle sa rākṣasaḥ |nirgatastu purāddhīro bhakṣyāhārapracoditaḥ || 7.68.2 ||
etasminnantare vīraḥ śatrughno yamunāṃ nadīm |tīrtvā madhupuradvāri dhanuṣpāṇiratiṣṭhata || 7.68.3 ||
tato 'rdhadivase prāpte krūrakarmā sa rākṣasaḥ |āgacchadbahusāhasraṃ prāṇināṃ bhāramudvahan || 7.68.4 ||
tato dadarśa śatrughnaṃ sthitaṃ dvāri dhṛtāyudham |tamuvāca tato rakṣaḥ kimanena kariṣyasi || 7.68.5 ||
īdṛśānāṃ sahasrāṇi sāyudhānāṃ narādhama |bhakṣitāni mayā roṣātkālamākāṅkṣase nu kim || 7.68.6 ||
āhāraścāsya sampūrṇo mamāyaṃ puruṣādhama |svayaṃ praviṣṭo 'dya mukhaṃ kathamāsādya durmate || 7.68.7 ||
tasyaivaṃ bhāṣamāṇasya hasataśca muhurmuhuḥ |śatrughno vīryasampanno roṣādaśrūṇyavāsṛjat || 7.68.8 ||
tasya roṣābhibhūtasya śatrughnasya mahātmanaḥ |tejomayā marīcyastu sarvagātrairviniṣpatan || 7.68.9 ||
uvāca ca susaṅkruddhaḥ śatrughnastaṃ niśācaram |yoddhumicchāmi durbuddhe dvandvayuddhaṃ tvayā saha || 7.68.10 ||
putro daśarathasyāhaṃ bhrātā rāmasya dhīmataḥ |śatrughno nityaśatrughno vadhākāṅkṣī tavāgataḥ || 7.68.11 ||
tasya me yuddhakāmasya dvandvayuddhaṃ pradīyatām |śatrustvaṃ sarvabhūtānāṃ na me jīvangamiṣyasi || 7.68.12 ||
tasmiṃstathā bruvāṇe tu rākṣasaḥ prahasanniva |pratyuvāca naraśreṣṭhaṃ diṣṭyā prāpto 'si durmate || 7.68.13 ||
mama mātṛṣvasurbhrātā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |hato rāmeṇa durbuddhe strīhetoḥ puruṣādhama || 7.68.14 ||
tacca sarvaṃ mayā kṣāntaṃ rāvaṇasya kulakṣayam |avajñāṃ purataḥ kṛtvā mayā yūyaṃ viśeṣataḥ || 7.68.15 ||
nihatāśca hi me sarve paribhūtāstṛṇaṃ yathā |bhūtāścaiva bhaviṣyāśca yūyaṃ ca puruṣādhamāḥ || 7.68.16 ||
tasya te yuddhakāmasya yuddhaṃ dāsyāmi durmate |tiṣṭhaṃ tvaṃ ca muhūrtaṃ tu yāvadāyudhamānaye |īpsitaṃ yādṛśaṃ tubhyaṃ sajjaye yāvadāyudham || 7.68.17 ||
tamuvācāśu śatrughnaḥ kva me jīvangamiṣyasi |śatruryadṛcchayā dṛṣṭo na moktavyaḥ kṛtātmanā || 7.68.18 ||
yo hi viklavayā buddhyā prasaraṃ śatrave dadau |sa hato mandabuddhitvādyathā kāpuruṣastathā || 7.68.19 ||
tasmātsudṛṣṭaṃ kuru jīvalokaṃ śaraiḥ śitaistvāṃ vividhairnayāmi |yamasya gehābhimukhaṃ hi pāpaṃ ripuṃ trilokasya ca rāghavasya || 7.68.20 ||
tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya śatrughnasya mahātmanaḥ |krodhāmāhārayattīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 7.69.1 ||
pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya dantānkaṭakaṭāyya ca |lavaṇo raghuśārdūlamāhvayāmāsa cāsakṛt || 7.69.2 ||
taṃ bruvāṇaṃ tathā vākyaṃ lavaṇaṃ ghoradarśanam |śatrughno devaśatrughna idaṃ vacanamabravīt || 7.69.3 ||
na śatrughnastathā jāto yathā 'nye nirjitāstvayā |tadadya bāṇābhihato vraja tvaṃ yamasādanam || 7.69.4 ||
ṛṣayo 'pyadya pāpātmanmayā tvāṃ nihataṃ raṇe |paśyantu viprā vidvāṃsastridaśā iva rāvaṇam || 7.69.5 ||
tvayi madbāṇanirdagdhe patite 'dya niśācara |pure janapade cāpi kṣemameva bhaviṣyati || 7.69.6 ||
adya madbāhuniṣkrāntaḥ śaro vajranibhānanaḥ |pravekṣyate te hṛdayaṃ padmamaṃśurivārkajaḥ || 7.69.7 ||
evamukto mahāvṛkṣaṃ lavaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ |śatrughnorasi cikṣepa sa ca taṃ śatadhācchinat || 7.69.8 ||
taddṛṣṭvā viphalaṃ karma rākṣasaḥ punareva tu |pādapānsubahūngṛhya śatrughnāyāsṛjadbalī || 7.69.9 ||
śatrughnaścāpi tejasvī vṛkṣānāpatato bahūn |tribhiścaturbhirekaikaṃ ciccheda nataparvabhiḥ || 7.69.10 ||
tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjadrākṣasorasi |śatrughno vīryasampanno vivyathe na sa rākṣasaḥ || 7.69.11 ||
tataḥ prahasya lavaṇo vṛkṣamudyamya vīryavān |śirasyabhyahanacchūraṃ srastāṅgaḥ sa mumoha vai || 7.69.12 ||
tasminnipatite vīre hāhākāro mahānabhūt |ṛṣīṇāṃ devasaṅghānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā || 7.69.13 ||
tamavajñāya tu hataṃ śatrughnaṃ bhuvi pātitam |rakṣo labdhāntaramapi na viveśa svamālayam || 7.69.14 ||
nāpi śūlaṃ prajagrāha taṃ dṛṣṭvā bhuvi pātitam |tato hata iti jñātvā tānbhakṣānsamudāvahat || 7.69.15 ||
muhūrtāllabdhasañjñastu punastasthau dhṛtāyudhaḥ |śatrughno vai puradvāri ṛṣibhiḥ samprapūjitaḥ || 7.69.16 ||
tato divyamamoghaṃ taṃ jagrāha śaramuttamam |jvalantaṃ tejasā ghoraṃ pūrayantaṃ diśo daśa || 7.69.17 ||
vajrānanaṃ vajravegaṃ merumandarasannibham |nataṃ parvasu sarveṣu saṃyugeṣvaparājitam || 7.69.18 ||
asṛkcandanadigdhāṅgaṃ cārupatraṃ patatriṇam |dānavendrācalendrāṇāmasurāṇāṃ ca dāraṇam || 7.69.19 ||
taṃ dīptamiva kālāgniṃ yugānte samupasthite |dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni paritrāsamupāgaman || 7.69.20 ||
sadevāsuragandharvaṃ munibhiḥ sāpsarogaṇam |jagaddhi sarvamasvasthaṃ pitāmahamupasthitam || 7.69.21 ||
uvāca devadeveśaṃ varadaṃ prapitāmaham |devānāṃ bhayasaṃmoho lokānāṃ saṅkṣayaṃ prati || 7.69.22 ||
nedṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ ca na śrutaṃ prapitāmaha |devānāṃ bhayasammoho lokānāṃ saṅkṣayaṃ prati || 7.69.23 ||
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmahaḥ |bhayakāraṇamācaṣṭa lokānāmabhayaṅkaraḥ |uvāca madhurāṃ vāṇīṃ śṛṇudhvaṃ sarvadevatāḥ || 7.69.24 ||
vadhāya lavaṇasyājau śaraḥ śatrughnadhāritaḥ |tejasā tasya sammūḍhāḥ sarve smaḥ surasattamāḥ || 7.69.25 ||
eṣa pūrvasya devasya lokakartuḥ sanātanaḥ |śarastejomayo vatsā yena vai bhayamāgatam || 7.69.26 ||
eṣa vai kaiṭabhasyārthe madhunaśca mahāśaraḥ |sṛṣṭo mahātmanā tena vadhārthe daityayostayoḥ || 7.69.27 ||
eka eva prajānāti viṣṇustejomayaṃ śaram |eṣā eva tanuḥ pūrvā viṣṇostasya mahātmanaḥ || 7.69.28 ||
ito gacchata paśyadhvaṃ vadhyamānaṃ mahātmanā |rāmānujena vīreṇa lavaṇaṃ rākṣasottamam || 7.69.29 ||
tasya te devadevasya niśamya vacanaṃ surāḥ |ājagmuryatra yudhyete śatrughnalavaṇāvubhau || 7.69.30 ||
taṃ śaraṃ divyasaṅkāśaṃ śatrughnakaradhāritam |dadṛśuḥ sarvabhūtāni yugāntāgnimivotthitam || 7.69.31 ||
akāśamāvṛtaṃ dṛṣṭvā devairhi raghunandanaḥ |siṃhanādaṃ bhṛśaṃ kṛtvā dadarśa lakṣaṇaṃ punaḥ || 7.69.32 ||
āhūtaśca punastena śatrughnena mahātmanā |lavaṇaḥ krodhasaṃyukto yuddhāya samupasthitaḥ || 7.69.33 ||
ākarṇātsa vikṛṣyātha taddhanurdhanvināṃ varaḥ |taṃ mumoca mahābāṇaṃ lavaṇasya mahorasi || 7.69.34 ||
urastasya vidāryāśu praviveśa rasātalam || 7.69.35 ||
gatvā rasātalaṃ divyaḥ śaro vibudhapūjitaḥ |punarevāgamattūrṇamikṣvākukulanandanam || 7.69.36 ||
śatrughnaśaranirbhinno lavaṇaḥ sa niśācaraḥ |papāta sahasā bhūmau vajrāhata ivācalaḥ || 7.69.37 ||
tacca śūlaṃ mahattena hate lavaṇarākṣase |paśyatāṃ sarvadevānāṃ rudrasya vaśamanvagāt || 7.69.38 ||
ekeṣupātena bhṛśaṃ nipātya lokatrayasyāpi raghupravīraḥ |vinirbabhāvuttamacāpabāṇastamaḥ praṇudyeva sahasraraśmiḥ || 7.69.39 ||
tato hi devā ṛṣipannagāśca prapūjire hyapsarasaśca sarvāḥ |diṣṭyā jayo dāśaratheravāptastyaktvā bhayaṃ sarpa iva praśāntaḥ || 7.69.40 ||
hate tu lavaṇe devāḥ sendrāḥ sāgnipurogamāḥ |ūcuḥ sumadhurāṃ vāṇīṃ śatrughnaṃ śatrutāpanam || 7.70.1 ||
diṣṭyā te vijayo vatsa diṣṭyā lavaṇarākṣasaḥ |hataḥ puruṣaśārdūla varaṃ varaya suvrata || 7.70.2 ||
varadāstu mahābāho sarva eva samāgatāḥ |vijayākāṅkṣiṇastubhyamamoghaṃ darśanaṃ hi naḥ || 7.70.3 ||
devānāṃ bhāṣitaṃ śrutvā śūro mūrdhni kṛtāñjaliḥ |pratyuvāca mahābāhuḥ śatrughnaḥ prayatātmavān || 7.70.4 ||
iyaṃ madhupurī rasyā madhurā devanirmitā |niveśaṃ prāpnuyācchīghrameṣa me 'stu varaḥ paraḥ || 7.70.5 ||
taṃ devāḥ prītamanaso bāḍhamityeva rāghavam |bhaviṣyati purī ramyā śūrasenā na saṃśayaḥ || 7.70.6 ||
te tathoktvā mahātmāno divamāruruhustadā |śatrughno 'pi mahātejāstāṃ senāṃ samupānayat || 7.70.7 ||
sā senā śīghramāgacchacchrutvā śatrughnaśāsanam |niveśanaṃ ca śatrughnaḥ śrāvaṇena samārabhat || 7.70.8 ||
sā purā divyasaṅkāśā varṣe dvādaśame śubhe |niviṣṭā śūrasenānāṃ viṣayaścākutobhayaḥ || 7.70.9 ||
kṣetrāṇi sasyayuktāni kāle varṣati vāsavaḥ |arogavīrapuruṣā śatrughnabhujapālitā || 7.70.10 ||
ardhacandrapratīkāśā yamunātīraśobhitā |śobhitā gṛhamukhyaiśca catvarāpaṇavīthikaiḥ |cāturvarṇyasamāyuktā nānāvāṇijyaśobhitā || 7.70.11 ||
yacca tena purā śubhraṃ lavaṇena kṛtaṃ mahat |tacchobhayati śatrughno nānāvarṇopaśobhitām || 7.70.12 ||
ārāmaiśca vihāraiśca śobhamānaṃ samantataḥ |śobhitāṃ śobhanīyaiśca tathā 'nyairdaivamānuṣaiḥ || 7.70.13 ||
tāṃ purīṃ divyasaṅkāśāṃ nānāpaṇyopaśobhitām |nānādeśāgataiścāpi vaṇigbhirupaśobhitām || 7.70.14 ||
tāṃ samṛddhāṃ samṛddhārthaḥ śatrughno bharatānujaḥ |nirīkṣya paramaprītaḥ paraṃ harṣamupāgamat || 7.70.15 ||
tasya buddhiḥ samutpannā niveśya madhurāṃ purīm |rāmapādau nirīkṣe 'haṃ varṣe dvādaśa āgate || 7.70.16 ||
tataḥ sa tāmamarapuropamāṃ purīṃ niveśya vai vividhajanābhisaṃvṛtām |narādhipo raghupatipādadarśane dadhe matiṃ raghukulavaṃśavardhanaḥ || 7.70.17 ||
tato dvādaśame varṣe śatraghno rāmapālitām |ayodhyāṃ cakame gantumalpabhṛtyabalānugaḥ || 7.71.1 ||
tato mantripurogāṃśca balamukhyānnivartya ca |jagāma hayamukhyaiśca rathānāṃ ca śatena saḥ || 7.71.2 ||
sa gatvā gaṇitānvāsānsaptāṣṭau raghunandanaḥ |vālmīkyāśramamāgatya vāsaṃ cakre mahāyaśāḥ || 7.71.3 ||
so 'bhivādya tataḥ pādau vālmīkeḥ puruṣarṣabhaḥ |pādyamardhyaṃ tathātithyaṃ jagrāha munihastataḥ || 7.71.4 ||
bahurūpāḥ sumadhurāḥ kathāstatra sahasraśaḥ |kathayāmāsa sa muniḥ śatrughnāya mahātmane || 7.71.5 ||
uvāca ca munirvākyaṃ lavaṇasya vadhāśritam |suduṣkaraṃ kṛtaṃ karma lavaṇaṃ nighnatā tvayā || 7.71.6 ||
bahavaḥ pārthivāḥ saumya hatāḥ sabalavāhanāḥ |lavaṇena mahābāho yudhyamānā mahābalāḥ || 7.71.7 ||
sa tvayā nihataḥ pāpo līlayā puruṣarṣabha |jagataśca bhayaṃ tatra praśāntaṃ tava tejasā || 7.71.8 ||
rāvaṇasya vadho ghoro yatnena mahatā kṛtaḥ |idaṃ tu sumahatkarma tvayā kṛtamayatnataḥ || 7.71.9 ||
prītiścāsminparā jātā devānāṃ lavaṇe hate |bhūtānāṃ caiva sarveṣāṃ jagataśca priyaṃ kṛtam || 7.71.10 ||
tacca yuddhaṃ mayā dṛṣṭaṃ yathāvatpuruṣarṣabha |sabhāyāṃ vāsavasyātha upaviṣṭena rāghava || 7.71.11 ||
mamāpi paramā prītirhṛdi śatrughna vartate |upāghrāsyāmi te mūrdhni snehasyaiṣā parā gatiḥ || 7.71.12 ||
ityuktvā mūrdhni śatrughnamupāghrāya mahāmuniḥ |ātithyamakarottasya ye ca tasya padānugāḥ || 7.71.13 ||
sa bhuktavānnaraśreṣṭho gītamādhuryamuttamam |śuśrāva rāmacaritaṃ tasminkāle yathākṛmam || 7.71.14 ||
tantrīlayasamāyuktaṃ tristhānakaraṇānvitam |saṃskṛtaṃ lakṣaṇopetaṃ samatālasamanvitam |śuśrāva rāmacaritaṃ tasminkāle purā kṛtam || 7.71.15 ||
tānyakṣarāṇi satyāni yathāvṛttāni pūrvaśaḥ |śrutvā puruṣaśārdūlo visañjño bāṣpalocanaḥ || 7.71.16 ||
sa muhūrtamivāsañjño viniḥśvasya muhurmuhuḥ |tasmin gīte yathāvṛttaṃ vartamānamivāśṛṇot || 7.71.17 ||
padānugāśca ye rājñastāṃ śrutvā gītisampadam |avāṅmukhāśca dīnāśca hyāścaryamiti cābruvan || 7.71.18 ||
parasparaṃ ca ye tatra sainikāḥ sambabhāṣire |kimidaṃ kva ca vartāmaḥ kimetatsvapnadarśanam || 7.71.19 ||
artho yo naḥ purā dṛṣṭastamāśramapade punaḥ |śṛṇumaḥ kimidaṃ svapno gītabandhaṃ śriyo bhavet || 7.71.20 ||
vismayaṃ te paraṃ gatvā śatrughnamidamabruvan |sādhu pṛccha naraśreṣṭha vālmīkiṃ munipuṅgavam || 7.71.21 ||
śatrughnastvabravītsarvānkautūhalasamanvitān |sainikā na kṣamo 'smākaṃ paripraṣṭumihedṛśaḥ || 7.71.22 ||
āścaryāṇi bahūnīha bhavantyasyāśrame muneḥ |na tu kautūhalādyuktamanveṣṭuṃ taṃ mahāmunim || 7.71.23 ||
evaṃ tadvākyamuktvā ca sainikānraghunandanaḥ |abhivādya maharṣiṃ taṃ svaṃ niveśaṃ yayau tadā || 7.71.24 ||
taṃ śayānaṃ naravyāghraṃ nidrā nābhyāgamattadā |cintayantamanekārthaṃ rāmagītamanuttamam || 7.72.1 ||
tasya śabdaṃ sumadhuraṃ tantrīlayasamanvitam |śrutvā rātrirjagāmāśu śatrughnasya mahātmanaḥ || 7.72.2 ||
tasyāṃ niśāyāṃ vyuṣṭāyāṃ kṛtvā paurvāhṇikaṃ kramam |uvāca prāñjalirvākyaṃ śatrughno munipuṅgavam || 7.72.3 ||
bhagavandraṣṭumicchāmi rāghavaṃ raghunandanam |tvayā 'nujñātumicchāmi sahaibhiḥ saṃśitavrataiḥ || 7.72.4 ||
ityevaṃvādinaṃ taṃ tu śatrughnaṃ śatrutāpanam |vālmīkiḥ sampariṣvajya visasarja ca rāghavam || 7.72.5 ||
so 'bhivādya muniśreṣṭhaṃ rathamāruhya suprabham |ayodhyāmagamattūrṇaṃ rāghavotsukadarśanaḥ || 7.72.6 ||
sa praviṣṭaḥ purīṃ ramyāṃ śrīmānikṣvākunandanaḥ |praviveśa mahābāhuryatra rāmo mahādyutiḥ || 7.72.7 ||
sa rāmaṃ mantrimadhyasthaṃ pūrṇacandranibhānanam |paśyannamaramadhyasthaṃ sahasranayanaṃ yathā || 7.72.8 ||
so 'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā |uvāca prāñjalirvākyaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 7.72.9 ||
yadājñaptaṃ mahārāja sarvaṃ tatkṛtavānaham |hataḥ sa lavaṇaḥ pāpaḥ purī cāsya niveśitā || 7.72.10 ||
dvādaśaite gatā varṣāstvāṃ vinā raghunandana |notsaheyamahaṃ vastuṃ tvayā virahito nṛpa || 7.72.11 ||
sa me prasādaṃ kākutstha kuruṣvāmitavikrama |mātṛhīno yathā vatso na ciraṃ pravasāmyaham || 7.72.12 ||
evaṃ bruvāṇaṃ śatrughnaṃ pariṣvajyedamabravīt |mā viṣādaṃ kṛthāḥ śūra naitatkṣatriyaceṣṭitam || 7.72.13 ||
nāvasīdanti rājāno vipravāseṣu rāghava |prajā naḥ paripālyā hi kṣatradharmeṇa rāghava || 7.72.14 ||
kāle kāle tu māṃ vīra ayodhyāmavalokitum |āgaccha tvaṃ naraśreṣṭha gantāsi ca puraṃ tava || 7.72.15 ||
mamāpi tvaṃ sudayitaḥ prāṇairapi na saṃśayaḥ |avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca rājyasya paripālanam || 7.72.16 ||
tasmāttvaṃ vasa kākutstha saptarātramihāvasa |ūrdhvaṃ gantāsi madhurāṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ || 7.72.17 ||
rāmasyaitadvacaḥ śrutvā dharmayuktaṃ manogatam |śatrughno dīnayā vācā bāḍhamityeva cābravīt || 7.72.18 ||
saptarātraṃ ca kākutstho rāghavasya yathājñayā |uṣya tatra maheṣvāso gamanāyopacakrame || 7.72.19 ||
āmantrya tu mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |bharataṃ lakṣmaṇaṃ caiva mahārathamupāruhat || 7.72.20 ||
dūramābhyāmanugato lakṣmaṇena mahātmanā |bharatena ca śatrughno jagāmāśu puraṃ tataḥ || 7.72.21 ||
prasthāpya tu sa śatrughnaṃ bhrātṛbhyāṃ saha rāghavaḥ |pramumoda sukhī rājyaṃ dharmeṇa paripālayan || 7.73.1 ||
tataḥ katipayāhaḥsu vṛddho jānapado dvijaḥ |mṛtaṃ bālamupādāya rājadvāramupāgamat || 7.73.2 ||
rudanbahuvidhā vācaḥ snehaduḥkhasamanvitāḥ |asakṛtputra putreti vākyametaduvāca ha || 7.73.3 ||
kiṃ nu me duṣkṛtaṃ karma purā dehāntare kṛtam |yadahaṃ putramekaṃ tvāṃ paśyāmi nidhanaṃ gatam || 7.73.4 ||
aprāptayauvanaṃ bālaṃ pañcavarṣasahasrakam |akāle kālamāpannaṃ mama duḥkhāya putraka || 7.73.5 ||
alpairahobhirnidhanaṃ gamiṣyāmi na saṃśayaḥ |ahaṃ ca jananī caiva tava śokena putraka || 7.73.6 ||
na smarāmyanṛtaṃ hyuktaṃ na ca hiṃsāṃ smarāmyaham |sarveṣāṃ prāṇināṃ pāpaṃ kṛtaṃ naiva smarāmyaham || 7.73.7 ||
kenādya duṣkṛtenāyaṃ bāla eva mamātmajaḥ |akṛtvā pitṛkāryāṇi gato vaivasvatakṣayam || 7.73.8 ||
nedṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ me śrutaṃ vā ghoradarśanam |mṛtyuraprāptakālānāṃ rāmasya viṣaye yathā || 7.73.9 ||
rāmasya duṣkṛtaṃ kiñcinmahadasti na saṃśayaḥ |yathā hi viṣayasthānāṃ bālānāṃ mṛtyurāgataḥ || 7.73.10 ||
nahyanyaviṣayasthānāṃ bālānāṃ mṛtyuto bhayam |tvaṃ rājañjīvayasvainaṃ bālaṃ mṛtyuvaśaṃ gatam || 7.73.11 ||
rājadvāri mariṣyāmi patnyā sārdhamanāthavat |brahmahatyāṃ tato rāma samupetya sukhī bhava || 7.73.12 ||
bhrātṛbhiḥ sahito rājandīrghamāyuravāpsyasi |uṣitāḥ sma sukhaṃ rājye tavāsminsumahābala || 7.73.13 ||
idaṃ tu patitaṃ tasmāttava rāma vaśe sthitāḥ |kālasya vaśamāpannāḥ svalpaṃ hi nahi naḥ sukham || 7.73.14 ||
sampratyanātho viṣaya ikṣvākūṇāṃ mahātmanām |rāmaṃ nāthamihāsādya bālāntakaraṇaṃ dhruvam || 7.73.15 ||
rājadoṣairvipadyante prajā hyavidhipālitāḥ |asadvṛtte tu nṛpatāvakāle mriyate janaḥ || 7.73.16 ||
yadvā pureṣvayuktāni janā janapadeṣu ca |kurvate na ca rakṣā 'sti tadā kālakṛtaṃ bhayam || 7.73.17 ||
suvyaktaṃ rājadoṣo hi bhaviṣyati na saṃśayaḥ |pure janapade cāpi tato bālavadho hyayam || 7.73.18 ||
evaṃ bahuvidhairvākyairuparudhya muhurmuhuḥ |rājānaṃ duḥkhasantaptaḥ sutaṃ tamupagūhate || 7.73.19 ||
tathā tu karuṇaṃ tasya dvijasya paridevanam |śuśrāva rāghavaḥ sarvaṃ duḥkhaśokasamanvitam || 7.74.1 ||
sa duḥkhena ca santapto mantriṇastānupāhvayat |vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca bhrātarau saha naigamān || 7.74.2 ||
tato dvijā vasiṣṭhena sārdhamaṣṭau praveśitāḥ |rājānaṃ devasaṅkāśaṃ vardhasveti tato 'bruvan || 7.74.3 ||
mārkaṇḍeyo 'tha maudgalyo vāmadevaśca kāśyapaḥ |kātyāyano 'tha jābālirgautamo nāradastathā |ete dvijarṣabhāḥ sarve āsaneṣūpaveśitāḥ || 7.74.4 ||
maharṣīnsamanuprāptānabhivādya kṛtāñjaliḥ |mantriṇo naigamāṃścaiva yathārhamanukūlataḥ || 7.74.5 ||
teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ dīptatejasām |rāghavaḥ sarvamācaṣṭe dvijo 'yamuparodhate || 7.74.6 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājño dīnasya nāradaḥ |pratyuvāca śubhaṃ vākyamṛṣīṇāṃ sannidhau nṛpam || 7.74.7 ||
śṛṇu rājanyathākāle prāpto bālasya saṅkṣayaḥ |śrutvā kartavyatāṃ rājankuruṣvaraghunandana || 7.74.8 ||
purā kṛtayuge rājanbrāhmaṇā vai tapasvinaḥ |abrāhmaṇastadā rājanna tapasvī kathañcana || 7.74.9 ||
tasminyuge prajvalite brahmabhūte tvanāvṛte |amṛtyavastadā sarve jajñire dīrghadarśinaḥ || 7.74.10 ||
tatastretāyugaṃ nāma mānavānāṃ vapuṣmatām |kṣatriyāstatra jāyante pūrṇena tapasā 'nvitāḥ || 7.74.11 ||
vīryeṇa tapasā caiva te 'dhikāḥ pūrvajanmani |mānavā ye mahātmānastvatra tretāyuge yuge || 7.74.12 ||
brahmakṣatraṃ ca tatsarvaṃ yatpūrvamaparaṃ ca yat |yugayorubhayorāsītsamavīryasamanvitam || 7.74.13 ||
apaśyaṃstu na te sarve viśeṣamadhikaṃ tataḥ |sthāpanaṃ cakrire tatra cāturvarṇyasya sammatam || 7.74.14 ||
tasminyuge prajvalite dharmabhūte hyanāvṛte |adharmaḥ pādamekaṃ tu pātayatpṛthivītale || 7.74.15 ||
adharmeṇa hi saṃyuktastejo mandaṃ bhaviṣyati || 7.74.16 ||
āmiṣaṃ yacca pūrveṣāṃ rājasaṃ ca malaṃ bhṛśam |anṛtaṃ nāma tadbhūtaṃ pādena pṛthivītale || 7.74.17 ||
anṛtaṃ pātayitvā tu pādamekamadharmataḥ |tataḥ prāduṣkṛtaṃ pūrvamāyuṣaḥ pariniṣṭhitam || 7.74.18 ||
patite tvanṛte tasminnadharme ca mahītale |śubhānyevācara~llokaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ || 7.74.19 ||
tretāyuge ca vartante brāhmaṇāḥ kṣatriyāśca ye |tapo 'tapyanta te sarve śuśrūṣāmapare janāḥ || 7.74.20 ||
sa dharmaḥ paramasteṣāṃ vaiśyaśūdraṃ samāgamat |pūjāṃ ca sarvavarṇānāṃ śūdrāścakrurviśeṣataḥ || 7.74.21 ||
etasminnantare teṣāmadharme cānṛte ca ha |tataḥ pūrve bhṛśaṃ hrāsamagamannṛpasattama || 7.74.22 ||
tataḥ pādamadharmassa dvitīyamavatārayat |tato dvāparasañjñā 'sya yugasya samajāyata || 7.74.23 ||
tasmindvāparasañjñe tu vartamāne yugakṣaye |adharmaścānṛtaṃ caiva vavṛdhe puruṣarṣabha || 7.74.24 ||
tasmindvāparasaṅkhyāte tapo vaiśyānsamāviśat |tribhyo yugebhyastrīnvarṇānkramādvai tapa āviśat || 7.74.25 ||
tribhyo yugebhyastrīnvarṇāndharmaśca pariniṣṭhitaḥ |na śuddho labhate dharmaṃ yugatastu nararṣabha |hīnavarṇo nṛpaśreṣṭha tapyate sumahattapaḥ || 7.74.26 ||
bhaviṣyacchūdrayonyāṃ vai tapaścaryā kalau yuge |adharmaḥ paramo rājandvāpare śūdrajanmanaḥ || 7.74.27 ||
sa vai viṣayaparyante tava rājanmahātapāḥ |adya tapyati durbuddhistena bālavadho hyayam || 7.74.28 ||
yo hyadharmamakāryaṃ vā viṣaye pārthivasya tu |karoti cāśrīmūlaṃ tatpure vā durmatirnaraḥ |kṣipraṃ ca narakaṃ yāti sa ca rājā na saṃśayaḥ || 7.74.29 ||
adhītasya ca taptasya karmaṇaḥ sukṛtasya ca |ṣaṣṭhaṃ bhajati bhāgaṃ tu prajā dharmeṇa pālayan || 7.74.30 ||
ṣaṅbhāgasya na bhoktā 'sau rakṣate na prajāḥ katham || 7.74.31 ||
sa tvaṃ puruṣaśārdūla mārgasva viṣayaṃ svakam |duṣkṛtaṃ yatra paśyethāstatra yatnaṃ samācara || 7.74.32 ||
evaṃ ceddharmavṛddhiśca nṛṇāṃ cāyurvivardhanam |bhaviṣyati naraśreṣṭha bālasyāsya ca jīvitam || 7.74.33 ||
nāradasya tu tadvākyaṃ śrutvā 'mṛtamayaṃ tadā |praharṣamatulaṃ lebhe lakṣmaṇaṃ cedamabravīt || 7.75.1 ||
gaccha saumya dvijaśreṣṭhaṃ samāśvāsaya suvratam |bālasya tu śarīraṃ tattailadroṇyāṃ nidhāpaya || 7.75.2 ||
gandhaiśca paramodāraistailaiścāpi sugandhibhiḥ |yathā na kṣīyate bālastathā saumya vidhīyatām || 7.75.3 ||
yathā śarīro bālasya guptaḥ san śiṣṭakarmaṇaḥ |vipattiḥ paribhedo vā na bhavecca tathā kuru || 7.75.4 ||
evamādiśya kākutstho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |manasā puṣpakaṃ dadhyāvāgaccheti mahāyaśāḥ || 7.75.5 ||
iṅgitaṃ sa tu vijñāya puṣpako hemabhūṣitaḥ |ājagāma muhūrtena samīpe rāghavasya vai || 7.75.6 ||
so 'bravītpraṇato bhūtvā ayamasmi narādhipa |vaśyastava mahābāho kiṅkaraḥ samupasthitaḥ || 7.75.7 ||
bhāṣitaṃ ruciraṃ śrutvā puṣpakasya narādhipaḥ |abhivādya maharṣīṃstān vimānaṃ so 'dhyarohata || 7.75.8 ||
dhanurgṛhītvā tūṇī ca khaḍgaṃ ca ruciraprabham |nikṣipya nagare vīrau saumitribharatāvubhau || 7.75.9 ||
prāyātpratīcīṃ haritaṃ vicinvaṃśca tatastataḥ |uttarāmagamacchrīmāndiśaṃ himavatā vṛtām || 7.75.10 ||
apaśyamānastatrāpi svalpamapyatha duṣkṛtam |pūrvāmapi diśaṃ sarvāmatho 'paśyannarādhipaḥ || 7.75.11 ||
praviśuddhasamācārāmādarśatalanirmalām |puṣpakastho mahābāhustadāpaśyannarādhipaḥ || 7.75.12 ||
dakṣiṇāṃ diśamākrāmattato rājarṣinandanaḥ |śaivalasyottare pārśve dadarśa sumahatsaraḥ || 7.75.13 ||
tasminsarasi tapyantaṃ tāpasaṃ sumahattapaḥ |dadarśa rāghavaḥ śrīmā~llambamānamadhomukham || 7.75.14 ||
rāghavastamupāgamya tapyantaṃ tapa uttamam |uvāca sa tadā vākyaṃ dhanyastvamasi suvrata || 7.75.15 ||
kasyāṃ yonyāṃ tapovṛddha vartase dṛḍhavikrama |kautūhalāttvāṃ pṛcchāmi rāmo dāśarathirhyaham || 7.75.16 ||
ko 'rtho manīṣitastubhyaṃ svargalābhaḥ paro 'thavā |varāśrayo yadarthaṃ tvaṃ tapasyasi suduṣkaram |yamāśritya tapastaptaṃ śrotumicchāmi tāpasa || 7.75.17 ||
brāhmaṇo vā 'si bhadraṃ te kṣatriyo vā 'si durjayaḥ |vaiśyastṛtīyavarṇo vā śūdro vā satyavāgbhava || 7.75.18 ||
ityevamuktaḥ sa narādhipena hyavākchirā dāśarathāya tasmai |uvāca jātiṃ nṛpapuṅgavāya yatkāraṇe caiva tapaḥprayatnaḥ || 7.75.19 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |avākchirāstathābhūtvā vākyametaduvāca ha || 7.76.1 ||
śūdrayonyāṃ prasūto 'smi śambūko nāma nāmataḥ |devatvaṃ pārthaye rāma saśarīro mahāyaśaḥ || 7.76.2 ||
na mithyā 'haṃ vade rāma devalokajigīṣayā |śūdraṃ māṃ viddhi kākutstha tapa ugraṃ samāsthitam || 7.76.3 ||
bhāṣatastasya śūdrasya khaḍgaṃ suruciraprabham |niṣkṛṣya kośādvimalaṃ śiraściccheda rāghavaḥ || 7.76.4 ||
tasmiñchūdre hate devāḥ sendrāḥ sāgnipurogamāḥ |sādhu sādhviti kākutsthaṃ praśaśaṃsurmuhurmuhuḥ || 7.76.5 ||
puṣpavṛṣṭirmahatyāsīddivyānāṃ susugandhinām |puṣpāṇāṃ vāyumuktānāṃ sarvataḥ prapapāta ha || 7.76.6 ||
suprītāścābruvanrāmaṃ devāḥ satyaparākramam |surakāryamidaṃ saumya sukṛtaṃ te mahāmate || 7.76.7 ||
gṛhāṇa ca varaṃ saumya yattvamicchasyarindama |svargabhāṅnahi śūdro 'yaṃ tvatkṛte raghunandana || 7.76.8 ||
devānāṃ bhāṣitaṃ śrutvā rāghavaḥ susamāhitaḥ |uvāca prāñjalirvākyaṃ sahasrākṣaṃ purandaram || 7.76.9 ||
yadi devāḥ prasannā me dvijaputraḥ sa jīvatu |diśantu varametaṃ me ipsitaṃ paramaṃ mama || 7.76.10 ||
mamāpacārādyāto 'sau brāhmaṇasyaikaputrakaḥ |aprāptakālaḥ kālena nīto vaivasvatakṣayam || 7.76.11 ||
taṃ jīvayatha bhadraṃ vo nānṛtaṃ kartumarhatha |dvijasya saṃśruto 'rtho me jīvayiṣyāmi te sutam || 7.76.12 ||
rāghavasya tu tadvākyaṃ śrutvā vibudhasattamāḥ |pratyucū rāghavaṃ prītā devāḥ prītisamanvitam || 7.76.13 ||
nirvṛto bhava kākutstha so 'sminnahani bālakaḥ |jīvitaṃ prāptavānbhūyaḥ sametaścāpi bandhubhiḥ || 7.76.14 ||
yasminmuhūrte kākutstha śūdro 'yaṃ vinipātitaḥ |tasminmuhūrte bālo 'sau jīvena samayujyata || 7.76.15 ||
svasti prāpnuhi bhadraṃ te sādhu yāma nararṣabha |agastyasyāśramapadaṃ draṣṭumicchāma rāghava || 7.76.16 ||
tasya dīkṣā samāptā hi brahmarṣeḥ sumahādyuteḥ |dvādaśaṃ hi gataṃ varṣaṃ jalaśayyāṃ samāsataḥ || 7.76.17 ||
kākutstha tadgamiṣyāmo muniṃ samabhinanditum |tvaṃ cāpyāgaccha bhadraṃ te draṣṭuṃ tamṛṣisattamam || 7.76.18 ||
sa tatheti pratijñāya devānāṃ raghunandanaḥ |āruroha vimānaṃ taṃ puṣpakaṃ hemabhūṣitam || 7.76.19 ||
tato devāḥ prayātāste vimānairbahuvistaraiḥ |rāmo 'pyanujagāmāśu kumbhayonestapovanam || 7.76.20 ||
dṛṣṭvā tu devānsamprāptānagastyastapasāṃ nidhiḥ |arcayāmāsa dharmātmā sarvāṃstānaviśeṣataḥ || 7.76.21 ||
pratigṛhya tataḥ pūjāṃ sampūjya ca mahāmunim |jagmuste tridaśā hṛṣṭā nākapṛṣṭhaṃ sahānugaiḥ || 7.76.22 ||
gateṣu teṣu kākutsthaḥ puṣpakādavaruhya ca |tato 'bhivādayāmāsa hyagastyamṛṣisattamam || 7.76.23 ||
so 'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā |ātithyaṃ paramaṃ prāpya niṣasāda narādhipaḥ || 7.76.24 ||
tamuvāca mahātejāḥ kumbhayonirmahātapāḥ |svāgataṃ te naraśreṣṭha diṣṭyā prāpto 'si rāghava || 7.76.25 ||
tvaṃ me bahumato rāma guṇairbahubhiruttamaiḥ |atithiḥ pūjanīyaśca mama nityaṃ hṛdi sthitaḥ || 7.76.26 ||
surā hi kathayanti tvāmāgataṃ śūdraghātinam |brāhmaṇasya tu dharmeṇa tvayā jīvāpitaḥ sutaḥ || 7.76.27 ||
uṣyatāṃ ceha rajanī sakāśe mama rāghava |prabhāte puṣpakeṇa tvaṃ gantā 'si purameva hi || 7.76.28 ||
tvaṃ hi nārāyaṇaḥ śrīmāṃstvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |tvaṃ prabhuḥ sarvadevānāṃ puruṣastvaṃ sanātanaḥ || 7.76.29 ||
idaṃ cābharaṇaṃ saumya nirmitaṃ viśvakarmaṇā |divyaṃ divyena vapuṣā dīpyamānaṃ svatejasā |pratigṛhṇīṣva kākutstha matpriyaṃ kuru rāghava || 7.76.30 ||
dattasya hi punardāne sumahatphalamucyate |bharaṇe hi bhavān śaktaḥ sendrāṇāṃ marutāmapi || 7.76.31 ||
tvaṃ hi śaktastārayituṃ sendrānapi divaukasaḥ |tasmātpradāsye vidhivattatpratīccha narādhipa || 7.76.32 ||
divyamābharaṇaṃ citraṃ pradīptamiva bhāskaram || 7.76.33 ||
athovāca mahātmānamikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ |rāmo matimatāṃ śreṣṭhaḥ kṣatradharmamanusmaran || 7.76.34 ||
pratigraho 'yaṃ bhagavanbrāhmaṇasyāvigarhitaḥ |gṛhṇīyāṃ kṣatriyo 'haṃ vai kathaṃ brāhmaṇapuṅgava || 7.76.35 ||
brāhmaṇena viśeṣeṇa dattaṃ tadvaktumarhasi |evamuktastu rāmeṇa pratyuvāca mahānṛṣiḥ || 7.76.36 ||
āsankṛtayuge rāma brahmabhūte purāyuge |apārthivāḥ prajāḥ sarvāḥ surāṇāṃ tu śatakratuḥ || 7.76.37 ||
tāḥ prajā devadeveśaṃ rājārthaṃ samupādravan |surāṇāṃ sthāpito rājā tvayā deva śatakratuḥ || 7.76.38 ||
prayaccha no hi lokeśa pārthivaṃ narapuṅgavam |yasmai pūjāṃ prayuñjānā dhūtapāpāścaremahi |na vasāmo vinā rājñā eṣa no niścayaḥ paraḥ || 7.76.39 ||
prajānāṃ vacanaṃ śrutvā niścayitvā 'rthamuttamam || 7.76.40 ||
tato brahmā suraśreṣṭho lokapālānsavāsavān |samāhūyābravītsarvāṃstejobhāgānprayacchata || 7.76.41 ||
tato dadurlokapālāḥ sarve bhāgānsvatejasaḥ |akṣupacca tato brahmā yato jātaḥ kṣupo nṛpaḥ || 7.76.42 ||
taṃ brahmā lokapālānāṃ sahāṃśaiḥ samayojayat |tato dadau nṛpaṃ tāsāṃ prajānāmīśvaraṃ kṣupam || 7.76.43 ||
tatraindreṇa ca bhāgena mahīmājñāpayannṛpaḥ |vāruṇena tu bhāgena vapuḥ puṣyati pārthivaḥ || 7.76.44 ||
kaubereṇa tu bhāgena vittamāsāṃ dadau tadā |yastu yāmyo 'bhavadbhāgastena śāsti sma sa prajāḥ || 7.76.45 ||
tatraindreṇa naraśreṣṭha bhāgena raghunandana |pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te tāraṇārthaṃ mama prabho || 7.76.46 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā ṛṣeḥ paramadhārmikam |tadrāmaḥ pratijagrāha munerābharaṇaṃ varam || 7.76.47 ||
pratigṛhya tato rāmastadābharaṇamuttamam |āgamaṃ tasya dīptasya praṣṭumevopacakrame || 7.76.48 ||
atyadbhutamidaṃ divyaṃ vapuṣā yuktamuttamam |kathaṃ vā bhagavatā prāptaṃ kuto vā kena vā hṛtam || 7.76.49 ||
kutūhalitayā brahmanpṛcchāmi tvāṃ mahāyaśaḥ |āścaryāṇāṃ bahūnāṃ hi nidhiḥ paramako bhavān || 7.76.50 ||
evaṃ bruvati kākutsthe munirvākyamathābravīt |śṛṇu rāma yathāvṛttaṃ purā tretāyuge yuge || 7.76.51 ||
ramaṇīyapradeśe 'smin vane yaddṛṣṭavānaham |āścaryaṃ me mahābāho dānamāśritya kevalam || 7.76.52 ||
purā tretāyuge rāma babhūva bahuvistaram |samantādyojanaśataṃ vimṛgaṃ pakṣivarjitam || 7.77.1 ||
tasminnirmānuṣe 'raṇye kurvāṇastapa uttamam |ahamākramituṃ saumya tadaraṇyamupāgamam || 7.77.2 ||
tasya rūpamaraṇyasya nirdeṣṭuṃ na śaśāka ha |phalamūlaiḥ sukhāsvādairbahurūpaiśca pādapaiḥ || 7.77.3 ||
tasyāraṇyasya madhye tu saro yojanamāyatam |haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam || 7.77.4 ||
padmotpalasamākīrṇaṃ samatikrāntaśaivalam |tadāścaryamivātyarthaṃ sukhāsvādamanuttamam || 7.77.5 ||
arajaskaṃ tathā 'kṣobhyaṃ śrīmatpakṣigaṇāyutam |samīpe tasya saraso mahadadbhutamāśramam || 7.77.6 ||
purāṇaṃ puṇyamatyarthaṃ tapasvijanavarjitam |tatrāhamavasaṃ rātriṃ naidāghīṃ puruṣarṣabha || 7.77.7 ||
prabhāte kālyamutthāya sarastadupacakrame |athāpaśyaṃ śavaṃ tatra supuṣṭamajaraṃ kvacit || 7.77.8 ||
paṅkibhedena puṣṭāṅgaṃ samāśritasarovaram |tiṣṭhantaṃ parayā lakṣmyā tasmiṃstoyāśaye nṛpa || 7.77.9 ||
tamarthaṃ cintayāno 'haṃ muhūrtaṃ tatra rāghava |uṣito 'smi sarastīre kinnvidaṃ syāditi prabho || 7.77.10 ||
athāpaśyaṃ muhūrtena divyamadbhutadarśanam |vimānaṃ paramodāraṃ haṃsayuktaṃ manojavam || 7.77.11 ||
atyarthaṃ svargiṇaṃ ta vimāne raghunandana |upāste 'psarasāṃ vīra sahasraṃ divyabhūṣaṇam || 7.77.12 ||
gāyanti divyageyāni vādayanti tathā 'parāḥ |kṣvelayanti tathā cānyā nṛtyanti ca tathā 'parāḥ || 7.77.13 ||
aparāścandraraśmyābhairhemadaṇḍaiśca cāmaraiḥ |dodhūyurvadanaṃ tasya puṇḍarīkanibhekṣaṇam || 7.77.14 ||
tataḥ siṃhāsanaṃ tyaktvā merukūṭamivāṃśumān |paśyato me tadā rāma vimānādavaruhya ca |taṃ śavaṃ bhakṣayāmāsa sa svargī raghunandana || 7.77.15 ||
tathā bhuktvā yathākāmaṃ māṃsaṃ bahu supīvaram |avatīrya saraḥ svargī saṃspraṣṭumupacakrame || 7.77.16 ||
upaspṛśya yathānyāyaṃ sa svargī raghupuṅgava |āroḍhumupacakrāma vimānavaramuttamam || 7.77.17 ||
tamahaṃ devasaṅkāśamārohantamudīkṣya vai |athāhamabruvaṃ vākyaṃ svargiṇaṃ puruṣarṣabha || 7.77.18 ||
ko bhavāndevasaṅkāśa āhāraśca vigarhitaḥ |tvayedaṃ bhujyate saumya kimarthaṃ vaktumarhasi || 7.77.19 ||
kasya syādīdṛśo bhāva āhāro devasammataḥ |āścaryaṃ vartate saumya śrotumicchāmi tattvataḥ || 7.77.20 ||
nāhamaupayikaṃ manye tava bhakṣyamidaṃ śavam || 7.77.21 ||
ityevamuktaḥ sa narendra nākī kautūhalātsūnṛtayā girā ca |śrutvā ca vākyaṃ mama sarvametatsarvaṃ tathā cākathayanmameti || 7.77.22 ||
śrutvā tu bhāṣitaṃ vākyaṃ mama rāma śubhākṣaram |prāñjaliḥ pratyuvācedaṃ sa svargī raghunandana || 7.78.1 ||
śṛṇu brahmanpurā vṛttaṃ mamaitatsukhaduḥkhayoḥ |anatikramaṇīyaṃ hi yathā pṛcchasi māṃ dvija || 7.78.2 ||
purā vaidarbhako rājā pitā mama mahāyaśāḥ |sudeva iti vikhyātastriṣu lokeṣu vīryavān || 7.78.3 ||
tasya putradvayaṃ brahmandvābhyāṃ strībhyāmajāyata |ahaṃ śveta iti khyāto yavīyānsuratho 'bhavat || 7.78.4 ||
tataḥ pitari svaryāte paurā māmabhyaṣecayan |tatrāhaṃ kṛtavānrājyaṃ dharmyaṃ ca susamāhitaḥ || 7.78.5 ||
evaṃ varṣasahasrāṇi samatītāni suvrata |rājyaṃ kārayato brahmanprajā dharmeṇa rakṣataḥ || 7.78.6 ||
so 'haṃ nimitte kasmiṃścidvijñātāyurdvijottama |kāladharmaṃ hṛdi nyasya tato vanamupāgamam || 7.78.7 ||
so 'haṃ vanamidaṃ durgaṃ mṛgapakṣivivarjitam |tapaścartuṃ praviṣṭo 'smi samīpe sarasaḥ śubhe || 7.78.8 ||
bhrātaraṃ surathaṃ rājye hyabhiṣicya mahīpatim |idaṃ saraḥ samāsādya tapastaptaṃ mayā ciram || 7.78.9 ||
so 'haṃ varṣasahasrāṇi tapastrīṇi mahāvane |taptvā suduṣkaraṃ prāpto brahmalokamanuttamam || 7.78.10 ||
tasya me svargabhūtasya kṣutpipāse dvijottama |bādhete paramodāra tato 'haṃ vyathitendriyaḥ |gatvā tribhuvanaśreṣṭhaṃ pitāmahamuvāca ha || 7.78.11 ||
bhagavanbrahmaloko 'yaṃ kṣutpipāsāvivarjitaḥ |kasyāyaṃ karmaṇaḥ pākaḥ kṣutpipāsānugo hyaham || 7.78.12 ||
āhāraḥ kaśca me deva tanme brūhi pitāmaha || 7.78.13 ||
pitāmahastu māmāha tavāhāraḥ sudevaja |svādūni svāni māṃsāni tāni bhakṣaya nityaśaḥ || 7.78.14 ||
svaśarīraṃ tvayā puṣṭaṃ kurvatā tapa uttamam |anuptaṃ rohate śveta na kadācinmahāmate || 7.78.15 ||
tṛptirna te 'sti sūkṣmā 'pi vane satvaniṣevite |purā tu bhikṣamāṇāya bhikṣā vai yataye nṛpa |na hi dattā tvayendrābha yasmādatithaye 'pi vai || 7.78.16 ||
dattaṃ na te 'sti sūkṣmo 'pi tapa eva niṣevase |tena svargagato vatsa bādhyase kṣutpipāsayā || 7.78.17 ||
sa tvaṃ supuṣṭamāhāraiḥ svaśarīramanuttamam |bhakṣayitvāmṛtarasaṃ tena tṛptirbhaviṣyati || 7.78.18 ||
yadā tu tadvanaṃ śveta agastyaḥ sumahānṛṣiḥ |āgamiṣyati durdharṣastadā kṛcchrādvimokṣyate || 7.78.19 ||
sa hi tārayituṃ saumya śaktaḥ suragaṇānapi |kiṃ punastvāṃ mahābāho kṣutpipāsāvaśaṃ gatam || 7.78.20 ||
so 'haṃ bhagavataḥ śrutvā devadevasya niścayam |āhāraṃ garhitaṃ svaśarīraṃ dvijottama || 7.78.21 ||
bahūnvarṣagaṇānbrahmanbhujyamānamidaṃ mayā |kṣayaṃ nābhyeti brahmarṣe tṛptiścāpi mamottamā || 7.78.22 ||
tasya me kṛcchrabhūtasya kṛcchrādasmādvimocaya |anyeṣāṃ na gatirhyatra kumbhayonimṛte dvijam || 7.78.23 ||
idamābharaṇaṃ saumya tāraṇārthaṃ dvijottama |pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te prasādaṃ kartumarhasi || 7.78.24 ||
idaṃ tāvatsuvarṇaṃ ca dhanaṃ vastrāṇi ca dvija |bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca brahmarṣe dadātyābharaṇāni ca || 7.78.25 ||
sarvānkāmānprayacchāmi bhogāṃśca munipuṅgava |tāraṇe bhagavanmahyaṃ prasādaṃ kartumarhasi || 7.78.26 ||
tasyāhaṃ svargiṇo vākyaṃ śrutvā duḥkhasamanvitam |tāraṇāyopajagrāha tadābharaṇamuttamam || 7.78.27 ||
mayā pratigṛhīte tu tasminnābharaṇe śubhe |mānuṣaḥ pūrvako deho rājarṣervinanāśa ha || 7.78.28 ||
pranaṣṭe tu śarīre 'sau rājarṣiḥ parayā mudā |tṛptaḥ pramudito rājā jagāma tridivaṃ sukham || 7.78.29 ||
tenedaṃ śakratulyena divyamābharaṇaṃ mama |tasminnimitte kākutstha dattamadbhutadarśanam || 7.78.30 ||
tadadbhutatamaṃ vākyaṃ śrutvāgastyasya rāghavaḥ |gauravādvismayāccaiva punaḥ praṣṭuṃ pracakrame || 7.79.1 ||
bhagavaṃstadvanaṃ ghoraṃ tapastapyati yatra saḥ |śveto vaidarbhako rājā kathaṃ syādamṛgadvijam || 7.79.2 ||
tadvanaṃ sa katha rājā śūnyaṃ manujavarjitam |tapaścartuṃ praviṣṭaḥ sa śrotumicchāmi tattvataḥ || 7.79.3 ||
rāmasya vacanaṃ śrutvā kautūhalasamanvitam |vākyaṃ paramatejasvī vaktumevopacakrame || 7.79.4 ||
purā kṛtayuge rāma manurdaṇḍadharaḥ prabhuḥ |tasya putro mahānāsīdikṣvākuḥ kulanandanaḥ || 7.79.5 ||
taṃ putraṃ pūrvaṃkaṃ rājye nikṣipya bhuvi durjayam |pṛthivyāṃ rājavaṃśānāṃ bhava kartetyuvāca ha || 7.79.6 ||
tathaiveti pratijñātaṃ pituḥ putreṇa rāghava |tataḥ paramasantuṣṭo manuḥ putramuvāca ha || 7.79.7 ||
prīto 'smi paramodāra tvaṃ kartā 'si na saṃśayaḥ |daṇḍena ca prajā rakṣa mā ca daṇḍamakāraṇe || 7.79.8 ||
aparādhiṣu yo daṇḍaḥ pātyate mānaveṣu vai |sa daṇḍo vidhivanmuktaḥ svargaṃ nayati pārthivam || 7.79.9 ||
tasmāddaṇḍe mahābāho yatnavānbhava putraka |dharmo hi paramo loke kurvataste bhaviṣyati || 7.79.10 ||
iti taṃ bahu sandiśya manuḥ putraṃ samādhinā |jagāma tridivaṃ hṛṣṭo brahmalokaṃ sanātanam || 7.79.11 ||
prayāte tridivaṃ tasminnikṣvākuramitaprabhaḥ |janayiṣye kathaṃ putrāniti cintāparo 'bhavat || 7.79.12 ||
karmabhirbahurūpaiśca taistairmanusutassutān |janayāmāsa dharmātmā śataṃ devasutopamān || 7.79.13 ||
teṣāmavarajastāta sarveṣāṃ raghunandana |mūḍhaścākṛtavidyaśca na śuśrūṣati pūrvajān || 7.79.14 ||
nāma tasya ca daṇḍeti pitā cakre 'lpamedhasaḥ |avaśyaṃ daṇḍapatanaṃ śarīre 'sya bhaviṣyati || 7.79.15 ||
apaśyamānastaṃ deśaṃ ghoraṃ putrasya rāghava |vindhyaśaivalayormadhye rājyaṃ prādādarindama || 7.79.16 ||
sa daṇḍastatra rājābhūdramye parvatarodhasi |puraṃ cāpratimaṃ rāma nyaveśayadanuttamam || 7.79.17 ||
purasya cākaronnāma madhumantamiti prabho |purohitaṃ tūśanasaṃ varayāmāsa suvratam || 7.79.18 ||
evaṃ sa rājā tadrājyamakarotsapurohitaḥ |prahṛṣṭamanujākīrṇaṃ devarājaṃ yathā vṛṣā || 7.79.19 ||
tataḥ sa rājā manujendraputraḥ sārdhaṃ ca tenośanasā tadānīm |cakāra rājyaṃ sumahānmahātmā śakro divīvośanasā sametaḥ || 7.79.20 ||
etadākhyāya rāmāya maharṣiḥ kumbhasambhavaḥ |asyāmevāparaṃ vākyaṃ kathāyāmupacakrame || 7.80.1 ||
tataḥ sa daṇḍaḥ kākutstha bahuvarṣagaṇāyutam |akarottatra dāntātmā rājyaṃ nihatakaṇṭakam || 7.80.2 ||
atha kāle tu kasmiṃścidrājā bhārgavamāśramam |ramaṇīyamupākrāmaccaitre māsi manorame || 7.80.3 ||
tatra bhārgavakanyāṃ sa rūpeṇāpratimāṃ bhuvi |vicarantīṃ vanoddeśe daṇḍo 'paśyadanuttamām || 7.80.4 ||
sa dṛṣṭvā tāṃ sudurmedhā anaṅgaśarapīḍitaḥ |abhigamya susaṃvignāṃ kanyāṃ vacanamabravīt || 7.80.5 ||
kutastvamasi suśroṇi kasya vā 'si sutā śubhe |pīḍito 'hamanaṅgena gacchāmi tvāṃ śubhānane || 7.80.6 ||
tasya tvevaṃ bruvāṇasya mohonmattasya kāminaḥ |bhārgavī pratyuvācedaṃ vacaḥ sānunayaṃ nṛpam || 7.80.7 ||
bhārgavasya sutāṃ viddhi devasyākliṣṭakarmaṇaḥ |arajāṃ nāma rājendra jyeṣṭhāmāśramavāsinīm || 7.80.8 ||
mā māṃ spṛśa balādrājankanyā pitṛvaśā hyaham |guruḥ pitā me rājendra tvaṃ ca śiṣyo mahātmanaḥ |vyasanaṃ sumahatkruddhaḥ sa te dadyānmahātapāḥ || 7.80.9 ||
yadi vānyanmayā kāryaṃ dharmadṛṣṭena satpathā |varayasva naraśreṣṭha pitaraṃ me mahādyutim || 7.80.10 ||
anyathā tu phalaṃ tubhyaṃ bhavedghorābhisaṃhitam |krodhena hi pitā me 'sau trailokyamapi nirdahet || 7.80.11 ||
dāsyate cānavadyāṅga tava mā yācitaḥ pitā || 7.80.12 ||
evaṃ bruvāṇāmarajāṃ daṇḍaḥ kāmavaśaṃ gataḥ |pratyuvāca madonmattaḥ śirasyādhāya cāñjalim || 7.80.13 ||
prasādaṃ kuru suśroṇi na kālaṃ kṣeptumarhasi |tvatkṛte hi mama prāṇā vidīryante varānane || 7.80.14 ||
tvāṃ prāpya me vadho vā syācchāpo vā yadi dāruṇaḥ |bhaktaṃ bhajasva māṃ bhīru bhajamānaṃ suvihvalam || 7.80.15 ||
evamuktvā tu tāṃ kanyāṃ dorbhyāṃ gṛhya balādbalī |visphurantīṃ yathākāmaṃ maithunāyopacakrame || 7.80.16 ||
etamarthaṃ mahāghoraṃ daṇḍaḥ kṛtvā sudāruṇam |nagaraṃ prayayāvāśu madhumantamanuttamam || 7.80.17 ||
arajā 'pi rudantī sā āśramasyāvidūrataḥ |pratīkṣanti susaṃtrastā pitaraṃ devasannibham || 7.80.18 ||
sa muhūrtādupaśrutya devarṣiramitaprabhaḥ |svamāśramaṃ śiṣyavṛtaḥ kṣudhārtaḥ sannyavartata || 7.81.1 ||
so 'paśyadarajāṃ dīnāṃ rajasā samabhiplutām |jyotsnāmiva grahagrastāṃ pratyūṣe na virājatīm || 7.81.2 ||
tasya roṣaḥ samabhavatkṣudhārtasya viśeṣataḥ |nirdahanniva lokāṃstrīñchiṣyāṃścaitaduvāca ha || 7.81.3 ||
paśyadhvaṃ viparītasya daṇḍasyāvijitātmanaḥ |vipattiṃ ghorasaṅkāśāṃ kruddhāmagniśikhāmiva || 7.81.4 ||
kṣayo 'sya durmateḥ prāptaḥ sānugasya durātmanaḥ |yaḥ pradīptāṃ hutāśasya śikhāṃ vai spraṣṭumicchati || 7.81.5 ||
yasmātsa kṛtavānpāpamīdṛśaṃ ghorasaṃhitam |tasmātprāpsyati durmedhāḥ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ || 7.81.6 ||
saptarātreṇa rājāsau sabhṛtyabalavāhanaḥ |pāpakarmasamācāro vadhaṃ prāpsyati durmatiḥ || 7.81.7 ||
samantādyojanaśataṃ viṣayaṃ cāsya durmateḥ |dhakṣyate pāṃsuvarṣeṇa mahatā pākaśāsanaḥ || 7.81.8 ||
sarvasatvāni yānīha sthāvarāṇi carāṇi ca |mahatā pāṃsuvarṣeṇa vilayaṃ sarvato 'gaman || 7.81.9 ||
daṇḍasya viṣayo yāvattāvatsarvasamucchrayam |pāṃsuvarṣamivālakṣyaṃ saptarātraṃ bhaviṣyati || 7.81.10 ||
ityuktvā krodhatāmrākṣastadāśramanivāsinam |janaṃ janapadānteṣu sthīyatāmiti cābravīt || 7.81.11 ||
śrutvā tūśanaso vākyaṃ so ' 'śramāvasatho janaḥ |niṣkrānto viṣayāttasmātsthānaṃ cakre 'tha bāhyataḥ || 7.81.12 ||
sa tathoktvā munijanamarajāmidamabravīt |ihaiva vasa durmedhe āśrame susamāhitā || 7.81.13 ||
idaṃ yojanaparyantaṃ saraḥ suruciraprabham |araje vijvarā bhuṅkṣva kālaścātra pratīkṣyatām || 7.81.14 ||
tvatsamīpe ca ye sattvā vāsameṣyanti tāṃ niśām |avadhyāḥ pāṃsuvarṣeṇa te bhaviṣyanti nityadā || 7.81.15 ||
śrutvā niyogaṃ brahmarṣeḥ sā 'rajā bhārgavī tadā |tatheti pitaraṃ prāha bhārgavaṃ bhṛśaduḥkhitā |ityuktvā bhārgavo vāsamanyatra samakārayat || 7.81.16 ||
tacca rājyaṃ narendrasya sabhṛtyabalavāhanam |saptāhādbhasmasādbhūtaṃ yathoktaṃ brahmavādinā || 7.81.17 ||
tasyāsau daṇḍaviṣayo vindhyaśaivalayornṛpa |śapto brahmarṣiṇā tena vaidharmye sahite kṛte || 7.81.18 ||
tataḥ prabhṛti kākutstha daṇḍakāraṇyamucyate |tapasvinaḥ sthitā hyatra janasthānamato 'bhavat || 7.81.19 ||
etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ pṛcchasi rāghava |sandhyāmupāsituṃ vīra samayo hyativartate || 7.81.20 ||
ete maharṣayaḥ sarve pūrṇakumbhāḥ samantataḥ |kṛtodakā naravyāghra ādityaṃ paryupāsate || 7.81.21 ||
sa tairbrāhmaṇamabhyastaṃ sahitairbrahmavittamaiḥ |ravirastaṃ gato rāma gacchodakamupaspṛśa || 7.81.22 ||
ṛṣervacanamājñāya rāmaḥ sandhyāmupāsitum |upākramatsaraḥ puṇyamapsarogaṇasevitam || 7.82.1 ||
tatrodakamupaspṛśya sandhyāmanvāsya paścimām |āśramaṃ prāviśadrāmaḥ kumbhayonermahātmanaḥ || 7.82.2 ||
tasyāgastyo bahuguṇaṃ kandamūlaṃ tathauṣadhim |śālyādīni pavitrāṇi bhojanārthamakalpayat || 7.82.3 ||
sa bhuktavānnaraśreṣṭhastadannamamṛtopamam |prītaśca parituṣṭaśca tāṃ rātriṃ samupāviśat || 7.82.4 ||
prabhāte kālyamutthāya kṛtvā ' 'hnikamarindamaḥ |ṛṣiṃ samupacakrāma gamanāya raghūttamaḥ || 7.82.5 ||
abhivādyābravīdrāmo maharṣiṃ kumbhasambhavam |āpṛcche svāṃ purīṃ gantuṃ māmanujñātumarhasi || 7.82.6 ||
dhanyo 'smyanugṛhīto 'smi darśanena mahātmanaḥ |draṣṭuṃ caivāgamiṣyāmi pāvanārthamihātmanaḥ || 7.82.7 ||
tathā vadati kākutsthe vākyamadbhutadarśanam |uvāca paramaprīto dharmanetrastapodhanaḥ || 7.82.8 ||
atyadbhutamidaṃ vākyaṃ tava rāma śubhākṣaram |pāvanaḥ sarvabhūtānāṃ tvameva raghunandana || 7.82.9 ||
muhūrtamapi rāma tvāṃ ye ca paśyanti kecana |pāvitāḥ svargabhūtāśca pūjyāste sarvadaivataiḥ || 7.82.10 ||
ye ca tvāṃ ghoracakṣurbhiḥ paśyanti prāṇino bhuvi |hatāste yamadaṇḍena sadyo nirayagāminaḥ || 7.82.11 ||
īdṛśastvaṃ raghuśreṣṭha pāvanaḥ sarvadehinām |bhuvi tvāṃ kathayanto 'pi siddhimeṣyanti rāghava || 7.82.12 ||
gaccha cāriṣṭamavyāgraḥ panthānamakutobhayam |praśādhi rājyaṃ dharmeṇa gatirhi jagato bhavān || 7.82.13 ||
evamuktastu muninā prāñjaliḥ pragraho nṛpaḥ |abhyavādayata prājñastamṛṣiṃ puṇyaśālinam || 7.82.14 ||
abhivādya muniśreṣṭhaṃ tāṃśca sarvāṃstapodhanān |adhyārohattadavyagraḥ puṣpakaṃ hemabhūṣitam || 7.82.15 ||
taṃ prayāntaṃ munigaṇā hyāśīrvādaiḥ samantataḥ |apūjayanmahendrābhaṃ sahasrākṣamivāmarāḥ || 7.82.16 ||
svasthaḥ sa dadṛśe rāmaḥ puṣpake hemabhūṣite |śaśī meghasamīpastho yathā jaladharāgame || 7.82.17 ||
tato 'rdhadivase prāpte pūjyamānastatastataḥ |ayodhyāṃ prāpya kākutstho madhyakakṣyāmavāruhat || 7.82.18 ||
tato visṛjya ruciraṃ puṣpakaṃ kāmagāmi tat |visarjayitvā gaccheti svasti te 'stviti ca prabhuḥ || 7.82.19 ||
kakṣāntaravinikṣiptaṃ dvāssthaṃ rāmo 'bravīdvacaḥ |lakṣmaṇaṃ bharataṃ caiva gatvā tau laghuvikramau |mamāgamanamākhyāya śabdāpayata mā ciram || 7.82.20 ||
tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya rāmasyākliṣṭa karmaṇaḥ |dvāssthaḥ kumārāvāhūya rāghavāya nyavedayat || 7.83.1 ||
dṛṣṭvā tu rāghavaḥ prāptau priyau bharatalakṣmaṇau |pariṣvajya tadā rāmo vākyametaduvāca ha || 7.83.2 ||
kṛtaṃ mayā yathā tathyaṃ dvijakāryamanuttamam |dharmasetumatho bhūyaḥ kartumicchāmi rāghavau || 7.83.3 ||
akṣayyaścāvyayaścaiva dharmaseturmato mama |dharmaprasādhakaṃ hyetat sarvapāpapraṇāśanam || 7.83.4 ||
yuvābhyāmātmabhūtābhyāṃ rājasūyamanuttamam |sahito yaṣṭumicchāmi tatra dharmo hi śāśvataḥ || 7.83.5 ||
iṣṭvā tu rājasūyena mitraḥ śatrunibarhaṇaḥ |suhutena suyajñena varuṇatvamupāgamat || 7.83.6 ||
somaśca rājasūyena iṣṭvā dharmeṇa dharmavit |prāptaśca sarvalokeṣu kīrtisthānaṃ ca śāśvatam || 7.83.7 ||
asminnahani yacchreyaścintyatāṃ tanmayā saha |hitaṃ cāyatiyuktaṃ ca prayatau kartumarhathaḥ || 7.83.8 ||
śrutvā tu rāghavasyaitadvākyaṃ vākyaviśāradaḥ |bharataḥ prāñjalirbhūtvā vākyametaduvāca ha || 7.83.9 ||
tvayi dharmaḥ paraḥ sādho tvayi sarvā vasundharā |pratiṣṭhitā mahābāho yaśaścāmitavikrama || 7.83.10 ||
mahīpālāśca sarve tvāṃ prajāpatimivāmarāḥ |nirīkṣante mahātmānaṃ lokānāthaṃ yathā vayam || 7.83.11 ||
putrāśca pitṛvadrājanpaśyanti tvāṃ mahābala |pṛthivyā gatibhūto 'si prāṇināmapi rāghava || 7.83.12 ||
sa tvamevaṃvidhaṃ yajñamāhartāsi kathaṃ nṛpa |pṛthivyāṃ rājavaṃśānāṃ vināśo yatra dṛśyate || 7.83.13 ||
pṛthivyāṃ ye ca puruṣā rājanpauruṣamāgatāḥ |sarveṣāṃ bhavitā tatra saṅkṣayaḥ sarvakopajaḥ || 7.83.14 ||
sa tvaṃ puruṣaśārdūla guṇairatulavikrama |pṛthivīṃ nārhase hantuṃ vaśe hi tava vartate || 7.83.15 ||
bharatasya tu tadvākyaṃ śrutvā 'mṛtamayaṃ tadā |praharṣamatulaṃ lebhe rāmaḥ satyaparākramaḥ || 7.83.16 ||
uvāca ca śubhaṃ vākyaṃ kaikeyyānandavardhanam |prīto 'smi parituṣṭo 'smi tavādya vacane 'nagha || 7.83.17 ||
idaṃ vacanamaklībaṃ tvayā dharmasamāhitam |vyāhṛtaṃ puruṣavyāghra pṛthivyāḥ paripālanam || 7.83.18 ||
eṣyadasmadabhiprāyādrājasūyātkratūttamāt |nivartayāmi dharmajña tava suvyāhṛtena ca || 7.83.19 ||
lokapīḍākaraṃ karma na kartavyaṃ vicakṣaṇaiḥ |bālānāṃ tu śubhaṃ vākyaṃ grāhya lakṣmaṇapūrvaja |tasmācchṛṇomi te vākyaṃ sādhu yuktaṃ mahāmate || 7.83.20 ||
tathoktavati rāme tu bharate ca mahātmani |lakṣmaṇo 'tha śubhaṃ vākyamuvāca raghunandanam || 7.84.1 ||
aśvamedho mahāyajñaḥ pāvanaḥ sarvapāpmanām |pāvanastava durdharṣo rocatāṃ raghunandana || 7.84.2 ||
śrūyate hi purāvṛttaṃ vāsave sumahātmani |brahmahatyāvṛtaḥ śakro hayamedhena pāvitaḥ || 7.84.3 ||
purā kila mahābāho devāsurasamāgame |vṛtro nāma mahānāsīddaiteyo lokasammataḥ || 7.84.4 ||
vistīrṇo yojanaśatamucchritastriguṇaṃ tataḥ |anurāgeṇa lokāṃstrīnsnehātpaśyati sarvataḥ || 7.84.5 ||
dharmajñaśca kṛtajñaśca buddhyā ca pariniṣṭhitaḥ |śaśāsa pṛthivīṃ sphītāṃ dharmeṇa susamāhitaḥ || 7.84.6 ||
tasminpraśāsati tadā sarvakāmadughā mahī |rasavanti prabhūnāni mūlāni ca phalāni ca || 7.84.7 ||
akṛṣṭapacyā pṛthivī susampannā mahātmanaḥ |sa rājyaṃ tādṛśaṃ bhuṅkte sphītamadbhutadarśanam || 7.84.8 ||
tasya buddhiḥ samuptannā tapaḥ kuryāmanuttamam |tapo hi paramaṃ śreyaḥ sammohamitaratsukham || 7.84.9 ||
sa nikṣipya sutaṃ jyeṣṭhaṃ paureṣu madhureśvaram |tapa ugraṃ samātiṣṭhattāpayansarvadevatāḥ || 7.84.10 ||
tapastapyati vṛtre tu vāsavaḥ paramārtavat |viṣṇuṃ samupasaṅkramya vākyametaduvāca ha || 7.84.11 ||
tapasyatā mahābāho lokāḥ vṛtreṇa nirjitāḥ |balavānsa hi dharmātmā nainaṃ śakṣyāmi śāsitum || 7.84.12 ||
yadyasau tapa ātiṣṭhedbhūya evāsureśvara |yāvallokā dhariṣyanti tāvadasya vaśānugāḥ || 7.84.13 ||
taṃ cainaṃ paramodāramupekṣasi mahābalam |kṣaṇaṃ hi na bhavedvṛtraḥ kruddhe tvayi sureśvara || 7.84.14 ||
yadā hi prītisaṃyogaṃ tvayā viṣṇo samāgataḥ |tadāprabhṛti lokānāṃ nāthatvamupalabdhavān || 7.84.15 ||
sa tvaṃ prasādaṃ lokānāṃ kuruṣva susamāhitaḥ |tvatkṛtena hi sarvaṃ syāpraśāntamarujaṃ jagat || 7.84.16 ||
ime hi sarve viṣṇo tvāṃ nirīkṣante divaukasaḥ |vṛtraghātena mahatā teṣāṃ sāhyaṃ kuruṣva ha || 7.84.17 ||
tvayā hi nityaśaḥ sāhyaṃ kṛtameṣāṃ mahātmanām |asahyamidamanyeṣāmagatīnāṃ gatirbhavān || 7.84.18 ||
lakṣmaṇasya tu tadvākyaṃ śrutvā śatrunibarhaṇaḥ |vṛtraghātamaśeṣeṇa kathayetyāha suvrata || 7.85.1 ||
rāghaveṇaivamuktastu sumitrānandavardhanaḥ |bhūya eva kathāṃ divyāṃ kathayāmāsa suvrataḥ || 7.85.2 ||
sahasrākṣavacaḥ śrutvā sarveṣāṃ ca divaukasām |viṣṇurdevānuvācedaṃ sarvānindrapurogamān || 7.85.3 ||
pūrvaṃ sauhṛdabaddho 'smi vṛtrasya ha mahātmanaḥ |tena yuṣmatpriyārthaṃ hi nāhaṃ hanmi mahāsuram || 7.85.4 ||
avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca bhavatāṃ sukhamuttamam |tasmādupāyamākhyāsye yena vṛtro nihanyate || 7.85.5 ||
tridhābhūtaṃ kariṣyāmi hyātmānaṃ surasattamāḥ |tena vṛtraṃ sahasrākṣo vadhiṣyati na saṃśayaḥ || 7.85.6 ||
ekāṃśo vāsavaṃ yātu dvitīyo vajrameva tu |tṛtīyo bhūtalaṃ śakrastadā vṛtraṃ vadhiṣyati || 7.85.7 ||
tathā bruvati deveśe devā vākyamathābruvan |evametanna sandeho yathā vadasi daityahan || 7.85.8 ||
bhadraṃ te 'stu gamiṣyāmo vṛtrāsuravadhaiṣiṇaḥ |bhajasva paramodāra vāsavaṃ svena tejasā || 7.85.9 ||
tataḥ sarve mahātmānaḥ sahasrākṣapurogamāḥ |tadāraṇyamupākrāmanyatra vṛtro mahāsuraḥ || 7.85.10 ||
te paśyaṃstejasā bhūtaṃ tapyantamasurottamam |pibantamiva lokāṃstrīnnirdahantamivāmbaram || 7.85.11 ||
dṛṣṭvaiva cāsuraśreṣṭhaṃ devāstrāsamupāgaman |kathamenaṃ vadhiṣyāmaḥ kathaṃ na syātparājayaḥ || 7.85.12 ||
teṣāṃ cintayatāṃ tatra sahasrākṣaḥ purandaraḥ |vajraṃ pragṛhya pāṇibhyāṃ prāhiṇodvṛtramūrdhani || 7.85.13 ||
kālāgnineva ghoreṇa taptenaiva mahārciṣā |patatā vṛtraśirasā jagatऺtrāsamupāgamat || 7.85.14 ||
asambhāvyaṃ vadhaṃ tasya vṛtrasya vibudhādhipaḥ |cintayāno jagāmāśu lokasyāntaṃ mahāyaśāḥ || 7.85.15 ||
tamindraṃ brahmahatyā ' 'śu gacchantamanugacchati |apataccāsya gātreṣu tamindraṃ duḥkhamāviśat || 7.85.16 ||
hatārayaḥ pranaṣṭendrā devāḥ sāgnipurogamāḥ |viṣṇuṃ tribhuvaneśānaṃ muhurmuhurapūjayan || 7.85.17 ||
tvaṃ gatiḥ parameśāna pūrvajo jagataḥ pitā |rakṣārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvamupajagmivān || 7.85.18 ||
hataścāyaṃ tvayā vṛtro brahmahatyā ca vāsavam |bādhate suraśārdūla mokṣaṃ tasyā vinirdiśa || 7.85.19 ||
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā devānāṃ viṣṇurabravīt |māmeva yajatāṃ śakraḥ pāvayiṣyāmi vajriṇam || 7.85.20 ||
puṇyena hayamedhena māmiṣṭvā pākaśāsanaḥ |punareṣyati devānāmindratvamakutobhayam || 7.85.21 ||
evaṃ sandiśya tāṃ vāṇīṃ devānāmamṛtopamām |jagāma viṣṇurdeveśaḥ stūyamānastriviṣṭapam || 7.85.22 ||
tadā vṛtravadhaṃ sarvamakhilena sa lakṣmaṇaḥ |kathayitvā naraśreṣṭhaḥ kathāśeṣaṃ pracakrame || 7.86.1 ||
tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṅkare |brahmahatyāvṛtaḥ śakraḥ sañjñāṃ lebhe na vṛtrahā || 7.86.2 ||
so 'ntamāśritya lokānāṃ naṣṭasañjño vicetanaḥ |kālaṃ tatrāvasatkañcidveṣṭamāna ivoragaḥ || 7.86.3 ||
atha naṣṭe sahasrākṣe udvignamabhavajjagat |bhūmiśca dhvastasaṅkāśā niḥsnehā śuṣkakānanā || 7.86.4 ||
niḥsrotasaśca te sarve tu hradāśca saritastathā |saṅkṣobhaścaiva sattvānāmanāvṛṣṭikṛto 'bhavat || 7.86.5 ||
kṣīyamāṇe tu loke 'sminsambhrāntamanasaḥ surāḥ |yaduktaṃ viṣṇunā pūrvaṃ taṃ yajñaṃ samupānayan || 7.86.6 ||
tataḥ sarve suragaṇāḥ sopādhyāyāḥ saharṣibhiḥ |taṃ deśaṃ samupājagmuryatrendro bhayamohitaḥ || 7.86.7 ||
te tu dṛṣṭvā sahasrākṣamāvṛtaṃ brahmahatyayā |taṃ puraskṛtya deveśamaśvamedhamupākraman || 7.86.8 ||
tato 'śvamedhaḥ sumahānmahendrasya mahātmanaḥ |vavṛdhe brahmahatyayāḥ pāvanārthaṃ nareśvara || 7.86.9 ||
tato yajñe samāpte tu brahmahatyā mahātmanaḥ |abhigamyābravīdvākyaṃ kva me sthānaṃ vidhāsyatha || 7.86.10 ||
te tāmūcustadā devāstuṣṭāḥ prītisamanvitāḥ |caturdhā vibhajātmānamātmanaiva durāsade || 7.86.11 ||
devānāṃ bhāṣitaṃ śrutvā brahmahatyā mahātmanām |sannidhau sthānamanyatra varayāmāsa durvasā || 7.86.12 ||
ekenāṃśena vatsyāmi pūrṇodāsu nadīṣu vai |caturo vārṣikānmāsāndarpaghnī kāmavāriṇī || 7.86.13 ||
bhūmyāmahaṃ sarvakālamekenāṃśena sarvadā |vasiṣyāmi na sandehaḥ satyenaitadbravīmi vaḥ || 7.86.14 ||
yo 'yamaṃśastṛtīyo me strīṣu yauvanaśāliṣu |trirātraṃ darpapūrṇāsu vaśiṣye darpaghātinī || 7.86.15 ||
hantāro brāhmaṇānye tu mṛṣāpūrvamadūṣakān |tāṃścaturthena bhāgena saṃśrayiṣye surarṣabhāḥ || 7.86.16 ||
pratyūcustāṃ tato devā yathā vadasi durvase |tathā bhavatu tatsarvaṃ sādhayasva yadīpsitam || 7.86.17 ||
tataḥ prītyā 'nvitā devāḥ sahasrākṣaṃ vavandire |vijvaraḥ sa ca pūtātmā vāsavaḥ samapadyata || 7.86.18 ||
praśāntaṃ ca jagatsarvaṃ sahasrākṣe pratiṣṭhite |yajñaṃ cādbhutasaṅkāśaṃ tadā śakro 'bhyapūjayat || 7.86.19 ||
īdṛśo hyaśvamedhasya prasādo raghunandana |yajasva sumahābhāga hayamedhena pārthiva || 7.86.20 ||
iti lakṣmaṇavākyamuttamaṃ nṛpatiratīva manoharaṃ mahātmā |paritoṣamavāpa hṛṣṭacetā niśamayyendrasamānavikramaujāḥ || 7.86.21 ||
tacchrutvā lakṣmaṇenoktaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |pratyuvāca mahātejāḥ prahasanrāghavo vacaḥ || 7.87.1 ||
evameva naraśreṣṭha yathā vadasi lakṣmaṇa |vṛtraghātamaśeṣeṇa vājimedhaphalaṃ ca yat || 7.87.2 ||
śrūyate hi purā saumya kardamasya prajāpateḥ |putro bāhlīśvaraḥ śrīmānilo nāma mahāśayāḥ || 7.87.3 ||
sa rājā pṛthivīṃ sarvāṃ vaśe kṛtvā sudhārmikaḥ |rājyaṃ caiva naravyāghra putravatparyapālayat || 7.87.4 ||
suraiśca paramodārairdaiteyaiśca mahādhanaiḥ |nāgarākṣasagandharvairyakṣaiśca sumahātmabhiḥ || 7.87.5 ||
pūjyate nityaśaḥ saumya bhayārtai raghunandana |abibhyaṃśca trayo lokāḥ saroṣasya mahātmanaḥ || 7.87.6 ||
sa rājā tādṛśo hyāsīddharme vīrye ca niṣṭhitaḥ |buddhyā ca paramodāro bāhlīkeśo mahāyaśāḥ || 7.87.7 ||
sa pracakre mahābāhurmṛgayāṃ rucire vane |caitre manorame māsi sabhṛtyabalavāhanaḥ || 7.87.8 ||
prajaghne ca nṛpo 'raṇye mṛgāñchatasahasraśaḥ |hatvaiva tṛptirnābhūcca rājñastasya mahātmanaḥ || 7.87.9 ||
nānāmṛgāṇāmayutaṃ vadhyamānaṃ mahātmanā |yatra jāto māhāsenastaṃ deśamupacakrame || 7.87.10 ||
tasminpradeśe deveśa śailarājasutāṃ haraḥ |ramayāmāsa durdharṣaḥ sarvairanucaraiḥ saha || 7.87.11 ||
kṛtvā strīrūpamātmānamumeśo gopatidhvajaḥ |devyāḥ priyacikīrṣuḥ saṃstasminparvatanirjhare || 7.87.12 ||
ye tu tatra vanoddeśe sattvāḥ puruṣavādinaḥ |vṛkṣāḥ puruṣanāmānaste 'bhavan strījanāstadā || 7.87.13 ||
yacca kiñcana tatsarvaṃ nārīsañjñaṃ babhūva ha |etasminnantare rājā sa ilaḥ kardamātmajaḥ |nighnanmṛgasahasrāṇi taṃ deśamupacakrame || 7.87.14 ||
sa dṛṣṭvā strīkṛtaṃ sarvaṃ savyālamṛgapakṣakam |ātmanaṃ strīkṛtaṃ caiva sānugaṃ raghunandana || 7.87.15 ||
tasya duḥkhaṃ mahaccāsīddṛṣṭvā ' 'tmānaṃ tathāgatam |umāpateśca tatkarma jñātvā trāsamupāgamat || 7.87.16 ||
tato devaṃ mahātmānaṃ śitikaṇṭhaṃ kapardinam |jagāma śaraṇaṃ rājā sabhṛtyabalavāhanaḥ || 7.87.17 ||
tataḥ prahasya varadaḥ saha devyā maheśvaraḥ |prajāpatisutaṃ vākyamuvāca varadaḥ svayam || 7.87.18 ||
uttiṣṭhottiṣṭha rājarṣe kārdameya mahābala |puruṣatvamṛte saumya varaṃ varaya suvrata || 7.87.19 ||
tataḥ sa rājā duḥkhārtaḥ pratyākhyāto mahātmanā |na ca jagrāha strībhūto varamanyaṃ surottamāt || 7.87.20 ||
tataḥ śokena mahatā śailarājasutāṃ nṛpaḥ |praṇipatya hyumāṃ devīṃ sarveṇaivāntarātmanā || 7.87.21 ||
īśe varāṇāṃ varade lokānāmasi bhāminī |amoghadarśane devī bhaja saumyena cakṣuṣā || 7.87.22 ||
hṛdgataṃ tasya rājarṣervijñāya harasannidhau |pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ devī rudrasya saṃmatā || 7.87.23 ||
ardhasya devo varado varārdhasya tava hyaham |tasmādardhaṃ gṛhāṇa tvaṃ strīpuṃsoryāvadicchasi || 7.87.24 ||
tadadbhutataraṃ śrutvā devyā varamanuttamam |samprahṛṣṭamanā bhūtvā rājā vākyamathābravīt || 7.87.25 ||
yadi devi prasannā me rūpeṇāpratimā bhuvi |māsaṃ strītvamupāsitvā māsaṃ syāṃ puruṣaḥ punaḥ || 7.87.26 ||
īpsitaṃ tasya vijñāya devī surucirānanā |pratyuvāca śubhaṃ vākyamevameva bhaviṣyati || 7.87.27 ||
rājanpuruṣabhūtastvaṃ strībhāvaṃ na smariṣyasi |strībhūtaśca paraṃ māsaṃ na smariṣyasi pauruṣam || 7.87.28 ||
evaṃ sa rājā puruṣo māsaṃ bhūtvātha kārdamiḥ |trailokyasundarī nārī māsamekamilā 'bhavat || 7.87.29 ||
tāṃ kathāmilasambaddhāṃ rāmeṇa samudīritām |lakṣmaṇo bharataścaiva śrutvā paramavismitau || 7.88.1 ||
tau rāmaṃ prāñjalī bhūtvā tasya rājño mahātmanaḥ |vistaraṃ tasya bhāvasya tadā papracchatuḥ punaḥ || 7.88.2 ||
kathaṃ sa rājā strībhūto vartayāmāsa durgatiḥ |puruṣaḥ sa yadā bhūtaḥ kāṃ vṛttiṃ vartayatyasau || 7.88.3 ||
tayostadbhāṣitaṃ śrutvā kautūhalasamanvitam |kathayāmāsa kākutsthastasya rājño yathāgatam || 7.88.4 ||
tameva prathamaṃ māsaṃ strībhūtā lokasundarī |tābhiḥ parivṛtā strībhirye ca pūrvapadānugāḥ || 7.88.5 ||
tatkānanaṃ vigāhvāśu vijahre lokasundarī |drumagulmalatākīrṇaṃ padbhyāṃ padmadalekṣaṇā || 7.88.6 ||
vāhanāni ca sarvāṇi sā tyaktvā vai samantataḥ |parvatābhogavivare tasminreme ilā tadā || 7.88.7 ||
atha tasminvanoddeśe parvatasyāvidūrataḥ |saraḥ suruciraprakhyaṃ nānāpakṣigaṇairyutam || 7.88.8 ||
dadarśa sā tvilā tasminbudhaṃ somasutaṃ tadā |jvalantaṃ svena vapuṣā pūrṇasomamivoditam || 7.88.9 ||
tapantaṃ ca tapastīvramambhomadhye durāsadam |yaśaskaraṃ kāmakaraṃ kāruṇye paryavasthitam || 7.88.10 ||
sā taṃ jalāśayaṃ sarvaṃ kṣobhayāmāsa vismitā |sahagaiḥ pūrvapuruṣaiḥ strībhūtai raghunandana || 7.88.11 ||
budhastu tāṃ samīkṣyaiva kāmabāṇavaśaṃ gataḥ |nopalebhe tadā ' 'tmānaṃ sañcacāla tadā ' 'mbhasi || 7.88.12 ||
ilāṃ nirīkṣamāṇastu trailokyābhyadhikāṃ śubhām |cintāṃ samabhyatikrāmat kā nviyaṃ devatādhikā || 7.88.13 ||
na devīṣu na nāgīṣu nāsurīṣvapsaraḥsu ca |dṛṣṭapūrvā mayā kācidrūpeṇānena śobhitā || 7.88.14 ||
sadṛśīyaṃ mama bhavedyadi nānyaparigrahaḥ |iti buddhiṃ samāsthāya jalātkūlamupāgamat || 7.88.15 ||
āśramaṃ samupāgamya tatastāḥ pramadottamāḥ |śabdāpayata dharmātmā tāścainaṃ ca vavandire || 7.88.16 ||
sa tāḥ papraccha dharmātmā kasyaiṣā lokasundarī |kimarthamāgatā caiva sarvamākhyāta mā ciram || 7.88.17 ||
śubhaṃ tu tasya tadvākyaṃ madhuraṃ madhurākṣaram |śrutvā striyaśca tāḥ sarvā ūcurmadhurayā girā || 7.88.18 ||
asmākameṣā suśroṇī prabhutve vartate sadā |apatiḥ kānanānteṣu sahāsmābhiścaratyasau || 7.88.19 ||
tadvākyamavyaktapadaṃ tāsāṃ strīṇāṃ niśamya ca |vidyāmāvartanīṃ puṇyāmāvartayata sa dvijaḥ || 7.88.20 ||
so 'rthaṃ viditvā sakalaṃ tasya rājño yathāgatam |sarvā eva striyastāśca babhāṣe munipuṅgavaḥ || 7.88.21 ||
atra kimpuruṣīrbhūtvā śailarodhasi vatsyatha |āvāsastu girāvasmiñchīghrameva vidhīyatām || 7.88.22 ||
mūlapatraphalaiḥ sarvā vartayiṣyatha nityadā |striyaḥ kimpuruṣānnāma bharta'nsamupalapsyatha || 7.88.23 ||
tāḥ śrutvā somaputrasya vācaṃ kimpuruṣīkṛtāḥ |upāsāñcakrire śailaṃ vadhvastā bahulāstadā || 7.88.24 ||
śrutvā kimpuruṣotpattiṃ lakṣmaṇo bharatastadā |āścaryamiti cābrūtāmubhau rāmaṃ janeśvaram || 7.89.1 ||
atha rāmaḥ kathāmetāṃ bhūya eva mahāyaśāḥ |kathayāmāsa dharmātmā prajāpatisutasya vai || 7.89.2 ||
sarvāstā vidrutā dṛṣṭvā kinnarīrṛṣisattamaḥ |uvāca rūpasampannāṃ tāṃ striyaṃ prahasanniva || 7.89.3 ||
somasyāhaṃ sudayitaḥ sutaḥ surucirānane |bhajasva māṃ varārohe bhaktyā snigdhena cakṣuṣā || 7.89.4 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā śūnye svajanavarjite |ilā suruciraprakhyaṃ pratyuvāca mahāgraham || 7.89.5 ||
ahaṃ kāmacarī saumya tavāsmi vaśavartinī |praśādhi māṃ somasuta yathecchasi tathā kuru || 7.89.6 ||
tasyāstadadbhutaprakhyaṃ śrutvā harṣamupāgataḥ |sa vai kāmī saha tayā reme candramasaḥ sutaḥ || 7.89.7 ||
budhasya mādhavo māsastāmilāṃ rucirānanām |gato ramayato 'tyarthaṃ kṣaṇavattasya kāminaḥ || 7.89.8 ||
atha māse tu sampūrṇe pūrṇendusadṛśānanaḥ |prajāpatisutaḥ śrīmāñchayane pratyabudhyata || 7.89.9 ||
so 'paśyatsomajaṃ tatra tapantaṃ salilāśaye |ūrdhvabāhuṃ nirālambaṃ taṃ rājā pratyabhāṣata || 7.89.10 ||
bhagavanparvataṃ durgaṃ praviṣṭo 'smi sahānugaḥ |na ca paśyāmi tatsainyaṃ kva nu te māmakā gatāḥ || 7.89.11 ||
tacchrutvā tasya rājarṣernaṣṭasañjñasya bhāṣitam |pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ sāntvayanparayā girā || 7.89.12 ||
aśmavarṣeṇa mahatā bhṛtyāste vinipātitāḥ |tvaṃ cāśramapade supto vātavarṣabhayārditaḥ || 7.89.13 ||
samāśvasihi bhadraṃ te nirbhayo vigatajvaraḥ |phalamūlāśano vīra nivaseha yathāsukham || 7.89.14 ||
sa rājā tena vākyena pratyāśvasto mahāmatiḥ |pratyuvāca tato vākyaṃ dīno bhṛtyakṣayād bhṛśam || 7.89.15 ||
tyakṣyāmyahaṃ svakaṃ rājyaṃ nāhaṃ bhṛtyairvinākṛtaḥ |vartayeyaṃ kṣaṇaṃ brahmansamanujñātumarhasi || 7.89.16 ||
suto dharmaparo brahmañjyeṣṭho mama mahāyaśāḥ |śaśabinduriti khyātaḥ sa me rājyaṃ prapatsyate || 7.89.17 ||
na hi śakṣyāmyahaṃ hitvā bhṛtyadārānsukhānvitān |prativaktuṃ mahātejaḥ kiñcidapyaśubhaṃ vacaḥ || 7.89.18 ||
tathā bruvati rājendre budhaḥ paramamadbhutam |sāntvapūrvamathovāca vāsasta iha rocatām || 7.89.19 ||
na santāpastvayā kāryaḥ kārdameya mahābala |saṃvatsaroṣitasyeha kārayiṣyāmi te hitam || 7.89.20 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā budhasyākliṣṭakarmaṇaḥ |vāsāya vidadhe buddhiṃ yaduktaṃ brahmavādinā || 7.89.21 ||
māsaṃ sa strī tadā bhūtvā ramayatyaniśaṃ śudā |māsaṃ puruṣabhāvena dharmabuddhiṃ cakāra saḥ || 7.89.22 ||
tataḥ sā navame māsi ilā somasutātsutam |janayāmāsa suśroṇī purūravasamūrjitam || 7.89.23 ||
jātamātraṃ tu suśroṇī piturhaste nyaveśayat |budhasya samavarṇabhamilā putraṃ mahābalam || 7.89.24 ||
budhastu puruṣībhūtaṃ sa vai saṃvatsarāntaram |kathābhī ramayāmāsa dharmayuktābhirātmavān || 7.89.25 ||
tathoktavati rāme tu tasya janma tadadbhutam |uvāca lakṣmaṇo bhūyo bharataśca mahāyaśāḥ || 7.90.1 ||
ilā sā somaputrasya saṃvatsaramathoṣitā |akarotkiṃ naraśreṣṭha tattvaṃ śaṃsitumarhasi || 7.90.2 ||
tayostadvākyamādhuryaṃ niśamya paripṛcchatoḥ |rāmaḥ punaruvācemāṃ prajāpatisute kathām || 7.90.3 ||
puruṣatvaṃ gate śūre budhaḥ paramabuddhimān |saṃvartaṃ paramodāramājuhāva mahāyaśāḥ || 7.90.4 ||
cyavanaṃ bhṛguputraṃ ca muniṃ cāriṣṭaneminam |pramodanaṃ modakaraṃ tato durvāsasaṃ munim || 7.90.5 ||
etānsarvānsamānīya vākyajñastattvadarśanaḥ |uvāca sarvānsuhṛdo dhairyeṇa susamāhitān || 7.90.6 ||
ayaṃ rājā mahābāhuḥ kardamasya ilaḥ sutaḥ |jānītainaṃ yathābhūtaṃ śreyo hyatra vidhīyatām || 7.90.7 ||
teṣāṃ saṃvadatāmeva tamāśramamupāgamat |kardamastu mahātejā dvijaiḥ saha mahātmabhiḥ || 7.90.8 ||
pulastyaśca kratuścaiva vaṣaṭkārastathaiva ca |oṅkāraśca mahātejāstamāśramamupāgamat || 7.90.9 ||
te sarve hṛṣṭamanasaḥ parasparasamāgame |hitaiṣiṇo bālhipateḥ pṛthagvākyānyathābruvan || 7.90.10 ||
kardamastvabravīdvākyaṃ sutārthaṃ paramaṃ hitam |dvijāḥ śṛṇuta madvākyaṃ yacchreyaḥ pārthivasya hi || 7.90.11 ||
nānyaṃ paśyāmi bhaiṣajyamantarā vṛṣabhadhvajam |nāśvamedhātparo yajñaḥ priyaścaiva mahātmanaḥ |tasmādyajāmahe sarve pārthivārthe durāsadam || 7.90.12 ||
kardamenaivamuktāstu sarva eva dvijarṣabhāḥ |rocayanti sma taṃ yajñaṃ rudrasyārādhanaṃ prati || 7.90.13 ||
saṃvartasya tu rājarṣeḥ śiṣyaḥ purapurañjayaḥ |marutta iti vikhyātastaṃ yajñaṃ samupāharat || 7.90.14 ||
tato yajño mahānāsīdbudhāśramasamīpataḥ |rudraśca paramaṃ toṣamājagāma mahāyaśāḥ || 7.90.15 ||
atha yajñe samāpte tu prītaḥ paramayā mudā |umāpatirdvijānsarvānuvāca ilasannidhau || 7.90.16 ||
prīto 'smi hayamedhena bhaktyā ca dvijasattamāḥ |asya bāhlipateścaiva kiṃ karomi priyaṃ śubham || 7.90.17 ||
tathā vadati deveśe dvijāste susamāhitāḥ |prasādayanti deveśaṃ yathā syātpuruṣastvilā || 7.90.18 ||
tataḥ prīto mahādevaḥ puruṣatvaṃ dadau punaḥ |ilāyai sumahātejā dattvā cāntaradhīyata || 7.90.19 ||
nivṛtte hayamedhe ca gataścādarśanaṃ haraḥ |yathāgataṃ dvijāḥ sarve hyagacchandīrghadarśinaḥ || 7.90.20 ||
rājā tu bāhlimutsṛjya madhyadeśe hyanuttamam |niveśayāmāsa puraṃ pratiṣṭhānaṃ yaśaskaram || 7.90.21 ||
śaśabinduśca rājarṣirbāhliṃ purapurañjayaḥ |pratiṣṭhāne ilo rājā prajāpatisuto balī || 7.90.22 ||
sa kāle prāptavā~llokamilo brāhmamanuttamam |ailaḥ purūravā rājā pratiṣṭhānamavāptavān || 7.90.23 ||
īdṛśo hyaśvamedhasya prabhāvaḥ puruṣarṣabhau |strībhūtaḥ pauruṣaṃ lebhe yaccānyadapi durlabham || 7.90.24 ||
etadākhyāya kākutstho bhrātṛbhyāmamitaprabhaḥ |lakṣmaṇaṃ punarevāha dharmayuktamidaṃ vacaḥ || 7.91.1 ||
vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca jābālimatha kaśyapam |dvijāṃśca sarvapravarānaśvamedhapuraskṛtān || 7.91.2 ||
etānsarvānsamānīya mantrayitvā ca lakṣmaṇa |hayaṃ lakṣaṇasampannaṃ vimokṣyāmi samādhinā || 7.91.3 ||
tadvākyaṃ rāghaveṇoktaṃ śrutvā tvaritavikramaḥ |dvijānsarvānsamāhūya darśayāmāsa rāghavam || 7.91.4 ||
te dṛṣṭvā devasaṅkāśaṃ kṛtapādābhivandanam |rāghavaṃ sudurādharṣamāśīrbhiḥ samapūjayan || 7.91.5 ||
prāñjaliḥ sa tadā bhūtvā rāghavo dvijasattamān |ācacakṣe 'śvamedhasya hyabhiprāyaṃ mahāyaśāḥ || 7.91.6 ||
te tu rāmasya tacchrutvā namaskṛtvā vṛṣadhvajam |aśvamedhaṃ dvijāḥ sarve pūjayanti sma sarvaśaḥ || 7.91.7 ||
sa teṣāṃ dvijamukhyānāṃ vākyamadbhutadarśanam |aśvamedhāśritaṃ śrutvā bhṛśaṃ prīto 'bhavattadā || 7.91.8 ||
vijñāya karma tatteṣāṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt |preṣayasva drutaṃ dūtān sugrīvāya mahātmane || 7.91.9 ||
yathā mahadbhirharibhirbahubhiśca vanaukasām |sārdhamāgaccha bhadraṃ te hyanubhoktuṃ mahotsavam || 7.91.10 ||
bibhīṣaṇaśca rakṣobhiḥ kāmagairbahubhirvṛtaḥ |aśvamedhaṃ mahāyajñamāyātvatulavikramaḥ || 7.91.11 ||
rājānaśca mahābhāgā ye me priyacikīrṣavaḥ |sānugāḥ kṣipramāyāntu yajñaṃ draṣṭumanuttamam || 7.91.12 ||
deśāntaragatā ye ca dvijā dharmasamāhitāḥ |āmantrayasva tānsarvānaśvamedhāya lakṣmaṇa || 7.91.13 ||
ṛṣayaśca mahābāho āhūyantāṃ tapodhanāḥ |deśāntaragatāḥ sarve sadārāśca dvijātayaḥ |tathaiva tālāvacarāstathaiva naṭanartakāḥ || 7.91.14 ||
yajñavāṭaśca sumahāngomatyā naimiśe vane |ājñāpyatāṃ mahābāho taddhi puṇyamanuttamam || 7.91.15 ||
śāntayaśca mahābāho pravartyantāṃ samantataḥ || 7.91.16 ||
śataśaścāpi dharmajñāḥ kratumukhyamanuttamam |anubhūya mahāyajñaṃ naimiśe raghunandana || 7.91.17 ||
tuṣṭaḥ puṣṭaśca sarvo 'sau mānitaśca yathāvidhi |prītiṃ yāsyati dharmajña śīghramāmantryatāṃ janaḥ || 7.91.18 ||
śataṃ vāhasahasrāṇāṃ taṇḍulānāṃ vapuṣmatām |ayutaṃ tilamudgānāṃ prayātvagre mahābala || 7.91.19 ||
caṇakānāṃ kulitthānāṃ māṣāṇāṃ lavaṇasya ca |ato 'nurūpaṃ snehaṃ ca gandhaṃ saṅkṣiptameva ca || 7.91.20 ||
suvarṇakoṭyo bahulā hiraṇyasya śatottarāḥ |agrato bharataḥ kṛtvā gacchatvagre samādhinā || 7.91.21 ||
antarā paṇyavīthyaśca sarve ca naṭanartakāḥ |sūdā nāryaśca bahavo nityaṃ yauvanaśālinaḥ || 7.91.22 ||
bharatena tu sārdhaṃ te yāntu sainyāni cāgrataḥ |naigamā balavṛddhāśca dvijāśca susamāhitāḥ || 7.91.23 ||
karmāntikānvardhakinaḥ kośādhyakṣāṃśca naigamān |mama māta'stathā sarvāḥ kumārāntaḥpurāṇi ca || 7.91.24 ||
kāñcanīṃ mama patnīṃ ca dīkṣāyāṃ jñāṃśca karmaṇi |agrato bharataḥ kṛtvā gacchatvagre mahāyaśāḥ || 7.91.25 ||
upakāryā mahārhāśca pārthivānāṃ mahaujasām |sānugānāṃ naraśreṣṭho vyādideśa mahābalaḥ || 7.91.26 ||
tatsarvamakhilenāśu prasthāpya bharatāgrajaḥ |hayaṃ lakṣaṇasampannaṃ kṛṣṇasāraṃ mumoca ha || 7.92.1 ||
ṛtvigbhirlakṣmaṇaṃ sārdhamaśvatantre niyojya ca |tato 'bhyagacchatkākutsthaḥ saha sainyena naimiśam || 7.92.2 ||
yajñavāṭaṃ mahābāhurdṛṣṭvā paramamadbhutam |prabarṣamatulaṃ lebhe śrīmāniti vaco 'bravīt || 7.92.3 ||
naimiṣe vasatastasya sarva eva narādhipāḥ |āninyurupahārāṃśca tānrāmaḥ pratyapūjayat || 7.92.4 ||
upakāryā mahārhāśca pārthivānāṃ mahātmanām |sānugānāṃ naraśreṣṭho vyādideśa mahāmatiḥ || 7.92.5 ||
annapānāni vastrāṇi sānugānāṃ mahātmanām |bharataḥ sandadāvāśu śatrughnasahitastadā || 7.92.6 ||
vānarāśca mahātmānaḥ sugrīvasahitāstadā |viprāṇāṃ praṇatāḥ sarve cakrire pariveṣaṇam || 7.92.7 ||
bibhīṣaṇaśca rakṣobhirbahubhiḥ sragvibhirvṛtaḥ |ṛṣīṇāmugratapasāṃ pūjāṃ cakre mahātmanām || 7.92.8 ||
evaṃ suvihito yajño hayamedho 'bhyavartata |lakṣmaṇenāguptā ca hayacaryā pravartata |īdṛśaṃ rājasiṃhasya yajñapravaramuttamam || 7.92.9 ||
nānyaḥ śabdo 'bhavattatra hayamedhe mahātmanaḥ |chandato dehi visrabdho yāvattuṣyanti yācakāḥ || 7.92.10 ||
tāvatsarvāṇi dattāni kratumadhye mahātmanaḥ |vividhāni ca gauḍāni khāṇḍavāni tathaiva ca || 7.92.11 ||
na nissṛtaṃ bhatatyoṣṭhādvacanaṃ yāvadarthinām |tāvadvānararakṣobhirdattamevābhyadṛśyata || 7.92.12 ||
na kaścinmalinastatra dīno vā 'pyatha kṛrśataḥ |tasminyajñavare rājño hṛṣṭapuṣṭajanāvṛte || 7.92.13 ||
ye ca tatra mahātmāno munayaścirajīvinaḥ |nāsmaraṃstādṛśaṃ yajñaṃ nāpyāsīt sa kadācana || 7.92.14 ||
yaḥ kṛtyavānsuvarṇena suvarṇaṃ labhate sma saḥ |vittārthī labhate vittaṃ ratnārthī ratnameva ca || 7.92.15 ||
rajatānāṃ suvarṇānāmaśmanāmatha vāsasām |aniśaṃ dīyamānānāṃ rāśiḥ samupadṛśyate || 7.92.16 ||
na śakrasya dhaneśasya yamasya varuṇasya vā |īdṛśo dṛṣṭapūrvo na evamūcustapodhanāḥ || 7.92.17 ||
sarvatra vānarāstasthuḥ sarvatraiva ca rākṣasāḥ |vāsodhanānnamarthibhyaḥ pūrṇahastā dadurbhṛśam || 7.92.18 ||
īdṛśo rājasiṃhasya yajñaḥ sarvaguṇānvitaḥ |saṃvatsaramatho sāgraṃ vartate na ca hīyate || 7.92.19 ||
vartamāne tathābhūte yajñe ca paramādbhute |saśiṣya ājagāmāśu vālmīkirmunipuṅgavaḥ || 7.93.1 ||
sa dṛṣṭvā divyasaṅkāśaṃ yajñamadbhutadarśanam |ekānte ṛṣivāṭānāṃ cakāra uṭajāñchubhān || 7.93.2 ||
śakaṭāṃśca bahūnpūrṇānphalamūlaiśca śobhanān |vālmīkivāṭe rucire sthāpayannavidūrataḥ || 7.93.3 ||
āsītsupūjito rājñā munibhiśca mahātmabhiḥ |vālmīkiḥ sumahātejā nyavasatparamātmavān || 7.93.4 ||
sa śiṣyāvabravīddhṛṣṭau yuvāṃ gatvā samāhitau |kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ kāvyaṃ gāyethāṃ parayā mudā || 7.93.5 ||
ṛṣivāṭeṣu puṇyeṣu brāhmaṇāvasatheṣu ca |rathyāsu rājamārgeṣu pārthivānāṃ gṛheṣu ca || 7.93.6 ||
rāmasya bhavanadvāri yatra karma ca kurvate |ṛtvijāmagrataścaiva tatra geyaṃ viśeṣataḥ || 7.93.7 ||
imāni ca phalānyatra svādūni vividhāni ca |jātāni parvatāgreṣu cāsvādyāsvādya gāyatām || 7.93.8 ||
na yāsyathaḥ śramaṃ vatsau bhakṣayitvā phalāni vai |mūlāni ca sumṛṣṭāni nagarādbahirāsyathaḥ || 7.93.9 ||
yadi śabdāpayedrāmaḥ śravaṇāya mahīpatiḥ |ṛṣīṇāmupaviṣṭānāṃ tato geyaṃ pravartatām || 7.93.10 ||
divase viṃśatiḥ sargā geyā madhurayā girā |pramāṇairbahubhistatra yathoddiṣṭā mayā purā || 7.93.11 ||
lobhaścāpi na kartavyaḥ svalpo 'pi dhanakāṅkṣayā |kiṃ dhanenāśramasthānāṃ phalamūlopajīvinā || 7.93.12 ||
yadi pṛcchetsa kākutstho yuvāṃ kasyeti dārakau |āvāṃ vālmīkiśiṣyau svo brūtamevaṃ narādhipam || 7.93.13 ||
imāstantrīḥ sumadhurāḥ sthānaṃ vā 'pūrvadarśanam |mūrcchayitvā sumadhuraṃ gāyatāṃ vigatajvarau || 7.93.14 ||
ādiprabhṛti geyaṃ syānna cāvajñāya pārthivam |pitā hi sarvabhūtānāṃ rājā bhaviti dharmataḥ || 7.93.15 ||
tadyuvāṃ hṛṣṭamanasau śvaḥ prabhāte samāsthitau |gāyethāṃ madhuraṃ geyaṃ tantrīlayasamanvitam || 7.93.16 ||
iti sandiśya bahuśo muniḥ prācetasastadā |vālmīkiḥ paramodārastūṣṇīmāsīnmahāyaśāḥ || 7.93.17 ||
sandiṣṭau muninā tena tāvubhau maithilīsutau |tathaiva karavāveti nirjagmaturarindamau || 7.93.18 ||
tāmadbhutāṃ tau hṛdaye kumārau niveśya vāṇīmṛṣibhāṣitāṃ tadā |samutsukau tau samamūṣaturniśāṃ yathā 'śvinau bhārgavanītisaṃhitām || 7.93.19 ||
tau rajanyāṃ prabhātāyāṃ snātau hutahutāśanau |yathoktamṛṣiṇā pūrvaṃ sarvaṃ tatropagāyatām || 7.94.1 ||
tāṃ sa śuśrāva kākutsthaḥ pūrvācāryavijirmitām |apūrvāṃ pāṭhyajātiṃ ca geyena samalaṅkṛtām || 7.94.2 ||
pramāṇairbahubhirbaddhāṃ tantrīlayasamanvitām |bālābhyāṃ rāghavaḥ śrutvā kautūhalaparo 'bhavat || 7.94.3 ||
atha karmāntare rājā samāhūya mahāmunīn |pārthivāṃśca naravyāghraḥ paṇḍitānnaigamāṃstathā || 7.94.4 ||
paurāṇikāñchabdavido ye ca vṛddhā dvijātayaḥ |svarāṇāṃ lakṣaṇajñāṃśca utsukāndvijasattamān || 7.94.5 ||
lakṣaṇajñāṃśca gāndharvānnaigamāṃśca viśeṣataḥ |pādākṣarasamāsajñāṃśchandaḥsu pariniṣṭhitān || 7.94.6 ||
kalāmātrāviśeṣajñāñjyotiṣe ca paraṃ gatān |kriyākalpavidaścaiva tathā kāryavido janān || 7.94.7 ||
bhāṣājñāniṅgitajñāṃśca naigamāṃścāpyaśeṣataḥ |hetūpacārakuśalān vacane cāpi haitukān || 7.94.8 ||
chandovidaḥ purāṇajñānvaidikāndvijasattamān |citrajñānvṛttasūtrajñāngītanṛtyaviśāradān || 7.94.9 ||
śāstrajñānnītinipuṇānvedāntārthaprabodhakān |etānsarvānsamānīya gātārau samaveśayat || 7.94.10 ||
dṛṣṭvā munigaṇāḥ sarve pārthivāśca mahaujasaḥ |pibanta iva cakṣurbhyāṃ rājānaṃ gāyakau ca tau || 7.94.11 ||
ūcuḥ parasparaṃ cedaṃ sarva eva samantataḥ |ubhau rāmasya sadṛśau bimbādbimbamivotthitau || 7.94.12 ||
jaṭilau yadi na syātāṃ na valkaladharau yadi |viśeṣaṃ nādhigacchāmo gāyato rāghavasya ca || 7.94.13 ||
teṣāṃ saṃvadatāmevaṃ śrota'ṇāṃ harṣavardhanam |geyaṃ pracakratustatra tāvubhau munidārakau || 7.94.14 ||
tataḥ pravṛttaṃ madhuraṃ gāndharvamatimānuṣam |na ca tṛptiṃ yayuḥ sarve śrotāro gānasampadā || 7.94.15 ||
pravṛttamāditaḥ pūrvasargaṃ nāradadarśitam |tataḥ prabhṛti sargāṃśca yāvadviṃśatyagāyatām || 7.94.16 ||
tato 'parāhṇasamaye rāghavaḥ samabhāṣata |śrutvā viṃśatisargāṃstānbhrātaraṃ bhrātṛvatsalaḥ || 7.94.17 ||
aṣṭādaśasahasrāṇi suvarṇasya mahātmanoḥ |prayaccha śīghraṃ kākutstha yadanyadabhikāṅkṣitam |dadau śīghraṃ sa kākutstho bālayorvai pṛthakpṛthak || 7.94.18 ||
dīyamānaṃ suvarṇaṃ tu nāgṛhṇītāṃ kuśīlavau |ūcatuśca mahātmānau kimaneneti vismitau || 7.94.19 ||
vanyena phalamūlena niratau vanavāsinau |suvarṇena hiraṇyena kiṃ kariṣyāvahe vane || 7.94.20 ||
tathā tayoḥ prabruvatoḥ kautūhalasamanvitāḥ |śrotāraścaiva rāmaśca sarva eva suvismitāḥ || 7.94.21 ||
tasya caivāgamaṃ rāmaḥ kāvyasya śrotumutsukaḥ |papraccha tau mahātejāstāvubhau munidārakau || 7.94.22 ||
kimpramāṇamidaṃ kāvyaṃ kā pratiṣṭhā mahātmanaḥ |kartā kāvyasya mahataḥ kva cāsau munipuṅgavaḥ || 7.94.23 ||
pṛcchantaṃ rāghavaṃ vākyamūcaturmunidārakau || 7.94.24 ||
vālmīkirbhagavānkartā samprāpto yajñasaṃvidham |yenedaṃ caritaṃ tubhyamaśeṣaṃ sampradarśitam || 7.94.25 ||
sannibaddhaṃ hi ślokānāṃ caturviśatsahasrakam |upākhyānaśataṃ caiva bhārgaveṇa tapasvinā || 7.94.26 ||
ādiprabhṛti vai rājanpañcasargaśatāni ca |kāṇḍāni ṣaṭ kṛtānīha sottarāṇi mahātmanā |kṛtāni guruṇāsmākamṛṣiṇā caritaṃ tava || 7.94.27 ||
pratiṣṭhā ' 'jīvitaṃ yāvattāvatsarvasya vartate || 7.94.28 ||
sottarāṇi mahātmanā |yadi buddhiḥ kṛtā rājañchravaṇāya mahāratha |karmāntare kṣaṇībhūtastacchṛṇuṣva sahānujaḥ || 7.94.29 ||
bāḍhamityabravīdrāmastau cānujñāpya rāghavam |prahṛṣṭau jagmatuḥ sthānaṃ yatrāste munipuṅgavaḥ || 7.94.30 ||
rāmo 'pi munibhiḥ sārdhaṃ pārthivaiśca mahātmabhiḥ |śrutvā tadgītimādhuryaṃ karmaśālāmupāgamat || 7.94.31 ||
śuśrāva tattālalayopapannaṃ sargānvitaṃ sa svaraśabdayuktam |tantrīlayavyañjanayogayuktaṃ kuśīlavābhyāṃ parigīyamānam || 7.94.32 ||
rāmo bahūnyahānyevaṃ tadgītaṃ paramaṃ śubham |śuśrāva munibhiḥ sārdhaṃ pārthivaiḥ saha vānaraiḥ || 7.95.1 ||
tasmingīte tu vijñāya sītāputrau kuśīlavau |tasyāḥ pariṣado madhye rāmo vacanamabravīt |dūtāñchuddhasamācārānāhūyātmamanīṣayā || 7.95.2 ||
madvaco brūta gacchadhvamito bhagavato 'ntikam || 7.95.3 ||pariṣado madhye rāmo vacanamabravīt |yadi śuddhasamācārā yadi vā vītakalmaṣā |karotvihātmanaḥ śuddhimanumānya mahāmunim || 7.95.4 ||
chandaṃ muneśca vijñāya sītāyāśca manogatam |pratyayaṃ dātukāmāyāstataḥ śaṃsata me laghu || 7.95.5 ||
śvaḥ prabhāte tu śapathaṃ maithilī janakātmajā |karotu pariṣanmadhye śodhanārthaṃ mamaiva ca || 7.95.6 ||
śrutvā tu ṟāgavasyaitadvacaḥ paramamadbhutam |dūtāḥ samprayayurbāṭaṃ yatrāste munipuṅgavaḥ || 7.95.7 ||
te praṇamya mahātmānaṃ jvalantamamitaprabham |ūcuste rāmavākyāni mṛdūni madhurāṇi ca || 7.95.8 ||
teṣāṃ tadvyāhṛtaṃ śrutvā rāmasya ca manogatam |vijñāya sumahātejā munirvākyamathābravīt || 7.95.9 ||
evaṃ bhavatu bhadraṃ vo yathā vadati rāghavaḥ |tathā kariṣyate sītā daivataṃ hi patiḥ striyāḥ || 7.95.10 ||
tathoktā muninā sarve rājadūtā mahaujasam |pratyetya rāghavaṃ kṣipraṃ munivākyaṃ babhāṣire || 7.95.11 ||
tataḥ prahṛṣṭaḥ kākutsthaḥ śrutvā vākyaṃ mahātmanaḥ |ṛṣīṃstatra sametāṃśca rājñaścaivābhyabhāṣata || 7.95.12 ||
bhagavantaḥ saśiṣyā vai sānugāśca narādhipāḥ |paśyantu sītāśapathaṃ yaścaivānyo 'pi kāṅkṣate || 7.95.13 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |sarveṣāmṛṣimukhyānāṃ sādhuvādo mahānabhūt || 7.95.14 ||
rājānaśca mahātmānaḥ praśaṃsanti sma rāghavam |upapannaṃ naraśreṣṭha tvayyeva bhuvi nānyataḥ || 7.95.15 ||
evaṃ viniścayaṃ kṛtvā śvobhūta iti rāghavaḥ |visarjayāmāsa tadā sarvāṃstāñchatrusūdanaḥ || 7.95.16 ||
iti sampravicārya rājasiṃhaḥ śvobhūte śapathasya niścayaṃ vai |visasarja munīnnṛpāṃśca sarvānsa mahātmā mahato mahānubhāvaḥ || 7.95.17 ||
tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ yajñavāṭagato nṛpaḥ |ṛṣīnsarvānmahātejāḥ śabdāpayati rāghavaḥ || 7.96.1 ||
vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliratha kāśyapaḥ |viśvāmitro dīrghatapā durvāsāśca mahātapāḥ || 7.96.2 ||
pulastyo 'pi tathā śaktirbhārgavaścaiva vāmanaḥ |mārkaṇḍeyaśca dīrghāyurmaudgalyaśca mahāyaśāḥ || 7.96.3 ||
gargaśca cyavanaścaiva śatānandaśca dharmavit |bharadvājaśca tejasvī hyagniputraśca suprabhaḥ || 7.96.4 ||
nāradaḥ parvataścaiva gautamaśca mahāyaśāḥ |kātyāyanaḥ suyajñaśca hyagastyastapasāṃ nidhiḥ || 7.96.5 ||
ete cānye ca bahavo munayaḥ saṃśitavratāḥ |kautūhalasamāviṣṭāḥ sarva eva samāgatāḥ || 7.96.6 ||
rākṣasāśca mahāvīryā vānarāśca mahābalāḥ |sarva eva samājagmurmahātmānaḥ kutūhalāt || 7.96.7 ||
kṣatriyā ye ca śūdrāśca vaiśyāścaiva sahasraśaḥ |nānādeśagatāścaiva brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ || 7.96.8 ||
jñānaniṣṭhāḥ karmaniṣṭhāḥ yoganiṣṭhāstathāpare |sītāśapathavīkṣārthaṃ sarva eva samāgatāḥ || 7.96.9 ||
tadā samāgataṃ sarvamaśmabhūtamivācalam |śrutvā munivarastūrṇaṃ sasītaḥ samupāgamat || 7.96.10 ||
tamṛṣiṃ pṛṣṭhataḥ sītā tvanvagacchadavāṅmukhī |kṛtāñjalirbāṣpagalā kṛtvā rāmaṃ manogatam || 7.96.11 ||
dṛṣṭvā śrutimivāyāntīṃ brahmāṇamanugāminīm |vālmīkeḥ pṛṣṭhataḥ sītāṃ sādhuvādo mahānabhūt || 7.96.12 ||
tato halahalāśabdaḥ sarveṣāmevamābabhau |duḥkhajanmaviśālena śokenākulitātmanām || 7.96.13 ||
sādhu rāmeti kecittu sādhu sīteti cāpare |ubhāveva ca tatrānye prekṣakāḥ sampracukruśuḥ || 7.96.14 ||
tato madhye janaughasya praviśya munipuṅgavaḥ |sītāsahāyo vālmīkiriti hovāca rāghavam || 7.96.15 ||
iyaṃ dāśarathe sītā suvratā dharmacāriṇī |apavādaiḥ parityaktā mamāśramasamīpataḥ || 7.96.16 ||
lokāpavādabhītasya tava rāma mahāvrata |pratyayaṃ dāsyate sītā tadanujñātumarhasi || 7.96.17 ||
imau tu jānakīputrāvubhau ca yamajātakau |sutau tavaiva durdharṣau satyametadbravīmi te || 7.96.18 ||
pracetaso 'haṃ daśamaḥ putro rāghavanandana |na smarāmyanṛtaṃ vākyamimau tu tava putrakau || 7.96.19 ||
bahuvarṣasahasrāṇi tapaścaryā mayā kṛtā |nopāśnīyāṃ phalaṃ tasyā duṣṭeyaṃ yadi maithilī || 7.96.20 ||
manasā karmaṇā vācā bhūtapūrvaṃ na kilbiṣam |tasyāḥ phalamupāśnīyāmapāpā maithilī yadi || 7.96.21 ||
ahaṃ pañcasu bhūteṣu manaṣṣaṣṭheṣu rāghava |vicintya sītāṃ śuddheti jagrāha vananirjhare || 7.96.22 ||
iyaṃ śuddhasamācārā apāpā patidevatā |lokāpavādabhītasya pratyayaṃ tava dāsyati || 7.96.23 ||
tasmādiyaṃ naravarātmaja śuddhabhāvā divyena dṛṣṭiviṣayeṇa tadā praviṣṭā |lokāpavādakaluṣīkṛtacetasā yā tyaktā tvayā priyatamā viditā 'pi śuddhā || 7.96.24 ||
vālmīkinaivamuktastu rāghavaḥ pratyabhāṣata |prāñjalirjagato madhye dṛṣṭvā tāṃ varavarṇinīm || 7.97.1 ||
evametanmahābhāga yathā vadasi dharmavit |pratyayastu mama brahmaṃstava vākyairakalmaṣaiḥ || 7.97.2 ||
pratyayastu purā vṛtto vaidehyāḥ surasannidhau |śapathastu kṛtastatra tena veśma praveśitā |lokāpavādo balavānyena tyaktā hi maithilī || 7.97.3 ||
seyaṃ lokabhayādbrahmannapāpetyabhijānatā |parityaktā mayā sītā tadbhāvankṣantumarhati || 7.97.4 ||
jānāmi cemau putrau me yamajātau kuśīlavau |śuddhāyāṃ jagato madhye maithilyāṃ prītirastu me || 7.97.5 ||
abhiprāyaṃ tu vijñāya rāmasya surasattamāḥ |sītāyāḥ śapathe tasmin mahendrādyā mahaujasaḥ || 7.97.6 ||
pitāmahaṃ puraskṛtya sarva eva samāgatāḥ || 7.97.7 ||
ādityā vasavo rudrā hyaśvinau samarudgaṇāḥ |gandharvāpsarasaścaiva sarva eva samāgatāḥ || 7.97.8 ||
sādhyāśca viśvedevāśca sarve ca paramarṣayaḥ |nāgāḥ suparṇāḥ siddhāśca te sarve hṛṣṭamānasāḥ |sītāśapathasambhrāntāḥ sarva eva samāgatāḥ || 7.97.9 ||
dṛṣṭvā devānṛṣīṃścaiva rāghavaḥ punarabravīt |pratyayo me naraśreṣṭhā ṛṣivākyairakalmaṣaiḥ || 7.97.10 ||
śuddhāyāṃ jagato madhye vaidehyāṃ prītirastu me || 7.97.11 ||
tato vāyuḥ śubhaḥ puṇyo divyagandho manoramaḥ |tajjanaughaṃ suraśreṣṭho hlādayāmāsa sarvataḥ || 7.97.12 ||
tadadbhutamivācintyaṃ niraikṣanta samāgatāḥ |mānavāḥ sarvarāṣṭrebhyaḥ pūrvaṃ kṛtayuge yathā || 7.97.13 ||
sarvānsamāgatāndṛṣṭvā sītā kāṣāyavāsinī |abravītprāñjalirvākyamadhodṛṣṭiravāṅmukhī || 7.97.14 ||
yathā 'haṃ rāghavādanyaṃ manasāpi na cintaye |tathā me mādhavī devī vivaraṃ dātumarhati || 7.97.15 ||
manasā karmaṇā vācā yathā rāmaṃ samarcaye |tathā me mādhavī devī vivaraṃ dātumarhati || 7.97.16 ||
yathaitatsatyamuktaṃ me vedmi rāmātparaṃ na ca |tathā me mādhavī devī vivaraṃ dātumarhati || 7.97.17 ||
tathā śapantyāṃ vaidehyāṃ prādurāsīttadadbhutam |bhūtalādutthitaṃ divyaṃ siṃhāsanamanuttamam || 7.97.18 ||
dhriyamāṇaṃ śirobhistu nāgairamitavikramaiḥ |divyaṃ divyena vapuṣā divyaratnavibhūṣitaiḥ || 7.97.19 ||
tasmiṃstu dharaṇī devī bāhubhyāṃ gṛhya maithilīm |svāgatenābhinandyaināmāsane copaveśayat || 7.97.20 ||
tāmāsanagatāṃ dṛṣṭvā praviśantīṃ rasātalam |puṣpavṛṣṭiravicchinnā divyā sītāmavākirat || 7.97.21 ||
sādhukāraśca sumahāndevānāṃ sahasotthitaḥ |sādhu sādhviti vai sīte yasyāste śīlamīdṛśam || 7.97.22 ||
evaṃ bahuvidhā vāco hyantarikṣagatāḥ surāḥ |vyājahrurhṛṣṭamanaso dṛṣṭvā sītāpraveśanam || 7.97.23 ||
yajñavāṭagatāścāpi munayaḥ sarva eva te |rājānaśca naravyāghrā vismayānnoparemire || 7.97.24 ||
antarikṣe ca bhūmau ca sarve sthāvarajaṅgamāḥ |dānavāśca mahākāyāḥ pātāle pannagādhipāḥ || 7.97.25 ||
kecidvineduḥ saṃhṛṣṭāḥ keciddhyānaparāyaṇāḥ |kecidrāmaṃ nirīkṣante kecitsītāmacetanāḥ || 7.97.26 ||
sītāpraveśanaṃ dṛṣṭvā teṣāmāsītsamāgamaḥ |tanmuhūrtamivātyarthaṃ samaṃ sammohitaṃ jagat || 7.97.27 ||
rasātalaṃ praviṣṭāyāṃ vaidehyāṃ sarvavānarāḥ |cukruśuḥ sādhu sādhvīti munayo rāmasannidhau || 7.98.1 ||
daṇḍakāṣṭhamavaṣṭabhya bāṣpavyākulitekṣaṇaḥ |avākchirā dīnamanā rāmo hyāsītsuduḥkhitaḥ || 7.98.2 ||
sa ruditvā ciraṃ kālaṃ bahuśo bāṣpamutsṛjan |krodhaśokasamāviṣṭo rāmo vacanamabravīt || 7.98.3 ||
abhūtapūrvaṃ śokaṃ me manaḥ spraṣṭumivecchati |paśyato me yathā naṣṭā sītā śrīriva rūpiṇī || 7.98.4 ||
sā 'darśanaṃ purā sītā laṅkāpāre mahodadheḥ |tataścāpi mayānītā kiṃ punarvasudhātalāt || 7.98.5 ||
vasudhe devi bhavati sītā niryātyatāṃ mama |darśayiṣyāmi vā roṣaṃ yathā māmavagacchasi || 7.98.6 ||
kāmaṃ śvaśrūrmamaiva tvaṃ tvatsakāśāddhi maithilī |karṣatā halahastena janakenoddhṛtā purā || 7.98.7 ||
tasmānniryātyatāṃ sītā vivaraṃ vā prayaccha me |pātāle nākapṛṣṭhe vā vaseyaṃ sahitastayā || 7.98.8 ||
ānaya tvaṃ hi tāṃ sītāṃ matto 'haṃ maithilīkṛte |na me dāsyasi cetsītāṃ yathārūpāṃ mahītale || 7.98.9 ||
saparvatavanāṃ kṛtsnāṃ vidhamiṣyāmi te sthitam |nāśayiṣyāmyahaṃ bhūmiṃ sarvamāpo bhavatviha || 7.98.10 ||
evaṃ bruvāṇe kākutsthe krodhaśokasamanvite |brahmā suragaṇaiḥ sārdhamuvāca raghunandanam || 7.98.11 ||
rāma rāma na santāpaṃ kartumarhasi suvrata |smara tvaṃ pūrvakaṃ bhāvaṃ mantraṃ cāmitrakarśana || 7.98.12 ||
na khalu tvāṃ mahābāho smārayeyamanuttamam |imaṃ muhūrtaṃ durdharṣa smara tvaṃ janma vaiṣṇavam || 7.98.13 ||
sītā hi vimalā sādhvī tava pūrvaparāyaṇā |nāgalokaṃ sukhaṃ prāyāttvadāśrayatapobalāt || 7.98.14 ||
svarge te saṅgamo bhūyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ |asyāstu pariṣanmadhye yadbravīmi nibodha tat || 7.98.15 ||
etadeva hi kāvyaṃ te kāvyānāmuttamaṃ śrutam |sarvaṃ vistarato rāma vyākhyāsyati na saṃśayaḥ || 7.98.16 ||
janmaprabhṛti te vīra sukhaduḥkhopasevanam |bhaviṣyaduttaraṃ ceha sarvaṃ vālmīkinā kṛtam || 7.98.17 ||
ādikāvyamidaṃ rāma tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |nahyanyo 'rhati kāvyānāṃ yaśobhāgrāghavādṛte || 7.98.18 ||
śrutaṃ te pūrvametaddhi mayā sarvaṃ suraiḥ saha |divyamadbhutarūpaṃ ca satyavākyamanāvṛtam || 7.98.19 ||
sa tvaṃ puruṣaśārdūla dharmeṇa susamāhitaḥ |śeṣaṃ bhaviṣyaṃ kākutstha kāvyaṃ rāmāyaṇaṃ śṛṇu || 7.98.20 ||
uttaraṃ nāma kāvyasya śeṣamatra mahāyaśaḥ |tacchṛṇuṣva mahāteja ṛṣibhiḥ sārdhamuttamam || 7.98.21 ||
na khalvanyena kākutstha śrotavyamidamuttamam |paramam ṛṣiṇā vīra tvayaiva raghunandana || 7.98.22 ||
etāvaduktvā vacanaṃ brahmā tribhuvaneśvaraḥ |jagāma tridivaṃ devo devaiḥ saha sabāndhavaiḥ || 7.98.23 ||
ye ca tatra mahātmāna ṛṣayo brāhmalaukikāḥ |brahmaṇā samanujñātā nyavartanta mahaujasaḥ |uttaraṃ śrotumanaso bhaviṣyaṃ yacca rāghave || 7.98.24 ||
tato rāmaḥ śubhāṃ vāṇīṃ devadevasya bhāṣitām |śrutvā paramatejasvī vālmīkimidamabravīt || 7.98.25 ||
bhagavan śrotumanasa ṛṣayo brāhmalaukikāḥ |bhaviṣyaduttaraṃ yanme śvobhūte sampravartatām || 7.98.26 ||
evaṃ viniścayaṃ kṛtvā sampragṛhya kuśīlavau |taṃ janaughaṃ visṛjyātha parṇaśālāmupāgamat |tāmeva śocataḥ sītāṃ sā vyatīyāya śarvarī || 7.98.27 ||
rajanyāṃ tu prabhātāyāṃ samānīya mahāmunīn |gīyatāmaviśaṅkābhyāṃ rāmaḥ putrāvuvāca ha || 7.99.1 ||
tataḥ samupaviṣṭeṣu brahmarṣiṣu mahātmasu |bhaviṣyaduttaraṃ kāvyaṃ jagatustau kuśīlavau || 7.99.2 ||
praviṣṭāyāṃ tu sītāyāṃ bhūtalaṃ satyasampadā |tasyāvasāne yajñasya rāmaḥ paramadurmanāḥ || 7.99.3 ||
apaśyamāno vaidehīṃ mene śūnyamidaṃ jagat |śokena paramāyasto na śāntiṃ manasā 'gamat || 7.99.4 ||
visṛjya pārthivānsarvānṛkṣavānararākṣasān |janaughaṃ vipramukhyānāṃ vittapūrvaṃ visṛjya ca || 7.99.5 ||
evaṃ samāpya yajñaṃ tu vidhivatsa tu rāghavaḥ |tato visṛjya tānsarvānrāmo rājīvalocanaḥ || 7.99.6 ||
hṛdi kṛtvā tadā sītāmayodhyāṃ praviveśa ha |iṣṭayajño narapatiḥ putradvayasamanvitaḥ || 7.99.7 ||
na sītāyāḥ parāṃ bhāryāṃ vavre sa raghunandanaḥ |yajñe yajñe ca patnyarthaṃ jānakī kāñcanī bhavat || 7.99.8 ||
daśavarṣasahasrāṇi vājimeghānathākarot |vājapeyāndaśaguṇāṃstathā bahusuvarṇakān || 7.99.9 ||
agniṣṭomātirātrābhyāṃ gosavaiśca mahādhanaiḥ |īje kratubhiranyaiśca sa śrīmānāptadakṣiṇaiḥ || 7.99.10 ||
evaṃ sa kālaḥ sumahānrājyasthasya mahātmanaḥ |dharme prayatamānasya vyatīyādrāghavasya tu || 7.99.11 ||
anurañjanti rājānamahanyahani rāghavam |ṛkṣavānararakṣāṃsi sthitā rāmasya śāsane || 7.99.12 ||
kāle varṣati parjanyaḥ subhikṣaṃ vimalā diśaḥ |hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇaṃ puraṃ janapadāstathā || 7.99.13 ||
nākāle mriyate kaścinna vyādhiḥ prāṇināṃ tathā |nānartho vidyate kaścidrāme rājyaṃ praśāsati || 7.99.14 ||
atha dīrghasya kālasya rāmamātā yaśasvinī |putrapautraiḥ parivṛtā kāladharmamupāgamat || 7.99.15 ||
anviyāya sumitrā ca kaikeyī ca yaśasvinī |dharmaṃ kṛtvā bahuvidhaṃ tridive paryavasthitā || 7.99.16 ||
sarvāḥ pramuditāḥ svarge rājñā daśarathena ca |samāgatā mahābhāgāḥ sarvadharmaṃ ca lebhire || 7.99.17 ||
tāsāṃ rāmo mahādānaṃ kāle kāle prayacchati |māta'ṇāmaviśeṣeṇa brāhmaṇeṣu tapasviṣu || 7.99.18 ||
pitryāṇi brahmaratnāni yajñānparamadustarān |cakāra rāmo dharmātmā pita'ndevānvivardhayan || 7.99.19 ||
evaṃ varṣasahasrāṇi bahūnyatha yayuḥ sukham |yajñairbahuvidhaṃ dharmaṃ vardhayānasya sarvadā || 7.99.20 ||
kasyacittvatha kālasya yudhājitkekayo nṛpaḥ |svaguruṃ preṣayāmāsa rāghavāya mahātmane |gārgyamaṅgirasaḥ putraṃ brahmarṣimamitaprabham || 7.100.1 ||
daśa cāśvasahasrāṇi prītidānamanuttamam || 7.100.2 ||
kambalāni ca ratnāni citravastramathottamam |rāmāya pradadau rājā śubhānyābharaṇāni ca || 7.100.3 ||
śrutvā tu rāghavo dhīmānmaharṣiṃ gārgyamāgatam |mātulasyāśvapatinaḥ prahitaṃ tanmahādhanam || 7.100.4 ||
pratyudgamya ca kākutsthaḥ krośamātraṃ sahānujaḥ |gārgyaṃ sampūjayāmāsa yathā śakro bṛhaspatim || 7.100.5 ||
tathā sampūjya tamṛṣiṃ taddhanaṃ pratigṛhya ca |pṛṣṭvā pratipadaṃ sarvaṃ kuśalaṃ mātulasya ca |upaviṣṭaṃ mahābhāgaṃ rāmaḥ praṣṭuṃ pracakrame || 7.100.6 ||
kimāha mātulo vākyaṃ yadarthaṃ bhagavāniha |prāpto vākyavidāṃ śreṣṭhaḥ sākṣādiva bṛhaspatiḥ || 7.100.7 ||
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā maharṣiḥ kāryavistaram |vaktumadbhutasaṅkāśaṃ rāghavāyopacakrame || 7.100.8 ||
mātulaste mahābāho vākyamāha nararṣabhaḥ |yudhājitprītisaṃyuktaṃ śrūyatāṃ yadi rocate || 7.100.9 ||
ayaṃ gandharvaviṣayaḥ phalamūlopaśobhitaḥ |sindhorubhayataḥ pārśve deśaḥ paramaśobhanaḥ || 7.100.10 ||
taṃ ca rakṣanti gandharvāḥ sāyudhā yuddhakovidāḥ |śailūṣasya sutā vīra trikoṭyo vai mahābalāḥ || 7.100.11 ||
tānvinirjitya kākutstha gandharvanagaraṃ śubham |niveśaya mahāboho sve pure susamāhite || 7.100.12 ||
anyasya na gatistatra deśaḥ paramaśobhanaḥ |rocatāṃ te mahābāho nāhaṃ tvāmahitaṃ vade || 7.100.13 ||
tacchrutvā rāghavaḥ prīto maharṣermātulasya ca |uvāca bāḍhamityeva bharataṃ cānvavaikṣata || 7.100.14 ||
so 'bravīdrāghavaḥ prītaḥ sāñjalipragraho dvijam |imau kumārau taṃ deśaṃ brahmarṣe vicariṣyataḥ || 7.100.15 ||
bharatasyātmajau vīrau takṣaḥ puṣkala eva ca |mātulena suguptau tu dharmeṇa susamāhitau || 7.100.16 ||
bharataṃ cāgrataḥ kṛtvā kumārau sabalānugau |nihatya gandharvasutāndve pure vibhajiṣyataḥ || 7.100.17 ||
niveśya te puravare ātmajau sanniveśya ca |āgamiṣyati me bhūyaḥ sakāśamatidhārmikaḥ || 7.100.18 ||
brahmarṣimevamuktvā tu bharataṃ sabalānugam |ājñāpayāmāsa tadā kumārau cābhyaṣecayat || 7.100.19 ||
nakṣatreṇa ca saumyena puraskṛtyāṅgirassutam |bharataḥ saha sainyena kumārābhyāṃ viniryayau || 7.100.20 ||
sā senā śakrayukteva nagarānniryayāvatha |rāghavānugatā dūraṃ durādharṣā surairapi || 7.100.21 ||
māṃsādāni ca sattvāni rakṣāṃsi sumahānti ca |anujagmurhi bharataṃ rudhirasya pipāsayā || 7.100.22 ||
bhūtagrāmāśca bahavo māṃsabhakṣāḥ sudāruṇāḥ |gandharvaputramāṃsāni bhoktukāmāḥ sahasraśaḥ || 7.100.23 ||
siṃhavyāghravarāhāṇāṃ khecarāṇāṃ ca pakṣiṇām |bahūni vai sahasrāṇi senāyā yayuragrataḥ || 7.100.24 ||
adhyardhamāsamuṣitā pathi senā nirāmayā |hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā kekayaṃ samupāgamat || 7.100.25 ||
śrutvā senāpatiṃ prāptaṃ bharataṃ kekayādhipaḥ |yudhājidgārgyasahitaṃ parāṃ prītimupāgamat || 7.101.1 ||
sa niryayau janaughena mahatā kekayādhipaḥ |tvaramāṇo 'bhicakrāma gandharvānkāmarūpiṇaḥ || 7.101.2 ||
bharataśca yudhājicca sametau laghuvikramaiḥ |gandharvanagaraṃ prāptau sabalau sapadānugau || 7.101.3 ||
śrutvā tu bharataṃ prāptaṃ gandharvāste samāgatāḥ |yoddhukāmā mahāvīryā vyanadan vai samantataḥ || 7.101.4 ||
tataḥ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |saptarātraṃ mahābhīmaṃ na cānyatarayorjayaḥ || 7.101.5 ||
khaḍgaśaktidhanurgrāhā nadyaḥ śoṇitasaṃsravāḥ |nṛkalevaravāhinyaḥ pravṛttāḥ sarvatodiśam || 7.101.6 ||
tato rāmānujaḥ kruddhaḥ kālasyāstraṃ sudāruṇam |saṃvartaṃ nāma bharato gandharveṣvabhyacodayat || 7.101.7 ||
te baddhāḥ kālapāśena saṃvartena vidāritāḥ |kṣaṇenābhihatāstena tisraḥ koṭyo mahātmanām || 7.101.8 ||
taṃ ghātaṃ ghorasaṅkāśaṃ na smaranti divaukasaḥ |nimeṣāntaramātreṇa tādṛśānāṃ mahātmanām || 7.101.9 ||
hateṣu teṣu sarveṣu bharataḥ kekayīsutaḥ |niveśayāmāsa tadā samṛddhe dve purottame || 7.101.10 ||
takṣaṃ takṣaśilāyāṃ tu puṣkalaṃ puṣkalāvate |gandharvadeśe rucire gāndhāraviṣaye ca saḥ || 7.101.11 ||
dhanaratnaughasaṅkīrṇe kānanairupaśobhite |anyonyasaṅgharṣakṛte spardhayā guṇavistaraiḥ || 7.101.12 ||
ubhe suruciraprakhye vyavahārairakilbiṣaiḥ |udyānayānasampūrṇe suvibhaktāntarāpaṇe || 7.101.13 ||
ubhe puravare ramye vistarairupaśobhite |gṛhamukhyaiḥ surucirairvimānasamavarṇibhiḥ || 7.101.14 ||
śobhite śobhanīyaiśca devāyatanavistaraiḥ |tālaistamālaistilakairvakulairupaśobhite || 7.101.15 ||
niveśya pañcabhirvarṣairbharato rāghavānujaḥ |punarāyānmahābāhurayodhyāṃ kekayīsutaḥ || 7.101.16 ||
so 'bhivādya mahātmānaṃ sākṣāddharmamivāparam |rāghavaṃ bharataḥ śrīmānbrahmāṇamiva vāsavaḥ || 7.101.17 ||
śaśaṃsa ca yathāvṛttaṃ gandharvavadhamuttamam |niveśanaṃ ca deśasya śrutvā prīto 'sya rāghavaḥ || 7.101.18 ||
tacchrutvā harṣamāpede rāghavo bhrātṛbhiḥ saha |vākyaṃ cādbhutasaṅkāśaṃ tadā provāca lakṣmaṇam || 7.102.1 ||
imau kumārau saumitre tava dharmaviśāradau |aṅgadaścandraketuśca rājyārthe dṛḍhavikramau || 7.102.2 ||
imau rājye 'bhiṣekṣyāmi deśaḥ sādhu vidhīyatām |ramaṇīyo hyasambādho rametāṃ yatra dhanvinau || 7.102.3 ||
na rājño yatra pīḍā syānnāśramāṇāṃ vināśanam |sa deśo dṛśyatāṃ saumya nāparādhyāmahe yathā || 7.102.4 ||
tathoktavati rāme tu bharataḥ pratyuvāca ha |ayaṃ kārupatho deśo ramaṇīyo nirāmayaḥ || 7.102.5 ||
niveśyatāṃ tatra puramaṅgadasya mahātmanaḥ |candraketoḥ suruciraṃ candrakāntaṃ nirāmayam || 7.102.6 ||
tadvākyaṃ bharatenoktaṃ pratijagrāha rāghavaḥ |taṃ ca kṛtvā vaśe deśamaṅgadasya nyaveśayat || 7.102.7 ||
aṅgadīyā purī ramyāpyaṅgadasya niveśitā |ramaṇīyā suguptā ca rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 7.102.8 ||
candraketośca mallasya mallabhūmyāṃ niveśitā |candrakānteti vikhyātā divyā svargapurī yathā || 7.102.9 ||
tato rāmaḥ parāṃ prītiṃ lakṣmaṇo bharatastathā |yayuryuddhe durādharṣā abhiṣekaṃ ca cakrire || 7.102.10 ||
abhiṣicya kumārau sa prasthāpayati rāghavaḥ |aṅgadaṃ paścimāṃ bhūmiṃ candraketumudaṅmukham || 7.102.11 ||
aṅgadaṃ cāpi saumitrirlakṣmaṇo 'nujagāma ha |candraketostu bharataḥ pārṣṇigrāho babhūva ha || 7.102.12 ||
lakṣmaṇastvaṅgadīyāyāṃ saṃvatsaramathoṣitaḥ |putre sthite durādharṣe ayodhyāṃ punarāgamat || 7.102.13 ||
bharato 'pi tathaivoṣya saṃvatsaramato 'dhikam |ayodhyāṃ punarāgamya rāmapādāvupāsta saḥ || 7.102.14 ||
ubhau saumitribharatau rāmapādāvanuvratau |kālaṃ gatamapi snehānna jajñāte 'tidhārmikau || 7.102.15 ||
evaṃ varṣasahasrāṇi daśa teṣāṃ yayustadā |dharme prayatamānānāṃ paurakāryeṣu nityadā || 7.102.16 ||
vihṛtya kālaṃ paripūrṇamānasāḥ śriyā vṛtā dharmapure susaṃsthitāḥ |trayaḥ samiddhā iva dīptatejaso mahādhvare sādhu hutāstrayo 'gnayaḥ || 7.102.17 ||
kasyacittvatha kālasya rāme dharmapare sthite |kālastāpasarūpeṇa rājadvāramupāgamat || 7.103.1 ||
so 'bravīllakṣmaṇaṃ vākyaṃ dhṛtimantaṃ yaśaśvinam |māṃ nivedaya rāmāya samprāptaṃ kāryagauravāt || 7.103.2 ||
dūto 'smyatibalasyāhaṃ maharṣeramitaujasaḥ |rāmaṃ didṛkṣurāyātaḥ kāryeṇa hi mahābala || 7.103.3 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā saumitristvarayā 'nvitaḥ |nyavedayata rāmāya tāpasaṃ taṃ samāgatam || 7.103.4 ||
jayasva rāma dharmeṇa ubhau lokau mahādyute |dūtastvāṃ draṣṭumāyātastapasā bhāskaraprabhaḥ || 7.103.5 ||
tadvākyaṃ lakṣmaṇenoktaṃ śrutvā rāma uvāca ha |praveśyatāṃ munistāta mahaujāstasya vākyadhṛt || 7.103.6 ||
saumitristu tathetyuktvā prāveśayata taṃ munim |jvalantameva tejobhiḥ pradahantamivāṃśubhiḥ || 7.103.7 ||
so 'bhigamya raghuśreṣṭhaṃ dīpyapānaṃ svatejasā |ṛṣirmadhurayā vācā vardhasvetyāha rāghavam || 7.103.8 ||
tasmai rāmo mahātejāḥ pūjāmarghyapurogamām |dadau kuśalamavyagraṃ praṣṭumevopacakrame || 7.103.9 ||
pṛṣṭaśca kuśalaṃ tena rāmeṇa vadatāṃ varaḥ |āsane kāñcane divye niṣasāda mahāyaśāḥ || 7.103.10 ||
tamuvāca tato rāmaḥ svāgataṃ te mahāmune |prāpayāsya ca vākyāni yato dūtastvamāgataḥ || 7.103.11 ||
codito rājasiṃhena munirvākyamabhāṣata |dvandvametatpravaktavyaṃ hitaṃ vai yadyapekṣase || 7.103.12 ||
yaḥ śṛṇoti nirīkṣedvā sa vadhyo bhavitā tava |bhavedvai munimukhyasya vacanaṃ yadyapekṣase || 7.103.13 ||
sa tatheti pratijñāya rāmo lakṣmaṇamabravīt |dvāri tiṣṭha mahābāho pratihāraṃ visarjaya || 7.103.14 ||
sa me vadhyaḥ khalu bhavet kathādvandvaṃ samīritam |ṛṣermama ca saumitre paśyedvā śṛṇuyācca yaḥ || 7.103.15 ||
tato nikṣipya kākutstho lakṣmaṇaṃ dvāri saṅgraham |tamuvāca mune vākyaṃ kathayasveti rāghavaḥ || 7.103.16 ||
yatte manīṣitaṃ vākyaṃ yena vā 'si samāhitaḥ |kathayasvāviśaṅkastvaṃ mamāpi hṛdi vartate || 7.103.17 ||
śṛṇu rājanmahāsatva yadarthamahamāgataḥ |pitāmahena devena preṣito 'smi mahābala || 7.104.1 ||
tavāhaṃ pūrvasadbhāve putraḥ parapurañjaya |māyāsambhāvito vīra kālaḥ sarvasamāharaḥ || 7.104.2 ||
pitāmahaśca bhagavānāha lokapatiḥ prabhuḥ |samayaste kṛtaḥ saumya lokānsamparirakṣitum || 7.104.3 ||
saṅkṣipya hi purā lokānmāyayā svayameva hi |mahārṇave śayāno 'psu māṃ tvaṃ pūrvamajījanaḥ || 7.104.4 ||
bhogavantaṃ tato nāgamanantamudakeśayam |māyayā janayitvā tvaṃ dvau ca sattvau mahābalau || 7.104.5 ||
madhuṃ ca kaiṭabhaṃ caiva yayorasthicayairvṛtā |iyaṃ parvatasambādhā medinī cābhavanmahī || 7.104.6 ||
padme divye 'rkasaṅkāśe nābhyāmutpādya māmapi |prājāpatyaṃ tvayā karma mayi sarvaṃ niveśitam || 7.104.7 ||
so 'haṃ sannyastabhāro hi tvāmupāse jagatpatim |rakṣāṃ vidhatsva bhūteṣu mama tejaskaro bhavān || 7.104.8 ||
tatastvamapi durdharṣāttasmādbhāvātsanātanāt |rakṣārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvamupajagmivān || 7.104.9 ||
adityāṃ vīryavānputro bhrāta'ṇāṃ vīryavardhanaḥ |samutpanneṣu kṛtyeṣu teṣāṃ sāhyāya kalpase || 7.104.10 ||
sa tvaṃ vitrāsyamānāsu prajāsu jagatāṃ vara |rāvaṇasya vadhākāṅkṣī mānuṣeṣu mano 'dadhāḥ || 7.104.11 ||
daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca |kṛtvā vāsasya niyatiṃ svayamevātmanā purā || 7.104.12 ||
sa tvaṃ manomayaḥ putraḥ pūrṇāyurmānuṣeṣviha |kālo 'yaṃ te naraśreṣṭha samīpamupavartitum || 7.104.13 ||
yadi bhūyo mahārāja prajā icchasyupāsitum |vasa vā vīra bhadraṃ ta evamāha pitāmahaḥ || 7.104.14 ||
atha vā vijigīṣā te suralokāya rāghava |sanāthā viṣṇunā devā bhavantu vigatajvarāḥ || 7.104.15 ||
śrutvā pitāmahenoktaṃ vākyaṃ kālasamīritam |rāghavaḥ prahasanvākyaṃ sarvasaṃhāramabravīt || 7.104.16 ||
śrutvā me devadevasya vākyaṃ paramamadbhutam |prītirhi mahatī jātā tavāgamanasambhavā || 7.104.17 ||
trayāṇāmapi lokānāṃ kāryārthaṃ mama sambhavaḥ |bhadraṃ te 'stu gamiṣyāmi yata evāhamāgataḥ || 7.104.18 ||
hadgato hyasi samprāpto na me tatra vicāraṇā |mayā hi sarvakṛtyeṣu devānāṃ vaśavartinām |sthātavyaṃ sarvasaṃhāra yathā hyāha pitāmahaḥ || 7.104.19 ||
tathā tayoḥ saṃvadatordurvāsā bhagavānṛṣiḥ |rāmasya darśanākāṅkṣī rājadvāramupāgamat || 7.105.1 ||
so 'bhigamya tu saumitrimuvāca ṛṣisattamaḥ |rāmaṃ darśaya me śīghraṃ purā me 'rtho 'tivartate || 7.105.2 ||
munestu bhāṣitaṃ śrutvā lakṣmaṇaḥ paravīrahā |abhivādya mahātmānaṃ vākyametaduvāca ha || 7.105.3 ||
kiṃ kāryaṃ brūhi bhagavanko vā 'rthaḥ kiṃ karomyaham |vyagro hi rāghavo brahmanmuhūrtaṃ pratipālyatām || 7.105.4 ||
tacchrutvā ṛṣiśārdūlaḥ krodhena kaluṣīkṛtaḥ |uvāca lakṣmaṇaṃ vākyaṃ nirdahanniva cakṣuṣā || 7.105.5 ||
asminkṣaṇe māṃ saumitre rāmāya prativedaya |asminkṣaṇe māṃ saumitre na nivedayase yadi || 7.105.6 ||
viṣayaṃ tvāṃ puraṃ caiva śapiṣye rāghavaṃ tathā |bharataṃ caiva saumitre yuṣmākaṃ yā ca santatiḥ || 7.105.7 ||
na hi śakṣyāmyahaṃ bhūyo manyuṃ dhārayituṃ hṛdi |tacchrutvā ghorasaṅkāśaṃ vākyaṃ tasya mahātmanaḥ |cintayāmāsa manasā tasya vākyasya niścayam || 7.105.8 ||
ekasya maraṇaṃ me 'stu mā bhūtsarvavināśanam |iti buddhyā viniścitya rāghavāya nyavedayat || 7.105.9 ||
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā rāmaḥ kālaṃ visṛjya ca |nissṛtya tvaritaṃ rājā atreḥ putraṃ dadarśa ha || 7.105.10 ||
so 'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā |kiṃ kāryamiti kākutsthaḥ kṛtāñjalirabhāṣata || 7.105.11 ||
tadvākyaṃ rāghaveṇoktaṃ śrutvā munivaraḥ prabhum |pratyāha rāmaṃ durvāsāḥ śrūyatāṃ dharmavatsala || 7.105.12 ||
adya varṣasahasrasya samāptistapaso mama |so 'haṃ bhojanamicchāmi yathāsiddhaṃ tavānagha || 7.105.13 ||
tacchrutvā vacanaṃ rājā rāghavaḥ prītamānasaḥ |bhojanaṃ munimukhyāya yathāsiddhamupāharat || 7.105.14 ||
sa tu bhuktvā muniśreṣṭhastadannamamṛtopamam |sādhu rāmeti sambhāṣya svamāśramamupāgamat || 7.105.15 ||
tasmin gate munivare svāśramaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |saṃsmṛtya kālavākyāni tato duḥkhamupāgamat || 7.105.16 ||
duḥkhena ca susantaptaḥ smṛtvā tadghoradarśanam |avāṅmukho dīnamanā vyāhartuṃ na śaśāka ha || 7.105.17 ||
tato buddhyā viniścitya kālavākyāni rāghavaḥ |naitadastīti niścitya tūṣṇīmāsīnmahāyaśāḥ || 7.105.18 ||
avāṅmukhamatho dīnaṃ dṛṣṭvā somamivāplutam |rāghavaṃ lakṣmaṇo vākyaṃ hṛṣṭo madhuramabravīt || 7.106.1 ||
na saṃtāpaṃ mahābāho madarthaṃ kartumarhasi |pūrvanirmāṇabaddhā hi kālasya gatirīdṛśī || 7.106.2 ||
jahi māṃ saumya visrabdhaṃ pratijñāṃ paripālaya |hīnapratijñāḥ kākutstha prayānti narakaṃ narāḥ || 7.106.3 ||
yadi prītirmahārāja yadyanugrāhyatā mayi |jahi māṃ nirviśaṅkastvaṃ dharmaṃ vardhaya rāghava || 7.106.4 ||
lakṣmaṇena tathoktastu rāmaḥ pracalitendriyaḥ |mantriṇaḥ samupānīya tathaiva ca purodhasam || 7.106.5 ||
abravīcca tadā vṛttaṃ teṣāṃ madhye sa rāghavaḥ |durvāsobhigamaṃ caiva pratijñāṃ tāpasasya ca || 7.106.6 ||
tacchrutvā mantriṇaḥ sarve sopādhyāyāḥ samāsata |vasiṣṭhastu mahātejā vākyametaduvāca ha || 7.106.7 ||
dṛṣṭametanmahābāho kṣayaṃ te romaharṣaṇam |lakṣmaṇena viyogaśca tava rāma mahāyaśaḥ || 7.106.8 ||
tyajainaṃ balavānkālo mā pratijñāṃ vṛthā kṛtāḥ |vinaṣṭāyāṃ pratijñāyāṃ dharmo 'pi ca layaṃ vrajet || 7.106.9 ||
tato dharme vinaṣṭe tu trailokyaṃ sacarācaram |sadevarṣigaṇaṃ sarvaṃ vinaśyettu na saṃśayaḥ || 7.106.10 ||
sa tvaṃ puruṣaśārdūla trailokyasyābhipālanāt |lakṣmaṇena vinā cādya jagatsvasthaṃ kuruṣva ha || 7.106.11 ||
teṣāṃ tatsamavetānāṃ vākyaṃ dharmārthasaṃhitam |śrutvā pariṣado madhye rāmo lakṣmaṇamabravīt || 7.106.12 ||
visarjaye tvāṃ saumitre mā bhūddharmaviparyayaḥ |tyāgo vadho vā vihitaḥ sādhūnāṃ tūbhayaṃ samam || 7.106.13 ||
rāmeṇa bhāṣite vākye bāṣpavyākulitendriyaḥ |lakṣmaṇastvaritaṃ prāyātsvagṛhaṃ na viveśa ha || 7.106.14 ||
sa gatvā sarayūtīramupaspṛśya kṛtāñjaliḥ |nigṛhya sarvasrotāṃsi niḥśvāsaṃ na mumoca ha || 7.106.15 ||
aniḥśvasantaṃ yuktaṃ taṃ saśakrāḥ sāpsarogaṇāḥ |devāḥ sarṣigaṇāḥ sarve puṣpairabhyakiraṃstadā || 7.106.16 ||
adṛśyaṃ sarvamanujaiḥ saśarīraṃ mahābalam |pragṛhya lakṣmaṇaṃ śakrastridivaṃ saṃviveśa ha || 7.106.17 ||
tato viṣṇoścaturbhāgamāgataṃ surasattamāḥ |dṛṣṭvā pramuditāḥ sarve 'pūjayan samaharṣayaḥ || 7.106.18 ||
visṛjya lakṣmaṇaṃ rāmo duḥkhaśokasamanvitaḥ |purodhasaṃ mantriṇaśca naigamāṃścedamabravīt || 7.107.1 ||
adya rājye 'bhiṣekṣyāmi bharataṃ dharmavatsalam |ayodhyāyāḥ patiṃ vīraṃ tato yāsyāmyahaṃ vanam || 7.107.2 ||
praveśayata sambhārānmābhūtkālasya paryayaḥ |adyaivāhaṃ gamiṣyāmi lakṣmaṇena gatāṃ gatim || 7.107.3 ||
tacchrutvā rāghaveṇoktaṃ sarvāḥ prakṛtayo bhṛśam |mūrdhabhiḥ praṇatā bhūmau gatasattvā ivābhavan || 7.107.4 ||
bharataśca visañjño 'bhūcchrutvā rāmasya bhāṣitam |rājyaṃ vigarhayāmāsa rāghavaṃ cedamabravīt || 7.107.5 ||
satyenāhaṃ śape rājansvargaloke na caiva hi |na kāmaye yathā rājyaṃ tvāṃ vinā raghunandana || 7.107.6 ||
imau kuśalavau rājannabhiṣiñca narādhipa |kosaleṣu kuśaṃ vīramuttareṣu tathā lavam || 7.107.7 ||
śatrughnasya tu gacchantu dūtāstvaritavikramāḥ |idaṃ gamanamasmākaṃ svargāyākhyātu mā ciram || 7.107.8 ||
tacchrutvā bharatenoktaṃ dṛṣṭvā cāpi hyadhomukhān |paurānduḥkhena santaptānvasiṣṭho vākyamabravīt || 7.107.9 ||
vatsa rāma imāḥ paśya dharaṇīṃ prakṛtīrgatāḥ |jñātvaiṣāmīpsitaṃ kāryaṃ mā caiṣāṃ vipriyaṃ kṛthāḥ || 7.107.10 ||
vasiṣṭhasya tu vākyena utthāpya prakṛtījanam |kiṃ karomīti kākutsthaḥ sarvā vacanamabravīt || 7.107.11 ||
tataḥ sarvāḥ prakṛtayo rāmaṃ vacanamabruvan |gacchantamanugacchāmo yatra rāma gamiṣyasi || 7.107.12 ||
paureṣu yadi te prītiryadi sneho hyanuttamaḥ |saputradārāḥ kākutstha samāgacchāma satpatham || 7.107.13 ||
tapovanaṃ vā durgaṃ vā nadīmambhonidhiṃ tathā |vayaṃ te yadi na tyājyāḥ sarvānno naya īśvara || 7.107.14 ||
eṣā naḥ paramā prītireṣa naḥ paramo varaḥ |hṛdgatā naḥ sadā prītistavānugamane nṛpa || 7.107.15 ||
paurāṇāṃ dṛḍhabhaktiṃ ca bāḍhamityeva so 'bravīt |svakṛtāntaṃ cānvavekṣya tasminnahani rāghavaḥ || 7.107.16 ||
kosaleṣu kuśaṃ vīramuttareṣu tathā lavam |abhiṣicya mahātmānāvubhau rāmaḥ kuśīlavau || 7.107.17 ||
abhiṣiktau sutāvaṅke pratiṣṭhāpya pure tataḥ |pariṣvajya mahābāhurmūrdhnyupāghrāya cāsakṛt || 7.107.18 ||
rathānāṃ tu sahasrāṇi nāgānāmayutāni ca |daśāyutāni cāśvānāmekaikasya dhanaṃ dadau || 7.107.19 ||
bahuratnau bahudhanau hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtau |sve pure preṣayāmāsa bhrātarau tu kuśīlavau || 7.107.20 ||
abhiṣicya sutau vīrau pratiṣṭhāpya pure tadā |dūtānsampreṣayāmāsa śatrughnāya mahātmane || 7.107.21 ||
te dūtā rāmavākyena coditā laghuvikramāḥ |prajagmurmadhurāṃ śīghraṃ cakrurvāsaṃ na cādhvani || 7.108.1 ||
te tu tribhirahorātraiḥ samprāpya madhurāmatha |śatrughnāya yathātattvamācakhyuḥ sarvameva tat || 7.108.2 ||
lakṣmaṇasya parityāgaṃ pratijñāṃ rāghavasya ca |putrayorabhiṣekaṃ ca paurānugamanaṃ tathā || 7.108.3 ||
kuśasya nagarī ramyā vindhyaparvatarodhasi |kuśāvatīti nāmnā sā kṛtā rāmeṇa dhīmatā |śrāvastīti purī ramyā śrāvitā ca lavasya ha || 7.108.4 ||
ayodhyāṃ vijanāṃ kṛtvā rāghavo bharatastathā |svargasya gamanodyogaṃ kṛtavantau mahārathau || 7.108.5 ||
evaṃ sarvaṃ nivedyāśu śatrughnāya mahātmane |viremuste tato dūtāstvara rājeti cābruvan || 7.108.6 ||
tacchrutvā ghorasaṅkāśaṃ kulakṣayamupasthitam |prakṛtīstu samānīya kāñcanaṃ ca purodhasam || 7.108.7 ||
teṣāṃ sarvaṃ yathāvṛttamabravīdraghanandanaḥ |ātmanaśca viparyāsaṃ bhaviṣyaṃ bhrātṛbhiḥ saha || 7.108.8 ||
tataḥ putradvayaṃ vīraḥ so 'bhyaṣiñcannarādhipaḥ |subāhurmadhurāṃ lebhe śatrughātī ca vaidiśam || 7.108.9 ||
dvidhā kṛtvā tu tāṃ senāṃ mādhurīṃ putrayordvayoḥ |dhanaṃ ca yuktaṃ kṛtvā vai sthāpayāmāsa pārthivaḥ || 7.108.10 ||
subāhuṃ madhurāyāṃ ca vaideśe śatrughātinam |yayau sthāpya tadā 'yodhyāṃ rathenaikena rāghavaḥ || 7.108.11 ||
sa dadarśa mahātmānaṃ jvalantamiva pāvakam |sūkṣmakṣaumāmbaradharaṃ munibhiḥ sārdhamakṣayaiḥ || 7.108.12 ||
so 'bhivādya tato rāmaṃ prāñjaliḥ prayatendriyaḥ |uvāca vākyaṃ dharmajñaṃ dharmamevānucintayan || 7.108.13 ||
kṛtvābhiṣekaṃ sutayordvayo rāghavanandana |tavānugamane rājanviddhi māṃ kṛtaniścayam || 7.108.14 ||
na cānyadapi vaktavyamato vīra na śāsanam |vilokyamānamicchāmi madvidhena viśeṣataḥ || 7.108.15 ||
tasya tāṃ buddhimaklībāṃ vijñāya raghunandanaḥ |bāḍhamityeva śatrughnaṃ rāmo vākyamuvāca ha || 7.108.16 ||
tasya vākyasya vākyānte vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ |ṛkṣarākṣasasaṅghāśca samāpeturanekaśaḥ || 7.108.17 ||
sugrīvaṃ te puraskṛtya sarva eva samāgatāḥ |taṃ rāmaṃ draṣṭumanasaḥ svargāyābhimukhaṃ sthitam || 7.108.18 ||
devaputrā ṛṣisutā gandharvāṇāṃ sutāstathā |rāmakṣayaṃ viditvā te sarva eva samāgatāḥ || 7.108.19 ||
te rāmamabhivādyocuḥ sarve vānararākṣasāḥ |tavānugamane rājansamprāptāḥ kṛtaniścayāḥ || 7.108.20 ||
yadi rāma vināsmābhirgacchestvaṃ puruṣottama |yamadaṇḍamivodyamya tvayā sma vinipātitāḥ || 7.108.21 ||
tairevamuktaḥ kākutstho bāḍhamityabravīt smayan || 7.108.22 ||
etasminnantare rāmaṃ sugrīvo 'pi mahābalaḥ |praṇamya vidhivadvīraṃ vijñāpayitumudyataḥ || 7.108.23 ||
abhiṣicyāṅgadaṃ vīramāgato 'smi nareśvara |tavānugamane rājanviddhi māṃ kṛtaniścayam || 7.108.24 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmo ramayatāṃ varaḥ |vānarendramathovācaṃ maitraṃ tasyānucintayan || 7.108.25 ||
sakhe śṛṇuṣva sugrīva na tvayā 'haṃ vinākṛtaḥ |gaccheyaṃ devalokaṃ vā paramaṃ vā padaṃ mahat || 7.108.26 ||
bibhīṣaṇamathovāca rākṣasendraṃ mahāyaśāḥ |yāvatprajā dhariṣyanti tāvattvaṃ vai bibhīṣaṇa |rākṣasendra mahāvīrya laṅkāsthastvaṃ dhariṣyasi || 7.108.27 ||
yāvaccandraśca sūryaśca yāvattiṣṭhati medinī |yāvacca matkathā loke tāvadrājyaṃ tavāstviha || 7.108.28 ||
śāsitastvaṃ sakhitvena kāryaṃ te mama śāsanam |prajāḥ saṃrakṣa dharmeṇa nottaraṃ vaktumarhasi || 7.108.29 ||
kiñcānyadvaktumicchāmi rākṣasendra mahāmate || 7.108.30 ||
ārādhaya jagannāthamikṣvākukuladaivatam |ārādhanīyamaniśaṃ sarvairdaivaiḥ savāsavaiḥ || 7.108.31 ||
tatheti pratijagrāha rāmavākyaṃ vibhīṣaṇaḥ |rājā rākṣasamukhyānāṃ rāghavājñāmanusmaran || 7.108.32 ||
tamevamuktvā kākutstho hanūmantamathābravīt |jīvite kṛtabuddhistvaṃ mā pratijñāṃ vilopaya || 7.108.33 ||
matkathāḥ pracariṣyanti yāvalloke harīśvara |tāvadramasva suprīto madvākyamanupālayan || 7.108.34 ||
evamuktastu hanumānrāghaveṇa mahātmanā |vākyaṃ vijñāpayāmāsa paraṃ harṣamavāpya ca || 7.108.35 ||
yāvattava kathā loke vicariṣyati pāvanī |tāvatsthāsyāmi medinyāṃ tavājñāmanupālayan || 7.108.36 ||
jāmbavantaṃ tathoktvā tu vṛddhaṃ brahmasutaṃ tathā |maindaṃ ca dvividaṃ caiva pañca jāmbavatā saha |yāvatkaliśca samprāptastāvajjīvata sarvadā || 7.108.37 ||
tānevamuktvā kākutsthaḥ sarvāṃstānṛkṣavānarān |uvāca bāḍhaṃ gacchadhvaṃ mayā sārdhaṃ yathepsitam || 7.108.38 ||
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ purodhasamathābravīt || 7.109.1 ||
agnihotraṃ vrajatvagre dīpyamānaṃ saha dvijaiḥ |vājapeyātapatraṃ ca śobhamānaṃ mahāpathe || 7.109.2 ||
tato vasiṣṭhastejasvī sarvaṃ niravaśeṣataḥ |cakāra vidhivaddharmaṃ mahāprāsthānikaṃ vidhim || 7.109.3 ||
tataḥ sūkṣmāmbaradharo brahmamāvartayanparam |kuśāngṛhītvā pāṇibhyāṃ prasajya prayayāvatha || 7.109.4 ||
avyāharankvacitkiñcinniśceṣṭo niḥsukhaḥ pathi |nirjagāma gṛhāttasmāddīpyamāna ivāṃśumān || 7.109.5 ||
rāmasya dakṣiṇe pārśve sapadmā śrīrapāśritā |savye tu hrīrmahādevī vyavasāyastathāgrataḥ || 7.109.6 ||
śarā nānāvidhāścāpi dhanurāyatamuttamam |tathā ' 'yudhāni te sarve yayuḥ puruṣavigrahāḥ || 7.109.7 ||
vedā brāhmaṇarūpeṇa gāyatrī sarvarakṣiṇī |oṅkāro 'tha vaṣaṭkāraḥ sarve rāmamanuvratāḥ || 7.109.8 ||
ṛṣayaśca mahātmānaḥ sarva eva mahīsurāḥ |anvagacchanmahātmānaṃ svargadvāramapāvṛtam || 7.109.9 ||
taṃ yāntamanugacchanti hyantaḥpuracarāḥ striyaḥ |savṛddhabāladāsīkāḥ savarṣavarakiṅkarāḥ || 7.109.10 ||
sāntaḥpuraśca bharataḥ śatrughnasahito yayau |rāmaṃ gatimupāgamya sāgnihotramanuvrataḥ || 7.109.11 ||
te ca sarve mahātmānaḥ sāgnihotrāḥ samāgatāḥ |saputradārāḥ kākutsthamanujagmurmahāmatim || 7.109.12 ||
mantriṇo bhṛtyavargāśca saputrapaśubāndhavāḥ |sarve sahānugā rāmamanvagacchanprahṛṣṭavat || 7.109.13 ||
tataḥ sarvāḥ prakṛtayo hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtāḥ |gacchantamanvagachaṃstaṃ rāghavaṃ guṇarañjitāḥ || 7.109.14 ||
tataḥ sastrīpumāṃsaste sapakṣipaśuvāhanāḥ |rāghavasyānugāḥ sarve hṛṣṭā vigatakalmaṣāḥ || 7.109.15 ||
snātāḥ pramuditāḥ sarve hṛṣṭāḥ puṣṭāśca vānarāḥ |dṛḍhaṃ kilakilāśabdaiḥ sarvaṃ rāmamanuvratam || 7.109.16 ||
na tatra kaściddīno vā vrīḍito vā 'pi duḥkhitaḥ |hṛṣṭaṃ samuditaṃ sarvaṃ babhūva paramādbhutam || 7.109.17 ||
draṣṭukāmo 'tha niryāntaṃ rāmaṃ jānapado janaḥ |yaḥ prāptaḥ so 'pi dṛṣṭvaiva svargāyānugato mudā || 7.109.18 ||
ṛkṣavānararakṣāṃsi janāśca puravāsinaḥ |āgacchanparayā bhaktyā pṛṣṭhataḥ susamāhitāḥ || 7.109.19 ||
yāni bhūtāni nagare 'pyantardhānagatāni ca |rāghavaṃ tānyanuyayuḥ svargāya samupasthitam || 7.109.20 ||
yāni paśyanti kākutsthaṃ sthāvarāṇi carāṇi ca |sarvāṇi rāmagamane hyanujagmurhi tānyapi || 7.109.21 ||
nocchvasattadayodhyāyāṃ susūkṣmamapi dṛśyate |tiryagyonigatāścāpi sarve rāmamanuvratāḥ || 7.109.22 ||
adhyardhayojanaṃ gatvā nadīṃ paścānmukhāśritām |sarayūṃ puṇyasalilāṃ dadarśa raghunandanaḥ || 7.110.1 ||
tāṃ nadīmākulāvartāṃ sarvatrānusarannṛpaḥ |āgataḥ saprajo rāmastaṃ deśaṃ raghunandanaḥ || 7.110.2 ||
atha tasminmuhūrte tu brahmā lokapitāmahaḥ |sarvaiḥ parivṛto devairṛṣibhiśca mahātmabhiḥ || 7.110.3 ||
āyayau yatra kākutsthaḥ svargāya samupasthitaḥ |vimānaśatakoṭībhirdivyābhirabhisaṃvṛtaḥ || 7.110.4 ||
divyatejovṛtaṃ vyoma jyotirbhūtamanuttamam |svayamprabhaiḥ svatejobhiḥ svargibhiḥ puṇyakarmabhiḥ || 7.110.5 ||
puṇyā vātā vavuścaiva gandhavantaḥ sukhapradāḥ |papāta puṣpavṛṣṭiśca devairmuktā mahaughavat || 7.110.6 ||
tasmiṃstūryaśataiḥ kīrṇe gandharvāpsarasaṅkule |sarayūsalilaṃ rāmaḥ padbhyāṃ samupacakrame || 7.110.7 ||
tataḥ pitāmaho vāṇīmantarikṣādabhāṣata |āgaccha viṣṇo bhadraṃ te diṣṭyā prāpto 'si rāghava || 7.110.8 ||
bhrātṛbhiḥ saha devābhaiḥ praviśasva svikāṃ tanum |yāmicchasi mahābāho tāṃ tanuṃ praviśa svikām |vaiṣṇavīṃ tāṃ mahātejastadvākāśaṃ sanātanam || 7.110.9 ||
tvaṃ hi lokagatirdeva na tvāṃ kecitprajānate |ṛte māyāṃ viśālākṣīṃ tava pūrvaparigrahām |tvāmacintyaṃ mahadbhūtamakṣayaṃ sarvasaṅgraham || 7.110.10 ||
yāmicchasi mahātejastāṃ tanuṃ praviśa svayam || 7.110.11 ||
āṃ viśālākṣīṃ tava pūrvaparigrahām |pitāmahavacaḥ śrutvā viniścitya mahāmatiḥ |viveśa vaiṣṇavaṃ tejaḥ saśarīraḥ sahānujaḥ || 7.110.12 ||
tato viṣṇumayaṃ devaṃ pūjayanti sma devatāḥ |sādhyā marudgaṇāścaiva sendrāḥ sāgnipurogamāḥ || 7.110.13 ||
ye ca divyā ṛṣigaṇā gandharvāpsarasaśca yāḥ |suparṇanāgayakṣāśca daityadānavarākṣasāḥ || 7.110.14 ||
sarvaṃ puṣṭaṃ pramuditaṃ susampūrṇamanoratham |sādhu sādhviti tairdevaistridivaṃ gatakalmaṣam || 7.110.15 ||
atha viṣṇurmahātejāḥ pitāmahamuvāca ha |eṣāṃ lokaṃ janaughānāṃ dātumarhasi suvrata || 7.110.16 ||
ime hi sarve snehānmāmanuyātā yaśasvinaḥ |bhaktā hi bhajitavyāśca tyaktātmānaśca matkṛte || 7.110.17 ||
tacchrutvā viṣṇuvacanaṃ brahmā lokaguruḥ prabhuḥ |lokānsāntānikānnāma yāsyantīme samāgatāḥ || 7.110.18 ||
yacca tiryaggataṃ kiñcittvāmevamanucintayat |prāṇāṃstyakṣyati bhaktyā vai tatsantāne nivatsyati || 7.110.19 ||
sarvairbrahmaguṇairyukte brahmalokādanantare || 7.110.20 ||
vānarāśca svikāṃ yonimṛkṣāścaiva tathā yayuḥ |yebhyo vinissṛtāḥ sarve surebhyaḥ surasambhavāḥ || 7.110.21 ||
teṣu praviviśe caiva sugrīvaḥ sūryamaṇḍalam |paśyatāṃ sarvadevānāṃ svānpita'npratipedire || 7.110.22 ||
tathoktavati deveśe gopratāramupāgatāḥ |bhejire sarayūṃ sarve harṣapūrṇāśruviklavāḥ || 7.110.23 ||
avagāhya jalaṃ yo yaḥ prāṇī hyāsīt prahṛṣṭavat |mānuṣaṃ dehamutsṛjya vimānaṃ so 'dhyarohata || 7.110.24 ||
tiryagyonigatānāṃ ca śatāni sarayūjalam |samprāpya tridivaṃ jagmuḥ prabhāsuravapūṃṣi ca |divyā divyena vapuṣā devā dīptā ivābhavan || 7.110.25 ||
gatvā tu sarayūtoyaṃ sthāvarāṇi carāṇi ca |prāpya tattoyavikledaṃ devalokamupāgaman || 7.110.26 ||
tasminnapi samāpannā ṛkṣavānararākṣasāḥ |te 'pi svargaṃ praviviśurdehānnikṣipya cāmbhasi || 7.110.27 ||
tataḥ samāgatānsarvānsthāpya lokagururdivi |jagāma tridaśaiḥ sārdhaṃ sadā hṛṣṭairdivaṃ mahat || 7.110.28 ||
etāvadetadākhyānaṃ sottaraṃ brahmapūjitam |rāmāyaṇamiti khyātaṃ mukhyaṃ vālmīkīnā kṛtam || 7.111.1 ||
tataḥ pratiṣṭhito viṣṇuḥ svargaloke yathā puram |yena vyāptamidaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 7.111.2 ||
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |nityaṃ śṛṇvanti santuṣṭāḥ divyaṃ rāmāyaṇaṃ divi || 7.111.3 ||
idamākhyānamāyuṣyaṃ saubhāgyaṃ pāpanāśanam |rāmāyaṇaṃ vedasamaṃ śrāddheṣu śrāvayedbudhaḥ || 7.111.4 ||
aputro labhate putramadhano labhate dhanam |sarvapāpaiḥ pramucyeta padamapyasya yaḥ paṭhet || 7.111.5 ||
pāpānyapi ca yaḥ kuryādahanyahani mānavaḥ |paṭhatyekamapi ślokaṃ pāpātsa parimucyate || 7.111.6 ||
vācakāya ca dātavyaṃ vastraṃ dhenuṃ hiraṇyakam |vācake parituṣṭe tu tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ || 7.111.7 ||
etadākhyānamāyuṣyaṃ paṭhanrāmāyaṇaṃ naraḥ |saputrapautro loke 'sminpretya ceha mahīyate || 7.111.8 ||
ayodhyā 'pi purī ramyā śūnyā varṣagaṇānbahūn |ṛṣabhaṃ prāpya rājānaṃ nivāsamupayāsyati || 7.111.9 ||
etadākhyānamāyuṣyaṃ sabhaviṣyaṃ sahottaram |kṛtavānpracetasaḥ putrastadbrahmāpyanvamanyata || 7.111.10 ||
aśvamedhasahasrasya vājapeyāyutasya ca |labhate śrāvaṇādeva sargasyaikasya mānavaḥ || 7.111.11 ||
prayāgādīni tīrthāni gaṅgādyāḥ saritastathā |naimiśādīnyaraṇyāni kurukṣetrādikānyapi |gatāni tena loke 'sminyena rāmāyaṇaṃ śrutam || 7.111.12 ||
hemabhāraṃ kurukṣetre graste bhānau prayacchati |yaśca rāmāyaṇaṃ loke śṛṇoti sadṛśāvubhau || 7.111.13 ||
samyakchraddhāsamāyuktaḥ śṛṇute rāghavīṃ kathām |sarvapāpātpramucyeta viṣṇulokaṃ sa gacchati || 7.111.14 ||
ādikāvyamidaṃ tvārṣaṃ purā vālmīkinā kṛtam |yaḥ śṛṇoti sadā bhaktyā sa gacchedvaiṣṇavīṃ tanum || 7.111.15 ||
putradārāśca vardhante sampadaḥ santatistathā |satyametadviditvā tu śrotavyaṃ niyatātmabhiḥ || 7.111.16 ||
gāyatryāśca svarūpaṃ tadrāmāyaṇamanuttamam || 7.111.17 ||
aputro labhate putramadhano labhate dhanam |sarvapāpaiḥ pramucyeta padamapyasya yaḥ paṭhet || 7.111.18 ||
yaḥ paṭhecchṛṇuyānnityaṃ caritaṃ rāghavasya ha |bhaktyā niṣkalmaṣo bhūtvā dīrghamāyuravāpnuyāt || 7.111.19 ||
cintayedrāghavaṃ nityaṃ śreyaḥ prāptuṃ ya icchati |śrāvayedidamākhyānaṃ brāhmaṇebhyo dine dine || 7.111.20 ||
yastvidaṃ raghunāthasya caritaṃ sakalaṃ paṭhet |so 'sukṣaye viṣṇulokaṃ gacchatyeva na saṃśayaḥ || 7.111.21 ||
pitā pitāmahastasya tathaiva prapitāmahaḥ |tatpitā tatpitā caiva viṣṇuṃ yānti na saṃśayaḥ || 7.111.22 ||
caturvargapradaṃ nityaṃ caritaṃ rāghavasya tu |tasmādyatnavatā nityaṃ śrotavyaṃ paramaṃ sadā || 7.111.23 ||
śṛṇvanrāmāyaṇaṃ bhaktyā yaḥ pādaṃ padameva vā |sa yāti brahmaṇaḥ sthānaṃ brahmaṇā pūjyate sadā || 7.111.24 ||
evametatpurāvṛttamākhyānaṃ bhadramastu vaḥ |pravyāharata visrabdhaṃ balaṃ viṣṇoḥ pravardhatām || 7.111.25 ||

About this parayana — Rama

Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.

How to chant

Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.

ram-navamidaily-pujavaishnavasanskritparayanadevotionalramayanavalmikiscriptureepicitihasa