ॐ
Sankalpa Guru
संकल्पो मूलं सर्वस्य
🔮
Unlock Your Free Kundali
Discover your cosmic blueprint — personalized Kundali with detailed dosha analysis, planetary positions & powerful remedies.
✦ Birth Chart✦ Doshas
Get Free
Sign In
ॐ
Sankalpa Guru
← ← Back to Shabda
English interface

Valmiki Ramayana — Yuddha Kanda

Valmiki Ramayana — Yuddha Kanda

Text in Roman script

Devotional text

śrutvā hanumato vākyam yathāvadbhibhāṣitam |rāmaḥ prītisamāyukto vākyamuttaramabravīt ||6-1-1||||
kṛtam hanumatā kāryam sumahadbhuvi durlabham |manasāpi yadanyena na śakyam dharaṇītale ||6-1-2||||
na hi tam paripaśyāmi yastareta mahodadhim |anyatra guruḍādvāyoranyatra ca hanūmataḥ ||6-1-3||||
devadānavayakṣāṇām gandharvoragarakṣasām |apradhṛṣyām purīm laṅkām rāvaṇena surakṣitām ||6-1-4||||
praviṣṭaḥ sattvamāśritya jīvanko nāma niṣkramet |ko viśetsudurādharṣām rākṣasaiśca surakṣitām ||6-1-5||||
yo vīryabalasampanno na samaḥ syāddhanūmataḥ |bhṛtyakāryam hanumatā sugrīvasya kṛtam mahat ||6-1-6||||
evam vidhāya svabalam sadṛśam vikramasya ca |yo hi bhṛtyo niyuktaḥ san bhartrā karmaṇi duṣkare ||6-1-7||||
kuryāttadunurāgeṇa tamahuḥ puruṣottamam |yo niyuktaḥ param kāryam na kuryānnaṛpateḥ priyam ||6-1-8||||
bhṛtyo yuktaḥ samarthaśca tamāhurmadhyam naram |niyukto nṛpateḥ kāryam na kuryādyaḥ samāhitaḥ ||6-1-9||||
bhṛtyo yuktaḥ samarthaśca tamāhuḥ puruṣdhamam |tanniyoge niyuktena kṛtam hanūmatā ||6-1-10||||
na cātmā laghatām nītaḥ sugrīvaścāpi toṣitaḥ |aham ca raghavamśaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ ||6-1-11||||
vaidehyā darśanenādya dharmataḥ parirakṣitāḥ |idam tu mama dīnasya mano bhūyaḥ prakarṣati ||6-1-12||||
yadihāsya priyākṣyāturna kurmi sadṛśam priyam |eṣa sarvasvabhūtastu pariṣvaṅgo hanumataḥ ||6-1-13||||
mayā kālamimam prāpya dattastasya mahātmanaḥ |ityuktvā prītihṛṣṭāṅgo rāmastam pariṣsvaje ||6-1-14||||
hanumantam kṛtātmānam kR6itavākyamupāgatam |dhyātvā punaruvācedam vacanam raghusattamaḥ ||6-1-15||||
harīnāmīśvarasyāpi sugrīvasyopaśṛṇvataḥ |sarvathā sukṛtam tāvatsītāyāḥ parimārgaṇam ||6-1-16||||
sāgaram tu samāsādya punarnaṣṭam mano mama |katham nāma samudrasya duṣpārasya mahāmbhasaḥ ||6-1-17||||
harayo dakṣiṇam pāram gamiṣyanti samāgatāh |yadyapyeṣa tu vṛttānto vaidehyā gadito mama ||6-1-18||||
samudrapāragamane harīṇām kimihottaram |ityuktvā śokasambhrānto rāmah śatrunibarhaṇaḥ ||6-1-19||
tam tu śokaparidyūnam rāmam daśarathātmajam |uvāca vacanam śrīmān sugrīvah śokanāśanam ||6-2-1||||
kim tvayā tapyate vīra yathānyaḥ prākṛtastathā |maivam bhūstyaja satāpam kṛtaghna iva sauhṛdam ||6-2-2||||
samtāpasya ca te sthānam na hi paśyāmi rāghava |pravṛttāmupalabdhāyām jñāte ca nilaye ripoḥ ||6-2-3||||
matimān śāstravitprājñaḥ paṇḍitaścāsi rāghava |tyajemām prākṛtām uddhiṃ kṛtātmevārthadūṣaṇīm ||6-2-4||||
samdram laṅghayitvā tu mahānakrasamākulam |laṅkāmārohayiṣyāmo haniṣyāmaśca te ripum ||6-2-5||||
nirutsāhasya dīnasya śokaparyākulātmanaḥ |sarvārthā vyavasīdanti vyasanam cādhigacchati ||6-2-6||||
ime śūrāḥ samarthāśca sarvato hariyūthapāḥ |tvatpriyārtham kṛtotsāhāḥ praveṣṭumapi pāvakam ||6-2-7||||
eṣām harṣeṇa jānāmi tarkaścāpi dṛḍho mama |vikrameṇa samāneṣye sītām hatvā yathā ripum ||6-2-8||||
rāvanam pāpakrmāṇam tathā tvam kartumarhasi |seturatra yathā baddhyethā paśyema tām purīm ||6-2-9||||
tasya rākṣasarājasya tathā tvam kuru rāghava |dṛṣṭvā tām hi purīm laṅkām trikūṭaśikhare sthitām ||6-2-10||||
hatam ca rāvaṇam uddhe darśanādavadhāraya |abaddhvā sāgare setum ghore ca varuṇālaye ||6-2-11||||
laṅkā na marditum śakyā sendrairapi surāsuraiḥ |seturbaddhaḥ samudre ca yāvallaṅkāsamīpataḥ ||6-2-12||||
sarvam tīrṇam ca me sainyam jitamityupadhāraya |ime hi samare vīrā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ ||6-2-13||||
tadalam viklabām buddhim rājan sarvārthanāśanīm |puruṣasya hi loke'smin śokaḥ śauryāpakarṣaṇaḥ ||6-2-14||||
yattu kāryam manuṣyeṇa śauṇḍīryamavalambyatām |tadalamkaraṇāyaiva karturbhavati satvaram ||6-2-15||||
asmin kāle mahāprājñ sattvamātiṣṭha te jasā |śūrāṇām hi manuṣyāṇām tvadvidhānām mahātmanām ||6-2-16||||
vinaṣṭevā ranassṭe vāśokaḥ sarvārthanāśanaḥ |tattvam buddhimatām śreṣṭhah sarvaśāstrarthakovidaḥ ||6-2-17||||
madvidhaiḥ sacivaiḥ sārdhamarim jetum samarhasi |na hi paśyāmyaham kam cittriṣu lokeṣu rāghava ||6-2-18||||
gṛhītadhanuṣo yaste tiṣṭhe dabhimukho raṇe |vānareṣu samāsaktam na te kāryam vipatsyate ||6-2-19||||
acirāddrakṣyase sītām tīrtvā sāgaramakṣayam |tadalam śokamālambya krodhamālamba bhūpate ||6-2-20||||
niśceṣṭāh kṣatriyā mandāḥ sarve caṇḍasy bibhyati |laṅghānārtham ca ghorasya samudrasya nadīpateḥ ||6-2-21||||
sahāsmābhirihoopetah sūkṣmabuddhirvicāraya |laṅghite tatra taiḥ sainyairjitamityeva niścinu ||6-2-22||||
sarvam tīrṇam ca me sainyam jitamityavadhāryatām |ime hi harayaḥ śūrāḥ samare kāmarūpiṇaḥ ||6-2-23||||
tānarīnvidhamiṣyanti śilāpādapavṛṣṭibhiḥ |katham citparipaśyāmi laṅghitam varuṇālayam ||6-2-24||||
hatamityeva tam manye yuddhe śatrunibarhaṇa |kimuktvā bahudhā cāpi sarvathā vijayā bhavān ||6-2-25||
sugrīvasya vacaḥ śrutvā hetumat parama arthavit |pratijagrāha kākutstho hanūmantam atha abravīt ||6-3-1||||
tarasā setu bandhena sāgara uccoṣaṇena vā |sarvathā susamartho asmi sāgarasya asya langhane ||6-3-2||||
kati durgāṇi durgāyā laṃkāyās tad bravīhi me |jñātum iccāmi tat sarvam darśanād iva vānara ||6-3-3||||
balasya parimāṇam ca dvāra durga kriyām api |gupti karma ca laṃkāyā rakṣasām sadanāni ca ||6-3-4||||
yathā sukham yathāvac ca laṃkāyām asi dṛṣṭavān |saram ācakṣva tattvena sarvathā kuśalo hi asi ||6-3-5||||
śrutvā rāmasya vacanam hanūmān māruta ātmajaḥ |vākyam vākyavidām śreṣṭho rāmam punar atha abravīt ||6-3-6||||
śrūyatām sarvam ākhyāsye durga karma vidhānataḥ |guptā purī yathā laṃkā rakṣitā ca yathā balaiḥ ||6-3-7||||
rākṣasāśca yathā snigdhā rāvaṇasya ca tejasā |parām samṛddhim laṃkāyāḥ sāgarasya ca bhīmatām ||6-3-8||||
vibhāgam ca bala oghasya nirdeśam vāhanasya ca |evamuktvā kapiśreṣṭhaḥ kathayāmāsa tatvavit ||6-3-9||||
prahṛṣṭā muditā laṃkā matta dvipa samākulā |mahatī ratha sampūrṇā rakṣo gaṇa samākulā ||6-3-10||||
dṛḍha baddha kavāṭāni mahāparighavanti ca |catvāri vipulānyasyā dvārāṇi sumahānti ||6-3-11||||
tatreṣūpayantrāṇi balavanti mahānti ca |āgatam para sainyam tais tatra pratinivāryate ||6-3-12||||
dvāreṣu samskṛtā bhīmāḥ kāla āyasa mayāḥ śitāḥ |śataśo rocitā vīraiḥ śataghnyo rakṣasām gaṇaiḥ ||6-3-13||||
sauvarṇaḥ ca mahāms tasyāḥ prākāro duṣpradharṣaṇaḥ |maṇi vidruma vaidūrya muktā vicarita antaraḥ ||6-3-14||||
sarvataḥ ca mahābhīmāḥ śīta toyā mahāśubhāḥ |agādhā grāhavatyaḥ ca parikhā mīna sevitāḥ ||6-3-15||||
dvāreṣu tāsām catvāraḥ samkramāḥ parama āyatāḥ |yantrair upetā bahubhir mahadbhir dṛḍha samdhibhiḥ ||6-3-16||||
trāyante samkramās tatra para sainya āgame sati |yantrais tair avakīryante parikhāsu samantataḥ ||6-3-17||||
ekas tv akampyo balavān samkramaḥ sumahādṛḍhaḥ |kāñcanair bahubhiḥ stambhair vedikābhiḥ ca śobhitaḥ ||6-3-18||||
svayam prakṛti sampanno yuyutsū rāma rāvaṇaḥ |utthitaḥ ca apramattaḥ ca balānām anudarśane ||6-3-19||||
laṃkā purī nirālambā deva durgā bhaya āvahā |na adeyam pārvatam vanyam kṛtrimam ca catur vidham ||6-3-20||||
sthitā pāre samudrasya dūra pārasya rāghava |nau pathaḥ ca api na asti atra nirādeśaḥ ca sarvataḥ ||6-3-21||||
śaila agre racitā durgā sā pūr deva pura upamā |vāji vāraṇa sampūrṇā laṃkā parama durjayā ||6-3-22||||
parighāḥ ca śataghnyaḥ ca yantrāṇi vividhāni ca |śobhayanti purīm laṃkām rāvaṇasya durātmanaḥ ||6-3-23||||
ayutam rakṣasām atra paścima dvāram āśritam |śūla hastā durādharṣāḥ sarve khaḍga agra yodhinaḥ ||6-3-24||||
niyutam rakṣasām atra dakṣiṇa dvāram āśritam |catur angeṇa sainyena yodhās tatra api anuttamāḥ ||6-3-25||||
prayutam rakṣasām atra pūrva dvāram samāśritam |carma khaḍga dharāḥ sarve tathā sarva astra kovidāḥ ||6-3-26||||
nyarbudam rakṣasām atra uttara dvāram āśritam |rathinaḥ ca aśva vāhāḥ ca kula putrāḥ supūjitāḥ ||6-3-27||||
śatam śata sahasrāṇām madhyamam gulmam āśritam |yātu dhānā durādharṣāḥ sāgra koṭiḥ ca rakṣasām ||6-3-28||||
te mayā samkramā bhagnāḥ parikhāḥ ca avapūritāḥ |dagdhā ca nagarī laṃkā prākārāḥ ca avasāditāḥ ||6-3-29||||
balaikadeśaḥ kṣapito rākṣasānām mahātmanām |yena kena tu mārgeṇa tarāma varuṇa ālayam ||6-3-30||||
hatā iti nagarī laṃkām vānarair avadhāryatām |aṅgado dvivido maindo jāmbavān panaso nalaḥ ||6-3-31||||
nīlaḥ senā patiḥ caiva bala śeṣeṇa kim tava |plavamānā hi gatvā tām rāvaṇasya mahāpurīm ||6-3-32||||
saprakārām sabhavanām ānayiṣyanti maithilīm |saprākārām sabhavanāmānayuṣyanti rāghava ||6-3-33||||
evam ājñāpaya kṣipram balānām sarva samgraham |muhūrtena tu yuktena prasthānamabhirocaya ||6-3-34||
sā tu nīlena vidhivat svārakṣā susamāhitā |sāgarasya uttare tīre sādhu senā vinieśitā ||6-5-1||||
maindaḥ ca dvividhaḥ ca ubhau tatra vānara pumgavau |viceratuḥ ca tām senām rakṣā artham sarvato diśam ||6-5-2||||
niviṣṭāyām tu senāyām tīre nada nadī pateḥ |pārśvastham lakṣmaṇam dṛṣṭvā rāmo vacanam abravīt ||6-5-3||||
śokaḥ ca kila kālena gaccatā hi apagaccati |mama ca apaśyataḥ kāntām ahani ahani vardhate ||6-5-4||||
na me duhkham priyā dūre na me duhkham hṛtā iti ca |tad eva anuśocāmi vayo asyā hi ativartate ||6-5-5||||
vāhi vāta yataḥ kanyā tām spṛṣṭvā mām api spṛśa |tvayi me gātra samsparśaḥ candre dṛṣṭi samāgamaḥ ||6-5-6||||
tan me dahati gātrāṇi viṣam pītam iva āśaye |hā nātha iti priyā sā mām hriyamāṇā yad abravīt ||6-5-7||||
tad viyoga indhanavatā tac cintā vipula arciṣā |rātrim divam śarīram me dahyate madana agninā ||6-5-8||||
avagāhya arṇavam svapsye saumitre bhavatā vinā |kathamcit prajvalan kāmaḥ samāsuptam jale dahet ||6-5-9||||
bahv etat kāmayānasya śakyam etena jīvitum |yad aham sā ca vāma ūrur ekām dharaṇim āśritau ||6-5-10||||
kedārasya iva kedāraḥ sa udakasya nirūdakaḥ |upasnehena jīvāmi jīvantīm yat śṛṇomi tām ||6-5-11||||
kadā tu khalu susśoṇīm śata patra āyata īkṣaṇām |vijitya śatrūn drakṣyāmi sītām sphītām iva śriyam ||6-5-12||||
kadā nu cāru bimba oṣṭham tasyāḥ padmam iva ānanam |īṣad unnamya pāsyāmi rasāyanam iva āturaḥ ||6-5-13||||
tau tasyāḥ samhatau pīnau stanau tāla phala upamau |kadā nu khalu sa utkampau hasantyā mām bhajiṣyataḥ ||6-5-14||||
sā nūnam asita apāngī rakṣo madhya gatā satī |man nāthā nātha hīnā iva trātāram na adhigaccati ||6-5-15||||
kadā vikṣobhya rakṣāmsi sā vidhūya utpatiṣyati |rākṣasīmadhyagā śete snuṣā daśarathasya ca ||6-5-16||||
avikṣobhyāṇi rakṣāmsi sā vidhūyotpatiṣyati |vidhūya jaladān nīlān śaśi lekhā śaratsv iva ||6-5-17||||
svabhāva tanukā nūnam śokena anaśanena ca |bhūyas tanutarā sītā deśa kāla viparyayāt ||6-5-18||||
kadā nu rākṣasa indrasya nidhāya urasi sāyakān |sītām pratyāhariṣyāmi śokam utsṛjya mānasam ||6-5-19||||
kadā nu khalu mām sādhvī sītā amara sutā upamā |sa utkaṇṭhā kaṇṭham ālambya mokṣyati ānandajam jalam ||6-5-20||||
kadā śokam imam ghoram maithilī viprayogajam |sahasā vipramokṣyāmi vāsaḥ śukla itaram yathā ||6-5-21||||
evam vilapatas tasya tatra rāmasya dhīmataḥ |dina kṣayān manda vapur bhāskaro astam upāgamat ||6-5-22||||
āśvāsito lakṣmaṇena rāmaḥ samdhyām upāsata |smaran kamala patra akṣīm sītām śoka ākulī kṛtaḥ ||6-5-23||
laṃkāyām tu kṛtam karma ghoram dṛṣṭvā bhava āvaham |rākṣasa indro hanumatā śakreṇa iva mahātmanā ||6-6-1||||
abravīd rākṣasān sarvān hriyā kimcid avān mukhaḥ |dharṣitā ca praviṣṭā ca laṃkā duṣprasahā purī ||6-6-2||||
tena vānara mātreṇa dṛṣṭā sītā ca jānakī |prasādo dharṣitaḥ caityaḥ pravarā rākṣasā hatāḥ ||6-6-3||||
āvilā ca purī laṃkā sarvā hanumatā kṛtā |kim kariṣyāmi bhadram vaḥ kim vā yuktam anantaram ||6-6-4||||
ucyatām naḥ samartham yat kṛtam ca sukṛtam bhavet |mantra mūlam hi vijayam prāhur āryā manasvinaḥ ||6-6-5||||
tasmād vai rocaye mantram rāmam prati mahābalāḥ |trividhāḥ puruṣā loke uttama adhama madhyamāḥ ||6-6-6||||
teṣām tu samavetānām guṇa doṣam vadāmi aham |mantribhir hita samyuktaiḥ samarthair mantra nirṇaye ||6-6-7||||
mitrair vā api samāna arthair bāndhavair api vā hitaiḥ |sahito mantrayitvā yaḥ karma ārambhān pravartayet ||6-6-8||||
daive ca kurute yatnam tam āhuḥ puruṣa uttamam |eko artham vimRśed eko dharme prakurute manaḥ ||6-6-9||||
ekaḥ kāryāṇi kurute tam āhur madhyamam naram |guṇa doṣāv aniścitya tyaktvā daiva vyapāśrayam ||6-6-10||||
kariṣyāmi iti yaḥ kāryam upekṣet sa nara adhamaḥ |yathā ime puruṣā nityam uttama adhama madhyamāḥ ||6-6-11||||
evam mantro api vijñeya uttama adhama madhyamaḥ |aikamatyam upāgamya śāstra dṛṣṭena cakṣuṣā ||6-6-12||||
mantriṇo yatra nirastās tam āhur mantram uttamam |bahvyo api matayo gatvā mantriṇo hi artha nirṇaye ||6-6-13||||
punar yatra ekatām prāptaḥ sa mantro madhyamaḥ smṛtaḥ |anyonya matim āsthāya yatra sampratibhāṣyate ||6-6-14||||
na ca aikamatye śreyo asti mantraḥ so adhama ucyate |tasmāt sumantritam sādhu bhavanto mantri sattamāḥ ||6-6-15||||
kāryam sampratipadyantām etat kṛtyatamam mama |vānarāṇām hi vīrāṇām sahasraiḥ parivāritaḥ ||6-6-16||||
rāmo abhyeti purīm laṃkām asmākam uparodhakaḥ |tariṣyati ca suvyaktam rāghavaḥ sāgaram sukham ||6-6-17||||
tarasā yukta rūpeṇa sānujaḥ sabala anugaḥ |samudramucchoṣayati vīryeṇānyatkaroti vā||6-6-18||||
tasminn evam gate kārye viruddhe vānaraiḥ saha |hitam pure ca sainye ca sarvam sammantryatām mama ||6-6-19||
iti uktā rākṣasa indreṇa rākṣasāste mahābalāḥ |ūcuḥ prānjalayaḥ sarve rāvaṇam rākṣasa īśvaram ||6-7-1||||
dviṣtpakṣhmavijñāya nītibāhyāstvabuddhayaḥ |rājan parigha śakti ṛṣṭi śūla paṭṭasa samkulam ||6-7-2||||
sumahan no balam kasmād viṣādam bhajate bhavān |tvayā bhogavatīm gatvā nirjatāḥ pannagā yudhi ||6-7-3||||
kailāsa śikhara āvāsī yakṣair bahubhir āvṛtaḥ |sumahat kadanam kṛtvā vaśyas te dhanadaḥ kṛtaḥ ||6-7-4||||
sa mahāīśvara sakhyena ślāghamānas tvayā vibho |nirjitaḥ samare roṣāl loka pālo mahābalaḥ ||6-7-5||||
vinihatya ca yakṣaughān vikṣobhya ca vigṛhya ca |tvayā kailāsa śikharād vimānam idam āhṛtam ||6-7-6||||
mayena dānava indreṇa tvad bhayāt sakhyam iccatā |duhitā tava bhāryā arthe dattā rākṣasa pumgava ||6-7-7||||
dānava indro madhur nāma vīrya utsikto durāsadaḥ |vigṛhya vaśam ānītaḥ kumbhīnasyāḥ sukha āvahaḥ ||6-7-8||||
nirjitās te mahābāho nāgā gatvā rasā talam |vāsukis takṣakaḥ śankho jaṭī ca vaśam āhṛtāḥ ||6-7-9||||
akṣayā balavantaḥ ca śūrā labdha varāḥ punaḥ |tvayā samvatsaram yuddhvā samare dānavā vibho ||6-7-10||||
sva balam samupāśritya nītā vaśam arim dama |māyāḥ ca adhigatās tatra bahavo rākṣasa adhipa ||6-7-11||||
śūrāḥ ca balavantaḥ ca varuṇasya sutā raṇe |nirjitās te mahābāga catur vidha bala anugāḥ ||6-7-12||||
mṛtyu daṇḍa mahāgrāham śālmali dvīpa maṇḍitam |kālapāśamahāīcim yamakimkarapannagam ||6-7-13||||
mahājvareṇa durdharṣam yamalokamahārṇavam |avagāhya tvayā rājan yamasya bala sāgaram ||6-7-14||||
jayaḥ ca viplulaḥ prāpto mṛtyuḥ ca pratiṣedhitaḥ |suyuddhena ca te sarve lokās tatra sutoṣitāḥ ||6-7-15||||
kṣatriyair bahubhir vīraiḥ śakra tulya parākramaiḥ |āsīd vasumatī pūrṇā mahadbhir iva pādapaiḥ ||6-7-16||||
teṣām vīrya guṇa utsāhair na samo rāghavo raṇe |prasahya te tvayā rājan hatāḥ parama durjayāḥ ||6-7-17||||
tiṣṭha vā kim mahārāja śrameṇa tava vānarān |ayameko mahāraja indrajit kṣapayiṣyati ||6-7-18||||
anena hi mahārāja maheśvaramanuttamam |iṣṭvā yajñam varo labdho loke paramadurlabhaḥ ||6-7-19||||
śaktitomaramīnam ca vinikīrṇāntraśaivalam |gajakaccapasambādhamśvamaṇḍūkasamkulam ||6-7-20||||
rudrādityamahāgrāham marudvasumahoragam |rathaśvagajatoyaugham padātipulinam mahat ||6-7-21||||
anena hi samāsādya devānām balasāgam |gṛhīto daivatapatirlaṅkām cāpi praveśitaḥ ||6-7-22||||
pītāmahaniyogācca muktaḥ śambaravṛtrahā |gatastriviṣṭapam rājan sarvadevanamaskṛtaḥ ||6-7-23||||
tameva tvam mahārāja visṛjendrajitam sutam |yāvadvānarasenām tām parāmām nayati kṣhayam ||6-7-24||||
rājan na āpad ayuktā iyam āgatā prākṛtāj janāt |hṛdi na eva tvayā kāryā tvam vadhiṣyasi rāghavam ||6-7-25||
tato nīla ambuda nibhaḥ prahasto nāma rākṣasaḥ |abravīt prāñjalir vākyam śūraḥ senā patistadā ||6-8-1||||
deva dānava gandharvāḥ piśācapatagauragāḥ |na tvām dharṣayitum śaktāḥ kim punar vānarā raṇe ||6-8-2||||
sarve pramattā viśvastā vancitāḥ sma hanūmatā |na hi me jīvato gaccej jīvan sa vana gocaraḥ ||6-8-3||||
sarvām sāgara paryantām saśaila vana kānanām |karomi avānarām bhūmim ājñāpayatu mām bhavān ||6-8-4||||
rakṣām caiva vidhāsyāmi vānarād rajanī cara |na āgamiṣyati te duhkham kimcid ātma aparādhajam ||6-8-5||||
abravīttam susamkruddho durmukho nāma rākṣasaḥ |idam na kṣamaṇīyam hi sarveṣām naḥ pradharṣaṇam ||6-8-6||||
ayam paribhavo bhūyaḥ purasya antaḥ purasya ca |śrīmato rākṣasa indrasya vānara indra pradharṣaṇam ||6-8-7||||
asmin muhūrte hatvā eko nivartiṣyāmi vānarān |praviṣṭān sāgaram bhīmam ambaram vā rasā talam ||6-8-8||||
tato abravīt susamkruddho vajra damṣṭro mahābalaḥ |pragṛhya parigham ghoram māmsa śoṇita rūpitam ||6-8-9||||
kim no hanumatā kāryam kṛpaṇena tapasvinā |rāme tiṣṭhati durdharṣe sugrīve saha lakṣmaṇe ||6-8-10||||
adya rāmam sasugrīvam parigheṇa salakṣmaṇam |āgamiṣyāmi hatvā eko vikṣobhya hari vāhinīm ||6-8-11||||
idam mamāparam vākyam śṛṇu rājanyadīccasi |upāyakuśalo hyeva jayeccatrunatandritaḥ ||6-8-12||||
kāmarūpadharāḥ śūrāḥ subhīmā bhīmadarśanāḥ |rākṣasā vā sahasrāṇi rākṣasādhipa niścitāḥ ||6-8-13||||
kākutthsamupasamgamya bibhrato mānuṣam vapuḥ |sarve hyasambhramā bhūtvā bruvantu raghusattamam ||6-8-14||||
preṣitā bharatenaiva bhrātrā tava yavīyasā |sa hi senām samutthāpya kṣipramevopayāsyati ||6-8-15||||
tato vayamitasturṇam śūlaśaktigadādharāḥ |cāpabāṇāsihastaśca tvaritāstatra yāmahe ||6-8-16||||
ākāśe gaṇaśaḥ sthitvā hatvā tām harivāhinīm |aśmaśastramahāvṛṣṭvā prāpayām yamakṣayam ||6-8-17||||
evam cedupasarpetāmanayam rāmalakṣmaṇau |avaśyamapanītena jahatāmeva jīvitam ||6-8-18||||
kaumbhakarṇis tato vīro nikumbho nāma vīryavān |abravīt parama kurddho rāvaṇam loka rāvaṇam ||6-8-19||||
sarve bhavantas tiṣṭhantu mahārājena samgatāḥ |aham eko haniṣyāmi rāghavam saha lakṣmaṇam ||6-8-20||||
sugrīvam sahanūmantam sarvāmścaivātra vānarān |tato vajrahanurnāma rākṣasaḥ parvatopamaḥ ||6-8-21||||
kruddhaḥ parilihan vaktram jihvayā vākyam abravīt |svairam kurvantu kāryāṇi bhavanto vigata jvarāḥ ||6-8-22||||
eko aham bhakṣayiṣyāmi tān sarvān hari yūthapān |svasthāḥ krīḍantu niścintāḥ pibantu madhu vāruṇīm ||6-8-23||||
aham eko haniṣyāmi sugrīvam saha lakṣmaṇam |sa angadam ca hanūmantam rāmam ca raṇa kunjaram ||6-8-24||
tato nikumbho rabhasaḥ sūrya śatrur mahābalaḥ |suptaghno yajña kopaḥ ca mahāpārśvo mahāuaraḥ ||6-9-1||||
agni ketuḥ ca durdharṣo raśmi ketuḥ ca rākṣasaḥ |indrajic ca mahātejā balavān rāvaṇa ātmajaḥ ||6-9-2||||
prahasto atha virūpa akṣo vajra damṣṭro mahābalaḥ |dhūmra akṣaḥ ca atikāyaḥ ca durmukhaḥ caiva rākṣasaḥ ||6-9-3||||
parighān paṭṭasān prāsān śakti śūla paraśvadhān |cāpāni ca sabāṇāni khaḍgāmaḥ ca vipulān śitān ||6-9-4||||
pragṛhya parama kruddhāḥ samutpatya ca rākṣasāḥ |abruvan rāvaṇam sarve pradīptā iva tejasā ||6-9-5||||
adya rāmam vadhiṣyāmaḥ sugrīvam ca salakṣmaṇam |kṛpaṇam ca hanūmantam laṃkā yena pradharṣitā ||6-9-6||||
tān gṛhīta āyudhān sarvān vārayitvā vibhīṣaṇaḥ |abravīt prānjalir vākyam punaḥ pratyupaveśya tān ||6-9-7||||
api upāyais tribhis tāta yo arthaḥ prāptum na śakyate |tasya vikrama kālāms tān yuktān āhur manīṣiṇaḥ ||6-9-8||||
pramatteṣv abhiyukteṣu daivena prahateṣu ca |vikramās tāta sidhyanti parīkṣya vidhinā kṛtāḥ ||6-9-9||||
apramattam katham tam tu vijigīṣum bale sthitam |jita roṣam durādharṣam pradharṣayitum iccatha ||6-9-10||||
samudram langhayitvā tu ghoram nada nadī patim |kṛtam hanumatā karma duṣkaram tarkayeta kaḥ ||6-9-11||||
balāni aparimeyāni vīryāṇi ca niśā carāḥ |pareṣām sahasā avajñā na kartavyā kathamcana ||6-9-12||||
kim ca rākṣasa rājasya rāmeṇa apakṛtam purā |ājahāra jana sthānād yasya bhāryām yaśasvinaḥ ||6-9-13||||
kharo yadi ativṛttas tu rāmeṇa nihato raṇe |avaśyam prāṇinām prāṇā rakṣitavyā yathā balam ||6-9-14||||
etan nimittam vaidehī bhayam naḥ sumahad bhavet |āhṛtā sā parityājyā kalaha arthe kRte na kim ||6-9-15||||
na naḥ kṣamam vīryavatā tena dharma anuvartinā |vairam nirarthakam kartum dīyatām asya maithilī ||6-9-16||||
yāvan sagajām sāśvām bahu ratna samākulām |purīm dārayate bāṇair dīyatām asya maithilī ||6-9-17||||
yāvat sughorā mahatī durdharṣā hari vāhinī |na avaskandati no laṃkām tāvat sītā pradīyatām ||6-9-18||||
vinaśyedd hi purī laṃkā śūrāḥ sarve ca ākṣasāḥ |rāmasya dayitā patnī na svayam yadi dīyate ||6-9-19||||
prasādaye tvām bandhutvāt kuruṣva vacanam mama |hitam pathyam tv aham brūmi dīyatām asya maithilī ||6-9-20||||
purā śarat sūrya marīcci samnibhān |nava agra punkhān sudṛḍhān nṛpa ātmajaḥ |||
sṛjati amoghān viśikhān vadhāya te |pradīyatām dāśarathāya maithilī ||6-9-21||||
tyajasva kopam sukha dharma nāśanam |bhajasva dharmam rati kīrti vardhanam |||
prasīda jīvema saputra bāndhavāḥ |pradīyatām dāśarathāya maithilī ||6-9-22||||
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |visarjayitvā tān sarvān praiveśa svakam gṛham ||6-9-23||
tataḥ pratyuṣasi prāpte prāptadharmārthaniścayaḥ |rākṣasādhipaterveśma bhīmakarmā vibhīṣaṇaḥ ||6-10-1||||
śailāgracayasamkāśam śailaśṛj~gamivonnatam |suvibhaktamahākakṣam mahājanaparigraham ||6-10-2||||
matimadbhirmahāmātrairanurakairadhiṣṭhitam |rākṣasairāptaparyāptaih sarvataḥ parirakṣitam ||6-10-3||||
mattamātaj~ganiḥśvāsairvyākulīkṛtamārutam |śaj~khaghoṣamahāghoṣam tūryasambādhanāditam ||6-10-4||||
pramadājanasambādham prajalpitamahāpatham |taptakāñcananiryūham bhūṣaṇottamabhūṣitam ||6-10-5||||
gandharvāṇāmivāvāsamālayam marutāmiva |ratnasamcayasambādham bhavanam bhogināmiva ||6-10-6||||
tam mahābhramivāditya stejovistṛtaraśmimān |agrajasyālayam vīraḥ praviveśa mahādyutiḥ ||6-10-7||||
puṇyān puṇyāhaghoṣāmśca vedividbhirudāhṛtān |śuśrāva sumahātejā bhrāturvijayasamśritān ||6-10-8||||
pūjitān dadhipātraiśca sarpirbhiḥ sumanokṣataiḥ |mantravedavido viprān dadarśa sa mahābalaḥ ||6-10-9||||
sa pūjyamāno rakṣobhiddīpyamānam svatejasā |asavastham mahābāhurvavande dhanadānujam ||6-10-10||||
sa rājadṛṣṭisampannamāsanam hemabhūṣitam |jagāma samudācāram prayujyācārakovidaḥ ||6-10-11||||
sa rāvaṇam mahātmānam vijane mantrisamnidhau |uvāca hitamatyartham vacanam hetuniścitam ||6-10-12||||
prasādya bhrātaram jyeṣṭham sāntvenopasthitakramaḥ |deśakālārthasamvādi dṛṣṭalokaparāvaḥ ||6-10-13||||
yadā prabhṛti vaidehī samprāpteha paratapa |tadā prabhṛti dṛśyante nimittānyaśubhāni naḥ ||6-10-14||||
sasphulij~gaḥ sadhūmārcih sadhūmakaluṣodayaḥ |mantrasamghahuto'pyagnirna samyagabhivardhate ||6-10-15||||
agniṣṭheṣvagniśālāsu tathā brahmasthalīṣu ca |parīpṛpāṇi dṛśyante havyeṣu ca pipīlikāḥ ||6-10-16||||
gavām payāmsi skannāni vimadā varakuñjarāḥ |dīnamaśvāḥ praheṣante na ca grāsābhinandinaḥ ||6-10-17||||
kharoṣṭrāśvatarā rājanbhinnromāḥ sravanti ca |na svabhāve'vatiṣṭhante vidhānairapi cintatāḥ ||6-10-18||||
vāyasāḥ saghaśaḥ krūrā vyāharanti samantataḥ |samavetāśca dṛśyante vimānāgreṣu samghaśaḥ ||6-10-19||||
gṛdhrāśca parilīyante purīmupari piṇḍitāḥ |upapannāśca samdhye dve vyāharantyaśivam śivāḥ ||6-10-20||||
kravyādānām mṛgāṇām ca purīdvāreṣu saj~ghaśaḥ |śrūyante vipulā ghoṣāḥ savisphūrjitaniḥsvanāḥ ||6-10-21||||
tadevam prastute kārte prāyaścittamidam kṣamam |rocaye vīra vaidehī rāghavāya pradīyatām ||6-10-22||||
idam ca yadi vāmohāllobhādvā vyāhṛtam mayā |tatrāp ca mahārāja na doṣam kartumarhasi ||6-10-23||||
ayam hi doṣaḥ sarvasya janasyāpyopalakṣyate |rakṣasām rākṣasīnām ca purasyāntaḥ purasya ca ||6-10-24||||
prāpaṇe cāsya mantrasya nivṛttāḥ sarvamantriṇaḥ |avaśyam ca mayā vācyam yaddṛṣṭamathavā śrutam ||6-10-25||||
samvidhāya yathānyāyam tadbhavān kartumarhati |iti svamantriṇām madhye bhrātā bhrātaramūcivān ||6-10-26||||
rāvaṇam rakṣasām śreṣṭham pathyametadvibhīṣaṇaḥ |||
hitam mahārtham maṛdu hetusamhitam |vyatītakālāyatisampratikṣamam |||
niśamya tadvākyamupasthitajvaraḥ |prasaj~gavānuttarameta dabravīt ||6-10-27||||
bhayam na paśyāmi kutaścidapyaham |na rāghavaḥ prāpsyati jātu maithilīm |||
suraiḥ sahendrairapi samgare katham |mamāgrataḥ sthāsyati lakṣmaṇāgrajaḥ ||6-10-28||||
ityevamukrvā surasainyanāśano |mahābalaḥ samyati caṇḍavikramaḥ |||
daśānano bhrātaramāptavādinam |visarjayāmāsa tadā vibhīṣaṇam ||6-10-29||
sa babhuva kṛśo rājā maithilīkāmamohitaḥ |asanmānācca suhṛdām pāpaḥ pāpena karmaṇāḥ ||6-11-1||||
atītasamaye kāle tasminve yudhi rāvaṇaḥ |amātyaiśca suhṛdbhiśca prāptakālamamanyata ||6-11-2||||
sa hemajālavitatam maṇividrumabhūṣitam |upagamya vinītāśvamāruroha mahārtham ||6-11-3||||
tamāsthāya rathaśreṣṭho mahāmeghasamasvanam |prayayau rakṣasām śreṣṭho daśagrīvaḥ sabhām prati ||6-11-4||||
asicarmadharā yodhāḥ sarvāyudhadharāstataḥ |rākṣasā rākṣasendrasya purastātsampratasthire ||6-11-5||||
nānāvikṛtaveṣāśca nānābhūṣaṇabhūṣitāḥ |pārśvataḥ pṛṣṭhataścainam parivārya yayustadā ||6-11-6||||
rathaiścātirathā śīghram mataiśca varavāraṇaiḥ |amātpeturdaśagrīvamākrīḍadbhiśca vājibhiḥ ||6-11-7||||
gadāparighahastāśca śaktitomarapāṇayaḥ |paraśvathadharāścānye tathānye śūlapāṇayaḥ ||6-11-8||||
tatastūryasahasrāṇām samjajñe niḥsvano mahān |tumulaḥ śaṅkhaśabdaśca sabhām gaccati ravaṇe ||6-11-9||||
sa nemighoṣeṇa mahānsahasābhininādayan |rājamārgam śriyā juṣṭam pratipede mahārathaḥ ||6-11-10||||
vimalam cātapatram ca pagṛhītamaśobhata |pāṇḍuram rākṣasendrasya pūrṇastāradhipo yathā ||6-11-11||||
hemañjarigarbhe ca śuddhasphaṭikavigrahe |cāmaravyajane tasya rejatuḥ savyadakṣiṇe ||6-11-12||||
te kṛtāñjalayaḥ sarve rathastham pṛthivīsthitāḥ |rākṣsā rākṣasaśreṣṭham śirobhistam vavandire ||6-11-13||||
rākṣanaiḥ stūyamānaḥ san jayāśīrbhirarimdamaḥ |asasāda mahātejāḥ sabhām viracitām tadā ||6-11-14||||
suvarṇarajatāstīrṇām viśuddhasphaṭikāntarām |virājamāno vapuṣā rukmapaṭṭottaraccadām ||6-11-15||||
tām piśācaśataiḥ ṣaḍbhirabhiguptām sadāprabhām |praviveśa mahātejāḥ sukṛtām viśvakarmaṇā ||6-11-16||||
tasyām sa vaidūryamayam priyākājinasamvṛtam |mahatsopāśrayam bheje rāvaṇaḥ paramāsanam ||6-11-17||||
tataḥ śaśāseśvaravaddūtān laghuparākramān |samānayata me kṣipramihaitān rākṣasāniti ||6-11-18||||
kṛtyamasti mahājjāne kartavyamiti śatrubhiḥ |rākṣasāstadvacaḥ śrutvā laṅkāyām paricakramuḥ ||6-11-19||||
anugehamavasthaya vihāraśayaneṣu ca |udyāneṣu ca rakkṣamsi codayanto hyabhītavat ||6-11-20||||
te rathān rucirāneke dṛptāneke dṛḍhān hayān |nāganeke'dhiruruhurjagmuścaike padātayaḥ ||6-11-21||||
sā purī paramākīrṇā rathakuñjaravājibhiḥ |sampatadbhirviruruce garutmadcirivāmabaram ||6-11-22||||
te vāhanānyavasthāpya yānāni vividhāni ca |sabhām padbhiḥ praviviśuḥ simhā giriguhāmiva ||6-11-23||||
rājñaḥ pādau gṛhītvā tu rājñā te pratipūjitāḥ |pīṭheṣvanye bṛsīṣvanye bhūmau kecidupāviśan ||6-11-24||||
te sametya sabhāyām vai rākṣasā rājaśāsanāt |yathārhamupatasthuste rāvaṇam rākṣasādhipam ||6-11-25||||
mantriṇaśca yathāmukhyā niścitārtheṣu paṇḍitāḥ |amātyāśca guṇopetāḥ sarvajñā buddhidarśanāḥ ||6-11-26||||
samīyustatra śataśaḥ śūrāśca bahavastathā |sabhāyām hemavarṇāyām sarvārthasya sukhāya vai ||6-11-27||||
tato mahātmā vipulam suyugyam |ratham varam hemavicitritāṅgam |śubham samāsthāya yayau yaśasvī |vibhīṣaṇaḥ samsadamagrajasya ||6-11-28||||
sa pūrvajāyāvarajaḥ śaśamsa |nā mātha paścāccaraṇau vavande |śukaḥ prahastaśca tathaiva tebhyo |dadau yathārham pR^thagāsanāni ||6-11-29||||
suvarṇanānāmaṇibhuṣaṇānām |suvāsasām samsadi rākṣasānām |teṣām parārthyagurucandanānām |srajām ca gandhāḥ pravavuḥ samantāt ||6-11-30||||
na cukruśurnānṛtamāha kaści |tsabhāsado nāpi jajalpuruccaiḥ |samsiddhārthaḥ sarva evogravīryā |bhartuḥ sarve dadṛśuścānanam te ||6-11-31||||
sa rāvaṇaḥ śastrabhṛtām manasvinām |mahābalānām samitau manasvī |tapyām sabhāyām prabhayā cakāśe |madhye vasūnāmiva vajrahastaḥ ||6-11-32||
sa tām pariṣadam kṛtsnām samīkṣya samitimjayaḥ |prabodhayāmāsa tadā prahastam vāhinīpatim ||6-12-1||||
senāpate yathā te syuḥ kṛtavidyāścaturvidhāḥ |yodhā nagararakṣāyām tathā vyādeṣṭumarhasi ||6-12-2||||
sa prahastaḥ pratītātmā cikīrṣan rājaśāsanam |vinikṣipad balam sarvam bahirantaśca mandire ||6-12-3||||
tato vinikṣipya balam sarvam nagaraguptaye |prahastaḥ pramukhe rājño niṣasāda jagāda ca ||6-12-4||||
vihitam bahirantaśca balam balavatastava |kuruṣvāvimanāḥ kṣipram yadabhipretamasti te ||6-12-5||||
prahastasya vacaḥ śrutvā rājā rājyahitaiṣiṇaḥ |sukhepsuḥ suhṛdām madhye vyājahāra sa rāvaṇaḥ ||6-12-6||||
priyāpriye sukha duḥkham lābhālābhe sitāhite |dharmakāmārthakṛccreṣu yūyamārhatha veditum ||6-12-7||||
sarvakṛtyāni yuṣmābhiḥ samārabdhani sarvadā |mantrakarmaniyuktāni na jātu viphalāni me ||6-12-8||||
sasomagrahanakṣatrairmarudbhiriva vāsavaḥ |bhavadbhirahamatyartham vṛtaḥ śriyamavāpnuyām ||6-12-9||||
aham tu khalu sarvanvaḥ samarthayutumudyataḥ |kumabhakarṇasya tu svapnānnemamarthamacodayam ||6-12-10||||
ayam hi suptaḥ ṣṇmāsān kumbhakarṇo mahābalaḥ |sarvaśastrabhṛtam mukhyaḥ sa idānīm samutthitaḥ ||6-12-11||||
iyam ca daṇḍakāraṇYādrāmasya mahiṣī priyā |rakṣobhiścaritoddeśādānītā janakātmajā ||6-12-12||||
sā me na śayyāmāroḍhumiccatyalasagāminī |triṣulokeṣu cānyā me na sītāsadṛśī matā ||6-12-13||||
tanumadhyā pṛthuśroṇī śaradindunibhānanā |hemabimbanibhā saumyāmāyeva mayanirmitā ||6-12-14||||
sulohitatalau ślakkṣaṇau caraṇau supratiṣṭhatau |dṛṣṭvā tāmranakhau tasyā dīpyate me śarīrajaḥ ||6-12-15||||
hutāgnirarciḥsamkāśāmenām saurīmiva prabhām |unnasam vimalam valgu vadanam cārulocanam ||6-12-16||||
paśyamstadavaśastasyāḥ kāmasya vaśameyivān |krodhaharṣasamānena durvarṇakaraṇena ca ||6-12-17||||
śokasamtāpanityena kāmena kaluṣīkṛtaḥ |sā tu samvatsaram kālam māmayācata bhāminī ||6-12-18||||
pratīkṣamāṇā bhartāram rāmamāyatalocanā |tanmayā cārunetrāyāḥ pratijñātam vacaḥ śubham ||6-12-19||||
śrānto'ham satatam kāmādyāto haya ivādhvani |katham sāgaramakṣobhyam tariṣyanti vanaukasaḥ ||6-12-20||||
bahusattvasamākīrṇam tau vā daśarathātmajau |athavā kapinaikena kṛtam naḥ kadanam mahat ||6-12-21||||
durjñeyāḥ kāryagatayo brūta yasya yathāmati |mānuṣānno bhayam nāsti tathāpi tu vimṛśyatām ||6-12-22||||
tadā devāsure yudde yuṣmābhiḥ sahito'jayam |te me bhavantaśca tathā sugrīvapramukhān harīn ||6-12-23||||
pare pāre samudrasya puraskṛtya nṛpātmajau |sītāyāḥ padavīm prāpya samprāptau varuṇālayam ||6-12-24||||
adeyā ca yathā sītā vadhyau daśarathātmajau |bhavadbhirmantyratām mantraḥ sunītam cābhidhīyatām ||6-12-25||||
na hi śaktim prapaśyāmi jagatyanyasya kasyacit |sāgaram vānaraistīrtvā viścayena jayo mama ||6-12-26||||
tasya kāmaparītasya niśamya paridevitam |kumbhakarṇaḥ pracukrodha vacanam cedamabravīt ||6-12-27||||
yadā tu rāmasya salakṣmaṇasya |prasahya sītā khalu pā ihā'hṛtā |sakṛtsamīkṣaiva suniścitam tadā |bhajeta cittam yamuneva yāmunam ||6-12-28||||
sarvametanmahārāja kṛtamapratimam tava |vidhīyeta sahāsmābhirādāvevāsya karmaṇaḥ ||6-12-29||||
nyāyena rājakāryāṇi yaḥ karoti daśānana |na sa samtapyate paścānniścatārthamatirnṛpaḥ ||6-12-30||||
anupāyena karmāṇi viparītāni yāni ca |kriyamāṇāni duṣyanti havīmṣyaprayateṣvina ||6-12-31||||
yaḥ paścātpūrvakāryāṇi karmāṇyabhicikīrṣati |pūrvam cāparakaryāṇi na sa veda nayānayau ||6-12-32||||
capalasya tu kṛtyeṣu prasamīksyādhikam balam |cidramanye prapadyante krauñcasya khamiva dvijāḥ ||6-12-33||||
tvayedam mahādārabham kārya mapraticintitam |diṣṭyā tvām nāvadhīdrāmo viṣamiśramivāmṛtam ||6-12-34||||
tasmāttvayā samārabdham karma hyapratimam paraiḥ |aham samīkariṣyāmi hatvā śatrūm stanānagha ||6-12-35||||
ahamutsādayiṣyāmi śatrūmstava niśācara |yadi śakravivasvantau yadi pāvakamārutau ||6-12-36||||
tāvaham yodhayiṣyāmi kuberavaruṇāvapi |girimātraśarīrasya mahāparighayodhinaḥ ||6-12-37||||
nardatastīkṣṇadamṣṭrasya bibhīyādvai purandaraḥ |punarmām sadvitīyena śareṇa nihaniṣyati ||6-12-38||||
tato'ham tasya pāsyāmi rudhiram kāmamāśvasa |vadheva vai dāśaratheh sukhāvaham |jayam tavāhartumaham tayiṣye |hatvā ca rāmam saha lakṣmaṇena |khādāmi sarvān hariyūthamukhyān ||6-12-39||||
ramasva kāmam piba cāgryavāruṇīm |kuruṣva kārvāṇi hitāni vijvaraḥ |mayā tu rāme gamite yamakṣayam |cirāya sītā vaśagā bhaviṣyati ||6-12-40||
rāvaṇam kruddhamājñāya mahāpārśvo mahābalaḥ |muhūrta manusamcintya prāñjalirvākya mabravīt ||6-13-1||||
yaḥ khalvapi vanam prāpya mṛgavyālaniṣevitam |na pibenmadhu samprāpya sa naro bāliśo dhruvam ||6-13-2||||
īśvarasyeśvaraḥ ko'sti tava śatrunibarhaṇa |ramasva saha vaidehyā śatrūnākramya mūrdhasu ||6-13-3||||
balātkukkuṭavṛttena pravartasva mahābala |akramyākramya sītām vai tām bhuṅiksva ca ramasva ca ||6-13-4||||
labdhakāmasya te paścādāgamiṣyati kim bhayam |prāptamaprāptakālam vā sarvam pratividhāsyate ||6-13-5||||
kumbhakarṇaḥ sahāsmābhirindrajicca mahābalaḥ |pratiṣedhayitum śaktau savajramapi vajriṇam ||6-13-6||||
upapradānam sāntvam vā bhedam vā kuśalaiḥ kṛtam |samatikramya daṇḍena siddhimartheṣu rocaye ||6-13-7||||
iha prāptānvayam sarvān śatrūmstava mahābala |vaśe śastrapratāpena kariṣyāmo na samśayaḥ ||6-13-8||||
evamuktastadā rājā mahāpārśvaena rāvaṇaḥ |tasya sampūjayanvākyamidam vacanamabravīt ||6-13-9||||
mahāpārśva nibodha tvam rahasyam kimcidātmanaḥ |ciravṛttam tadākhyāsye yadavāptam purā mayā ||6-13-10||||
pitāmahasya bhavanam gaccantīm puñjikasthalām |cañcūryamāṇāmadrākṣamākāśe'gniśikhāmiva ||6-13-11||||
sā prasahya mayā bhuktā kṛtā vivasanā tataḥ |svayambhūbhavanam prāptā lolitā nalinī yathā ||6-13-12||||
tacca tasya tadā manye jñātamāsīnmahātmanaḥ |atha samkupito vedhā māmidam vākyamabravī ||6-13-13||||
adyaprabhṛti yāmanyām balānnārīm gamiṣyasi |tadā te śatadhā murdhā phaliṣyati na samśayaḥ ||6-13-14||||
ityaham tasya śāpasya bhītaḥ prasabhameva tām |nārohaye balātsītām vaidehīm śayne śubhe ||6-13-15||||
sāgarasyeva me vego mārutasyeva me gatiḥ |naitaddāśarathirveda hyāpādayati tena mām ||6-13-16||||
ko hi simhamivāsīnam suptam giriguhāśaye |kruddham mṛtyumivā'sīnam sambodhayitumiccati ||6-13-17||||
na matto nirgatān bāṇān dvijihvān panngāniva |rāmaḥ paśyati samgrāme tena māmabhigaccati ||6-13-18||||
kṣipram vajrasamairbāṇaiḥ śatadhā kārmukacutaiḥ |rāmamādīpayiṣyāmi ulkabhiriva kuñjaram ||6-13-19||||
taccāsya balamādāsye balena mahatā vṛtaḥ |uditaḥ savitā kāle nakṣatrāṇām prabhāmiva ||6-13-20||||
na vāsavenāpi sahasracakṣuṣā |yudhāsmi śakyo varuṇena vā punaḥ |mayā tviyam bāhubalena nirjitā |purā purī vaiśravaṇena pālitā ||6-13-21||
niśācarendrasya niśamya vākyam |sa kumbhakarṇasya ca garjitāni |vibhīṣaṇo rākṣasarājamukhya |muvāca vākyam hitamrthayuktam ||6-14-1||||
vṛto hi bāhvantarabhogarāśi |ścintāviṣaḥ susmitatīkṣaṇadamṣṭraḥ |pañcāṅgulīpañcaśiro'tikāyaḥ |sītāmahāhistava kena rājan ||6-14-2||||
yāvanna laṅkā samabhidravanti |valīmukhāḥ parvatakūṭamātrāḥ |damṣṭrayudhāścaiva nakhāyudhāśca |pradīyatām dāśarathāya maithilī ||6-14-3||||
yāvanna gṛhṇanti śirāmsi bāṇā |rāmeritā rākṣasapuṅgavānām |vajropamā vāyusamānavegāḥ |pradīyatām dāśarathāya maithilī ||6-14-4||||
na kumbhakarṇendrajitau ca rājam |stathā mahāpārśvamahodarau vā |nikumbhakumbhau ca tathātikāyaḥ |sthātum samarthā yudhi rāghavasya ||6-14-5||||
jīvamstu rāmasya na moksyase tvam |guptaḥ savitrāpyathavā marudbhiḥ |na vāsavasyāṅkagato na mṛtyo |rnabho na pātālamanupraviṣṭaḥ ||6-14-6||||
niśamya vākyam tu vibhīṣaṇasya |tataḥ prahasto vacanam babhāṣe |na no bhayam vidma na daivatebhyo |na dānavebhyo'pyathavā kadācit ||6-14-7||||
na yakṣagandharvamahoragebhyo |bhayam na samkhye patagoragebhyaḥ |katham nu rāmādbhavitā bhayam no |narendraputrātsamare kadācit ||6-14-8||||
prahastavākyam tvahitam niśamya |vibhīṣaṇo rājahitānukāṅikṣī |tato mahārtham vacanam babhāṣe |dharmārthakāmeṣu niviṣṭabuddhiḥ ||6-14-9||||
prahasta rājā ca mahodaraśca |tvam kumbhakarṇaśca yathārthajātam |bravīta rāmam prati tanna śakyam |yathā gatiḥ svargamadharmabuddheḥ ||6-14-10||||
vadhastu rāmasya mayā tvayā ca |prahasta sarvairapi rākṣasairvā |katham bhavedarthaviśāradasya |mahārṇavam tartu mivāplavasya ||6-14-11||||
dharmapradhānasya mahārathasya |iksvākuvamśaprabhavasya rājñaḥ |puro'sya devāśca tathāvidhasya |kṛtyeṣu śaktasya bhavanti mūḍhāḥ ||6-14-12||||
tīkṣaṇā na tāvattava kaṅkapatrā |durāpadā rāghavavipramuktāḥ |bhittvāśarīram praviśanti bāṇāḥ |prahasta tenaiva vikatthase tvam ||6-14-13||||
bhittvā na tāvatpraviśanti kāyam |prāṇāntakāste'śanitulyvegāḥ |śitāḥ śarā rāghavavipramuktāḥ |prahasta tenaiva vikatthase tvam ||6-14-14||||
na rāvaṇo nāibalastrīśīrṣo |na kumbhakarṇasya suto nikubhaḥ |na cendrajiddāśarathim prasoḍhum |tvam vā raṇe śakrasamam samarthaḥ ||6-14-15||||
devāntako vāpi narāntako vā |tathātikāyo'tiratho mahātmā |akampananaścādrisamānasāraḥ |sthātum na śaktā yudhi rāghavasya ||6-14-16||||
ayam ca rājā nyasanābhibhūto |mitrairamitrapratimairbhavadbhiḥ |anvāsyate rākṣasanāśanārthe |tīkṣaṇaḥ prakṛtyā hyasamīkṣyakārī ||6-14-17||||
anantabhogena sahasramūrdhnā |vāgena bhīmena mahābalena |balātparikṣiptamimam bhavanto |rājānamutkṣipya vimocayantu ||6-14-18||||
yāvaddhi keśagrahaṇātsuhṛdbhiḥ |sametya sarvaiḥ paripūrṇakāmaiḥ |nigṛhya rājā parirakṣitavyo |bhūtairyathā bhīmabalairgṛhīaḥ ||6-14-19||||
suvāriṇā rāghavasāgareṇa |praccādyamānastarasā bhavadbhiḥ |praccādyamānastarasā bhavadbhiḥ |yuktastvayam tārayitum sametya |kākutthsapātālamukhe patansaḥ ||6-14-20||||
idam purasyāsya sarākṣasasya |rājñaśca pathyam sasuhṛjjanasya |samyagghi vākyam svamatam bravīmi |narendraputrāya dadātu maithilīm ||6-14-21||||
parasya vīryam svabalam ca buddhvā |sthānam kṣayam caiva tathaiva vṛddhim |tathā svapakṣe pyanumṛśya buddhyā |vadt kṣamam svāmihitam sa mantrī ||6-14-22||
bṛhaspatestulyamatervacasta |nniśamya yatnena vibhīṣaṇasya |tato mahātmā vacanam babhāṣe |tatrendrajinnairṛtayūthamukhyaḥ ||6-15-1||||
kim nāma te tāta kaniṣṭha vākya |manrthakam vai bahubhītavacca |asmin kule yo'pi  bhavenna jātaḥ |so'pīdṛśam naiva vadenna kuryāt ||6-15-2||||
sattvena vīryeṇa parākrameṇadhairyeṇa śauryeṇa ca tejasā ca |ekaḥ kule'smin puruṣo vimukto |vibhīṣaṇastātakaniṣṭha eṣaḥ ||6-15-3||||
kim nāma tau mānuṣarājaputrā |vasmākamekena hi rākṣasena |suprākṛtenāpi nihantumetau |śakyau kuto bhīṣayase sma bhīro ||6-15-4||||
trilokanātho nama devarājaḥ |śakto mayā bhūmitale viviṣṭaḥ |bhayārmitāścāpi diśaḥ prapannāḥ |sarve tadā devagaṇāḥ samagrāḥ ||6-15-5||||
airāvato visvaramunnadan sa |nipātito bhūmitale mayā tu |vikṛṣya dantau tu mayā prapahya |vitrāsitā devagaṇāḥ samagrāḥ ||6-15-6||||
so'ham surāṇāmapi darpahantā |daityottamānāmapi śokakartā |katham narendratmajayorna śakto |mamaṣyayoḥ prākṛtayoḥ suvīryaḥ ||6-15-7||||
athendrakalpasya durāsadasya |mahājasastadvacanam niśamya |tato mahārtham vacanam babhāṣe |vibhīṣaṇaḥ śastrabhṛtām variṣṭhaḥ ||6-15-8||||
na tāta mantre tava niścayo'sti |bālastvamadyāpyavipakvabuddhiḥ |tasmāttvayāpyātmavināśanāya |vaco'rthhīnam bahu vipralaptam ||6-15-9||||
putrapravādena tu rāvaṇasya |tvamindrajinmitramukho'si śatruḥ |yasyedṛśam rāghavato vināśam |viśamya mohādanuvanyase tvam ||6-15-10||||
tvameva vadhyaśca sudurmatiśca |sa cāpi vadhyo ya aihānayattvām |bālam dṛḍham sāhāsikam ca yo'dya |prāveśayanmantrakR^tām samīpam ||6-15-11||||
mūḍho'pragalbho'vinayopapanna |stīkṣaṇasvabhāvo'lpamatirdurātmā |mūrkhastvamatyantasudurmatiśca |tvamindrajidbālatayā bravīṣi ||6-15-12||||
ko brahmadaṇḍapratimaprakāśā |narciṣmataḥ kālanikāśarūpān |saheta bāṇānyamadaṇḍakalpā |nsamakṣamuktānyudhi rāghaveṇa ||6-15-13||||
dhanāni ratnāni subhūṣaṇāni |vāpāmpi divyāni maṇīmśca citrān |sītām ca rāmāya nivedya devīm |vasema rājanniha vītaśokāḥ ||6-15-14||
suniviṣṭam hitam vākyam uktavantam vibhīṣaṇam |abravīt paruṣam vākyam rāvaṇaḥ kāla coditaḥ ||6-16-1||||
vaset saha sapatnena kruddhena āśī viṣeṇa ca |na tu mitra pravādena samvasccatruṇā saha ||6-16-2||||
jānāmi śīlam jñātīnām sarva lokeṣu rākṣasa |hṛṣyanti vyasaneṣvete jñātīnām jñātayaḥ sadā ||6-16-3||||
pradhānam sādhakam vaidyam dharma śīlam ca rākṣasa |jñātayo hyanamanyante śūram paribhavanti ca ||6-16-4||||
nityam anyonya samhṛṣṭā vyasaneṣvātatāyinaḥ |praccanna hṛdayā ghorā jñātayas tu bhaya āvahāḥ ||6-16-5||||
śrūyante hastibhir gītāḥ ślokāḥ padma vane purā |pāśa hastān narān dṛṣṭvā śṛṇu tān gadato mama ||6-16-6||||
nāgnirnānyāni śastrāṇi na naḥ pāśā bhayāvahāḥ |ghorāḥ svārthaprayuktāstu jñātayo no bhayāvahāḥ  ||6-16-7||||
upāyamete vakṣyanti grahaṇe nātrasamśayaḥ |kṛtsnād bhayājjñātibhayam sukaṣṭam viditam ca naḥ ||6-16-8||||
vidyate goṣu sampannam vidyate jñātito bhayam |vidyate strīṣu cāpalyam vidyate jñātito bhayam ||6-16-9||||
tato neṣṭam idam saumya yadaham loka satkṛtaḥ |aiśvaryam abhijātaḥ ca ripūṇām mūrdhni ca sthitaḥ ||6-16-10||||
yathā puṣkarapatreṣu patitāstoyabindavaḥ |na śleṣamabhigaccanti tathānāryeṣu sauhṛdam ||6-16-11||||
yathā śaradi meghānām siñcātāmapi garjatām |na bhavatyamubasamkledastathānāryeṣu sauhṛdam ||6-16-12||||
yathā madhukarastarṣādrāsam vindanna tiṣṭhati |tathā tvamapi tatraiva tathānāryeṣu sauhṛdam ||6-16-13||||
yathā madhukarstarāṣātkāśapuṣpam pibannapi |rasamatra na vindeta tathānāryeṣu sauhṛdam ||6-16-14||||
yathā pūrvam gajaḥ snātvā gṛhya hastena vai rajaḥ |dūṣayatyātmano deham tathānāryeṣu sauhṛdam ||6-16-15||||
yo'nyastvevamvidham brūyād vākyametanniśācara |asmin muhūrte na bhavet tvām tu dhik kulapāmsanam ||6-16-16||||
itiuktaḥ paruṣam vākyam nyāyavādī vibhīṣaṇaḥ |utpapāta gadāpāṇiḥcaturbhiḥ saha rākṣasaiḥ ||6-16-17||||
abravīcca tadā vākyam jātakrodho vibhīṣaṇaḥ |antarikṣagataḥ śrīmān bhrātaram rākṣasa adhipam ||6-16-18||||
sa tvam bhrātā asi me rājan brūhi mām yad yad iccasi |jyeṣṭho mānyaḥ pitṛsamo na ca dharmapathe sthitaḥ ||6-16-19||||
idam tu paruṣam vākyam na kṣamāmi anṛtam tava |sunītam hita kāmena vākyam uktam daśa ānana ||6-16-20||||
na gṛhṇanti akṛta ātmānaḥ kālasya vaśamāgatāḥ |sulabhāḥ puruṣā rājan satatam priya vādinaḥ ||6-16-21||||
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ |baddham kālasya pāśena sarva bhūta apahāriṇā ||6-16-22||||
na naśyantam upekṣeyam pradīptam śaraṇam yathā |dīpta pāvaka samkāśaiḥ śitaiḥ kāncana bhūṣaṇaiḥ ||6-16-23||||
na tvām iccāmi aham draṣṭum rāmeṇa nihatam śaraiḥ |śūrāḥ ca balavantaḥ ca kṛta astrāḥ ca nara ājire ||6-16-24||||
kāla abhipannā sīdanti yathā vāluka setavaḥ |tanarṣayatu yaccoktam gurutvāddhitamiccatā ||6-16-25||||
ātmānam sarvathā rakṣa purīm ca imām sarākṣasām |svasti te astu gamiṣyāmi sukhī bhava mayā vinā ||6-16-26||||
nivāryamāṇasya mayā hita eṣiṇā |na rocate te vacanam niśā cara |parīta kālā hi gata āyuṣo narā |hitam na gṛhṇanti suhṛdbhir īritam ||6-16-27||
iti uktvā paruṣam vākyam rāvaṇam rāvaṇa anujaḥ |ājagāma muhūrtena yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ ||6-17-1||||
tam meru śikhara ākāram dīptām iva śata hradām |gaganastham mahīsthās te dadṛśur vānara adhipāḥ ||6-17-2||||
te cāpyanucarāstasya catvāro bhīmavikramāḥ |te'pi varmāyudhopetā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ ||6-17-3||||
sa ca meghācalaprakhyo vajrāyudhasamaprabhaḥ |varāyudhadharo vīro divyābharaṇabhūṣitaḥ ||6-17-4||||
tam ātma pancamam dṛṣṭvā sugrīvo vānara adhipaḥ |vānaraiḥ saha durdharṣaḥ cintayām āsa buddhimān ||6-17-5||||
cintayitvā muhūrtam tu vānarāms tān uvāca ha |hanūmat pramukhān sarvān idam vacanam uttamam ||6-17-6||||
eṣa sarva āyudha upetaḥ caturbhiḥ saha rākṣasaiḥ |rākṣaso abhyeti paśyadhvam asmān hantum na samśayaḥ ||6-17-7||||
sugrīvasya vacaḥ śrutvā sarve te vānara uttamāḥ |sālān udyamya śailāmaḥ ca idam vacanam abruvan ||6-17-8||||
śīghram vyādiśa no rājan vadhāya eṣām durātmanām |nipatantu hatāḥ ca ete dharaṇyām alpa jīvitāḥ ||6-17-9||||
teṣām sambhāṣamāṇānām anyonyam sa vibhīṣaṇaḥ |uttaram tīram āsādya khastha eva vyatiṣṭhata ||6-17-10||||
sa uvāca ca mahāprājñaḥ svareṇa mahatā mahān |sugrīvam tāmaḥ ca samprekṣya khastha eva vibhīṣaṇaḥ ||6-17-11||||
rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣasa īśvaraḥ |tasya aham anujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ ||6-17-12||||
tena sītā jana sthānādd hṛtā hatvā jaṭāyuṣam |ruddhvā ca vivaśā dīnā rākṣasībhiḥ surakṣitā ||6-17-13||||
tam aham hetubhir vākyair vividhaiḥ ca nyadarśayam |sādhu niryātyatām sītā rāmāya iti punaḥ punaḥ ||6-17-14||||
sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kāla coditaḥ |ucyamāno hitam vākyam viparīta iva auṣadham ||6-17-15||||
so aham paruṣitas tena dāsavac ca avamānitaḥ |tyaktvā putrāmaḥ ca dārāmaḥ ca rāghavam śaraṇam gataḥ ||6-17-16||||
nivedeayata mām kṣipram rāghavāya mahātmane |sarva loka śaraṇyāya vibhīṣaṇam upasthitam ||6-17-17||||
etattu vacanam śrutvā sugrīvo laghu vikramaḥ |lakṣmaṇasya agrato rāmam samrabdham idam abravīt ||6-17-18||||
praviṣṭaḥ śatru sainyam hi prāptaḥ śatruratarkitaḥ |nihanyādanntaram labdhvā ulūko vāyasāniva ||6-17-19||||
mantre vyūhe naye cāre yukto bhavitumarhasi |vānarāṇām ca bhadram te pareṣām ca paramtapa ||6-17-20||||
antardhanagatāhyete rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ |śūrāśca nikṛtijñāśca teṣām jātu na viśvaset ||6-17-21||||
praṇīdhī rākṣasendrasya rāvaṇasya bhavedayam |anupraviśya so' smāsu bhedam kuryānna samśayaḥ ||6-17-22||||
athavā svayamevaiṣa cidramāsādya buddhimān |anupraviśya viśvaste kadācitpraharedapi ||6-17-23||||
mitrāṭavībalam caiva maulabhṛtyabalam tathā |sarvametadbalam grāhyam varjayitvā dviṣadbalam ||6-17-24||||
prakṛtyā rākṣaso hyeṣa bhrātāmitrasya vai prabho |āgataśca ripoḥ sākṣātkathamasmimśca viśvaset ||6-17-25||||
rāvaṇasya anujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ |caturbhiḥ saha rakṣobhir bhavantam śaraṇam gataḥ ||6-17-26||||
rāvaṇena praṇihitam tam avehi vibhīṣaṇam |tasya aham nigraham manye kṣamam kṣamavatām vara ||6-17-27||||
rākṣaso jihmayā buddhyā samdiṣṭo ayam upasthitaḥ |prahartum māyayā canno viśvaste tvayi rāghava ||6-17-28||||
badhyatām eṣa tīvreṇa daṇḍena sacivaiḥ saha |rāvaṇasya nṛśamsasya bhrātā hi eṣa vibhīṣaṇaḥ ||6-17-29||||
evam uktvā tu tam rāmam samrabdho vāhinī patiḥ |vākyajño vākya kuśalam tato maunam upāgamat ||6-17-30||||
sugrīvasya tu tad vākyam śrutvā rāmo mahābalaḥ |samīpasthān uvāca idam hanūmat pramukhān harīn ||6-17-31||||
yad uktam kapi rājena rāvaṇa avarajam prati |vākyam hetumad atyartham bhavadbhir api tat śrutam ||6-17-32||||
suhṛdā hi artha kṛcceṣu yuktam buddhimatā satā |samarthena api samdeṣṭum śāśvatīm bhūtim iccatā ||6-17-33||||
iti evam paripṛṣṭās te svam svam matam atandritāḥ |sa upacāram tadā rāmam ūcur hita cikīrṣavaḥ ||6-17-34||||
ajñātam na asti te kimcit triṣu lokeṣu rāghava |ātmānam pūjayan rāma pṛccasi asmān suhṛttayā ||6-17-35||||
tvam hi satya vrataḥ śūro dhārmiko dṛḍha vikramaḥ |parīkṣya kārā smṛtimān nisṛṣṭa ātmā suhṛtsu ca ||6-17-36||||
tasmād eka ekaśas tāvad bruvantu sacivās tava |hetuto mati sampannāḥ samarthāḥ ca punaḥ punaḥ ||6-17-37||||
iti ukte rāghavāya atha matimān angado agrataḥ |vibhīṣaṇa parīkṣā artham uvāca vacanam hariḥ ||6-17-38||||
śatroḥ sakāśāt samprāptaḥ sarvathā śankya eva hi |viśvāsa yogyaḥ sahasā na kartavyo vibhīṣaṇaḥ ||6-17-39||||
cādayitvā ātma bhāvam hi caranti śaṭha buddhayaḥ |praharanti ca randhreṣu so anarthaḥ sumahān bhavet ||6-17-40||||
artha anarthau viniścitya vyavasāyam bhajeta ha |guṇataḥ samgraham kuryād doṣatas tu visarjayet ||6-17-41||||
yadi doṣo mahāms tasmims tyajyatām aviśankitam |guṇān vā api bahūn jñātvā samgrahaḥ kriyatām nṛpa ||6-17-42||||
śarabhas tv atha niścitya sārtham vacanam abravīt |kṣipram asmin nara vyāghra cāraḥ pratividhīyatām ||6-17-43||||
praṇidhāya hi cāreṇa yathāvat sūkṣma buddhinā |parīkṣya ca tataḥ kāryo yathā nyāyam parigrahaḥ ||6-17-44||||
jāmbavāms tv atha samprekṣya śāstra buddhyā vicakṣaṇaḥ |vākyam vijñāpayām āsa guṇavad doṣa varjitam ||6-17-45||||
baddha vairāc ca pāpāc ca rākṣasa indrād vibhīṣaṇaḥ |adeśa kāle samprāptaḥ sarvathā śankyatām ayam ||6-17-46||||
tato maindas tu samprekṣya naya apanaya kovidaḥ |vākyam vacana sampanno babhāṣe hetumattaram ||6-17-47||||
anuho nāma tasya eṣa rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ |pṛccyatām madhureṇa ayam śanair nara vara īśvara ||6-17-48||||
bhāvam asya tu vijñāya tatas tattvam kariṣyasi |yadi dṛṣṭo na duṣṭo vā buddhi pūrvam naraṣabha ||6-17-49||||
atha samskāra sampanno hanūmān saciva uttamaḥ |uvāca vacanam ślakṣṇam arthavan madhuram laghu ||6-17-50||||
na bhavantam mati śreṣṭham samartham vadatām varam |atiśāyayitum śakto bṛhaspatir api bruvan ||6-17-51||||
na vādān na api samgharṣān na ādhikyān na ca kāmataḥ |vakṣyāmi vacanam rājan yathā artham rāma gauravāt ||6-17-52||||
artha anartha nimittam hi yad uktam sacivais tava |tatra doṣam prapaśyāmi kriyā na hi upapadyate ||6-17-53||||
ṛte niyogāt sāmarthyam avaboddhum na śakyate |sahasā viniyogo hi doṣavān pratibhāti me ||6-17-54||||
cāra praṇihitam yuktam yad uktam sacivais tava |arthasya asambhavāt tatra kāraṇam na upapadyate ||6-17-55||||
adeśa kāle samprāpta iti ayam yad vibhīṣaṇaḥ |vivakṣā ca atra me asti iyam tām nibodha yathā mati ||6-17-56||||
sa eṣa deśaḥ kālaḥ ca bhavati iha yathā tathā |puruṣāt puruṣam prāpya tathā doṣa guṇāv api ||6-17-57||||
daurātmyam rāvaṇe dṛṣṭvā vikramam ca tathā tvayi |yuktam āgamanam tasya sadṛśam tasya buddhitaḥ ||6-17-58||||
ajñāta rūpaiḥ puruṣaiḥ sa rājan pṛccyatām iti |yad uktam atra me prekṣā kācid asti samīkṣitā ||6-17-59||||
pṛccyamāno viśanketa sahasā buddhimān vacaḥ |tatra mitram praduṣyeta mithya pṛṣṭam sukha āgatam ||6-17-60||||
aśakyaḥ sahasā rājan bhāvo vettum parasya vai |antaḥ svabhāvair gītais tair naipuṇyam paśyatā bhṛśam ||6-17-61||||
na tvasya bruvato jātu lakṣyate duṣṭa bhāvatā |prasannam vadanam ca api tasmān me na asti samśayaḥ ||6-17-62||||
aśankita matiḥ svastho na śaṭhaḥ parisarpati |na ca asya duṣṭā vāgasti tasmān na asti iha samśayaḥ ||6-17-63||||
ākāraḥ cādyamāno api na śakyo vinigūhitum |balādd hi vivṛṇoti eva bhāvam antar gatam nṛṇām ||6-17-64||||
deśa kāla upapannam ca kāryam kāryavidām vara |saphalam kurute kṣipram prayogeṇa abhisamhitam ||6-17-65||||
udyogam tava samprekṣya mithyā vṛttam ca rāvaṇam |vālinaḥ ca vadham śrutvā sugrīvam ca abhiṣecitam ||6-17-66||||
rājyam prārthayamānaḥ ca buddhi pūrvam iha āgataḥ |etāvat tu puras kṛtya yujyate tv asya samgrahaḥ ||6-17-67||||
yathā śakti mayā uktam tu rākṣasasya ārjavam prati |pramāṇam tu śeṣasya śrutvā buddhimatām vara ||6-17-68||
rāghavena abhaye datte samnato rāvaṇa anujaḥ |vibhīṣaṇo mahāprājño bhūmim samavalokayat ||6-19-1||||
khāt papāta avanim hṛṣṭo bhaktair anucaraiḥ saha |sa tu rāmasya dharma ātmā nipapāta vibhīṣaṇaḥ ||6-19-2||||
pādayoḥ śaraṇa anveṣī caturbhiḥ saha rākṣasaiḥ |abravīc ca tadā rāmam vākyam tatra vibhīṣaṇaḥ ||6-19-3||||
dharma yuktam ca yuktam ca sāmpratam sampraharṣaṇam |anujo rāvaṇasya aham tena ca asmi avamānitaḥ ||6-19-4||||
bhavantam sarva bhūtānām śaraṇyam śaraṇam gataḥ |parityaktā mayā laṃkā mitrāṇi ca dhanāni ca ||6-19-5||||
bhavad gatam hi me rājyam ca jīvitam ca sukhāni ca |tasya tadvacanam śrutvā rāmo vacanamabravīt ||6-19-6||||
vacasā sāntvayitvainam locanābhyām pibanniva |ākhyāhi mama tatvena rākṣasānām balābalam ||6-19-7||||
evamuktam tadā rakṣo rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |rāvaṇasya balam sarvamākhyātumupacakrame ||6-19-8||||
avadhyaḥ sarvabhūtānām gandharvoragapakṣiṇām |rājaputra daśagrīvo varadānātsvayambhuvaḥ ||6-19-9||||
rāvaṇānantaro bhrātā mama jyeṣṭhaśca vīryavān |kumbhakarṇo mahātejāḥ śakrapratibalo yudhi ||6-19-10||||
rāma senāpatistasya prahasto yadi te śrutaḥ |kailāse yena sama maṇibhadraḥ parājitaḥ ||6-19-11||||
baddagodhāṅgulitraśca avadhyakavaco yudhi |dhanurādāya yastiṣṭhannadṛśyo bhavatīndrajit ||6-19-12||||
samgrāme sumahadvyūhe tarpayitvā hutāśanam |antardhānagataḥ śrīmānindrajiddhanti rāghava ||6-19-13||||
mahodaramahāpārsvau rākṣasaścāpyakampanaḥ |avīkapāstu tapyaite lokapālasamā yudhi ||6-19-14||||
daśakoṭisahasrāṇi rakṣasām kāmarūpiṇām |māmsaśoṇitabhakṣyāṇām laṅkāpuranivāsinām ||6-19-15||||
sa taistu sahito rājā lokapālānayodhayat |saha devaistu te bhagnā rāvaṇena durātmanā ||6-19-16||||
vibhīṣaṇasya tu vacastachrutvā raghusattamaḥ |anvīkṣya manasā sarvamidam vacanamabravīt ||6-19-17||||
yāni karmāpadānāni rāvaṇasya vibhīṣaṇa |akhyātāni ca tattvena hyavagaccāmi tānyaham ||6-19-18||||
aham hatvā daśagrīvam saprahastam sahātmajam |rājānam tvām kariṣyāmi satyametacchṛṇotu me ||6-19-19||||
rasātalam vā praviśetpātālam vāpi rāvaṇaḥ |pitāmahasakāśam vā na me jīvanvimokṣyate ||6-19-20||||
ahatvā rāvaṇam samkhye saputrajanabāndhavam |ayodhyām na pravekṣyāmi tribhistairbhratṛbhiḥ śapeḥ ||6-19-21||||
śrutvā tu vacanam tasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |śirasā vandya dharmātmā vaktumeva pracakrame ||6-19-22||||
rākṣasānām vadhe sāhyam laṃkāyāḥ ca pradharṣaṇe |kariṣyāmi yathā prāṇam pravekṣyāmi ca vāhinīm ||6-19-23||||
iti bruvāṇam rāmas tu pariṣvajya vibhīṣaṇam |abravīl lakṣmaṇam prītaḥ samudrāj jalam ānaya ||6-19-24||||
tena ca imam mahāprājñam abhiṣinca vibhīṣaṇam |rājānam rakṣasām kṣipram prasanne mayi mānada ||6-19-25||||
evam uktas tu saumitrir abhyaṣincad vibhīṣaṇam |madhye vānara mukhyānām rājānam rāma śāsanāt ||6-19-26||||
tam prasādam tu rāmasya dṛṣṭvā sadyaḥ plavam gamāḥ |pracukruśur mahānādān sādhu sādhv iti ca abruvan ||6-19-27||||
abravīc ca hanūmāmaḥ ca sugrīvaḥ ca vibhīṣaṇam |katham sāgaram akṣobhyam tarāma varuṇa ālayam ||6-19-28||||
sainyaiḥ parivṛtāḥ sarve vānarāṇām mahaujasām |upāyair abhigaccāmo yathā nada nadī patim ||6-19-29||||
tarāma tarasā sarve sasainyā varuṇa ālayam |evam uktas tu dharmajñaḥ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ ||6-19-30||||
samudram rāghavo rājā śaraṇam gantum arhati |khānitaḥ sagareṇa ayam aprameyo mahāudadhiḥ ||6-19-31||||
kartum arhati rāmasya jñāteḥ kāryam mahāudadhiḥ |evam vibhīṣaṇena ukte rākṣasena vipaścitā ||6-19-32||||
ājagāmatha sugrīvo yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ |tataścākhyātumārebhe vibhīṣaṇavacaḥ śubham ||6-19-33||||
sugrīvo vipulagrīvaḥ sāgarasyopaveśanam |prakṛtyā dharma śīlasya rāghavasya api arocata ||6-19-34||||
sa lakṣmaṇam mahātejāḥ sugrīvam ca hari īśvaram |sat kriyā artham kriyā dakṣaḥ smita pūrvam uvāca ha ||6-19-35||||
vibhīṣaṇasya mantro ayam mama lakṣmaṇa rocate |sugrīvaḥ paṇḍito nityam bhavān mantra vicakṣaṇaḥ ||6-19-36||||
ubhābhyām sampradhārya āryam rocate yat tad ucyatām |evam uktau tu tau vīrāv ubhau sugrīva lakṣmaṇau ||6-19-37||||
samudācāra samyuktam idam vacanam ūcatuḥ |kim artham no nara vyāghra na rociṣyati rāghava ||6-19-38||||
vibhīṣaṇena yat tu uktam asmin kāle sukha āvaham |abaddhvā sāgare setum ghore asmin varuṇa ālaye ||6-19-39||||
laṃkā na āsāditum śakyā sa indrair api sura asuraiḥ |vibhīṣaṇasya śūrasya yathā artham kriyatām vacaḥ ||6-19-40||||
alam kāla atyayam kṛtvā samudro ayam niyujyatām |yathā kālātyayam kṛtvā sāgarāya niyujyatām ||6-19-41||||
evam uktaḥ kuśa āstīrṇe tīre nada nadī pateḥ |samviveśa tadā rāmo vedyām iva huta aśanaḥ ||6-19-42||
rāghaveṇābhaye datte sannatā rāvaṇānujaḥ |vibhīṣaṇo mahāpājño bhūmiṃ samavalokayan |khātpapātāvanīṃ hṛṣṭo bhaktairanucaraiḥ saha || 6.19.1 ||||
sa tu rāmasya dharmātmā nipapāta vibhīṣaṇaḥ |pādayoḥ śaraṇānveṣī caturbhiḥ saha rākṣasaiḥ || 6.19.2 ||||
abravīcca tadā rāmaṃ vākyaṃ tatra vibhīṣaṇaḥ |dharmayuktaṃ ca yuktaṃ ca sāmprataṃ sampraharṣaṇam || 6.19.3 ||||
anujo rāvaṇasyāhaṃ tena cāpyavamānitaḥ |bhavantaṃ sarvabhūtānāṃ śaraṇyaṃ śaraṇāgataḥ || 6.19.4 ||4 ||||
parityaktā mayā laṅkā mitrāṇi ca dhanāni vai |bhavadgataṃ me rājyaṃ ca jīvitaṃ ca sukhāni ca || 6.19.5 ||||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmo vacanamabravīt |vacasā sāntvayitvainaṃ locanābhyāṃ pibanniva || 6.19.6 ||||
ākhyāhi mama tattvena rākṣasānāṃ balābalam || 6.19.7 ||||
evamuktastadā rakṣo rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |rāvaṇasya balaṃ sarvamākhyātumupacakrame || 6.19.8 ||||
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ gandharvāsurarakṣasām |rājaputra daśagrīvo varadānāt svayambhuvaḥ || 6.19.9 ||||
rāvaṇānantaro bhrātā mama jyeṣṭhaśca vīryavān |kumbhakarṇo mahātejāḥ śakrapratibalo yudhi || 6.19.10 ||||
rāma senāpatistasya prahasto yadi vā śrutaḥ |kailāse yena saṅgrāme maṇibhadraḥ parājitaḥ || 6.19.11 ||||
baddhagodhāṅgulitrāṇastvavadhyakavaco yudhi |dhanurādāya yastiṣṭhannadṛśyo bhavatīndrajit || 6.19.12 ||||
saṅgrāmasamayavyūhe tarpayitvā hutāśanam |antardhānagataḥ śatrūnindrajiddhanti rāghava || 6.19.13 ||||
mahodaramahāpārśvau rākṣasaścāpyakampanaḥ |anīkasthāstu tasyaite lokapālasamā yudhi || 6.19.14 ||||
daśakoṭisahasrāṇi rākṣasāṃ kāmarūpiṇām |māṃsaśoṇitabhakṣāṇāṃ laṅkāpuranivāsinām || 6.19.15 ||||
sa taistu sahito rājā lokapālānayodhayat || 6.19.16 ||||
saha devaistu te bhagnā rāvaṇena mahātmanā || 6.19.17 ||||
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rāmo dṛḍhaparākramaḥ |anvīkṣya manasā sarvamidaṃ vacanamabravīt || 6.19.18 ||||
yāni karmāpadānāni rāvaṇasya vibhīṣaṇa |ākhyātāni ca tattvena hyavagacchāmi tānyaham || 6.19.19 ||||
ahaṃ hatvā daśagrīvaṃ saprahastaṃ sabāndhavam |rājānaṃ tvāṃ kariṣyāmi satyametad bravīmi te || 6.19.20 ||||
rasātalaṃ vā praviśet pātālaṃ vāpi rāvaṇaḥ |pitāmahasakāśaṃ vā na me jīvan vimokṣyate || 6.19.21 ||||
ahatvā rāvaṇaṃ saṅkhye saputrabalabāndhavam |ayodhyāṃ na pravekṣyāmi tribhistairbhrātṛbhiḥ śape || 6.19.22 ||||
śrutvā tu vacanaṃ tasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |śirasā ' 'vandya dharmātmā vaktumevopacakrame || 6.19.23 ||||
rākṣasānāṃ vadhe sāhyaṃ laṅkāyāśca pradharṣaṇam |kariṣyāmi yathāprāṇaṃ pravekṣyāmi ca vāhinīm || 6.19.24 ||||
iti bruvāṇaṃ rāmastu pariṣvajya vibhīṣaṇam |abravīllakṣṇaṇaṃ prītaḥ samudrājjalamānaya || 6.19.25 ||||
tena cemaṃ mahāprājñamabhiṣiñca vibhīṣaṇam |rājānaṃ rakṣasāṃ kṣipraṃ prasanne mayi mānada || 6.19.26 ||||
evamuktastu saumitrirabhyāṣiñcadvibhīṣaṇam |madhyevānaramukhyānāṃ rājānaṃ rājaśāsanāt || 6.19.27 ||||
taṃ prasādaṃ tu rāmasya dṛṣṭvā sadyaḥ plavaṅgamāḥ |pracukruśurmahātmānaṃ sādhu sādhviti cābruvan || 6.19.28 ||||
abravīcca hanūmāṃśca sugrīvaśca vibhīṣaṇam || 6.19.29 ||||
kathaṃ sāgaramakṣobhyaṃ tarāma varuṇālayam |sainyaiḥ parivṛtāḥ sarve vānarāṇāṃ mahaujasām || 6.19.30 ||||
upāyaṃ nādhigacchāmo yathā nadanadīpatim |tarāma tarasā sarve sasainyā varuṇālayam |evamuktastu dharmajñaḥ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ || 6.19.31 ||||
samudraṃ rāghavo rājā śaraṇaṃ gantumarhati || 6.19.32 ||
rve sasainyā varuṇālayam |khānitaḥ sagareṇāyamaprameyo mahodadhiḥ |kartumarhati rāmasya jñātvā kāryaṃ mahāmatiḥ || 6.19.33 ||||
evaṃ vibhīṣaṇenokto rākṣasena vipaścitā |ājagāmātha sugrīvo yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ || 6.19.34 ||||
tataścākhyātumārebhe vibhīṣaṇavacaḥ śubham |sugrīvo vipulagrīvaḥ sāgarasyopaveśanam || 6.19.35 ||||
prakṛtyā dharmaśīlasya rāghavasyāpyarocata || 6.19.36 ||||
sa lakṣmaṇaṃ mahātejāḥ sugrīvaṃ ca harīśvaram |satkriyārthaṃ kriyādakṣaḥ smitapūrvamuvāca ha || 6.19.37 ||||
vibhīṣaṇasya mantro 'yaṃ mama lakṣmaṇa rocate |brūhi tvaṃ sahasugrīvastavāpi yadi rocate || 6.19.38 ||||
sugrīvaḥ paṇḍito nityaṃ bhavān mantravicakṣaṇaḥ |ubhābhyāṃ sampradhāryārthaṃ rocate yattaducyatām || 6.19.39 ||||
evamuktau tu tau vīrāvubhau sugrīvalakṣmaṇau |samudācārasaṃyuktamidaṃ vacanamūcatuḥ || 6.19.40 ||||
kimarthaṃ nau naravyāghra na rociṣyati rāghava |vibhīṣaṇena yaccoktamasmin kāle sukhāvaham || 6.19.41 ||||
abaddhvā sāgare setuṃ ghore 'smin varuṇālaye |laṅkā nāsādituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ || 6.19.42 ||||
vibhīṣaṇasya śūrasya yathārthaṃ kriyatāṃ vacaḥ |alaṃ kālātyayaṃ kṛtvā samudro 'yaṃ niyujyatām |yathā sainyena gacchāmaḥ purīṃ rāvaṇapālitām || 6.19.43 ||||
evamuktaḥ kuśāstīrṇe tīre nadanadīpateḥ |saṃviveśa tadā rāmo vedyāmiva hutāśanaḥ || 6.19.44 ||
tato niviṣṭām dhvajinīm sugrīveṇābhipālitām |dadarśa rākṣaso'bhyetya śārdūlo nāma vīryavān ||6-20-1||||
cāro rākṣasarājasya rāvaṇasya durātmanaḥ |tām dṛṣṭvā sarvato'vyagram pratigamya sa rākṣasaḥ ||6-20-2||||
āviśya laṅkām vegena rājānamidamabravīt |eṣa vai vānararkṣagho laṅkām samabhivartate ||6-20-3||||
agādhaścāprameyaśca dvitīya iva sāgaraḥ |putrau daśarathasyemau bhrātarau rāmalakṣmaṇau ||6-20-4||||
uttamau rūpasampannau sītāyāḥ padamāgatau |etau sāgaramāsādya samniviṣṭau mahādyutī ||6-20-5||||
balam cākāśamāvṛtya sarvato daśayojanam |tattvabhūtam mahāraja kṣipram veditumarhasi ||6-20-6||||
tava dūtā mahārāja kṣipramarhanti veditum |upapradānam sāntvam vā bhedo vātra prayujyatām ||6-20-7||||
śārdūlasya vacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |uvāca sahasā vyagraḥ sampradhāryārthamātmanaḥ ||6-20-8||||
śukam nāma tadā rakṣo vākyamarthavidām varam |sugrīvam brūhi gatvāśu rājānam vacanānmanu ||6-20-9||||
yathāsamdeśamaklībam śalksṇayā parayā girā |tvam vai mahāraja kulaprasūto |mahābalaścarkṣarajaḥsutaśca |na kaścanārthastava vāstyanartha |stathāpi me bhrātṛsamo harīśa ||6-20-10||||
aham yadyaharam bhāryām rājaputrasya dhīmataḥ |kim tatra tava sugrīva kiśkindhām prati gamyatām ||6-20-11||||
na hīyam haribhirlaṅkā prāptum śakyā katham cana |devairapi sagandharvaiḥ kim punarnaravānaraiḥ ||6-20-12||||
sa tadā rākṣasendreṇa samdiṣṭo rajanīcaraḥ |śuko vihamgamo bhūtvā tūrṇamāplutya cāmbaram ||6-20-13||||
sa gatvā dūramadhvānamuparyupari sāgaram |samsthito hyambare vākyam sugrīva madimabravīt ||6-20-14||||
sarvamuktam yathādiṣṭam rāvaṇena durātmanā |tatprapayantam vacanam tūrṇamāplutya vānarāḥ ||6-20-15||||
prāpadyanta tadā kṣipram loptum hantum ca muṣṭibhiḥ |sarvaiḥ plavaṇgaiḥ prasabham nigṛhīto niśācarah ||6-20-16||||
gaganādbhūtale cāśu pratigṛhyāvatāritaḥ |vānaraiḥ pīḍyamānastu śuko vacanamabravīt ||6-20-17||||
na dūtān ghnanti kākutthsa vāryantām sādhu vānarāḥ |yastu hitvā matam bhartuḥ svamatam samprabhāṣate ||6-20-18||||
anuktavādī dūtaḥ sann sa dūto vadhamarhati |śukasya vacanam rāmaḥ śrutvā tu paridevitam ||6-20-19||||
uvāca mā vadhisṭeti ghnataḥ śākhāmṛgarṣabhān |sa ca patralaghudbhūtvā haribhirdarśite'bhaye ||6-20-20||||
antarikṣe sthito bhūtvā punarvacana mabravīt |sugrīva sattvasampanna mahābalaparākrama ||6-20-21||||
kim mayā khalu naktavyo rāvaṇo lokarāvaṇaḥ |sa evamuktaḥ plavagādhipastadā |plavaṅgamānāmṛṣabho mahābalaḥ |uvāca vākyam rajanīcarasya |cāram śukam śuddha madīnasattvaḥ ||6-20-22||||
sa me'si mitram va tathānukampyo |na copakartāsi na me priyo'pi |ariśca rāmasya sahānubandha |stato'si vālīva vadhārha vadhyaḥ ||6-20-23||||
nihanmyaham tvām sasutam sabandhum |sajñātivargam rajanīcareśa |laṅkām ca sarvām mahatā balena |sarvaiḥ kariṣyāmi sametya bhasma ||6-20-24||||
na mokṣyase rāvaṇa rāghavasya |sarvaiḥ sahendraidapi mūḍha guptaḥ |antarhataḥ sūryapatham gato'pi|tathaiva pātālamanupraviṣṭaḥ ||6-20-25||||
girīśapādambujasamgato vā |hato'si rāmeṇa śānujastvam ||6-20-26||||
tasya te triṣu lokeṣu na piśācam na rākṣasam |trātāramanupaśyāmi na gandharvam na cāsuram ||6-20-27||||
avadhīstvam jarāvṛddham gṛdhrārājam jaṭāyuṣam |kim mate rāmasāmnidhye sakāśe lakṣmaṇasya ca ||6-20-28||||
hṛtā sītā viśālākṣi yām tvam gṛhya na budhyase |mahābalam mahātmānam durādharṣam surairapi ||6-20-29||||
na budhyase raghuśreṣṭham yaste prāṇān hariṣyati |tato'bravīdvālisuto'pyaṅgado harisattamaḥ ||6-20-30||||
vāyam dūto mahāprājña cārakaḥ pratibhāti me |tulitam hi balam sarvamanena tava tiṣṭhatā ||6-20-31||||
gṛhyatām māgamallaṅkā metaddhi mama rocate |tato rājñā samādiṣṭāḥ samutpatya valīmukhāḥ ||6-20-32||||
jagṛhuśca babandhuśca vilapantamanāthavat |śukastu vānaraiśca ṇḍaistatra taiḥ samprapīḍitaḥ ||6-20-33||||
vyācukrośa mahātmānam rāmam daśarathātmajam |lupyete me balātpakṣau bhidyete me tathākṣiṇī ||6-20-34||||
yām ca rātrim mariṣyāmi jāye rātrim ca yāmaham |etasminnantre kāle manmayā cāśubham kṛtam ||6-20-35||||
sarvam tadupapadyethā jahyam cedyadi jīvitam |nāghātayattadā rāmaḥ śrutvā tatparidevitam ||6-20-36||
tataḥ sāgaravelāyām darbhānāstīrya rāghavaḥ |añjalim prāṅmukhaḥ kṛtvā pratiśiśye mahodadheḥ ||6-21-1||||
bāhum bhujaṅgabhogābhamupadhāyārisūdanaḥ |maṇikāñcanakeyūramuktāpravarabhūṣaṇaiḥ  ||6-21-2||||
bhujaiḥ paramanārīṇāmabhimṛṣṭamanekadhā ||6-21-3||||
candanāgurubhiścaiva purastādabhisevitam ||6-21-4||||
bālasūryaprakāśaiśca candanairupaśobhitam |śayane cottamāṅgena sītāyāḥ śobhitam purā ||6-21-5||||
takṣakasyeva sambhogam gaṅgājalaniṣevitam |samge yugasamkāśam śatrūṇām śokavardhanam ||6-21-6||||
suhR^dām nandanam dīrgham sāgarāntavyapāśrayam |asyatā ca punaḥ savyam jyāghātavigatatvacam |dakṣiṇo kakṣiṇam bahum mahāparighasamnibham ||6-21-7||||
gosahasrapradātāram hyupadhāya bhujam mahat |adya me maraṇam vātha taraṇam sāgarasya vā ||6-21-8||||
iti rāmo dhṛtim kṛtvā mahābāhurmahodadhim |adhiśiśye ca vidhivatprayato'tra sthito muniḥ ||6-21-9||||
tasya rāmasya suptasya kuśa āstīrṇe mahī tale |niyamād apramattasya niśās tisro aticakramuḥ ||6-21-10||||
sa trirātroṣitastatra nayajño dharmavatsalaḥ |upāsata tadā rāmaḥ sāgaram saritām patim ||6-21-11||||
na ca darśayate mandas tadā rāmasya sāgaraḥ |prayatena api rāmeṇa yathā arham abhipūjitaḥ ||6-21-12||||
samudrasya tataḥ kruddho rāmo rakta anta locanaḥ |samīpastham uvāca idam lakṣmaṇam śubha lakṣmaṇam ||6-21-13||||
avalepam samudrasya na darśayati yat svayam |praśamaḥ ca kṣamā caiva ārjavam priya vāditā ||6-21-14||||
asāmarthyam phalanti ete nirguṇeṣu satām guṇāḥ |ātma praśamsinam duṣṭam dhṛṣṭam viparidhāvakam ||6-21-15||||
sarvatra utsṛṣṭa daṇḍam ca lokaḥ sat kurute naram |na sāmnā śakyate kīrtir na sāmnā śakyate yaśaḥ ||6-21-16||||
prāptum lakṣmaṇa loke asmin jayo vā raṇa mūdhani |adya mad bāṇa nirbhinnair makarair makara ālayam |niruddha toyam saumitre plavadbhiḥ paśya sarvataḥ ||6-21-17||||
bhogāmaḥ ca paśya nāgānām mayā bhinnāni lakṣmaṇa ||6-21-18||||
mahābhogāni matsyānām kariṇām ca karān iha |saśankha śuktikā jālam samīna makaram śaraiḥ ||6-21-19||||
adya yuddhena mahatā samudram pariśoṣaye |kṣamayā hi samāyuktam mām ayam makara ālayaḥ ||6-21-20||||
asamartham vijānāti dhik kṣamām īdṛśe jane |sa darśayati sāmnā me sāgaro rūpamātmanaḥ ||6-21-21||||
cāpam ānaya saumitre śarāmaḥ ca āśī viṣa upamān |samudram śoṣayiṣyāmi padbhyām yāntu plavaṅgamāḥ ||6-21-22||||
adya akṣobhyam api kruddhaḥ kṣobhayiṣyāmi sāgaram |velāsu kṛta maryādam sahasā ūrmi samākulam ||6-21-23||||
nirmaryādam kariṣyāmi sāyakair varuṇa ālayam |mahārṇavam kṣoBhayiṣye mahādānavasamkulam ||6-21-24||||
evam uktvā dhanuṣ pāṇiḥ krodha visphārita īkṣaṇaḥ |babhūva rāmo durdharṣo yuga anta agnir iva jvalan ||6-21-25||||
sampīḍya ca dhanur ghoram kampayitvā śarair jagat |mumoca viśikhān ugrān vajrāṇi iva śata kratuḥ ||6-21-26||||
te jvalanto mahāvegās tejasā sāyaka uttamāḥ |praviśanti samudrasya salilam trasta pannagam ||6-21-27||||
tato vegaḥ samudrasya sanakra makaro mahān |sa babhūva mahāghoraḥ samāruta ravas tadā ||6-21-28||||
mahāūrmi mālā vitataḥ śankha śukti samākulaḥ |sadhūma parivṛtta ūrmiḥ sahasā abhūn mahāudadhiḥ ||6-21-29||||
vyathitāḥ pannagāḥ ca āsan dīpta āsyā dīpta locanāḥ |dānavāḥ ca mahāvīryāḥ pātāla tala vāsinaḥ ||6-21-30||||
ūrmayaḥ sindhu rājasya sanakra makarās tadā |vindhya mandara samkāśāḥ samutpetuḥ sahasraśaḥ ||6-21-31||||
āghūrṇita taranga oghaḥ sambbhrānta uraga rākṣasaḥ |udvartita mahāgrāhaḥ samvṛttaḥ salila āśayaḥ ||6-21-32||||
tatastu tam rāghava mugravegam |prakarṣamāṇam dhmaraprameyam |saumitrirutpatya viniḥśvasantam |māmeti coktvā dhanurālalambe ||6-21-33||||
etadvināpi hyudadhestavārya |sampatsyate vīratamasya kāryam |bhavadvidhāḥ krodhavaśam na yānti |dīrgham bhavānpaśyatu sādhuvṛttam ||6-21-34||||
antarhitaiścāpi tathāntarikṣe |brahmarṣibhiścaiva surarṣibhiśca |śabdaḥ kṛtaḥ kaṣṭamiti bruvadbhi |rmā meti coktvā mahatā svareṇa ||6-21-35||
athovāca raghuśreṣṭhaḥ sāgaram dāruṇam vacaḥ |adya tvām śoṣayiṣyāmi sapātālam mahārṇava ||6-22-1||||
śaranirdagdhatoyasya pariśuṣkasya sāgara |mayā nihatasattvasya pāmsurutpadyate mahān ||6-22-2||||
matkārmukanisṛṣṭena śaravarṣeṇa sāgara |param tīram gamiṣyanti padbhireva plavaṅgamāḥ ||6-22-3||||
vicinvannābhijānāsi pauruṣam vāpi vikramam |dāvnavālaya samtāpam matto nāma gamiṣyasi ||6-22-4||||
brāhmeṇāstreṇa samyojya brahmadaṇḍanibham śaram |samyojya dhanuṣi śre ṣṭhe vicakarṣa mahābalaḥ ||6-22-5||||
tasminvikṛṣṭe sahasā rāghaveṇa śarāsane |rodasī sampaphāleva parvatāśca cakampire ||6-22-6||||
tamaśca lokamāvavre diśaśca na cakāśire |praticukṣubhire cāśu sarāmsi saritastadā ||6-22-7||||
tiryak ca saha nakṣatraiḥ samgatau candrabhāskarau |bhāskarāmśubhirādīptam tamasā ca samāvṛtam ||6-22-8||||
pracakāśe tadākāśamulkāśatavidīpitam |antarikṣācca nirghātā nirjagmuratulasvanāḥ ||6-22-9||||
vapuḥprakarṣeṇa vavurdivyamārutapaṅktyaḥ |babhañja ca tadā vṛkṣān jaladānudvahan muhuḥ ||6-22-10||||
ārujamścaiva śailāgrān śikharāṇi babhañja ca |divi ca sma mahāvegāḥ samhatāḥ samahāsvanāḥ ||6-22-11||||
mumucurvaidyutānagnīmste mahāśanayastadā |yāni bhūtāni dṛśyāni cukruśuścāśaneḥ samam ||6-22-12||||
adṛśyāni ca bhūtāni mumucurbhairavasvanam |śiśyare cābhibhūtāni samtrastāmyadvijanti ca ||6-22-13||||
sampravivyathire cāpi na ca paspandire bhayāt |sahabhūtaiḥ satoyormiḥ sanāgaḥ saharākṣasaḥ ||6-22-14||||
sahasābhūttato vegādbhīmavego mahodadhiḥ |yojanam vyaticakrāma velāmanyatra samplavāt ||6-22-15||||
tam tathā samatikrāntam nāticakrāma rāghavaḥ |samuddhatamamitraghno rāmo nadanadīpatim ||6-22-16||||
tato madhyāt samudrasya sāgaraḥ svayam utthitaḥ |udayan hi mahāśailān meror iva divā karaḥ ||6-22-17||||
pannagaiḥ saha dīpta āsyaiḥ samudraḥ pratyadṛśyata |snigdha vaidūrya samkāśo jāmbū nada vibhūṣitaḥ ||6-22-18||||
ratna mālya ambara dharaḥ padma patra nibha īkṣaṇaḥ |sarvapuṣpamayīm divyām śirasā dhārayan srajam ||6-22-19||||
jātarūpamayaiścaiva tapanīyavibhūṣito bhūṣaṇottamaiḥ |ātmajānām ca ratnānām bhūṣito bhūṣaṇottamaiḥ ||6-22-20||||
dhātubhirmaṇḍitaḥ śailo vividhairhamavāniva |ekāvalīmadhyagatam taralam pāṇḍaraprabham ||6-22-21||||
vipulenorasā bibhratkaustubhasya sahodaram |āghūrṇitataraṅgaughaḥkālikānilasamkulaḥ ||6-22-22||||
gaṅgāsindhupradhānābhirāpagābhiḥ samāvṛtaḥ |devatānām sarūpābhirnānārūpābhirīśvaraḥ ||6-22-23||||
sāgaraḥ samatikramya pūrvam āmantrya vīryavān |abravīt prānjalir vākyam rāghavam śara pāṇinam ||6-22-24||||
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiḥ ca rāghavaḥ |svabhāve saumya tiṣṭhanti śāśvatam mārgam āśritāḥ ||6-22-25||||
tat svabhāvo mama api eṣa yad agādho aham aplavaḥ |vikāras tu bhaved rādha etat te pravadāmi aham ||6-22-26||||
na kāmān na ca lobhād vā na bhayāt pārthiva ātmaja |rāgānnakrākulajalam stambhayeyam kathamcana ||6-22-27||||
vidhāsye yena gantāsi viṣahiṣye hyaham tathā |na grāhā vidhamiṣyanti yāvatsenā tariṣyati ||6-22-28||||
harīṇām taraṇe rāma kariṣyāmi yathāsthalam |tamabravīttadā rāmaḥ śṛṇu me varuṇālaya ||6-22-29||||
amogho'yam mahābāṇaḥ kasmin deśe nipātyatām |rāmasya vacanam śrutvā tam ca dṛṣṭvā mahāśaram ||6-22-30||||
mahodadhirmahātejā rāghavam vākyamabravīt |uttareṇāvakāśo'sti kaścitpuṇyataro mama ||6-22-31||||
drumakulya iti khyāto loke khyāto yathā bhavān |ugradarśanakarmāṇo bahavastatra dasyavaḥ ||6-22-32||||
ābhīrapramukhāḥ pāpāḥ pibanti salilam mama |tairna tatsparśanam pāpam saheyam pāpakarmabhiḥ ||6-22-33||||
amoghaḥ kriyatām rāma tatra teṣu śarottamaḥ |tasya tadvacanam śrutvā sāgarasya mahātmanaḥ ||6-22-34||||
mumoca tam śaram dīptam param sāgaradarśanāt |tena tanmarukāntāram p^ithivyām kila viśrutam ||6-22-35||||
vipātitaḥ śaro yatra vajrāśanisamaprabhaḥ |nanāda ca tadā tatra vasudhā śalyapīḍitā ||6-22-36||||
tasmādbāṇamukhāttoyamutpapāta rasātalāt |sa babhūva tadā kūpo vraṇa ityeva viśrutaḥ ||6-22-37||||
satatam cotthitam toyam samudrasyeva dṛśyate |avadāraṇaśabdaśca dāruṇaḥ samapadyata ||6-22-38||||
tasmāttadbāṇapātena apaḥ kukṣiṣvaśoṣayat |vikhyātam triṣu lokeṣu madhukāntārameva ca ||6-22-39||||
śoṣayitvā tu tam kukṣim rāmo daśarathātmajaḥ |varam tasmai dadau vidvānmarave'maravikramaḥ ||6-22-40||||
paśavyaścālparogaśca phalamūlarasāyutaḥ |bahusneho bahukṣīraḥ sugandhirvividhauṣadhiḥ ||6-22-41||||
evametairguṇairyukto bahibhiḥ samyuto maruḥ |rāmasya varadānācca śivaḥ panthā babhūva ha ||6-22-42||||
tasmin dagdhe tadā kukṣau samudraḥ saritām patiḥ |rāghavam sarvaśāstrajñamidam vacanambravīt ||6-22-43||||
ayam saumya nalo nāma tanujo viśva karmaṇaḥ |pitrā datta varaḥ śrīmān pratimo viśva karmaṇaḥ ||6-22-44||||
eṣa setum mahāutsāhaḥ karotu mayi vānaraḥ |tam aham dhārayiṣyāmi tathā hi eṣa yathā pitā ||6-22-45||||
evam uktvā udadhir naṣṭaḥ samutthāya nalas tataḥ |abravīd vānara śreṣṭho vākyam rāmam mahābalaḥ ||6-22-46||||
aham setum kariṣyāmi vistīrṇe varuṇa ālaye |pituḥ sāmarthyam āsthāya tattvam āha mahāudadhiḥ ||6-22-47||||
asau tu sāgaro bhīmaḥ setukarmadidṛkṣayā |dadau daṇḍabhayādgādham rāghavāya mahodadhiḥ ||6-22-48||||
mama mātur varo datto mandare viśva karmaṇā |aurasas tasya putro aham sadṛśo viśva karmaṇā ||6-22-49||||
aurasastasya putro'ham sadṛśo viśvakarmaṇā|smārito'smyahametena tattvamāha mahodadhiḥ ||6-22-50||||
na ca api aham anukto vai prabrūyām ātmano guṇān |samarthścāpyaham setum kartum vai varuṇālaye ||6-22-51||||
tasmādadyaiva badhnantu setum vānarapuṅgavāḥ |tato nisṛṣṭa rāmeṇa sarvato hari yūthapāḥ ||6-22-52||||
abhipetur mahāaraṇyam hṛṣṭāḥ śata sahasraśaḥ |te nagān naga samkāśāḥ śākhā mṛga gaṇa ṛṣabhāḥ ||6-22-53||||
babhanjur vānarās tatra pracakarṣuḥ ca sāgaram |te sālaiḥ ca aśva karṇaiḥ ca dhavair vamśaiḥ ca vānarāḥ ||6-22-54||||
kuṭajair arjunais tālais tikalais timiśair api |bilvakaiḥ saptaparṇaiśca karṇikāraiśca puṣpitaiḥ ||6-22-55||||
cūtaiḥ ca aśoka vṛkṣaiḥ ca sāgaram samapūrayan |samūlāmaḥ ca vimūlāmaḥ ca pādapān hari sattamāḥ ||6-22-56||||
indra ketūn iva udyamya prajahrur harayas tarūn |tālān dāḍimagulmāmśca nārikelavibhītakān ||6-22-57||||
karīrān bakulānnimbān samājahruritastataḥ |hastimātrān mahākāyāḥ pāṣāṇāmśca mahābalāḥ ||6-22-58||||
parvatāmśca samutpāṭya yantraiḥ parivahanti ca |prakṣipyamāṇair acalaiḥ sahasā jalam uddhatam ||6-22-59||||
samutpatitam ākāśam apāsarpat tatas tataḥ |samudram kṣobhayāmāsurnipatantaḥ samantataḥ ||6-22-60||||
sūtrāṇyanye pragṛhṇanti hyāyatam śatayojanam |nalaḥ cakre mahāsetum madhye nada nadī pateḥ ||6-22-61||||
sa tadā kriyate seturvānarai rghorakarmabhiḥ |daṇḍananye pragṛhṇanti vicinvanti tathāpare ||6-22-62||||
vānaraiḥ śataśastatra rāmasyajñāpuraḥsaraiḥ |meghābhaiḥ parvatābhaśca tṛṇaiḥ kāṣṭhairbabandhare ||6-22-63||||
puṣpitāgraiśca tarubhiḥ setum badhnanti vānarāḥ |pāṣāṇāmśca giriprakhyān girīṇām śikharāṇi ca ||6-22-64||||
dṛśyante paridhāvanto gṛhya dānavasamnibhāḥ |śilānām kṣipyamāṇānām śailānām tatra pātyatām ||6-22-65||||
babhūva tumulaḥ śabdas tadā tasmin mahāudadhau |kṛtāni prathamenāhnā yojanāni caturdaśa ||6-22-66||||
prahṛṣṭaijasamkāśaistvaramāṇaiḥ plavaṅgamaiḥ |dvitīyena tathaivāhnā yojanāni tu viśatiḥ ||6-22-67||||
kṛtāni plavagaistūrṇam bhīmakāyairmahābalaiḥ |ahnā tṛtīyena tathā yojanāni tu sāgare ||6-22-68||||
tvaramāṇairmahākayairekavimśatireva ca |caturthena tathā cāhnā dvāvimśatirathāpi vā ||6-22-69||||
yojanāni mahāvegaiḥ kṛtāni tvaritaistataḥ |pañcamena tathā cāhnā plavagaiḥ kṣiprakāribhiḥ ||6-22-70||||
yojanāni trayovimśatsuvelamadhikṛtya vai |sa vānaravaraḥ śrīmān viśvakarmātmajo balī ||6-22-71||||
babandha sāgare setum yathā cāsya tathā pitā |sa nalena kṛtaḥ setuḥ sāgare makara ālaye ||6-22-72||||
śuśubhe subhagaḥ śrīmān svātī patha iva ambare |tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāḥ ca parama ṛṣayaḥ ||6-22-73||||
āgamya gagane tasthurdraṣṭukāmāstadadbhutam |daśayojanavistīrṇam śatayojana māyatam ||6-22-74||||
dadṛśurdevagandharvā nalasetum suduṣkaram |āplavantaḥ plavantaḥ ca garjantaḥ ca plavam gamāḥ ||6-22-75||||
tam acintyam asahyam ca adbhutam loma harṣaṇam |dadṛśuḥ sarva bhūtāni sāgare setu bandhanam ||6-22-76||||
tāni koṭi sahasrāṇi vānarāṇām mahāojasām |badhnantaḥ sāgare setum jagmuḥ pāram mahāudadheḥ ||6-22-77||||
viśālaḥ sukṛtaḥ śrīmān subhūmiḥ susamāhitaḥ |aśobhata mahāsetuḥ sīmanta iva sāgare ||6-22-78||||
tataḥ pare samudrasya gadā pāṇir vibhīṣaṇaḥ |pareṣām abhighata artham atiṣṭhat sacivaiḥ saha ||6-22-79||||
sugrīvastu tataḥ prāha rāmam satyaparākramam |hanumantam tvamāroha aṅgadam tvatha lakṣmaṇaḥ ||6-22-80||||
ayam hi vipulo vīra sāgaro makarālayaḥ |vaihāyasau yuvāmetau vānarau dhārayiṣyataḥ ||6-22-81||||
agratas tasya sainyasya śrīmān rāmaḥ salakṣmaṇaḥ |jagāma dhanvī dharma ātmā sugrīveṇa samanvitaḥ ||6-22-82||||
anye madhyena gaccanti pārśvato anye plavam gamāḥ |salile prapatanti anye mārgam anye na lebhire ||6-22-83||||
kecid vaihāyasa gatāḥ suparṇā iva pupluvuḥ |ghoṣeṇa mahatā ghoṣam sāgarasya samuccritam ||6-22-84||||
bhīmam antar dadhe bhīmā tarantī hari vāhinī |vānarāṇām hi sā tīrṇā vāhinī nala setunā ||6-22-85||||
tīre niviviśe rājñā bahu mūla phala udake |tad adbhutam rāghava karma duṣkaram |samīkṣya devāḥ saha siddha cāraṇaiḥ |upetya rāmam sahitā maharṣibhiḥ |samabhyaṣincan suśubhiar jalaiḥ pṛthak ||6-22-86||||
jayasva śatrūn nara deva medinīm |sasāgarām pālaya śāśvatīḥ samāḥ |iti iva rāmam nara deva satkṛtam |śubhair vacobhir vividhair apūjayan ||6-22-87||
nimittāni nimittajño dṛṣṭvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |saumitrim sampariṣvajya idam vacanambravīt ||6-23-1||||
parigṛhyodakam śītam vanāni phalavanti ca |balau gham samvibhajyemam vyūhya tiṣṭhema lakṣmaṇa ||6-23-2||||
lokakṣayakaram bhīmam bhayam paśyāmyupasthitam |prabarhaṇam pravīrāṇāmṛkṣavānararakṣasām ||6-23-3||||
vātāśca kaluṣā vānti kampate ca vasundharā |parvatāgrāṇi vepante patanti ca mahīruḥāḥ ||6-23-4||||
meghāḥ kravyādasamkāśāḥ paruṣāḥ paruṣasvanāḥ |krūrāḥ krūram pravarṣanti miśram śoṇitabindubhiḥ ||6-23-5||||
raktacandanasamkāśā samdhyā paramadāruṇā |jvalataḥ prapatatyetadādityādagnimaṇḍalam ||6-23-6||||
dīnā dīnasvarāḥ krūrāḥ sarvato mṛgapakṣiṇaḥ |pratyādityam vinardanti janayanto mahadbhayam ||6-23-7||||
rajanyāmaprakāśastu samtāpayati candramāḥ |kṛṣṇaraktāmśuparyanto lokakṣaya ivoditaḥ ||6-23-8||||
hrasvo rūkṣo'praśastaśca pariveṣastu lohitaḥ |āditye vimale vīlam lakṣma lakṣmaṇa dṛśyate ||6-23-9||||
rajasā mahatā cāpi nakṣatrāṇi hatāni ca |yugāntamiva lokānām paśya śasanti lakṣmaṇa ||6-23-10||||
kākāḥ śyenāstathā nīcā gṛdhrāḥ paripatanti ca |śivāścāpyaśubhānnādānnadanti sumahābhayān ||6-23-11||||
śailaiḥ śūlaiśca khaḍgaiśca vimukaiḥ kapirākṣasaiḥ |bhaviṣyatyāvṛtā bhūmirmāmsaśoṇitakardamā ||6-23-12||||
kṣipramadyaiva durdharṣām purīm rāvaṇapālitām |abhiyāma javenaiva sarvairharibhirāvṛtāḥ ||6-23-13||||
ityevamuktvā dhanvī sa rāmaḥ samgrāmadharṣaṇaḥ |pratasthe purato rāmo laṅkāmabhimukho vibhuḥ ||6-23-14||||
savibhīṣaṇasugrīvāḥ sarve te vānararṣabhāḥ |pratasthire vinardanto dhṛtānām dviṣatām vadhe ||6-23-15||||
rāghavasya priyārtham tu sutarām vīryaśālinām |harīṇām karmaceṣṭābhistutoṣa raghunandanaḥ ||6-23-16||
sā vīrasamitī rājñā virarāja vyavasthitā |śaśinā śubhinakṣatrā paurṇamāsīva śāradī ||6-24-1||||
pracacāla ca vegena trastā caiva vasundharā |pīḍyamānā balau ghena tena sāgaravarcasā ||6-24-2||||
tataḥ śuśrupurākruṣṭam laṅkāyāḥ kānanaukasaḥ |bherīmṛdaṅgasamghuṣṭam tumulam romaharṣaṇam ||6-24-3||||
babhūvustena ghoṣeṇa samhṛṣṭā hariyūthapāḥ |amṛṣyamāṇāstam ghoṣam vinedurghoṣavattaram ||6-24-4||||
rākṣasāstam plavaṅgānām śuśruvuste'pi garjitam |vardatāmiva dṛptānām meghānāmambare svanam ||6-24-5||||
dṛṣṭvā dāśarathirlaṅkām citradhvajapatākinimm |jagāma manasā sītām dūyamānena cetasā ||6-24-6||||
atra sā mṛgaśābākṣī rāvaṇenoparudhyate |abhibhūtā graheṇeva lohitāṅgena rohiṇī ||6-24-7||||
dīrghamuṣṇam ca niḥśvasya samudvīkṣya ca lakṣmaṇam |uvāca vacanam vīrastatkālahitamātmanaḥ ||6-24-8||||
ālikhantīmivākāśamutthitām paśya lakṣmaṇa |manseva kṛtām laṅkām nagāgre viśvakarmaṇā ||6-24-9||||
vimānairbahubhirlaṅka samkīrṇā racitā purā |viṣṇoḥ padamivākāśam cāditam pāṇḍubhirghanaiḥ ||6-24-10||||
puṣpitaiḥ śobhitā laṅkā vanaiścatrarathopamaiḥ |nānāpatagasamghuṣṭaphalapuṣpopagaiḥ śubhaiḥ ||6-24-11||||
paśya mattavihaṅgani pralīnabhramarāṇi ca |kokilākulakhaṇḍāni dodhavīti śivo'vilaḥ ||6-24-12||||
iti dāśarathīramo lakṣmaṇam samabhāṣata |balam ca tatra vibhajaccāstradṛṣṭena karmaṇā ||6-24-13||||
śaśāsa kapisemām tām balādādāya vīryavān |aṅgadaḥ saha nīlena tiṣṭhe durapi durjayaḥ ||6-24-14||||
tiṣṭhedvānaravāhinyā vānaraughasamāvṛtaḥ |āśirto dakṣiṇam pārśvamṛṣabho nāma vānaraḥ ||6-24-15||||
gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ |tiṣṭhedvānaravāhinyāḥ savyam pakṣamadhiṣṭhataḥ ||6-24-16||||
mūrdhni sthāsyāmyaham yatto lakṣmaṇena samanvitaḥ |jāmbavāmśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ ||6-24-17||||
ṛkṣamukhyā mahātmānaḥ kukṣim rakṣantu te trayaḥ |jaghanam kapisenāyāḥ kapirājo'bhirakṣatu ||6-24-18||||
paścārdhamiva lokasya pracetāstejapā vṛtaḥ |suvibhaktamahāvyūhā mahāvānararakṣitā ||6-24-19||||
anīkinī sā vibabhau yathādyauḥ sābhrasamplavā |praṛhya giriśṛṅgāṇi mahataśca mahīruhān ||6-24-20||||
āsedurvānarā laṅkām mimardayuṣavo raṇe |śikharairvikirāmainām laṅkām muṣṭibhireva vā ||6-24-21||||
iti sma dadhire sarve mānāmsi haripuṅgavāḥ |tato rāmo mahātejāḥ sugrīva midamabravīt ||6-24-22||||
suvibhaktāni sainyāni śuka eṣa vimucyatām |rāmasya tu vacaḥ śrutvā vānarendro mahābalaḥ ||6-24-23||||
mocayāmāsa tam dūtam śukam rāmasya śāsanāt |mocito rāmavākyena vānaraiśca nipīḍitaḥ ||6-24-24||||
śukaḥ paramasamtrasto rakṣodhipamupāgamat |rāvaṇaḥ prahasanneva śukam vākyamuvāca ha ||6-24-25||||
kimimau te sitau pakṣau lūnapakṣśca dṛśyase |kaccinnānekacittānām teṣām tvam vaśamāgataḥ ||6-24-26||||
tataspa bhayasamvigna stadā rājñābhicoditaḥ |vacanam pratyuvācedam rākṣasādhipamuttamam ||6-24-27||||
sāgarasyottare tīre'bravam te vacanam tathā |yathāsamdeśamakliṣṭam sāntvayan ślakṣṇayā girā ||6-24-28||||
kruddhaisterahamutplutya dṛṣṭamātraḥ plavaṅgamaiḥ |gṛhito'smyapi cārabdho hantum loptum ca muṣṭibhiḥ ||6-24-29||||
na te sambhāṣitum śakyāḥ sampraśno'tra na vidyate |prakṛtyā kopanāstīkṣiṇā vānarā rākṣasādhipa ||6-24-30||||
sa ca hantā virādhasya kabandhasya kharasya ca |sugrīvasahito rāmaḥ sītāyāḥ padamāgataḥ ||6-24-31||||
sa kṛtvā sāgare setum tīrtvā ca lavaṇodadhim |eṣa rakṣāsi nirdhūya dhanvī tiṣṭhati rāghavaḥ ||6-24-32||||
ṛkṣavānarasamghānāmanīkāni sahasraśaḥ |girimeghanikāśānām cādayanti vasundharām ||6-24-33||||
rākṣasānām balaughasya vānarendrabalasya ca |naitayorvidyate samdhirdevadānavayoriva ||6-24-34||||
purā prākāramāyānti kṣipramekataram kuru |sītām vāsmai prayaccāśu yuddham vāpi pradīyatām ||6-24-35||||
śukasya vacanam śrutvā rāvaṇo vākya mabravīt |roṣasamraktanayano nirdahanniva cakṣuṣā ||6-24-36||||
yadi mām pratiyudhyeran devagandharvadānavāḥ |naiva sītām pradāsyāmi sarvalokabhayādapi ||6-24-37||||
kadā samabhidhānanti māmakā rāghavam śarāḥ |vasante puṣpitam mattā bhramarā iva pādapam ||6-24-38||||
kadā śoṇitadigdhāṅgam dīpaiḥ kārmukavicyutaiḥ |śarairādīpayiṣyāmi ulkābhiriva kuñjaram ||6-24-39||||
taccāsya balamādāsye balena mahatā vṛtaḥ |jyotiṣāmiva sarveṣām prabhāmudyandivākaraḥ ||6-24-40||||
sāgarasyeva me vego mārutasyeva me balam |na ca dāśarathirveda tena mām yoddhumiccati ||6-24-41||||
na me tūṇīśayān bāṇān saniṣāniva pannagān |rāmaḥ paśyati samgrāme tena mām yoddhumiccati ||6-24-42||||
na jānāti purā vīryam mama yuddhe sa rāghavaḥ |mama cāpamayīm vīṇām śarakoṇaiḥ pravāditām ||6-24-43||||
jyāśabadatumulām ghorāmārtagītamahāsvanām |nārācatalasamnādām tām mamāhitavāhinīm ||6-24-44||||
avagāhya maharaṅgam vādayiṣyāntagan raṇe |na vāsavenāpi sa hasracakṣuṣā |yuddhe'smi śakyo varuṇena vāsvayam |yameva vā dharṣayitum śarāgninā |mahāhave vaiśravaṇena vā svayam ||6-24-45||
sā vīrasamitī rājñā virarāja vyavasthitā |śaśinā śubhinakṣatrā paurṇamāsīva śāradī ||6-24-1||||
pracacāla ca vegena trastā caiva vasundharā |pīḍyamānā balau ghena tena sāgaravarcasā ||6-24-2||||
tataḥ śuśrupurākruṣṭam laṅkāyāḥ kānanaukasaḥ |bherīmṛdaṅgasamghuṣṭam tumulam romaharṣaṇam ||6-24-3||||
babhūvustena ghoṣeṇa samhṛṣṭā hariyūthapāḥ |amṛṣyamāṇāstam ghoṣam vinedurghoṣavattaram ||6-24-4||||
rākṣasāstam plavaṅgānām śuśruvuste'pi garjitam |vardatāmiva dṛptānām meghānāmambare svanam ||6-24-5||||
dṛṣṭvā dāśarathirlaṅkām citradhvajapatākinimm |jagāma manasā sītām dūyamānena cetasā ||6-24-6||||
atra sā mṛgaśābākṣī rāvaṇenoparudhyate |abhibhūtā graheṇeva lohitāṅgena rohiṇī ||6-24-7||||
dīrghamuṣṇam ca niḥśvasya samudvīkṣya ca lakṣmaṇam |uvāca vacanam vīrastatkālahitamātmanaḥ ||6-24-8||||
ālikhantīmivākāśamutthitām paśya lakṣmaṇa |manseva kṛtām laṅkām nagāgre viśvakarmaṇā ||6-24-9||||
vimānairbahubhirlaṅka samkīrṇā racitā purā |viṣṇoḥ padamivākāśam cāditam pāṇḍubhirghanaiḥ ||6-24-10||||
puṣpitaiḥ śobhitā laṅkā vanaiścatrarathopamaiḥ |nānāpatagasamghuṣṭaphalapuṣpopagaiḥ śubhaiḥ ||6-24-11||||
paśya mattavihaṅgani pralīnabhramarāṇi ca |kokilākulakhaṇḍāni dodhavīti śivo'vilaḥ ||6-24-12||||
iti dāśarathīramo lakṣmaṇam samabhāṣata |balam ca tatra vibhajaccāstradṛṣṭena karmaṇā ||6-24-13||||
śaśāsa kapisemām tām balādādāya vīryavān |aṅgadaḥ saha nīlena tiṣṭhe durapi durjayaḥ ||6-24-14||||
tiṣṭhedvānaravāhinyā vānaraughasamāvṛtaḥ |āśirto dakṣiṇam pārśvamṛṣabho nāma vānaraḥ ||6-24-15||||
gandhahastīva durdharṣastarasvī gandhamādanaḥ |tiṣṭhedvānaravāhinyāḥ savyam pakṣamadhiṣṭhataḥ ||6-24-16||||
mūrdhni sthāsyāmyaham yatto lakṣmaṇena samanvitaḥ |jāmbavāmśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ ||6-24-17||||
ṛkṣamukhyā mahātmānaḥ kukṣim rakṣantu te trayaḥ |jaghanam kapisenāyāḥ kapirājo'bhirakṣatu ||6-24-18||||
paścārdhamiva lokasya pracetāstejapā vṛtaḥ |suvibhaktamahāvyūhā mahāvānararakṣitā ||6-24-19||||
anīkinī sā vibabhau yathādyauḥ sābhrasamplavā |praṛhya giriśṛṅgāṇi mahataśca mahīruhān ||6-24-20||||
āsedurvānarā laṅkām mimardayuṣavo raṇe |śikharairvikirāmainām laṅkām muṣṭibhireva vā ||6-24-21||||
iti sma dadhire sarve mānāmsi haripuṅgavāḥ |tato rāmo mahātejāḥ sugrīva midamabravīt ||6-24-22||||
suvibhaktāni sainyāni śuka eṣa vimucyatām |rāmasya tu vacaḥ śrutvā vānarendro mahābalaḥ ||6-24-23||||
mocayāmāsa tam dūtam śukam rāmasya śāsanāt |mocito rāmavākyena vānaraiśca nipīḍitaḥ ||6-24-24||||
śukaḥ paramasamtrasto rakṣodhipamupāgamat |rāvaṇaḥ prahasanneva śukam vākyamuvāca ha ||6-24-25||||
kimimau te sitau pakṣau lūnapakṣśca dṛśyase |kaccinnānekacittānām teṣām tvam vaśamāgataḥ ||6-24-26||||
tataspa bhayasamvigna stadā rājñābhicoditaḥ |vacanam pratyuvācedam rākṣasādhipamuttamam ||6-24-27||||
sāgarasyottare tīre'bravam te vacanam tathā |yathāsamdeśamakliṣṭam sāntvayan ślakṣṇayā girā ||6-24-28||||
kruddhaisterahamutplutya dṛṣṭamātraḥ plavaṅgamaiḥ |gṛhito'smyapi cārabdho hantum loptum ca muṣṭibhiḥ ||6-24-29||||
na te sambhāṣitum śakyāḥ sampraśno'tra na vidyate |prakṛtyā kopanāstīkṣiṇā vānarā rākṣasādhipa ||6-24-30||||
sa ca hantā virādhasya kabandhasya kharasya ca |sugrīvasahito rāmaḥ sītāyāḥ padamāgataḥ ||6-24-31||||
sa kṛtvā sāgare setum tīrtvā ca lavaṇodadhim |eṣa rakṣāsi nirdhūya dhanvī tiṣṭhati rāghavaḥ ||6-24-32||||
ṛkṣavānarasamghānāmanīkāni sahasraśaḥ |girimeghanikāśānām cādayanti vasundharām ||6-24-33||||
rākṣasānām balaughasya vānarendrabalasya ca |naitayorvidyate samdhirdevadānavayoriva ||6-24-34||||
purā prākāramāyānti kṣipramekataram kuru |sītām vāsmai prayaccāśu yuddham vāpi pradīyatām ||6-24-35||||
śukasya vacanam śrutvā rāvaṇo vākya mabravīt |roṣasamraktanayano nirdahanniva cakṣuṣā ||6-24-36||||
yadi mām pratiyudhyeran devagandharvadānavāḥ |naiva sītām pradāsyāmi sarvalokabhayādapi ||6-24-37||||
kadā samabhidhānanti māmakā rāghavam śarāḥ |vasante puṣpitam mattā bhramarā iva pādapam ||6-24-38||||
kadā śoṇitadigdhāṅgam dīpaiḥ kārmukavicyutaiḥ |śarairādīpayiṣyāmi ulkābhiriva kuñjaram ||6-24-39||||
taccāsya balamādāsye balena mahatā vṛtaḥ |jyotiṣāmiva sarveṣām prabhāmudyandivākaraḥ ||6-24-40||||
sāgarasyeva me vego mārutasyeva me balam |na ca dāśarathirveda tena mām yoddhumiccati ||6-24-41||||
na me tūṇīśayān bāṇān saniṣāniva pannagān |rāmaḥ paśyati samgrāme tena mām yoddhumiccati ||6-24-42||||
na jānāti purā vīryam mama yuddhe sa rāghavaḥ |mama cāpamayīm vīṇām śarakoṇaiḥ pravāditām ||6-24-43||||
jyāśabadatumulām ghorāmārtagītamahāsvanām |nārācatalasamnādām tām mamāhitavāhinīm ||6-24-44||||
avagāhya maharaṅgam vādayiṣyāntagan raṇe |na vāsavenāpi sa hasracakṣuṣā |yuddhe'smi śakyo varuṇena vāsvayam |yameva vā dharṣayitum śarāgninā |mahāhave vaiśravaṇena vā svayam ||6-24-45||
tad vacaḥ pathyam aklībam sāraṇena abhibhāṣitam |niśamya rāvaṇo rājā pratyabhāṣata sāraṇam ||6-26-1||||
yadi mām abhiyunjīran deva gandharva dānavāḥ |na eva sītām pradāsyāmi sarva loka bhayād api ||6-26-2||||
tvam tu saumya paritrasto haribhir nirjito bhṛśam |pratipradānam adya eva sītāyāḥ sādhu manyase ||6-26-3||||
ko hi nāma sapatno mām samare jetum arhati |iti uktvā paruṣam vākyam rāvaṇo rākṣasa adhipaḥ ||6-26-4||||
āruroha tataḥ śrīmān prāsādam hima pāṇḍuram |bahu tāla samutsedham rāvaṇo atha didṛkṣayā ||6-26-5||||
tābhyām carābhyām sahito rāvaṇaḥ krodha mūrcitaḥ |paśyamānaḥ samudram ca parvatāmaḥ ca vanāni ca ||6-26-6||||
dadarśa pṛthivī deśam susampūrṇam plavam gamaiḥ |tad apāram asamkhyeyam vānarāṇām mahad balam ||6-26-7||||
ālokya rāvaṇo rājā paripapracca sāraṇam |eṣām vānara mukhyānām ke śūrāḥ ke mahābalāḥ ||6-26-8||||
ke pūrvam abhivartante mahāutsāhāḥ samantataḥ |keṣām śṛṇoti sugrīvaḥ ke vā yūthapa yūthapāḥ ||6-26-9||||
sāraṇa ācakṣva me sarvam ke pradhānāḥ plavam gamāḥ |sāraṇo rākṣasa indrasya vacanam paripṛccataḥ ||6-26-10||||
ācacakṣe atha mukhyajño mukhyāms tāms tu vana okasaḥ |eṣa yo abhimukho laṃkām nardams tiṣṭhati vānaraḥ ||6-26-11||||
yūthapānām sahasrāṇām śatena parivāritaḥ |yasya ghoṣeṇa mahatā saprākārā satoraṇā ||6-26-12||||
laṃkā pravepate sarvā saśaila vana kānanā |sarva śākhā mṛga indrasya sugrīvasya mahātmanaḥ ||6-26-13||||
bala agre tiṣṭhate vīro nīlo nāma eṣa yūthapaḥ |bāhū pragṛhya yaḥ padbhyām mahīm gaccati vīryavān ||6-26-14||||
laṃkām abhimukhaḥ kopād abhīkṣṇam ca vijṛmbhate |giri śṛnga pratīkāśaḥ padma kinjalka samnibhaḥ ||6-26-15||||
sphoṭayati abhisamrabdho lāngūlam ca punaḥ punaḥ |yasya lāngūla śabdena svananti iva diśo daśa ||6-26-16||||
eṣa vānara rājena surgrīveṇa abhiṣecitaḥ |yauvarājye angado nāma tvām āhvayati samyuge ||6-26-17||||
vālinaḥ sadṛśaḥ putraḥ sugrīvasya sadā priyaḥ |rāghavārthe parākrāntaḥ śakrārthe varuṇo yathā ||6-26-18||||
etasya sā matiḥ sarvā yaddṛṣṭā janakātmajā |hanūmatā vegavatā rāghavasya hitaiṣiṇā ||6-26-19||||
bahūni vānarendrāṇāmeṣa yūthāni vīryavān |parigṛhyābhiyāti tvām svenānīkena marditum ||6-26-20||||
anuvālisutasyāpi balena mahatā vṛtaḥ |vīrastiṣṭhati samgrāme setuheturayam nalaḥ ||6-26-21||||
ye tu viṣṭabhya gātrāṇi kṣveḍayanti nadanti ca |utthāya ca vijṛmbhante krodhena hari pumgavāḥ ||6-26-22||||
ete duṣprasahā ghorāḥ caṇḍāḥ caṇḍa parākramāḥ |aṣṭau śata sahasrāṇi daśa koṭi śatāni ca ||6-26-23||||
ya enam anugaccanti vīrāḥ candana vāsinaḥ |eṣa āśamsate laṃkām svena anīkena marditum ||6-26-24||||
śveto rajata samkāśaḥ sabalo bhīma vikramaḥ |buddhimān vānaraḥ śūras triṣu lokeṣu viśrutaḥ ||6-26-25||||
tūrṇam sugrīvam āgamya punar gaccati vānaraḥ |vibhajan vānarīm senām anīkāni praharṣayan ||6-26-26||||
yaḥ purā gomatī tīre ramyam paryeti parvatam |nāmnā samkocano nāma nānā naga yuto giriḥ ||6-26-27||||
tatra rājyam praśāsti eṣa kumudo nāma yūthapaḥ |yo asau śata sahasrāṇām sahasram parikarṣati ||6-26-28||||
yasya vālā bahu vyāmā dīrgha lāngūlam āśritāḥ |tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghora karmaṇaḥ ||6-26-29||||
adīno roṣaṇaḥ caṇḍaḥ samgrāmam abhikānkṣati |eṣa eva āśamsate laṃkām svena anīkena marditum ||6-26-30||||
yas tv eṣa simha samkāśaḥ kapilo dīrgha kesaraḥ |nibhṛtaḥ prekṣate laṃkām didhakṣann iva cakṣuṣā ||6-26-31||||
vindhyam kṛṣṇa girim sahyam parvatam ca sudarśanam |rājan satatam adhyāste rambho nāma eṣa yūthapaḥ ||6-26-32||||
śatam śata sahasrāṇām trimśac ca hari yūthapāḥ |yam yāntam vānarā ghorāścaṇḍāścaṇḍparākramāḥ ||6-26-33||||
parivārya anugaccanti laṃkām marditum ojasā |yas tu karṇau vivṛṇute jṛmbhate ca punaḥ punaḥ ||6-26-34||||
na ca samvijate mṛtyor na ca yūthād vidhāvati |prakampate ca roṣena tiryakca punarīkṣate ||6-26-35||||
paśyan lāṅgūlamapi ca ksveḍatyeṣa mahābalaḥ |mahābalo vīta bhayo ramyam sālveya parvatam ||6-26-36||||
rājan satatam adhyāste śarabho nāma yūthapaḥ |etasya balinaḥ sarve vihārā nāma yūthapāḥ ||6-26-37||||
rājan śata sahasrāṇi catvārimśat tathaiva ca |yas tu megha iva ākāśam mahān āvṛtya tiṣṭhati ||6-26-38||||
madhye vānara vīrāṇām surāṇām iva vāsavaḥ |bherīṇām iva samnādo yasya eṣa śrūyate mahān ||6-26-39||||
ghoraḥ śākhā mṛga indrāṇām samgrāmam abhikānkṣatām |eṣa parvatam adhyāste pāriyātram anuttamam ||6-26-40||||
yuddhe duṣprasaho nityam panaso nāma yūthapaḥ |enam śata sahasrāṇām śata ardham paryupāsate ||6-26-41||||
yūthapā yūthapa śreṣṭham yeṣām yūthāni bhāgaśaḥ |yas tu bhīmām pravalgantīm camūm tiṣṭhati śobhayan ||6-26-42||||
sthitām tīre samudrasya dvitīya iva sāgaraḥ |eṣa dardara samkāśo vinato nāma yūthapaḥ ||6-26-43||||
pibamaḥ carati parṇāśām nadīnām uttamām nadīm |ṣaṣṭiḥ śata sahasrāṇi balam asya plavam gamāḥ ||6-26-44||||
tvām āhvayati yuddhāya krathano nāma yūthapaḥ |vikrāntā balavantaśca yathā yūthāni bhāgaśaḥ ||6-26-45||||
yas tu gairika varṇa ābham vapuḥ puṣyati vānaraḥ |avamatya sadā sarvānvānarān baladarpitaḥ ||6-26-46||||
gavayo nāma tejasvī tvām krodhād abhivartate |enam śata sahasrāṇi saptatiḥ paryupāsate |eṣa āśamsate laṃkām svena anīkena marditum ||6-26-47||||
ete duṣprasahā ghorā balinaḥ kāma rūpiṇaḥ |yūthapā yūthapa śreṣṭhā yeṣām samkhyā na vidyate ||6-26-48||
tāmstu te samprakṣyāmi prekṣamāṇasya yūthapān |rāghava arthe parākrāntā ye na rakṣanti jīvitam ||6-27-1||||
snigdhā yasya bahu śyāmā bālā lāngūlam āśritāḥ |tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghora karmaṇaḥ ||6-27-2||||
pragṛhītāḥ prakāśante sūryasya iva marīcayaḥ |pṛthivyām ca anukṛṣyante haro nāma eṣa yūthapaḥ ||6-27-3||||
yam pṛṣṭhato anugaccanti śataśo atha sahasraśaḥ |vṛkṣānudyamya sahasā laṅkā rohaṇatatparāḥ ||6-27-4||||
yūthapā harirājasya kimkarāḥ samupasthitāḥ |nīlān iva mahāmeghāms tiṣṭhato yāms tu paśyasi ||6-27-5||||
asitān jana samkāśān yuddhe satya parākramān |asamkhyeyān anirdeśyān param pāram iva udadheḥ ||6-27-6||||
parvateṣu ca ye kecid viṣameṣu nadīṣu ca |ete tvām abhivartante rājann ṛṣkāḥ sudāruṇāḥ ||6-27-7||||
eṣām madhye sthito rājan bhīma akṣo bhīma darśanaḥ |parjanya iva jīmūtaiḥ samantāt parivāritaḥ ||6-27-8||||
ṛkṣavantam giri śreṣṭham adhyāste narmadām piban |sarva ṛkṣāṇām adhipatir dhūmro nāma eṣa yūthapaḥ ||6-27-9||||
yavīyān asya tu bhrātā paśya enam parvata upamambhrātrā samāno rūpeṇa viśiṣṭas tu parākrame ||6-27-10||||
sa eṣa jāmbavān nāma mahāyūthapa yūthapaḥ |praśānto guru vartī ca samprahāreṣv amarṣaṇaḥ ||6-27-11||||
etena sāhyam sumahat kṛtam śakrasya dhīmatā |deva asure jāmbavatā labdhāḥ ca bahavo varāḥ ||6-27-12||||
āruhya parvata agrebhyo mahāabhra vipulāḥ śilāḥ |muncanti vipula ākārā na mṛtyor udvijanti ca ||6-27-13||||
rākṣasānām ca sadṛśāḥ piśācānām ca romaśāḥ |etasya sainye bahavo vicaranti agni tejasaḥ ||6-27-14||||
yam tv enam abhisamrabdham plavamānam iva sthitam |prekṣante vānarāḥ sarve sthitam yūthapa yūthapam ||6-27-15||||
eṣa rājan sahasra akṣam paryupāste hari īśvaraḥ |balena bala sampanno rambho nāma eṣa yūthapaḥ ||6-27-16||||
yaḥ sthitam yojane śailam gaccan pārśvena sevate |ūrdhvam tathaiva kāyena gataḥ prāpnoti yojanam ||6-27-17||||
yasmān na paramam rūpam catuṣpādeṣu vidyate |śrutaḥ samnādano nāma vānarāṇām pitāmahaḥ ||6-27-18||||
yena yuddham tadā dattam raṇe śakrasya dhīmatā |parājayaḥ ca na prāptaḥ so ayam yūthapa yūthapaḥ ||6-27-19||||
yasya vikramamāṇasya śakrasya iva parākramaḥ |eṣa gandharva kanyāyām utpannaḥ kṛṣṇa vartmanā ||6-27-20||||
tatra devāsure yuddhe sāhyārtham tridivaukasām |yatra vaiśravaṇo rājā jambūmupaniṣevate ||6-27-21||||
yo rājā parvata indrāṇām bahu kimnara sevinām |vihāra sukhado nityam bhrātus te rākṣasa adhipa ||6-27-22||||
tatra eṣa vasati śrīmān balavān vānara ṛṣabhaḥ |yuddheṣv akatthano nityam krathano nāma yūthapaḥ ||6-27-23||||
vṛtaḥ koṭi sahasreṇa harīṇām samavasthitaḥ |eṣaivāśamsate laṅkām svenānīkena marditum ||6-27-24||||
yo gaṅgāmanuparyeti trāsayan gajayūthapān |hastinām vānarāṇām ca pūrvavairamanusmaran ||6-27-25||||
eṣa yūthapatirnetā garjan giriguhāśayaḥ |gajān rodhayate vanyānārujamśca mahīruhān ||6-27-26||||
harīṇām vāhinī mukhyo nadīm haimavatīm anu |uśīra bījam āśritya parvatam mandara upamam ||6-27-27||||
ramate vānara śreṣṭho divi śakra iva svayam |enam śata sahasrāṇām sahasram abhivartate ||6-27-28||||
vīryavikramadṛptānām nardatām bāhuśālinām |sa eṣa netā nhaiteṣām vānarāṇām mahātmanam ||6-27-29||||
sa eṣa durmarṣaṇo rājan pramāthī nāma yūthapaḥ |vātena iva uddhatam megham yam enam anupaśyasi ||6-27-30||||
anīkamapi samrabdham vānarāṇām tarasvinām |uddhūtamaruṇābhāsam pavanena samantataḥ ||6-27-31||||
vivartamānam bahuśo yatra etad bahulam rajaḥ |ete asita mukhā ghorā go lāngūlā mahābalāḥ ||6-27-32||||
śatam śata sahasrāṇi dṛṣṭvā vai setu bandhanam |go lāngūlam mahāvegam gava akṣam nāma yūthapam ||6-27-33||||
parivārya abhivartante laṃkām marditum ojasā |bhramara ācaritā yatra sarva kāma phala drumāḥ ||6-27-34||||
yam sūrya tulya varṇa ābham anuparyeti parvatam |yasya bhāsā sadā bhānti tad varṇā mṛga pakṣiṇaḥ ||6-27-35||||
yasya prastham mahātmāno na tyajanti maharṣayaḥ |sarvakāmaphalā vṛkṣāḥ sarve phalasamanvitāḥ ||6-27-36||||
madhūni ca mahārhāṇi yasmin parvatasattame |tatra eṣa ramate rājan ramye kāncana parvate ||6-27-37||||
mukhyo vānara mukhyānām kesarī nāma yūthapaḥ |ṣaṣṭir giri sahasrāṇām ramyāḥ kāncana parvatāḥ ||6-27-38||||
teṣām madhye giri varas tvam iva anagha rakṣasām |tatra ete kapilāḥ śvetās tāmra āsyā madhu pingalāḥ ||6-27-39||||
nivasanti uttama girau tīkṣṇa damṣṭrā nakha āyudhāḥ |simha iva catur damṣṭrā vyāghrā iva durāsadāḥ ||6-27-40||||
sarve vaiśvanara samā jvalita āśī viṣa upamāḥ |sudīrgha ancita lāngūlā matta mātamga samnibhāḥ ||6-27-41||||
mahāparvata samkāśā mahājīmūta nisvanāḥ |vṛttapiṅgalanetrā hi mahābhīmagatisvanāḥ ||6-27-42||||
mardayantīva te sarve tasthurlaṅkām samīkṣya te |eṣa caiṣāmadhipatirmadhye tiṣṭhati vīryavān ||6-27-43||||
jayārthī nityamādityamupatiṣṭhati buddhimān |nāmnā pṛthivyām vikhyāto rājan śata balī iti yaḥ ||6-27-44||||
eṣa eva āśamsate laṃkām svena anīkena marditum |vikrānto balavān śūraḥ pauruṣe sve vyavasthitaḥ ||6-27-45||||
rāmapriyārtham prāṇānām dayām na kurute hariḥ |gajo gava akṣo gavayo nalo nīlaḥ ca vānaraḥ |eka eka eva yūthānām koṭibhir daśabhir vṛtaḥ ||6-27-46||||
tathā anye vānara śreṣṭhā vindhya parvata vāsinaḥ |na śakyante bahutvāt tu samkhyātum laghu vikramāḥ ||6-27-47||||
sarve mahārāja mahāprabhāvāḥ |sarve mahāśaila nikāśa kāyāḥ |sarve samarthāḥ pṛthivīm kṣaṇena |kartum pravidhvasta vikīrṇa śailām ||6-27-48||
sāraṇasya vacaḥ śrutvā rāvaṇam rākṣasa adhipam |balam ālokayan sarvam śuko vākyam atha abravīt ||6-28-1||||
sthitān paśyasi yān etān mattān iva mahādvipān |nyagrodhān iva gāngeyān sālān haimavatīn iva ||6-28-2||||
ete duṣprasahā rājan balinaḥ kāma rūpiṇaḥ |daitya dānava samkāśā yuddhe deva parākramāḥ ||6-28-3||||
eṣām koṭi sahasrāṇi nava panca ca sapta ca |tathā śankha sahasrāṇi tathā vṛnda śatāni ca ||6-28-4||||
ete sugrīva sacivāḥ kiṣkindhā nilayāḥ sadā |harayo deva gandharvair utpannāḥ kāma rūpiṇaḥ ||6-28-5||||
yau tau paśyasi tiṣṭhantau kumārau deva rūpiṇau |maindaḥ ca dvividaḥ ca ubhau tābhyām na asti samo yudhi ||6-28-6||||
brahmaṇā samanujñātāv amṛta prāśināv ubhau |āśamsete yudhā laṃkām etau marditum ojasā ||6-28-7||||
yam tu paśyasi tiṣṭhantam prabhinnam iva kunjaram |yo balāt kṣobhayet kruddhaḥ samudram api vānaraḥ ||6-28-8||||
eṣo abhigantā laṃkāyā vaidehyās tava ca prabho |enam paśya purā dṛṣṭam vānaram punar āgatam ||6-28-9||||
jyeṣṭhaḥ kesariṇaḥ putro vāta ātmaja iti śrutaḥ |hanūmān iti vikhyāto langhito yena sāgaraḥ ||6-28-10||||
kāma rūpī hari śreṣṭho bala rūpa samanvitaḥ |anivārya gatiḥ caiva yathā satatagaḥ prabhuḥ ||6-28-11||||
udyantam bhāskaram dṛṣṭvā bālaḥ kila pipāsitaḥ |triyojana sahasram tu adhvānam avatīrya hi ||6-28-12||||
ādityam āhariṣyāmi na me kṣut pratiyāsyati |iti samcintya manasā purā eṣa bala darpitaḥ ||6-28-13||||
anādhṛṣyatamam devam api deva ṛṣi dānavaiḥ |anāsādya eva patito bhāskara udayane girau ||6-28-14||||
patitasya kaper asya hanur ekā śilā tale |kimcid bhinnā dṛḍha hanor hanūmān eṣa tena vai ||6-28-15||||
satyam āgama yogena mama eṣa vidito hariḥ |na asya śakyam balam rūpam prabhāvo vā anubhāṣitum ||6-28-16||||
eṣa āśamsate laṃkām eko marditum ojasā |yeva jājvalyate'sau vai dhūmaketustavādya vai ||6-28-17||||
laṃkāyām nihitaścāpi katham vismarase kasim |yaḥ ca eṣo anantaraḥ śūraḥ śyāmaḥ padma nibha īkṣaṇaḥ ||6-28-18||||
ikṣvākūṇām atiratho loke vikhyāta pauruṣaḥ |yasmin na calate dharmo yo dharmam na ativartate ||6-28-19||||
yo brāhmam astram vedāmaḥ ca veda vedavidām varaḥ |yo bhindyād gaganam bāṇaiḥ parvatāmaḥ ca api dārayet ||6-28-20||||
yasya mṛtyor iva krodhaḥ śakrasya iva parākramaḥ |yasya bhāryā jansthānātsītā cāpi hṛtā tvayā ||6-28-21||||
sa eṣa rāmas tvām yoddhum rājan samabhivartate |yaḥ ca eṣa dakṣiṇe pārśve śuddha jāmbū nada prabhaḥ ||6-28-22||||
viśāla vakṣās tāmra akṣo nīla kuncita mūrdhajaḥ |eṣo asya lakṣmaṇo nāma bhrātā prāṇa samaḥ priyaḥ ||6-28-23||||
naye yuddhe ca kuśalaḥ sarva śāstrabhṛtām varaḥ |amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimān balī ||6-28-24||||
rāmasya dakṣiṇo bāhur nityam prāṇo bahiḥ caraḥ |na hi eṣa rāghavasya arthe jīvitam parirakṣati ||6-28-25||||
eṣa eva āśamsate yuddhe nihantum sarva rākṣasān |yas tu savyam asau pakṣam rāmasya āśritya tiṣṭhati ||6-28-26||||
rakṣo gaṇa parikṣipto rājā hi eṣa vibhīṣaṇaḥ |śrīmatā rāja rājena laṃkāyām abhiṣecitaḥ ||6-28-27||||
tvām eva pratisamrabdho yuddhāya eṣo abhivartate |yam tu paśyasi tiṣṭhantam madhye girim iva acalam ||6-28-28||||
sarva śākhā mṛga indrāṇām bhartāram aparājitam |tejasā yaśasā buddhyā jñānena abhijanena ca ||6-28-29||||
yaḥ kapīn ati babhrāja himavān iva parvatān |kiṣkindhām yaḥ samadhyāste guhām sagahana drumām ||6-28-30||||
durgām parvata durgasthām pradhānaiḥ saha yūthapaiḥ |yasya eṣā kāncanī mālā śobhate śata puṣkarā ||6-28-31||||
kāntā deva manuṣyāṇām yasyām lakṣmīḥ pratiṣṭhitā |etām ca mālām tārām ca kapi rājyam ca śāśvatam ||6-28-32||||
sugrīvo vālinam hatvā rāmeṇa pratipāditaḥ |śatam śatasahasrāṇām koṭimāhurmanīṣiṇaḥ ||6-28-33||||
śatam koṭisahasrāṇām śaṅkurityabhidhīyate |śatam śaṅkusahasrāṇām mahāśaṅkuriti smṛtaḥ ||6-28-34||||
mahāśaṅkysahasrāṇām śatam vṛndamihocyate |śatam nṛndasahasrāṇām mahāvṛndamiti smṛtam ||6-28-35||||
mahāvṛndasahasrāṇām śatam padmamihocyate |śatam padmasahasrāṇām mahāpadmamiti smṛtam ||6-28-36||||
mahāpadmasahasrāṇām śatam kharvamihocyate |śatam kharvasahasrāṇām mahākharvamiti smṛtam ||6-28-37||||
mahākharvasahasrāṇām samudramabhidhīyate |śatam samudrasāhasramogha ityabhidhīyate ||6-28-38||||
śatamoghasahasrāṇām mahaugha iti viśrutaḥ |evam koṭi sahasreṇa śankūnām ca śatena ca ||6-28-39||||
mahāśaṅkusahasreṇa tathā vṛndaśatena ca |mahāvṛndasahasreṇa tathā padmaśatena ca ||6-28-40||||
mahāpadmasahasreṇa tathā kharvaśatena ca |samudreṇa ca tenaiva mahughena tathaiva ca ||6-28-41||||
eṣa koṭimahaughena samudrasadṛśena ca |vibhīṣaṇena vīreṇa sacivaiḥ parivāritaḥ ||6-28-42||||
sugrīvo vānara indras tvām yuddha artham abhivartate |mahābalavṛto nityam mahābalaparākramaḥ ||6-28-43||||
imām mahārāja samīkṣya vāhinīm |upasthitām prajvalita graha upamām |tataḥ prayatnaḥ paramo vidhīyatām |yathā jayaḥ syān na paraiḥ parājayaḥ ||6-28-44||
śukena tu samākhyātāms tān dṛṣṭvā hari yūthapān |lakṣmaṇam ca mahāvīryam bhujam rāmasya dakṣiṇam ||6-29-1||||
samīpastham ca rāmasya bhrātaram svam vibhīṣaṇam |sarva vānara rājam ca sugrīvam bhīma vikramam ||6-29-2||||
aṅgadam cāpi balinam vajrahastātmajātmajam |hanūmantam ca vikrāntam jāmbavantam ca durjayam ||6-29-3||||
suṣeṇam kumudam nīlam nalam ca plavagarṣabham |gajam gavākṣam śarabham vaindam ca dvividam tathā ||6-29-4||||
kimcid āvigna hṛdayo jāta krodhaḥ ca rāvaṇaḥ |bhartsayām āsa tau vīrau kathā ante śuka sāraṇau ||6-29-5||||
adho mukhau tau praṇatāv abravīt śuka sāraṇau |roṣa gadgadayā vācā samrabdhaḥ paruṣam vacaḥ ||6-29-6||||
na tāvat sadṛśam nāma sacivair upajīvibhiḥ |vipriyam nṛpater vaktum nigraha pragrahe vibhoḥ ||6-29-7||||
ripūṇām pratikūlānām yuddha artham abhivartatām |ubhābhyām sadṛśam nāma vaktum aprastave stavam ||6-29-8||||
ācāryā guravo vṛddhā vṛthā vām paryupāsitāḥ |sāram yad rāja śāstrāṇām anujīvyam na gṛhyate ||6-29-9||||
gṛhīto vā na vijñāto bhāro jñānasya vā ucyate |īdṛśaiḥ sacivair yukto mūrkhair diṣṭyā dharāmi aham ||6-29-10||||
kim nu mṛtyor bhayam na asti mām vaktum paruṣam vacaḥ |yasya me śāsato jihvā prayaccati śubha aśubham ||6-29-11||||
api eva dahanam spṛṣṭvā vane tiṣṭhanti pādapāḥ |rāja doṣa parāmṛṣṭās tiṣṭhante na aparādhinaḥ ||6-29-12||||
hanyām aham imau pāpau śatru pakṣa praśamsakau |yadi pūrva upakārair me na krodho mṛdutām vrajet ||6-29-13||||
apadhvamsata gaccadhvam samnikarṣād ito mama |na hi vām hantum iccāmi smarann upakṛtāni vām ||6-29-14||||
hatāv eva kṛtaghnau tau mayi sneha parān mukhau |evam uktau tu savrīḍau tāv ubhau śuka sāraṇau ||6-29-15||||
rāvaṇam jaya śabdena pratinandya abhinihsṛtau |abravīt sa daśagrīvaḥ samīpastham mahāudaram ||6-29-16||||
upasthāpaya śīghram me cārān nīti viśāradān |mahodarastathoktastu śīghramājñāpayaccarān ||6-29-17||||
tataścārāḥ samtvaritāḥ prāptāḥ pārthivaśāsanāt |upasthithāḥ prāñjalayo vardhayitvā jayāśiṣaḥ ||6-29-18||||
tān abravīt tato vākyam rāvaṇo rākṣasa adhipaḥ ||6-29-19||||
cārān pratyayikān śūrān bhaktān vigata sādhvasān |ito gaccata rāmasya vyavasāyam parīkṣatha ||6-29-20||||
mantreṣv abhyantarā ye asya prītyā tena samāgatāḥ |katham svapiti jāgarti kim anyac ca kariṣyati ||6-29-21||||
vijñāya nipuṇam sarvam āgantavyam aśeṣataḥ |cāreṇa viditaḥ śatruḥ paṇḍitair vasudhā adhipaiḥ ||6-29-22||||
yuddhe svalpena yatnena samāsādya nirasyate |cārās tu te tathā iti uktvā prahṛṣṭā rākṣasa īśvaram ||6-29-23||||
śārdūlamagrataḥ kṛtvā tataścakruḥ pradakṣiṇam |tatastam tu mahātmānam cārā rākṣasasattamam ||6-29-24||||
kṛtvā pradakṣiṇam jagmur yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ |te suvelasya śailasya samīpe rāma lakṣmaṇau ||6-29-25||||
praccannā dadṛśur gatvā sasugrīva vibhīṣaṇau |prekṣamāṇāścamūm tām ca babhūvurbhayavihvalāḥ ||6-29-26||||
te tu dharma ātmanā dṛṣṭā rākṣasa indreṇa rākṣasāḥ |vibhīṣaṇena tatrasthā nigṛhītā yadṛccayā ||6-29-27||||
śārdūlo grāhitastvekaḥ pāpo'yamiti rākṣasaḥ |mokṣitaḥ so'pi rāmeṇa vadhyamānaḥ plavaṅgamaiḥ ||6-29-28||||
anṛśamsena rāmeṇa mokṣitā rākṣasāḥ sare |vānarair arditās te tu vikrāntair laghu vikramaiḥ ||6-29-29||||
punar laṃkām anuprāptāḥ śvasanto naṣṭa cetasaḥ |tato daśagrīvam upasthitās te |cārā bahir nitya carā niśā carāḥ |gireḥ suvelasya samīpa vāsinam |nyavedayan bhīma balam mahābalāḥ ||6-29-30||
tatastamakṣobhya balam laṃkā adhipataye carāḥ |suvele rāghavam śaile niviṣṭam pratyavedayan ||6-30-1||||
cārāṇām rāvaṇaḥ śrutvā prāptam rāmam mahābalam |jāta udvego abhavat kimcit śārdūlam vākyam abravīt ||6-30-2||||
ayathāvac ca te varṇo dīnaḥ ca asi niśā cara |na asi kaccid amitrāṇām kruddhānām vaśam āgataḥ ||6-30-3||||
iti tena anuśiṣṭas tu vācam mandam udīrayat |tadā rākṣasa śārdūlam śārdūlo bhaya vihvalaḥ ||6-30-4||||
na te cārayitum śakyā rājan vānara pumgavāḥ |vikrāntā balavantaḥ ca rāghaveṇa ca rakṣitāḥ ||6-30-5||||
na api sambhāṣitum śakyāḥ sampraśno atra na labhyate |sarvato rakṣyate panthā vānaraiḥ parvata upamaiḥ ||6-30-6||||
praviṣṭa mātre jñāto aham bale tasminn acārite |balād gṛhīto bahubhir bahudhā asmi vidāritaḥ ||6-30-7||||
jānubhir muṣṭibhir dantais talaiḥ ca abhihato bhṛśam |pariṇīto asmi haribhir balavadbhir amarṣaṇaiḥ ||6-30-8||||
pariṇīya ca sarvatra nīto aham rāma samsadam |rudhira ādigdha sarva ango vihvalaḥ calita indriyaḥ ||6-30-9||||
haribhir vadhyamānaḥ ca yācamānaḥ kṛta anjaliḥ |rāghaveṇa paritrāto jīvāmi ha yadṛccayā ||6-30-10||||
eṣa śailaiḥ śilābhiḥ ca pūrayitvā mahāarṇavam |dvāram āśritya laṃkāyā rāmas tiṣṭhati sāyudhaḥ ||6-30-11||||
garuḍa vyūham āsthāya sarvato haribhir vṛtaḥ |mām visṛjya mahātejā laṃkām eva abhivartate ||6-30-12||||
purā prākāram āyāti kṣipram ekataram kuru |sītām ca asmai prayacca āśu suyuddham vā pradīyatām ||6-30-13||||
manasā samtatāpa atha tat śrutvā rākṣasa adhipaḥ |śārdūlasya mahad vākyam atha uvāca sa rāvaṇaḥ ||6-30-14||||
yadi mām pratiyudhyeran deva gandharva dānavāḥ |na eva sītām pradāsyāmi sarva loka bhayād api ||6-30-15||||
evam uktvā mahātejā rāvaṇaḥ punar abravīt |cāritā bhavatā senā ke atra śūrāḥ plavam gamāḥ ||6-30-16||||
kīdṛśāḥ kim prabhāvāḥ ca vānarā ye durāsadāḥ |kasya putrāḥ ca pautrāḥ ca tattvam ākhyāhi rākṣasa ||6-30-17||||
tathātra pratipatsyāmi jñātvā teṣām bala abalam |avaśyam bala samkhyānam kartavyam yuddham iccatā ||6-30-18||||
atha evam uktaḥ śārdūlo rāvaṇena uttamaḥ caraḥ |idam vacanam ārebhe vaktum rāvaṇa samnidhau ||6-30-19||||
atha ṛkṣa rajasaḥ putro yudhi rājan sudurjayaḥ |gadgadasya atha putro atra jāmbavān iti viśrutaḥ ||6-30-20||||
gadgadasya eva putro anyo guru putraḥ śata kratoḥ |kadanam yasya putreṇa kṛtam ekena rakṣasām ||6-30-21||||
suṣeṇaḥ ca api dharma ātmā putro dharmasya vīryavān |saumyaḥ soma ātmajaḥ ca atra rājan dadhi mukhaḥ kapiḥ ||6-30-22||||
sumukho durmukhaḥ ca atra vega darśī ca vānaraḥ |mṛtyur vānara rūpeṇa nūnam sṛṣṭaḥ svayambhuvā ||6-30-23||||
putro huta vahasya atha nīlaḥ senā patiḥ svayam |anilasya ca putro atra hanūmān iti viśrutaḥ ||6-30-24||||
naptā śakrasya durdharṣo balavān angado yuvā |maindaḥ ca dvividaḥ ca ubhau balināv aśvi sambhavau ||6-30-25||||
putrā vaivasvatasya atra panca kāla antaka upamāḥ |gajo gava akṣo gavayaḥ śarabho gandha mādanaḥ ||6-30-26||||
daśa vānarakoṭyaśca śūrāṇām yuddhakāṅgkṣiṇām |śrīmatām devaputrāṇām śeṣam nākhyātumutsahe ||6-30-27||||
putro daśarathasyeṣa simhasamhanano yuvā |dūṣaṇo nihato yena kharaśca triśirāstathā ||6-30-28||||
nāsti rāmasya sadṛśo vikrame bhuvi kaścana |virādho nihato yena kabandhaścāntakopamaḥ ||6-30-29||||
vaktum na śakto rāmasya guṇān kaścinnaraḥ kṣitau |janasthānagatā yena tāvanto rākṣasā hatāḥ ||6-30-30||||
lakṣmaṇaścātra dharmātmā mātaṅgavāmivarṣabhaḥ |yasya bāṇapatham prāpya va jīvedapi vāsavaḥ ||6-30-31||||
śveto jyotir mukhaḥ ca atra bhāskarasya ātma sambhavau |varuṇasya ca putro atha hema kūṭaḥ plavam gamaḥ ||6-30-32||||
viśva karma suto vīro nalaḥ plavaga sattamaḥ |vikrānto vegavān atra vasu putraḥ sudurdharaḥ ||6-30-33||||
rākṣasānām variṣṭhaḥ ca tava bhrātā vibhīṣaṇaḥ |parigṛhya purīm laṃkām rāghavasya hite rataḥ||6-30-34||||
iti sarvam samākhyātam tava idam vānaram balam |suvele adhiṣṭhitam śaile śeṣa kārye bhavān gatiḥ ||6-30-35||
tatastamakṣobhya balam laṃkā adhipataye carāḥ |suvele rāghavam śaile niviṣṭam pratyavedayan ||6-30-1||||
cārāṇām rāvaṇaḥ śrutvā prāptam rāmam mahābalam |jāta udvego abhavat kimcit śārdūlam vākyam abravīt ||6-30-2||||
ayathāvac ca te varṇo dīnaḥ ca asi niśā cara |na asi kaccid amitrāṇām kruddhānām vaśam āgataḥ ||6-30-3||||
iti tena anuśiṣṭas tu vācam mandam udīrayat |tadā rākṣasa śārdūlam śārdūlo bhaya vihvalaḥ ||6-30-4||||
na te cārayitum śakyā rājan vānara pumgavāḥ |vikrāntā balavantaḥ ca rāghaveṇa ca rakṣitāḥ ||6-30-5||||
na api sambhāṣitum śakyāḥ sampraśno atra na labhyate |sarvato rakṣyate panthā vānaraiḥ parvata upamaiḥ ||6-30-6||||
praviṣṭa mātre jñāto aham bale tasminn acārite |balād gṛhīto bahubhir bahudhā asmi vidāritaḥ ||6-30-7||||
jānubhir muṣṭibhir dantais talaiḥ ca abhihato bhṛśam |pariṇīto asmi haribhir balavadbhir amarṣaṇaiḥ ||6-30-8||||
pariṇīya ca sarvatra nīto aham rāma samsadam |rudhira ādigdha sarva ango vihvalaḥ calita indriyaḥ ||6-30-9||||
haribhir vadhyamānaḥ ca yācamānaḥ kṛta anjaliḥ |rāghaveṇa paritrāto jīvāmi ha yadṛccayā ||6-30-10||||
eṣa śailaiḥ śilābhiḥ ca pūrayitvā mahāarṇavam |dvāram āśritya laṃkāyā rāmas tiṣṭhati sāyudhaḥ ||6-30-11||||
garuḍa vyūham āsthāya sarvato haribhir vṛtaḥ |mām visṛjya mahātejā laṃkām eva abhivartate ||6-30-12||||
purā prākāram āyāti kṣipram ekataram kuru |sītām ca asmai prayacca āśu suyuddham vā pradīyatām ||6-30-13||||
manasā samtatāpa atha tat śrutvā rākṣasa adhipaḥ |śārdūlasya mahad vākyam atha uvāca sa rāvaṇaḥ ||6-30-14||||
yadi mām pratiyudhyeran deva gandharva dānavāḥ |na eva sītām pradāsyāmi sarva loka bhayād api ||6-30-15||||
evam uktvā mahātejā rāvaṇaḥ punar abravīt |cāritā bhavatā senā ke atra śūrāḥ plavam gamāḥ ||6-30-16||||
kīdṛśāḥ kim prabhāvāḥ ca vānarā ye durāsadāḥ |kasya putrāḥ ca pautrāḥ ca tattvam ākhyāhi rākṣasa ||6-30-17||||
tathātra pratipatsyāmi jñātvā teṣām bala abalam |avaśyam bala samkhyānam kartavyam yuddham iccatā ||6-30-18||||
atha evam uktaḥ śārdūlo rāvaṇena uttamaḥ caraḥ |idam vacanam ārebhe vaktum rāvaṇa samnidhau ||6-30-19||||
atha ṛkṣa rajasaḥ putro yudhi rājan sudurjayaḥ |gadgadasya atha putro atra jāmbavān iti viśrutaḥ ||6-30-20||||
gadgadasya eva putro anyo guru putraḥ śata kratoḥ |kadanam yasya putreṇa kṛtam ekena rakṣasām ||6-30-21||||
suṣeṇaḥ ca api dharma ātmā putro dharmasya vīryavān |saumyaḥ soma ātmajaḥ ca atra rājan dadhi mukhaḥ kapiḥ ||6-30-22||||
sumukho durmukhaḥ ca atra vega darśī ca vānaraḥ |mṛtyur vānara rūpeṇa nūnam sṛṣṭaḥ svayambhuvā ||6-30-23||||
putro huta vahasya atha nīlaḥ senā patiḥ svayam |anilasya ca putro atra hanūmān iti viśrutaḥ ||6-30-24||||
naptā śakrasya durdharṣo balavān angado yuvā |maindaḥ ca dvividaḥ ca ubhau balināv aśvi sambhavau ||6-30-25||||
putrā vaivasvatasya atra panca kāla antaka upamāḥ |gajo gava akṣo gavayaḥ śarabho gandha mādanaḥ ||6-30-26||||
daśa vānarakoṭyaśca śūrāṇām yuddhakāṅgkṣiṇām |śrīmatām devaputrāṇām śeṣam nākhyātumutsahe ||6-30-27||||
putro daśarathasyeṣa simhasamhanano yuvā |dūṣaṇo nihato yena kharaśca triśirāstathā ||6-30-28||||
nāsti rāmasya sadṛśo vikrame bhuvi kaścana |virādho nihato yena kabandhaścāntakopamaḥ ||6-30-29||||
vaktum na śakto rāmasya guṇān kaścinnaraḥ kṣitau |janasthānagatā yena tāvanto rākṣasā hatāḥ ||6-30-30||||
lakṣmaṇaścātra dharmātmā mātaṅgavāmivarṣabhaḥ |yasya bāṇapatham prāpya va jīvedapi vāsavaḥ ||6-30-31||||
śveto jyotir mukhaḥ ca atra bhāskarasya ātma sambhavau |varuṇasya ca putro atha hema kūṭaḥ plavam gamaḥ ||6-30-32||||
viśva karma suto vīro nalaḥ plavaga sattamaḥ |vikrānto vegavān atra vasu putraḥ sudurdharaḥ ||6-30-33||||
rākṣasānām variṣṭhaḥ ca tava bhrātā vibhīṣaṇaḥ |parigṛhya purīm laṃkām rāghavasya hite rataḥ||6-30-34||||
iti sarvam samākhyātam tava idam vānaram balam |suvele adhiṣṭhitam śaile śeṣa kārye bhavān gatiḥ ||6-30-35||
sā sītā tacciro dṛṣṭvā tac ca kārmukam uttamam | |sugrīva pratisaṃsargam ākhyātam ca hanūmatā || 6-32-1
nayane mukha varṇam ca bhartus tat sadṛśam mukham |keśān keśa anta deśam ca tam ca cūḍā maṇim śubham || 6-32-2
etaih sarvair abhijnānair abhijnāya suduhkhitā |vijagarhe atha kaikeyīm krośantī kurarī yathā || 6-32-3||
sakāmā bhava kaikeyi hato ayam kula nandanaḥ |kulam utsāditam sarvam tvayā kalaha śīlayā || 6-32-4||
āryeṇa kim nu kaikeyyāḥ kṛtam rāmeṇa vipriyam |yanmayā cīra vasanas tayā prasthāpito vanam || 6-32-5||
evam uktvā tu vaidehī vepamānā tapasvinī |jagāma jagatīm bālā cinnā tu kadalī yathā || 6-32-6||
sā muhūrtāt samāśvasya pratilabhya ca cetanām |tat śirah samupāghrāya vilalāpa āyata īkṣaṇā || 6-32-7||
hā hatā asmi mahā bāho vīra vratam anuvratā |imām te paścima avasthām gatā asmi vidhavā kṛtā || 6-32-8||
prathamam maraṇam nāryā bhartur vaiguṇyam ucyate |suvṛttaḥ sādhu vṛttāyāḥ samvṛttas tvam mama agrataḥ || 6-32-9||
duhkhād duhkaḥam prapannāyā magnāyāḥ śoka sāgare |yo hi mām udyatas trātum so api tvam vinipātitaḥ || 6-32-10||
sā śvaśrūr mama kausalyā tvayā putreṇa rāghava |vatsena iva yathā dhenur vivatsā vatsalā kṛtā || 6-32-11||
udiṣṭam dīrgham āyus te yair acintya parākrama |anṛtam vacanam teṣām alpa āyur asi rāghava || 6-32-12||
atha vā naśyati prajnā prājnasya api satas tava |pacaty enam tathā kālo bhūtānām prabhavo hyayam || 6-32-13||
adṛṣṭam mṛtyum āpannaḥ kasmāt tvam naya śāstravit |vyasanānām upāyajnaḥ kuśalo hyasi varjane || 6-32-14||
tathā tvam sampariṣvajya raudrayā atinṛśaṃsayā |kāla rātryā mayā āccidya hṛtaḥ kamala locana || 6-32-15||
upaśeṣe mahā bāho mām vihāya tapasvinīm |priyām iva śubhām nārīm pṛthivīm puruṣa ṛṣabha || 6-32-16||
arcitam satatam yatnād gandha mālyair mayā tava |idam te mat priyam vīra dhanuḥ kāncana bhūṣitam || 6-32-17||
pitrā daśarathena tvam śvaśureṇa mama anagha |pūrvaisaḥ ca pitṛbhiḥ sārdham nūnam svarge samāgataḥ || 6-32-18||
divi nakṣatra bhūtas tvam mahat karma kṛtam priyam |puṇyam rāja ṛṣi vaṃśam tvam ātmanaḥ samupekṣase || 6-32-19||
kim mān na prekṣase rājan kim mām na pratibhāṣase |bālām bālena samprāptām bhāryām mām saha cāriṇīm || 6-32-20||
saṃśrutam gṛhṇatā pāṇim cariṣyāmi iti yat tvayā |smara tan mama kākutstha naya mām api duhkhitām || 6-32-21||
kasmān mām apahāya tvam gato gatimatām vara |asmāl lokād amum lokam tyaktvā mām iha duhkhitām || 6-32-22||
kalyāṇair ucitam yat tat pariṣvaktam mayā eva tu |kravya adais tat śarīram te nūnam viparikṛṣyate || 6-32-23||
agniṣtoma ādibhir yajnair iṣṭavān āpta dakṣiṇaiḥ |agni hotreṇa saṃskāram kena tvam tu na lapsyase || 6-32-24||
pravrajyām upapannānām trayāṇām ekam āgatam |pariprakṣyati kausalyā lakṣmaṇam śoka lālasā || 6-32-25||
sa tasyāḥ paripṛccantyā vadham mitra balasya te |tava ca ākhyāsyate nūnam niśāyām rākṣasair vadham || 6-32-26||
sā tvām suptam hatam śrutvā mām ca rakṣo gṛham gatām |hṛdayena vidīrṇena na bhaviṣyati rāghava || 6-32-27||
mama hetoranāryāyā avaghaḥ pārthivātmajaḥ |rāmaḥ sāgamuttīrya vīryavān goṣpade hataḥ || 6-32-28||
aham dāśarathenoḍhā mohātsvakupāṃsanī |āryaputrasya rāmasya bhāryā mṛtyurajāyata || 6-32-29||
mānamāvyām mayā jātim vāritam dānamuttamam |yāhamadyeha śocāmi bhāryā sarvātitherapi || 6-32-30||
sādhu pātaya mām kṣipram rāmasya upari rāvaṇaḥ |samānaya patim patnyā kuru kalyāṇam uttamam || 6-32-31||
śirasā me śirasaḥ ca asya kāyam kāyena yojaya |rāvaṇa anugamiṣyāmi gatim bhartur mahātmanaḥ || 6-32-32||
iti sā duhkha samtaptā vilalāpa āyata īkṣaṇā |bhartuḥ śiro dhanus tatra samīkṣya janaka ātmajā || 6-32-33||
evam lālapyamānāyām sītāyām tatra rākṣasaḥ |abhicakrāma bhartāram anīkasthaḥ kṟta anjaliḥ || 6-32-34||
vijayasva ārya putra iti so abhivādya prasādya ca |nyavedayad anuprāptam prahastam vāhinī patim || 6-32-35||
amātyaiḥ sa hitaḥ sarvaiḥ prahastastvāmupasthitaḥ |tena darśanakāmena aham prasthāpitaḥ prabho || 6-32-36||
mānamasti mahārā ja rājabhāvāt kṣamānvita |kiṃcid ātyayikam kāryam teṣām tvam darśanam kuru || 6-32-37||
etat śrutvā daśagrīvo rākṣasa prativeditam |aśoka vanikām tyaktvā mantriṇām darśanam yayau || 6-32-38||
sa tu sarvam samarthya eva mantribhiḥ kṟtyam ātmanaḥ |sabhām praviśya vidadhe viditvā rāma vikramam || 6-32-39||
antardhānam tu tat śīrṣam tac ca kārmukam uttamam |jagāma rāvaṇasya eva niryāṇa samanantaram || 6-32-40||
rākṣasa indras tu taiḥ sārdham mantribhir bhīma vikramaiḥ |samarthayām āsa tadā rāma kārya viniścayam || 6-32-41||
avidūra sthitān sarvān bala adhyakṣān hita eṣiṇaḥ |abravīt kāla sadṟśo rāvaṇo rākṣasa adhipaḥ || 6-32-42||
śīghram bherī ninādena sphuṭa koṇa āhatena me |samānayadhvam sainyāni vaktavyam ca na kāraṇam || 6-32-43||
tatas tathā iti pratigṛhya tad vaco |stadaiva dūtāḥ sahasā mahādbalam |samānayaṃsaḥ caiva samāgatam ca te |nyavedayan bhartari yuddha kānkṣiṇi || 6-32-44
sītām tu mohitām dṛṣṭvā saramā nāma rākṣasī |āsasāda āśu vaidehīm priyām praṇayinī sakhī || 6-33-1||
mohitām rākṣasendreṇa sītām paramaduḥkhitām |āśvāsayāmāsa tadā saramā mṛdubhāṣiṇī || 6-33-2||
sā hi tatra kṛtā mitram sītayā rakṣyamāṇayā |rakṣantī rāvaṇād iṣṭā sānukrośā dṛḍha vratā || 6-33-3||
sā dadarśa sakhīm sītām saramā naṣṭa cetanām |upāvṛtya utthitām dhvastām vaḍavām iva pāṃsuṣu || 6-33-4||
tām samāśvāsayām āsa sakhī snehena suvratā |uktā yad rāvaṇena tvam pratyuktam ca svayam tvayā || 6-33-5||
uktā yadrāvaṇena tvam pratyuktaśca svayam tvayā |sakhī snehena tad bhīru mayā sarvam pratiśrutam || 6-33-6
līnayā ganahe śūhye bhayam utsṛjya rāvaṇāt |tava hetor viśāla akṣi na hi me jīvitam priyam || 6-33-7||
sa sambhrāntaśa ca niṣkrānto yat kṛte rākṣasa adhipaḥ |tac ca me viditam sarvam abhiniṣkramya maithili || 6-33-8||
na śakyam sauptikam kartum rāmasya vidita ātmanaḥ |vadhaśca puruṣa vyāghre tasminn eva upapadyate || 6-33-9||
na ca eva vānarā hantum śakyāḥ pādapa yodhinaḥ |surā deva ṛṣabheṇa iva rāmeṇa hi surakṣitāḥ || 6-33-10||
dīrgha vṛtta bhujah śrīmān mahā uraskah pratāpavān |dhanvī samhanana upeto dharma ātmā bhuvi viśrutaḥ || 6-33-11
vikrānto rakṣitā nityam ātmanaśca parasya ca |lakṣmaṇena saha bhrātrā kuśalī naya śāstravit || 6-33-12
hantā para bala oghānām acintya bala pauruṣaḥ |na hato rāghavaḥ śrīmān sīte śatru nibarhaṇaḥ || 13||
ayukta buddhi kṛtyena sarva bhūta virodhinā |iyam prayuktā raudreṇa māyā māyāvidā tvayi || 6-33-14||
śokas te vigataḥ sarvaḥ kalyāṇam tvām upasthitam |dhruvam tvām bhajate lakṣmīḥ priyam prīti karam śṛṇu || 6-33-15||
uttīrya sāgaram rāmaḥ saha vānara senayā |samniviṣṭaḥ samudrasya tīram āsādya dakṣiṇam || 6-33-16||
dṛṣṭo me paripūrṇa arthaḥ kākutsthaḥ saha lakṣmaṇaḥ |sahitaiḥ sāgara antasthair balais tiṣṭhati rakṣitaḥ || 6-33-17||
anena preṣitā ye ca rākṣasā laghu vikramaḥ |rāghavas tīrṇaity evam pravṛttis tair iha āhṛtā || 6-33-18||
sa tām śrutvā viśāla akṣi pravṛttim rākṣasa adhipaḥ |eṣa mantrayate sarvaiḥ sacivaiḥ saha rāvaṇaḥ || 6-33-19||
iti bruvāṇā saramā rākṣasī sītayā saha |sarva udyogena sainyānām śabdam śuśrāva bhairavam || 6-33-20||
daṇḍa nirghāta vādinyāḥ śrutvā bheryā mahā svanam |uvāca saramā sītām idam madhura bhāṣiṇī || 6-33-21||
samnāha jananī hy eṣā bhairavā bhīru bherikā |bherī nādam ca gambhīram śṛṇu toyada nisvanam || 6-33-22||
kalpyante matta mātamgā yujyante ratha vājinaḥ |tatra tatra ca samnaddhāḥ sampatanti padātayaḥ || 6-33-23||
tatra tatra ca sannaddhāḥ sampatanti sahasraśaḥ |āpūryante rāja mārgāḥ sainyair adbhuta darśanaiḥ || 6-33-24|
vegavadbhir nadadbhiśca toya oghair iva sāgaraḥ |śāstrāṇām ca prasannānām carmaṇām varmaṇām tathā || 6-33-25
ratha vāji gajānām ca bhūṣitānām ca rakṣasām |sambhramo rakṣasāmeṣa hṛṣitānām tarasvinām || 6-33-26
prabhām visṛjatām paśya nānā varṇām samutthitām |vanam nirdahato dharme yathā rūpam vibhāvasoḥ || 6-33-27||
ghaṇṭānām śṛṇu nirghoṣam rathānām śṛṇu nisvanam |hayānām heṣamāṇānām śṛṇu tūrya dhvanim yathā || 6-33-28
udyata āyudha hastānām rākṣasa indra anuyāyinām |sambhramo rakṣasām eṣa tumulo loma harṣaṇaḥ || 6-33-29||
śrīs tvām bhajati śokaghnī rakṣasām bhayam āgatam |rāmāt kamala patra akṣi daityānām iva vāsavāt || 6-33-30
avajitya jita krodhas tam acintya parākramaḥ |rāvaṇam samare hatvā bhartā tvā adhigamiṣyati || 6-33-31||
vikramiṣyati rakṣahsu bhartā te saha lakṣmaṇaḥ |yathā śatruṣu śatrughno viṣṇunā saha vāsavaḥ || 6-33-32||
āgatasya hi rāmasya kṣipram anka gatām satīm |aham drakṣyāmi siddha arthām tvām śatrau vinipātite || 6-33-33||
aśrūṇy ānandajāni tvam vartayiṣyasi śobhane |samāgamya pariṣvaktā tasya urasi mahā urasaḥ || 6-33-34||
acirān mokṣyate sīte devi te jaghanam gatām |dhṛtām etām bahūn māsān veṇīm rāmo mahā balaḥ || 6-33-35||
tasya dṛṣṭvā mukham devi pūrṇa candram iva uditam |mokṣyase śokajam vāri nirmokam iva pannagī || 6-33-36||
rāvaṇam samare hatvā nacirād eva maithili |tvayā samagram priyayā sukha arho lapsyate sukham || 6-33-37||
samāgatā tvam rāmeṇa modiṣyasi mahātmanā |suvarṣeṇa samāyuktā yathā sasyena medinī || 6-33-38||
giri varam abhito anuvartamāno |haya iva maṇḍalam āśu yaḥ karoti |tam iha śaraṇam abhyupehi devidivasa karam prabhavo hyayam prajānām 6-33-39
atha tām jāta samtāpām tena vākyena moditām |saramā hlādayām āsa mahīṃ dagdhāmivāmbhasā ||6-34-1||||
tatas tasyā hitam sakhyāś cikīrṣantī sakhī vacaḥ |uvāca kāle kālajnā smita pūrva abhibhāṣiṇī ||6-34-2||||
utsaheyam aham gatvā tvad vākyam asita īkṣaṇe |nivedya kuśalam rāme praticcannā nivartitum ||6-34-3||||
na hi me kramamāṇāyā nirālambe vihāyasi |samartho gatim anvetum pavano garuḍo api vā ||6-34-4||||
evam bruvāṇām tām sītā saramām punar abravīt |madhuram ślakṣṇayā vācā pūrva śoka abhipannayā ||6-34-5||||
samarthā gaganam gantum api vā tvam rasā talam |avagaccāmy akartavyam kartavyam te mad antare ||6-34-6||||
mat priyam yadi kartavyam yadi buddhiḥ sthirā tava |jnātum iccāmi tam gatvā kim karoti iti rāvaṇaḥ ||6-34-7||||
sa hi māyā balaḥ krūro rāvaṇaḥ śatru rāvaṇaḥ |mām mohayati duṣṭa ātmā pīta mātrā iva vāruṇī ||6-34-8||||
tarjāpayati mām nityam bhartsāpayati ca asakrt |rākṣasībhiḥ sughorābhir yā mām rakṣanti nityaśaḥ ||6-34-9||||
udvignā śankitā ca asmi na ca svastham mano mama |tad bhayāc ca aham udvignā;aśoka vanikām gatāḥ ||6-34-10||||
yadi nāma kathā tasya niścitam vā api yad bhavet |nivedayethāḥ sarvam tat paro me syād anugrahaḥ ||6-34-11||||
sāpyevam bruvatīm sītām saramā valgu bhāṣiṇī |uvāca vacanam tasyāḥ spṛśantī bāṣpa viklavam ||6-34-12||||
eṣa te yady abhiprāyas tasmād gaccāmi jānaki |gṛhya śatror abhiprāyam upāvrttām ca paśya mām ||6-34-13||||
evam uktvā tato gatvā samīpam tasya rakṣasaḥ |śuśrāva kathitam tasya rāvaṇasya samantriṇaḥ ||6-34-14||||
sā śrutvā niścayam tasya niścayajnā durātmanaḥ |punar eva agamat kṣipram aśoka vanikām tadā ||6-34-15||||
sā praviṣṭā punas tatra dadarśa janaka ātmajām |pratīkṣamāṇām svām eva bhraṣṭa padmām iva śriyam ||6-34-16||||
tām tu sītā punaḥ prāptām saramām valgu bhāṣiṇīm |pariṣvajya ca susnigdham dadau ca svayam āsanam ||6-34-17||||
iha āsīnā sukham sarvam ākhyāhi mama tattvataḥ |krūrasya niścayam tasya rāvaṇasya durātmanaḥ ||6-34-18||||
evam uktā tu saramā sītayā vepamānayā |kathitam sarvam ācaṣta rāvaṇasya samantriṇaḥ ||6-34-19||||
jananyā rākṣasa indro vai tvan mokṣa artham bṛhad vacaḥ |aviddhena ca vaidehi mantri vṛddhena bodhitaḥ ||6-34-20||||
dīyatām abhisatkrtya manuja indrāya maithilī |nidarśanam te paryāptam jana sthāne yad adbhutam ||6-34-21||||
langhanam ca samudrasya darśanam ca hanūmataḥ |vadham ca rakṣasām yuddhe kaḥ kuryān mānuṣo bhuvi ||6-34-22||||
evam sa mantri vṛddhaiśca mātrā ca bahu bhāṣitaḥ |na tvām utsahate moktum artahm artha paro yathā ||6-34-23||||
na utsahaty amrto moktum yuddhe tvām iti maithili |sāmātyasya nṛśamsasya niścayo hy eṣa vartate ||6-34-24||||
tad eṣā susthirā buddhirmṛtyu lobhād upasthitā |bhayān na śaktas tvām moktum anirastas tu samyuge ||6-34-25||||
rākṣasānām ca sarveṣām ātmanaś ca vadhena hi |nihatya rāvaṇam samkhye sarvathā niśitaiḥ śaraiḥ ||6-34-26||||
pratineṣyati rāmas tvām ayodhyām asita īkṣaṇe |etasminn antare śabdo bherī śankha samākulaḥ ||6-34-27||||
śruto vai sarva sainyānām kampayan dharaṇī talam |śrutvā tu tam vānara sainya śabdam |lankā gatā rākṣasa rāja bhrtyāḥ |naṣṭa ojaso dainya parīta ceṣṭāḥ |śreyo na paśyanti nrpasya doṣaiḥ ||6-34-28||
tena śankha vimiśreṇa bherī śabdena rāghavaḥ |upayato mahā bāhū rāmah para puram jayaḥ ||6-35-1||||
tam ninādam niśamya atha rāvaṇo rākṣasa īśvaraḥ |muhūrtam dhyānam āsthāya sacivān abhyudaikṣata ||6-35-2||||
atha tān sacivāms tatra sarvān ābhāṣya rāvaṇaḥ |sabhām samnādayan sarvām ity uvāca mahā balaḥ ||6-35-3||||
jagatpamtāpanaḥ krūrogarhayan rākṣaseśvaraḥ |taraṇam sāgarasya api vikramam bala samcayam ||6-35-4||||
yad uktavanto rāmasya bhavantas tan mayā śrutam |bhavataścāpyaham vedmi yuddhe satyaparākramān ||6-35-5||||
tūṣṇīkānīkṣatonyonyam viditvām rāmavikramam |tatas tu sumahā prājno mālyavān nāma rākṣasaḥ ||6-35-6||||
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā mātuḥ paitāmaho abravīt |vidyāsvabhivinīto yo rājā rājan naya anugaḥ ||6-35-7||||
sa śāsti ciram aiśvaryam arīmśca kurute vaśe |samdadhāno hi kālena vigṛhṇamsaḥ cāribhiḥ saha ||6-35-8||||
sva pakṣa vardhanam kurvan mahad aiśvaryam aśnute ||hīyamānena kartavyo rājnā samdhiḥ samena ca ||6-35-9||||
na śatrum avamanyeta jyāyān kurvīta vigraham |tanmahyam rocate samdhiḥ saha rāmeṇa rāvaṇa ||6-35-10||||
yad artham abhiyuktāḥ sma sītā tasmai pradīyatām |tasya deva ṛṣayaḥ sarve gandharvāsaḥ ca jaya eṣiṇaḥ ||6-35-11||||
virodham mā gamas tena samdhis te tena rocatām |asṛjad bhagavān pakṣau dvāv eva hi pitāmahaḥ ||6-35-12||||
surāṇām asurāṇām ca dharma adharmau tad āśrayau |dharmo hi śrūyate pakṣaḥ surāṇām ca mahātmanām ||6-35-13||||
adharmo rakṣasām pakṣohya asurāṇām ca rāvaṇa |dharmo vai grasate adharmam tataḥ kṛtam abhūd yugam ||6-35-14||||
adharmo grasate dharmam tatas tiṣyaḥ pravartate |tat tvayā caratā lokān dharmo vinihato mahān ||6-35-15||||
adharmaḥ pragṛhītasaḥ ca tena asmad balinaḥ pare |sa pramādād vivṛddhas te adharmo ahir grasate hi naḥ ||6-35-16||||
vivardhayati pakṣam ca surāṇām sura bhāvanaḥ |viṣayeṣu prasaktena yat kimcit kāriṇā tvayā ||6-35-17||||
Rṣīṇām agni kalpānām udvego janito mahān |teṣām prabhāvo durdharṣaḥ pradīpta;iva pāvakaḥ ||6-35-18||||
tapasā bhāvita ātmāno dharmasya anugrahe ratāḥ |mukhyair yajnair yajanty ete nityam tais tair dvijātayaḥ ||6-35-19||||
juhvaty agnīmsaḥ ca vidhivad vedāmsaḥ ca uccair adhīyate |abhibhūya ca rakṣāmsi brahma ghoṣān udairayan ||6-35-20||||
diśo vipradrutāḥ sarve stanayitnur iva uṣṇage |ṛṣīṇām agni kalpānām agni hotra samutthitaḥ ||6-35-21||||
ādatte rakṣasām tejo dhūmo vyāpya diśo daśa |teṣu teṣu ca deśeṣu puṇyeṣu ca dṛḍha vrataiḥ ||6-35-22||||
caryamāṇam tapas tīvram samtāpayati rākṣasān |devadānavayakṣebho gṛhītaśca varastvayā ||6-35-23||||
manuṣyā vānarā  ṛkṣā golāṅgūlā mahābalāḥ |balavanta ihāgamya garjanti dṛḍhavikramāḥ ||6-35-24||||
utpātān vividhān dṛṣṭvā ghorān bahu vidhāms tathā |vināśam anupaśyāmi sarveṣām rakṣasām aham ||6-35-25||||
kharābhis tanitā ghorā meghāh pratibhayam karaḥ |śoṇitena abhivarṣanti lankām uṣṇena sarvataḥ ||6-35-26||||
rudatām vāhanānām ca prapatanty asra bindavaḥ |dhvajā dhvastā vivarṇāsaḥ ca na prabhānti yathā puram ||6-35-27||||
vyālā gomāyavo gR^ idhrā vāśanti ca subhairavam |praviśya lankām aniśam samavāyāmsaḥ ca kurvate ||6-35-28||||
kālikāḥ pāṇḍurair dantaiḥ prahasanty agrataḥ sthitāḥ |striyaḥ svapneṣu muṣṇantyo gṛhāṇi pratibhāṣya ca ||6-35-29||||
gṛhāṇām bali karmāṇi śvānaḥ paryupabhunjate |kharā goṣu prajāyante mūṣikā nakulaiḥ saha ||6-35-30||||
mārjārā dvīpibhiḥ sārdham sūkarāḥ śunakaiḥ saha |kimnarā rākṣasaisaḥ ca api sameyur mānuṣaiḥ saha ||6-35-31||||
pāṇḍurā rakta pādāsaḥ ca vihagāḥ kāla coditāḥ |rākṣasānām vināśāya kapotā vicaranti ca ||6-35-32||||
vīcīkūcīti vāśantyaḥ śārikā veśmasu sthitāḥ |patanti grathitāsaḥ ca api nirjitāḥ kalaha eṣiṇaḥ ||6-35-33||||
pakṣiṇaśca mṛgāḥ sarve pratyādityam rudanti te |karālo vikaṭo muṇḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇa pingalaḥ ||6-35-34||||
kālo gṛhāṇi sarveṣām kāle kāle anvavekṣate |etāny anyāni duṣṭāni nimittāny utpatanti ca ||6-35-35||||
viṣṇum manyāmahe rāmam mānuṣam deham āsthitam |na hi mānuṣa mātro asau rāghavo dṛḍha vikramaḥ ||6-35-36||||
yena baddhaḥ samudrasya sa setuḥ parama adbhutaḥ |kuruṣva nara rājena samdhim rāmeṇa rāvaṇa ||6-35-37||||
jñātvāvadhārya karmāṇi kriyatāmāyatikṣamam |idam vacas tatra nigadya mālyavan |parīkṣya rakṣo adhipater manaḥ punaḥ |anuttameṣu uttama pauruṣo balī |babhūva tūṣṇīm samavekṣya rāvaṇam ||6-35-38||
tattu mālyavato vākyam hitam uktam daza ānanaḥ |na marṣayati duṣṭa atmā kālasya vazam āgataḥ ||6-36-1||||
sa baddhvā bhru kuṭim vaktre krodhasya vazam āgataḥ |amarṣāt parivṛtta akṣo mālyavantam atha abravīt ||6-36-2||||
hita buddhyā yad ahitam vacah paruṣam ucyate |para pakṣam pravizya eva na etat zrotra gatam mama ||6-36-3||||
mānuṣam kṛpaṇam rāmam ekam zākhā mṛga āzrayam |samartham manyase kena tyaktam pitrā vana ālayam ||6-36-4||||
rakṣasām īzvaram mām ca devatānām bhayam karam |hīnam mām manyase kena;ahīnam sarva vikramaiḥ ||6-36-5||||
vīra dveṣeṇa vā zanke pakṣa pātena vā ripoḥ |tvayā aham paruṣāṇy uktaḥ para protsāhanena vā ||6-36-6||||
prabhavantam padastham hi paruṣam ko ahbidhāsyati |paṇḍitah zāstra tattvajno vinā protsāhanād ripoḥ ||6-36-7||||
ānīya ca vanāt sītām padma hīnām iva zriyam |kim artham pratidāsyāmi rāghavasya bhayād aham ||6-36-8||||
vṛtam vānara koṭībhiḥ sasugrīvam salakṣmaṇam |pazya kaizcid ahobhis tvam rāghavam nihatam mayā ||6-36-9||||
dvandve yasya na tiṣṭhanti daivatāny api samyuge |sa kasmād rāvaṇo yuddhe bhayam āhārayiṣyati ||6-36-10||||
dvidhā bhajyeyam apy evam na nameyam tu kasyacit |eṣa me sahajo doṣah svabhāvo duratikramaḥ ||6-36-11||||
yadi tāvat samudre tu setur baddho yadṛccayā |rāmeṇa vismayaḥ ko atra yena te bhayam āgatam ||6-36-12||||
sa tu tīrtvā arṇavam rāmaḥ saha vānara senayā |pratijānāmi te satyam na jīvan pratiyāsyati ||6-36-13||||
evam bruvāṇam samrabdham ruṣṭam vijnāya rāvaṇam |vrīḍito mālyavān vākyam na uttaram pratyapadyata ||6-36-14||||
jaya āziṣā ca rājānam vardhayitvā yathā ucitam |mālyavān abhyanujnāto jagāma svam nivezanam ||6-36-15||||
rāvaṇas tu saha amātyo mantrayitvā vimṛzya ca |lankāyām atulām guptim kārayām āsa rākṣasaḥ ||6-36-16||||
vyādideza ca pūrvasyām prahastam dvāri rākṣasam |dakṣiṇasyām mahā vīryau mahā pārzva mahā udarau ||6-36-17||||
pazcimāyām atho dvāri putram indrajitam tathā |vyādideza mahā māyam rākṣasair bahubhir vṛtam ||6-36-18||||
uttarasyām pura dvāri vyādizya zuka sāraṇau |svayam ca atra bhaviṣyāmi mantriṇas tān uvāca ha ||6-36-19||||
rākṣasam tu virūpa akṣam mahā vīrya parākramam |madhyame asthāpayad gulme bahubhih saha rākṣasaiḥ ||6-36-20||||
evam vidhānam lankāyām kṛtvā rākṣasa pumgavaḥ |mene kṛta artham ātmānam kṛta anta vazam āgataḥ ||6-36-21||||
visarjayām āsa tatah sa mantriṇo |vidhānam ājnāpya purasya puṣkalam |jaya āziṣā mantra gaṇena pūjito |viveza so antah puram ṛddhiman mahat ||6-36-22||
nara vānara rājau tau sa ca vāyu sutaḥ kapiḥ |jāmbavān ṛkṣa rājasaḥ ca rākṣasasaḥ ca vibhīṣaṇaḥ ||6-37-1||||
angado vāli putrasaḥ ca saumitriḥ śarabhaḥ kapiḥ |suṣeṇaḥ saha dāyādo maindo dvivida;eva ca ||6-37-2||||
gajo gava akṣo kumudo nalo atha panasas tathā |amitra viṣayam prāptāḥ samavetāḥ samarthayan ||6-37-3||||
iyam sā lakṣyate lankā purī rāvaṇa pālitā |sāsura uraga gandharvair amarair api durjayā ||6-37-4||||
kārya siddhim puras kRtya mantrayadhvam vinirṇaye |nityam samnihito hy atra rāvaṇo rākṣasa adhipaḥ ||6-37-5||||
tathā teṣu bruvāṇeṣu rāvaṇa avarajo abravīt |vākyam agrāmya padavat puṣkala artham vibhīṣaṇaḥ ||6-37-6||||
analaḥ śarabhasaḥ caiva sampātiḥ praghasas tathā |gatvā lankām mama amātyāḥ purīm punar iha āgatāḥ ||6-37-7||||
bhūtvā śakunayaḥ sarve praviṣṭāsaḥ ca ripor balam |vidhānam vihitam yac ca tad dRṣṭvā samupasthitāḥ ||6-37-8||||
samvidhānam yathā āhus te rāvaṇasya durātmanaḥ |rāma tad bruvataḥ sarvam yathātathyena me śṛṇu ||6-37-9||||
pūrvam prahastaḥ sabalo dvāram āsādya tiṣṭhati |dakṣiṇam ca mahā vīryau mahā pārśva mahā udarau ||6-37-10||||
indrajit paścima dvāram rākṣasair bahubhir vṛtaḥ |paṭṭasa asi dhanuṣmadbhiḥ śūla mudgara pāṇibhiḥ ||6-37-11||||
nānā praharaṇaiḥ śūrair āvṛto rāvaṇa ātmajaḥ |rākṣasānām sahasrais tu bahubhiḥ śastra pāṇibhiḥ ||6-37-12||||
yuktaḥ parama samvigno rākṣasair bahubhir vRtaḥ |uttaram nagara dvāram rāvaṇaḥ svayam āsthitaḥ ||6-37-13||||
virūpa akṣas tu mahatā śūla khaḍga dhanuṣmatā |balena rākṣasaiḥ sārdham madhyamam gulmam āsthitaḥ ||6-37-14||||
etān evam vidhān gulmāml lankāyām samudīkṣya te |māmakāḥ sacivāḥ sarve śīghram punar iha āgatāḥ ||6-37-15||||
gajānām ca sahasram ca rathānām ayutam pure |hayānām ayute dve ca sāgra koṭī ca rakṣasām ||6-37-16||||
vikrāntā balavantasaḥ ca samyugeṣv ātatāyinaḥ |iṣṭā rākṣasa rājasya nityam ete niśā carāḥ ||6-37-17||||
eka ekasya atra yuddha arthe rākṣasasya viśām pate |parivāraḥ sahasrāṇām sahasram upatiṣṭhate ||6-37-18||||
etām pravṛttim lankāyām mantri proktam vibhīṣaṇaḥ |rāmam kamala patra akṣam idam uttaram abravīt ||6-37-19||||
laṅkāyām sacivaiḥ rāmāya pratyavedayat |rāmaṃ kamalapatrākṣamidamuttaramabravīt ||6-37-20||||
rāvaṇāvarajaḥ śrīmān rāmapriyacikīrṣayā |kuberam tu yadā rāma rāvaṇaḥ pratyayudhyata ||6-37-21||||
ṣaṣṭiḥ śata sahasrāṇi tadā niryānti rākṣasāḥ |parākrameṇa vīryeṇa tejasā sattva gauravāt ||6-37-22||||
sadṛśā yo atra darpeṇa rāvaṇasya durātmanaḥ |atra manyur na kartavyo roṣaye tvām na bhīṣaye ||6-37-23||||
samartho hy asi vīryeṇa surāṇām api nigrahe |tad bhavāmsaḥ catur angeṇa balena mahatā vṛtaḥ ||6-37-24||||
vyūhya idam vānara anīkam nirmathiṣyasi rāvaṇam |rāvaṇa avaraje vākyam evam bruvati rāghavaḥ ||6-37-25||||
śatrūṇām pratighāta artham idam vacanam abravīt |pūrva dvāre tu lankāyā nīlo vānara pumgavaḥ ||6-37-26||||
prahastam pratiyoddhā syād vānarair bahubhir vṛtaḥ |angado vāli putras tu balena mahatā vṛtaḥ ||6-37-27||||
dakṣiṇe bādhatām dvāre mahā pārśva mahā udarau |hanūmān paścima dvāram nipīḍya pavana ātmajaḥ ||6-37-28||||
praviśatv aprameya ātmā bahubhiḥ kapibhir vṛtaḥ |daitya dānava samghānām ṛṣīṇām ca mahātmanām ||6-37-29||||
viprakāra priyaḥ kṣudro vara dāna bala anvitaḥ |parikrāmati yaḥ sarvāml lokān samtāpayan prajāḥ ||6-37-30||||
tasya aham rākṣasa indrasya svayam eva vadhe dhṛtaḥ |uttaram nagara dvāram aham saumitriṇā saha ||6-37-31||||
nipīḍya abhipravekṣyāmi sabalo yatra rāvaṇaḥ |vānara indrasaḥ ca balavān ṛkṣa rājasaḥ ca jāmbavān ||6-37-32||||
rākṣasa indra anujasaḥ caiva gulme bhavatu madhyame |na ca eva mānuṣam rūpam kāryam haribhir āhave ||6-37-33||||
eṣā bhavatu naḥ samjnā yuddhe asmin vānare bale |vānarā;eva niścihnam sva jane asmin bhaviṣyati ||6-37-34||||
vayam tu mānuṣeṇa eva sapta yotsyāmahe parān |aham eva saha bhrātrā lakṣmaṇena mahā ojasā ||6-37-35||||
ātmanā pancamasaḥ ca ayam sakhā mama vibhīṣaṇaḥ |sa rāmaḥ kārya siddhy artham evam uktvā vibhīṣaṇam ||6-37-36||||
suvela ārohaṇe buddhim cakāra matimān matim |ramaṇīyataram dṛṣṭvā suvelasya girestaṭm ||6-37-37||||
tatas tu rāmo mahatā balena |praccādya sarvām pṛthivīm mahātmā |prahṛṣṭa rūpo abhijagāma lankām |kṛtvā matim so ari vadhe mahātmā ||6-37-38||
sa tu kṛtvā suvelasya matim ārohaṇam prati |lakṣmaṇa anugato rāmah sugrīvam idam abravīt || 6-38-1||
vibhīṣaṇam ca dharmajnam anuraktam nizā caram |mantrajnam ca vidhijnam ca zlakṣṇayā parayā girā || 6-38-2||
suvelam sādhu zaila indram imam dhātu zataiz citam |adhyārohāmahe sarve vatsyāmo atra nizām imām || 6-38-3||
lankām ca ālokayiṣyāmo nilayam tasya rakṣasah |yena me maraṇa antāya hṛtā bhāryā durātmanā || 6-38-4||
yena dharmo na vijnāto na vṛttam na kulam tathā |rākṣasyā nīcayā buddhyā yena tad garhitam kṛtam || 6-38-5||
yasmin me vardhate roṣah kīrtite rākṣasa adhame |yasya aparādhān nīcasya vadham drakṣyāmi rakṣasām || 6-38-6||
eko hi kurute pāpam kāla pāza vazam gataḥ |nīcena ātma apacāreṇa kulam tena vinazyati || 6-38-7||
evam sammantrayann eva sakrodho rāvaṇam prati |rāmah suvelam vāsāya citra sānum upāruhat || 6-38-8||
pṛṣṭhato lakṣmaṇa ca enam anvagaccat samāhitaḥ |sazaram cāpam udyamya sumahad vikrame rataḥ || 6-38-9||
tam anvarohat sugrīvah sāmātyah savibhīṣaṇah |hanūmān angado nīlo maindo dvivida;eva ca || 6-38-10||
gajo gava akṣo gavayah zarabho gandha mādanah |panasah kumudaz caiva haro rambhaz ca yūthapah || 6-38-11||
jāmbavāṃśca suṣeṇaśca ṛṣabhaśca mahāmatiḥ |durmukhaśca mahātejāstathā śatabaliḥ kapiḥ || 6-38-12||
ete ca anye ca bahavo vānarāh zīghra gāminah |te vāyu vega pravaṇās tam girim giri cāriṇah || 6-38-13||
adhyārohanta zatazah suvelam yatra rāghavah |te tv adīrgheṇa kālena girim āruhya sarvatah || 6-38-14||
dadṛzuh zikhare tasya viṣaktām iva khe purīm |tām zubhām pravata dvārām prākāra vara zobhitām || 6-38-15||
lankām rākṣasa sampūrṇām dadṛzur hari yūthapāh |prākāra caya saṃsthaiz ca tathā nīlair nizā caraih || 6-38-16||
dadṛzus te hari zreṣṭhāh prākāram aparam kṛtam |te dṛṣṭvā vānarāh sarve rākṣasān yuddha kānkṣiṇah || 6-38-17||
mumucur vipulān nādāṃs tatra rāmasya pazyatah |tato astam agamat sūryah saṃdhyayā pratiranjitah || 6-38-18||
pūrṇa candra pradīpā ca kṣapā samabhivartate |tataḥ sa rāmo hari vāhinī patir |vibhīṣaṇena pratinandya satkṛtaḥ |salakṣmaṇo yūthapa yūtha samvṛtaḥ |suvela pṛṣṭhe nyavasad yathā sukham || 6-38-19
tām rātrim uṣitās tatra suvele hari pumgavāḥ |lankāyām dadṛśur vīrā vanāny upavanāni ca || 6-39-1||
sama saumyāni ramyāṇi viśālāny āyatāni ca |dṛṣṭi ramyāṇi te dṛṣṭvā babhūvur jāta vismayāḥ || 6-39-2||
campaka aśoka pumnāga sāla tāla samākulā |tamāla vana saṃcannā nāga mālā samāvṛtā || 6-39-3||
hintālair arjunair nīpaiḥ sapta parṇaiś ca puṣpitaiḥ |tilakaiḥ karṇikāraiś ca paṭālaiś ca samantataḥ || 6-39-4||
śuśubhe puṣpita agraiś ca latā parigatair drumaiḥ |lankā bahu vidhair divyair yathā indrasya amarāvatī || 6-39-5||
vicitra kusuma upetai rakta komala pallavaiḥ |śādvalaiś ca tathā nīlaiś citrābhir vana rājibhiḥ || 6-39-6||
gandha āḍhyāny abhiramyāṇi puṣpāṇi ca phalāni ca |dhārayanty agamās tatra bhūṣaṇāni iva mānavāḥ || 6-39-7||
tac caitra ratha samkāśam manojnam nandana upamam |vanam sarva ṛtukam ramyam śuśubhe ṣaṭpada āyutam || 6-39-8||
natyūha koyaṣṭi bhakair nṛtyamānaiś ca barhibhiḥ |rutam para bhṛtānām ca śuśruve vana nirjhare || 6-39-9||
nitya matta vihamgāni bhramara ācaritāni ca |kokila ākula ṣaṇḍāni vihaga abhirutāni ca || 6-39-10||
bhṛnga rāja abhigītāni bhramaraiḥ sevitāni ca |koṇālaka vighuṣṭāni sārasa abhirutāni ca || 6-39-11||
viviśus te tatas tāni vanāny upavanāni ca |hṛṣṭāh pramuditā vīrā harayaḥ kāma rūpiṇaḥ || 6-39-12||
teṣām praviśatām tatra vānarāṇām mahā ojasām |puṣpa saṃsarga surabhir vavau ghrāṇa sukho anilaḥ || 6-39-13||
anye tu hari vīrāṇām yūthān niṣkramya yūthapāḥ |sugrīveṇa abhyanujnātā lankām jagmuḥ patākinīm || 6-39-14||
vitrāsayanto vihagāṃs trāsayanto mṛga dvipān |kampayantaś ca tām lankām nādaiḥ svair nadatām varāḥ || 6-39-15||
kurvantas te mahā vegā mahīm cāraṇa pīḍitām |ajaś ca sahasā eva ūrdhvam jagāma caraṇa uddhatam || 6-39-16||
ṛkṣāḥ simhā varāhāś ca mahiṣā vāraṇā mṛgāḥ |tena śabdena vitrastā jagmur bhītā diśo daśa || 6-39-17||
śikharam tu trikūṭasya prāṃśu ca ekam divi spṛśam |samantāt puṣpa saṃcannam mahā rajata samnibham || 6-39-18||
śata yojana vistīrṇam vimalam cāru darśanam |ślakṣṇam śrīman mahac caiva duṣprāpam śakunair api || 6-39-19||
manasā api durāroham kim punaḥ karmaṇā janaiḥ |niviṣṭā tatra śikhare lankā rāvaṇa pālitā || 6-39-20||
daśayojanavistīrṇā viṃśadyojanamāyatā |sā purī gopurair uccaiḥ pāṇḍura ambuda samnibhaiḥ |kāncanena ca sālena rājatena ca śobhitā || 6-39-21||
prāsādaiś ca vimānaiś ca lankā parama bhūṣitā |ghanair iva ātapa apāye madhyamam vaiṣṇavam padam || 6-39-22||
tasyām stambha sahasreṇa prāsādaḥ samalamkṛtaḥ |kailāsa śikhara ākāro dṛśyate kham iva ullikhan || 6-39-23||
caityaḥ sa rākṣasa indrasya babhūva pura bhūṣaṇam |śatena rakṣasām nityam yaḥ samagreṇa rakṣyate || 6-39-24||
manojñām kāñcanavatīm sarvatairupaśobhitām |nānādhātuvicitraiśca udyānairupaśobhitām || 6-39-25||
nānāvihagasamghaṣṭām nānāmṛganiṣevitām |nānākusumasaṃpannām nānārākṣasasevitām || 6-39-26||
tām samṛddhām samṛddha artho lakṣmīvāml lakṣmaṇa agrajaḥ |rāvaṇasya purīm rāmo dadarśa saha vānaraiḥ || 6-39-27||
tām mahāgṛhasambādhāṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |nagarīṃ tridivaprakhyāṃ vismayaṃ prāpa vīryavān 6-39-28||
tām ratna pūrṇām bahu samvidhānām |prāsāda mālābhir alamkṛtām ca |purīm mahā yantra kavāṭa mukhyām |dadarśa rāmo mahatā balena || 6-39-29
tato rāmaḥ suvelāgraṃ yojanadvayamaṇḍalam |upārohatsasugrīvo hariyūthaiḥ samanvitaḥ || 6-40-1||
sthitvā muhūrtaṃ tatraiva diśo daśa vilokayan |trik͟hūṭaśikhare ramye nirmitāṃ viśvakarmaṇā || 6-40-2||
dadarśa laṅkāṃ sunyastāṃ ramyakānanaśobhitām |tasyāṃ gopuraśṛṅgasthaṃ rākṣasendraṃ durāsadam || 6-40-3||
śvetacāmaraparyantaṃ vijayaccatraśobhitam |raktacandanasaṃliptaṃ raktābharaṇabhūṣitam || 6-40-4||
vīlajīmūtasaṃkāśaṃ hemasaṃcāditāmbaram |airāvataviṣāṇāgrairutkṛṣṭakiṇavakṣasam || 6-40-5||
śaśalohitarāgeṇa samvītaṃ raktavāsasā |saṃdhyātapena saṃcannaṃ megharāśimivāmbare || 6-40-6||
paśyatāṃ vānarendrāṇām rāghavasyāpi paśyataḥ |darśanādrākṣasendrasya sugrīvaḥ sahasotthitaḥ || 6-40-7||
krodhavegena saṃ yuktaḥ sattvena ca balena ca |acalāgrādathotthāya pupluve gopurasthale || 6-40-8||
sthitvā muhūrtaṃ samprekṣya nirbhayenāntarātmanā |tṛṇīkṛtya ca tadrakṣaḥ so'bravītparuṣaṃ vacaḥ || 6-40-9||
lokanāthasya rāmasya sakhā dāso'smi rākṣasa |na mayā mokyase.dya tvaṃ pārthivendrasya tejasā || 6-40-10||
ityuktvā sahasotpatya plupluve tasya copari |ākṛṣya mukuṭaṃ citraṃ pātayāmāsa tadbhuvi || 6-40-11||
samīksya tūrṇamāyāntaṃ babhāṣe taṃ niśācaraḥ |sugrīvastvaṃ parokṣe me hīnagrīvo bhaviṣyasi || 6-40-12||
ityuktvotthāya taṃ kṣipraṃ bāhubhyāmākṣipattale |kanduvatsa samutthāya bāhubhyāmākṣipaddhariḥ || 6-40-13||
parasparaṃ svedavidigdhagātrau |parasparam śoṇitaraktadehau |parasparaṃ śliṣṭaniruddhaceṣṭau |parasparaṃ śālmalikiṃśukāviva || 6-40-14||
muṣṭiprahāraiśca talaprahārai |raratnighātaiśca karāgraghātaiḥ |tau cakraturyuddhamasahyarūpaṃ |mahābalau rākṣasavānarendrau || 6-40-15||
kṛtvā niyuddhaṃ bhṛśamugravegau |kālaṃ ciraṃ gopuravedimadhye |utkṣipya cotkṣipya vinamya dehau |pādakramādgopuravedilagnau || 6-40-16||
anyonyamāpīḍya vilagnadehau |tau petutuḥ pālanikhātamadhye |utpetaturbhūmitalam spṛśantau |sthitvā muhūrtaṃ tvabhiniḥśvasantau || 6-40-17||
āliṅgya cāliṅġya ca bāhuyoktraiḥ |saṃyojayāmāsaturāhave tau |samrambhaśikṣābalasamprayuktau |suceratuḥ samprati yuddhamārge || 6-40-18||
śārdūlasiṃhaviva jātadaṃṣṭrau |gajendrapotāviva saṃprayuktau |saṃhatya saṃvedya ca tau karābhyāṃ |taū petuturvai yugapaddharāyām || 6-40-19||
udyamya cānyonyamadhikṣipantau |saṃcakramāte bahu yuddhamārge |vyāyāmaśikṣābalasaṃprayuktau |klamaṃ na tau jagmaturāśu vīrau || 6-40-20||
bāhuttamairvāraṇavāraṇābhai |rnivārayantau paravāraṇābhau|cireṇa kālena bhṛśaṃ prayuddhau |saṃceraturmaṇḍalamārgamāśu || 6-40-21||
tau paraspara māsādya yattāvanyonyasūdane |mārjārāviva bhakṣārthe'vatasthāte muhurmuhuḥ || 6-40-22||
maṇḍalāni vicitrāṇi sthānāni vividhāni ca |gomūtrakāṇi citrāṇi gatapratyāgatāni ca || 6-40-23||
tīrśīnagatānyeva tathā vakragatāni ca |parimokṣaṃ prahārāṇāṃ varjanaṃ paridhāvanam || 6-40-24||
abhidravaṇamāplāvamavasthānaṃ savigraham |parāvṛttamapāvṛttamapadrutamavaplutam || 6-40-25||
upanyastamapanyastaṃ yuddhamārgaviśāradau |tau viceraturnyonyaṃ vānarendraśca rāvaṇaḥ || 6-40-26||
etasminnantare rakṣo māyābalamathātmanaḥ |ārabdumupasam pede jñātvā tam vānarādhipaḥ || 6-40-27||
utpapāta tadākāśaṃ jitakāśī jitaklamaḥ |rāvaṇaḥ sthita evātra harirājena vañcitaḥ || 6-40-28||
atha harivaranāthaḥ prāptasaṃgrāmakīrti |rniśicarapatimājau yojayitvā śrameṇa |gaganamativiśālaṃ laṅghayitvārkasūma |rharigaṇabalamadhye rāmapārśvaṃ jagām || 6-40-29||
sa iti savitṛsūnustatra tatkarma kṛtvā |pavanagatiranīkaṃ prāviśatsaṃprahṛṣṭaḥ |raghuvaranṛpasūnodvardhayan yuddhaharṣaṃ |tarumṛgagaṇamukhyaiḥ pūjyamāno harīndraḥ || 6-40-30
atha tasminnimittāni dṛṣṭvā lakṣmaṇapūrvajaḥ |sugrīvaṃ sampariṣvajya tadā vacanamabravīt || 6.41.1 ||||
asammantrya mayā sārddhaṃ tadidaṃ sāhasaṃ kṛtam |evaṃ sāhasakarmāṇi na kurvanti janeśvarāḥ || 6.41.2 ||||
saṃśaye sthāpya māṃ cedaṃ balaṃ ca savibhīṣaṇam |kaṣṭaṃ kṛtamidaṃ vīra sāhasaṃ sāhasapriya || 6.41.3 ||||
idānīṃ mā kṛthā vīra evaṃvidhamacintitam |tvayi kiñcit samāpanne kiṃ kāryaṃ sītayā mama || 6.41.4 ||||
bharatena mahābāho lakṣmaṇena yavīyasā |śatrughnena ca śatrughna svaśarīreṇa vā punaḥ || 6.41.5 ||punaḥpunaḥ ||||
tvayi cānāgate pūrvamiti me niścitā matiḥ |jānataścāpi te vīryaṃ mahendravaruṇopama || 6.41.6 ||||
hatvā 'haṃ rāvaṇaṃ yuddhe saputrabalavāhanam |abhiṣicya ca laṅkāyāṃ vibhīṣaṇamathāpi ca |bharate rājyamāveśya tyakṣye dehaṃ mahābala || 6.41.7 ||||
tamevaṃ vādinaṃ rāmaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata || 6.41.8 ||||
tava bhāryāpahartāraṃ dṛṣṭvā rāghava rāvaṇam |marṣayāmi kathaṃ vīra jānan pauruṣamātmanaḥ || 6.41.9 ||||
ityevaṃ vādinaṃ vīramabhinandya sa rāghavaḥ |lakṣmaṇaṃ lakṣmisampannamidaṃ vacanamabravīt || 6.41.10 ||||
parigṛhyodakaṃ śītaṃ vanāni phalavanti ca |balaughaṃ saṃvibhajyemaṃ vyūhya tiṣṭhema lakṣmaṇa || 6.41.11 ||||
lokakṣayakaraṃ bhīmaṃ bhayaṃ paśyāmyupasthitam |nibarhaṇaṃ pravīrāṇāmṛkṣavānararakṣasām || 6.41.12 ||||
vātāśca paruṣā vānti kampate ca vasundharā |parvatāgrāṇi vepante patanti dharaṇīruhāḥ || 6.41.13 ||||
meghāḥ kravyādasaṅkāśāḥ paruṣāḥ paruṣasvanāḥ |krūrāḥ krūraṃ pravarṣanti miśraṃ śoṇitabindubhiḥ || 6.41.14 ||||
raktacandanasaṅkāśā sandhyā paramadāruṇā |jvalacca nipatatyetadādityādagnimaṇḍalam || 6.41.15 ||||
ādityamabhivāśyanti janayanto mahadbhayam |dīnā dīnasvarā ghorā apraśastā mṛgadvijāḥ || 6.41.16 ||||
rajanyāmaprakāśaśca santāpayati candramāḥ |kṛṣṇaraktāntaparyanto yathā lokasya saṅkṣaye || 6.41.17 ||||
hrasvo rūkṣo 'praśastaśca pariveṣaḥ sulohitaḥ || 6.41.18 ||||
ādityamaṇḍale nīlaṃ lakṣma lakṣmaṇa dṛśyate |dṛśyante na yathāvacca nakṣatrāṇyabhivartate |yugāntamiva lokasya paśya lakṣmaṇa śaṃsati || 6.41.19 ||||
kākāḥ śyenāstathā gṛdhrā nīcaiḥ paripatanti ca |śivāścāpyaśivā vācaḥ pravadanti mahāsvanāḥ || 6.41.20 ||||
kṣipramadya durādharṣāṃ laṅkāṃ rāvaṇapālitām |abhiyāma javenaiva sarvato haribhirvṛtāḥ || 6.41.21 ||||
ityevaṃ saṃvadan vīro lakṣmaṇaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |tasmādavātaracchīvraṃ parvatāgrānmahābalaḥ || 6.41.22 ||||
avatīryaṃ ca dharmātmā tasmācchailāt sa rāghavaḥ |paraiḥ paramadurdharṣaṃ dadarśa balamātmanaḥ || 6.41.23 ||||
sannahya tu sasugrīvaḥ kapirājabalaṃ mahat |kālajño rāghavaḥ kāle saṃyugāyābhyacodayat || 6.41.24 ||||
tataḥ kāle mahābāhurbalena mahatāvṛtaḥ |prasthitaḥ purato dhanvī laṅkāmabhimukhaḥ purīm || 6.41.25 ||||
taṃ vibhīṣaṇasugrīvau hanumān jāmbavānnalaḥ |ṛkṣarājastathā nīlo lakṣmaṇaścānvayustadā || 6.41.26 ||||
tataḥ paścāt sumahatī pṛtanarkṣavanaukasām |pracchādya mahatīṃ bhūmimanuyāti sma rāghavam || 6.41.27 ||||
śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃśca mahīruhān |jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ paravāraṇāḥ || 6.41.28 ||||
tau tu dīrgheṇa kālena bhrātarau rāmalakṣmaṇau |rāvaṇasya purīṃ laṅkāmāsedaturarindamau || 6.41.29 ||||
patākamālinīṃ ramyāmudyānavanaśobhitām |citravaprāṃ suduṣprāpāmuccaiḥ prākāratoraṇām || 6.41.30 ||||
tāṃ surairapi durdharṣāṃ rāmavākyapracoditāḥ |yathāniveśaṃ sampīḍya nyaviśanta vanaukasaḥ || 6.41.31 ||||
laṅkāyāstūttaradvāraṃ śalaśṛṅgamivonnatam |rāmaḥ sahānujo dhanvī jugopa ca rurodha ca || 6.41.32 ||||
laṅkāmupaniviṣṭaśca rāmo daśarathātmajaḥ |lakṣmaṇānucaro vīraḥ purīṃ rāvaṇapālitām |uttaradvāramāsādya yatra tiṣṭhati rāvaṇaḥ || 6.41.33 ||||
nānyo rāmāddhi taddvāraṃ samarthaḥ parirakṣitum |rāvaṇādhiṣṭhitaṃ bhīmaṃ varuṇeneva sāgaram || 6.41.34 ||||
sāyudhai rākṣasairbhīmairabhiguptaṃ samantataḥ |laghūnāṃ trāsajananaṃ pātālamiva dānavaiḥ || 6.41.35 ||||
vinyastāni ca yodhānāṃ bahūni vividhāni ca |dadarśāyudhajālāni tatraiva kavacāni ca || 6.41.36 ||||
pūrvaṃ tu dvāramāsādya nīlo haricamūpatiḥ |atiṣṭhat saha maindena dvividena ca vīryavān || 6.41.37 ||||
aṅgado dakṣiṇadvāraṃ jagrāha sumahābalaḥ |ṛṣabheṇa gavākṣeṇa gajena gavayena ca || 6.41.38 ||||
hanumān paścimadvāraṃ rarakṣa balavān kapiḥ |pramāthipraghasābhyāṃ ca vīrairanyaiśca saṅgataḥ || 6.41.39 ||||
madhyame ca svayaṃ gulme sugrīvaḥ samatiṣṭhata |saha sarvaihariśreṣṭhaiḥ suparṇaśvasanopamaiḥ || 6.41.40 ||||
vānārāṇāṃ tu ṣaṭtriṃśat koṭyaḥ prakhyātayūthapāḥ |nipīḍyopaniviṣṭāśca sugrīvo yatra vānaraḥ || 6.41.41 ||||
śāsanena tu rāmasya lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ |dvāre dvāre harīṇāṃ tu koṭiṃ koṭiṃ nyaveśayat || 6.41.42 ||||
paścimena tu rāmasya sugrīvaḥ sahajāmbavān |adūrānmadhyame gulme tasthau bahubalānugaḥ || 6.41.43 ||||
te tu vānaraśārdūlāḥ śārdūlā iva daṃṣṭriṇaḥ |gṛhītvā drumaśailāgrān hṛṣṭā yuddhāya tasthire || 6.41.44 ||||
sarve vikṛtalāṅgūlāḥ sarve daṃṣṭrānakhāyudhāḥ |sarve vikṛtacitrāṅgāḥ sarve ca vikṛtānanāḥ || 6.41.45 ||||
daśanāgabalāḥ kecit keciddaśaguṇottarāḥ |kecinnāgasahasrasya babhūvustulyavikramāḥ || 6.41.46 ||||
santi caughabalāḥ kecit kecicchataguṇottarāḥ |aprameyabalāścānye tatrāsan hariyūthapāḥ || 6.41.47 ||||
adbhutaśca vicitraśca teṣāmāsīt samāgamaḥ |tatra vānarasainyānāṃ śalabhānāmivodyamaḥ || 6.41.48 ||||
paripūrṇamivākāśaṃ sañchanneva ca medinī |laṅkāmupaniviṣṭaiśca sampatadbhiśca vānaraiḥ || 6.41.49 ||||
śataṃ śatasahasrāṇāṃ pṛthagṛkṣavanaukasām |laṅkādvārāṇyupājagmuranye yoddhuṃ samantataḥ || 6.41.50 ||||
āvṛtaḥ sa giriḥ sarvaistaiḥ samantāt plavaṅgamaiḥ || 6.41.51 ||||
ayutānāṃ sahasraṃ ca purīṃ tāmabhyavartata || 6.41.52 ||||
vānarairbalavadbhiśca babhūva drumapāṇibhiḥ |saṃvṛtā sarvato laṅkā duṣpraveśāpi vāyunā || 6.41.53 ||||
rākṣasā vismayaṃ jagmuḥ sahasā 'bhinipīḍitāḥ |vānarairmeghasaṅkāśaiḥ śakratulyaparākramaiḥ || 6.41.54 ||||
mahān śabdo 'bhavattatra balaughasyābhivartataḥ |sāgarasyeva bhinnasya yathā syāt salilasvanaḥ || 6.41.55 ||||
tena śabdena mahatā saprākārā satoraṇā |laṅkā pracalitā sarvā saśailavanakānanā || 6.41.56 ||||
rāmalakṣmaṇaguptā sā sugrīveṇa ca vāhinī |babhūva durdharṣatarā sarvairapi surāsuraiḥ || 6.41.57 ||||
rāghavaḥ sanniveśyaiva sainyaṃ svaṃ rakṣasāṃ vadhe |sammantrya mantribhiḥ sārdhaṃ niścitya ca punaḥpunaḥ |ānantaryamabhiprepsuḥ kramayogārthatattvavit || 6.41.58 ||||
vibhīṣaṇasyānumate rājadharmanusmaran |aṅgadaṃ vālitanayaṃ samāhūyedamabravīt || 6.41.59 ||
tya ca punaḥpunaḥ |gatvā somya daśagrīvaṃ bruhi madvacanāt kape |laṅghayitvā purīṃ laṅkāṃ bhayaṃ tyaktvā gatavyathaḥ || 6.41.60 ||||
bhraṣṭaśrīkagataiśvarya mumūrṣo naṣṭacetana |ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca gandharvāpsarasāṃ tathā || 6.41.61 ||||
nāgānāmatha yakṣāṇāṃ rājñāṃ ca rajanīcara |yacca pāpaṃ kṛtaṃ mohādavaliptena rākṣasa || 6.41.62 ||||
nūnamadya gato darpaḥ svayambhūvaradānajaḥ |yasya daṇḍadharaste 'haṃ dārāharaṇakarśitaḥ |daṇḍaṃ dhārayamāṇastu laṅkādvāre vyavasthitaḥ || 6.41.63 ||||
padavīṃ devatānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca rākṣasa |rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ gamiṣyasi mayā hataḥ || 6.41.64 ||||
balena yena vai sītāṃ māyayā rākṣasādhama |māmatikrāmayitvā tvaṃ hṛtavāṃstannidarśaya || 6.41.65 ||||
arākṣasamimaṃ lokaṃ kartāsmi niśitaiḥ śaraiḥ |na ceccharaṇamabhyeṣi māmupādāya maithilīm || 6.41.66 ||||
dharmātmā rakṣasāṃ śreṣṭhaḥ samprāpto 'yaṃ vibhīṣaṇaḥ |laṅkaiśvaryaṃ dhruvaṃ śrīmānayaṃ prāpnotyakaṇṭakam || 6.41.67 ||||
na hi rājyamadharmeṇa bhoktuṃ kṣaṇamapi tvayā |śakyaṃ mūrkhasahāyena pāpenāviditātmanā || 6.41.68 ||||
yuddhyasva vā dhṛtiṃ kṛtvā śauryamālambya rākṣasa |maccharaistvaṃ raṇe śāntastataḥ pūto bhaviṣyasi || 6.41.69 ||||
yadvā viśasi lokāṃstrīn pakṣibhūto manojavaḥ |mama cakṣuṣpathaṃ prāpya na jīvan pratiyāsyasi || 6.41.70 ||||
bravīmi tvāṃ hitaṃ vākyaṃ kriyatāmaurdhvadaihikam |sudṛṣṭā kriyatāṃ laṅkā jīvitaṃ te mayi sthitam || 6.41.71 ||||
ityuktaḥ sa tu tāreyo rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |jagāmākāśamāviśya mūrtimāniva havyavāṭ || 6.41.72 ||||
so 'tipatya muhūrtena śrīmānrāvaṇamandiram |dadarśāsīnamavyagraṃ rāvaṇaṃ sacivaiḥ saha || 6.41.73 ||||
tatastasyāvidūre sa nipatya haripuṅgavaḥ |dīptāgnisadṛśastasthāvaṅgadaḥ kanakāṅgadaḥ || 6.41.74 ||||
tadrāmavacanaṃ sarvamanyūnādhikamuttamam |sāmātyaṃ śrāvayāmāsa nivedyātmānamātmanā || 6.41.75 ||||
dūto 'haṃ kosalendrasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |vāliputro 'ṅgado nāma yadi te śrotramāgataḥ || 6.41.76 ||||
āha tvāṃ rāghavo rāmaḥ kausalyānandavardhanaḥ |niṣpatya pratiyuddhyasva nṛśaṃsa puruṣo bhava || 6.41.77 ||||
hantāsmi tvāṃ sahāmātyaṃ saputrajñātibāndhavam |nirudvignāstrayo lokā bhaviṣyanti hate tvayi || 6.41.78 ||||
devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām |śatrumadyoddhariṣyāmi tvāmṛṣīṇāṃ ca kaṇṭakam || 6.41.79 ||||
vibhīṣaṇasya caiśvaryaṃ bhaviṣyati hate tvayi |na cet satkṛtya vaidehīṃ praṇipatya pradāsyasi || 6.41.80 ||||
ityevaṃ paruṣaṃ vākyaṃ bruvāṇe haripuṅgave |amarṣavaśamāpanno niśācaragaṇeśvaraḥ || 6.41.81 ||||
tataḥ sa roṣatāmrākṣaḥ śaśāsa sacivāṃstadā |gṛhyatāmeṣa durmedhā vadhyatāmiti cāsakṛt || 6.41.82 ||||
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā dīptāgnisamatejasaḥ |jagṛhustaṃ tato ghorāścatvāro rajanīcarāḥ || 6.41.83 ||||
grāhayāmāsa tāreyaḥ svayamātmānamātmavān |balaṃ darśayituṃ vīro yātudhānagaṇe tadā || 6.41.84 ||||
sa tān bāhudvaye saktānādāya patagāniva |prāsādaṃ śailasaṅkāsamutpapātāṅgadastadā || 6.41.85 ||||
te 'ntarikṣādvinirdhūtāstasya vegena rākṣasāḥ |bhūmau nipatitāḥ sarve rākṣasendrasya paśyataḥ || 6.41.86 ||||
tataḥ prāsādaśikharaṃ śailaśṛṅgamivonnatam |dadarśa rākṣasendrasya vāliputraḥ pratāpavān || 6.41.87 ||||
tatpaphāla padākrāntaṃ daśagrīvasya paśyataḥ |purā himavataḥ śṛṅgaṃ vajriṇeva vidāritam || 6.41.88 ||||
bhaṅktvā prāsādaśikharaṃ nāma viśrāvya cātmanaḥ |vinadya sumahānādamutpapāta vihāyasam || 6.41.89 ||||
vyathayan rākṣasān sarvān harṣayaṃścāpi vānarān |sa vānarāṇāṃ madhye tu rāmapārśvamupāgataḥ || 6.41.90 ||||
rāvaṇastu paraṃ cakre krodhaṃ prāsādadharṣaṇāt |vināśaṃ cātmanaḥ paśyanniśvāsaparamo 'bhavat || 6.41.91 ||||
rāmastu bahubhirhṛṣṭairninadadbhiḥ plavaṅgamaiḥ |vṛto ripuvadhākāṅkṣī yuddhāyaivābhyavartata || 6.41.92 ||||
suṣeṇastu mahāvīryo girikūṭopamo hariḥ |bahubhiḥ saṃvṛtastatra vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ || 6.41.93 ||||
caturdvārāṇi sarvāṇi sugrīvavacanāt kapiḥ |paryakrāmata durdharṣo nakṣatrāṇīva candramāḥ || 6.41.94 ||||
teṣāmakṣauhiṇiśataṃ samavekṣya vanaukasām |laṅkāmupaniviṣṭānāṃ sāgaraṃ cābhivartatām || 6.41.95 ||||
rākṣasā vismayaṃ jagmustrāsaṃ jagmustathā 'pare |apare samaroddharṣāddharṣameva prapedire || 6.41.96 ||||
kṛtsnaṃ hi kapibhirvyāptaṃ prākāraparikhāntaram |dadṛśū rākṣasā dīnāḥ prākāraṃ vānarīkṛtam || 6.41.97 ||||
hāhākāraṃ prakurvanti rākṣasā bhayamohitāḥ || 6.41.98 ||||
tasmin mahābhīṣaṇake pravṛtte kolāhale rākṣasarājadhānyām |pragṛhya rakṣāṃsi mahāyudhāni yugāntavātā iva saṃviceruḥ || 6.41.99 ||
tataste rākṣasāstatra gatvā rāvaṇamandiram |nyavedayan purīṃ ruddhāṃ rāmeṇa saha vānaraiḥ || 6.42.1 ||||
ruddhāṃ tu nagarīṃ śrutvā jātakrodho niśācaraḥ |vidhānaṃ dviguṇaṃ kṛtvā prāsādaṃ so 'dhyarohata || 6.42.2 ||||
sa dadarśāvṛtāṃ laṅkāṃ saśailavanakānanām |asaṅkhyeyairharigaṇaiḥ sarvato yuddhakāṅkṣibhiḥ || 6.42.3 ||||
sa dṛṣṭvā vānaraiḥ sarvāṃ vasudhāṃ kavalīkṛtām |kathaṃ kṣapayitavyāḥ syuriti cintāparo 'bhavat || 6.42.4 ||||
sa cintayitvā suciraṃ dhairyamālambya rāvaṇaḥ |rāghavaṃ hariyūthāṃśca dadarśāyatalocanaḥ || 6.42.5 ||||
rāghavaḥ saha sainyena mudito nāma pupluve |laṅkāṃ dadarśa guptāṃ vai sarvato rākṣasairvṛtām || 6.42.6 ||||
dṛṣṭvā dāśarathirlaṅkāṃ citradhvajapatākinīm |jagāma sahasā sītāṃ dūyamānena cetasā || 6.42.7 ||||
atra sā mṛgaśāvākṣī matkṛte janakātmajā |pīḍyate śokasantaptā kṛśā sthaṇḍilaśāyinī || 6.42.8 ||||
pīḍyamānāṃ sa dharmātmā vaidehīmanucintayan |kṣipramājñāpayāmāsa vānarān dviṣatāṃ vadhe || 6.42.9 ||||
evamukte tu vacane rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |saṅgharṣamāṇāḥ plavagāḥ siṃhanādairanādayan || 6.42.10 ||||
śikharairvikirāmaināṃ laṅkāṃ muṣṭibhireva vā |iti sma dadhire sarve manāṃsi hariyūthapāḥ || 6.42.11 ||||
udyamya giriśṛṅgāṇi śikharāṇi mahānti ca |tarūṃścotpāṭya vividhāṃstiṣṭhanti hariyūthapāḥ || 6.42.12 ||||
prekṣato rākṣasendrasya tānyanīkāni bhāgaśaḥ |rāghavapriyakāmārthaṃ laṅkāmāruruhustadā || 6.42.13 ||||
te tāmravaktrā hemābhā rāmārthe tyaktajīvitāḥ |laṅkāmevābhyavartanta sālatālaśilāyudhāḥ || 6.42.14 ||||
te drumaiḥ parvatāgraiśca muṣṭibhiśca plavaṅgamāḥ |prākārāgrāṇyaraṇyāni mamanthustoraṇāni ca || 6.42.15 ||||
parikhāḥ pūrayanti sma prasannasalilāyutāḥ |pāṃsubhiḥ parvatāgraiśca tṛṇaiḥ kāṣṭhaiśca vānarāḥ || 6.42.16 ||||
tataḥ sahasrayūthāśca koṭīyūthāśca vānarāḥ |koṭīśatayutāścānye laṅkāmāruruhustadā || 6.42.17 ||||
kāñcanāni pramṛdnantastoraṇāni plavaṅgamāḥ |kailāsaśikharābhāṇi gopurāṇi pramathya ca || 6.42.18 ||||
āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ |laṅkāṃ tāmabhidhāvanti mahāvāraṇasannibhāḥ || 6.42.19 ||||
jayatyatibalo rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |rājā jayati sugrīvo rāghaveṇābhipālitaḥ || 6.42.20 ||||
ityevaṃ ghoṣayantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ |abhyadhāvanta laṅkāyāḥ prākāraṃ kāmarūpiṇaḥ || 6.42.21 ||||
vīrabāhuḥ subāhuśca nalaśca vanagocaraḥ |nipīḍyopaniviṣṭāste prākāraṃ hariyūthapāḥ |etasminnantare cakruḥ skandhāvāraniveśanam || 6.42.22 ||||
pūrvadvāraṃ tu kumudaḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ |āvṛtya balavāṃstasthau haribhirjitakāśibhiḥ || 6.42.23 ||||
sāhāyyārthaṃ tu tasyaiva niviṣṭaḥ praghaso hariḥ |panasaśca mahābāhurvānarairbahubhirvṛtaḥ || 6.42.24 ||||
dakṣiṇaṃ dvāramāgamya vīraḥ śatavaliḥ kapiḥ |āvṛtya balavāṃstasthau viṃśatyā koṭibhirvṛtaḥ || 6.42.25 ||||
suṣeṇaḥ paścimadvāraṃ gatastārāpitā hariḥ |āvṛtya balavāṃstasthau ṣaṣṭikoṭibhirāvṛtaḥ || 6.42.26 ||||
uttaraṃ dvāramāsādya rāmaḥ saumitriṇā saha |āvṛtya balavāṃstasthau sugrīvaśca harīśvaraḥ || 6.42.27 ||||
golāṅgūlo mahākāyo gavākṣo bhīmadarśanaḥ |vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastasthau rāmasya pārśvataḥ || 6.42.28 ||||
ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ |vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastastho rāmasya pārśvataḥ || 6.42.29 ||||
sannaddhastu mahāvīryo gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ |vṛto yattaistu sacivaistasthau tatra mahābalaḥ || 6.42.30 ||||
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ |samantāt paridhāvanto rarakṣurharivāhinīm || 6.42.31 ||||
tataḥ kopaparītātmā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |niryāṇaṃ sarvasainyānāṃ drutamājñāpayattadā || 6.42.32 ||||
etacchutvā tato vākyaṃ rāvaṇasya mukhodgatam |sahasā bhīmanirghoṣamudghuṣṭaṃ rajanīcaraiḥ || 6.42.33 ||||
tataḥ pracoditā bheryaścandrapāṇḍarapuṣkarāḥ |hemakoṇāhatā bhīmā rākṣasānāṃ samantataḥ || 6.42.34 ||||
vineduśca mahāghoṣāḥ śaṅkhāḥ śatasahasraśaḥ |rākṣasānāṃ sughorāṇāṃ mukhamārutapūritāḥ || 6.42.35 ||||
te babhuḥ śubhanīlāṅgāḥ saśaṅkā rajanīcarāḥ |vidyunmaṇḍalasannaddhāḥ sabalākā ivāmbudāḥ || 6.42.36 ||||
niṣpatanti tataḥ sainyā hṛṣṭā rāvaṇacoditāḥ |samaye pūryamāṇasya vegā iva mahodadheḥ || 6.42.37 ||||
tato vānarasainyena mukto nādaḥ samantataḥ |malayaḥ pūrito yena sa sānuprasthakandaraḥ || 6.42.38 ||||
śaṅkhadundubhisaṅghuṣṭaḥ siṃhanādastarasvinām |pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca sāgaraṃ caiva nādayan || 6.42.39 ||||
gajānāṃ bṛṃhitaiḥ sārdhaṃ hayānāṃ heṣitairapi |rathānāṃ nemighoṣaiśca rakṣasāṃ vadanasvanaḥ || 6.42.40 ||||
etasminnantare ghoraḥ saṅgrāmaḥ samavartata |rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca yathā devāsure purā || 6.42.41 ||||
te gadābhiḥ pradīptābhiḥ śaktiśūlaparaśvadhaiḥ |nijaghnurvānarān ghorāḥ kathayantaḥ svavikramān || 6.42.42 ||||
rājā jayati sugrīva iti śabdo mahānabhūt || 6.42.43 ||||
rājan jaya jayetyuktvā svasvanāmakathāntataḥ |tathā vṛkṣairmahākāyāḥ parvatāgraiśca vānarāḥ |nijaghnustāni rakṣāṃsi nakhairdantaiśca vegitāḥ || 6.42.44 ||||
rākṣasāstvapare bhīmāḥ prākārasthā mahīgatān |bhindipālaiśca khaḍgaiśca śūlaiścaiva vyadārayan || 6.42.45 ||||
vānarāścāpi saṅkruddhāḥ prākārasthān mahīgatāḥ |rākṣasān pātayāmāsuḥ samāplutya plavaṅgamāḥ || 6.42.46 ||||
sa samprahārastumulo māṃsaśoṇitakardamaḥ |rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca sambabhūvādbhutopamaḥ || 6.42.47 ||
yuddhyātāṃ tu tatasteṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām |rakṣasāṃ sambabhūvātha balakopaḥ sudāruṇaḥ || 6.43.1 ||||
te hayaiḥ kāñcanāpīḍairdhvajaiścāgniśikhopamaiḥ |rathaiścādityasaṅkāśaiḥ kavacaiśca manoramaiḥ || 6.43.2 ||||
niryayū rākṣasavyāghrā nādayanto diśo daśa |rākṣasā bhīmakarmāṇo rāvaṇasya jayaiṣiṇaḥ || 6.43.3 ||||
vānarāṇāmapi camūrbṛhatī jayamicchatām |abhyadhāvata tāṃ senāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇām || 6.43.4 ||||
etasminnantare teṣāmanyonyamabhidhāvatām |rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca dvandvayuddhamavartata || 6.43.5 ||||
aṅgadenendrajit sārdhaṃ vāliputreṇa rākṣasaḥ |ayudhyata mahātejāstryambakeṇa yathā 'ntakaḥ || 6.43.6 ||||
prajaṅghena ca sampātirnityaṃ durmarṣaṇo raṇe |jambumālinamārabdho hanumānapi vānaraḥ || 6.43.7 ||||
saṅgataḥ sumahākrodho rākṣaso rāvaṇānujaḥ |samare tīkṣṇavegena mitraghnena vibhīṣaṇaḥ || 6.43.8 ||||
tapanena gajaḥ sārdhaṃ rākṣasena mahābalaḥ |nikumbhena mahātejā nīlo 'pi samayuddhyata || 6.43.9 ||||
vānarendrastu sugrīvaḥ praghasena samāgataḥ |saṅgataḥ samare śrīmān virūpākṣeṇa lakṣmaṇaḥ || 6.43.10 ||||
āgniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ |suptaghno yajñakopaśca rāmeṇa saha saṅgatāḥ || 6.43.11 ||||
vajramuṣṭistu maindena dvividānaśaniprabhaḥ |rākṣasābhyāṃ sughorābhyāṃ kapimukhyau samāgatau || 6.43.12 ||||
vīraḥ pratapano ghoro rākṣaso raṇadurdharaḥ |samare tīkṣṇavegena nalena samayuddhyata || 6.43.13 ||||
dharmasya putro balavān suṣeṇa iti viśrutaḥ |sa vidyunmālinā sārdhamayudhyata mahākapiḥ || 6.43.14 ||||
vānarāścāpare bhīmā rākṣasairaparaiḥ saha |dvandvaṃ samīyurbahudhā yuddhāya bahubhiḥ saha || 6.43.15 ||||
tatrāsīt sumahadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca vīrāṇāṃ jayamicchatām || 6.43.16 ||||
harirākṣasadehebhyaḥ prabhṛtāḥ keśaśādvalāḥ |śarīrasaṅghāṭavahāḥ prasasruḥ śoṇitāpagāḥ || 6.43.17 ||||
ājaghānendrajit kruddho vajreṇeva śatakratuḥ |aṅgadaṃ gadayā vīraṃ śatrusainyavidāraṇam || 6.43.18 ||||
tasya kāñcanacitrāṅgaṃ rathaṃ sāśvaṃ sasārathim |jaghāna samare śrīmānaṅgado vegavān kapiḥ || 6.43.19 ||||
sampātistu tribhirbāṇaiḥ prajaṅghena samāhataḥ |nijaghānāśvakarṇena prajaṅghaṃ raṇamūrdhani || 6.43.20 ||||
jambumālī rathasthastu rathaśaktyā mahābalaḥ |bibheda samare kruddho hanūmantaṃ stanāntare || 6.43.21 ||||
tasya taṃ rathamāsthāya hanūmān mārutatmajaḥ |pramamātha talenāśu saha tenaiva rakṣasā || 6.43.22 ||||
nadan pratapano ghoro nalaṃ so 'pyanvadhāvata || 6.43.23 ||||
nalaḥ pratapanasyāśu pātayāmāsa cakṣuṣī |bhinnagātraḥ śaraistīkṣṇaiḥ kṣiprahastena rakṣasā || 6.43.24 ||||
grasantamiva sainyāni praghasaṃ vānarādhipaḥ |sugrīvaḥ saptaparṇena nirbibheda jaghāna ca || 6.43.25 ||||
agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ |suptaghno yajñakopaśca rāmaṃ nirbibhiduḥ śaraiḥ || 6.43.26 ||||
teṣāṃ caturṇāṃ rāmastu śirāṃsi niśitaiḥ śarai |kruddhaścaturbhiściccheda ghorairagniśikhopamaiḥ || 6.43.27 ||||
vajramuṣṭistu maindena muṣṭinā nihato raṇe |papāta sarathaḥ sāśvaḥ purāṭṭa iva bhūtale || 6.43.28 ||||
nikumbhastu raṇe nīlaṃ nīlāñjanacayaprabham |nirbibheda śaraistīkṣṇaiḥ karairmeghamivāṃśumān || 6.43.29 ||||
punaḥ śaraśatenātha kṣiprahasto niśācaraḥ |bibheda samare nīlaṃ nikumbhaḥ prajahāsa ca || 6.43.30 ||||
tasyaiva rathacakreṇa nīlo viṣṇurivāhave |śiraściccheda samare nikumbhasya ca sāratheḥ || 6.43.31 ||||
vajrāśanisamasparśo dvivido 'pyaśaniprabham |jaghāna giriśṛṅgeṇa miṣatāṃ sarvarakṣasām || 6.43.32 ||||
dvividaṃ vānarendraṃ tu nagayodhinamāhave |śarairaśani saṅkāśaiḥ sa vivyādhāśaniprabhaḥ || 6.43.33 ||||
sa śarairatividdhāṅgo dvividaḥ krodhamūrcchitaḥ |sālena sarathaṃ sāśvaṃ nijaghānāśaniprabham || 6.43.34 ||||
vidyunmālī rathasthastu śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |suṣeṇaṃ tāḍayāmāsa nanāda ca muhurmuhuḥ || 6.43.35 ||||
taṃ rathasthamatho dṛṣṭvā suṣeṇo vānarottamaḥ |giriśṛṅgeṇa mahatā rathamāśu nyapātayat || 6.43.36 ||||
lāghavena tu saṃyukto vidyunmālī niśācaraḥ |apakramya rathāttūrṇaṃ gadāpāṇiḥ kṣitau sthitaḥ || 6.43.37 ||||
tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ suṣeṇo haripuṅgavaḥ |śilāṃ sumahatīṃ gṛhya niśācaramabhidravat || 6.43.38 ||||
tamāpatantaṃ gadayā vidyunmālī niśācaraḥ |vakṣasyabhijaghānāśu suṣeṇaṃ harisattamam || 6.43.39 ||||
gadāprahāraṃ taṃ ghoramacintya plavagottamaḥ |tāṃ śilāṃ pātayāmāsa tasyorasi mahāmṛdhe || 6.43.40 ||||
śilāprahārābhihato vidyunmālī niśācaraḥ |niṣpiṣṭahṛdayo bhūmau gatāsurnipapāta ha || 6.43.41 ||||
evaṃ tairvānaraiḥ śūraiḥ śūrāste rajanīcarāḥ |dvandve vimṛditāstatra daityā iva divaukasaiḥ || 6.43.42 ||||
nihataiḥ kuñjarairmattaistathā vānararākṣasaiḥ |cakrākṣayugadaṇḍaiśca bhagnairdharaṇisaṃśritaiḥ |babhūvāyodhanaṃ ghoraṃ gomāyugaṇasaṅkulam || 6.43.43 ||||
kabandhāni samutpeturdikṣu vānararakṣasām |vimarde tumule tasmin devāsuraraṇopame || 6.43.44 ||||
vidāryamāṇā haripuṅgavaistadā niśācarāḥ śoṇitadigdhagātrāḥ |punaḥ suyuddhaṃ tarasā samāsthitā divākarasyāstamayābhikāṅkṣiṇaḥ || 6.43.45 ||
yuddhyatāmeva teṣāṃ tu tadā vānararakṣasām |ravirastaṃ gato rātriḥ pravṛttā prāṇahāriṇī || 6.44.1 ||||
anyonyaṃ baddhavairāṇāṃ ghorāṇāṃ jayamicchatām |sampravṛttaṃ niśāyuddhaṃ tadā vānararakṣasām || 6.44.2 ||||
rākṣaso 'sīti harayo hariścāsīti rākṣasāḥ |anyonyaṃ samare jaghnustasmiṃstamasi dāruṇe || 6.44.3 ||||
jahi dāraya caihīti kathaṃ vidravasīti ca |evaṃ sutumulaḥ śabdastasmiṃstamasi śuśruve || 6.44.4 ||||
kālāḥ kāñcanasannāhāstasmiṃstamasi rākṣasāḥ |samprādṛśyanta śailendrā dīptauṣadhivanā iva || 6.44.5 ||||
tasmiṃstamasi duṣpāre rākṣasāḥ krodhamūrcchitāḥ |paripeturmahāvegā bhakṣayantaḥ plavaṅgamān || 6.44.6 ||||
te hayān kāñcanāpīḍān dhvajāṃścāgniśikhopamān |āplutya daśanaistīkṣṇairbhīmakopā vyadārayan || 6.44.7 ||||
vānarā balino yuddhe 'kṣobhayan rākṣasīṃ camūm |kuñjarān kuñjarārohān patākādhvajino sthān |cakarṣuśca dadaṃśuśca daśanaiḥ krodhamūrcchitāḥ || 6.44.8 ||||
lakṣmaṇaścāpi rāmaśca śarairāśīviṣopamaiḥ |dṛśyādṛśyāni rakṣāṃsi pravarāṇi nijaghnatuḥ || 6.44.9 ||||
turaṅgakhuravidhvastaṃ rathanemisamutthitam |rurodha karṇanetrāṇi yuddhyatāṃ dharaṇīrajaḥ || 6.44.10 ||||
vartamāne mahāghore saṅgrāme romaharṣaṇe |rudhirodā mahāghorā nadyastatra prasusruvuḥ || 6.44.11 ||||
tato bherīmṛdaṅgānāṃ paṇavānāṃ ca nisvanaḥ |śaṅkhaveṇusvanonmiśraḥ sambabhūvādbhutopamaḥ || 6.44.12 ||||
hatānāṃ stanamānānāṃ rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ |śastānāṃ vānarāṇāṃ ca sambabhūvātidāruṇaḥ || 6.44.13 ||||
hatairvānaravīraiśca śaktiśūlaparaśvadhaiḥ |nihataiḥ parvatāgraiśca rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ || 6.44.14 ||||
śastrapuṣpopahārā ca tatrāsīdyuddhamedinī |durjñeyā durniveśā ca śoṇitāsrāvakardamā || 6.44.15 ||||
sā babhūva niśā ghorā harirākṣasahāriṇī |kālarātrīva bhūtānāṃ sarveṣāṃ duratikramā || 6.44.16 ||||
tataste rākṣasāstatra tasmiṃstamasi dāruṇe |rāmamevābhyavartanta saṃsṛṣṭāḥ śaravṛṣṭibhiḥ || 6.44.17 ||||
teṣāmāpatatāṃ śabdaḥ kruddhānāmapi garjatām |udvarta iva saptānāṃ samudrāṇāṃ praśuśruve || 6.44.18 ||||
teṣāṃ rāmaḥ śaraiṣṣaṅbhiṣṣaḍ jaghāna niśācarān |nimeṣāntaramātreṇa śitairagniśikhopamaiḥ || 6.44.19 ||||
yamaśatruśca durdharṣo mahāpārśvamahodarau |vajradaṃṣṭro mahākāyastau cobhau śukasāraṇau || 6.44.20 ||||
te tu rāmeṇa bāṇaughaiḥ sarve marmasu tāḍitāḥ |yuddhādapasṛtāstatra sāvaśeṣāyuṣo 'bhavan || 6.44.21 ||||
tatra kāñcanacitrāṅgaiḥ śarairagniśikhopamaiḥ |diśaścakāra vimalāḥ pradiśaśca mahābalaḥ || 6.44.22 ||||
ye tvanye rākṣasā bhīmā rāmasyābhimukhe sthitāḥ |te 'pi naṣṭāḥ samāsādya pataṅga iva pāvakam || 6.44.23 ||||
suvarṇapuṅkhairviśikhaiḥ sampatadbhiḥ sahasraśaḥ |babhūva rajanī citrā khadyotairiva śāradī || 6.44.24 ||||
rākṣasānāṃ ca ninadairharīṇāṃ cāpi nisvanaiḥ |sā babhūva niśā ghorā bhūyo ghoratarā tadā || 6.44.25 ||||
tena śabdena mahatā pravṛddhena samantataḥ |trikūṭaḥ kandarākīrṇaḥ pravyāharadivācalaḥ || 6.44.26 ||||
golāṅgūlā mahākāyāstamasā tulyavarcasaḥ |sampariṣvajya bāhubhyāṃ bhakṣayan rajanīcarān || 6.44.27 ||||
aṅgadastu raṇe śatruṃ nihantuṃ samupasthitaḥ |rāvaṇiṃ nijaghānāśu sārathiṃ ca hayānapi || 6.44.28 ||||
vartamāne tadā ghore saṅgrāme bhṛśadāruṇe |indrajittu rathaṃ tyaktvā hatāśvo hatasārathiḥ |aṅgadena mahākāyastatraivāntaradhīyata || 6.44.29 ||||
tatkarma vāliputrasya sarve devāḥ saharṣibhiḥ |tuṣṭuvuḥ pūjanārhasya tau cobhau rāmalakṣmaṇau || 6.44.30 ||||
prabhāvaṃ sarvabhūtāni vidurindrajito yudhi |tena te taṃ mahātmānaṃ tuṣṭā dṛṣṭvā pradharṣitam || 6.44.31 ||||
tataḥ prahṛṣṭāḥ kapayaḥ sasugrīvavibhīṣaṇāḥ |sādhu sādhviti neduśca dṛṣṭvā śatruṃ pradharṣitam || 6.44.32 ||||
indrajittu tadā tena nirjito bhīmakarmaṇā |saṃyuge vāliputreṇa krodhaṃ cakre sudāruṇam || 6.44.33 ||||
etasminnantare rāmo vānarān vākyamabravīt || 6.44.34 ||||
sarve bhavantastiṣṭhantu kapirājena saṅgatāḥ || 6.44.35 ||||
sa brahmaṇā dattavarastrailokyaṃ bādhate bhṛśam |bhavatāmarthasiddhyarthaṃ kālena sa samāgataḥ |adyaiva kṣamitavyaṃ me bhavanto vigatajvarāḥ || 6.44.36 ||||
so 'ntardhānagataḥ pāpo rāvaṇī raṇakarkaśaḥ |adṛśyo niśitān bāṇān mumocāśanivarcasaḥ || 6.44.37 ||||
sa rāmaṃ lakṣmaṇaṃ caiva ghorairnāgamayaiḥ śaraiḥ |bibheda samare kruddhaḥ sarvagātreṣu rākṣasaḥ || 6.44.38 ||||
māyayā saṃvṛtastatra mohayan rāghavau yudhi |adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kūṭayodhī niśācaraḥ |babandha śarabandhena bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 6.44.39 ||||
tau tena puruṣavyāghrau kruddhenāśīviṣaiḥ śaraiḥ |sahasā nihatau vīrau tadā praikṣanta vānarāḥ || 6.44.40 ||||
prakāśarūpastu yadā na śaktastau bādhituṃ rākṣasarājaputraḥ |māyāṃ prayoktuṃ samupājagāma babandha tau rājasutau mahātmā || 6.44.41 ||
sa tasya gatimanvicchan rājaputraḥ pratāpavān |dideśātibalo rāmo daśa vānarayūthapān || 6.45.1 ||||
dvau suṣeṇasya dāyādau nīlaṃ ca plavagarṣabham |aṅgadaṃ vāliputraṃ ca śarabhaṃ ca tarasvinam || 6.45.2 ||||
vinataṃ jāmbavantaṃ ca sānuprasthaṃ mahābalam |ṛṣabhaṃ carṣabhaskandhamādideśa parantapaḥ || 6.45.3 ||||
te samprahṛṣṭā harayo bhīmānudyamya pādapān |ākāśaṃ viviśuḥ sarve mārgamāṇā diśo daśa || 6.45.4 ||||
teṣāṃ vegavatāṃ vegamiṣubhirvegavattaraiḥ |astravit paramāstraistu vārayāmāsa rāvaṇiḥ || 6.45.5 ||||
taṃ bhīmavegā harayo nārācaiḥ kṣatavigrahāḥ |andhakāre na dadṛśurmeghaiḥ sūryamivāvṛtam || 6.45.6 ||||
rāmalakṣmaṇayoreva sarvadehabhidaḥ śarān |bhṛśamāveśayāmāsa rāvaṇiḥ samitiñjayaḥ || 6.45.7 ||||
nirantaraśarīrau tau bhrātarau rāmalakṣṇau |kruddhenendrajitā vīrau pannagaiḥ śaratāṃ gataiḥ || 6.45.8 ||||
tayoḥ kṣatajamārgeṇa susrāva rudhiraṃ bahu |tāvubhau ca prakāśete puṣpitāviva kiṃśukau || 6.45.9 ||||
tataḥ paryantaraktākṣo bhinnāñjanacayopamaḥ |rāvaṇirbhrātarau vākyamantardhānagato 'bravīt || 6.45.10 ||||
yuddhyamānamanālakṣyaṃ śakro 'pi tridaśeśvaraḥ |draṣṭumāsādituṃ vāpi na śaktaḥ kiṃ punaryuvām || 6.45.11 ||||
prāvṛtāviṣujālena rāghavau kaṅkapatriṇā |eṣa roṣaparītātmā nayāmi yamasādanam || 6.45.12 ||||
evamuktvā tu dharmajñau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |nirbibheda śitairbāṇaiḥ prajaharṣa nanāda ca || 6.45.13 ||||
bhinnāñjanacayaśyāmo visphārya vipulaṃ dhanuḥ |bhūyo bhūyaḥ śarān ghorān visasarja mahāmṛdhe || 6.45.14 ||||
tato marmasu marmajño majjayanniśitān śarān |rāmalakṣmaṇayorvīro nanāda ca muhurmuhuḥ || 6.45.15 ||||
baddhau tu śarabandhena tāvubhau raṇamūrdhani |nimeṣāntaramātreṇa na śekaturudīkṣitum || 6.45.16 ||||
tato vibhinnasarvāṅgau śaraśalyācitāvubhau |dhvajāviva mahendrasya rajjumuktau prakampitau || 6.45.17 ||||
tau sampracalitau vīrau marmabhedena karśitau |nipetaturmaheṣvāsau jagatyāṃ jagatīpatī || 6.45.18 ||||
tau vīraśayane vīrau śayānau rudhirokṣitau |śaraveṣṭitasarvāṅgāvārtau paramapīḍitau || 6.45.19 ||||
na hyaviddhaṃ tayorgātre babhūvāṅgulamantaram |nānirbhinnaṃ na cāstabdhamākarāgrādajihmagaiḥ || 6.45.20 ||||
tau tu krūreṇa nihatau rakṣasā kāmarūpiṇā |asṛk susruvatustīvraṃ jalaṃ prasravaṇāviva || 6.45.21 ||||
papāta prathamaṃ rāmo viddho marmasu mārgaṇaiḥ |krodhādindrajitā yena purā śakro vinirjitaḥ || 6.45.22 ||||
rukmapuṅkhaiḥ prasannāgrairadhogatibhirāśugaiḥ |nārācairardhanārācairbhallairañjalikairapi |vivyādha vatsadantaiśca siṃhadaṃṣṭraiḥ kṣuraistathā || 6.45.23 ||||
sa vīraśayane śiśye vijyamādāya kārmukam |bhinnamuṣṭiparīṇāhaṃ trinataṃ ratnabhūṣitam || 6.45.24 ||||
bāṇapātāntare rāmaṃ patitaṃ puruṣarṣabham |sa tatra lakṣmaṇo dṛṣṭvā nirāśo jīvite 'bhavat || 6.45.25 ||||
rāmaṃ kamalapatrākṣaṃ śarabandhaparikṣatam |śuśoca bhrātaraṃ dṛṣṭvā patitaṃ gharaṇītale || 6.45.26 ||||
harayaścāpi taṃ dṛṣṭvā santāpaṃ paramaṃ gatāḥ || 6.45.27 ||||
baddhau tu vīrau patitau śayānau tau vānarāḥ samparivārya tasthuḥ |samāgatā vāyusutapramukhyā viṣādamārtāḥ paramaṃ ca jagmuḥ || 6.45.28 ||
tato dyāṃ pṛthivīṃ caiva vīkṣamāṇā vanaukasaḥ |dadṛśuḥ santatau bāṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau || 6.46.1 ||||
vṛṣṭvevoparate deve kṛtakarmaṇi rākṣase |ājagāmātha taṃ deśaṃ sasugrīvo vibhīṣaṇaḥ || 6.46.2 ||||
nīladvividamaindāśca suṣeṇakumudāṅgadāḥ |tūrṇaṃ hanumatā sārdhamanvaśocanta rāghavau || 6.46.3 ||||
aceṣṭau mandaniśvāsau śoṇitaughapariplutau |śarajālācitau stabdhau śayānau śaratalpayoḥ || 6.46.4 ||||
niśvasantau yathā sarpau niśceṣṭau mandavikramau |rudhirasrāvadigdhāṅgau tāpanīyāviva dhvajau || 6.46.5 ||||
tau vīraśayane vīrau śayanau mandaceṣṭitau |yūthapaistaiḥ parivṛtau bāṣpavyākulalocanaiḥ || 6.46.6 ||||
rāghavau patitau dṛṣṭvā śarajālasamāvṛtau |babhūvurvyathitāḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ || 6.46.7 ||||
antarikṣaṃ nirīkṣanto diśaḥ sarvāśca vānarāḥ |na cainaṃ māyayā cchannaṃ dadṛśū rāvaṇiṃ raṇe || 6.46.8 ||||
ta tu māyāpraticchannaṃ māyayaiva vibhīṣaṇaḥ |vīkṣamāṇo dadarśātha bhrātuḥ putramavasthitam || 6.46.9 ||||
tamapratimakarmāṇamapratidvandvamāhave |dadarśāntarhitaṃ vīraṃ varadānādvibhīṣaṇaḥ || 6.46.10 ||||
tejasā yaśasā caiva vikrameṇa ca saṃyutam || 6.46.11 ||||
indrajittvātmanaḥ karma tau śayānau samīkṣya ca |uvāca paramaprīto harṣayan sarvanairṛtān || 6.46.12 ||||
dūṣaṇasya ca hantārau kharasya ca mahābalau |sāditau māmakairbāṇairbhrātarau rāmalakṣṇau || 6.46.13 ||||
nemau mokṣayituṃ śakyāvetasmādiṣubandhanāt |sarvairapi samāgamya sarṣisaṅghaiḥ surāsuraiḥ || 6.46.14 ||||
yatkṛte cintayānasya śokārtasya piturmama |aspṛṣṭvā śayanaṃ gātraistriyāmā yāti śarvarī || 6.46.15 ||||
kṛtsneyaṃ yatkṛte laṅkā nadī varṣāsvivākulā |so 'yaṃ mūlaharo 'narthaḥ sarveṣāṃ nihato mayā || 6.46.16 ||||
rāmasya lakṣmaṇasyāpi sarveṣāṃ ca vanaukasām |vikramā niṣphalāḥ sarve yathā śaradi toyadāḥ || 6.46.17 ||||
evamuktvā tu tān sarvān rākṣasān paripārśvataḥ |yūthapānapi tān sarvāṃstāḍayāmāsa rāvaṇiḥ || 6.46.18 ||||
nīlaṃ navabhirāhatya maindaṃ ca dvividaṃ tathā |tribhistribhiramitraghnastatāpa pravareṣubhiḥ || 6.46.19 ||||
jāmbavantaṃ maheṣvāso viddhvā bāṇena vakṣasi |hanūmato vegavato visasarja śarān daśa || 6.46.20 ||||
gavākṣaṃ śarabhaṃ caiva dvāvapyamitatejasau |dvābhyāṃ dvābhyāṃ mahāvego vivyādha yudhi rāvaṇiḥ || 6.46.21 ||||
golāṅgūleśvaraṃ caiva vāliputramathāṅgadam |vivyādha bahubhirbāṇaistvaramāṇo 'tha rāvaṇiḥ || 6.46.22 ||||
tān vānaravarān bhittvā śarairagniśikhopamaiḥ |nanāda balavāṃstatra mahāsattvaḥ sa rāvaṇiḥ || 6.46.23 ||||
tānardayitvā bāṇaughaistrāsayitvā ca vānarān |prajahāsa mahābāhurvacanaṃ cedamabravīt || 6.46.24 ||||
śarabandhena ghoreṇa mayā baddhau camūmukhe |sahitau bhrātarāvetau niśāmayata rākṣasāḥ || 6.46.25 ||||
evamuktāstu te sarve rākṣasāḥ kūṭayodhinaḥ |paraṃ vismayamājagmuḥ karmaṇā tena harṣitāḥ || 6.46.26 ||||
vineduśca mahānādān sarvato jaladopamāḥ |hato rāma iti jñātvā rāvaṇiṃ samapūjayan || 6.46.27 ||||
niṣpandau tu tadā dṛṣṭvā tāvubhau rāmalakṣmaṇau |vasudhāyāṃ nirucchvāsau hatāvityanvamanyata || 6.46.28 ||||
harṣeṇa tu samāviṣṭa indrajit samitiñjayaḥ |praviveśa purīṃ laṅkāṃ harṣayan sarvarākṣasān || 6.46.29 ||||
rāmalakṣmaṇayorddaṣṭvā śarīre sāyakaiścite |sarvāṇi cāṅgopāṅgāni sugrīvaṃ bhayamāviśat || 6.46.30 ||||
tamuvāca paritrastaṃ vānarendraṃ vibhīṣaṇaḥ |sabāṣpavadanaṃ dīnaṃ śokavyākulalocanam || 6.46.31 ||||
alaṃ trāsena sugrīva bāṣpavego nigṛhyatām |evaṃ prāyāṇi yuddhāni vijayo nāsti naiṣṭhikaḥ || 6.46.32 ||||
saśeṣabhāgyatā 'smākaṃ yadi vīra bhaviṣyati |mohametau prahāsyete mahātmānau mahābalau || 6.46.33 ||||
paryavasthāpayātmānamanāthaṃ māṃ ca vānara |satyadharmābhiraktānāṃ nāsti mṛtyukṛtaṃ bhayam || 6.46.34 ||||
evamuktvā tatastasya jalaklinnena pāṇinā |sugrīvasya śubhe netre pramamārja vibhiṣaṇaḥ || 6.46.35 ||||
tataḥ salilamādāya vidyayā parijapya ca |sugrīvanetre dharmātmā sa mamārja vibhīṣaṇaḥ || 6.46.36 ||||
pramṛjya vadanaṃ tasya kapirājasya dhīmataḥ |abravīt kālasamprāptamasambhramamidaṃ vacaḥ || 6.46.37 ||||
na kālaḥ kapirājendra vaiklavyamanuvartitum |atisneho 'pyakāle 'smin maraṇāyopakalpate || 6.46.38 ||||
tasmādutsṛjya vaiklavyaṃ sarvakāryavināśanam |hitaṃ rāmapurogāṇāṃ sainyānāmanucintyatām || 6.46.39 ||||
athavā rakṣyatāṃ rāmo yāvat sañjñāviparyayaḥ |labdhasañjñau hi kākutsthau bhayaṃ no vyapaneṣyataḥ || 6.46.40 ||||
naitat kiñcana rāmasya na ca rāmo mumūrṣati |na hyenaṃ hāsyate lakṣmīrdurlabhā yā gatāyuṣām || 6.46.41 ||||
tasmādāśvāsayātmānaṃ balaṃ cāśvāsaya svakam |yāvat kāryāṇi sarvāṇi punaḥ saṃsthāpayāmyaham || 6.46.42 ||||
ete hi phullanayanāstrāsādāgatasādhvasāḥ |karṇe karṇe prakathitā harayo harisattama || 6.46.43 ||||
māṃ tu dṛṣṭvā pradhāvantamanīkaṃ sampraharṣitum |tyajantu harayastrāsaṃ bhuktapūrvāmiva srajam || 6.46.44 ||||
samāśvāsya tu sugrīvaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ |vidrutaṃ vānarānīkaṃ tatsamāśvāsayat punaḥ || 6.46.45 ||||
indrajittu mahāmāyaḥ sarvasainyasamāvṛtaḥ |viveśa nagarīṃ laṅkāṃ pitaraṃ cābhyupāgamat || 6.46.46 ||||
tatra rāvaṇamāsīnamabhivādya kṛtāñjaliḥ |ācacakṣe priyaṃ pitre nihatau rāmalakṣmaṇau || 6.46.47 ||||
utpapāta tato hṛṣṭaḥ putraṃ ca pariṣasvaje |rāvaṇo rakṣasāṃ madhye śrutvā śatrū nipātitau |upāghrāya sa mūrdhnyenaṃ papraccha prītamānasaḥ || 6.46.48 ||||
pṛcchate ca yathāvṛttaṃ pitre sarvaṃ nyavedayat |yathā tau śarabandhena niśceṣṭau niṣprabhau kṛtau || 6.46.49 ||||
sa harṣavegānugatāntarātmā śrutvā vacastasya mahārathasya |jahau jvaraṃ dāśaratheḥ samutthitaṃ prahṛṣya vācā 'bhinananda putram || 6.46.50 ||
pratipraviṣṭe laṅkāṃ tu kṛtārthe rāvaṇātmaje |rāghavaṃ parivāryārtā rarakṣurvānararṣabhāḥ || 6.47.1 ||||
hanumānaṅgado nīlaḥ suṣeṇaḥ kumudo nalaḥ |gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ |jāmbavānṛṣabhaḥ skandho rambhaḥ śatavaliḥ pṛthuḥ || 6.47.2 ||||
vyūḍhānīkāśca yattāśca drumānādāya sarvataḥ |vīkṣamāṇā diśaḥ sarvāstiryagūrdhvaṃ ca vānarāḥ |tṛṇeṣvapi ca ceṣṭatsu rākṣasā iti menire || 6.47.3 ||||
rāvaṇaścāpi saṃhṛṣṭo visṛjyendrajitaṃ sutam |ājuhāva tataḥ sītārakṣiṇī rākṣasīstadā || 6.47.4 ||||
rākṣasyastrijaṭā caiva śāsanāt samupasthitāḥ || 6.47.5 ||||
tā uvāca tato hṛṣṭo rākṣasī rākṣasādhipaḥ || 6.47.6 ||||
hatāvindrajitā ' 'khyāta vaidehyā rāmalakṣmaṇau |puṣpakaṃ ca samāropya darśayadhvaṃ hatau raṇe || 6.47.7 ||||
yadāśrayādavaṣṭabdhā neyaṃ māmupatiṣṭhati |so 'syā bharttā saha bhrātrā nirasto raṇamūrdhani || 6.47.8 ||||
nirviśaṅkā nirudvignā nirapekṣā ca maithilī |māmupasthāsyate sītā sarvābharaṇabhūṣitā || 6.47.9 ||||
adya kālavaśaṃ prāptaṃ raṇe rāmaṃ salakṣmaṇam |avekṣya vinivṛttāśā cānyāṃ gatimapaśyatī |nirapekṣā viśālākṣī māmupasthāsyate svayam || 6.47.10 ||||
tasya tadvacanaṃ ca śrutvā rāvaṇasya durātmanaḥ |rākṣasyastāstathetyuktvā jagmurvai yatra puṣpakam || 6.47.11 ||||
tataḥ puṣpakamādāya rākṣasyo rāvaṇājñayā |aśokavanikāsthāṃ tāṃ maithilīṃ samupānayan || 6.47.12 ||||
tāmādāya tu rākṣasyo bhartṛśokaparājitām |sītāmāropayāmāsurvimānaṃ puṣpakaṃ tadā || 6.47.13 ||||
tataḥ puṣpakamāropya sītāṃ trijaṭayā saha |jagmurdarśayituṃ tasyai rākṣasyo rāmalakṣmaṇau || 6.47.14 ||||
rāvaṇo 'kārayallaṅkāṃ patākādhvajamālinīm |prāghoṣayata hṛṣṭaśca laṅkāyāṃ rākṣaseśvaraḥ |rāghavo lakṣmaṇaścaiva hatāvindrajitā raṇe || 6.47.15 ||||
vimānenāpi sītā tu gatvā trijaṭayā saha |dadarśa vānarāṇāṃ tu sarvaṃ sainyaṃ nipātitam || 6.47.16 ||||
prahṛṣṭamanasaścāpi dadarśa piśitāśanān |vānarāṃścāpi duḥkhārtān rāmalakṣmaṇapārśvataḥ || 6.47.17 ||||
tataḥ sītā dadarśobhau śayānau śaratalpayoḥ |lakṣmaṇaṃ cāpi rāmaṃ ca visañjñau śarapīḍitau || 6.47.18 ||||
vidhvastakavacau vīrau vipraviddhaśarāsanau |sāyakaiśchinnasarvāṅgau śarastambamayau kṣitau || 6.47.19 ||||
tau dṛṣṭvā bhrātarau tatra vīrau sā puruṣarṣabhau |śayānau puṇḍarīkākṣau kumārāviva pāvakī || 6.47.20 ||||
śaratalpagatau vīrau tathābhūtau nararṣabhau |duḥkhārtā subhṛśaṃ sītā suciraṃ vilalāpa ha || 6.47.21 ||||
bhartāramanavadyāṅgī lakṣmaṇaṃ cāsitekṣaṇā |prekṣya pāṃsuṣu veṣṭantau ruroda janakātmajā || 6.47.22 ||||
sā bāṣpaśokābhihatā samīkṣya tau bhrātarau devasamaprabhāvau |vitarkayantī nidhanaṃ tayoḥ sā duḥkhānvitā vākyamidaṃ jagāda || 6.47.23 ||
bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahāvalam |vilalāpa bhṛśaṃ sītā karuṇaṃ śokakarśitā || 6.48.1 ||||
ūcurlakṣaṇino ye māṃ putriṇyavidhaveti ca |te 'dya sarve hate rāme jñānino 'nṛtavādinaḥ || 6.48.2 ||||
yajvano mahiṣīṃ ye māmūcuḥ patnīṃ ca satriṇaḥ |te 'dya sarve hate rāme jñānino 'nṛtavādinaḥ || 6.48.3 ||||
ūcuḥ saṃśravaṇe ye māṃ dvijāḥ kārtāntikāḥ śubhām |te 'dya sarve hate rāme jñānino 'nṛtavādinaḥ || 6.48.4 ||||
vīrapārthivapatnī tvaṃ ye dhanyeti ca māṃ viduḥ |te 'dya sarve hate rāme jñānino 'nṛtavādinaḥ || 6.48.5 ||||
imāni khalu padmāni pādayoryaiḥ kila striyaḥ |ādhirājye 'bhiṣicyante narendraiḥ patibhiḥ saha || 6.48.6 ||||
vaidhavyaṃ yānti yairnāryo lakṣaṇairbhāgyadurlabhāḥ |nātmanastāni paśyāmi paśyantī hatalakṣaṇā || 6.48.7 ||||
satyanāmāni padmāni strīṇāmuktāni lakṣaṇaiḥ |tānyadya nihate rāme vitathāni bhavanti me || 6.48.8 ||||
keśāḥ sūkṣmāḥ samā nīlā bhruvau cāsaṅgate mama |vṛtte cāromaśe jaṅghe dantāścāviralā mama || 6.48.9 ||||
śaṅkhe netre karau pādau gulphāvūrū ca me citau |anuvṛttanakhāḥ snigdhāḥ samāścāṅgulayo mama || 6.48.10 ||||
stanau cāviralau pīnau mamemau magnacūcukau |magnā cotsaṅginī nābhiḥ pārśvoraskāśca me citāḥ || 6.48.11 ||||
mama varṇo maṇinibho mṛdūnyaṅgaruhāṇi ca |pratiṣṭhitāṃ dvādaśabhirmāmūcuḥ śubhalakṣaṇām || 6.48.12 ||||
samagrayavamacchidraṃ pāṇipādaṃ ca varṇavat |mandasmitetyeva ca māṃ kanyālakṣaṇino dvijāḥ || 6.48.13 ||||
ādhirājye 'bhiṣeko me brāhmaṇaiḥ patinā saha |kṛtāntakuśalairuktaṃ tatsarvaṃ vitathīkṛtam || 6.48.14 ||||
śodhayitvā janasthānaṃ pravṛttimupalabhya ca |tīrtvā sāgaramakṣobhyaṃ bhrātarau goṣpade hatau || 6.48.15 ||||
nanu vāruṇamāgneyamaindraṃ vāyavyameva ca |astraṃ brahmaśiraścaiva rāghavau pratyapadyatām || 6.48.16 ||||
adṛśyamānena raṇe māyayā vāsavopamau |mama nāthāvanāthāyā nihatau rāmalakṣmaṇau || 6.48.17 ||||
na hi dṛṣṭipathaṃ prāpya rāghavasya raṇe ripuḥ |jīvan pratinivarteta yadyapi syānmanojavaḥ || 6.48.18 ||||
na kālasyātibhāro 'sti kṛtāntaśca sudurjayaḥ |yatra rāmaḥ saha bhrātrā śete yudhi nipātitaḥ || 6.48.19 ||||
na śocāmi tathā rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |nātmānaṃ jananīṃ vāpi yathā śvaśrūṃ tapasvinīm || 6.48.20 ||||
sā 'nucintayate nityaṃ samāptavratamāgatam |kadā drakṣyāmi sītāṃ ca lakṣmaṇaṃ ca sarāghavam || 6.48.21 ||||
paridevayamānāṃ tāṃ rākṣasī trijaṭā 'bravīt || 6.48.22 ||||
mā viṣādaṃ kṛthā devi bhartā 'yaṃ tava jīvati || 6.48.23 ||||
kāraṇāni ca vakṣyāmi mahānti sadṛśāni ca |yathemau jīvato devi bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 6.48.24 ||||
nahi kopaparītāni harṣaparyutsukāni ca |bhavanti yudhi yodhānāṃ mukhāni nihate patau || 6.48.25 ||||
idaṃ vimānaṃ vaidehi puṣpakaṃ nāma nāmataḥ |divyaṃ tvāṃ dhārayennaivaṃ yadyetau gatajīvitau || 6.48.26 ||||
hatavīrapradhānāṃ hi hatautsāhā nirudyamā |senā bhramati saṅkhyeṣu hatakarṇeva naurjale || 6.48.27 ||||
iyaṃ punarasambhrāntā nirudvignā tarasvinī |senā rakṣati kākutsthau mayā prītyā niveditau || 6.48.28 ||||
sā tvaṃ bhava suvisrabdhā anumānaiḥ sukhodayaiḥ |ahatau paśya kākutsthau snehādetad bravīmi te || 6.48.29 ||||
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana |cāritrasukhaśīlatvāt praviṣṭā 'si mano mama || 6.48.30 ||||
nemau śakyau raṇe jetuṃ sendrairapi surāsuraiḥ |tādṛśaṃ darśanaṃ dṛṣṭvā mayā cāveditaṃ tava |idaṃ ca sumahaccihnaṃ śanaiḥ paśyasva maithili || 6.48.31 ||||
nissañjñāvapyubhāvetau naiva lakṣmīrviyujyate |prāyeṇa gatasattvānāṃ puruṣāṇāṃ gatāyuṣām |dṛśyamāneṣu vaktreṣu paraṃ bhavati vaikṛtam || 6.48.32 ||||
tyaja śokaṃ ca mohaṃ ca duḥkhaṃ ca janakātmaje |rāmalakṣmaṇayorarthe nādya śakyamajīvitum || 6.48.33 ||||
śrutvā tu vacanaṃ tasyāḥ sītā surasutopamā |kṛtāñjaliruvācedamevamastviti maithilī || 6.48.34 ||||
vimānaṃ puṣpakaṃ tattu sannivartya manojavam |dīnā trijaṭayā sītā laṅkāmeva praveśitā || 6.48.35 ||||
tatastrijaṭayā sārdhaṃ puṣpakādavaruhya sā |aśokavanikāmeva rākṣasībhiḥ praveśitā || 6.48.36 ||||
praviśya sītā bahuvṛkṣaṣaṇḍāṃ tāṃ rākṣasendrasya vihārabhūmim |samprekṣya sañcintya ca rājaputrau paraṃ viṣādaṃ samupājagāma || 6.48.37 ||
ghoreṇa śarabandhena baddhau daśarathātmajau |niśvasantau yathā nāgau śayānau rudhirokṣitau || 6.49.1 ||||
sarve te vānaraśreṣṭhāḥ sasugrīvā mahābalāḥ |parivārya mahātmānau tasthuḥ śokapariplutāḥ || 6.49.2 ||||
etasminnantare rāmaḥ pratyabudhyata vīryavān |sthiratvāt sattvayogācca śaraiḥ sandānito 'pi san || 6.49.3 ||||
tato dṛṣṭvā sarudhiraṃ viṣaṇṇaṃ gāḍhamarpitam |bhrātaraṃ dīnavadanaṃ paryadevayadāturaḥ || 6.49.4 ||||
kiṃ nu me sītayā kāryaṃ kiṃ kāryaṃ jīvitena vā |śayānaṃ yo 'dya paśyāmi bhrātaraṃ yudhi nirjitam || 6.49.5 ||||
śakyā sītāsamā nārī martyaloke vicinvatā |na lakṣmaṇasamo bhrātā sacivaḥ sāmparāyikaḥ || 6.49.6 ||||
parityakṣyāmyahaṃ prāṇaṃ vānarāṇāṃ tu paśyatām |yadi pañcatvamāpannaḥ sumitrānandavardhanaḥ || 6.49.7 ||||
kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāṃ mātaraṃ kiṃ nu kaikayīm |kathamambhāṃ sumitrāṃ ca putradarśanalālasām || 6.49.8 ||||
vivatsāṃ vepamānāṃ ca krośantīṃ kurarīmiva |kathamāśvāsayiṣyāmi yadā yāsyāmi taṃ vinā || 6.49.9 ||||
kathaṃ vakṣyāmi śatrughnaṃ bharataṃ ca yaśasvinam || 6.49.10 ||||
mayā saha vanaṃ yāto vinā tena gataḥ punaḥ |upālambhaṃ na śakṣyāmi soḍhuṃ bata sumitrayā || 6.49.11 ||||
ihaiva dehaṃ tyakṣyāmi na hi jīvitumutsahe || 6.49.12 ||||
dhiṅmāṃ duṣkṛtakarmāṇamanāryaṃ yatkṛte hyasau |lakṣmaṇaḥ patitaḥ śete śaratalpe gatāsuvat || 6.49.13 ||||
tvaṃ nityaṃ sa viṣaṇṇaṃ māmāśvāsayasi lakṣmaṇa |gatāsurnādya śaknoṣi māmārtamabhibhāṣitum || 6.49.14 ||||
yenādya nihatā yuddhe rākṣasā vinipātitāḥ |tasyameva kṣitau vīraḥ sa śete nihataḥ paraiḥ || 6.49.15 ||||
śayānaḥ śaratalpe 'smin svaśoṇitapariplutaḥ |śarajālaiścito bhāti bhāskaro 'stamiva vrajan || 6.49.16 ||||
bāṇābhihatamarmatvānna śaknotyabhibhāṣitum |rujā cābruvato 'pyasya dṛṣṭirāgeṇa sūcyate || 6.49.17 ||||
yathaiva māṃ vanaṃ yāntamanuyāto mahādyutiḥ |ahamapyanuyāsyāmi tathaivainaṃ yamakṣayam || 6.49.18 ||||
iṣṭabandhujano nityaṃ māṃ ca nityamanuvrataḥ |imāmadya gato 'vasthāṃ mamānāryasya durnayaiḥ || 6.49.19 ||||
suruṣṭenāpi vīreṇa lakṣmaṇena na saṃsmare |paruṣaṃ vipriyaṃ vāpi śrāvitaṃ tu kadācana || 6.49.20 ||||
visasarjaikavegena pañcabāṇaśatāni yaḥ |iṣvastreṣvadhikastasmāt kārtavīryācca lakṣmaṇaḥ || 6.49.21 ||||
astrairastrāṇi yo hanyācchakrasyāpi mahātmanaḥ |so 'yamurvyāṃ hataḥ śete mahārhaśayanocitaḥ || 6.49.22 ||||
yanmayā na kṛto rājā rākṣasānāṃ vibhīṣaṇaḥ |tacca mithyāpralaptaṃ māṃ pradhakṣyati na saṃśayaḥ || 6.49.23 ||||
asminmuhūrte sugrīva pratiyātumito 'rhasi |matvā hīnaṃ mayā rājan rāvaṇo 'bhidravedbalī || 6.49.24 ||||
aṅgadaṃ tu puraskṛtya sasainyaḥ sasuhṛjjanaḥ |sāgaraṃ tara sugrīva nīlena ca nalena ca || 6.49.25 ||||
kṛtaṃ hanumatā kāryaṃ yadanyairduṣkaraṃ raṇe |ṛkṣarājena tuṣyāmi golāṅgūlādhipena ca || 6.49.26 ||||
aṅgadena kṛtaṃ karma maindena dvividena ca |yuddhaṃ kesariṇā saṅkhye ghoraṃ sampātinā kṛtam || 6.49.27 ||||
gavayena gavākṣeṇa śarabheṇa gajena ca |anyaiśca haribhiryuddhaṃ madarthe tyaktajīvitaiḥ |na cātikramituṃ śakyaṃ daivaṃ sugrīvamānuṣaiḥ || 6.49.28 ||||
yattu śakyaṃ vayasyena suhṛdā ca parantapa |kṛtaṃ sugrīva tatsarvaṃ bhavatā dharmabhīruṇā || 6.49.29 ||||
mitrakāryaṃ kṛtamidaṃ bhavadbhirvānararṣabhāḥ |anujñātā mayā sarve yatheṣṭaṃ gantumarhatha || 6.49.30 ||||
śuśruvastasya te sarve vānarāḥ paridevanam |vartayāñcakuraśrūṇi netraiḥ kṛṣṇetarekṣaṇāḥ || 6.49.31 ||||
tataḥ sarvāṇyanīkāni sthāpayitvā vibhīṣaṇaḥ |ājagāma gadāpāṇistvarito yatra rāghavaḥ || 6.49.32 ||||
taṃ dṛṣṭvā tvaritaṃ yāntaṃ nīlāñjanacayopamam |vānarā dudruvuḥ sarve manyamānāstu rāvaṇim * || 6.49.33 ||
athovāca mahātejā harirājo mahābalaḥ |kimiyaṃ vyathitā senā mūḍhavāteva naurjale || 6.50.1 ||||
sugrīvasya vacaḥ śrutvā vāliputro 'ṅgado 'bravīt || 6.50.2 ||||
na tvaṃ paśyasi rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |śarajālācitau vīrāvubhau daśarathātmajau |śaratalpe mahātmānau śayānau rudhirokṣitau || 6.50.3 ||||
athābravīdvānarendraḥ sugrīvaḥ putramaṅgadam |nānimittamidaṃ manye bhavitavyaṃ bhayena tu || 6.50.4 ||||
viṣaṇṇavadanā hyete tyaktapraharaṇā diśaḥ |prapalāyanti harayastrāsādutphullalocanāḥ || 6.50.5 ||||
anyonyasya na lajjante na nirīkṣanti pṛṣṭhataḥ |viprakarṣanti cānyonyaṃ patitaṃ laṅghayanti ca || 6.50.6 ||||
etasminnantare vīro gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ |sugrīvaṃ vardhayāmāsa rāghavaṃ ca niraikṣata || 6.50.7 ||||
vibhīṣaṇaṃ taṃ sugrīvo dṛṣṭvā vānarabhīṣaṇam |ṛkṣarājaṃ samīpasthaṃ jāmbavantamuvāca ha || 6.50.8 ||||
vibhīṣaṇo 'yaṃ samprapto yaṃ dṛṣṭvā vānararṣabhāḥ |vidravanti paritrastā rāvaṇātmajaśaṅkayā || 6.50.9 ||||
śīghrametān susantrastān bahudhā vipradhāvitān |praryavasthāpayākhyāhi vibhīṣaṇamupasthitam || 6.50.10 ||||
sugrīveṇaivamuktastu jāmbavānṛkṣapārthivaḥ |vānarān sāntvayāmāsa sannirudhya pradhāvataḥ || 6.50.11 ||||
te nivṛttāḥ punaḥ sarve vānarāstyaktasambhramāḥ |ṛkṣarājavacaḥ śrutvā taṃ ca dṛṣṭvā vibhīṣaṇam || 6.50.12 ||||
vibhīṣaṇastu rāmasya dṛṣṭvā gātraṃ śaraiścitam |lakṣmaṇasya ca dharmātmā babhūva vyathitendriyaḥ || 6.50.13 ||||
jalaklinnena hastena tayornetre pramṛjya ca |śokasampīḍitamanā ruroda vilalāpa ca || 6.50.14 ||||
imau tau sattvasampannau vikrāntau priyasaṃyugau |imāmavasthāṃ gamitau rākṣasaiḥ kūṭayodhibhiḥ || 6.50.15 ||||
bhrātuḥ putreṇa me tena duṣputreṇa durātmanā |rākṣasyā jihmayā buddhyā cālitāvṛjuvikramau || 6.50.16 ||||
śarairimāvalaṃ viddhau rudhireṇa samukṣitau |vasudhāyāmimau suptau dṛśyete śalyakāviva || 6.50.17 ||||
yayorvīryamupāśritya pratiṣṭhā kāṅkṣitā mayā |tāvubhau dehanāśāya prasuptau puruṣarṣabhau || 6.50.18 ||||
jīvannadya vipanno 'smi naṣṭarājyamanorathaḥ |prāptapratijñaśca ripuḥ sakāmo rāvaṇaḥ kṛtaḥ || 6.50.19 ||||
evaṃ vilapamānaṃ taṃ pariṣvajya vibhīṣaṇam |sugrīvaḥ sattvasampanno harirājo 'bravīdidam || 6.50.20 ||||
rājyaṃ prāpsyasi dharmajña laṅkāyāṃ nātra saṃśayaḥ |rāvaṇaḥ saha putreṇa sakāmaṃ neha lapsyate || 6.50.21 ||||
na rujā pīḍitāvetāvubhau rāghavalakṣmaṇau |tyaktvā mohaṃ vadhiṣyete sagaṇaṃ rāvaṇaṃ raṇe || 6.50.22 ||||
tamenaṃ sāntvayitvā tu samāśvāsya ca rākṣasam |suṣeṇaṃ śvaśuraṃ pārśve sugrīvastamuvāca ha || 6.50.23 ||||
saha śūrairharigaṇairlabdhasañjñāvarindamau |gaccha tvaṃ bhrātarau gṛhya kiṣkindhāṃ rāmalakṣmaṇau || 6.50.24 ||||
ahaṃ tu rāvaṇaṃ hatvā saputraṃ sahabāndhavam |maithilīmānayiṣyāmi śakro naṣṭāmiva śriyam |śrutvaitadvānarendrasya suṣeṇo vākyamabravīt || 6.50.25 ||||
daivāsuraṃ mahadyuddhamanubhūtaṃ sudāruṇam |tadā sma dānavā devān śarasaṃsparśakovidāḥ || 6.50.26 ||||
nijaghnuḥ śastraviduṣaśchādayanto muhurmuhuḥ || 6.50.27 ||||
tānārtānnaṣṭasañjñāṃśca parāsūṃśca bṛhaspatiḥ |vidyābhirmantrayuktābhiroṣadhībhiścikitsati || 6.50.28 ||||
tānyauṣadhānyānayituṃ kṣīrodaṃ yāntu sāgaram |javena vānarāḥ śīghraṃ sampātipanasādayaḥ |harayastu vijānanti pārvatīstā mahauṣadhīḥ || 6.50.29 ||||
sañjīvakaraṇīṃ divyāṃ viśalyāṃ devanirmitām || 6.50.30 ||.50.2 || sampātipanasādayaḥ |candraśca nāma droṇaśca kṣīrode sāgarottame |amṛtaṃ yatra mathitaṃ tatra te paramauṣadhī || 6.50.31 ||||
ayaṃ vāyusuto rājan hanumāṃstatra gacchatu || 6.50.32 ||||
etasminnantare vāyurmeghāṃścāpi savidyutaḥ |paryasyan sāgare toyaṃ kampayanniva medinīm || 6.50.33 ||||
mahatā pakṣavātena sarvadvīpamahādrumāḥ |nipeturbhinnaviṭapāḥ samūlā lavaṇāmbhasi || 6.50.34 ||||
abhavan pannagāstrastā bhoginastatravāsinaḥ |śīghraṃ sarvāṇi yādāṃsi jagmuśca lavaṇārṇavam || 6.50.35 ||||
tato muhūrtādgaruḍaṃ vainateyaṃ mahābalam ||||
vānarā dadṛśuḥ sarvejvalantamiva pāvakam || 6.50.36 ||||
tamāgatamabhiprekṣya nāgāste vipradudruvuḥ |yaistau satpuruṣau baddhau śarabhūtairmahābalau || 6.50.37 ||||
tataḥ suparṇaḥ kākutsthau dṛṣṭvā pratyabhinanditaḥ |vimamarśa ca pāṇibhyāṃ mukhe candrasamaprabhe || 6.50.38 ||||
vainateyena saṃspṛṣṭāstayoḥ saṃruruhurvraṇāḥ |suvarṇe ca tanū snigdhe tayorāśu babhūvatuḥ || 6.50.39 ||||
tejo vīryaṃ balaṃ cauja utsāhaśca mahāguṇaḥ |pradarśanaṃ ca buddhiśca smṛtiśca dviguṇaṃ tayoḥ || 6.50.40 ||||
tāvutthāpya mahāvīryau garuḍo vāsavopamau |ubhau tau sasvaje hṛṣṭau rāmaścainamuvāca ha || 6.50.41 ||||
bhavatprasādādvyasanaṃ rāvaṇiprabhavaṃ mahat |āvāmiha vyatikrāntau pūrvavadbalinau kṛtau || 6.50.42 ||||
yathā tātaṃ daśarathaṃ yathā 'jaṃ ca pitāmaham |tathā bhavantamāsādya hṛdayaṃ me prasīdati || 6.50.43 ||||
ko bhavān rūpasampanno divyasraganulepanaḥ |vasāno viraje vastre divyābharaṇabhūṣitaḥ || 6.50.44 ||||
tamuvāca mahātejā vainateyo mahābalaḥ |patatrirājaḥ prītātmā harṣaparyākulekṣaṇaḥ || 6.50.45 ||||
ahaṃ sakhā te kākutstha priyaḥ prāṇo bahiścaraḥ |garutmāniha samprāpto yuvābhyāṃ sāhyakāraṇāt || 6.50.46 ||||
asurā vā mahāvīryā dānavā vā mahābalāḥ |surāścāpi sagandharvāḥ puraskṛtya śatakratum || 6.50.47 ||||
nemaṃ mokṣayituṃ śaktāḥ śarabandhaṃ sudāruṇam |māyābalādindrajitā nirmitaṃ krūrakarmaṇā || 6.50.48 ||||
ete nāgāḥ kādraveyā stīkṣṇadaṃṣṭrā viṣolbaṇāḥ |rakṣomāyāprabhāvena śarā bhūtvā tvadāśritāḥ || 6.50.49 ||||
sabhāgyaścāsi dharmajña rāma satyaparākrama |lakṣmaṇena saha bhrātrā samare ripughātinā || 6.50.50 ||||
imaṃ śrutvā tu vṛttāntaṃ tvaramāṇo 'hamāgataḥ |sahasā yuvayoḥ snehāt sakhitvamanupālayan || 6.50.51 ||||
mokṣitau ca mahāghorādasmāt sāyakabandhanāt |apramādaśca kartavyo yuvābhyāṃ nityameva hi || 6.50.52 ||||
prakṛtyā rākṣasāḥ sarve saṅgrāme kūṭayodhinaḥ |śūrāṇāṃ śuddhabhāvānāṃ bhavatāmārjavaṃ balam || 6.50.53 ||||
tanna viśvasitavyaṃ vo rākṣasānāṃ raṇājire |etenaivopamānena nityaṃ jihmā hi rākṣasāḥ || 6.50.54 ||||
evamuktvā tato rāmaṃ suparṇaḥ sumahābalaḥ |pariṣvajya suhṛt snigdhamāpraṣṭumupacakrame || 6.50.55 ||||
sakhe rāghava dharmajña ripūṇāmapi vatsala |abhyanujñātumicchāmi gamiṣyāmi yathāgatam || 6.50.56 ||||
na ca kautūhalaṃ kāryaṃ sakhitvaṃ prati rāghava |kṛtakarmā raṇe vīraḥ sakhitvamanuvetsyasi || 6.50.57 ||||
bālavṛddhāvaśeṣāṃ tu laṅkāṃ kṛtvā śarormibhiḥ |rāvaṇaṃ ca ripuṃ hatvā sītāṃ samupalapsyase || 6.50.58 ||||
ityevamuktvā vacanaṃ suparṇaḥ śīghravikramaḥ |rāmaṃ ca virujaṃ kṛtvā madhye teṣāṃ vanaukasām || 6.50.59 ||||
pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā pariṣvajya ca vīryavān |jagāmākāśamāviśya suparṇaḥ pavano yathā || 6.50.60 ||||
virujau rāghavau dṛṣṭvā tato vānarayūthapāḥ |siṃhanādāṃstadā nedurlāṅgūlān dudhuvustadā || 6.50.61 ||||
tato bherīḥ samājaghnurmṛdaṅgāṃścāpyanādayan |dadhmuḥ śaṅkhān samprahṛṣṭāḥ kṣvelantyapi yathāpuram || 6.50.62 ||||
āsphoṭyāsphoṭya vikrāntā vānarā nagayodhinaḥ |drumānutpāṭya vividhāṃstasthuḥ śatasahasraśaḥ || 6.50.63 ||||
visṛjanto mahānādāṃstrāsayanto niśācarān |laṅkādvāraṇyupājagmuryoddhukāmāḥ plavaṅgamāḥ || 6.50.64 ||||
tatastu bhīmastumulo ninādo babhūva śākhāmṛgayūthapānām |kṣaye nidāghasya yathā ghanānāṃ nādaḥ subhīmo nadatāṃ niśīthe || 6.50.65 ||
teṣāṃ sutumulaṃ śabdaṃ vānarāṇāṃ tarasvinām |nadatāṃ rākṣasaiḥ sārdhaṃ tadā śuśrāva rāvaṇaḥ || 6.51.1 ||||
snigdhagambhīranirghoṣaṃ śrutvā sa ninadaṃ bhṛśam |sacivānāṃ tatasteṣāṃ madhye vacanamabravīt || 6.51.2 ||||
yathā 'sau samprahṛṣṭānāṃ vānarāṇāṃ samutthitaḥ |bahūnāṃ sumahānādo meghānāmiva garjatām |vyaktaṃ sumahatī prītireteṣāṃ nātra saṃśayaḥ || 6.51.3 ||||
tathā hi vipulairnādaścukṣubhe varuṇālayaḥ || 6.51.4 ||ūnāṃ sumahānādo meghānāmiva garjatām |tau tu baddhau śaraistīkṣṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau |ayaṃ ca sumahānnādaḥ śaṅkāṃ janayatīva me || 6.51.5 ||||
etattu vacanaṃ coktvā mantriṇo rākṣaseśvaraḥ |uvāca nairṛtāṃstatra samīpaparivartinaḥ || 6.51.6 ||||
jñāyatāṃ tūrṇameteṣāṃ sarveṣāṃ vanacāriṇām |śokakāle samutpanne harṣakāraṇamutthitam || 6.51.7 ||||
tathoktāstena sambhrāntāḥ prākāramadhiruhya te |dadṛśuḥ pālitāṃ senāṃ sugrīveṇa mahātmanā || 6.51.8 ||||
to ca muktau sughoreṇa śarabandhena rāghavau |samutthitau mahāvegau viṣeduḥ prekṣya rākṣasāḥ || 6.51.9 ||||
santrastahṛdayāḥ sarve prākārādavaruhya te |viṣaṇṇavadanā ghorā rākṣasendramupasthitāḥ || 6.51.10 ||||
tadapriyaṃ dīnamukhā rāvaṇasya niśācarāḥ |kṛtsnaṃ nivedayāmāsuryathāvadvākyakovidāḥ || 6.51.11 ||||
yau tāvindrajitā yuddhe bhrātarau rāmalakṣmaṇau |nibaddhau śarabandhena niṣprakampabhujau kṛtau || 6.51.12 ||||
vimuktau śarabandhena tau dṛśyete raṇājire |pāśāniva gajau chittvā gajendrasamavikramau || 6.51.13 ||||
tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ rākṣasendro mahābalaḥ |cintāśokasamākrānto viṣaṇṇavadano 'bravīt || 6.51.14 ||||
ghorairdattavarairbaddhau śarairāśīviṣopamaiḥ |amoghaiḥ sūryasaṅkāśaiḥ pramathyendrajitā yudhi || 6.51.15 ||||
tadastrabandhamāsādya yadi muktau ripū mama |saṃśayasthamidaṃ sarvamanupaśyāmyahaṃ balam || 6.51.16 ||||
niṣphalāḥ khalu saṃvṛttāḥ śarā vāsukitejasaḥ |ādattaṃ yaiḥ susaṅgrāme ripūṇāṃ mama jīvitam || 6.51.17 ||||
evamuktvā tu saṅkruddho niḥśvasannurago yathā |abravīdrakṣasāṃ madhye dhūmrākṣaṃ nāma rākṣasam || 6.51.18 ||||
balena mahatā yukto rakṣasāṃ bhīmavikrama |tvaṃ vadhāyābhiniryāhi rāmasya saha vānaraiḥ || 6.51.19 ||||
evamuktastu dhūmrākṣo rākṣasendreṇa dhīmatā |kṛtvā praṇāmaṃ saṃhṛṣṭo nirjagāma nṛpālayāt || 6.51.20 ||||
abhiniṣkamya taddvāraṃ balādhyakṣamuvāca ha |tvarayasva balaṃ tūrṇaṃ kiṃ cireṇa yuyutsataḥ || 6.51.21 ||||
dhūmrākṣavacanaṃ śrutvā balādhyakṣo balānugaḥ |balamudyojayāmāsa rāvaṇasyājñayā drutam || 6.51.22 ||||
te baddhaghaṇṭābalino ghorarūpā niśācarāḥ |vigarjamānāḥ saṃhṛṣṭā dhūmrākṣaṃ paryavārayan |vividhāyudhahastāśca śūlamudgarapāṇayaḥ || 6.51.23 ||||
gadābhiḥ paṭṭiśairdaṇḍairāyasairmusalairbhṛśam || 6.51.24 ||
ṛṣṭā dhūmrākṣaṃ paryavārayan |parighairbindipālaiśca bhallaiḥ prāsaiḥ paraśvadhaiḥ |niryayū rākṣasā digbhyonardanto jaladā yathā || 6.51.25 ||||
rathaiḥ kavacinastvanye dhvajaiśca samalaṅkṛtaiḥ |suvarṇajālavihitaiḥ kharaiśca vividhānanaiḥ || 6.51.26 ||||
hayaiḥ paramaśīghraiśca gajaindraiśca madotkaṭaiḥ |niryayū rākṣasavyāghrā vyāghrā iva durāsadāḥ || 6.51.27 ||||
vṛkasiṃhamukhairyuktaṃ kharaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |āruroha rathaṃ divyaṃ dhūmrākṣaḥ kharanisvanaḥ || 6.51.28 ||||
sa niryāto mahāvīryo dhūmrākṣo rākṣasairvṛtaḥ |prahasan paścimadvāraṃ hanūmān yatra yūthapaḥ |rathapravaramāsthāya kharayuktaṃ kharasvanam || 6.51.29 ||||
prayāntaṃ tu mahāghoraṃ rākṣasaṃ bhīmavikramam |antarikṣagatā ghorāḥ śakunāḥ pratyavārayan || 6.51.30 ||||
rathaśīrṣe mahān bhīmo gṛdhraśca nipapāta ha |dhvajāgre grathitāścaiva nipetuḥ kuṇapāśanāḥ || 6.51.31 ||||
rudhirārdro mahān śvetaḥ kabandhaḥ patito bhuvi |visvaraṃ cotsṛjannādaṃ dhūmnākṣasya samīpataḥ || 6.51.32 ||||
vavarṣa rudhiraṃ devaḥ sañcacāla ca medinī |pratilobhaṃ vavau vāyurnirghātasamanisvanaḥ || 6.51.33 ||||
timiraughāvṛtāstatra diśaśca na cakāśire || 6.51.34 ||||
sa tūtpātāṃstadā dṛṣṭvā rākṣasānāṃ bhayāvahān |prādurbhūtān sughorāṃśca dhūmrākṣo vyathito 'bhavat || 6.51.35 ||||
mumuhū rākṣasāḥ sarve dhūmrākṣasya purassarāḥ || 6.51.36 ||||
tataḥ subhīmo bahubhirniśācarairvṛto 'bhiniṣkramya raṇotsuko balī |dadarśa tāṃ rāghavabāhupālitāṃ mahaughakalpāṃ bahuvānarīṃ camūm || 6.51.37 ||
dhūmrākṣaṃ prekṣya niryāntaṃ rākṣasaṃ bhīmavikramam |vinedurvānarāḥ sarve prahṛṣṭā yuddhakāṅkṣiṇaḥ || 6.52.1 ||||
teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ sañjajñe harirakṣasām |anyonyaṃ pādapairghoraṃ nighnatāṃ śūlamudgaraiḥ || 6.52.2 ||||
ghoraiśca parighaiścitraistriśūlaiścāpi saṃhataiḥ |rākṣasairvānarā ghorairvinikṛttāḥ samantataḥ || 6.52.3 ||||
vānarai rākṣasāścāpi drumairbhūmau samīkṛtāḥ |rākṣasāścāpi saṅkruddhā vānarānniśitaiḥ śaraiḥ |vivyadhurghorasaṅkāśaiḥ kaṅkapatrairajihmagaiḥ || 6.52.4 ||||
te gadābhiśca bhīmābhiḥ paṭṭiśaiḥ kūṭamudgaraiḥ || 6.52.5 ||ścāpi saṅkruddhā vānarānniśitaiḥ śaraiḥ |||
vidāryamāṇā rakṣobhirvānarāste mahābalāḥ |amarṣājjanitoddharṣāścakruḥ karmāṇyabhītavat || 6.52.6 ||||
śaranirbhinnagātrāste śūlanirbhinnadehinaḥ |jagṛhuste drumāṃstatra śilāśca hariyūthapāḥ || 6.52.7 ||||
te bhīmavegā harayo nardamānāstatastataḥ |mamanthū rākṣasān bhīmānnāmāni ca babhāṣire || 6.52.8 ||||
tadvabhūvādbhutaṃ ghoraṃ yuddhaṃ vānararakṣasām |śilābhirvividhābhiśca bahubhiścaiva pādapaiḥ || 6.52.9 ||||
rākṣasā mathitāḥ kecidvānarairjitakāśibhiḥ |vavamū rudhiraṃ kecinmukhai rudhirabhojanāḥ || 6.52.10 ||||
pārśveṣu dāritāḥ kecit kecidrāśīkṛtā drumaiḥ |śilābhiścūrṇitāḥ kecit keciddantairvidāritāḥ || 6.52.11 ||||
dhvajairvimathitairbhagnaiḥ kharaiśca vinipātitaiḥ |rathairvidhvaṃsitaiścāpi patitai rajanīcaraiḥ || 6.52.12 ||||
gajendraiḥ parvatākāraiḥ parvatāgrairvanaukasām |mathitairvājibhiḥ kīrṇaṃ sārohairvasudhātalam || 6.52.13 ||||
vānarairbhīmavikrāntairāplutyāplutya vegitaiḥ |rākṣasāḥ karajaistīkṣṇairmukheṣu vinikartitāḥ || 6.52.14 ||||
vivarṇavadanā bhūyo viprakīrṇaśiroruhāḥ |mūḍhāḥ śoṇitagandhena nipeturdharaṇītale || 6.52.15 ||||
anye paramasaṅkruddhā rākṣasā bhīmanisvanāḥ |talairevābhidhāvanti vajrasparśasamairharīn || 6.52.16 ||||
vānarairāpatantaste vegitā vegavattaraiḥ |muṣṭibhiścaraṇairdantaiḥ pādapaiścāvapothitāḥ |vānarairhanyamānāste rākṣasā vipradudruvuḥ || 6.52.17 ||||
sainyaṃ tu vidrutaṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣo rākṣasarṣabhaḥ |krodhena kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ yuyutsatām || 6.52.18 ||||
prāsaiḥ pramathitāḥ kecidvānarāḥ śoṇitasravāḥ |mudgarairāhatāḥ kecit patitā dharaṇītale || 6.52.19 ||||
parighairmathitāḥ kecidbhindipālairvidāritāḥ |paṭṭiśairāhatāḥ kecidvihvalanto gatāsavaḥ || 6.52.20 ||||
kecidvinihatāḥ śūlai rudhirārdrā vanaukasaḥ |kecidvidrāvitā naṣṭāḥ sabalai rākṣasairyudhi || 6.52.21 ||||
vibhinnahṛdayāḥ kecidekapārśvena dāritāḥ |vidāritā striśūlaiśca kecidāntrairviniḥsṛtāḥ || 6.52.22 ||||
tatsubhīmaṃ mahāyuddhaṃ harirākṣasasaṅkulam |prababhau śabdabahulaṃ śilāpādapasaṅkulam || 6.52.23 ||||
dhanurjyātantrimadhuraṃ hikkātālasamanvitam |mandastanitasaṅgītaṃ yuddhagāndharvamābabhau || 6.52.24 ||||
dhūmrākṣastu dhanuṣpāṇirvānarān raṇamūrdhani |hasan vidrāvayāmāsa diśastu śaravṛṣṭibhiḥ || 6.52.25 ||||
dhūmrākṣeṇārditaṃ sainyaṃ vyathitaṃ dṛśya mārutiḥ |abhyavartata saṅkruddhaḥ pragṛhya vipulāṃ śilām || 6.52.26 ||||
krodhāddviguṇatāmrākṣaḥ pitṛtulyaparākramaḥ |śilāṃ tāṃ pātayāmāsa dhūmrākṣasya rathaṃ prati || 6.52.27 ||||
āpatantīṃ śilāṃ dṛṣṭvā gadāmudyamya sambhramāt |rathādāplutya vegena vasudhāyāṃ vyatiṣṭhata || 6.52.28 ||||
sā pramathya rathaṃ tasya nipapāta śilā bhuvi |sacakrakūbaraṃ sāśvaṃ sadhvajaṃ saśarāsanam || 6.52.29 ||||
sa bhaṅktvā tu rathaṃ tasya hanumān mārutātmajaḥ |rakṣasāṃ kadanaṃ cakre saskandhaviṭapairdrumaiḥ || 6.52.30 ||||
vibhinnaśiraso bhūtvā rākṣasāḥ śoṇitokṣitāḥ |drumaiḥ pravyathitāścānye nipeturdharaṇītale || 6.52.31 ||||
vidrāvya rāsakṣaṃ sainyaṃ hanumān mārutātmajaḥ |gireḥ śikharamādāya dhūmrākṣamabhidudruve || 6.52.32 ||||
tamāpatantaṃ dhūmrākṣo gadāmudyamya vīryavān |vinardamānaḥ sahasā hanumantamabhidravat || 6.52.33 ||||
tataḥ kruddhastu vegena gadāṃ tāṃ bahukaṇṭakām |pātayāmāsa dhūmrākṣo mastake tu hanūmataḥ || 6.52.34 ||||
tāḍitaḥ sa tayā tatra gadayā bhīmarūpayā || 6.52.35 ||||
sa kapirmārutabalastaṃ prahāramacintayan |dhūmrākṣasya śiromadhye giriśṛṅgamapātayat || 6.52.36 ||||
sa vihvalitasarvāṅgo giriśṛṅgeṇa tāḍitaḥ |papāta sahasā bhūmau vikīrṇa iva parvataḥ || 6.52.37 ||||
dhūmrākṣaṃ nihataṃ dṛṣṭavā hataśeṣā niśācarāḥ |trastāḥ praviviśurlaṅkāṃ vadhyamānāḥ plavaṅgamaiḥ || 6.52.38 ||||
sa tu pavanasuto nihatya śatruṃ kṣatajavahāḥ saritaśca sannikīrya |ripuvadhajanitaśramo mahātmā mudamagamat kapibhiśca pūjyamānaḥ || 6.52.39 ||
dhūmrākṣaṃ nihataṃ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |krodhena mahatā ' 'viṣṭo niśvasannurago yathā || 6.53.1 ||||
dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya krodhena kaluṣīkṛtaḥ |abravīdrākṣasaṃ śūraṃ vajradaṃṣṭraṃ mahābalam || 6.53.2 ||||
gaccha tvaṃ vīra niryāhi rākṣasaiḥ parivāritaḥ |jahi dāśarathiṃ rāmaṃ sugrīvaṃ vānaraiḥ saha || 6.53.3 ||||
tathetyuktvā drutataraṃ māyāvī rākṣaseśvaraḥ |nirjagāma balai sārdhaṃ bahubhiḥ parivāritaḥ || 6.53.4 ||||
nāgairaśvaiḥ kharairuṣṭraiḥ saṃyuktaḥ susāmāhitaḥ |patākādhvajacitraiśca rathaiśca samalaṅkṛtaḥ || 6.53.5 ||||
tato vicitrakeyūramukuṭaiśca vibhūṣitaḥ |tanutrāṇi ca saṃruddhya sadhanurniryayau drutam || 6.53.6 ||||
patākālaṅkṛtaṃ dīptaṃ taptakāñcanabhūṣaṇam |rathaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā samārohaccamūpatiḥ || 6.53.7 ||||
yaṣṭibhistomaraiścitraiḥ śūlaiśca musalairapi |bhindipālaiśca pāśaiśca śaktibhiḥ paṭṭiśairapi || 6.53.8 ||||
khaḍgaiścakrairgadābhiśca niśitaiśca paraśvadhaiḥ |padātayaśca niryānti vividhāḥ śastrapāṇayaḥ |vicitravāsasaḥ sarve dīptā rākṣasapuṅgavāḥ || 6.53.9 ||||
gajā madotkaṭāḥ śūrāścalanta iva parvatāḥ |te yuddhakuśalai rūḍhāstomarāṅkuśapāṇibhiḥ || 6.53.10 ||||
anye lakṣaṇasaṃyuktāḥ śūrārūḍhā mahābalāḥ || 6.53.11 ||||
tadrākṣasabalaṃ ghoraṃ viprasthitamaśobhata |prāvṛṭkāle yathā meghā nardamānāḥ savidyutaḥ || 6.53.12 ||||
nissṛtā dakṣiṇadvārādaṅgado yatra yūthapaḥ |teṣāṃ niṣkramamāṇānāmaśubhaṃ samajāyata || 6.53.13 ||||
ākāśādvighanāttīvrā ulkāścābhyapataṃstadā |vamantyaḥ pāvakajvālāḥ śivā ghoraṃ vavāśire || 6.53.14 ||||
vyāharanti mṛgā ghorā rakṣasāṃ nidhanaṃ tadā |samāpatanto yodhāstu prāskhalan bhayamohitāḥ || 6.53.15 ||||
etānautpātikān dṛṣṭvā vajradaṃṣṭro mahābalaḥ |dhairyamālambya tejasvī nirjagāma raṇotsukaḥ || 6.53.16 ||||
tāṃstu niṣkramato dṛṣṭvā vānarā jitakāśinaḥ |praṇeduḥ sumahānādān pūrayaṃśca diśo daśa || 6.53.17 ||||
tataḥ pravṛttaṃ tumulaṃ harīṇāṃ rākṣasaiḥ saha |ghorāṇāṃ bhīmarūpāṇāmanyonyavadhakāṅkṣiṇām || 6.53.18 ||||
niṣpatanto mahotsāhā bhinnadehaśirodharāḥ |rudhirokṣitasarvāṅgā nyapatan jagatītale || 6.53.19 ||||
kecidanyonyamāsādya śūrāḥ parighapāṇayaḥ |cikṣipurvividhaṃ śastraṃ samareṣvanivartinaḥ || 6.53.20 ||||
drumāṇāṃ ca śilānāṃ ca śastrāṇāṃ cāpi nisvanaḥ |śrūyate sumahāṃstatra ghoro hṛdayabhedanaḥ || 6.53.21 ||||
rathanemisvanastatra dhanuṣaścāpi nisvanaḥ |śaṅkhabherīmṛdaṅgānāṃ babhūva tumulaḥ svanaḥ || 6.53.22 ||||
kecidastrāṇi saṃsṛjya bāhuyuddhamakurvata || 6.53.23 ||||
talaiśca caraṇaiścāpi muṣṭibhiśca drumairapi |jānubhiśca hatāḥ kecidbhinnadehāśca rākṣasāḥ |śilābhiścūrṇitāḥ kecidvānarairyuddhadurmadaiḥ || 6.53.24 ||||
vajradaṃṣṭro bhṛśaṃ bāṇai raṇe vitrāsayan harīn |cacāra lokasaṃhāre pāśahasta ivāntakaḥ || 6.53.25 ||||
balavanto 'straviduṣo nānāpraharaṇā raṇe |jaghnurvānarasainyāni rākṣasāḥ krodhamūrcchitāḥ || 6.53.26 ||||
nighnuto rākṣasān dṛṣṭvā sarvān vālisuto raṇe |krodhena dviguṇāviṣṭaḥ saṃvartaka ivānalaḥ || 6.53.27 ||||
tān rākṣasagaṇān sarvān vṛkṣamudyamya vīryavān |aṅgadaḥ krodhatāmrākṣaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgāniva |cakāra kadanaṃ ghoraṃ śakratulyaparākramaḥ || 6.53.28 ||||
aṅgadābhihatāstatra rākṣasā bhīmavikramāḥ |vibhinnaśirasaḥ peturvikṛttā iva pādapāḥ || 6.53.29 ||iva |||
rathairaśvairdhvajaiścitraiḥ śarīrairharirakṣasām |rudhireṇa ca sañchannā bhūmirbhayakarī tadā || 6.53.30 ||||
hārakeyūravastraiśca śastraiśca samalaṅkṛtā |bhūmirbhāti raṇe tatra śāradīva yathā niśā || 6.53.31 ||||
aṅgadasya ca vegena tadrākṣasabalaṃ mahat |prākampata tadā tatra pavanenāmbudo yathā || 6.53.32 ||
balasya ca nighātena aṅgadasya jayena ca |rākṣasaḥ krodhamāviṣṭo vajradaṃṣṭro mahābalaḥ || 6.54.1 ||||
sa visphārya dhanurghoraṃ śakrāśanisamasvanam |vānarāṇāmanīkāni prākiraccharavṛṣṭibhiḥ || 6.54.2 ||||
rākṣasāścāpi mukhyāste ratheṣu samavasthitāḥ |nānāpraharaṇāḥ śūrāḥ prāyuddhyanta tadā raṇe || 6.54.3 ||||
vānarāṇāṃ tu śūrā ye sarve te plavagarṣabhāḥ |āyuddhyanta śilāhastāḥ samavetāḥ samantataḥ || 6.54.4 ||||
tatrāyudhasahasrāṇi tasminnāyodhane bhṛśam |rākṣasāḥ kapimukhyeṣu pātayāñcakrire tadā || 6.54.5 ||||
vānarāścāpi rakṣassu girīn vṛkṣān mahāśilāḥ |pravīrāḥ pātayāmāsurmattavāraṇasannibhāḥ || 6.54.6 ||||
śūrāṇāṃ yuddhyamānānāṃ samareṣvanivartinām |tadrākṣasagaṇānāṃ ca suyuddhaṃ samavartata || 6.54.7 ||||
prabhinnaśirasaḥ kecidbhinnaiḥ pādaiśca bāhubhiḥ |śastrairarpitadehāstu rudhireṇa samukṣitāḥ || 6.54.8 ||||
harayo rākṣasāścaiva śerate gāṃ samāśritāḥ |kaṅkagṛdhravalairāḍhyā gomāyugaṇasaṅkulāḥ || 6.54.9 ||||
kabandhāni samutpeturbhīruṇāṃ bhīṣaṇāni vai || 6.54.10 ||||
bhujapāṇiśiraśchinnāśchinnakāyāśca bhūtale |vānarā rākṣasāścāpi nipetustatra vai raṇe || 6.54.11 ||||
tato vānarasainyena hanyamānaṃ niśācaram |prābhajyata balaṃ sarvaṃ vajradaṃṣṭrasya paśyataḥ || 6.54.12 ||||
rākṣasān bhayavitrastān hanyamānān plavaṅgamaiḥ |dṛṣṭvā sa roṣatāmrākṣo vajradaṃṣṭraḥ pratāpavān || 6.54.13 ||||
praviveśa dhanuṣpāṇistrāsayan harivāhinīm |śarairvidārayāmāsa kaṅkapatrairajihmagaiḥ || 6.54.14 ||||
bibheda vānarāṃstatra saptāṣṭau nava pañca ca |vivyādha paramakruddho vajradaṃṣṭraḥ pratāpavān || 6.54.15 ||||
trastāḥ sarve harigaṇāḥ śaraiḥ saṅkṛttakandharāḥ |aṅgadaṃ sampradhāvanti prajāpatimiva prajāḥ || 6.54.16 ||||
tato harigaṇān bhagnān dṛṣṭvā vālisutastadā |krodhena vajradaṃṣṭraṃ tamudīkṣantamudaikṣata || 6.54.17 ||||
vajradaṃṣṭro 'ṅgadaścobhau saṅgatau harirākṣasau |ceratuḥ paramakruddhau harimattagajāviva || 6.54.18 ||||
tataḥ śarasahasreṇa vāliputraṃ mahābalaḥ |jaghāna marmadeśeṣu mātaṅgamiva tomaraiḥ || 6.54.19 ||||
rudhirokṣitasarvāṅgo vālisūnurmahābalaḥ |cikṣepa vajradaṃṣṭrāya vṛkṣaṃ bhīmaparākramaḥ || 6.54.20 ||||
dṛṣṭvā ' 'patantaṃ taṃ vṛkṣamasambhrāntaśca rākṣasaḥ |ciccheda bahudhā so 'pi nikṛttaḥ patito bhuvi || 6.54.21 ||||
taṃ dṛṣṭvā vajradaṃṣṭrasya vikramaṃ plavagarṣabhaḥ |pragṛhya vipulaṃ śailaṃ cikṣepa ca nanāda ca || 6.54.22 ||||
samāpatantaṃ taṃ dṛṣṭvā rathādāplutya vīryavān |gadāpāṇirasambhrāntaḥ pṛthivyāṃ samatiṣṭhata || 6.54.23 ||||
sā 'ṅgadena gadā ' 'kṣiptā gatvā tu raṇamūrdhani || 6.54.24 ||||
sacakrakūbaraṃ sāśvaṃ pramamātha rathaṃ tadā || 6.54.25 ||||
tato 'nyaṃ girimākṣipya vipulaṃ drumabhūṣitam |vajradaṃṣṭrasya śirasi pātayāmāsa so 'ṅgadaḥ || 6.54.26 ||||
abhavacchoṇitodgārī vajradaṃṣṭraḥ sa mūrcchitaḥ |muhūrtamabhavanmūḍho gadāmāliṅgya niḥśvasan || 6.54.27 ||||
sa labdhasañjño gadayā vāliputramavasthitam |jaghāna paramakruddho vakṣodeśe niśācaraḥ |gadāṃ tyaktvā tatastatra muṣṭiyuddhamavartata || 6.54.28 ||||
anyonyaṃ jaghnatustatra tāvubhau harirākṣasau |rudhirodgāriṇo tau tu praharairjanitaśramau |babhūvatuḥ suvikrāntāvaṅgārakabudhāviva || 6.54.29 ||||
tataḥ paramatejasvī aṅgadaḥ kapikuñjaraḥ |utpāṭya vṛkṣaṃ sthitavān bahupuṣpaphalāñcitam || 6.54.30 ||||
jagrāha cārṣabhaṃ carma khaḍgaṃ ca vipulaṃ śubham |kiṅkiṇījālasañchannaṃ carmaṇā ca pariṣkṛtam || 6.54.31 ||||
vicitrāṃśceraturmārgān ruṣitau kapirākṣasau |jaghnatuśca tadā 'nyonyaṃ nirdayaṃ jayakāṅkṣiṇau || 6.54.32 ||||
vraṇaiḥ sāstrairaśobhetāṃ puṣpitāviva kiṃśukau |yuddhyamānau pariśrāntau jānubhyāmavanīṃ gatau || 6.54.33 ||||
nimeṣāntaramātreṇa aṅgadaḥ kapikuñjaraḥ |udatiṣṭhata dīptākṣo daṇḍāhata ivoragaḥ || 6.54.34 ||||
nirmalena sudhautena khaḍgenāsya mahacchiraḥ |jaghāna vajradaṃṣṭrasya vālisūnurmahābalaḥ || 6.54.35 ||||
rudhirokṣitagātrasya babhūva patitaṃ dvidhā |saroṣaparivṛttākṣaṃ śubhaṃ khaḍgahataṃ śiraḥ || 6.54.36 ||||
vajradaṃṣṭraṃ hataṃ dṛṣṭvā rākṣasā bhayamohitāḥ |trastāḥ pratyapatan laṅkāṃ vadhyamānāḥ plavaṅgamai |viṣaṇṇavadanā dīnā hriyā kiñcidavāṅmukhāḥ || 6.54.37 ||||
nihatya taṃ vajradharaprabhāvaḥ sa vālisūnuḥ kapisainyamadhye |jagāma harṣaṃ mahito mahābalaḥ sahasranetrastridaśairivāvṛtaḥ || 6.54.38 ||
vajradaṃṣṭraṃ hataṃ śrutvā vāliputreṇa rāvaṇaḥ |balādhyakṣamuvācedaṃ kṛtāñjalimavasthitam || 6.55.1 ||||
śīghraṃ niryāntu durdharṣā rākṣasā bhīmavikramāḥ |akampanaṃ puraskṛtya sarvaśastraprakovidam || 6.55.2 ||||
eṣa śāstā ca goptā ca netā ca yudhi sammataḥ |bhūtikāmaśca me nityaṃ nityaṃ ca samarapriyaḥ || 6.55.3 ||||
eṣa jeṣyati kākutsthau sugrīvaṃ ca mahābalam |vānarāṃścāparān ghorān haniṣyati parantapaḥ || 6.55.4 ||||
parigṛhya sa tāmājñāṃ rāvaṇasya mahābalaḥ |balaṃ santvarayāmāsa tadā laghuparākramaḥ || 6.55.5 ||||
tato nānāpraharaṇā bhīmākṣā bhīmadarśanāḥ |niṣpetū rakṣasāṃ mukhyā balādhyakṣapracoditāḥ || 6.55.6 ||||
rathamāsthāya vipulaṃ taptakāñcanakuṇḍalaḥ |meghābho meghavarṇaśca meghasvanamahāsvanaḥ |rākṣasaiḥ saṃvṛto bhīmaistadā niryātyakampanaḥ || 6.55.7 ||||
na hi kampayituṃ śakyaḥ surairapi mahāmṛdhe |akampanastatasteṣāmāditya iva tejasā || 6.55.8 ||||
tasya nirdhāvamānasya saṃrabdhasya yuyatsayā |akasmāddainyamāgacchaddhayānāṃ rathavāhinām || 6.55.9 ||||
vyasphurannayanaṃ cāsya savyaṃ yuddhābhinandinaḥ |vivarṇo mukhavarṇaśca gadgadaścābhavat svanaḥ || 6.55.10 ||||
abhavat sudine cāpi durdinaṃ rūkṣamārutam |ūcuḥ khagā mṛgāḥ sarve vācaḥ krūrā bhayāvahāḥ || 6.55.11 ||||
sa siṃhopacitaskandhaḥ śārdūlasamavikramaḥ |tānutpātānacintyaiva nirjagāma raṇājiram || 6.55.12 ||||
tadā nirgacchatastasya rakṣasaḥ saha rākṣasaiḥ |babhūva sumahānnādaḥ kṣobhayanniva sāgaram || 6.55.13 ||||
tena śabdena vitrastā vānarāṇāṃ mahācamūḥ |drumaśailapraharaṇā yoddhuṃ samavatiṣṭhata || 6.55.14 ||||
teṣāṃ yuddhaṃ mahāraudraṃ sañjajñe harirakṣasām |rāmarāvaṇayorarthe samabhityaktajīvinām || 6.55.15 ||||
sarve hyati balāḥ śūrāḥ sarve parvatasannibhāḥ |harayo rākṣasāścaiva parasparajighāṃsavaḥ || 6.55.16 ||||
teṣāṃ vinardatāṃ śabdaḥ saṃyuge 'titarasvinām |suśruve sumahān krodhādanyonyamabhigarjatām || 6.55.17 ||||
rajaścāruṇavarṇābhaṃ subhīmamabhavadbhṛśam |udbhūtaṃ harirakṣobhiḥ saṃrurodha diśo daśa || 6.55.18 ||||
anyonyaṃ rajasā tena kauśeyoddhūtapāṇḍunā |saṃvṛtāni ca bhūtāni dadṛśurna raṇājire || 6.55.19 ||||
na dhvajā na patākā vā carma vā turago 'pi vā |āyudhaṃ syandanaṃ vā 'pi dadṛśe tena reṇunā || 6.55.20 ||||
śabdaśca sumahāṃsteṣāṃ nardatāmabhidhāvatām |śrūyate tumule yuddhe na rūpāṇi cakāśire || 6.55.21 ||||
harīneva susaṅkruddhā harayo jaghnurāhave |rākṣasāścāpi rakṣāṃsi nijaghnustimire tadā || 6.55.22 ||||
parāṃścaiva vinighnantaḥ svāṃśca vānararākṣasāḥ |rudhirārdrāṃ tadā cakrurmahīṃ paṅkānulepanām || 6.55.23 ||||
tatastu rudhiraugheṇa siktaṃ vyapagataṃ rajaḥ |śarīraśavasaṅkīrṇā babhūva ca vasundharā || 6.55.24 ||||
drumaśaktiśilāprāsairgadāparighatomaraiḥ |harayo rākṣasāścaiva jaghnuranyonyamojasā || 6.55.25 ||||
bāhubhiḥ parighākārairyuddhyantaḥ parvatopamāḥ |harayo bhīmakarmāṇo rākṣasān jaghnurāhave || 6.55.26 ||||
rākṣasāstvapi saṅkruddhāḥ prāsatomarapāṇayaḥ |kapīnnijaghnire tatra śastraiḥ paramadāruṇaiḥ || 6.55.27 ||||
akampanaḥ susaṅkruddho rākṣasānāṃ camūpatiḥ |saṃharṣayati tān sarvān rākṣasān bhīmavikramān || 6.55.28 ||||
harayastvapi sakṣāṃsi mahādrumamahāśmabhiḥ |vidārayantyabhikramya śastrāṇyācchidya vīryataḥ || 6.55.29 ||||
etasminnantare vīrā harayaḥ kumudo nalaḥ |maindaśca dvividaḥ kruddhāścakrurvegamanuttamam || 6.55.30 ||||
te tu vṛkṣairmahāvegā rākṣasānāṃ camūmukhe |kadanaṃ sumahaccakrurlīlayā hariyūthapāḥ |mamanthū rākṣasān sarve vānarā gaṇaśo bhṛśam || 6.55.31 ||
taddṛṣṭvā sumahat karma kṛtaṃ vānarasattamaiḥ |krodhamāhārayāmāsa yudhi tīvramakampanaḥ || 6.56.1 ||||
krodhamūrcchitarūpastu dhūnvan paramakārmukam |dṛṣṭvā tu karma śatrūṇāṃ sārathiṃ vākyamabravīt || 6.56.2 ||||
tatraiva tāvattvaritaṃ rathaṃ prāpaya sārathe |yatraite bahavo ghnanti subahūn rākṣasān raṇe || 6.56.3 ||||
ete 'tra balavanto hi bhīmakāyāśca vānarāḥ |drumaśailapraharaṇāstiṣṭhanti pramukhe mama || 6.56.4 ||||
etānnihantumicchāmi samaraślāghino hyaham |etaiḥ pramathitaṃ sarvaṃ dṛśyate rākṣasaṃ balam || 6.56.5 ||||
tataḥ prajavanāśvena rathena rathināṃ varaḥ |harīnabhyahanat krodhāccharajālairakampanaḥ || 6.56.6 ||||
na sthātuṃ vānarāḥ śekuḥ kiṃ punaryoddhumāhave |akampanaśarairbhagnāḥ sarva eva vidudruvuḥ || 6.56.7 ||||
tān mṛtyuvaśamāpannānakampanavaśaṃ gatān |samīkṣya hanumān jñātīnupatasthe mahābalaḥ || 6.56.8 ||||
taṃ mahāplavagaṃ dṛṣṭvā sarve plavagayūthapāḥ |sametya samare vīrāḥ saṃhṛṣṭāḥ paryavārayan || 6.56.9 ||||
avasthitaṃ hanūmantaṃ te dṛṣṭvā hariyūthapāḥ |babhūvurbalavanto hi balavantaṃ samāśritāḥ || 6.56.10 ||||
akampanastu śailābhaṃ hanūmantamavasthitam |mahendra iva dhārābhiḥ śarairabhivavarṣa ha || 6.56.11 ||||
acintayitvā bāṇaughān śarīre patitān śitān |akampanavadhārthāya mano dadhre mahābalaḥ || 6.56.12 ||||
sa prasahya mahātejā hanūmān mārutātmajaḥ |abhidudrāva tadrakṣaḥ kampayanniva medinīm || 6.56.13 ||||
tasyābhinardamānasya dīpyamānasya tejasā |babhūva rūpaṃ durdharṣaṃ dīptasyeva vibhāvasoḥ || 6.56.14 ||||
ātmānamapraharaṇaṃ jñātvā krodhasamanvitaḥ |śailamutpāṭayāmāsa vegena haripuṅgavaḥ || 6.56.15 ||||
taṃ gṛhītvā mahāśailaṃ pāṇinaikena mārutiḥ |sa vinadya mahānādaṃ bhrāmayāmāsa vīryavān || 6.56.16 ||||
tatastamabhidudrāva rākṣasendramakampanam |purā hi namuciṃ saṅkhye vajreṇeva purandaraḥ || 6.56.17 ||||
akampanastu taddṛṣṭvā giriśṛṅgaṃ samudyatam |dūrādeva mahābāṇairardhacandrairvyadārayat || 6.56.18 ||||
tatparvatāgramākāśe rakṣobāṇavidāritam |viśīrṇaṃ patitaṃ dṛṣṭvā hanumān krodhamūrcchitaḥ || 6.56.19 ||||
so 'śvakarṇaṃ samāsādya roṣadarpānvito hariḥ |tūrṇamutpāṭayāmāsa mahāgirimivocchritam || 6.56.20 ||||
taṃ gṛhītvā mahāskandhaṃ so 'śvakarṇaṃ mahādyutiḥ |prahasya parayā prītyā bhrāmayāmāsa saṃyuge || 6.56.21 ||||
pradhāvannūruvegena prabhañjaṃstarasā drumān |hanumān paramakruddhaścaraṇairdārayat kṣitim || 6.56.22 ||||
gajāṃśca sagajārohān sarathān rathinastathā |jaghāna hanumān dhīmān rākṣasāṃśca padātigān || 6.56.23 ||||
tamantakamiva kruddhaṃ samare prāṇahāriṇam |hanumantamabhiprekṣya rākṣasā vipradudruvuḥ || 6.56.24 ||||
tamāpatantaṃ saṅkruddhaṃ rākṣasānāṃ bhayāvaham |dadarśākampano vīraścukrodha ca nanāda ca || 6.56.25 ||||
sa caturdaśabhirbāṇaiḥ śitairdehavidāraṇaiḥ |nirbibheda hanūmantaṃ mahāvīryamakampanaḥ || 6.56.26 ||||
sa tadā pratividdhastu bahvībhiḥ śaravṛṣṭibhiḥ |hanumān dadṛśe vīraḥ prarūḍha iva sānumān || 6.56.27 ||||
virarāja mahākāyo mahāvīryo mahāmanāḥ |puṣpitāśokasaṅkāśo vidhūma iva pāvakaḥ || 6.56.28 ||||
tato 'nyaṃ vṛkṣamutpāṭya katvā vegamanuttamam |śirasyabhijaghānāśu rākṣasendramakampanam || 6.56.29 ||||
sa vṛkṣeṇa hatastena sakrodhena mahātmanā |rākṣaśo vānarendreṇa papāta ca mamāra ca || 6.56.30 ||||
taṃ dṛṣṭvā nihataṃ bhūmau rākṣasendramakampanam |vyathitā rākṣasāḥ sarve kṣitikampa iva drumāḥ || 6.56.31 ||||
tyaktapraharaṇāḥ sarve rākṣasāste parājitāḥ |laṅkāmabhiyayustrastā vānaraistairabhidrutāḥ || 6.56.32 ||||
te muktakeśāḥ sambhrāntā bhagnamānāḥ parājitāḥ |sravacchramajalairaṅgaiḥ śvasanto vipradudruvuḥ || 6.56.33 ||||
anyonyaṃ pramamanthuste viviśurnagaraṃ bhayāt |pṛṣṭhataste susammūḍhāḥ prekṣamāṇā muhurmuhuḥ || 6.56.34 ||||
teṣu laṅkāṃ praviṣṭeṣu rākṣaseṣu mahābalāḥ |sametya harayaḥ sarve hanumantamapūjayan || 6.56.35 ||||
so 'pi prahṛṣṭastān sarvān harīn pratyabhyapūjayat |hanumān sattvasampanno yathārhamanukūlataḥ || 6.56.36 ||||
vineduśca yathāprāṇaṃ harayo jitakāśinaḥ |cakarṣuśca punastatra saprāṇānapi rākṣasān || 6.56.37 ||||
sa vīraśobhāmabhajanmahākapiḥ sametya rakṣāṃsi nihatya mārutiḥ |mahāsuraṃ bhīmamamitranāśanaṃ yathaiva viṣṇurbalinaṃ camūmukhe || 6.56.38 ||||
apūjayan devagaṇāstadā kapiṃ svayaṃ ca rāmo 'tibalaśca lakṣmaṇaḥ |tathaiva sugrīvamukhāḥ plavaṅgamā vibhīṣaṇaścaiva mahābalastathā || 6.56.39 ||
akampanavadhaṃ śrutvā kruddho vai rākṣaseśvaraḥ |kiñciddīnamukhaścāpi sacivāṃstānudaikṣata || 6.57.1 ||||
sa tu dhyātvā muhūrtaṃ tu mantribhiḥ saṃvicārya ca |tatastu rāvaṇaḥ pūrvadivase rākṣasādhipaḥ |purīṃ pariyayau laṅkāṃ sarvān gulmānavekṣitum || 6.57.2 ||||
tāṃ rākṣasagaṇairguptāṃ gulmairbahubhirāvṛtām |dadarśa nagarīṃ laṅkāṃ patākādhvajamālinīm || 6.57.3 ||||
ruddhāṃ tu nagarīṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |uvācāmarṣataḥ kāle prahastaṃ yuddhakovidam || 6.57.4 ||||
purasyopaniviṣṭasya sahasā pīḍitasya vā |nānyaṃ yuddhāt prapaśyāmi mokṣaṃ yuddhaviśārada || 6.57.5 ||||
ahaṃ vā kumbhakarṇo vā tvaṃ vā senāpatirmama |indrajidvā nikumbho vā vaheyurbhāramīdṛśam || 6.57.6 ||||
sa tvaṃ balamataḥ śīghramādāya parigṛhya ca |vijayāyābhiniryāhi yatra sarve vanaukasaḥ || 6.57.7 ||||
niryāṇādeva te nūnaṃ capalā harivāhinī |nardatāṃ rākṣasendrāṇāṃ śrutvā nādaṃ draviṣyati || 6.57.8 ||||
capalā hyavinītāśca calacittāśca vānarāḥ |na sahiṣyanti te nādaṃ siṃhanādamiva dvipāḥ || 6.57.9 ||||
vidrute ca bale tasmin rāmaḥ saumitriṇā saha |avaśaste nirālambaḥ prahasta vaśameṣyati || 6.57.10 ||||
āpat saṃśayitā śreyo na tu nissaṃśayīkṛtā |pratilomānulomaṃ vā yadvā no manyase hitam || 6.57.11 ||||
rāvaṇenaivamuktastu prahasto vāhinīpatiḥ |rākṣasendramuvācedamasurendramivośanā || 6.57.12 ||||
rājan mantritapūrvaṃ naḥ kuśalaiḥ saha mantribhiḥ |vivādaścāpi no vṛttaḥ samavekṣya parasparam || 6.57.13 ||||
pradānena tu sītāyāḥ śreyo vyavasitaṃ mayā |apradāne punaryuddhaṃ dṛṣṭametattathaiva naḥ || 6.57.14 ||||
so 'haṃ dānaiśca mānaiśca satataṃ pūjitastvayā |sāntvaiśca vividhaiḥ kāle kiṃ na kuryāṃ priyaṃ tava || 6.57.15 ||||
na hi me jīvitaṃ rakṣyaṃ putradāradhanāni vā |tvaṃ paśya māṃ juhūṣantaṃ tvadarthaṃ jīvitaṃ yudhi || 6.57.16 ||||
evamuktvā tu bhartāraṃ rāvaṇaṃ vāhinīpatiḥ |uvācedaṃ balādhyakṣān prahastaḥ purataḥ sthitān || 6.57.17 ||||
samānayata me śīghraṃ rākṣasānāṃ mahadbalam || 6.57.18 ||||
madbāṇaśatavegena hatānāṃ ca raṇājire |adya tṛpyantu māṃsādāḥ pakṣiṇaḥ kānanaukasām || 6.57.19 ||||
ityuktāste prahastena balādhyakṣāḥ kṛtatvarāḥ |balamudyojayāmāsustasmin rākṣasamandire || 6.57.20 ||||
sā babhūva muhūrtena tigmanānāvidhāyudhaiḥ |laṅkā rākṣasavīraistairgajairiva samākulā || 6.57.21 ||||
hutāśanaṃ tarpayatāṃ brāhmaṇāṃśca namasyatām |ājyagandhaprativahaḥ surabhirmāruto vavau || 6.57.22 ||||
srajaśca vividhākārā jagṛhustvabhimantritāḥ |saṅgrāmasajjāḥ saṃhṛṣṭā dhārayan rākṣasāstadā || 6.57.23 ||||
sadhanuṣkāḥ kavacino vegādāplutya rākṣasāḥ |rāvaṇaṃ prekṣya rājānaṃ prahastaṃ paryavārayan || 6.57.24 ||||
athāmantrya ca rājānaṃ bherīmāhatya bhairavām |āruroha rathaṃ divyaṃ prahastaḥ sajjakalpitam || 6.57.25 ||||
hayairmahājavairyuktaṃ samyak sūtasusaṃyatam |mahājaladanirghoṣaṃ sākṣāccandrārkabhāsvaram || 6.57.26 ||||
uragadhvajadurddharṣaṃ suvarūthaṃ svapaskaram |suvarṇajālasaṃyuktaṃ prahasantamiva śriyā || 6.57.27 ||||
tatastaṃ rathamāsthāya rāvaṇārpitaśāsanaḥ |laṅkāyā niryayau tūrṇaṃ balena mahatā vṛtaḥ || 6.57.28 ||||
tato dundubhinirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ |vāditrāṇāṃ ca ninadaḥ pūrayanniva sāgaram |śuśruve śaṅkhaśabdaśca prayāte vāhinīpatau || 6.57.29 ||||
ninadantaḥ svarān ghorān rākṣasā jagmuragrataḥ |bhīmarūpā mahākāyāḥ prahastasya purassarāḥ || 6.57.30 ||||
narāntakaḥ kumbhahanurmahānādaḥ samunnataḥ |prahastasacivā hyete niryayuḥ parivārya tam || 6.57.31 ||||
vyūḍhenaiva sughoreṇa pūrvadvārāt sa niryayau |gajayūthanikāśena balena mahatā vṛtaḥ || 6.57.32 ||||
sāgarapratimaughena vṛtastena balena saḥ |prahasto niryayau tūrṇaṃ kālāntakayamopamaḥ || 6.57.33 ||||
tasya niryāṇaghoṣeṇa rākṣasānāṃ ca nardatām |laṅkāyāṃ sarvabhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ || 6.57.34 ||||
vyabhramākāśamāviśya māṃsaśoṇitabhojanāḥ |maṇḍalānyapasavyāni khagāścakrū rathaṃ prati || 6.57.35 ||||
vamantyaḥ pāvakajvālāḥ śivā ghoraṃ vavāśire |antarikṣāt papātolkā vāyuśca paruṣo vavau || 6.57.36 ||||
anyonyamabhisaṃrabdhā grahāśca na cakāśire || 6.57.37 ||||
meghāśca kharanirghoṣā rathasyopari rakṣasaḥ |vavṛṣū rudhiraṃ cāsya siṣicuśca purassarān || 6.57.38 ||||
ketumūrdhani gṛdhro 'sya nilīno dakṣiṇāmukhaḥ |tudannubhayataḥ pārśvaṃ samagrāmaharat prabhām || 6.57.39 ||||
sāratherbahuśaścāsya saṅgrāmamavagāhataḥ |pratodo nyapataddhastāt sūtasya hayasādinaḥ || 6.57.40 ||||
niryāṇaśrīśca yā 'syāsīdbhāsvarā vasudurlabhā |sā nanāśa muhūrtena same ca skhalitā hayāḥ || 6.57.41 ||||
prahastaṃ tvabhiniryāntaṃ prakhyātabalapauruṣam |yudhi nānāpraharaṇā kapisenā 'bhyavartata || 6.57.42 ||||
atha ghoṣaḥ sutumulo harīṇāṃ samajāyata |vṛkṣānārujatāṃ caiva gurvīrāgṛhṇatāṃ śilāḥ || 6.57.43 ||||
nadatāṃ rākṣasānāṃ ca vānarāṇāṃ ca garjatām |ubhe pramudite sainye rakṣogaṇavanaukasām || 6.57.44 ||||
vegitānāṃ samarthānāmanyonyavadhakāṅkṣiṇām |parasparaṃ cāhvayatāṃ ninādaḥ śrūyate mahān || 6.57.45 ||||
tataḥ prahastaḥ kapirājavāhinīmabhipratasthe vijayāya durmatiḥ |vivṛddhavegāṃ ca viveśa tāṃ camūṃ yathā mumūrṣuḥ śalabho vibhāvasum || 6.57.46 ||
tataḥ prahastaṃ niryāntaṃ dṛṣṭvā bhīmaparākramam |uvāca sasmitaṃ rāmo vibhīṣaṇamarindamaḥ || 6.58.1 ||||
ka eṣa sumahākāyo balena mahatā vṛtaḥ |ācakṣva me mahābāho vīryavantaṃ niśācaram || 6.58.2 ||||
rāghavasya vacaḥ śrutvā pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ || 6.58.3 ||||
eṣa senāpatistasya prahasto nāma rākṣasaḥ |laṅkāyāṃ rākṣasendrasya tribhāgabalasaṃvṛtaḥ |vīryavānastravicchūraḥ prakhyātaśca parākrame || 6.58.4 ||||
tataḥ prahastaṃ niryāntaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam |garjantaṃ sumahākāyaṃ rākṣasairabhisaṃvṛtam || 6.58.5 ||||
dadarśa mahatī senā vānarāṇāṃ balīyasām |atisañjātaroṣāṇāṃ prahastamabhigarjatām || 6.58.6 ||||
khaḍgaśaktyṛṣṭibāṇāśca śūlāni musalāni ca |gadāśca parighāḥ prāsā vividhāśca paraśvadhāḥ || 6.58.7 ||||
dhanūṃṣi ca vicitrāṇi rākṣasānāṃ jayaiṣiṇām |pragṛhītānyaśobhanta vānarānabhidhāvatām || 6.58.8 ||||
jagṛhuḥ pādapāṃścāpi puṣpitān vānararṣabhāḥ |śilāśca vipulā dīrghā yoddhukāmāḥ plavaṅgamāḥ || 6.58.9 ||||
teṣāmanyonyamāsādya saṅgrāmaḥ sumahānabhūt |bahūnāmaśmavṛṣṭiṃ ca śaravṛṣṭiṃ ca varṣatām || 6.58.10 ||||
bahavo rākṣasā yuddhe bahūn vānarayūthapān |vānarā rākṣasāṃścāpi nijaghnurbahavo bahūn || 6.58.11 ||||
śūlaiḥ pramathitāḥ kecit kecicca paramāyudhaiḥ |parighairāhatāḥ kecit kecicchinnāḥ paraśvadhaiḥ || 6.58.12 ||||
nirucchvāsāḥ kṛtāḥ kecit patitā dharaṇītale |vibhinnahṛdayāḥ kecidiṣusandhānasanditāḥ || 6.58.13 ||||
keciddvidhā kṛtāḥ khaḍgaiḥ sphurantaḥ patitā bhuvi |vānarā rākṣasaiḥ śūlaiḥ pārśvataścāvadāritāḥ || 6.58.14 ||||
vānaraiścāpi saṅkruddhai rākṣasaughāḥ samantataḥ |pādapairgiriśṛṅgaiśca sampiṣṭā vasudhātale || 6.58.15 ||||
vajrasparśatalairhastairmuṣṭibhiśca hatā bhṛśam |vaimuḥ śoṇitamāsyebhyo viśīrṇadaśanekṣaṇāḥ || 6.58.16 ||||
ārtasvanaṃ ca svanatāṃ siṃhanādaṃ ca nardatām |babhūva tumulaḥ śabdo harīṇāṃ rakṣasāṃ yudhi || 6.58.17 ||||
vānarā rākṣasāḥ kruddhā vīramārgamanuvratāḥ |vivṛttanayanāḥ krūrāścakruḥ karmāṇyabhītavat || 6.58.18 ||||
narāntakaḥ kumbhahanurmahānādaḥ samunnataḥ |ete prahastasacivāḥ sarve jaghnurvanaukasaḥ || 6.58.19 ||||
teṣāmāpatatāṃ śīghraṃ nighnatāṃ cāpi vānarān |dvivido giriśṛṅgeṇa jaghānaikaṃ narāntakam || 6.58.20 ||||
durmukhaḥ punarutthāya kapiḥ sa vipuladrumam |rākṣasaṃ kṣiprahastastu samunnatamapothayat || 6.58.21 ||||
jāmbavāṃstu susaṅkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām |pātayāmāsa tejasvī mahānādasya vakṣasi || 6.58.22 ||||
atha kumbhahanustatra tāreṇāsādya vīryavān |vṛkṣeṇābhihato mūrdhni prāṇān santyājayadraṇe || 6.58.23 ||||
amṛṣyamāṇastatkarma prahasto rathamāsthitaḥ |cakāra kadanaṃ ghoraṃ dhanuṣpāṇirvanaukasām || 6.58.24 ||||
āvarta iva sañjajñe ubhayoḥ senayostadā |kṣubhitasyāprameyasya sāgarasyeva nisvanaḥ || 6.58.25 ||||
mahatā hi śaraugheṇa prahasto yuddhakovidaḥ |ardayāmāsa saṅkruddho vānarān paramāhave || 6.58.26 ||||
vānarāṇāṃ śarīraiśca rākṣasānāṃ ca medinī |babhūva nicitā ghorā patitairiva parvataiḥ || 6.58.27 ||||
sā mahī rudhiraugheṇa pracchannā samprakāśate |sañchannā mādhave māsi palāśairiva puṣpitaiḥ || 6.58.28 ||||
hatavīraughavaprāṃ tu bhagnāyudhamahādrumām |śoṇitaughamahātoyāṃ yamasāgaragaminīm || 6.58.29 ||||
yakṛtplīhamahāpaṅkāṃ vinikīrṇāntraśaivalām |bhinnakāyaśiromīnāmaṅgāvayavaśādvalām || 6.58.30 ||||
gṛdhrahaṃsagaṇākīrṇāṃ kaṅkasārasasevitām |medaḥphenasamākīrṇāmārtastanitanisvanām |tāṃ kāpuruṣadustārāṃ yuddhabhūmimayīṃ nadīm || 6.58.31 ||||
nadīmiva ghanāpāye haṃsasārasasevitām |rākṣasāḥ kapimukhyāśca terustāṃ dustarāṃ nadīm || 6.58.32 ||||
yathā padmarajodhvastāṃ nalinīṃ gajayūthapāḥ || 6.58.33 ||||
tataḥ sṛjantaṃ bāṇaughān prahastaṃ syandane sthitam |dadarśa tarasā nīlo vinighnantaṃ plavaṅgamān || 6.58.34 ||||
uddhūta iva vāyuḥ khe mahadabhrabalaṃ balāt |samīkṣyābhidrutaṃ yuddhe prahasto vāhinīpatiḥ |rathenādityavarṇena nīlamevābhidudruve || 6.58.35 ||||
sa dhanurdhanvināṃ śreṣṭho vikṛṣya paramāhave |nīlāya vyasṛjadbāṇān prahasto vāhinīpatiḥ || 6.58.36 ||||
te prāpya viśikhā nīlaṃ vinirbhidya samāhitāḥ |mahīṃ jagmurmahāvegā ruṣitā iva pannagāḥ || 6.58.37 ||||
nīlaḥ śarairabhihato niśitairjvalanopamaiḥ |sa taṃ paramadurdharṣamāpatantaṃ mahākapiḥ || 6.58.38 ||||
prahastaṃ tāḍayāmāsa vṛkṣamutpāṭya vīryavān || 6.58.39 ||||
sa tenābhihataḥ kruddho nadan rākṣasapuṅgavaḥ |vavarṣa śaravarṣāṇi plavaṅgānāṃ camūpatau || 6.58.40 ||||
tasya bāṇagaṇān ghorān rākṣasasya mahābalaḥ |apārayan vārayituṃ pratyagṛhṇānnimīlitaḥ || 6.58.41 ||||
yathaiva govṛṣo varṣaṃ śāradaṃ śīghramāgatam |evameva prahastasya śaravarṣaṃ durāsadam |nimīlitākṣaḥ sahasā nīlaḥ sehe sudāruṇam || 6.58.42 ||||
roṣitaḥ śaravarṣeṇa sālena mahatā mahān |prajaghāna hayānnīlaḥ prahastasya manojavān || 6.58.43 ||||
tataḥ sa cāpamudgṛhya prahastasya mahābalaḥ |babhañja tarasā nīlo nanāda ca punaḥpunaḥ || 6.58.44 ||||
vidhanustu kṛtastena prahasto vāhinīpatiḥ |pragṛhya musalaṃ ghoraṃ syandanādavapupluve || 6.58.45 ||||
tāvubhau vāhinīmukhyau jātavairau tarasvinau |sthitau kṣatajadigdhāṅgau prabhinnāviva kuñjarau || 6.58.46 ||||
ullikhantau sutīkṣṇābhirdaṃṣṭrābhiritaretaram |siṃhaśārdūlasadṛśau siṃhaśārdūlaceṣṭitau || 6.58.47 ||||
vikrāntavijayau vīrau samareṣvanivartinau |kāṅkṣamāṇau yaśaḥ prāptuṃ vṛtravāsavayoḥ samau || 6.58.48 ||||
ājaghāna tadā nīlaṃ lalāṭe musalena saḥ |prahastaḥ paramāyattastasya susrāva śoṇitam || 6.58.49 ||||
tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ pragṛhya sumahātarum |prahastasyorasi kruddho visasarja mahākapiḥ || 6.58.50 ||||
tamacintya prahāraṃ sa pragṛhya musalaṃ mahat |abhidudrāva balinaṃ balānnīlaṃ plavaṅgamam || 6.58.51 ||||
tamugravegaṃ saṃrabdhamāpatantaṃ mahākapiḥ |tataḥ samprekṣya jagrāha mahāvego mahāśilām || 6.58.52 ||||
tasya yuddhābhikāmasya mṛdhe musalayodhinaḥ |prahastasya śilāṃ nīlo mūrdhni tūrṇamapātayat || 6.58.53 ||||
sā tena kapimukhyena vimuktā mahatī śilā |bibheda bahudhā ghorā prahastasya śirastadā || 6.58.54 ||||
sa gatāsurgataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ |papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ || 6.58.55 ||||
prabhinnaśirasastasya bahu susrāva śoṇitam |śarīrādapi susrāva gireḥ prasravaṇaṃ yathā || 6.58.56 ||||
hate prahaste nīlena tadakampyaṃ mahadbalam |rakṣasāmaprahṛṣṭānāṃ laṅkāmabhijagāma ha || 6.58.57 ||||
na śekuḥ samare sthātuṃ nihate vāhinīpatau |setubandhaṃ samāsādya vikīrṇaṃ salilaṃ yathā || 6.58.58 ||||
hate tasmiṃścamūmukhye rākṣasāste nirudyamāḥ |rakṣaḥpatigṛhaṃ gatvā dhyānamūkatvamāsthitāḥ |prāptāḥ śokārṇavaṃ tīvraṃ nissañjñā iva te 'bhavan || 6.58.59 ||||
tatastu nīlo vijayī mahābalaḥ praśasyamānaḥ svakṛtena karmaṇā |sametya rāmeṇa salakṣmaṇena ca prahṛṣṭarūpastu babhūva yūthapaḥ || 6.58.60 ||
tasmin hate rākṣasasainyapāle plavaṅgamānāmṛṣabheṇa yuddhe |bhīmāyudhaṃ sāgaratulyavegaṃ vidudruve rākṣasarājasainyam || 6.59.1 ||||
gatvā 'tha rakṣodhipateḥ śaśaṃsuḥ senāpatiṃ pāvakasūnuśastam |taccāpi teṣāṃ vacanaṃ niśamya rakṣodhipaḥ krodhavaśaṃ jagāma || 6.59.2 ||||
saṅkhye prahastaṃ nihataṃ niśamya śokārditaḥ krodhaparītacetāḥ |uvāca tānnairṛtayodhamukhyānindro yathā cāmarayodhamukhyān || 6.59.3 ||||
nāvajñā ripave kāryā yairindrabalasūdanaḥ |sūditaḥ sainyapālo me sānuyātraḥ sakuñjaraḥ || 6.59.4 ||||
so 'haṃ ripuvināśāya vijayāyāvicārayan |svayameva gamiṣyāmi raṇaśīrṣaṃ tadadbhutam || 6.59.5 ||||
adya tadvānarānīkaṃ rāmaṃ ca sahalakṣmaṇam |nirdahiṣyāmi vāṇaughairvanaṃ dīptairivāgnibhiḥ || 6.59.6 ||||
sa evamuktvā jvalanaprakāśaṃ rathaṃ turaṅgottamarājayuktam |prakāśamānaṃ vapuṣā jvalantaṃ samārurohāmararājaśatruḥ || 6.59.7 ||||
sa śaṅkhabhairīpaṇavapraṇādairāsphoṭitakṣvelitasiṃhanādaiḥ |puṇyaiḥ stavaiścāpyabhipūjyamānastadā yayau rākṣasarājamukhyaḥ || 6.59.8 ||||
sa śailajīmūtanikāśarūpairmāṃsādanaiḥ pāvakadīptanetreḥ |babhau vṛto rākṣasarājamukhyo bhūtairvṛto rudra ivāsureśaḥ || 6.59.9 ||||
tato nagaryāḥ sahasā mahaujā niṣkramya tadvānarasainyamugram |mahārṇavābhrastanitaṃ dadarśaṃ samudyataṃ pādapaśailahastam || 6.59.10 ||||
tadrākṣasānīkamatipracaṇḍamālokya rāmo bhujagendrabāhuḥ |vibhīṣaṇaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhamuvāca senānugataḥ pṛthuśrīḥ || 6.59.11 ||||
nānāpatākādhvajaśastrajuṣṭaṃ prāsāsiśūlāyudhaśastrajuṣṭam |sainyaṃ gajendropamanāgajuṣṭaṃ kasyedamakṣobhyamabhīrujuṣṭam || 6.59.12 ||||
tatastu rāmasya niśamya vākyaṃ vibhīṣaṇaḥ śakrasamānavīryaḥ |śaśaṃsa rāmasya balapravekaṃ mahātmanāṃ rākṣasapuṅgavānām || 6.59.13 ||||
yo 'sau gajaskandhagato mahātmā navoditārkopamatāmravaktraḥ |prakampayannāgaśiro 'bhyupaiti hyakampanaṃ tvenamavehi rājan || 6.59.14 ||||
yo 'sau rathastho mṛgarājaketurdhūnvan dhanuḥ śakradhanuḥprakāśam |karīva bhātyugravivṛttadaṃṣṭraḥ sa indrajinnāma varapradhānaḥ || 6.59.15 ||||
yaścaiṣa vindhyāstamahendrakalpo dhanvī rathastho 'tiratho 'tivīraḥ |visphārayaṃścāpamatulyamānaṃ nāmnā 'tikāyo 'tivivṛddhakāyaḥ || 6.59.16 ||||
yo 'sau navārkoditatāmracakṣurāruhya ghaṇṭāninadapraṇādam |gajaṃ kharaṃ garjati vai mahātmā mahodaro nāma sa eṣa vīraḥ || 6.59.17 ||||
yo 'sau hayaṃ kāñcanacitrabhāṇḍamāruhya sandhyābhragiriprakāśam |prāsaṃ samudyamya marīcinaddhaṃ piśāca eṣo 'śanitulyavegaḥ || 6.59.18 ||||
yaścaiṣa śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya vidyutprabhaṃ kiṅkaravajravegam |vṛṣendramāsthāya giriprakāśamāyāti yo 'sau triśirā yaśasvī || 6.59.19 ||||
asau ca jīmūtanikāśarūpaḥ kumbhaḥ pṛthuvyūḍhasujātavakṣāḥ |samāhitaḥ pannagarājaketurvisphārayan bhāti dhanurvidhūnvan || 6.59.20 ||||
yaścaiṣa jāmbūnadavajrajuṣṭaṃ dīptaṃ sadhūmaṃ parighaṃ pragṛhya |āyāti rakṣobalaketubhūtastvasau nikumbho 'dbhutaghorakarmā || 6.59.21 ||||
yaścaiṣa cāpāsiśaraughajuṣṭaṃ patākinaṃ pāvakadīptarūpam |rathaṃ samāsthāya vibhātyudagro narāntako 'sau nagaśṛṅgayodhī || 6.59.22 ||||
yaścaiṣa nānāvidhaghorarūpairvyāghroṣṭranāgendramṛgāśvavaktraiḥ |bhūtairvṛto bhāti vivṛttanetraiḥ so 'sau surāṇāmapi darpahantā || 6.59.23 ||||
yatraitadindupratimaṃ vibhāti cchatraṃ sitaṃ sūkṣmaśalākamagryam |atraiṣa rakṣodhipatirmahātmā bhūtairvṛto rudra ivāvabhāti || 6.59.24 ||||
asau kirīṭī calukuṇḍalāsyo nagendravindhyopamabhīmakāyaḥ |mahendravaivasvatadarpahantā rakṣodhipaḥ sūrya ivāvabhāti || 6.59.25 ||||
pratyuvāca tato rāmo vibhīṣaṇamarindamam |aho dīpto mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 6.59.26 ||||
āditya iva duṣprekṣo raśmibhirbhāti rāvaṇaḥ |suvyaktaṃ lakṣaye hyasya rūpaṃ tejassamāvṛtam || 6.59.27 ||||
devadānavavīrāṇāṃ vapurnaivaṃvidhaṃ bhavet |yādṛśaṃ rākṣasendrasya vapuretat prakāśate || 6.59.28 ||||
sarve parvatasaṅkāśāḥ sarve parvatayodhinaḥ |sarve dīptāyudhadharā yodhāścāsya mahaujasaḥ || 6.59.29 ||||
bhāti rākṣasarājo 'sau pradīptairbhīmavikramaiḥ |bhūtaiḥ parivṛtastīkṣṇairdehavadbhirivāntakaḥ || 6.59.30 ||||
diṣṭyā 'yamadya pāpātmā mama dṛṣṭipathaṃ gataḥ |adya krodhaṃ vimokṣyāmi sītāharaṇasambhavam || 6.59.31 ||||
evamuktvā tato rāmo dhanurādāya vīryavān |lakṣmaṇānucarastasthau samuddhṛtya śarottamam || 6.59.32 ||||
tataḥ sa rakṣodhipatirmahātmā rakṣāṃsi tānyāha mahābalāni |dvāreṣu caryāgṛhagopureṣu sunirvṛtāstiṣṭhata nirviśaṅkāḥ || 6.59.33 ||||
ihāgataṃ māṃ sahitaṃ bhavadbhirvanaukasaśchidramidaṃ viditvā |śūnyāṃ purīṃ duṣprasahāṃ pramathya pradharṣayeyuḥ sahasā sametāḥ || 6.59.34 ||||
visarjayitvā sahitāṃstatastān gateṣu rakṣassu yathāniyogam |vyadārayadvānarasāgaraughaṃ mahājhaṣaḥ pūrṇamivārṇavaugham || 6.59.35 ||||
tamāpatantaṃ sahasā samīkṣya dīpteṣucāpaṃ yudhi rākṣasendram |mahat samutpāṭya mahīdharāgraṃ dudrāva rakṣodhipatiṃ harīśaḥ || 6.59.36 ||||
tacchailaśṛṅgaṃ bahuvṛkṣasānuṃ pragṛhya cikṣepa niśācarāya |tamāpatantaṃ sahasā samīkṣya bibheda bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥ || 6.59.37 ||||
tasmin pravṛddhottamasānuvṛkṣe śṛṅge vikīrṇe patite pṛthivyām |mahāhikalpaṃ śaramantakābhaṃ samādade rākṣasalokanāthaḥ || 6.59.38 ||||
sa taṃ gṛhītvā 'nilatulyavegaṃ savisphuliṅgajvalanaprakāśam |bāṇaṃ mahendrāśanitulyavegaṃ cikṣepa sugrīvavadhāya ruṣṭaḥ || 6.59.39 ||||
sa sāyako rāvaṇabāhumuktaḥ śakrāśaniprakhyavapuḥ śitāgraḥ |sugrīvamāsādya bibheda vegād guheritā krauñcamivograśaktiḥ || 6.59.40 ||||
sa sāyakārto viparītacetāḥ kūjan pṛthivyāṃ nipapāta vīraḥ |taṃ prekṣya bhūmau patitaṃ visañjñaṃ neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ || 6.59.41 ||||
tato gavākṣo gavayaḥ sudaṃṣṭrastatharṣabho jyotimukho nabhaśca |śailān samudyamya vivṛddhakāyāḥ pradudruvustaṃ prati rākṣasendram || 6.59.42 ||||
teṣāṃ prahārān sa cakāra moghān rakṣodhipo bāṇagaṇaiḥ śitāgraiḥ |tān vānarendrānapi bāṇajālairbibheda jāmbūnadacitrapuṅkhaiḥ || 6.59.43 ||||
te vānarendrāstridaśāribāṇairbhinnā vipeturbhuvi bhīmakāyāḥ |tatastu tadvānarasainyamugraṃ pracchādayāmāsa sa bāṇajālaiḥ || 6.59.44 ||||
te vadhyamānāḥ patitāḥ pravīrā nānadyamānā bhayaśalyaviddhāḥ |śākhāmṛgā rāvaṇasāyakārtā jagmuḥ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmam || 6.59.45 ||||
tato mahātmā sa dhanurdhanuṣmānādāya rāmaḥ sahasā jagāma |taṃ lakṣmaṇaḥ prāñjalirabhyupetya uvāca vākyaṃ paramārthayuktam || 6.59.46 ||||
kāmamāryaḥ suparyāpto vadhāyāsya durātmanaḥ |vidhamiṣyāmyahaṃ nīcamanujānīhi māṃ prabho || 6.59.47 ||||
tamabravīnmahatejā rāmaḥ satyaparākramaḥ || 6.59.48 ||||
gaccha yatnaparaścāpi bhava lakṣmaṇa saṃyuge |rāvaṇo hi mahāvīryo raṇe 'dbhutaparākramaḥ |trailokyenāpi saṅkruddho duṣprasahyo na saṃśayaḥ || 6.59.49 ||||
tasya cchidrāṇi mārgasva svacchidrāṇi ca lakṣaya |cakṣuṣā dhanuṣā yatnādrakṣātmānaṃ samāhitaḥ || 6.59.50 ||||
rāghavasya vacaḥ śrutvā pariṣvajyābhipūjya ca |abhivādya tato rāmaṃ yayau saumitrirāhavam || 6.59.51 ||||
sa rāvaṇaṃ vāraṇahastabāhurdadarśa dīptodyatabhīmacāpam |pracchādayantaṃ śaravṛṣṭijālaistān vānarān bhinnavikīrṇadehān || 6.59.52 ||||
tamālokya mahātejā hanumān mārutātmajaḥ |nivārya śarajālāni pradurdrāva sa rāvaṇam || 6.59.53 ||||
rathaṃ tasya samāsādya bhujamudyamya dakṣiṇam |trāsayan rāvaṇaṃ dhīmān hanumān vākyamabravīt || 6.59.54 ||||
devadānavagandharvairyakṣaiśca saha rākṣasaiḥ |avadhyatvaṃ tvayā prāptaṃ vānarebhyastu te bhayam || 6.59.55 ||||
eṣa me dakṣiṇo bāhuḥ pañcaśākhaḥ samudyataḥ |vidhamiṣyati te dehādbhūtātmānaṃ ciroṣitam || 6.59.56 ||||
śrutvā hanumato vākyaṃ rāvaṇo bhīmavikramaḥ |saṃraktanayanaḥ krodhādidaṃ vacanamabravīt || 6.59.57 ||||
kṣipraṃ prahara niśśaṅkaṃ sthirāṃ kīrtimavāpnuhi |tatastvāṃ jñātavikrāntaṃ nāśayiṣyāmi vānara || 6.59.58 ||||
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā vāyusūnurvaco 'bravīt |prahṛtaṃ hi mayā pūrvamakṣaṃ smara sutaṃ tava || 6.59.59 ||||
evamukto mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |ājaghānānilasutaṃ talenorasi vīryavān || 6.59.60 ||||
sa talābhihatastena cacāla ca muhurmuhuḥ |sthitvā muhūrtaṃ tejasvī sthairyaṃ kṛtvā mahāmatiḥ |ājaghānābhisaṃkruddhastalenaivāmaradviṣam || 6.59.61 ||||
tatastalenābhihato vānareṇa mahātmanā |daśagrīvaḥ samādhūto yathā bhūmicale 'calaḥ || 6.59.62 ||tiḥ |||
saṅgrāme taṃ tathā dṛṣṭvā rāvaṇaṃ talatāḍitam |ṛṣayo vānarāḥ siddhā nedurdevāḥ sahāsuraiḥ || 6.59.63 ||||
athāśvāsya mahātejā rāvaṇo vākyamabravīt || 6.59.64 ||||
sādhu vānara vīryeṇa ślāghanīyo 'si me ripuḥ |rāvaṇenaivamuktastu mārutirvākyamabravīt || 6.59.65 ||||
dhigastu mama vīryeṇa yastvaṃ jīvasi rāvaṇa |sakṛttu praharedānīṃ durbuddhe kiṃ vikatthase |tatastvāṃ māmikā muṣṭirnayiṣyati yamakṣayam || 6.59.66 ||||
tato mārutivākyena krodastasya tadā 'jvalat || 6.59.67 ||dānīṃ durbuddhe kiṃ vikatthase |saṃraktanayano yatnānmuṣṭimudyamya dakṣiṇam |pātayāmāsa vegena vānarorasi vīryavān || 6.59.68 ||||
hanumān vakṣasi vyūḍhe sañcacāla punaḥpunaḥ || 6.59.69 ||||
vihvalaṃ tu tadā dṛṣṭvā hanumantaṃ mahābalam |rathenātirathaḥ śīghraṃ nīlaṃ prati samabhyagāt || 6.59.70 ||||
rākṣasānāmadhipatirdaśagrīvaḥ pratāpavān |pannagapratimairbhīmaiḥ paramarmātibhedibhiḥ |śarairādīpayāmāsa nīlaṃ haricamūpatim || 6.59.71 ||||
sa śaraughasamāyasto nīlaḥ kapicamūpatiḥ |kareṇaikena śelāgraṃ rakṣodhipataye 'sṛjat || 6.59.72 ||||
hanumānapi tejasvī samāśvasto mahāmanāḥ |viprekṣamāṇo yuddhepsuḥ saroṣamidamabravīt || 6.59.73 ||||
nīlena saha saṃyuktaṃ rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram |anyena yuddhyamānasya na yuktamabhidhāvanam || 6.59.74 ||||
rāvaṇo 'pi mahātejāstacchṛṅgaṃ saptabhiḥ śaraiḥ |ājaghāna sutīkṣṇāgraistadvikīrṇaṃ papāta ha || 6.59.75 ||||
tadvikīrṇaṃ gireḥ śṛṅgaṃ dṛṣṭvā haricamūpatiḥ |kālāgniriva jajvāla krodhona paravīrahā || 6.59.76 ||||
so 'śvakarṇān dhavān sālāṃścūtāṃścāpi supuṣpitān |anyāṃśca vividhān vṛkṣānnīlaścikṣepa saṃyuge || 6.59.77 ||||
sa tān vṛkṣān samāsādya praticiccheda rāvaṇaḥ |abhyavarṣat sughoreṇa śaravarṣeṇa pāvakim || 6.59.78 ||||
abhivṛṣṭaḥ śaraugheṇa megheneva mahācalaḥ |hrasvaṃ kṛtvā tadā rūpaṃ dhvajāgre nipapāta ha || 6.59.79 ||||
pāvakātmajamālokya dhvajāgre samupasthitam |jajvāla rāvaṇaḥ krodhāttato nīlo nanāda ca || 6.59.80 ||||
dhvajāgre dhanuṣaścāgre kirīṭāgre ca taṃ harim |lakṣmaṇo 'tha hanūmāṃśca dṛṣṭvā rāmaśca vismitāḥ || 6.59.81 ||||
rāvaṇo 'pi mahātejāḥ kapilāghavavismitaḥ |astramāhārayāmāsa dīptamāgneyamadbhutam || 6.59.82 ||||
tataste cukruśurhṛṣṭā labdhalakṣāḥ plavaṅgamāḥ |nīlalāghavasambhrāntaṃ dṛṣṭvā rāvaṇamāhave || 6.59.83 ||||
vānarāṇāṃ ca nādena saṃrabdho rāvaṇastadā |sambhramāviṣṭahṛdayo na kiñcit pratyapadyata || 6.59.84 ||||
āgneyenātha saṃyuktaṃ gṛhītvā rāvaṇaḥ śaram |dhvajaśīrṣasthitaṃ nīlamudaikṣata niśācaraḥ |tato 'bravīnmahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 6.59.85 ||||
kape lāghavayukto 'si māyayā parayā 'nayā |jīvitaṃ khalu rakṣasva yadi śakto 'si vānara || 6.59.86 ||||
tāni tānyātmarūpāṇi sṛjasi tvamanekaśaḥ || 6.59.87 ||||
tathāpi tvāṃ mayā yuktaḥ sāyako 'straprayojitaḥ |jīvataṃ parirakṣantaṃ jīvitād bhraṃśayiṣyati || 6.59.88 ||||
evamuktvā mahābāhū rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |sandhāya bāṇamastreṇa camūpatimatāḍayat || 6.59.89 ||||
so 'strayuktena bāṇena nīlo vakṣasi tāḍitaḥ |nirdahyamānaḥ sahasā nipapāta mahītale || 6.59.90 ||||
pitṛmāhātmyasaṃyogādātmanaścāpi tejasā |jānubhyāmapatadbhūmau na ca prāṇairvyayujyata || 6.59.91 ||||
visañjñaṃ vānaraṃ dṛṣṭvā daśagrīvo raṇotsukaḥ |rathenāmbudanādena saumitrimabhidudruve || 6.59.92 ||||
āsādya raṇamadhye tu vārayitvā sthito jvalan |dhanurvisphārayāmāsa kampayanniva medinīm || 6.59.93 ||||
tamāha saumitriradīnasattvo visphārayantaṃ dhanuraprameyam |abhyehi māmeva niśācarendra na vānarāṃstvaṃ pratiyoddhumarhaḥ || 6.59.94 ||||
sa tasya vākyaṃ pratipūrṇaghoṣaṃ jyāśabdamugraṃ ca niśamya rājā |āsādya saumitrimavasthitaṃ taṃ kopānvito vākyamuvāca rakṣaḥ || 6.59.95 ||||
diṣṭyā 'si me rāghava dṛṣṭimārgaṃ prāpto 'ntagāmī viparītabuddhiḥ |asmin kṣaṇe yāsyasi mṛtyudeśaṃ saṃsādyamāno mama bāṇajālaiḥ || 6.59.96 ||||
tamāha saumitriravismayāno garjantamudvṛttasitāgradaṃṣṭram |rājanna garjanti mahāprabhāvā vikatthase pāpakṛtāṃ variṣṭha || 6.59.97 ||||
jānāmi vīryaṃ tava rākṣasendra balaṃ pratāpaṃ ca parākramaṃ ca |avasthito 'haṃ śaracāpapāṇirāgaccha kiṃ moghavikatthanena || 6.59.98 ||||
sa evamuktaḥ kupitaḥ sasarja rakṣodhipaḥ sapta śarān supuṅkhān |tān lakṣmaṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhaiściccheda bāṇairniśitāgradhāraiḥ || 6.59.99 ||||
tān prekṣamāṇaḥ sahasā nikṛttānnikṛttabhogāniva pannagendrān |laṅkeśvaraḥ krodhavaśaṃ jagāma sasarja cānyānniśitān pṛṣatkān || 6.59.100 ||||
sa bāṇavarṣaṃ tu vavarṣa tīvraṃ rāmānujaḥ kārmukasamprayuktam |kṣurārdhacandrottamakarṇibhallaiḥ śarāṃśca ciccheda na cukṣubhe ca || 6.59.101 ||||
sa bāṇajālānyatha tāni tāni moghāni paśyaṃ stridaśārirājaḥ |visiṣmiye lakṣmaṇalāghavena punaśca bāṇānniśitān mumoca || 6.59.102 ||||
sa lakṣmaṇaścāśu śarān śitāgrān mahendravajrāśanitulyavegān |sandhāya cāpe jvalanaprakāśān sasarja rakṣodhipatervadhāya || 6.59.103 ||||
sa tān praciccheda hi rākṣasendraśchittvā ca tā~llakṣmaṇamājaghāna |śareṇa kālāgnisamaprabheṇa svayambhudattena lalāṭadeśe || 6.59.104 ||||
sa lakṣmaṇo rāvaṇasāyakārtaścacāla cāpaṃ śithilaṃ pragṛhya |punaśca sañjñāṃ pratilabhya kṛcchrācciccheda cāpaṃ tridaśendraśatroḥ || 6.59.105 ||||
nikṛttacāpaṃ tribhirājaghāna bāṇaistadā dāśarathiḥ śitāgraḥ |sa sāyakārto vicacāla rājā kṛcchrācca sañjñāṃ punarāsasāda || 6.59.106 ||||
sa kṛttacāpaḥ śaratāḍitaśca medārdragātro rudhirāvasiktaḥ |jagrāha śaktiṃ samudagraśaktiḥ svayambhudattāṃ yudhi devaśatruḥ || 6.59.107 ||||
sa tāṃ vidhūmānalasannikāśāṃ vitrāsinīṃ vānaravāhinīnām |cikṣepa śaktiṃ tarasājvalantīṃ saumitraye rākṣasarāṣṭranāthaḥ || 6.59.108 ||||
tāmāpatantīṃ bharatānujograirjaghāna bāṇaiśca hutāgnikalpaiḥ |tathāpi sā tasya viveśa śaktirbāhvantaraṃ dāśaratherviśālam || 6.59.109 ||||
sa śaktimān śaktisamāhataḥ san muhuḥ prajajvāla raghupravīraḥ |taṃ vihvalantaṃ sahasā 'bhyupetya jagrāha rājā tarasā bhujābhyām || 6.59.110 ||||
himavān mandaro merustrailokyaṃ vā sahāmaraiḥ |śakyaṃ bhujābhyāmuddhartu na saṅkhye bharatānujaḥ || 6.59.111 ||||
śaktyā brāhmyā 'pi saumitristāḍitastu stanāntare |viṣṇoracintyaṃ svaṃ bhāgamātmānaṃ pratyanusmarat || 6.59.112 ||||
tato dānavadarpaghnaṃ saumitriṃ devakaṇṭakaḥ |taṃ pīḍayitvā bāhubhyāmaprabhurlaṅghane 'bhavat |athaivaṃ vaiṣṇavaṃ bhāgaṃ mānuṣaṃ dehamāsthitam || 6.59.113 ||||
atha vāyusutaḥ kruddho rāvaṇaṃ samabhidravat |ājaghānorasi kruddho vajrakalpena muṣṭinā || 6.59.114 ||||
tena muṣṭiprahāreṇa rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |jānubhyāmapatadbhūmau cacāla ca papāta ca || 6.59.115 ||||
āsyaiḥ sanetraśravaṇairvavāma rudhiraṃ bahu || 6.59.116 ||||
vighūrṇamāno niśceṣṭo rathopastha upāviśat |visañjño mūrcchitaścāsīnna ca sthānaṃ samālabhat || 6.59.117 ||||
visañjñaṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā samare bhīmavikramam |ṛṣayo vānarāḥ sarve nedurdevāḥ savāsavāḥ || 6.59.118 ||||
hanumānapi tejasvī lakṣmaṇaṃ rāvaṇārditam |anayadrāghavābhyāśaṃ bāhubhyāṃ parigṛhya tam || 6.59.119 ||||
vāyusūnoḥ suhṛttvena bhaktyā paramayā ca saḥ |śatrūṇāmaprakampyo 'pi laghutvamagamat kapeḥ || 6.59.120 ||||
taṃ samutsṛjya sā śaktiḥ saumitriṃ yudhi durjayam |rāvaṇasya rathe tasmin sthānaṃ punarupāgatā || 6.59.121 ||||
āśvastaśca viśalyaśca lakṣmaṇaḥ śatrusūdanaḥ |viṣṇorbhāgamamīmāṃsyamātmānaṃ pratyanusmaran || 6.59.122 ||||
rāvaṇo 'pi mahātejāḥ prāpya sañjñāṃ mahāhave |ādade niśitān bāṇān jagrāha ca mahaddhanuḥ || 6.59.123 ||||
nipātitamahāvīrāṃ dravantīṃ vānarīṃ camūm |rāghavastu raṇe dṛṣṭvā rāvaṇaṃ samabhidravat || 6.59.124 ||||
athainamupasaṅgamya hanumān vākyamabravīt |mama pṛṣṭaṃ samāruhya rākṣasaṃ śāstumarhasi || 6.59.125 ||||
viṣṇuryathā garutmantaṃ balavantaṃ samāhitaḥ |tacchutvā rāghavo vākyaṃ vāyuputreṇa bhāṣitam |āruroha mahāśūro balavantaṃ mahākapim || 6.59.126 ||||
rathasthaṃ rāvaṇaṃ saṅkhye dadarśa manujādhipaḥ || 6.59.127 ||||
ā rāghavo vākyaṃ vāyuputreṇa bhāṣitam |tamālokya māhatejāḥ pradudrāva sa rāghavaḥ |vairocanamiva kruddho viṣṇurabhyudyatāyudhaḥ || 6.59.128 ||||
jyāśabdamakarottīvaṃ vajraniṣpeṣanisvanam || 6.59.129 ||||
girā gambhīrayā rāmo rākṣasendramuvāca ha || 6.59.130 || |||
tiṣṭha tiṣṭha mama tvaṃ hi kṛtvā vipriyamīddaśam |kva nu rākṣasaśārdūla gato mokṣamavāpsyasi || 6.59.131 ||||
yadīndravaivasvatabhāskarān vā svayambhuvaiśvānaraśaṅkarān vā |gamiṣyasi tvaṃ daśa vā diśo 'thavā tathāpi me nādya gato vimokṣyase || 6.59.132 ||||
yaścaiva śaktyā 'bhihatastvayā 'dya icchan viṣādaṃ sahasā 'bhyupetaḥ |sa eva rakṣogaṇarāja mṛtyuḥ saputradārasya tavādyayuddhe || 6.59.133 ||||
etena cātyadbhutadarśanāni śarairjanasthānakṛtālayāni |caturdaśānyāttavarāyudhāni rakṣassahasrāṇi niṣūditāni || 6.59.134 ||||
rāghavasya vacaḥ śrutvā rākṣasendro mahākapim |vāyuputraṃ mahāvīryaṃ vahantaṃ rāghavaṃ raṇe |ājaghāna śaraistīkṣṇaiḥ kālānalaśikhopamaiḥ || 6.59.135 ||||
rākṣasenāhave tasya tāḍitasyāpi sāyakaiḥ |svabhāvatejoyuktasya bhūyastejo 'bhyavardhata || 6.59.136 ||||
tato rāmo mahātejā rāvaṇena kṛtavraṇam |dṛṣṭvā plavagaśārdūlaṃ kopasya vaśameyivān || 6.59.137 ||||
tasyābhicaṅkramya rathaṃ sacakraṃ sāśvadhvajacchatramahāpatākam |sasārathiṃ sāśaniśūlakhaḍgaṃ rāmaḥ praciccheda śaraiḥ supuṅkhaiḥ || 6.59.138 ||||
athendraśatruṃ tarasā jaghāna bāṇena vajrāśanisannibhena |bhujāntare vyūḍhasujātarūpe vajreṇa meruṃ bhagavānivendraḥ || 6.59.139 ||||
yo vajrapātāśanisannipātānna cukṣubhe nāpi cacāla rājā |sa rāmabāṇābhihato bhṛśārtaścacāla cāpaṃ ca mumoca vīraḥ || 6.59.140 ||||
taṃ vihvalantaṃ prasamīkṣya rāmaḥ samādade dīptamathārdhacandram |tenārkavarṇaṃ sahasā kirīṭaṃ ciccheda rakṣodhipatermahātmā || 6.59.141 ||||
taṃ nirviṣāśīviṣasannikāśaṃ śāntārciṣaṃ sūryamivāprakāśam |gataśriyaṃ kṛttakirīṭakūṭamuvāca rāmo yudhi rākṣasendram || 6.59.142 ||||
kṛtaṃ tvayā karma mahat subhīmaṃ hatapravīraśca kṛtastvayā 'ham |tasmāt pariśrānta iva vyavasya na tvāṃ śarairmṛtyuvaśaṃ nayāmi || 6.59.143 ||||
gacchānujānāmi raṇārditastvaṃ praviśya rātriṃcararāja laṅkām |āśvāsya niryāhi rathī ca dhanvī tadā balaṃ drakṣyasi me rathasthaḥ || 6.59.144 ||||
sa evamukto hatadarpaharṣo nikṛttacāpaḥ sa hatāśvasūtaḥ |śarārditaḥ kṛttamahākirīṭo viveśa laṅkāṃ sahasā sa rājā || 6.59.145 ||||
tasmin praviṣṭe rajanīcarendre mahābale dānavadevaśatrau |harīn viśalyān saha lakṣmaṇena cakāra rāmaḥ paramāhavāgre || 6.59.146 ||||
tasmin prabhinne tridaśendraśatrau surāsurā bhūtagaṇā diśaśca |sasāgarāḥ sarṣimahorāgāśca tathaiva bhūmyambucarāśca hṛṣṭāḥ || 6.59.147 ||
sa praviśya purīṃ laṅkāṃ rāmabāṇabhayārditaḥ |bhagnadarpastadā rājā babhūva vyathitendriyaḥ || 6.60.1 ||||
mātaṅga iva siṃhena garuḍeneva pannagaḥ |abhibhūto 'bhavadrājā rāghaveṇa mahātmanā || 6.60.2 ||||
brahmadaṇḍaprakāśānāṃ vidyutsadṛśavarcasām |smaran rāghavabāṇānāṃ vivyathe rākṣaseśvaraḥ || 6.60.3 ||||
sa kāñcanamayaṃ divyamāśritya paramāsanam |viprekṣamāṇo rakṣāṃsi rāvaṇo vākyamabravīt || 6.60.4 ||||
sarvaṃ tat khalu me moghaṃ yattaptaṃ paramaṃ tapaḥ |yat samāno mahendreṇa mānuṣeṇāsmi nirjitaḥ || 6.60.5 ||||
idaṃ tadbrahmaṇo ghoraṃ vākyaṃ māmabhyupasthitam |mānuṣebhyo vijānīhi bhayaṃ tvamiti tattathā || 6.60.6 ||||
devadānavagandharvairyakṣarākṣasapannagaiḥ |avadhyatvaṃ mayā prāptaṃ mānuṣebhyo na yācitam || 6.60.7 ||||
viditaṃ mānuṣaṃ manye rāmaṃ daśarathātmajam |ikṣvākukulanāthena anaraṇyena yatpurā || 6.60.8 ||||
utpatsyate hi madvaṃśe puruṣo rākṣasādhama |yastvāṃ saputraṃ sāmātyaṃ sabalaṃ sāśvasārathim |nihaniṣyati saṅgrāme tvāṃ kulādhama durmate || 6.60.9 ||||
śapto 'haṃ vedavatyā ca yadā sā dharṣitā purā |seyaṃ sītā mahābhāgā jātā janakanandinī || 6.60.10 ||||
umā nandīśvaraścāpi rambhā varuṇakanyakā |yathoktāstapasā prāptaṃ na mithyā ṛṣibhāṣitam || 6.60.11 ||||
etadevābhyupāgamya yatnaṃ kartumihārhatha |rākṣasāścāpi tiṣṭhantu caryāgopuramūrddhasu || 6.60.12 ||||
sa cāpratimagāmbhīro devadānavadarpahā |brahmaśāpābhibhūtastu kumbhakarṇo vibodhyatām || 6.60.13 ||||
sa parājitamātmānaṃ prahastaṃ ca niṣūditam |jñātvā rakṣobalaṃ bhīmamādideśa mahābalaḥ || 6.60.14 ||||
dvāreṣu yatnaḥ kriyatāṃ prākāraścādhiruhyatām |nidrāvaśasamāviṣṭaḥ kumbhakarṇo vibodhyatām || 6.60.15 ||||
sukhaṃ svapiti niścintaḥ kālopahatacetanaḥ |nava ṣaṭ sapta cāṣṭau ca māsān svapiti rākṣasaḥ || 6.60.16 ||||
mantrayitvā prasupto 'yamitastu navame 'hani |taṃ tu bodhayata kṣipraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6.60.17 ||||
sa tu saṅkhye mahābāhuḥ kakudaḥ sarvarakṣasām |vānarān rājaputrau ca kṣiprameva vadhiṣyati || 6.60.18 ||||
eṣa ketuḥ paraḥ saṅkhye mukhyo vai sarvarakṣasām |kumbhakarṇaḥ sadā śete mūḍho grāmyasukhe rataḥ || 6.60.19 ||||
rāmeṇa hi nirastasya saṅgrāme 'smin sudāruṇe |bhaviṣyati na me śokaḥ kumbhakarṇe vibodhite || 6.60.20 ||||
kiṃ kariṣyāmyahaṃ tena śakratulyabalena hi |īddaśe vyasane prāpte yo na sāhyāya kalpate || 6.60.21 ||||
te tu tadvacanaṃ śrutvā rākṣasendrasya rākṣasāḥ |jagmuḥ paramasambhrāntāḥ kumbhakarṇaniveśanam || 6.60.22 ||||
te rāvaṇasamādiṣṭā māṃsaśoṇitabhojanāḥ |gandhamālyāṃstathā bhakṣyānādāya sahasā yayuḥ || 6.60.23 ||||
tāṃ praviśya mahādvārāṃ sarvato yojanāyatām |kumbhakarṇaguhāṃ ramyāṃ sarvagandhapravāhinīm || 6.60.24 ||||
kumbhakarṇasya niśvāsādavadhūtā mahābalāḥ |pratiṣṭhamānāḥ kṛcchreṇa yatnāt praviviśurguhām || 6.60.25 ||||
tāṃ praviśya guhāṃ ramyāṃ śubhāṃ kāñcanakuṭṭimām |dadṛśurnairṛtavyāghraṃ śayānaṃ bhīmadarśanam || 6.60.26 ||||
te tu taṃ vikṛtaṃ suptaṃ vikīrṇamiva parvatam |kumbhakarṇaṃ mahānidraṃ sahitāḥ pratyabodhayan || 6.60.27 ||||
ūrdhvaromāñcitatanuṃ śvasantamiva pannagam |trāsayantaṃ mahāśvāsaiḥ śayānaṃ bhīmadarśanam || 6.60.28 ||||
bhīmanāsāpuṭaṃ taṃ tu pātālavipulānanam |śayyāyāṃ nyastasarvāṅgaṃ medorudhiragandhinam || 6.60.29 ||||
kāñcanāṅgadanaddhāṅgaṃ kirīṭinamarindamam |dadṛśurnairṛtavyāghraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6.60.30 ||||
tataścakrurmahātmānaḥ kumbhakarṇāgratastadā |māṃsānāṃ merusaṅkāśaṃ rāśiṃ paramatarpaṇam || 6.60.31 ||||
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca sañcayān |cakurnairṛtaśārdūlā rāśimannasya cādbhutam || 6.60.32 ||||
tataḥ śoṇitakumbhāṃśca madyāni vividhāni ca || 6.60.33 ||||
purastāt kumbhakarṇasya cakustridaśaśatravaḥ |lilipuśca parārdhyena candanena parantapam || 6.60.34 ||||
divyairācchādayāmāsurmālyairgandhaiḥ sugandhibhiḥ |dhūpaṃ sugandhaṃ sasṛjustuṣṭuvuśca parantapam || 6.60.35 ||||
jaladā iva conneduryātudhānāstatastataḥ |śaṅkhānāpūrayāmāsuḥ śaśāṅkasadṛśaprabhān |tumulaṃ yugapaccāpi vineduścāpyamarṣitāḥ || 6.60.36 ||||
nedurāsphoṭayāmāsuścikṣipuste niśācarāḥ |kumbhakarṇavibodhārthaṃ cakruste vipulaṃ svanam || 6.60.37 ||||
saśaṅkhabherīpaṇavapraṇādamāsphoṭitakṣvelitasiṃhanādam |diśo dravantastridivaṃ kirantaḥ śrutvā vihaṅgāḥ sahasā nipetuḥ || 6.60.38 ||||
yadā bhṛśārtairninadairmahātmā na kumbhakarṇo bubudhe prasuptaḥ |tato musuṇṭhīrmusalāni sarve rakṣogaṇāste jagṛhurgadāśca || 6.60.39 ||||
taṃ śailaśṛṅgairmusalairgadābhirvṛkṣaistalairmudgaramuṣṭibhiśca |sukhaprasuptaṃ bhuvi kumbhakarṇaṃ rakṣāṃsyudagrāṇi tadā nijaghnuḥ || 6.60.40 ||||
tasya niḥśvāsavātena kumbhakarṇasya rakṣasaḥ |rākṣasā balavanto 'pi sthātuṃ nāśaknuvan puraḥ || 6.60.41 ||||
tataḥ parihitā gāḍhaṃ rākṣasā bhīmavikramāḥ || 6.60.42 ||||
mṛdaṅgapaṇavān bherīḥ śaṅkhakumbhagaṇāṃstadā |daśarākṣasasāhasrā yugapat paryavādayan || 6.60.43 ||||
nīlāñjanacayākārāste tu taṃ pratyabodhayan |abhighnanto nadantaśca naiva saṃvivide tu saḥ || 6.60.44 ||||
yadā cainaṃ na śekuste pratibodhayituṃ tadā |tato gurutaraṃ yatnaṃ dāruṇaṃ samupākraman || 6.60.45 ||||
aśvānuṣṭrān kharānnāgān jaghnurdaṇḍakaśāṅkuśaiḥ |bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃśca sarvaprāṇairavādayan || 6.60.46 ||||
nijaghnuścāsya gātrāṇi mahākāṣṭhakaṭaṅkaraiḥ |mudgarairmusalaiścaiva sarvaprāṇasamudyataiḥ || 6.60.47 ||||
tena śabdena mahatā laṅkā samabhipūritā |saparvatavanā sarvā so 'pi naiva prabudhyate || 6.60.48 ||||
tataḥ sahasraṃ bherīṇāṃ yugapat samahanyata |mṛṣṭakāñcanakoṇānāmāsaktānāṃ samantataḥ || 6.60.49 ||||
evamapyatinidrastu yadā naiva prabudhyate |śāpasya vaśamāpannastataḥ kruddhā niśācarāḥ |mahākrodhasamāviṣṭāḥ sarve bhīmaparākramāḥ || 6.60.50 ||||
tadrakṣo bodhayiṣyantaścakruranye parākramam || 6.60.51 ||||
stataḥ kruddhā niśācarāḥ |anye bherīḥ samājaghnuranye cakrurmahāsvanam |keśānanye pralulupuḥ karṇāvanye daśanti ca || 6.60.52 ||||
udakumbhaśatānyanye samasiñcanta karṇayoḥ |na kumbhakarṇaḥ paspande mahānidrāvaśaṃ gataḥ || 6.60.53 ||||
anye ca balinastasya kūṭamudgarapāṇayaḥ |mūrdhni vakṣasi gātreṣu pātayan kūṭamudgarān || 6.60.54 ||||
rajjubandhanabaddhābhiḥ śataghnībhiśca sarvataḥ |vadhyamāno mahākāyo na prābudhyata rākṣasaḥ || 6.60.55 ||||
vāraṇānāṃ sahasraṃ tu śarīre 'sya pradhāvitam |kumbhakarṇastato buddhaḥ sparśaṃ paramabudhyata || 6.60.56 ||||
sa pātyamānairgiriśṛṅgavṛkṣairacintayaṃstān vipulān prahārān |nidrākṣayāt kṣudbhayapīḍitaśca vijṛmbhamāṇaḥ sahasotpapāta || 6.60.57 ||||
sa nāgabhogācalaśṛṅgakalpau vikṣipya bāhū giriśṛṅgasārau |vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābhaṃ niśācaro 'sau vikṛtaṃ jajṛmbhe || 6.60.58 ||||
tasya jājṛmbhamāṇasya vaktraṃ pātālasannibham |dadṛśe meruśṛṅgāgre divākara ivoditaḥ || 6.60.59 ||||
sa jṛmbhamāṇo 'tibalaḥ pratibuddho niśācaraḥ |niḥśvāsaścāsya sañjajñe parvatādiva mārutaḥ || 6.60.60 ||||
rūpamuttiṣṭhatastasya kumbhakarṇasya tadbabhau |tapānte sabalākasya meghasyeva vivarṣataḥ || 6.60.61 ||||
tasya dīptāgnisadṛśe vidyutsadṛśavarcasī |dadṛśāte mahānetre dīptāviva mahāgrahau || 6.60.62 ||||
tatastvadarśayan sarvān bhakṣyāṃśca vividhān bahūn |varāhān mahiṣāṃścaiva sa babhakṣa mahābalaḥ || 6.60.63 ||||
adan bubhukṣito māṃsaṃ śoṇitaṃ tṛṣitaḥ piban |medaḥkumbhāṃśca madyaṃ ca papau śakraripustadā || 6.60.64 ||||
tatastṛpta iti jñātvā samutpeturniśācarāḥ |śirobhiśca praṇamyainaṃ sarvataḥ paryavārayan || 6.60.65 ||||
nidrāviśa 'danetrastu kaluṣīkṛtalocanaḥ |cārayan sarvato dṛṣṭiṃ tān dadarśa niśācarān || 6.60.66 ||||
sa sarvān sāntvayāmāsa nairṛtānnairṛtarṣabhaḥ |bodhanād vismitaścāpi rākṣasānidamabravīt || 6.60.67 ||||
kimarthamahamādṛtya bhavadbhiḥ pratibodhitaḥ |kaccit sukuśalaṃ rājño bhayavāneṣa vā na kim || 6.60.68 ||||
athavā dhruvamanyebhyo bhayaṃ paramupasthitam |yadarthamevaṃ tvaritairbhavadbhiḥ pratibodhitaḥ || 6.60.69 ||||
adya rākṣasarājasya bhayamutpāṭayāmyaham |pātayiṣye mahendraṃ vā śātayiṣye tathā 'nalam || 6.60.70 ||||
na hyalpakāraṇe suptaṃ bodhayiṣyati māṃ guruḥ |tadākhyātārthatattvena matprabodhanakāraṇam || 6.60.71 ||||
evaṃ bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam |yūpākṣaḥ sacivo rājñaḥ kṛtāñjaliruvāca ha || 6.60.72 ||||
na no daivakṛtaṃ kiñcidbhayamasti kadācana |mānuṣānno bhayaṃ rājaṃstumulaṃ samprabādhate || 6.60.73 ||||
na daityadānavebhyo vā bhayamasti hi tādṛśam |yādṛśaṃ mānuṣaṃ rājan bhayamasmānupasthitam || 6.60.74 ||||
vānaraiḥ parvatākārairlaṅkeyaṃ parivāritā |sītāharaṇasantaptādrāmānnastumulaṃ bhayam || 6.60.75 ||||
ekena vānareṇeyaṃ pūrvaṃ dagdhā mahāpurī |kumāro nihataścākṣaḥ sānuyātraḥ sakuñjaraḥ || 6.60.76 ||||
svayaṃ rakṣodhipaścāpi paulastyo devakaṇṭakaḥ |mṛteti saṃyuge mukto rāmeṇādityatejasā || 6.60.77 ||||
yanna daivaiḥ kṛto rājā nāpi daityairna dānavaiḥ |kṛtaḥ sa iha rāmeṇa vimuktaḥ prāṇasaṃśayāt || 6.60.78 ||||
sa yūpākṣavacaḥ śrutvā bhrāturyudhi parājayam |kumbhakarṇo vivṛttākṣo yūpākṣamidamabravīt || 6.60.79 ||||
sarvamadyaiva yūpākṣa harisainyaṃ salakṣmaṇam |rāghavaṃ ca raṇe hatvā paścāddrakṣyāmi rāvaṇam || 6.60.80 ||||
rākṣasāṃstarpayiṣyāmi harīṇāṃ māṃsaśoṇitaiḥ |rāmalakṣmaṇayoścāpi svayaṃ pāsyāmi śoṇitam || 6.60.81 ||||
tattasya vākyaṃ bruvato niśamya sagarvitaṃ roṣavivṛddhadoṣam |mahodaro nairṛtayodhamukhyaḥ kṛtāñjalirvākyamidaṃ babhāṣe || 6.60.82 ||||
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā guṇadoṣau vimṛśya ca |paścādapi mahābāho śatrūn yudhi vijeṣyasi || 6.60.83 ||||
mahodaravacaḥ śrutvā rākṣasaiḥ parivāritaḥ |kumbhakarṇo mahātejāḥ sampratasthe mahābalaḥ || 6.60.84 ||||
taṃ samutthāpya bhīmākṣaṃ bhīmarūpaparākramam |rākṣasāstvaritā jagmurdaśagrīvaniveśanam || 6.60.85 ||||
tato gatvā daśagrīvamāsīnaṃ paramāsane |ūcurbaddhāñjalipuṭāḥ sarve eva niśācarāḥ || 6.60.86 ||||
prabuddhaḥ kumbhakarṇo 'yaṃ bhrātā te rākṣasarṣabha |kathaṃ tatraiva niryātu drakṣyasyenamihāgatam || 6.60.87 ||||
rāvaṇastvabravīddhṛṣṭo rākṣasāṃstānupasthitān |draṣṭumenamihecchāmi yathānyāyaṃ ca pūjyatām || 6.60.88 ||||
tathetyuktvā tu te sarve punarāgamya rākṣasāḥ |kumbhakarṇamidaṃ vākyamūcū rāvaṇacoditāḥ || 6.60.89 ||||
draṣṭuṃ tvāṃ kāṅkṣate rājā sarvarākṣasapuṅgavaḥ |gamane kriyatāṃ buddhirbhrātaraṃ sampraharṣaya || 6.60.90 ||||
kumbhakarṇastu durdharṣo bhrāturājñāya śāsanam |tathetyuktvā mahābāhuḥ śayanādutpapāta ha || 6.60.91 ||||
prakṣālya vadanaṃ hṛṣṭaḥ snātaḥ paramabhūṣitaḥ |pipāsustvarayāmāsa pānaṃ balasamīraṇam || 6.60.92 ||||
tataste tvaritāstasya rākṣasā rāvaṇājñayā |madyakumbhāṃśca vividhān kṣipramevopahārayan || 6.60.93 ||||
pītvā ghaṭasahasre dve gamanāyopacakrame |īṣatsamutkaṭo mattastejobalasamanvitaḥ |kumbhakarṇo babhau hṛṣṭaḥ kālāntakayamopamaḥ || 6.60.94 ||||
bhrātuḥ sa bhavanaṃ gacchan rakṣogaṇasamanvitaḥ |kumbhakarṇaḥ padanyāsairakampayata medinīm || 6.60.95 ||||
sa rājamārgaṃ vapuṣā prakāśayan sahasraraśmirdharaṇīmivāṃśubhiḥ |jagāma tatrāñjalimālayā vṛtaḥ śatakraturgehamiva svayambhuvaḥ || 6.60.96 ||||
taṃ rājamārgasthamamitraghātinaṃ vanaukasaste sahasā bahiḥ sthitāḥ |dṛṣṭvā 'prameyaṃ giriśṛṅgakalpaṃ vitatrasuste hariyūthapālāḥ || 6.60.97 ||||
keciccharaṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmaṃ vrajanti kecidvyathitāḥ patanti |keciddiśaḥ sma vyathitāḥ prayānti kecidbhayārtā bhuvi śerate sma || 6.60.98 ||||
tamadriśṛṅgapratimaṃ kirīṭinaṃ spṛśantamādityamivātmatejasā |vanaukasaḥ prekṣya vivṛddhamadbhutaṃ bhayārditā dudruvire tatastataḥ || 6.60.99 ||
tato rāmo bhahātejā dhanurādāya vīryavān |kirīṭinaṃ mahākāyaṃ kumbhakarṇaṃ dadarśa ha || 6.61.1 ||
taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ parvatākāradarśanam |kramamāṇamivākāśaṃ purā nārāyaṇaṃ prabhum |satoyāmbudasaṅkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam || 6.61.2 ||
dṛṣṭvā punaḥ pradudrāva vānarāṇāṃ mahācamūḥ || 6.61.3 ||
vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vardhamānaṃ ca rākṣasam |savismayamidaṃ rāmo vibhīṣaṇamuvāca ha || 6.61.4 ||
ko 'sau parvatasaṅkāśaḥ kirīṭī harilocanaḥ |laṅkāyāṃ dṛśyate vīra savidyudiva toyadaḥ || 6.61.5 ||
pṛthivyāḥ ketubhūto 'sau mahāneko 'tra dṛśyate |yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve vidravanti tatastataḥ || 6.61.6 ||
ācakṣva me mahān ko 'sau rakṣo vā yadi vā 'suraḥ |na mayaivaṃvidhaṃ bhūtaṃ dṛṣṭapūrvaṃ kadācana || 6.61.7 ||
sa pṛṣṭo rājaputreṇa rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ kākutsthamidamabravīt || 6.61.8 ||
yena vaivasvato yuddhe vāsavaśca parājitaḥ |saiṣa viśravasaḥ putraḥ kumbhakarṇaḥ pratāpavān |asya pramāṇāt sadṛśo rākṣaso 'nyo na vidyate || 6.61.9 ||
etena devā yudhi dānavāśca yakṣā bhujaṅgāḥ piśitāśanāśca |gandharvavidyādharakinnarāśca sahasraśo rāghava samprabhagrāḥ || 6.61.10 ||
śūlapāṇiṃ virūpākṣaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam |hantuṃ na śekustridaśāḥ kālo 'yamiti mohitāḥ || 6.61.11 ||
prakṛtyā hyeṣa tejasvī kumbhakarṇo mahābalaḥ |anyeṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ varadānakṛtaṃ balam || 6.61.12 ||
etena jātamātreṇa kṣudhārtena mahātmanā |bhakṣitāni sahasrāṇi sattvānāṃ subahūnyapi || 6.61.13 ||
teṣu sambhakṣyamāṇeṣu prajā bhayanipīḍitāḥ |yānti sma śaraṇaṃ śakraṃ tamapyarthaṃ nyavedayan || 6.61.14 ||
sa kumbhakarṇaṃ kupito mahendro jaghāna vajreṇa śitena vajrī |sa śakravajrābhihato mahātmā cacāla kopācca bhṛśaṃ nanāda || 6.61.15 ||
tasya nānadyamānasya kumbhakarṇasya dhīmataḥ |śrutvā 'tinādaṃ vitrastā bhūyo bhūmirvitatrase || 6.61.16 ||
tatra kopānmahendrasya kumbhakarṇo mahābalaḥ |vikṛṣyairāvatāddantaṃ jaghānorasi vāsavam || 6.61.17 ||
kumbhakarṇaprahārārto vijajvāla sa vāsavaḥ |tato viṣeduḥ sahasā devabrahmarṣidānavāḥ || 6.61.18 ||
prajābhiḥ saha śakraśca yayau sthānaṃ svayambhuvaḥ |kumbhakarṇasya daurātmyaṃ śaśaṃsuste prajāpateḥ || 6.61.19 ||
prajānāṃ bhakṣaṇaṃ cāpi devānāṃ cāpi dharṣaṇam |āśramadhvaṃsanaṃ cāpi parastrīharaṇaṃ bhṛśam || 6.61.20 ||
evaṃ prajā yadi tveṣa bhakṣayiṣyati nityaśaḥ |acireṇaiva kālena śūnyo loko bhaviṣyati || 6.61.21 ||
vāsavasya vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ |rakṣāṃsyāvāhayāmāsa kumbhakarṇaṃ dadarśa ha || 6.61.22 ||
kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva vitatrāsa prajāpatiḥ |dṛṣṭvā viśvāsya caivedaṃ svayambhūridamabravīt || 6.61.23 ||
dhruvaṃ lokavināśāya paulastyenāsi nirmitaḥ |tasmāttvamadyaprabhṛti mṛtakalpaḥ śayiṣyase || 6.61.24 ||
brahmaśāpābhibhūto 'tha nipapātāgrataḥ prabhoḥ |tataḥ paramasambhrānto rāvaṇo vākyamabravīt || 6.61.25 ||
vivṛddhaḥ kāñcano vṛkṣaḥ phalakāle nikṛtyate |na naptāraṃ svakaṃ nyāyyaṃ śaptumevaṃ prajāpate || 6.61.26 ||
na mithyāvacanaśca tvaṃ svapsyatyeṣa na saṃśayaḥ |kālastu kriyatāmasya śayane jāgare tathā || 6.61.27 ||
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā svayambhūridamabravīt || 6.61.28 ||
śayati hyeṣa ṣaṇmāsānekāhaṃ jāgariṣyati |ekenāhnā tvasau vīraścaran bhūmiṃ bubhukṣitaḥ |vyāttāsyo bhakṣayellokān sakruddha iva pāvakaḥ || 6.61.29 ||
so 'sau vyasanamāpannaḥ kumbhakarṇamabodhayat |tvatparākramabhītaśca rājā samprati rāvaṇaḥ || 6.61.30 ||
sa eṣa nirgato vīraḥ śibirādbhīmavikramaḥ |vānarān bhṛśasaṅkruddho bhakṣayan paridhāvati || 6.61.31 ||
kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva harayo 'dya pravidrutāḥ |kathamenaṃ raṇe kruddhaṃ vārayiṣyanti vānarāḥ || 6.61.32 ||
ucyantāṃ vānarāḥ sarve yantrametat samucchritam |iti vijñāya harayo bhaviṣyantīha nirbhayāḥ || 6.61.33 ||
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hetumat sumukheritam |uvāca rāghavo vākyaṃ nīlaṃ senāpatiṃ tadā || 6.61.34 ||
gaccha sainyāni sarvāṇi vyūhya tiṣṭhasva pāvake |dvārāṇyādāya laṅkāyāścaryāścāpyatha saṅkramān || 6.61.35 ||
śailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca śilāścāpyupasaṃhara |tiṣṭhantu vānarāḥ sarve sāyudhāḥ śailapāṇayaḥ || 6.61.36 ||
rāghaveṇa samādiṣṭo nīlo haricamūpatiḥ |śaśāsa vānarānīkaṃ yathāvat kapikuñjaraḥ || 6.61.37 ||
tato gavākṣaḥ śarabho hanumānaṅgadastathā |śailaśṛṅgāṇi śailābhā gṛhītvā dvāramabhyayuḥ || 6.61.38 ||
rāmavākyamupaśrutya harayo jitakāśinaḥ |pādapairardayan vīrā vānarāḥ paravāhinīm || 6.61.39 ||
tato harīṇāṃ tadanīkamugraṃ rarāja śailodyatadīptahastam |gireḥ samīpānugataṃ yathaiva mahanmahāmbhodharajālamugram || 6.61.40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ || 61 ||
sa tu rākṣasaśārdūlo nidrāmadasamākulaḥ |rājamārgaṃ śriyā juṣṭaṃ yayau vipulavikramaḥ || 6.62.1 ||
rākṣasānāṃ sahasraiśca vṛtaḥ paramadurjayaḥ |gṛhebhyaḥ puṣpavarṣeṇa kīryamāṇastadā yayau || 6.62.2 ||
sa hemajālivitataṃ bhānubhāsvaradarśanam |dadarśa vipulaṃ ramyaṃ rākṣasendraniveśanam || 6.62.3 ||
sa tattadā sūrya ivābhrajālaṃ praviśya rakṣodhipaterniveśam |dadarśa dūre 'grajamāsanasthaṃ svayambhuvaṃ śakra ivāsanastham || 6.62.4 ||
bhrātuḥ sa bhavanaṃ gacchan rakṣogaṇasamanvitam |kumbhakarṇaḥ padanyāsairakampayata medinīm || 6.62.5 ||
so 'bhigamya gṛhaṃ bhrātuḥ kakṣyāmabhivigāhya ca |dadarśodvignamāsīnaṃ vimāne puṣpake gurum || 6.62.6 ||
atha dṛṣṭvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇamupasthitam |tūrṇamutthāya saṃhṛṣṭaḥ sannikarṣamupānayat || 6.62.7 ||
athāsīnasya paryaṅke kumbhakarṇo mahābalaḥ |bhrāturvavande caraṇau kiṃ kṛtyamiti cābravīt || 6.62.8 ||
utpatya cainaṃ mudito rāvaṇaḥ pariṣasvaje |sa bhrātrā sampariṣvakto yathāvacchābhinanditaḥ || 6.62.9 ||
kumbhakarṇaḥ śubhaṃ divyaṃ pratipede varāsanam |sa tadāsanamāśritya kumbhakarṇo mahābalaḥ |saṃraktanayanaḥ kopādrāvaṇaṃ vākyamabravīt || 6.62.10 ||
kimarthamahamādṛtya tvayā rājan vibodhitaḥ |śaṃsa kasmādbhayaṃ te 'sti ko 'dya preto bhaviṣyati || 6.62.11 ||
bhrātaraṃ rāvaṇaḥ kuddhaṃ kumbhakarṇamavasthitam |īṣattu parivṛttābhyāṃ netrābhyāṃ vākyamabravīt || 6.62.12 ||
adya te sumahān kālaḥ śayānasya mahābala |sukhitastvaṃ na jānīṣe mama rāmakṛtaṃ bhayam || 6.62.13 ||
eṣa dāśarathī rāmaḥ sugrīvasahito balī |samudraṃ sabalastīrtvā mūlaṃ naḥ parikṛntati || 6.62.14 ||
hanta paśyasva laṅkāyāṃ vanānyupavanāni ca |setunā sukhamāgamya vānaraikārṇavīkṛtam || 6.62.15 ||
ye rakṣasāṃ mukhyatamā hatāste vānarairyudhi |vānarāṇāṃ kṣayaṃ yuddhe na paśyāmi kadācana || 6.62.16 ||
na cāpi vānarā yuddhe jitapūrvāḥ kadācana || 6.62.17 ||
tadetadbhayamutpannaṃ trāyasvemāṃ mahābala |nāśaya tvamimānadya tadarthaṃ bodhito bhavān || 6.62.18 ||
sarvakṣapitakośaṃ ca sa tvamabhyavapadya mām |trāyasvemāṃ purīṃ laṅkāṃ bālavṛddhāvaśeṣitām || 6.62.19 ||
bhrāturarthe mahābāho kuru karma suduṣkaram |mayaivaṃ noktapūrvo hi kaccid bhrātaḥ parantapa || 6.62.20 ||
tvayyasti tu mama snehaḥ parā sambhāvanā ca me |daivāsureṣu yuddheṣu bahuśo rākṣasarṣabha |tvayā devāḥ prativyūhya nirjitāścāsurā yudhi || 6.62.21 ||
tadetat sarvamātiṣṭha vīryaṃ bhīmaparākrama |na hi te sarvabhūteṣu dṛśyate sadṛśo balī || 6.62.22 ||
kuruṣva me priyahitametaduttamaṃ yathāpriyaṃ priyaraṇabāndhavapriya |svatejasā vidhama sapatnavāhinīṃ śaradghanaṃ pavana ivodyato mahān || 6.62.23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe dviṣaṣṭitamaḥ sargaḥ || 62 ||
tasya rākṣasarājasya niśamya paridevitam |kumbhakarṇo babhāṣedaṃ vacanaṃ prajahāsa ca || 6.63.1 ||
dṛṣṭo doṣo hi yo 'smābhiḥ purā mantravinirṇaye |hiteṣvanabhiraktena so 'yamāsāditastvayā || 6.63.2 ||
śīghraṃ khalvabhyupetaṃ tvāṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |nirayeṣveva patanaṃ yathā duṣkṛtakarmaṇaḥ || 6.63.3 ||
prathamaṃ vai mahārāja kṛtyametadacintitam |kevalaṃ vīryadarpeṇa nānubandho vicāritaḥ || 6.63.4 ||
yaḥ paścāt pūrvakāryāṇi kuryādaiśvaryamāsthitaḥ |pūrvaṃ cāparakāryāṇi na sa veda nayānayau || 6.63.5 ||
deśakālavihīnāni karmāṇi viparītavat |kriyamāṇāni duṣyanti havīṃṣyaprayateṣviva || 6.63.6 ||
trayāṇāṃ pañcadhā yogaṃ karmaṇāṃ yaḥ prapaśyati |sacivaiḥ samayaṃ kṛtvā sa sabhye vartate pathi || 6.63.7 ||
yathāgamaṃ ca yo rājā samayaṃ vicikīrṣati |budhyate sacivān buddhyā suhṛdaścānupaśyati || 6.63.8 ||
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca sarvān vā rakṣasāṃ pate |bhajeta puruṣaḥ kāle trīṇi dvandvāni vā punaḥ || 6.63.9 ||
triṣu caiteṣu yacchreṣṭhaṃ śrutvā tannāvabudhyate |rājā vā rājamātro vā vyarthaṃ tasya bahuśrutam || 6.63.10 ||
upapradānaṃ sāntvaṃ vā bhedaṃ kāle ca vikramam |yogaṃ ca rakṣasāṃ śreṣṭha tāvubhau ca nayānayau || 6.63.11 ||
kāle dharmārthakāmān yaḥ sammantrya sacivaiḥ saha |niṣevetātmavān loke na sa vyasanamāpnuyāt || 6.63.12 ||
hitānubandhamālocya kāryākāryamihātmanaḥ |rājā sahārthatattvajñaiḥ sacivaiḥ sa hi jīvati || 6.63.13 ||
anabhijñāya śāstrārthān puruṣāḥ paśubuddhayaḥ |prāgalbhyādvaktumicchanti mantreṣvabhyantarīkṛtāḥ || 6.63.14 ||
aśāstraviduṣāṃ teṣāṃ na kāryamahitaṃ vacaḥ |arthaśāstrānabhijñānāṃ vipulāṃ śriyamicchatām || 6.63.15 ||
ahitaṃ ca hitākāraṃ dhārṣṭyājjalpanti ye narāḥ |avekṣya mantrabāhyāste kartavyāḥ kṛtyadūṣaṇāḥ || 6.63.16 ||
vināśayanto bhartāraṃ sahitāḥ śatrubhirbudhaiḥ |viparītāni kṛtyāni kārayantīha mantriṇaḥ || 6.63.17 ||
tān bhartā mitrasaṅkāśānamitrān mantranirṇaye |vyavahāreṇa jānīyāt sacivānupasaṃhitān || 6.63.18 ||
capalasyeha kṛtyāni sahasānupradhāvataḥ |chidramanye prapadyante krauñcasya svamiva dvijāḥ || 6.63.19 ||
yo hi śatrumavijñāya nātmānamabhirakṣati |avāpnoti hi so 'narthān sthānācca vyavaropyate || 6.63.20 ||
yaduktamiha te pūrvaṃ kriyatāmanujena ca |tadeva no hitaṃ kāryaṃ yadicchasi ca tat kuru || 6.63.21 ||
tattu śrutvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇasya bhāṣitam |bhrukuṭiṃ caiva sañcakre kruddhaścainamabhāṣata || 6.63.22 ||
mānyo gururivācāryaḥ kiṃ māṃ tvamanuśāsasi |kimevaṃ vākchramaṃ kṛtvā yuktaṃ vidhīyatām || 6.63.23 ||
vibhramāccittamohādvā balavīryāśrayeṇa vā |nābhipannamidānīṃ yadvyarthāstasya punaḥ kathāḥ || 6.63.24 ||
asmin kāle tu yadyuktaṃ tadidānīṃ vidhīyatām |gataṃ tu nānuśocanti gataṃ tu gatameva hi || 6.63.25 ||
mamāpanayajaṃ doṣaṃ vikrameṇa samīkuru |yadi khalvasti me sneho vikramaṃ vā 'vagacchasi |yadi vā kāryametatte hṛdi kāryatamaṃ matam || 6.63.26 ||
sa suhṛd yo vipannārthaṃ dīnamabhyavapadyate |sa bandhuryo 'panīteṣu sāhāyyāyopakalpate || 6.63.27 ||
tamathaivaṃ bruvāṇaṃ tu vacanaṃ dhīradāruṇam |ruṣṭo 'yamiti vijñāya śanaiḥ ślakṣṇamuvāca ha || 6.63.28 ||
atīva hi samālakṣya bhrātaraṃ kṣubhitendriyam |kumbhakarṇaḥ śanairvākyaṃ babhāṣe parisāntvayan || 6.63.29 ||
alaṃ rākṣasarājendra santāpamupapadya te |roṣaṃ ca samparityajya svastho bhavitumarhasi || 6.63.30 ||
naitanmanasi kartavyaṃ mayi jīvati pārthiva |tamahaṃ nāśayiṣyāmi yatkṛte paritapyase || 6.63.31 ||
avaśyaṃ tu hitaṃ vācyaṃ sarvāvasthaṃ mayā tava |bandhubhāvādabhihitaṃ bhrātṛsnehācca pārthiva || 6.63.32 ||
sadṛśaṃ yattu kāle 'smin kartuṃ snigdhena bandhunā |śatrūṇāṃ kadanaṃ paśya kriyamāṇaṃ mayā raṇe || 6.63.33 ||
adya paśya mahābāho mayā samaramūrdhani |hate rāme saha bhrātrā dravantīṃ paravāhinīm || 6.63.34 ||
adya rāmasya tad dṛṣṭvā mayā ' 'nītaṃ raṇācchiraḥ |sukhī bhava mahābāho sītā bhavatu duḥkhitā || 6.63.35 ||
adya rāmasya paśyantu nidhanaṃ sumahat priyam |laṅkāyāṃ rākṣasāḥ sarve ye te nihatabāndhavāḥ || 6.63.36 ||
adya śokaparītānāṃ svabandhuvadhakāraṇāt |śatroryudhi vināśena karomyāsrapramārjanam || 6.63.37 ||
adya parvatasaṅkāśaṃ sasūryamiva toyadam |vikīrṇaṃ paśya samare sugrīvaṃ plavagottamam || 6.63.38 ||
kathaṃ tvaṃ rākṣasairebhirmayā ca parirakṣitaḥ |jighāṃsubhirdāśarathiṃ vadhyase tvamihānagha || 6.63.39 ||
atha pūrvaṃ hate tena mayi tvāṃ hanti rāghavaḥ |nāhamātmani santāpaṃ gaccheyaṃ rākṣasādhipa || 6.63.40 ||
kāmaṃ tvidānīmapi māṃ vyādiśa tvaṃ parantapa |na paraḥ preṣaṇīyaste yuddhāyātulavikrama || 6.63.41 ||
ahamutsādayiṣyāmi śatrūṃstava mahābala || 6.63.42 ||
yadi śakro yadi yamo yadi pāvakamārutau |tānahaṃ yodhayiṣyāmi kuberavaruṇāvapi || 6.63.43 ||
girimātraśarīrasya śitaśūladharasya me |nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya bibhīyācca purandaraḥ || 6.63.44 ||
athavā tyaktaśastrasya mṛdnatastarasā ripūn |na me pratimukhe sthātuṃ kaścicchakto jijīviṣuḥ || 6.63.45 ||
naiva śaktyā na gadayā nāsinā niśitaiḥ śaraiḥ |hastābhyāmeva saṃrabdho haniṣyāmyapi vajriṇam || 6.63.46 ||
yadi me muṣṭivegaṃ sa rāghavo 'dya sahiṣyate |tataḥ pāsyanti bāṇaughā rudhiraṃ rāghavasya tu || 6.63.47 ||
cintayā bādhyase rājan kimarthaṃ mayi tiṣṭhati |so 'haṃ śatruvināśāya tava niryātumudyataḥ || 6.63.48 ||
muñca rāmādbhayaṃ rājan haniṣyāmīha saṃyuge |rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ ca mahābalam |hanumantaṃ ca rakṣoghnaṃ laṅkā yena pradīpitā || 6.63.49 ||
harīṃścāpi haniṣyāmi saṃyuge samavasthitān |asādhāraṇamicchāmi tava dātuṃ mahadyaśaḥ || 6.63.50 ||
yadi cendrādbhayaṃ rājan yadi vāpi svayambhuvaḥ || 6.63.51 ||
api devāḥ śayiṣyante kruddhe mayi mahītale |yamaṃ ca śamayiṣyāmi bhakṣayiṣyāmi pāvakam |ādityaṃ pātayiṣyāmi sanakṣatraṃ mahītale || 6.63.52 ||
śatakratuṃ vadhiṣyāmi pāsyāmi varuṇālayam |parvatāṃścūrṇayiṣyāmi dārayiṣyāmi medinīm || 6.63.53 ||
dīrghakālaṃ prasuptasya kumbhakarṇasya vikramam |adya paśyantu bhūtāni bhakṣyamāṇāni sarvaśaḥ || 6.63.54 ||
nanvidaṃ tridivaṃ sarvamāhārasya na pūryate || 6.63.55 ||
vadhena te dāśaratheḥ sukhārhaṃ sukhaṃ samāhartumahaṃ vrajāmi |nihatya rāmaṃ saha lakṣmaṇena khādāmi sarvān hariyūthamukhyān || 6.63.56 ||
ramasva kāmaṃ piba cāgryavāruṇīṃ kuruṣva kṛtyāni vinīyatāṃ jvaraḥ |mayā 'dya rāme gamite yamakṣayaṃ cirāya sītā vaśagā bhaviṣyati || 6.63.57 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe triṣaṣṭitamaḥ sargaḥ || 63 ||
taduktamatikāyasya balino bāhuśālinaḥ|kumbhakarṇasya vacanaṃ śrutvovāca mahodaraḥ || 6.64.1 ||
kumbhakarṇa kule jāto dhṛṣṭaḥ prākṛtadarśanaḥ|avalipto na śaknoṣi kṛtyaṃ sarvatra veditum || 6.64.2 ||
na hi rājā na jānīte kumbhakarṇa nayānayau|tvaṃ tu kaiśorakāddhṛṣṭaḥ kevalaṃ vaktumicchasi || 6.64.3 ||
sthānaṃ vṛddhiṃ ca hāniṃ ca deśakālavibhāgavit|ātmanaśca pareṣāṃ ca budhyate rākṣasarṣabhaḥ || 6.64.4 ||
yattu śakyaṃ balavatā kartuṃ prākṛtabuddhinā|anupāsitavṛddhena kaḥ kuryāttādṛśaṃ budhaḥ || 6.64.5 ||
yāṃstu dharmārthakāmāṃstvaṃ bravīṣi pṛthagāśrayān|anuboddhuṃ svabhāve tānnahi lakṣaṇamasti te || 6.64.6 ||
karma caiva hi sarveṣāṃ kāraṇānāṃ prayojakam|śreyaḥ pāpīyasāṃ cātra phalaṃ bhavati karmaṇām || 6.64.7 ||
niśśreyasaphalāveva dharmārthāvitarāvapi|adharmānarthayoḥ prāptiḥ phalaṃ ca pratyavāyikam || 6.64.8 ||
ehalaukikapāratraṃ karma pumbhirniṣevyate|karmāṇyapi tu kalyāṇi labhate kāmamāsthitaḥ || 6.64.9 ||
tatra klṛptamidaṃ rājñā hṛdi kāryaṃ mataṃ ca naḥ|śatrau hi sāhasaṃ yat syāt kimivātrāpanīyatām || 6.64.10 ||
ekasyaivābhiyāne tu heturyaḥ prakṛtastvayā|tatrāpyanupapannaṃ te vakṣyāmi yadasādhu ca || 6.64.11 ||
yena pūrvaṃ janasthāne bahavo 'tibalā hatāḥ|rākṣasā rāghavaṃ taṃ tvaṃ kathameko jayiṣyasi || 6.64.12 ||
ye purā nirjitāstena janasthāne mahaujasaḥ|rākṣasāṃstān pure sarvān bhītānadyāpi paśyasi || 6.64.13 ||
taṃ siṃhamiva saṅkruddhaṃ rāmaṃ daśarathātmajam|sarpaṃ suptamivābudhya prabodhayitumicchasi || 6.64.14 ||
jvalantaṃ tejasā nityaṃ krodhena ca durāsadam|kastaṃ mṛtyumivāsahyamāsādayitumarhati || 6.64.15 ||
saṃśayasthamidaṃ sarvaṃ śatroḥ pratisamāsane|ekasya gamanaṃ tatra nahi me rocate bhṛśam || 6.64.16 ||
hīnārthaḥ susamṛddhārthaṃ ko ripuṃ prākṛtaṃ yathā|niścitya jīvitatyāge vaśamānetumicchati || 6.64.17 ||
yasya nāsti manuṣyeṣu sadṛśo rākṣasottama|kathamāśaṃsase yoddhuṃ tulyenendravivasvatoḥ || 6.64.18 ||
evamuktvā tu saṃrabdhaḥ kumbhakarṇaṃ mahodaraḥ|uvāca rakṣasāṃ madhye rāvaṇaṃ lokarāvaṇam || 6.64.19 ||
labdhvā punastvaṃ vaidehīṃ kimarthaṃ samprajalpasi|yadīcchasi tadā sītā vaśagā te bhaviṣyati || 6.64.20 ||
dṛṣṭaḥ kaścidupāyo me sītopasthānakārakaḥ|ruciraścet svayā buddhyā rākṣaseśvara taṃ śṛṇu || 6.64.21 ||
ahaṃ dvijihvaḥ saṃhrādī kumbhakarṇo vitardanaḥ|pañca rāmavadhāyaite niryāntītyavaghoṣaya || 6.64.22 ||
tato gatvā vayaṃ yuddhaṃ dāsyāmastasya yatnataḥ|jeṣyāmo yadi te śatrūnnopāyaiḥ kṛtyamasti naḥ || 6.64.23 ||
atha jīvati naḥ śatrurvayaṃ ca kṛtasaṃyugāḥ|tatastadabhipatsyāmo manasā yat samīkṣitam || 6.64.24 ||
vayaṃ yuddhādihaiṣyāmo rudhireṇa samukṣitāḥ|vidāryaṃ svatanuṃ bāṇai rāmanāmāṅkitaiḥ śitaiḥ || 6.64.25 ||
bhakṣito rāghavo 'smābhirlakṣmaṇaśceti vādinaḥ|tava pādau grahīṣyāmastvaṃ naḥ kāmaṃ prapūraya || 6.64.26 ||
tato 'vaghoṣaya pure gajaskandhena pārthiva|hato rāmaḥ saha bhrātrā sasainya iti sarvataḥ || 6.64.27 ||
prīto nāma tato bhūtvā bhṛtyānāṃ tvamarindama|bhogāṃśca parivārāṃśca kāmāṃśca vasu dāpaya || 6.64.28 ||
tato mālyāni vāsāṃsi vīrāṇāmanulepanam|peyaṃ ca bahu yodhebhyaḥ svayaṃ ca muditaḥ piba || 6.64.29 ||
tato 'smin bahulībhūte kaulīne sarvato gate|bhakṣitaḥ sasuhṛdrāmo rākṣasairiti viśrute || 6.64.30 ||
praviśyāśvāsya cāpi tvaṃ sītāṃ rahasi sāntvaya|dhanadhānyaiśca kāmaiśca ratnaiścaināṃ pralobhaya || 6.64.31 ||
anayopadhayā rājan bhayaśokānubandhayā|akāmā tvadvaśaṃ sītā naṣṭanāthā gamiṣyati || 6.64.32 ||
rañjanīyaṃ hi bhartāraṃ vinaṣṭamavagamya sā|nairāśyāt strīlaghutvācca tvadvaśaṃ pratipatsyate || 6.64.33 ||
sā purā sukhasaṃvṛddhā sukhārhā duḥkhakarśitā|tvayyadhīnaṃ sukhaṃ jñātvā sarvathopagamiṣyati || 6.64.34 ||
etat sunītaṃ mama darśanena rāmaṃ hi dṛṣṭvaiva bhavedanarthaḥ|ihaiva te setsyati motsuko bhūrmahānayuddhena sukhasya lābhaḥ || 6.64.35 ||
adṛṣṭasainyo hyanavāptasaṃśayo ripūnayuddhena jayan narādhipaḥ|yaśaśca puṇyaṃ ca mahanmahīpate śriyaṃ ca kīrtiṃ ca ciraṃ samaśnute || 6.64.36 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe catuṣṣaṣṭhitamaḥ sargaḥ || 64 ||
adya parvatasaṅkāśaṃ sasūryamiva toyadam |vikīrṇaṃ paśya samare sugrīvaṃ plavagottamam || 6.63.38 ||
kathaṃ tvaṃ rākṣasairebhirmayā ca parirakṣitaḥ |jighāṃsubhirdāśarathiṃ vadhyase tvamihānagha || 6.63.39 ||
atha pūrvaṃ hate tena mayi tvāṃ hanti rāghavaḥ |nāhamātmani santāpaṃ gaccheyaṃ rākṣasādhipa || 6.63.40 ||
kāmaṃ tvidānīmapi māṃ vyādiśa tvaṃ parantapa |na paraḥ preṣaṇīyaste yuddhāyātulavikrama || 6.63.41 ||
ahamutsādayiṣyāmi śatrūṃstava mahābala || 6.63.42 ||
yadi śakro yadi yamo yadi pāvakamārutau |tānahaṃ yodhayiṣyāmi kuberavaruṇāvapi || 6.63.43 ||
girimātraśarīrasya śitaśūladharasya me |nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya bibhīyācca purandaraḥ || 6.63.44 ||
athavā tyaktaśastrasya mṛdnatastarasā ripūn |na me pratimukhe sthātuṃ kaścicchakto jijīviṣuḥ || 6.63.45 ||
naiva śaktyā na gadayā nāsinā niśitaiḥ śaraiḥ |hastābhyāmeva saṃrabdho haniṣyāmyapi vajriṇam || 6.63.46 ||
yadi me muṣṭivegaṃ sa rāghavo 'dya sahiṣyate |tataḥ pāsyanti bāṇaughā rudhiraṃ rāghavasya tu || 6.63.47 ||
cintayā bādhyase rājan kimarthaṃ mayi tiṣṭhati |so 'haṃ śatruvināśāya tava niryātumudyataḥ || 6.63.48 ||
muñca rāmādbhayaṃ rājan haniṣyāmīha saṃyuge |rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ ca mahābalam |hanumantaṃ ca rakṣoghnaṃ laṅkā yena pradīpitā || 6.63.49 ||
harīṃścāpi haniṣyāmi saṃyuge samavasthitān |asādhāraṇamicchāmi tava dātuṃ mahadyaśaḥ || 6.63.50 ||
yadi cendrādbhayaṃ rājan yadi vāpi svayambhuvaḥ || 6.63.51 ||
api devāḥ śayiṣyante kruddhe mayi mahītale |yamaṃ ca śamayiṣyāmi bhakṣayiṣyāmi pāvakam |ādityaṃ pātayiṣyāmi sanakṣatraṃ mahītale || 6.63.52 ||
śatakratuṃ vadhiṣyāmi pāsyāmi varuṇālayam |parvatāṃścūrṇayiṣyāmi dārayiṣyāmi medinīm || 6.63.53 ||
dīrghakālaṃ prasuptasya kumbhakarṇasya vikramam |adya paśyantu bhūtāni bhakṣyamāṇāni sarvaśaḥ || 6.63.54 ||
nanvidaṃ tridivaṃ sarvamāhārasya na pūryate || 6.63.55 ||
vadhena te dāśaratheḥ sukhārhaṃ sukhaṃ samāhartumahaṃ vrajāmi |nihatya rāmaṃ saha lakṣmaṇena khādāmi sarvān hariyūthamukhyān || 6.63.56 ||
ramasva kāmaṃ piba cāgryavāruṇīṃ kuruṣva kṛtyāni vinīyatāṃ jvaraḥ |mayā 'dya rāme gamite yamakṣayaṃ cirāya sītā vaśagā bhaviṣyati || 6.63.57 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe triṣaṣṭitamaḥ sargaḥ || 63 ||
sa tathoktastu nirbhartsya kumbhakarṇo mahodaram|abravīdrākṣasaśreṣṭhaṃ bhrātaraṃ rāvaṇaṃ tataḥ || 6.65.1 ||
so 'haṃ tava bhayaṃ ghoraṃ vadhāttasya durātmanaḥ|rāmasyādya pramārjāmi nirvairo hi sukhī bhava || 6.65.2 ||
garjanti na vṛthā śūrā nirjalā iva toyadāḥ|paśya sampādyamānaṃ tu garjitaṃ yudhi karmaṇā || 6.65.3 ||
na marṣayati cātmānaṃ sambhāvayati nātmanā|adarśayitvā śūrāstu karma kurvanti duṣkaram || 6.65.4 ||
viklavānāmabuddhīnāṃ rājñā paṇḍitamāninām|śṛṇvatā sāditamidaṃ tvadvidhānāṃ mahodara || 6.65.5 ||
yuddhe kāpuruṣairnityaṃ bhavadbhiḥ priyavādibhiḥ|rājānamanugacchadbhiḥ kṛtyametaddhi sāditam || 6.65.6 ||
rājaśeṣā kṛtā laṅkā kṣīṇaḥ kośo balaṃ hatam|rājānamimamāsādya suhṛccihnamamitrakam || 6.65.7 ||
eṣa niryāmyahaṃ yuddhamudyataḥ śatrunirjaye|durnayaṃ bhavatāmadya samīkartumihāhave || 6.65.8 ||
evamuktavato vākyaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ|pratyuvāca tato vākyaṃ prahasan rākṣasādhipaḥ || 6.65.9 ||
mahodaro 'yaṃ rāmāttu paritrasto na saṃśayaḥ|na hi rocayate tāta yuddhaṃ yuddhaviśārada || 6.65.10 ||
kaścinme tvatsamo nāsti sauhṛdena balena ca|gaccha śatruvadhāya tvaṃ kumbhakarṇa jayāya ca || 6.65.11 ||
tasmāttu bhayanāśārthaṃ bhavān sambodhito mayā|ayaṃ hi kālaḥ suhṛdāṃ rākṣasānāmarindama || 6.65.12 ||
tadgaccha śūlamādāya pāśahasta ivāntakaḥ|vānarān rājaputrau ca bhakṣayādityatejasau || 6.65.13 ||
samālokya tu te rūpaṃ vidraviṣyanti vānarāḥ|rāmalakṣmaṇoścāpi hṛdaye prasphuṭiṣyataḥ || 6.65.14 ||
evamuktvā mahārājaḥ kumbhakarṇaṃ mahābalam|punarjātamivātmānaṃ mene rākṣasapuṅgavaḥ || 6.65.15 ||
kumbhakarṇabalābhijño jānaṃstasya parākramam|babhūva mudito rājā śaśāṅka iva nirmalaḥ || 6.65.16 ||
ityevamuktaḥ saṃhṛṣṭo nirjagāma mahābalaḥ || 6.65.17 ||
rājñastu vacanaṃ śrutvā kumbhakarṇaḥ samudyataḥ|ādade niśitaṃ śūlaṃ vegācchatrunibarhaṇam || 6.65.18 ||
sarvakālāyasaṃ dīptaṃ taptakāñcanabhūṣaṇam|indrāśanisamaṃ bhīmaṃ vajrapratimagauravam || 6.65.19 ||
devadānavagandharvayakṣakinnarasūdanam|raktamālyaṃ mahādhāmasvataścodgatapāvakam || 6.65.20 ||
ādāya niśitaṃ śūlaṃ śatruśoṇitarañjitam|kumbhakarṇo mahātejā rāvaṇaṃ vākyamabravīt || 6.65.21 ||
gamiṣyāmyahamekākī tiṣṭhatviha balaṃ mama|adya tān kṣubhitān kruddho bhakṣayiṣyāmi vānarān|kumbhakarṇavacaḥ śrutvā rāvaṇo vākyamabravīt || 6.65.22 ||
sainyaiḥ parivṛto gaccha śūlamudgarapāṇibhiḥ|vānarā hi mahātmānaḥ śīghrāḥ suvyavasāyinaḥ || 6.65.23 ||
ekākinaṃ pramattaṃ vā nayeyurdaśanaiḥ kṣayam|tasmāt paramadurdharṣaiḥ sainyaiḥ parivṛto vraja|rakṣasāmahitaṃ sarvaṃ śatrupakṣaṃ niṣūdaya || 6.65.24 ||
athāsanāt samutpatya srajaṃ maṇikṛtāntarām|ābabandha mahātejāḥ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ || 6.65.25 ||
aṅgadānyaṅgulīveṣṭān varāṇyābharaṇāni ca|hāraṃ ca śaśisaṅkāśamābabandha mahātmanaḥ || 6.65.26 ||
divyāni ca sugandhīni mālyadāmāni rāvaṇaḥ|śrotre cāsañjayāmāsa śrīmatī cāsya kuṇḍale || 6.65.27 ||
kāñcanāṅgadakeyūraniṣkābharaṇabhūṣitaḥ|kumbhakarṇo bṛhatkarṇaḥ suhuto 'gnirivābabhau || 6.65.28 ||
śroṇīsūtreṇa mahatā mecakena vyarājata|amṛtotpādane naddho bhujaṅgeneva mandaraḥ || 6.65.29 ||
sa kāñcanaṃ bhārasahaṃ nivātaṃ vidyutprabhaṃ dīptamivātmabhāsā|ābhadhyamānaḥ kavacaṃ rarāja sandhyābhrasaṃvīta ivādrirājaḥ || 6.65.30 ||
sarvābharaṇasarvāṅgaḥ śūlapāṇiḥ sa rākṣasaḥ|trivikramakṛtotsāho nārāyaṇa ivābabhau || 6.65.31 ||
bhrātaraṃ sampariṣvajya kṛtvā cābhipradakṣiṇam|praṇamya śirasā tasmai sampratasthe mahābalaḥ || 6.65.32 ||
niṣpatantaṃ mahākāyaṃ mahānādaṃ mahābalam|tamāśīrbhiḥ praśastābhiḥ preṣayāmāsa rāvaṇaḥ || 6.65.33 ||
śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ sainyaiścāpi varāyudhaiḥ|taṃ gajaiśca turaṅgaiśca syandanaiścāmbudasvanaiḥ || 6.65.34 ||
anujagmurmahātmānaṃ rathino rathināṃ varam || 6.65.35 ||
sarpairuṣṭraiḥ kharairaśvaiḥ siṃhadvipamṛgadvijaiḥ|anujagmuśca taṃ ghoraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6.65.36 ||
sa puṣpavarṣairavakīryamāṇo dhṛtātapatraḥ śitaśūlapāṇiḥ|madotkaṭaḥ śoṇitagandhamatto viniryayau dānavadevaśatruḥ || 6.65.37 ||
padātayaśca bahavo mahānādā mahābalāḥ|anvayū rākṣasā bhīmā bhīmākṣāḥ śastrapāṇayaḥ || 6.65.38 ||
raktākṣāḥ sumahākāyā nīlāñjanacayopamāḥ|śūlānudyamya khaḍgāṃśca niśitāṃśca paraśvadhān || 6.65.39 ||
bahuvyāmāṃśca parighān gadāśca musalāni ca|tālaskandhāṃśca vipulān kṣepaṇīyān durāsadān || 6.65.40 ||
athānyadvapurādāya dāruṇaṃ romaharṣaṇam|niṣpapāta mahātejāḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ || 6.65.41 ||
dhanuśśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭchatasamucchritaḥ|raudraḥ śakaṭacakrākṣo mahāparvatasannibhaḥ || 6.65.42 ||
sannipatya ca rakṣāṃsi dagdhaśailopamo mahān|kumbhakarṇo mahāvaktraḥ prahasannidamabravīt || 6.65.43 ||
adya vānaramukhyānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ|nirdahiṣyāmi saṅkruddhaḥ śalabhāniva pāvakaḥ || 6.65.44 ||
nāparādhyanti me kāmaṃ vānarā vanacāriṇaḥ|jātirasmādvidhānāṃ sā purodyānavibhūṣaṇam || 6.65.45 ||
purarodhasya mūlaṃ tu rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ|hate tasmin hataṃ sarvaṃ taṃ vadhiṣyāmi saṃyuge || 6.65.46 ||
evaṃ tasya bruvāṇasya kumbhakarṇasya rākṣasāḥ|nādaṃ cakrurmahāghoraṃ kampayanta ivārṇavam || 6.65.47 ||
tasya niṣpatatastūrṇaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ|babhūvurghorarūpāṇi nimittāni samantataḥ || 6.65.48 ||
ulkāśaniyutā meghā babhūvurgardabhāruṇāḥ|sasāgaravanā caiva vasudhā samakampata || 6.65.49 ||
ghorarūpāḥ śivā neduḥ sajvālakavalairmukhaiḥ|maṇḍalānyapasavyāni babandhuśca vihaṅgamāḥ || 6.65.50 ||
niṣpapāta ca māleva gṛdhro 'sya pathi gacchataḥ|prāsphurannayanaṃ cāsya savyo bāhuśca kampate || 6.65.51 ||
nipapāta tadā colkā jvalantī bhīmanisvanā|ādityo niṣprabhaścāsīnna pravāti sukho 'nilaḥ || 6.65.52 ||
acintayan mahotpātānutthitān romaharṣaṇān|niryayau kumbhakarṇastu kṛtāntabalacoditaḥ || 6.65.53 ||
sa laṅghayitvā prākāraṃ padbhyāṃ parvatasannibhaḥ|dadarśābhraghanaprakhyaṃ vānarānīkamadbhutam || 6.65.54 ||
te dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ vānarāḥ parvatopamam|vāyununnā iva ghanā yayuḥ sarvā diśastadā || 6.65.55 ||
tadvānarānīkamatipracaṇḍaṃ diśo dravadbhinnamivābhrajālam|sa kumbhakarṇaḥ samavekṣya harṣānnanāda bhūyo ghanavad ghanābhaḥ || 6.65.56 ||
te tasya ghoraṃ ninadaṃ niśamya yathā ninādaṃ divi vāridasya|peturdharaṇyāṃ bahavaḥ plavaṅgā nikṛttamūlā iva sālavṛkṣāḥ || 6.65.57 ||
vipulaparighavān sa kumbhakarṇo ripunidhanāya vinissṛto mahātmā|kapigaṇabhayamādadat subhīmaṃ prabhuriva kiṅkaradaṇḍavān yugānte || 6.65.58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe pañcaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ || 65 ||
sa laṅghayitvā prākāraṃ girikūṭopamo mahān|niryayau nagarāttūrṇaṃ kumbhakarṇo mahābalaḥ || 6.66.1 ||
sa nanāda mahānādaṃ samudramabhinādayan|janayanniva nirghātān vidhamanniva parvatān || 6.66.2 ||
tamavadhyaṃ madhavatā yamena varuṇena vā|prekṣya bhīmākṣamāyāntaṃ vānarā vipradudruvuḥ || 6.66.3 ||
tāṃstu vipradrutān dṛṣṭvā vāliputro 'ṅgado 'bravīt|nalaṃ nīlaṃ gavākṣaṃ ca kumudaṃ ca mahābalam || 6.66.4 ||
ātmānamatra vismṛtya vīryāṇyabhijanāni ca|kva gacchata bhayatrastāḥ prākṛtā harayo yathā || 6.66.5 ||
sādhu saumyā nivartadhvaṃ kiṃ prāṇān parirakṣatha|nālaṃ yuddhāya vai rakṣo mahatīyaṃ bibhīṣikā || 6.66.6 ||
mahatīmutthitāmenāṃ rākṣasānāṃ bibhīṣikām|vikramādvidhamiṣyāmo nivartadhvaṃ plavaṅgamāḥ || 6.66.7 ||
kṛcchreṇa tu samāśvasya saṅgamya ca tatastataḥ|vṛkṣādrihastā harayaḥ sampratasthū raṇājiram || 6.66.8 ||
te nivṛtya tu saṅkruddhāḥ kumbhakarṇaṃ vanaukasaḥ|nijaghnuḥ paramakruddhāḥ samadā iva kuñjarāḥ || 6.66.9 ||
prāṃśubhirgiriśṛṅgaiśca śilābhiśca mahābalaḥ|pādapaiḥ puṣpitāgraiśca hanyamāno na kampate || 6.66.10 ||
tasya gātreṣu patitā bhidyante śataśaḥ śilāḥ|pādapāḥ puṣpitāgrāśca bhagnāḥ peturmahītale || 6.66.11 ||
so 'pi sainyāni saṅkruddho vānarāṇāṃ mahaujasām|mamantha paramāyatto vanānyagnirivotthitaḥ || 6.66.12 ||
lohitārdrāstu bahavaḥ śerate vānararṣabhāḥ|nirastāḥ patitā bhūmau tāmrapuṣpā iva drumāḥ || 6.66.13 ||
laṅghayantaḥ pradhāvanto vānarā nāvalokayan || 6.66.14 ||
kecitsamudre patitāḥ kecidgaganamāśritāḥ|vadhyamānāstu te vīrā rākṣasena balīyasā || 6.66.15 ||
sāgaraṃ yena te tīrṇāḥ pathā tena pradudruvuḥ || 6.66.16 ||
te sthalāni tathā nimnaṃ viṣaṇṇavadanā bhayāt|ṛkṣā vṛkṣān samārūḍhāḥ kecit parvatamāśritāḥ || 6.66.17 ||
mamajjurarṇave kecid guhāḥ kecit samāśritāḥ|niṣeduḥ plavagāḥ kecit kecinnaivāvatasthire|tān samīkṣyāṅgado bhagnān vānarānidamabravīt || 6.66.18 ||
avatiṣṭhata yudhyāmo nivartadhvaṃ plavaṅgamāḥ|bhagnānāṃ vo na paśyāmi parigamya mahīmimām|sthānaṃ sarve nivartadhvaṃ kiṃ prāṇān parirakṣatha || 6.66.19 ||
nirāyudhānāṃ dravatāmasaṅgagatipauruṣāḥ|dārā hyapahasiṣyanti sa vai ghātastu jīvinām || 6.66.20 ||
kuleṣu jātāḥ sarve sma vistīrṇeṣu mahatsu ca|kva gacchatha bhayatrastā harayaḥ prākṛtā yathā || 6.66.21 ||
anāryāḥ khalu yadbhītāstyaktvā vīryaṃ pradhāvata || 6.66.22 ||
vikatthanāni vo yāni tadā vai janasaṃsadi|tāni vaḥ kva nu yātāni sodagrāṇi mahānti ca || 6.66.23 ||
bhīrupravādāḥ śrūyante yastu jīviti dhikkṛtaḥ|mārgaḥ satpuruṣairjuṣṭaḥ sevyatāṃ tyajyatāṃ bhayam || 6.66.24 ||
śayāmahe 'tha nihatāḥ pṛthivyāmalpajīvitāḥ|duṣprāpaṃ brahmalokaṃ vā prāpnumo yudhi sūditāḥ || 6.66.25 ||
samprāpnuyāmaḥ kīrtiṃ vā nihatvā śatrumāhave|jīvitaṃ vīralokasya mokṣyāmo vasu vānarāḥ || 6.66.26 ||
na kumbhakarṇaḥ kākutsthaṃ dṛṣṭvā jīvan gamiṣyati|dīpyamānamivāsādya pataṅgo jvalanaṃ yathā || 6.66.27 ||
palāyanena coddiṣṭāḥ prāṇān rakṣāmahe vayam|ekena bahavo bhagnā yaśo nāśaṃ gamiṣyati || 6.66.28 ||
evaṃ bruvāṇaṃ taṃ śūramaṅgadaṃ kanakāṅgadam|dravamāṇāstato vākyamūcuḥ śūravigarhitam || 6.66.29 ||
kṛtaṃ naḥ kadanaṃ ghoraṃ kumbhakarṇena rakṣasā|na sthānakālo gacchāmo dayitaṃ jīvitaṃ hi naḥ || 6.66.30 ||
etāvaduktvā vacanaṃ sarve te bhejire diśaḥ|bhīmaṃ mīmākṣamāyāntaṃ dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ || 6.66.31 ||
dravamāṇāstu te vīrā aṅgadena valīmukhāḥ|sāntvaiścaivānumānaiśca tataḥ sarve nivartitāḥ || 6.66.32 ||
praharṣamupanītāśca vāliputreṇa dhīmatā|ājñāpratīkṣāstasthuśca sarve vānarayūthapāḥ || 6.66.33 ||
ṛṣabhaśarabhamaindadhūmranīlāḥ kumudasuṣeṇagavākṣarambhatārāḥ|dvividapanasavāyuputramukhyāstvaritatarābhimukhaṃ raṇaṃ prayātāḥ || 6.66.34 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ṣaṭṣaṣṭitamaḥ sargaḥ || 66 ||
sarpairuṣṭraiḥ kharairaśvaiḥ siṃhadvipamṛgadvijaiḥ|anujagmuśca taṃ ghoraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6.65.36 ||
sa puṣpavarṣairavakīryamāṇo dhṛtātapatraḥ śitaśūlapāṇiḥ|madotkaṭaḥ śoṇitagandhamatto viniryayau dānavadevaśatruḥ || 6.65.37 ||
padātayaśca bahavo mahānādā mahābalāḥ|anvayū rākṣasā bhīmā bhīmākṣāḥ śastrapāṇayaḥ || 6.65.38 ||
raktākṣāḥ sumahākāyā nīlāñjanacayopamāḥ|śūlānudyamya khaḍgāṃśca niśitāṃśca paraśvadhān || 6.65.39 ||
bahuvyāmāṃśca parighān gadāśca musalāni ca|tālaskandhāṃśca vipulān kṣepaṇīyān durāsadān || 6.65.40 ||
athānyadvapurādāya dāruṇaṃ romaharṣaṇam|niṣpapāta mahātejāḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ || 6.65.41 ||
dhanuśśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭchatasamucchritaḥ|raudraḥ śakaṭacakrākṣo mahāparvatasannibhaḥ || 6.65.42 ||
sannipatya ca rakṣāṃsi dagdhaśailopamo mahān|kumbhakarṇo mahāvaktraḥ prahasannidamabravīt || 6.65.43 ||
adya vānaramukhyānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ|nirdahiṣyāmi saṅkruddhaḥ śalabhāniva pāvakaḥ || 6.65.44 ||
nāparādhyanti me kāmaṃ vānarā vanacāriṇaḥ|jātirasmādvidhānāṃ sā purodyānavibhūṣaṇam || 6.65.45 ||
purarodhasya mūlaṃ tu rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ|hate tasmin hataṃ sarvaṃ taṃ vadhiṣyāmi saṃyuge || 6.65.46 ||
evaṃ tasya bruvāṇasya kumbhakarṇasya rākṣasāḥ|nādaṃ cakrurmahāghoraṃ kampayanta ivārṇavam || 6.65.47 ||
tasya niṣpatatastūrṇaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ|babhūvurghorarūpāṇi nimittāni samantataḥ || 6.65.48 ||
ulkāśaniyutā meghā babhūvurgardabhāruṇāḥ|sasāgaravanā caiva vasudhā samakampata || 6.65.49 ||
ghorarūpāḥ śivā neduḥ sajvālakavalairmukhaiḥ|maṇḍalānyapasavyāni babandhuśca vihaṅgamāḥ || 6.65.50 ||
niṣpapāta ca māleva gṛdhro 'sya pathi gacchataḥ|prāsphurannayanaṃ cāsya savyo bāhuśca kampate || 6.65.51 ||
nipapāta tadā colkā jvalantī bhīmanisvanā|ādityo niṣprabhaścāsīnna pravāti sukho 'nilaḥ || 6.65.52 ||
acintayan mahotpātānutthitān romaharṣaṇān|niryayau kumbhakarṇastu kṛtāntabalacoditaḥ || 6.65.53 ||
sa laṅghayitvā prākāraṃ padbhyāṃ parvatasannibhaḥ|dadarśābhraghanaprakhyaṃ vānarānīkamadbhutam || 6.65.54 ||
te dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ vānarāḥ parvatopamam|vāyununnā iva ghanā yayuḥ sarvā diśastadā || 6.65.55 ||
tadvānarānīkamatipracaṇḍaṃ diśo dravadbhinnamivābhrajālam|sa kumbhakarṇaḥ samavekṣya harṣānnanāda bhūyo ghanavad ghanābhaḥ || 6.65.56 ||
te tasya ghoraṃ ninadaṃ niśamya yathā ninādaṃ divi vāridasya|peturdharaṇyāṃ bahavaḥ plavaṅgā nikṛttamūlā iva sālavṛkṣāḥ || 6.65.57 ||
vipulaparighavān sa kumbhakarṇo ripunidhanāya vinissṛto mahātmā|kapigaṇabhayamādadat subhīmaṃ prabhuriva kiṅkaradaṇḍavān yugānte || 6.65.58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe pañcaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ || 65 ||
kumbhakarṇaṃ hataṃ dṛṣṭvā rāghaveṇa mahātmanā|rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan || 6.68.1 ||
rājan sa kālasaṅkāśaḥ saṃyuktaḥ kālakarmaṇā|vidrāvya vānarīṃ senāṃ bhakṣayitvā ca vānarān || 6.68.2 ||
pratapitvā muhūrtaṃ ca praśānto rāma tejasā|kāyenārdhapraviṣṭena samudraṃ bhīmadarśanam || 6.68.3 ||
nikṛttakaṇṭhorubhujo vikṣaran rudhiraṃ bahu|ruddhvā dvāraṃ śarīreṇa laṅkāyāḥ parvatopamaḥ || 6.68.4 ||
kumbhakarṇastava bhrātā kākutsthaśarapīḍitaḥ|lagaṇḍabhūto vikṛto dāvadagdha iva drumaḥ || 6.68.5 ||
taṃ śrutvā nihataṃ saṅkhye kumbhakarṇaṃ mahābalam|rāvaṇaḥ śokasantapto mumoha ca papāta ca || 6.68.6 ||
pitṛvyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā devāntakanarāntakau|triśirāścātikāyaśca ruruduḥ śokapīḍitāḥ || 6.68.7 ||
bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā|mahodaramahāpārśvau śokākrāntau babhūvatuḥ || 6.68.8 ||
tataḥ kṛcchrāt samāsādya sañjñāṃ rākṣasapuṅgavaḥ|kumbhakarṇavadhāddīno vilalāpa sa rāvaṇaḥ || 6.68.9 ||
hā vīra ripudarpaghna kumbhakarṇa mahābala|tvaṃ māṃ vihāya vai daivādyāto 'si yamasādanam || 6.68.10 ||
mama śalyamanuddhatya bāndhavānāṃ mahābala|śatrusainyaṃ pratāpyaikastvaṃ māṃ santyajya gacchasi || 6.68.11 ||
idānīṃ khalvahaṃ nāsmi yasya me dakṣiṇo bhujaḥ|patito yaṃ samāśritya na bibhemi surāsurāt || 6.68.12 ||
kathamevaṃvidho vīro devadānavadarpahā|kālāgnirudrapratimo raṇe rāmeṇa vai hataḥ || 6.68.13 ||
yasya te vajraniṣpeṣo na kuryādvyasanaṃ sadā|sa kathaṃ rāmabāṇārtaḥ prasupto 'si mahītale || 6.68.14 ||
ete devagaṇāḥ sārdhamṛṣṭibhirgagane sthitāḥ|nihataṃ tvāṃ raṇe dṛṣṭvā ninadanti praharṣitāḥ || 6.68.15 ||
dhruvamadyaiva saṃhṛṣṭā labdhalakṣāḥ plavaṅgamāḥ|ārokṣyanti hi durgāṇi laṅkādvārāṇi sarvaśaḥ || 6.68.16 ||
rājyena nāsti me kāryaṃ kiṃ kariṣyāmi sītayā|kumbhakarṇavihīnasya jīvite nāsti me ratiḥ || 6.68.17 ||
yadyahaṃ bhrātṛhantāraṃ na hanmi yudhi rāghavam|nanu me maraṇaṃ śreyo na cedaṃ vyarthajīvitam || 6.68.18 ||
adyaiva taṃ gamiṣyāmi deśaṃ yatrānujo mama|nahi bhrāta'n samutsṛjya kṣaṇaṃ jīvitumutsahe || 6.68.19 ||
devā hi māṃ hasiṣyanti dṛṣṭvā pūrvāpakāriṇam|kathamindraṃ jayiṣyāmi kumbhakarṇa hate tvayi || 6.68.20 ||
tadidaṃ māmanuprāptaṃ vibhīṣaṇavacaḥ śubham|yadajñānānmayā tasya na gṛhītaṃ mahātmanaḥ || 6.68.21 ||
vibhīṣaṇavaco yāvat kumbhakarṇaprahastayoḥ|vināśo 'yaṃ samutpanno māṃ vrīḍayati dāruṇaḥ || 6.68.22 ||
tasyāyaṃ karmaṇaḥ prāpto vipāko mama śokadaḥ|yanmayā dhārmikaḥ śrīmān sa nirasto vibhīṣaṇaḥ || 6.68.23 ||
iti bahuvidhamākulāntarātmā kṛpaṇamatīva vilapya kumbhakarṇam|nyapatadatha daśānano bhṛśārtastamanujamindraripuṃ hataṃ viditvā || 6.68.24 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe aṣṭaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ || 68 ||
evaṃ vilapamānasya rāvaṇasya durātmanaḥ|śrutvā śokābhitaptasya triśirā vākyamabravīt || 6.69.1 ||
evameva mahāvīryo hato nastātamadhyamaḥ|na tu satpuruṣā rājan vilapanti yathā bhavān || 6.69.2 ||
nūnaṃ tribhuvanasyāpi paryāptastvamasi prabho|sa kasmāt prākṛta iva śocasyātmānamīdṛśam || 6.69.3 ||
brahmadattā 'sti te śaktiḥ kavacaḥ sāyako dhanuḥ|sahasrakharasaṃyukto ratho meghasvano mahān || 6.69.4 ||
tvayā 'sakṛdviśastreṇa viśastā devadānavāḥ|sa sarvāyudhasampanno rāghavaṃ śāstumarhasi || 6.69.5 ||
kāmaṃ tiṣṭha mahārāja nirgamiṣyāmyahaṃ raṇam|uddhariṣyāmi te śatrūn garuḍaḥ pannagāniva || 6.69.6 ||
śambaro devarājena narako viṣṇunā yathā|tathā 'dya śayitā rāmo mayā yudhi nipātitaḥ || 6.69.7 ||
śrutvā triśiraso vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ|punarjātamivātmānaṃ manyate kālacoditaḥ || 6.69.8 ||
śrutvā triśiraso vākyaṃ devāntakanarāntakau|atikāyaśca tejasvī babhūvuryuddhaharṣitāḥ || 6.69.9 ||
tato 'hamahamityeva garjanto nairṛtarṣabhāḥ|rāvaṇasya sutā vīrāḥ śakratulyaparākramāḥ || 6.69.10 ||
antarikṣagatāḥ sarve sarve māyāviśāradāḥ|sarve tridaśadarpaghnāḥ sarve ca raṇadurjayāḥ || 6.69.11 ||
sarve subalasampannāḥ sarve vikīrṇakīrtayaḥ|sarve samaramāsādya na śrūyante parājitāḥ|devairapi sagandharvaiḥ sakinnaramahoragaiḥ || 6.69.12 ||
sarve ca viduṣo vīrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ|sarve pravaravijñānāḥ sarve labdhavarāstathā || 6.69.13 ||
sa taistadā bhāskaratulyavarcasaiḥ sutairvṛtaḥ śatrubalapramardanaiḥ|rarāja rājā maghavān yathā 'marairvṛto mahādānavadarpanāśanaiḥ || 6.69.14 ||
sa putrān sampariṣvajya bhūṣayitvā ca bhūṣaṇaiḥ|āśīrbhiśca praśastābhiḥ preṣayāmāsa saṃyuge || 6.69.15 ||
yuddhonmattaṃ ca mattaṃ ca bhrātarau cāpi rāvaṇaḥ|rakṣaṇārthaṃ kumārāṇāṃ preṣayāmāsa saṃyuge || 6.69.16 ||
te 'bhivādya mahātmānaṃ rāvaṇaṃ ripurāvaṇam|kṛtvā pradakṣiṇaṃ caiva mahākāyāḥ pratasthire || 6.69.17 ||
sarvauṣadhībhirgandhaiśca samālabhya mahābalāḥ|nirjagmurnairṛtaśreṣṭhāḥ ṣaḍete yuddhakāṅkṣiṇaḥ || 6.69.18 ||
triśirāścātikāyaśca devāntakanarāntakau|mahodaramahāpārśvo nirjagmuḥ kālacoditāḥ || 6.69.19 ||
tataḥ sudarśanaṃ nāma nīlajīmūtasannibham|airāvatakule jātamāruroha mahodaraḥ || 6.69.20 ||
sarvāyudhasamāyuktaṃ tūṇībhiśca svalaṅkṛtam|rarāja gajamāsthāya savitevāstamūrdhani || 6.69.21 ||
hayottamasamāyuktaṃ sarvāyudhasamākulam|āruroha rathaśreṣṭhaṃ triśirā rāvaṇātmajaḥ || 6.69.22 ||
triśirā rathamāsthāya virarāja dhanurdharaḥ|savidyudulkaḥ śailāgre sendracāpa ivāmbudaḥ || 6.69.23 ||
tribhiḥ kirīṭaiḥ śuśubhe triśirāḥ sa rathottame|himavāniva śailendrastribhiḥ kāñcanaparvataiḥ || 6.69.24 ||
atikāyo 'pi tejasvī rākṣasendrasutastadā|āruroha rathaśreṣṭhaṃ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām || 6.69.25 ||
sucakrākṣaṃ susaṃyuktaṃ svanukarṣaṃ sukūbaram|tūṇībāṇāsanairdīptaṃ prāsāsiparighākulam || 6.69.26 ||
sa kāñcanavicitreṇa mukuṭena virājatā|bhūṣaṇaiśca babhau meruḥ kiraṇairiva bhāsayan || 6.69.27 ||
sa rarāja rathe tasmin rājasūnurmahābalaḥ|vṛto nairṛtaśārdūlairvajrapāṇirivāmaraiḥ || 6.69.28 ||
hayamuccaiśśravaprakhyaṃ śvetaṃ kanakabhūṣaṇam|manojavaṃ mahākāyamāruroha narāntakaḥ || 6.69.29 ||
gṛhītvā prāsamulkābhaṃ virarāja narāntakaḥ|śaktimādāya tejasvī guhaḥ śikhigato yathā || 6.69.30 ||
devāntakaḥ samādāya parighaṃ vajrabhūṣaṇam|parigṛhya girīṃ dorbhyāṃ vapurviṣṇorviḍambayan || 6.69.31 ||
mahāpārśvo mahākāyo gadāmādāya vīryavān|virarāja gadāpāṇiḥ kubera iva saṃyuge || 6.69.32 ||
pratasthire mahātmāno balairapratimairvṛtāḥ|surā ivāmarāvatyā balairapratimairvṛtāḥ || 6.69.33 ||
tān gajaiśca turaṅgaiśca rathaiścāmbudanisvanaiḥ|anujagmurmahātmāno rākṣasāḥ pravarāyudhāḥ || 6.69.34 ||
te virejurmahātmānaḥ kumārāḥ sūryavarcasaḥ|kirīṭinaḥ śriyā juṣṭā grahā dīptā ivāmbare || 6.69.35 ||
pragṛhītā babhau teṣāṃ śastrāṇāmāvaliḥ sitā|śāradābhrapratīkāśā haṃsāvalirivāmbare || 6.69.36 ||
maraṇaṃ vāpi niścitya śatrūṇāṃ vā parājayam || 6.69.37 ||
iti kṛtvā matiṃ vīrā nirjagmuḥ saṃyugārthinaḥ || 6.69.38 ||
jagarjuśca praṇeduśca cikṣipuścāpi sāyakān|jagṛhuścāpi te vīrā niryānto yuddhadurmadāḥ || 6.69.39 ||
kṣvelitāsphoṭaninadaiścacāla ca vasundharā|rakṣasāṃ siṃhanādaiśca pusphoṭeva tadā 'mbaram || 6.69.40 ||
te 'bhiniṣkramya muditā rākṣasendrā mahābalāḥ|dadṛśurvānarānīkaṃ samudyataśilānagam || 6.69.41 ||
harayo 'pi mahātmāno dadṛśurnairṛtaṃ balam|hastyaśvarathasambādhaṃ kiṅkiṇīśatanāditam || 6.69.42 ||
nīlajīmūtasaṅkāśaṃ samudyatamahāyudham|dīptānalapaviprakhyaiḥ sarvato nairṛtairvṛtam || 6.69.43 ||
tad dṛṣṭvā balamāyāntaṃ labdhalakṣāḥ plavaṅgamāḥ|samudyatamahāśailāḥ sampraṇedurmahābalāḥ|amṛṣyamāṇā rakṣāṃsi pratinardanti vānarāḥ || 6.69.44 ||
tataḥ samudghuṣṭaravaṃ niśamya rakṣogaṇā vānarayūthapānām|amṛṣyamāṇāḥ paraharṣamugraṃ mahābalā bhīmataraṃ vineduḥ || 6.69.45 ||
te rākṣasabalaṃ ghoraṃ praviśya hariyūthapāḥ|vicerurudyataiḥ śailairnagāḥ śikhariṇo yathā || 6.69.46 ||
kecidākāśamāviśya kecidurvyāṃ plavaṅgamāḥ|rakṣassainyeṣu saṅkruddhāścerurdrumaśilāyudhāḥ || 6.69.47 ||
drumāṃśca vipulaskandhān gṛhya vānarapuṅgavāḥ|tadyuddhamabhavad ghoraṃ rakṣovānarasaṅkulam || 6.69.48 ||
te pādapaśilāśailaiścakrurvṛṣṭimanūpamām|bāṇaughairvāyamāṇāśca harayo bhīmavikramāḥ || 6.69.49 ||
siṃhanādān vineduśca raṇe vānararākṣasāḥ|śilābhiścūrṇayāmāsuryātudhānān plavaṅgamāḥ || 6.69.50 ||
nijaghnuḥ saṃyuge kruddhāḥ kavacābharaṇāvṛtān|kecidrathagatān vīrān gajavājigatānapi || 6.69.51 ||
nijaghnuḥ sahasā ' 'plutya yātudhānān plavaṅgamāḥ|śailaśṛṅgācitāṅgāśca muṣṭibhirvāntalocanāḥ || 6.69.52 ||
ceruḥ petuśca neduśca tatra rākṣasapuṅgavāḥ|rākṣasāśca śaraistīkṣṇairbibhiduḥ kapikuñjarān || 6.69.53 ||
śūlamudgarakhaḍgaiśca jaghnuḥ prāsaiśca śaktibhiḥ|anyonyaṃ pātayāmāsuḥ parasparajayaiṣiṇaḥ || 6.69.54 ||
ripuśoṇitadigdhāṅgāstatra vānararākṣasāḥ|tataḥ śailaiśca khaḍgaiśca visṛṣṭairharirākṣasaiḥ || 6.69.55 ||
muhūrtenāvṛtā bhūmirabhavacchoṇitāplutā|vikīrṇaparvatākārai rakṣobhirarimardanaiḥ|āsīdvasumatī pūrṇā tadā yuddhamadānvitaiḥ || 6.69.56 ||
ākṣiptāḥ kṣipyamāṇāśca bhagnaśūlāśca vānaraiḥ|punaraṅgaistathā cakrurāsannā yuddhamadbhutam || 6.69.57 ||
vānarān vānaraireva jaghnuste rajanīcarāḥ|rākṣasān rākṣasaireva jaghnuste vānarā api || 6.69.58 ||
ākṣipya ca śilāsteṣāṃ nijaghnū rākṣasā harīn|teṣāṃ cācchidya śastrāṇi jaghnū rakṣāṃsi vānarāḥ || 6.69.59 ||
nijaghnuḥ śailaśūlāstrairbibhiduśca parasparam|siṃhanādān vineduśca raṇe vānararākṣasāḥ || 6.69.60 ||
chinnavarmatanutrāṇā rākṣasā vānarairhatāḥ|rudhiraṃ prasrutāstatra rasasāramiva drumāḥ || 6.69.61 ||
rathena ca rathaṃ cāpi vāraṇenaiva vāraṇam || 6.69.62 ||
hayena ca hayaṃ kecinnijaghnurvānarā raṇe|prahṛṣṭamanasaḥ sarve pragṛhītamanaḥśilāḥ || 6.69.63 ||
harayo rākṣasān jaghnurdrumaiśca bahuśākhibhiḥ|tadyuddhamabhavad ghoraṃ rakṣovānarasaṅkulam || 6.69.64 ||
kṣuraprairardhacandraiśca bhallaiśca niśitaiḥ śaraiḥ|rākṣasā vānarendrāṇāṃ cicchiduḥ pādapān śilāḥ || 6.69.65 ||
vikīrṇaiḥ parvatāgraiśca drumaiśchinnaiśca saṃyuge|hataiśca kapirakṣobirdurgamā vasudhā 'bhavat || 6.69.66 ||
te vānarā garvitahṛṣṭaceṣṭāḥ saṅgrāmamāsādya bhayaṃ vimucya|yuddhaṃ tu sarve saha rākṣasaistairnānāyudhāścakruradīnasattvāḥ || 6.69.67 ||
tasmin pravṛtte tumule vimarde prahṛṣyamāṇeṣu valīmukheṣu|nipātyamāneṣu ca rākṣaseṣu maharṣayo devagaṇāśca neduḥ || 6.69.68 ||
tato hayaṃ mārutatulyavegamāruhya śaktiṃ niśitāṃ pragṛhya|narāntako vānararājasainyaṃ mahārṇavaṃ mīna ivāviveśa || 6.69.69 ||
sa vānarān sapta śatāni vīraḥ prāsena dīptena vinirbibheda|ekakṣaṇenendraripurmahātmā jaghāna sainyaṃ haripuṅgavānām || 6.69.70 ||
dadṛśuśca mahātmānaṃ hayapṛṣṭhe pratiṣṭhitam|carantaṃ harisainyeṣu vidyādharamaharṣayaḥ || 6.69.71 ||
sa tasya dadṛśo mārgo māṃsaśoṇitakardamaḥ|patitaiḥ parvatākārairvānarairabhisaṃvṛtaḥ || 6.69.72 ||
yāvadvikramituṃ buddhiṃ cakruḥ plavagapuṅgavāḥ|tāvadetānatikramya nirbibheda narāntakaḥ || 6.69.73 ||
jvalantaṃ prāsamudyamya saṅgrāmāgre narāntakaḥ|dadāha harisainyāni vanānīva vibhāvasuḥ || 6.69.74 ||
yāvadutpāṭayāmāsurvṛkṣān śailān vanaukasaḥ|tāvat prāsahatāḥ peturvajrakṛttā ivācalāḥ || 6.69.75 ||
dikṣu sarvāsu balavān vicacāra narāntakaḥ|pramṛdnan sarvato yuddhe prāvṛṭkāle yathā 'nilaḥ || 6.69.76 ||
na śekurdhāvituṃ vīrā na sthātuṃ spandituṃ bhayāt|utpatantaṃ sthitaṃ yāntaṃ sarvān vivyādha vīryavān || 6.69.77 ||
ekenāntakakalpena prāsenādityatejasā|bhinnāni harisainyāni nipeturdharaṇītale || 6.69.78 ||
vajraniṣpeṣasadṛśaṃ prāsasyābhinipātanam|na śekurvānarāḥ soḍhuṃ te vinedurmahāsvanam || 6.69.79 ||
patatāṃ harivīrāṇāṃ rūpāṇi pracakāśire|vajrabhinnāgrakūṭānāṃ śailānāṃ patatāmiva || 6.69.80 ||
ye tu pūrvaṃ mahātmānaḥ kumbhakarṇena pātitāḥ|te svasthā vānaraśreṣṭhāḥ sugrīvamupatasthire || 6.69.81 ||
viprekṣamāṇaḥ sugrīvo dadarśa harivāhinīm|narāntakabhayatrastāṃ vidravantīmitastataḥ || 6.69.82 ||
vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā sa dadarśa narāntakam|gṛhītaprāsamāyāntaṃ hayapṛṣṭhe pratiṣṭhitam || 6.69.83 ||
athovāca mahātejāḥ sugrīvo vānarādhipaḥ|kumāramaṅgadaṃ vīraṃ śakratulyaparākramam || 6.69.84 ||
gaccha tvaṃ rākṣasaṃ vīro yo 'sau turagamāsthitaḥ|kṣobhayantaṃ haribalaṃ kṣipraṃ prāṇairviyojaya || 6.69.85 ||
sa bharturvacanaṃ śrutvā niṣpapātāṅgadastataḥ|anīkānmeghasaṅkāśānmeghānīkādivāṃśumān || 6.69.86 ||
śailasaṅghātasaṅkāśo harīṇāmuttamo 'ṅgadaḥ|rarājāṅgadasannaddhaḥ sadhāturiva parvataḥ || 6.69.87 ||
nirāyudho mahātejāḥ kevalaṃ nakhadaṃṣṭravān|narāntakamabhikramya vāliputro 'bravīdvacaḥ || 6.69.88 ||
tiṣṭha kiṃ prākṛtairebhirharibhistvaṃ kariṣyasi|asmin vajrasamasparśaṃ prāsaṅkṣipa mamorasi || 6.69.89 ||
aṅgadasya vacaḥ śrutvā pracukrodha narāntakaḥ|sandaśya daśanairoṣṭhaṃ viniśvasya bhujaṅgavat || 6.69.90 ||
abhigamyāṅgadaṃ kruddho vāliputraṃ narāntakaḥ || 6.69.91 ||
prāsaṃ samāvidhya tadā 'ṅgadāya samujjvalantaṃ sahasotsasarja|sa vāliputrorasi vajrakalpe babhūva bhagno nyapatacca bhūmau || 6.69.92 ||
taṃ prāsamālokya tadā vibhagnaṃ suparṇakṛttoragabhogakalpam|talaṃ samudyamya sa vāliputrasturaṅgamaṃ tasya jaghāna mūrdhni || 6.69.93 ||
nimagnatāluḥ sphuṭitākṣitāro niṣkrāntajihvo 'calasannikāśaḥ|sa tasya vājī nipapāta bhūmau talaprahāreṇa viśīrṇamūrdhā || 6.69.94 ||
narāntakaḥ krodhavaśaṃ jagāma hataṃ turaṅgaṃ patitaṃ nirīkṣya|sa muṣṭimudyamya mahāprabhāvo jaghāna śīrṣe yudhi vāliputram || 6.69.95 ||
athāṅgado muṣṭivibhinnamūrdhā susrāva tīvraṃ rudhiraṃ bhṛśoṣṇam|muhurvijajvāla mumoha cāpi sañjñāṃ samāsādya visiṣmiye ca || 6.69.96 ||
athāṅgado vajrasamānavegaṃ saṃvartya muṣṭiṃ giriśṛṅgakalpam|nipātayāmāsa tadā mahātmā narāntakasyorasi vāliputraḥ || 6.69.97 ||
sa muṣṭiniṣpaṣṭavibhinnavakṣā jvālāvamacchoṇitadigdhagātraḥ|narāntako bhūmitale papāta yathā 'calo vajranipātabhagnaḥ || 6.69.98 ||
athāntarikṣe tridaśottamānāṃ vanaukasāṃ caiva mahāpraṇādaḥ|babhūva tasminnihate 'gryavīre narāntake vālisutena saṅkhye || 6.69.99 ||
athāṅgado rāmamanaḥpraharṣaṇaṃ suduṣkaraṃ tat kṛtavān hi vikramam|visiṣmiye so 'pyativīryavikramaḥ punaśca yuddhe sa babhūva harṣitaḥ || 6.69.100 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekonasaptatitamaḥ sargaḥ || 69 ||
narāntakaṃ hataṃ dṛṣṭvā cukruśurnairṛtarṣabhāḥ|devāntakastrimūrdhā ca paulastyaśca mahodaraḥ || 6.70.1 ||
ārūḍho meghasaṅkāśaṃ vāraṇendraṃ mahodaraḥ|vāliputraṃ mahāvīryamabhidudrāva vīryavān || 6.70.2 ||
bhrātṛvyasanasantaptastathā devāntako balī|ādāya parighaṃ dīptamaṅgadaṃ samabhidravat || 6.70.3 ||
rathamādityasaṅkāśaṃ yuktaṃ paramavājibhiḥ|āsthāya triśirā vīro vāliputramathābhyayāt || 6.70.4 ||
sa tribhirdevadarpaghnairnairṛtendrairabhidrutaḥ|vṛkṣamutpāṭayāmāsa mahāviṭapamaṅgadaḥ || 6.70.5 ||
devāntakāya taṃ vīraścikṣepa sahasā 'ṅgadaḥ|mahāvṛkṣaṃ mahāśākhaṃ śakro dīptamivāśanim || 6.70.6 ||
triśirāstaṃ praciccheda śarairāśīviṣopamaiḥ|sa vṛkṣaṃ kṛttamālokya utpapāta tadā 'ṅgadaḥ || 6.70.7 ||
sa vavarṣa tato vṛkṣān śailāṃśca kapikuñjaraḥ|tān praciccheda saṅkruddhastriśirā niśitaiḥ śaraiḥ || 6.70.8 ||
parighāgreṇa tān vṛkṣān babhañja ca surāntakaḥ|triśirāścāṅgadaṃ vīramabidudrāva sāyakaiḥ || 6.70.9 ||
gajena samabhidrutya vāliputraṃ mahodaraḥ|jaghānorasi saṅkruddhastomarairvajrasannibhaiḥ || 6.70.10 ||
devāntakaśca saṅkruddhaḥ parigheṇa tadā 'ṅgadam|upagamyābhihatyāśu vyapacakrāma vegavān || 6.70.11 ||
sa tribhirnairṛtaśreṣṭhairyugapat samabhidrutaḥ|na vivyathe mahātejā vāliputraḥ pratāpavān || 6.70.12 ||
sa vegavān mahāvegaṃ kṛtvā paramadurjayaḥ|talena bhṛśamutpatya jaghānāsya mahāgajam || 6.70.13 ||
tasya tena prahāreṇa nāgarājasya saṃyuge|petaturlocane tasya vinanāda sa vāraṇaḥ || 6.70.14 ||
viṣāṇaṃ cāsya niṣkṛṣya vāliputro mahābalaḥ|devāntakamabhiplutya tāḍayāmāsa saṃyuge || 6.70.15 ||
sa vihvalitasarvāṅgo vātoddhūta iva drumaḥ|lākṣārasasavarṇaṃ ca susrāva rudhiraṃ mukhāt || 6.70.16 ||
athāśvāsya mahātejāḥ kṛcchrāddevāntako balī|āvidhya parighaṃ ghoramājaghāna tadā 'ṅgadam || 6.70.17 ||
parighābhihataścāpi vānarendrātmajastadā|jānubhyāṃ patito bhūmau punarevotpapāta ha || 6.70.18 ||
tamutpatantaṃ triśirāstribhirbāṇairajihmagaiḥ|ghorairharipateḥ putraṃ lalāṭe 'bhijaghāna ha || 6.70.19 ||
tato 'ṅgadaṃ parikṣiptaṃ tribhirnairṛtapuṅgavaiḥ|hanumānapi vijñāya nīlaścāpi pratasthatuḥ || 6.70.20 ||
tataścikṣepa śelāgraṃ nīlastriśirase tadā|tadrāvaṇasuto dhīmān bibheda niśitaiḥ śaraiḥ || 6.70.21 ||
tadbāṇaśatanirbhinnaṃ vidāritaśilātalam|savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta giraḥ śiraḥ || 6.70.22 ||
tato jṛmbhitamālokya harṣāddevāntakastadā|parigheṇābhidudrāva mārutātmajamāhave || 6.70.23 ||
tamāpatantamutplutya hanumān mārutātmajaḥ|ājaghāna tadā mūrdhni vajrakalpena muṣṭinā || 6.70.24 ||
śirasi praharan vīrastadā vāyusuto balī|nādenākampayaccaiva rākṣasān sa mahākapiḥ || 6.70.25 ||
sa muṣṭiniṣpiṣṭavikīrṇamūrdhā nirvāntadantākṣivilambijihvaḥ|devāntako rākṣasarājasūnurgatāsururvyāṃ sahasā papāta || 6.70.26 ||
tasmin hate rākṣasayodhamukhye mahābale saṃyati devaśatrau|kruddhastrimūrdhā niśitāgramugraṃ vavarṣa nīlorasi bāṇavarṣam || 6.70.27 ||
mahodarastu saṅkruddhaḥ kuñjaraṃ parvatopamam|bhūyaḥ samadhiruhyāśu mandaraṃ raśmimāniva || 6.70.28 ||
tato bāṇamayaṃ varṣaṃ nīlasyorasyapātayat|girau varṣaṃ taḍiccakracāpavāniva toyadaḥ || 6.70.29 ||
tataḥ śaraughairabhivarṣyamāṇo vibhinnagātraḥ kapisainyapālaḥ|nīlo babhūvātha nisṛṣṭagātro viṣṭambhitastena mahābalena || 6.70.30 ||
tatastu nīlaḥ pratilabhya sañjñāṃ śailaṃ samutpāṭya savṛkṣaṣaṇḍam|tataḥ samutpatya bhṛśogravego mahodaraṃ tena jaghāna mūrdhni || 6.70.31 ||
tataḥ sa śailendranipātabhagno mahodarastena mahādvipena|vipothito bhūmitale gatāsuḥ papāta vajrābhihato yathā 'driḥ || 6.70.32 ||
pitṛvyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā triśirāścāpamādade|hanumantaṃ ca saṅkruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 6.70.33 ||
sa vāyusūnuḥ kupitaścikṣepa śikharaṃ gireḥ|triśirāstaccharaistīkṣṇairbibheda bahudhā balī || 6.70.34 ||
tadvyarthaṃ śikharaṃ dṛṣṭvā drumavarṣaṃ mahākapiḥ|visasarja raṇe tasmin rāvaṇasya sutaṃ prati || 6.70.35 ||
tamāpantamākāśe drumavarṣaṃ pratāpavān|triśirā nisitairbāṇaiściccheda ca nanāda ca || 6.70.36 ||
tato hanūmānutplutya hayāṃtriśirasastadā|vidadāra nakhaiḥ kruddho gajendraṃ mṛgarāḍiva || 6.70.37 ||
atha śaktiṃ samādāya kālarātrimivāntakaḥ|cikṣepānilaputrāya triśirā rāvaṇātmajaḥ || 6.70.38 ||
divaḥ kṣiptāmivolkāṃ tāṃ śaktiṃ kṣiptāmasaṅgatām|gṛhītvā hariśārdūlo babhañja ca nanāda ca || 6.70.39 ||
tāṃ dṛṣṭvā ghorasaṅkāśāṃ śaktiṃ bhagnāṃ hanūmatā|prahṛṣṭā vānaragaṇā vinedurjaladā iva || 6.70.40 ||
tataḥ khaḍgaṃ samudyamya triśirā rākṣasottamaḥ|nijaghāna tadā vyūḍhe vāyuputrasya vakṣasi || 6.70.41 ||
khaḍgaprahārābhihato hanūmān mārutātmajaḥ|ājaghāna triśirasaṃ talenorasi vīryavān || 6.70.42 ||
sa talābhihatastena srastahastāyudho bhuvi|nipapāta mahātejāstriśirāstyaktacetanaḥ || 6.70.43 ||
sa tasya patataḥ khaḍgaṃ samācchidya mahākapiḥ|nanāda girisaṅkāśastrāsayan sarvanairṛtān || 6.70.44 ||
amṛṣyamāṇastaṃ ghoṣamutpapāta niśācaraḥ|utpatya ca hamūmantaṃ tāḍayāmāsa muṣṭinā || 6.70.45 ||
tena muṣṭiprahāreṇa sañcukopa mahākapiḥ|kupitaśca nijagrāha kirīṭe rākṣasarṣabham || 6.70.46 ||
sa tasya śīrṣāṇyasinā śitena kirīṭajuṣṭāni sakuṇḍalāni|kruddhaḥ praciccheda suto 'nilasya tvaṣṭuḥ sutasyeva śirāṃsi śakraḥ || 6.70.47 ||
tānyāyatākṣāṇyagasannibhāni pradīptavaiśvānaralocanāni|petuḥ śirāṃsīndraripordharaṇyāṃ jyotīṃṣi muktāni yathā 'rkamārgāt || 6.70.48 ||
tasmin hate devaripau triśīrṣe hanūmatā śakraparākrameṇa|neduḥ plavaṅgāḥ pracacāla bhūmī rakṣāṃsyatho dudruvire samantāt || 6.70.49 ||
hataṃ triśirasaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca mahodaram|hatau prekṣya durādharṣau devāntakanarāntakau || 6.70.50 ||
cukopa paramāmarṣī matto rākṣasapuṅgavaḥ|jagrāhārciṣmatīṃ ghorāṃ gadāṃ sarvāyasīṃ śubhām || 6.70.51 ||
hemapaṭṭaparikṣiptāṃ māṃsaśoṇitaphenilām|virājamānāṃ vapuṣā śatruśoṇitarañjitām || 6.70.52 ||
tejasā sampradīptāgrāṃ raktamālyāvibhūṣitām|airāvatamahāpadmasārvabhaumabhayāvahām || 6.70.53 ||
gadāmādāya saṅkruddho matto rākṣasapuṅgavaḥ|harīn samabhidudrāva yugāntāgniriva jvalan || 6.70.54 ||
atharṣabhaḥ samutpatya vānaro rāvaṇānujam|mattānīkamupāgamya tasthau tasyāgrato balī || 6.70.55 ||
taṃ purastāt sthitaṃ dṛṣṭvā vānaraṃ parvatopamam|ājaghānorasi kruddho gadayā vajrakalpayā || 6.70.56 ||
sa tayā 'bhihatastena gadayā vānararṣabhaḥ|bhinnavakṣāḥ samādhūtaḥ sustrāva rudhiraṃ bahu || 6.70.57 ||
sa samprāpya cirāt sañjñāmṛṣabho vānararṣabhaḥ|abidudrāva vegena gadāṃ tasya mahātmanaḥ || 6.70.58 ||
gṛhītvā tāṃ gadāṃ bhīmāmāvidhya ca punaḥpunaḥ|mattānīkaṃ mahātmānaṃ jaghāna raṇamūrdhani || 6.70.59 ||
sa svayā gadayā bhagno viśīrṇadaśanekṣaṇaḥ|nipapāta tato matto vajrāhata ivācalaḥ || 6.70.60 ||
viśīrṇanayane bhūmau gatasattve gatāyuṣi|patite rākṣase tasmin vidrutaṃ rākṣasaṃ balam || 6.70.61 ||
tasmin hate bhrātari rāvaṇasya tannairṛtānāṃ balamarṇavābham|tyaktāyudhaṃ kevalajīvitārthaṃ dudrāva bhinnārṇavasannikāśam || 6.70.62 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe saptatitamaḥ sargaḥ || 70 ||
svabalaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā tumulaṃ romaharṣaṇam|bhrāta'ṃśca nihatān dṛṣṭvā śakratulyaparākramān || 6.71.1 ||
pitṛvyau cāpi sandṛśya samare sanniṣūditau|yuddhonmattaṃ ca mattaṃ ca bhrātarau rākṣasarṣabhau || 6.71.2 ||
cukopa ca mahātejā brahmadattavaro yudhi|atikāyo 'drisaṅkāśo devadānavadarpahā || 6.71.3 ||
sa bhāskarasahasrasya saṅghātamiva bhāsvaram|rathamāsthāya śakrārirabhidudrāva vānarān || 6.71.4 ||
sa visphārya mahaccāpaṃ kirīṭī mṛṣṭakuṇḍalaḥ|nāma viśrāvayāmāsa nanāda ca mahāsvanam || 6.71.5 ||
tena siṃhapraṇādena nāmaviśrāvaṇena ca|jyāśabdena ca bhīmena trāsayāmāsa vānarān || 6.71.6 ||
te dṛṣṭvā dehamāhātmyaṃ kumbhakarṇo 'yamutthitaḥ|bhayārtā vānarāḥ sarve saṃśrayante parasparam || 6.71.7 ||
te tasya rūpamālokya yathā viṣṇostrivikrame|bhayādvānarayūthāste vidravanti tatastataḥ || 6.71.8 ||
te 'tikāyaṃ samāsādya vānarā mūḍhacetasaḥ|śaraṇyaṃ śaraṇaṃ jagmurlakṣmaṇāgrajamāhave || 6.71.9 ||
tato 'tikāyaṃ kākutstho rathasthaṃ parvatopamam|dadarśa dhanvinaṃ dūrādgarjantaṃ kālameghavat || 6.71.10 ||
sa taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ rāghavastu visiṣmiye|vānarān sāntvayitvā 'tha vibhīṣaṇamuvāca ha || 6.71.11 ||
ko 'sau parvatasaṅkāśo dhanuṣmān harilocanaḥ|yukte hayasahasreṇa viśāle syandane sthitaḥ || 6.71.12 ||
ya eṣa niśitaiḥ śūlaiḥ sutīkṣṇaiḥ prāsatomaraiḥ|arciṣmadbhirvṛto bhāti bhūtairiva maheśvaraḥ || 6.71.13 ||
kālajihvāprakāśābhirya eṣo 'tivirājate|āvṛto rathaśaktībhirvidyudbhiriva toyadaḥ || 6.71.14 ||
dhanūṃṣi cāsya sajyāni hemapṛṣṭhāni sarvaśaḥ|śobhayanti rathaśreṣṭhaṃ śakracāpa ivāmbaram || 6.71.15 ||
ka eṣa rakṣaśśārdūlo raṇabhūmiṃ virājayan|abhyeti rathināṃ śreṣṭho rathenādityatejasā || 6.71.16 ||
dhvajaśṛṅgapratiṣṭhena rāhuṇā 'bhivirājate|sūryaraśminibhairbāṇairdiśo daśa virājayan || 6.71.17 ||
triṇataṃ meghanirhrādaṃ hemapṛṣṭhamalaṅkṛtam|śatakratudhanuḥprakhyaṃ dhanuścāsya virājate || 6.71.18 ||
sadhvajaḥ sapatākaśca sānukarṣo mahārathaḥ|catussādisamāyukto meghastanitanisvanaḥ || 6.71.19 ||
viṃśatirdaśa cāṣṭau ca tūṇyo 'sya rathamāsthitāḥ|kārmukāni ca bhīmāni jyāśca kāñcanapiṅgalāḥ || 6.71.20 ||
dvau ca khaḍgau rathagatau pārśvasthau pārśvaśobhitau|caturhastatsaruyutau vyaktahastadaśāyatau || 6.71.21 ||
raktakaṇṭhaguṇo dhīro mahāparvatasannibhaḥ|kālaḥ kālamahāvaktro meghastha iva bhāskaraḥ || 6.71.22 ||
kāñcanāṅgadanaddhābhyāṃ bhujābhyāmeṣa śobhate|śṛṅgābhyāmiva tuṅgābhyāṃ himavān parvatottamaḥ || 6.71.23 ||
kuṇḍalābhyāṃ tu yasyaitadbhāti vaktraṃ śubhekṣaṇam|punarvasvantaragataṃ pūrṇaṃ bimbamivaindavam || 6.71.24 ||
ācakṣva me mahābāho tvamenaṃ rākṣasottamam|yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve bhayārtā vidrutā diśaḥ || 6.71.25 ||
sa pṛṣṭo rājaputreṇa rāmeṇāmitatejasā|ācacakṣe mahātejā rāghavāya vibhīṣaṇaḥ || 6.71.26 ||
daśagrīvo mahātejā rājā vaiśravaṇānujaḥ|bhīmakarmā mahotsāho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 6.71.27 ||
tasyāsīdvīryavān putro rāvaṇapratimo raṇe|vṛddhasevī śrutidharaḥ sarvāstraviduṣāṃ varaḥ || 6.71.28 ||
aśvapṛṣṭhe rathe nāge khaḍge dhanuṣi karṣaṇe|bhede sāntve ca dāne ca naye mantre ca sammataḥ || 6.71.29 ||
yasya bāhū samāśritya laṅkā vasati nirbhayā|tanayaṃ dhānyamālinyā atikāyamimaṃ viduḥ || 6.71.30 ||
etenārādhito brahmā tapasā bhāvitātmanā|astrāṇi cāpyavāptāni ripavaśca parājitāḥ || 6.71.31 ||
surāsurairavadhyatvaṃ dattamasmai svayambhuvā|etacca kavacaṃ divyaṃ rathaścaiṣo 'rkabhāsvaraḥ || 6.71.32 ||
etena śataśo devā dānavāśca parājitāḥ|rakṣitāni ca rakṣāṃsi yakṣāścāpi niṣūditāḥ || 6.71.33 ||
vajraṃ viṣṭambhitaṃ yena bāṇairindrasya dhīmataḥ|pāśaḥ salilarājasya raṇe pratihatastathā || 6.71.34 ||
eṣo 'tikāyo balavān rākṣasānāmatharṣabhaḥ|rāvaṇasya suto dhīmān devadānavadarpahā || 6.71.35 ||
tadasmin kriyatāṃ yatnaḥ kṣipraṃ puruṣapuṅgava|purā vānarasainyāni kṣayaṃ nayati sāyakaiḥ || 6.71.36 ||
tato 'tikāyo balavān praviśya harivāhinīm|visphārayāmāsa dhanurnanāda ca punaḥpunaḥ || 6.71.37 ||
taṃ bhīmavapuṣaṃ dṛṣṭvā rathasthaṃ rathināṃ varam|abhipeturmahātmāno ye pradhānā vanaukasaḥ || 6.71.38 ||
kumudo dvivido maindo nīlaḥ śarabha eva ca|pādapairgiriśṛṅgaiśca yugapat samabhidravan || 6.71.39 ||
teṣāṃ vṛkṣāṃśca śailāṃśca śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ|atikāyo mahātejāścicchedāstravidāṃ varaḥ || 6.71.40 ||
tāṃścaiva sarvān sa harīn śaraiḥ sarvāyasairbalī|vivyādhābhimukhaḥ saṅkhye bhīmakāyo niśācaraḥ || 6.71.41 ||
te 'rditā bāṇavarṣeṇa bhagnagātrāḥ plavaṅgamāḥ|na śekuratikāyasya pratikartuṃ mahāraṇe || 6.71.42 ||
tatsainyaṃ harivīrāṇāṃ trāsayāmāsa rākṣasaḥ|mṛgayūthamiva kruddho hariryauvanadarpitaḥ || 6.71.43 ||
sa rākṣasendro harisainyamadhye nāyudhyamānaṃ nijaghāna kañcit|upetya rāmaṃ sadhanuḥ kalāpī sagarvitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 6.71.44 ||
rathe sthito 'haṃ śaracāpapāṇirna prākṛtaṃ kañcana yodhayāmi|yaścāsti kaścidvyavasāyayukto dadātu me kṣipramihādya yuddham || 6.71.45 ||
tattasya vākyaṃ bruvato niśamya cukopa saumitriramitrahantā|amṛṣyamāṇaśca samutpapāta jagrāha cāpaṃ ca tataḥ smayitvā || 6.71.46 ||
kruddhaḥ saumitrirutpatya tūṇādākṣipya sāyakam|purastādatikāyasya vicakarṣa mahaddhanuḥ || 6.71.47 ||
pūrayan sa mahīṃ śailānākāśaṃ sāgaraṃ diśaḥ|jyāśabdo lakṣmaṇasyograstrāsayan rajanīcarān || 6.71.48 ||
saumitreścāpanirghoṣaṃ śrutvā pratibhayaṃ tadā|visiṣmiye mahātejā rākṣasendrātmajo balī || 6.71.49 ||
athātikāyaḥ kupito dṛṣṭvā lakṣmaṇamutthitam|ādāya niśitaṃ bāṇamidaṃ vacanamabravīt || 6.71.50 ||
bālastvamasi saumitre vikrameṣvavicakṣaṇaḥ|gaccha kiṃ kālasadṛśaṃ māṃ yodhayitumicchasi || 6.71.51 ||
nahi madbāhusṛṣṭānāmastrāṇāṃ himavānapi|soḍhumutsahate vegamantarikṣamatho mahī || 6.71.52 ||
sukhaprasuptaṃ kālāgniṃ nibodhayitumicchasi|nyasyacāpaṃ nivartasva mā prāṇān jahi madgataḥ || 6.71.53 ||
athavā tvaṃ pratiṣṭabdho na nivartitumicchasi|tiṣṭha prāṇān parityajya gamiṣyasi yamakṣayam || 6.71.54 ||
paśya me niśitān bāṇānaridarpaniṣūdanān|īśvarāyudhasaṅkāśāṃstaptakāñcanabhūṣaṇān || 6.71.55 ||
eṣa te sarpasaṅkāśo bāṇaḥ pāsyati śoṇitam|mṛgarāja iva kruddho nāgarājasya śoṇitam|ityevamuktvā saṅkruddhaḥ śaraṃ dhanuṣi sandadhe || 6.71.56 ||
śrutvā 'tikāyasya vacaḥ saroṣaṃ sagarvitaṃ saṃyati rājaputraḥ|sa sañcukopātibalo bṛhacchrīruvāca vākyaṃ ca tato mahārtham || 6.71.57 ||
na vākyamātreṇa bhavān pradhāno na katthanāt satpuruṣā bhavanti|mayi sthite dhanvini bāṇapāṇau nidarśaya svātmabalaṃ durātman || 6.71.58 ||
karmaṇā sūcayātmānaṃ na vikatthitumarhasi|pauruṣeṇa tu yo yuktaḥ sa tu śūra iti smṛtaḥ || 6.71.59 ||
sarvāyudhasamāyukto dhanvī tvaṃ rathamāsthitaḥ|śarairvā yadi vāpyastrairdarśayasva parākramam || 6.71.60 ||
tataḥ śiraste niśitaiḥ pātayiṣyāmyahaṃ śaraiḥ|mārutaḥ kālasampakvaṃ vṛntāttālaphalaṃ yathā || 6.71.61 ||
adya te māmakā bāṇāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ|pāsyanti rudhiraṃ gātrādbāṇaśalyāntarotthitam || 6.71.62 ||
atikāyaṃ hataṃ śrutvā lakṣmaṇena mahaujasā|udvegamagamadrājā vacanaṃ cedamabravīt || 6.72.1 ||
dhūbhrākṣaḥ paramāmarṣī dhanvī śastrabhṛtāṃ varaḥ|akampanaḥ prahastaśca kumbhakarṇastathaiva ca || 6.72.2 ||
ete mahābalā vīrā rākṣasā yuddhakāṅkṣiṇaḥ|jetāraḥ parasainyānāṃ parairnityāparājitāḥ || 6.72.3 ||
nihatāste mahāvīryā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā|rākṣasāḥ sumahākāyā nānāśastraviśāradāḥ|anye ca bahavaḥ śūrā mahātmāno nipātitāḥ || 6.72.4 ||
prakhyātabalavīryeṇa putreṇendrajitā mama|yau hi tau bhrātarau vīrau baddhau dattavaraiḥ śaraiḥ || 6.72.5 ||
yanna śakyaṃ suraiḥ sarvairasurairvā mahābalaiḥ|moktuṃ tadbandhanaṃ ghoraṃ yakṣagandharvakinnaraiḥ || 6.72.6 ||
tanna jāne prabhāvairvā māyayā mohanena vā|śarabandhādvimuktau tau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 6.72.7 ||
ye yodhā nirgatāḥ śūrā rākṣasā mama śāsanāt|te sarve nihatā yuddhe vānaraiḥ sumahābalaiḥ || 6.72.8 ||
taṃ na paśyāmyahaṃ yuddhe yo 'dya rāmaṃ salakṣmaṇam|śāsayet sabalaṃ vīraṃ sasugrīvavibhīṣaṇam || 6.72.9 ||
aho nu balavān rāmo mahadastrabalaṃ ca vai|yasya vikramamāsādya rākṣasā nidhanaṃ gatāḥ || 6.72.10 ||
taṃ manye rāghavaṃ vīraṃ nārāyaṇamanāmayam|tadbhayāddhi purī laṅkā pihitadvāratoraṇā || 6.72.11 ||
apramattaiśca sarvatra guptai rakṣyā purī tviyam || 6.72.12 ||
aśokavanikāyāṃ ca yatra sītā 'bhirakṣyate|niṣkrāmo vā praveśo vā jñātavyaḥ sarvathaiva naḥ || 6.72.13 ||
yatra yatra bhaved gulmastatratatra punaḥpunaḥ|sarvataścāpi tiṣṭhadhvaṃ svaiḥsvaiḥ parivṛtā balaiḥ || 6.72.14 ||
draṣṭavyaṃ ca padaṃ teṣāṃ vānarāṇāṃ niśācarāḥ|pradoṣe vā 'rdharātre vā pratyūṣe vāpi sarvataḥ || 6.72.15 ||
nāvajñā tatra kartavyā vānareṣu kadācana|dviṣatāṃ balamudyuktamāpatat kiṃ sthitaṃ sadā || 6.72.16 ||
tataste rākṣasāḥ sarve śrutvā laṅkādhipasya tat|vacanaṃ sarvamātiṣṭhan yathāvattu mahābalāḥ || 6.72.17 ||
sa tān sarvān samādiśya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ|manyuśalyaṃ vahan dīnaḥ praviveśa svamālayam || 6.72.18 ||
tataḥ sa sandīpitakopavahnirniśācarāṇāmadhipo mahābalaḥ|tadeva putravyasanaṃ vicintayan muhurmuhuścaiva tadā vyaniśvasat || 6.72.19 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe dvisaptatitamaḥ sargaḥ || 72 ||
tato hatān rākṣasapuṅgavāṃstān devāntakāditriśirotikāyān|rakṣogaṇāstatra hatāvaśiṣṭāste rāvaṇāya tvaritaṃ śaśaṃsuḥ || 6.73.1 ||
tato hatāṃstān sahasā niśamya rājā mumohāśrupariplutākṣaḥ|putrakṣayaṃ bhrātṛvadhaṃ ca ghoraṃ vicintya rājā vipulaṃ pradadhyau || 6.73.2 ||
tatastu rājānamudīkṣya dīnaṃ śokārṇave samparipupluvānam|ratharṣabho rākṣasarājasūnustamindrajidvākyamidaṃ babhāṣe || 6.73.3 ||
na tāta mohaṃ pratigantumarhasi yatrendrajijjīvati rākṣasendra|nendrāribāṇābhihato hi kaścit prāṇān samarthaḥ samare 'bhipātum || 6.73.4 ||
paśyādya rāmaṃ saha lakṣmaṇena madbāṇanirbhinnavikīrṇadeham|gatāyuṣaṃ bhūmitale śayānaṃ śitaiḥ śarairācitasarvagātram || 6.73.5 ||
imāṃ pratijñāṃ śṛṇu śakraśatroḥ suniścitāṃ pauruṣadaivayuktām|adyaiva rāmaṃ saha lakṣmaṇena santarpayiṣyāmi śarairamoghaiḥ || 6.73.6 ||
adyendravaivasvataviṣṇumitrasādhyāśvivaiśvānaracandrasūryāḥ|drakṣyantu me vikramamaprameyaṃ viṣṇorivograṃ baliyajñavāṭe || 6.73.7 ||
sa evamuktvā tridaśendraśatrurāpṛcchya rājānamadīnasattvaḥ|samārurohānilatulyavegaṃ rathaṃ kharaśreṣṭhasamādhiyuktam || 6.73.8 ||
tamāsthāya mahātejā rathaṃ harirathopamam|jagāma sahasā tatra yatra yuddhamarindamaḥ || 6.73.9 ||
taṃ prasthitaṃ mahātmānamanujagmurmahābalāḥ|saṃharṣamāṇā bahavo dhanuḥpravarapāṇayaḥ || 6.73.10 ||
gajaskandhagatāḥ kecit kecit pravaravājibhiḥ|prāsamudgaranistriṃśaparaśvadhagadādharāḥ || 6.73.11 ||
sa śaṅkhaninadaiḥ pūrṇairbherīṇāṃ cāpi nisvanaiḥ|jagāma tridaśendrāriḥ stūyamāno niśācaraiḥ || 6.73.12 ||
sa śaṅkhaśaśivarṇena chatreṇa ripusūdanaḥ|rarāja pratipūrṇena nabhaścāndramasā yathā || 6.73.13 ||
avījyata tato vīro haimairhemavibhūṣitaiḥ|cārucāmaramukhyaiśca mukhyaḥ sarvadhanuṣmatām || 6.73.14 ||
tatastvindrajitā laṅkā sūryapratimatejasā|rarājā prativīreṇa dyaurivārkeṇa bhāsvatā || 6.73.15 ||
sa samprāpya mahātejā yuddhabhūmimarindamaḥ|sthāpayāmāsa rakṣāṃsi rathaṃ prati samantataḥ || 6.73.16 ||
tatastu hutabhoktāraṃ hutabhuksadṛśaprabhaḥ|juhāva rākṣasaśreṣṭho mantravadvidhivattadā || 6.73.17 ||
sa havirlājasaṃskārairmālyagandhapuraskṛtaiḥ|juhuve pāvakaṃ tatra rākṣasendraḥ pratāpavān || 6.73.18 ||
śastrāṇi śarapatrāṇi samidho 'tha vibhītakāḥ|lohitāni ca vāsāṃsi sruvaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā || 6.73.19 ||
sa tatrāgniṃ samāstīrya śarapatraiḥ satomaraiḥ|chāgasya kṛṣṇavarṇasya galaṃ jagrāha jīvataḥ || 6.73.20 ||
sakṛdeva samiddhasya vidhūmasya mahārciṣaḥ|babhūvustāni liṅgāni vijayaṃ yānyadarśayan || 6.73.21 ||
pradakṣiṇāvartaśikhastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ|havistat pratijagrāha pāvakaḥ svayamāsthitaḥ || 6.73.22 ||
so 'stramāhārayāmāsa brāhmamindraripustadā|dhanuścātmarathaṃ caiva sarvaṃ tatrābhyamantrayat || 6.73.23 ||
tasminnāhūyamāne 'stre hūyamāne ca pāvake|sārdhaṃ grahendunakṣatrairvitatrāsa nabhaḥsthalam || 6.73.24 ||
sa pāvakaṃ pāvakadīptatejā hutvā mahendrapratimaprabhāvaḥ|sacāpabāṇāsirathāśvasūtaḥ khe 'ntardadhetmānamacintyarūpaḥ || 6.73.25 ||
tato hayarathākīrṇaṃ patākādhvajaśobhitam|niryayau rākṣasabalaṃ nardamānaṃ yuyutsayā || 6.73.26 ||
te śarairbahubhiścitraistīkṣṇavegairalaṅkṛtaiḥ|tomarairaṅkuśaiścāpi vānarān jaghnurāhave || 6.73.27 ||
rāvaṇistu tataḥ kruddhastānnirīkṣya niśācarān|hṛṣṭā bhavanto yuddhyantu vānarāṇāṃ jighāṃsayā || 6.73.28 ||
tataste rākṣasāḥ sarve nardanto jayakāṅkṣiṇaḥ|abhyavarṣaṃstato ghorān vānarān śaravṛṣṭibhiḥ || 6.73.29 ||
sa tu nālīkanārācairgadābhirmusalairapi|rakṣobhiḥ saṃvṛtaḥ saṅkhye vānarān vicakarta ha || 6.73.30 ||
te vadhyamānāḥ samare vānarāḥ pādapāyudhāḥ|abhyadravanta sahitā rāvaṇiṃ raṇakarkaśam || 6.73.31 ||
indrajittu tataḥ kruddho mahātejā mahābalaḥ|vānarāṇāṃ śarīrāṇi vyadhamadrāvaṇātmajaḥ || 6.73.32 ||
śareṇaikena ca harīn nava pañca ca sapta ca|ciccheda samare kruddho rākṣasān sampraharṣayan || 6.73.33 ||
sa śaraiḥ sūryasaṅkāśaiḥ śātakumbhavibhūṣitaiḥ|vānarān samare vīraḥ pramamātha sudurjayaḥ || 6.73.34 ||
te bhinnagātrāḥ samare vānarāḥ śapapīḍitāḥ|peturmathitasaṅkalpāḥ surairiva mahāsurāḥ || 6.73.35 ||
taṃ tapantamivādityaṃ ghorairbāṇagabhastibhiḥ|abhyadhāvanta saṅkruddhāḥ saṃyuge vānararṣabhāḥ || 6.73.36 ||
tatastu vānarāḥ sarve bhinnadehā vicetasaḥ|vyathitā vidravanti sma rudhireṇa samukṣitāḥ || 6.73.37 ||
rāmasyārthe parākramya vānarāstyaktajīvitāḥ|nardantaste 'bhivṛttāstu samare saśilāyudhāḥ || 6.73.38 ||
te drumaiḥ parvatāgraiśca śilābhiśca plavaṅgamāḥ|abhyavarṣanta samare rāvaṇiṃ paryavasthitāḥ || 6.73.39 ||
taddrumāṇāṃ śilānāṃ ca varṣaṃ prāṇaharaṃ mahat|vyapohata mahātejā rāvaṇiḥ samitiñjayaḥ || 6.73.40 ||
tataḥ pāvakasaṅkāśaiḥ śarairāśīviṣopamaiḥ|vānarāṇāmanīkāni bibheda samare prabhuḥ || 6.73.41 ||
aṣṭādaśaśaraistīkṣṇaiḥ sa viddhvā gandhamādanam|vivyādha navabhiścaiva nalaṃ dūrādavasthitam || 6.73.42 ||
saptabhistu mahā vīryo maindaṃ marmavidāraṇaiḥ|pañcabhirviśikhaiścaiva gajaṃ vivyādha saṃyuge || 6.73.43 ||
jāmbavantaṃ tu daśabhirnīlaṃ triṃśadbhireva ca|sugrīvamṛṣabhaṃ caiva so 'ṅgadaṃ dvividaṃ tathā|ghorairdattavaraistīkṣṇairniṣprāṇānakarottadā || 6.73.44 ||
anyānapi tadā mukhyān vānarān bahubhiḥ śaraiḥ|ardayāmāsa saṅkruddhaḥ kālāgniriva mūrcchitaḥ || 6.73.45 ||
sa śaraiḥ sūryasaṅkāśaiḥ sumuktaiḥ śīghragāmibhiḥ|vānarāṇāmanīkāni nirmamantha mahāraṇe || 6.73.46 ||
ākulāṃ vānarīṃ senāṃ śarajālena mohitām|hṛṣṭaḥ sa parayā prītyā dadarśa kṣatajokṣitām || 6.73.47 ||
punareva mahātejā rākṣasendrātmajo balī|saṃsṛjya bāṇavarṣaṃ ca śastravarṣaṃ ca dāruṇam|mamarda vānarānīkamindrajittvarito balī || 6.73.48 ||
svasainyamutsṛjya sametya tūrṇaṃ mahāraṇe vānaravāhinīṣu|adṛśyamānaḥ śarajālamugraṃ vavarṣa nīlāmbudharo yathā 'mbu || 6.73.49 ||
te śakrajidbāṇaviśīrṇadehā māyāhatā visvaramunnadantaḥ|raṇe nipeturharayo 'drikalpā yathendravajrābhihatā nagendrāḥ || 6.73.50 ||
te kevalaṃ sandadṛśuḥ śitāgrān bāṇān raṇe vānaravāhinīṣu|māyānigūḍhaṃ tu surendraśatruṃ na cāvṛtaṃ rākṣasamabhyapaśyan || 6.73.51 ||
tataḥ sa rakṣodhipatirmahātmā sarve diśo bāṇagaṇaiḥ śitāgraiḥ|pracchādayāmāsa raviprakāśairviṣādayāmāsa ca vānarendrān || 6.73.52 ||
sa śūlanistriṃśaparaśvadhāni vyāvidhya dīptānalasannibhāni|savisphuliṅgojjvalapāvakāni vavarṣa tīrvraṃ plavagendrasainye || 6.73.53 ||
tato jvalanasaṅkāśaiḥ śarairvānarayūthapāḥ|tāḍitāḥ śakrajidbāṇaiḥ praphullā iva kiṃśukāḥ || 6.73.54 ||
te 'nyonyamabhisarpanto ninadantaśca visvaram|rākṣasendrāstranirbhinnā nipeturvānararṣabhāḥ || 6.73.55 ||
udīkṣamāṇā gaganaṃ kecinnetreṣu tāḍitāḥ|śarairviviśuranyonyaṃ petuśca jagatītale || 6.73.56 ||
hanumantaṃ ca sugrīvamaṅgadaṃ gandhamādanam|jāmbavantaṃ suṣeṇaṃ ca vegadarśinameva ca || 6.73.57 ||
maindaṃ ca dvividaṃ nīlaṃ gavākṣaṃ gajagomukhau|kesariṃ harilomānaṃ vidyudṛṃṣṭraṃ ca vānaram || 6.73.58 ||
sūryānanaṃ jyotimukhaṃ tathā dadhimukhaṃ harim|pāvakākṣaṃ nalaṃ caiva kumudaṃ caiva vānaram || 6.73.59 ||
prāsaiḥ śūlaiḥ śitairbāṇairindrajinmantrasaṃhitaiḥ|vivyādha hariśārdūlān sarvāṃstān rākṣasottamaḥ || 6.73.60 ||
sa vai gadābhirhariyūthamukhyān nirbhidya bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥ|vavarṣa rāmaṃ śaravṛṣṭijālaiḥ salakṣmaṇaṃ bhāskararaśmikalpaiḥ || 6.73.61 ||
sa bāṇavarṣairabhivarṣyamāṇo dhārānipātāniva tānacintya|samīkṣamāṇaḥ paramādbhutaśrī rāmastadā lakṣmaṇamityuvāca || 6.73.62 ||
asau punarlakṣmaṇa rākṣasendro brahmāstramāśritya surendraśatruḥ|nipātayitvā harisainyamugramasmān śarairardayati prasaktaḥ || 6.73.63 ||
svayambhuvā dattavaro mahātmā khamāsthito 'ntarhitabhīmakāyaḥ|kathaṃ nu śakyo yudhi naṣṭadeho nihantumadyendrajidudyatāstraḥ || 6.73.64 ||
manye svayambhūrbhagavānacintyo yasyaitadastraṃ prabhavaśca yo 'sya|bāṇāvapātāṃstvamihādya dhīman mayā sahāvyagramanāḥ sahasva || 6.73.65 ||
pracchādayatyeṣa hi rākṣasendraḥ sarvā diśaḥ sāyakavṛṣṭijālaiḥ|etacca sarvaṃ patitāgryaśūraṃ na bhrājate vānararājasainyam || 6.73.66 ||
āvāṃ tu dṛṣṭvā patitau visañjñau nivṛttayuddhau gataroṣaharṣo|dhruvaṃ pravekṣyatyamarārivāsamasau samādāya raṇāgralakṣmīm || 6.73.67 ||
tatastu tāvindrajidastrajālairbabhūvatustatra tathā viśastau|sa cāpi tau tatra vidarśayitvā nanāda harṣādyudhi rākṣasendraḥ || 6.73.68 ||
sa tattadā vānarasainyamevaṃ rāmaṃ ca saṅkhye saha lakṣmaṇena|viṣādayitvā sahasā viveśa purīṃ daśagrīvabhujābhiguptām || 6.73.69 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe trisaptatitamaḥ sargaḥ || 73 ||
tayostadā sāditayo raṇāgre mumoha sainyaṃ haripuṅgavānām|sugrīvanīlāṅgadajāmbavanto na cāpi kiñcit pratipedire te || 6.74.1 ||
tato viṣaṇṇaṃ samavekṣya sainyaṃ vibhīṣaṇo buddhimatāṃ variṣṭhaḥ|uvāca śākhāmṛgarājavīrānāśvāsayannapratimairvacobhiḥ || 6.74.2 ||
mā bhaiṣṭa nāstyatra viṣādakālo yadāryaputrau hyavaśau viṣaṇṇau|svayambhuvo vākyamathodvahantau yat sāditāvindrajidastrajālaiḥ || 6.74.3 ||
tasmai tu dattaṃ paramāstrametat svayambhuvā brāhmamamoghavegam|tanmānayantau yudhi rājaputrau nipātitau ko 'tra viṣādakālaḥ || 6.74.4 ||
brāhmamastraṃ tato dhīmān mānayitvā tu mārutiḥ|vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hanumāṃstamathābravīt || 6.74.5 ||
etasminnihate sainye vānarāṇāṃ tarasvinām|yo yo dhārayate prāṇāṃstantamāśvāsayāvahai || 6.74.6 ||
tāvubhau yugapadvīrau hanumadrākṣasottamau|ulkāhastau tadā rātrau raṇaśīrṣe viceratuḥ || 6.74.7 ||
bhinnalāṅgūlahastorupādāṅguliśirodharaiḥ|sravadbhiḥ kṣatajaṃ gātraiḥ prasravadbhistatastataḥ || 6.74.8 ||
patitaiḥ parvatākārairvānarairabhisaṅkulām|śastraiśca patitairdīptairdadṛśāte vasundharām || 6.74.9 ||
sugrīvamaṅgadaṃ nīlaṃ śarabhaṃ gandhamādanam|gavākṣaṃ ca suṣeṇaṃ ca vegadarśinamāhukam || 6.74.10 ||
maindaṃ nalaṃ jyotimukhaṃ dvividaṃ panasaṃ tathā|etāṃścānyāṃstato vīrau dadṛśāte hatān raṇe || 6.74.11 ||
saptaṣaṣṭirhatāḥ koṭyo vānarāṇāṃ tarasvinām|ahnaḥ pañcamaśeṣeṇaḥ vallabhena svayambhuvaḥ || 6.74.12 ||
sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ dṛṣṭvā bāṇārditaṃ balam|mārgate jāmbavantaṃ sa hanumān savibhīṣaṇaḥ || 6.74.13 ||
svabhāvajarayā yuktaṃ vṛddhaṃ śaraśataiścitam|prajāpatisutaṃ vīraṃ śāmyantamiva pāvakam || 6.74.14 ||
dṛṣṭvā tamupasaṅgamya paulastyo vākyamabravīt|kaccidārya śaraistīkṣṇaiḥ prāṇā na dhvaṃsitāstava || 6.74.15 ||
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā jāmbavānṛkṣapuṅgavaḥ|kṛcchrādabhyudgiran vākyamidaṃ vacanamabravīt || 6.74.16 ||
nairṛtendra mahāvīrya svareṇa tvā 'bhilakṣaye|pīḍyamānaḥ śitairbāṇairna tvāṃ paśyāmi cakṣuṣā || 6.74.17 ||
añjanā suprajā yena mātariśvā ca nair'ta|hanumān vānaraśreṣṭhaḥ prāṇān dhārayate kvacit || 6.74.18 ||
śrutvā jāmbavato vākyamuvācedaṃ vibhīṣaṇaḥ|āryaputrāvatikramya kasmāt pṛcchasi mārutim || 6.74.19 ||
naiva rājani sugrīve nāṅgade nāpi rāghave|ārya sandarśitaḥ sneho yathā vāyusute paraḥ || 6.74.20 ||
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā jāmbavān vākyamabravīt|śṛṇu nairṛtaśārdūla yasmāt pṛcchāmi mārutim || 6.74.21 ||
tasmin jīvati vīre tu hatamapyahataṃ balam|hanumatyujjhitaprāṇe jīvanto 'pi vayaṃ hatāḥ || 6.74.22 ||
dharate mārutistāta mārutapratimo yadi|vaiśvānarasamo vīrye jīvitāśā tato bhavet || 6.74.23 ||
tato vṛddhamupāgamya niyamenābhyavādayat|gṛhya jāmbavataḥ pādau hanumān mārutātmajaḥ || 6.74.24 ||
śrutvā hanumato vākyaṃ tathāpi vyathitendriyaḥ|punarjātamivātmānaṃ manyate smarkṣapuṅgavaḥ || 6.74.25 ||
tato 'bravīnmahātejā hanumantaṃ sa jāmbavān || 6.74.26 ||
āgaccha hariśārdūla vānarāṃstrātumarhasi|nānyo vikramaparyāptastvameṣāṃ paramaḥ sakhā || 6.74.27 ||
tvatparākramakālo 'yaṃ nānyaṃ paśyāmi kañcana|ṛkṣavānaravīrāṇāmanīkāni praharṣaya|viśalyau kuru cāpyetau sāditau rāmalakṣmaṇau || 6.74.28 ||
gatvā paramamadhvānamuparyupari sāgaram|himavantaṃ nagaśreṣṭhaṃ hanuman gantumarhasi || 6.74.29 ||
tataḥ kāñcanamatyuccamṛṣabhaṃ parvatottamam|kailāsaśikharaṃ cāpi drakṣyasyariniṣūdana || 6.74.30 ||
tayoḥ śikharayormadhye pradīptamatulaprabham|sarvauṣadhiyutaṃ vīra drakṣyasyoṣadhiparvatam || 6.74.31 ||
tasya vānaraśārdūla catasro mūrdhnisambhavāḥ|drakṣyasyoṣadhayo dīptā dīpayantyo diśo daśa || 6.74.32 ||
mṛtasañjīvanīṃ caiva viśalyakaraṇīmapi|sāvarṇyakaraṇīṃ caiva sandhānakaraṇīṃ tathā || 6.74.33 ||
tāḥ sarvā hanuman gṛhya kṣipramāgantumarhasi|āśvāsaya harīn prāṇairyojya gandhavahātmaja || 6.74.34 ||
śrutvā jāmbavato vākyaṃ hanumān haripuṅgavaḥ|āpūryata baloddharṣaistoyavegairivārṇavaḥ || 6.74.35 ||
sa parvatataṭāgrasthaḥ pīḍayan parvatottamam|hanumān dṛśyate vīro dvitīya iva parvataḥ || 6.74.36 ||
haripādavinirbhagno niṣasāda sa parvataḥ|na śaśāka tadā ' 'tmānaṃ soḍhuṃ bhṛśanipīḍitaḥ || 6.74.37 ||
tasya peturnagā bhūmau harivegācca jajvaluḥ|śṛṅgāṇi ca vyaśīryanta pīḍitasya hanūmatā || 6.74.38 ||
tasmin sampīḍyamāne tu bhagnadrumāśilātale|na śekurvānarāḥ sthātuṃ ghūrṇamāne nagottame || 6.74.39 ||
sā ghūrṇitamahādvārā prabhagnagṛhagopurā|laṅkā trāsākulā rātrau pravṛttevābhavattadā || 6.74.40 ||
pṛthivīdharasaṅkāśo vipīḍya dharaṇīdharam|pṛthivīṃ kṣobhayāmāsa sārṇavāṃ mārutatmajaḥ || 6.74.41 ||
āruroha tadā tasmāddharirmalayaparvatam|merumandarasaṅkāśaṃ nānāprasravaṇākulam || 6.74.42 ||
nānādrumalatākīrṇaṃ vikāsikamalotpalam|sevitaṃ devagandharvaiḥ ṣaṣṭiyojanamucchritam || 6.74.43 ||
vidyādharairmunigaṇairapsarobhirniṣevitam|nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ bahukandaraśobhitam || 6.74.44 ||
sarvānākulayaṃstatra yakṣagandharvakinnarān|hanumān meghasaṅkāśo vavṛdhe mārutātmajaḥ || 6.74.45 ||
padbhyāṃ tu śailamāpīḍya vaḍavāmukhavanmukham|vivṛtyograṃ nanādoccaistrāsayanniva rākṣasān || 6.74.46 ||
tasya nānadyamānasya śrutvā ninadamadbhutam|laṅkāsthā rākṣasāḥ sarve na śekuḥ spandituṃ bhayāt || 6.74.47 ||
namaskṛtvā 'tha rāmāya mārutirbhīmavikramaḥ|rāghavārthe paraṃ karma samīhataparantapaḥ || 6.74.48 ||
sa pucchamudyamya bhujaṅgakalpaṃ vinamya pṛṣṭhaṃ śravaṇe nikuñjya|vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābhamāpupluve vyomani caṇḍavegaḥ || 6.74.49 ||
sa vṛkṣaṣaṇḍāṃstarasā jahāra śailān śilāḥ prākṛtavānarāṃśca|bāhūruvegoddhatasampraṇunnāste kṣīṇavegāḥ salile nipetuḥ || 6.74.50 ||
sa
tau prasāryoragabhogakalpau bhūjau bhujaṅgārinikāśavīryaḥ|jagāma meruṃ nagarājamagryaṃ diśaḥ prakarṣanniva vāyusūnuḥ || 6.74.51 ||
sa sāgaraṃ ghūrṇitavīcimālaṃ tadā bhṛśaṃ bhrāmitasarvasattvam|samīkṣamāṇaḥ sahasā jagāma cakraṃ yathā viṣṇukarāgramuktam || 6.74.52 ||
sa parvatān vṛkṣagaṇān sarāṃsi nadīstaṭākāni purottamāni|sphītān janāntānapi sampravīkṣya jagāma vegāt pitṛtulyavegaḥ || 6.74.53 ||
ādityapathamāśritya jagāma sa gataklamaḥ|hanumāṃstvarito vīraḥ pitṛtulyaparākramaḥ || 6.74.54 ||
javena mahatā yukto mārutirmāruto yathā|jagāma hariśārdūlo diśaḥ śabdena pūrayan || 6.74.55 ||
smaran jāmbavato vākyaṃ mārutirvātaraṃhasā|dadarśa sahasā cāpi himavantaṃ mahākapiḥ || 6.74.56 ||
nānāprasravaṇopetaṃ bahukandaranirjharam|śvetābhracayasaṅkāśaiḥ śikharaiścārudarśanaiḥ|śobhitaṃ vividhairvṛkṣairagamat parvatottamam || 6.74.57 ||
sa taṃ samāsādya mahānagendramatipravṛddhottamaghoraśṛṅgam|dadarśa puṇyāni mahāśramāṇi surarṣisaṅghottamasevitāni || 6.74.58 ||
sa brahmakośaṃ rajatālayaṃ ca śakrālayaṃ rudraśarapramokṣam|hayānanaṃ brahmaśiraśca dīptaṃ dadarśa vaivasvatakiṅkarāṃśca || 6.74.59 ||
vajrālayaṃ vaiśravaṇālayaṃ ca sūryaprabhaṃ sūryanibandhanaṃ ca|brahmāsanaṃ śaṅkarakārmukaṃ ca dadarśa nābhiṃ ca vasundharāyāḥ || 6.74.60 ||
kailāsamagryaṃ himavacchilāṃ ca tatharṣabhaṃ kāñcanaśailamagryam|sandīptasarvauṣadhisampradīptaṃ dadarśa sarvauṣadhiparvatendram || 6.74.61 ||
sa taṃ samīkṣyānalaraśmidīptaṃ visiṣmiye vāsavadūtasūnuḥ|āvṛtya taṃ cauṣadhiparvatendraṃ tatrauṣadhīnāṃ vicayañcakāra || 6.74.62 ||
sa yojanasahasrāṇi samatītya mahākapiḥ|divyauṣadhidharaṃ śailaṃ vyacaranmārutātmajaḥ || 6.74.63 ||
mahauṣadhyastataḥ sarvāstasmin parvatasattame|vijñāyārthinamāyāntaṃ tato jagmuradarśanam || 6.74.64 ||
sa tā mahātmā hanumānapaśyan cukopa kopācca bhṛśaṃ nanāda|amṛṣyamāṇo 'gninikāśacakṣurmahīdharendraṃ tamuvāca vākyam || 6.74.65 ||
kimetadevaṃ suviniścitaṃ te yadrāghave nāsi kṛtānukampaḥ|paśyādya madbāhubalābhibhūto vikīrṇamātmānamatho nagendra || 6.74.66 ||
sa tasya śṛṅgaṃ sanagaṃ sanāgaṃ sakāñcanaṃ dhātusahasrajuṣṭam|vikīrṇakūṭajvalitāgrasānuṃ pragṛhya vegāt sahasonmamātha || 6.74.67 ||
sa taṃ samutpāṭya khamutpapāta vitrāsya lokān sasurāsurendrān|saṃstūyamānaḥ khacarairanekairjagāma vaigād garuḍogravegaḥ || 6.74.68 ||
sa bhāskarādhvānamanuprapannastaṃ bhāskarābhaṃ śikharaṃ pragṛhya|babhau tadā bhāskarasannikāśo raveḥ samīpe pratibhāskarābhaḥ || 6.74.69 ||
sa tena śailena bhṛśaṃ rarāja śailopamo gandhavahātmajastu|sahasradhāreṇa sapāvakena cakreṇa khe viṣṇurivārpitena || 6.74.70 ||
taṃ vānarāḥ prekṣya vineduruccaiḥ sa tānapi prekṣya mudā nanāda|teṣāṃ samudghuṣṭaravaṃ niśamya laṅkālayā bhīmataraṃ vineduḥ || 6.74.71 ||
tato mahātmā nipapāta tasmin śailottame vānarasainyamadhye|haryuttamebhyaḥ śirasā 'bhivādya vibhīṣaṇaṃ tatra sa sasvaje ca || 6.74.72 ||
tāvapyubhau mānuṣarājaputrau taṃ gandhamāghrāya mahauṣadhīnām|babhūvatustatra tadā viśalyāvuttasthuranye ca haripravīrāḥ || 6.74.73 ||
sarve viśalyā virujaḥ kṣaṇena haripravīrā nihatāśca ye syuḥ|gandhena tāsāṃ pravarauṣadhīnāṃ suptā niśānteṣviva samprabuddhāḥ || 6.74.74 ||
yadāprabhṛti laṅkāyāṃ yuddhyante kapirākṣasāḥ|tadāprabhṛti mānārthamājñayā rāvaṇasya ca || 6.74.75 ||
ye hanyante raṇe tatra rākṣasāḥ kapikuñjaraiḥ|hatā hatāstu kṣipyante sarva eva tu sāgare || 6.74.76 ||
tato harirgandhavahātmajastu tamoṣadhīśailamudagravīryaḥ|nināya vegāddhimavantameva punaśca rāmeṇa samājagāma || 6.74.77 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe catussaptatitamaḥ sargaḥ || 74 ||
tato 'bravīnmahātejāḥ sugrīvo vānarādhipaḥ|arthyaṃ vijñāpayaṃścāpi hanumantamidaṃ vacaḥ || 6.75.1 ||
yato hataḥ kumbhakarṇaḥ kumārāśca niṣūditāḥ|nedānīmupanirhāraṃ rāvaṇo dātumarhati || 6.75.2 ||
ye ye mahābalāḥ santi laghavaśca plavaṅgamāḥ|laṅkāmabhyutpatantvāśu gṛhyolkāḥ plavagarṣabhāḥ || 6.75.3 ||
tato 'staṃ gata āditye raudre tasminniśāmukhe|laṅkāmabhimukhāḥ solkā jagmuste plavagarṣabhāḥ || 6.75.4 ||
ulkāhastairharigaṇaiḥ sarvataḥ samabhidrutāḥ|ārakṣasthā virūpākṣāḥ sahasā vipradudruvuḥ || 6.75.5 ||
gopurāṭṭapratolīṣu caryāsu vividhāsu ca|prāsādeṣu ca saṃhṛṣṭāḥ sasṛjuste hutāśanam|teṣāṃ gṛhasasrāṇi dadāha hutabhuk tadā || 6.75.6 ||
prāsādāḥ parvatākārāḥ patanti dharaṇītale|agarurdahyate tatra vara ca haricandanam || 6.75.7 ||
mauktikā maṇayaḥ snigdhā vajraṃ cāpi pravālakam|kṣaumaṃ ca dahyate tatra kauśeyaṃ cāpi śobhanam || 6.75.8 ||
āvikaṃ vividhaṃ caurṇaṃ kāñcanaṃ bhāṇḍamāyudham|nānāvikṛtasaṃsthānaṃ vājibhāṇḍaparicchadau || 6.75.9 ||
gajagraiveyakakṣyāśca rathabhāṇḍāśca saṃskṛtāḥ|tanutrāṇi ca yodhānāṃ hastyaśvānāṃ ca varma ca || 6.75.10 ||
khaḍgā dhanūṃṣi jyābāṇāstomarāṅkuśaśaktayaḥ|romajaṃ vālajaṃ carma vyāghrajaṃ cāṇḍajaṃ bahu || 6.75.11 ||
muktāmaṇivicitrāṃśca prāsādāṃśca samantataḥ|vividhānastrasaṃyogānagnirdahati tatra vai || 6.75.12 ||
nānāvidhān gṛhacchandān dadāha hutabhūk tadā|āvāsān rākṣasānāṃ ca sarveṣāṃ gṛhagardhinām || 6.75.13 ||
hemacitratanutrāṇāṃ sragdāmāmbaradhāriṇām|śīdhupānacalākṣāṇāṃ madavihvalagāminām || 6.75.14 ||
kāntālambitavastrāṇāṃ śatrusañjātamanyunām|gadāśūlāsihastānāṃ khādatāṃ pibatāmapi || 6.75.15 ||
śayaneṣu mahārheṣu prasuptānāṃ priyaiḥ saha|trastānāṃ gacchatāṃ tūrṇaṃ putrānādāya sarvataḥ || 6.75.16 ||
teṣāṃ śatasahasrāṇi tadā laṅkānivāsinām|adahat pāvakastatra jajvāla ca punaḥpunaḥ || 6.75.17 ||
sāravanti mahārhāṇi gambhīraguṇavanti ca|hemacandrārdhacandrāṇi candraśālonnatāni ca || 6.75.18 ||
ratnacitragavākṣāṇi sādhiṣṭhānāni sarvaśaḥ|maṇividrumacitrāṇi spṛśantīva divākaram || 6.75.19 ||
krauñcabarhiṇavīṇānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca nisvanaiḥ|nāditānyacalā bhāni veśmānyagnirdadāha saḥ || 6.75.20 ||
jvalanena parītāni toraṇāni cakāśire|vidyudbhiriva naddhāni meghajālāni dharmage || 6.75.21 ||
jvalanena parītāni nipeturbhavanānyatha|vajrivajrahatānīva śikharāṇi mahāgireḥ || 6.75.22 ||
vimāneṣu prasuptāśca dahyamānā varāṅganāḥ|tyaktābharaṇasarvāṅgā hā hetyuccairvicukruśuḥ || 6.75.23 ||
tāni nirdahyamānāni dūrataḥ pracakāśire|himavacchikharāṇīva dīptauṣadhivanāni ca || 6.75.24 ||
harmyāgrairdahyamānaiśca jvālāprajvalitairapi|rātrau sā dṛśyate laṅkā puṣpitairiva kiṃśukaiḥ || 6.75.25 ||
hastyadhyakṣairgajairmuktairmuktaiśca turagairapi|babhūva laṅkā lokānte bhrāntagrāha ivārṇavaḥ || 6.75.26 ||
aśvaṃ muktaṃ gajo dṛṣṭvā kvacidbhīto 'pasarpati|bhīto bhītaṃ gajaṃ dṛṣṭvā kvacidaśvo nivartate || 6.75.27 ||
laṅkāyāṃ dahyamānāyāṃ śuśubhe sa mahārṇavaḥ|chāyāsaṃsaktasalilo lohitoda ivārṇavaḥ || 6.75.28 ||
sā babhūva muhūrtena haribhirdīpitā purī|lokasyāsya kṣaye ghore pradīpteva vasundharā || 6.75.29 ||
nārījanasya dhūmena vyāptasyoccairvineduṣaḥ|svano jvalanataptasya śuśruve daśayojanam || 6.75.30 ||
pradagdhakāyānaparān rākṣasānnirgatān bahiḥ|sahasā 'bhyutpatanti sma harayo 'tha yuyutsavaḥ || 6.75.31 ||
udghuṣṭaṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ|diśo daśa samudraṃ ca pṛthivīṃ cānvanādayat || 6.75.32 ||
viśalyau tu mahātmānau tāvubhau rāmalakṣmaṇau|asambhrāntau jagṛhatustadobhe dhanuṣī vare || 6.75.33 ||
tato viṣphārayānasya rāmasya dhanuruttamam|babhūva tumulaḥ śabdo rākṣasānāṃ bhayāvahaḥ || 6.75.34 ||
aśobhata tadā rāmo dhanurviṣphārayan mahat|bhagavāniva saṅkruddho bhavo vedamayaṃ dhanuḥ || 6.75.35 ||
udghuṣṭaṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca nisvanam|jyāśabdastāvubhau śabdāvati rāmasya śuśruve || 6.75.36 ||
vānarodghuṣṭaghoṣaśca rākṣasānāṃ ca nisvanaḥ|jyāśabdaścāpi rāmasya trayaṃ vyāpa diśo daśa || 6.75.37 ||
tasya kārmukamuktaiśca śaraistatpuragopuram|kailāsaśṛṅgapratimaṃ vikīrṇamapatadbhuvi || 6.75.38 ||
tato rāmaśarān dṛṣṭvā vimāneṣu gṛheṣu ca|sannāho rākṣasendrāṇāṃ tumulaḥ samapadyata || 6.75.39 ||
teṣāṃ sannahyamānānāṃ siṃhanādaṃ ca kurvatām|śarvarī rākṣasendrāṇāṃ raudrīva samapadyata || 6.75.40 ||
ādiṣṭā vānarendrāstu sugrīveṇa mahātmanā|āsannadvāramāsādya yudhyadhvaṃ plavagarṣabhāḥ || 6.75.41 ||
yaśca vo vitathaṃ kuryāttatra tatra hyupasthitaḥ|sa hantavyo hi samplutya rājaśāsanadūṣakaḥ || 6.75.42 ||
teṣu vānaramukhyeṣu dīptolkojjvalapāṇiṣu|sthiteṣu dvāramāsādya rāvaṇaṃ manyurāviśat || 6.75.43 ||
tasya jṛmbhitavikṣepādvyāmiśrā vai diśo daśa|rūpavāniva rudrasya manyurgātreṣvadṛśyata || 6.75.44 ||
sa nikumbhaṃ ca kumbhaṃ ca kumbhakarṇātmajāvubhau|preṣayāmāsa saṅkruddho rākṣasairbahubhiḥ saha || 6.75.45 ||
yūpākṣaḥ śoṇitākṣaśca prajaṅghaḥ kampanastathā|niryayuḥ kaumbhakarṇibhyāṃ saha rāvaṇaśāsanāt || 6.75.46 ||
śaśāsa caiva tān sarvān rākṣasān sumahābalān|nādayan gacchatātraiva jayadhvaṃ śīghrameva ca || 6.75.47 ||
tatastu coditāstena rākṣasā jvalitāyudhāḥ|laṅkāyā niryayurvīrāḥ praṇadantaḥ punaḥpunaḥ || 6.75.48 ||
rakṣasāṃ bhūṣaṇasthābhirbhābhiḥ svābhiśca sarvaśaḥ|cakruste saprabhaṃ vyoma harayaścāgnibhiḥ saha || 6.75.49 ||
tatra tārādhipasyābhā tārāṇāṃ ca tathaiva ca|tayorābharaṇasthā ca balayordyāmabhāsayan || 6.75.50 ||
candrābhā bhūṣaṇābhā ca gṛhāṇāṃ jvalatāṃ ca bhā|harirākṣasasainyāni bhrājayāmāsa sarvataḥ || 6.75.51 ||
tatra cordhvaṃ pradīptānāṃ gṛhāṇāṃ sāgaraḥ punaḥ|bhābhiḥ saṃsaktapātālaścalormiḥ śuśube 'dhikam || 6.75.52 ||
patākādhvajasaṃsaktamuttamāsiparaśvadham|bhīmāśvarathamātaṅgaṃ nānāpattisamākulam || 6.75.53 ||
dīptaśūlagadākhaḍgaprāsatomarakārmukam|tadrākṣasabalaṃ ghoraṃ bhīmavikramapauruṣam || 6.75.54 ||
dadṛśo jvalitaprāsaṃ kiṅkiṇīśatanāditam|hemajālācitabhujaṃ vyāmiśritaparaśvadham || 6.75.55 ||
vyāghūrṇitamahāśastraṃ bāṇasaṃsaktakārmukam|gandhamālyamadhūtsekasammoditamahānilam || 6.75.56 ||
ghoraṃ śūrajanākīrṇaṃ mahāmbudharanisvanam || 6.75.57 ||
taddṛṣṭvā balamāyāntaṃ rākṣasānāṃ sudāruṇam|sañcacāla plavaṅgānāṃ balamuccairnanāda ca || 6.75.58 ||
javenāplutya ca punastadbalaṃ rakṣasāṃ mahat|abhyayāt pratyaribalaṃ pataṅgā iva pāvakam || 6.75.59 ||
teṣāṃ bhujaparāmarśavyāmṛṣṭaparighāśani|rākṣasānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ bhūyastaramaśobhata || 6.75.60 ||
tatronmattā ivotpeturharayo 'tha yuyutsavaḥ|taruśailairabhighnanto muṣṭibhiśca niśācarān || 6.75.61 ||
tathaivāpatatāṃ teṣāṃ kapīnāmasibhiḥ śitaiḥ|śirāṃsi sahasā jahnū rākṣasā bhīmadarśanāḥ || 6.75.62 ||
daśanairhṛtakarṇāśca muṣṭiniṣkīrṇamastakāḥ|śilāprahārabhagnāṅgā vicerustatra rākṣasāḥ || 6.75.63 ||
tathaivāpyapare teṣāṃ kapīnāmabhilakṣitāḥ|pravīrānabhito jaghnū rākṣasānāṃ tarasvinām || 6.75.64 ||
tathaivāpyapare teṣāṃ kapīnāmasibhiḥ śitaiḥ|harivīrānnijaghnuśca ghorarūpā niśācarāḥ || 6.75.65 ||
ghnantamanyaṃ jaghānānyaḥ pātayantamapātayat|garhamāṇaṃ jagarhe 'nyo daśantamaparo 'daśat || 6.75.66 ||
dehītyanyo dadātyanyo dadāmītyaparaḥ punaḥ|kiṃ kleśayasi tiṣṭheti tatrānyonyaṃ babhāṣire || 6.75.67 ||
vipralambitavastraṃ ca vimuktakavacāyudham|samudyatamahāprāsaṃ yaṣṭiśūlāsisaṅkulam|prāvartata mahāraudraṃ yuddhaṃ vānararakṣasām || 6.75.68 ||
vānarān daśa sapteti rākṣasā jaghnurāhave|rākṣasān daśa sapteti vānarāścābhyapātayan || 6.75.69 ||
visrastakeśavasanaṃ vidhvastakavacadhvajam|balaṃ rākṣasamālambya vānarāḥ paryavārayan || 6.75.70 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe pañcasaptatitamaḥ sargaḥ || 75 ||
pravṛtte saṅkule tasmin ghore vīrajanakṣaye|aṅgadaḥ kampanaṃ vīramāsasāda raṇotsukaḥ || 6.76.1 ||
āhūya so 'ṅgadaṃ kopāt tāḍayāmāsa vegitaḥ|gadayā kampanaḥ pūrvaṃ sa cacāla bhṛśāhataḥ || 6.76.2 ||
sa sañjñāṃ prāpya tejasvī cikṣepa śikharaṃ gireḥ|arditaśca prahāreṇa kampanaḥ patito bhuvi || 6.76.3 ||
tatastu kampanaṃ dṛṣṭvā śoṇitākṣo hataṃ raṇe|rathenābhyapatat kṣipraṃ tatrāṅgadamabhītavat || 6.76.4 ||
so 'ṅgadaṃ niśitairbāṇaistadā vivyādha vegitaḥ|śarīradāraṇaistīkṣṇaiḥ kālāgnisamavigrahaiḥ || 6.76.5 ||
kṣurakṣuraprairnārācairvatsadantaiḥ śilīmukhaiḥ|karṇiśalyavipāṭhaiśca bahubhirniśitaiḥ śaraiḥ || 6.76.6 ||
aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputraḥ pratāpavān|dhanuragryaṃ rathaṃ bāṇān mamarda tarasā balī || 6.76.7 ||
śoṇitākṣastataḥ kṣipramasicarma samādade|utpapāta divaṃ kruddho vegavānavicārayan || 6.76.8 ||
taṃ kṣiprataramāplutya parāmṛśyāṅgado balī|kareṇa tasya taṃ khaḍgaṃ samācchidya nanāda ca || 6.76.9 ||
tasyāṃsaphalake khaḍgaṃ nijaghāna tato 'ṅgadaḥ|yajñopavītavaccainaṃ ciccheda kapikuñjaraḥ || 6.76.10 ||
taṃ pragṛhya mahākhaḍgaṃ vinadya ca punaḥpunaḥ|vāliputro 'bhidudrāva raṇaśīrṣe parānarīn || 6.76.11 ||
āyasīṃ tu gadāṃ vīraḥ pragṛhya kanakāṅgadaḥ|śoṇitākṣaḥ samāvidhya tamevānupapāta ha || 6.76.12 ||
prajaṅghasahito vīro yūpākṣastu tato balī|rathenābhiyayau kruddho vāliputraṃ mahābalam || 6.76.13 ||
tayormadhye kapiśreṣṭhaḥ śoṇitākṣaprajaṅghayoḥ|viśākhayormadhyagataḥ pūrṇacandra ivābhavat || 6.76.14 ||
aṅgadaṃ parirakṣāntau maindo dvivida eva ca|tasya tasthāturabhyāśe parasparadidṛkṣayā || 6.76.15 ||
abhipeturmahākāyāḥ pratiyattā mahābalāḥ|rākṣasā vānarān roṣādasicarmagadādharāḥ || 6.76.16 ||
trayāṇāṃ vānarendrāṇāṃ tribhī rākṣasapuṅgavaiḥ|saṃsaktānāṃ mahadyuddhamabhavadromaharṣaṇam || 6.76.17 ||
te tu vṛkṣān samādāya sampracikṣipurāhave|khaḍgena praticiccheda tān prajaṅgho mahābalaḥ || 6.76.18 ||
rathānaśvān drumaiḥ śailaiste pracikṣipurāhave|śaraudhaiḥ praticiccheda tān yūpākṣo niśācaraḥ || 6.76.19 ||
sṛṣṭān dvividamaindābhyāṃ drumānutpāṭya vīryavān|babhañja gadayā madhye śoṇitākṣaḥ pratāpavān || 6.76.20 ||
udyamya vipulaṃ khaḍgaṃ paramarmanikṛntanam|prajaṅgho vāliputrāya abhidudrāva vegitaḥ || 6.76.21 ||
tamabhyāśagataṃ dṛṣṭvā vānarendro mahābalaḥ|ājaghānāśvakarṇena drumeṇātibalastadā || 6.76.22 ||
bāhuṃ cāsya sanistriṃśamājaghāna sa muṣṭinā|vāliputrasya ghātena sa papāta kṣitāvasiḥ || 6.76.23 ||
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau khaḍgamutpalasannibham|muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa vajrakalpaṃ mahābalaḥ || 6.76.24 ||
lalāṭe sa mahāvīryamaṅgadaṃ vānararṣabham|ājaghāna mahātejāḥ sa muhūrtaṃ cacāla ha || 6.76.25 ||
sa sañjñāṃ prāpya tejasvī vāliputraḥ pratāpavān|prajaṅghasya śiraḥ kāyāt khaḍgenāpātayat kṣitau || 6.76.26 ||
sa yūpākṣo 'śrupūrṇākṣaḥ pitṛvye nihate raṇe|avaruhya rathāt kṣipraṃ kṣīṇeṣuḥ khaḍgamādade || 6.76.27 ||
tamāpatantaṃ samprekṣya yūpākṣaṃ dvividastvaran|ājaghānorasi kruddho jāgrāha ca balādbalī || 6.76.28 ||
gṛhītaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā śoṇitākṣo mahābalaḥ|ājaghāna gadāgreṇa vakṣasi dvividaṃ tataḥ || 6.76.29 ||
sa gadābhihatastena cacāla ca mahābalaḥ|udyatāṃ ca punastasya jahāra dvivido gadām || 6.76.30 ||
etasminnantare vīro maindo vānarayūthapaḥ|yūpākṣaṃ tāḍayāmāsa talenorasi vīryavān || 6.76.31 ||
tau śoṇitākṣayūpākṣau plavaṅgābhyāṃ tarasvinau|cakrutuḥ samare tīvramākarṣotpāṭanaṃ bhṛśam || 6.76.32 ||
dvividaḥ śoṇitākṣaṃ tu vidadāra nakhairmukhe|niṣpipeṣa ca vagena kṣitāvāvidhya vīryavān || 6.76.33 ||
yūpākṣamapi saṅkruddho maindo vānarayūthapaḥ|pīḍayāmāsa bāhubhyāṃ sa papāta hataḥ kṣitau || 6.76.34 ||
hatapravīrā vyathitā rākṣasendracamūstadā|jagāmābhimukhī sā tu kumbhakarṇasuto yataḥ || 6.76.35 ||
āpatantīṃ ca vegena kumbhastāṃ sāntvayaccamūm || 6.76.36 ||
athotkṛṣṭaṃ mahāvīryairlabdhalakṣaiḥ plavaṅgamaiḥ|nipātitamahāvīrāṃ dṛṣṭvā rakṣaścamūṃ tataḥ|kumbhaḥ pracakre tejasvī raṇe karma suduṣkaram || 6.76.37 ||
sa dhanurdhanvināṃ śreṣṭhaḥ pragṛhya susamāhitaḥ|mumocāśīviṣaprakhyān śarān dehavidāraṇān || 6.76.38 ||
tasya tacchuśubhe bhūyaḥ saśaraṃ dhanuruttamam|vidyudairāvatārciṣmāddvitīyendradhanuryathā || 6.76.39 ||
ākarṇākṛṣṭamuktena jaghāna dvividaṃ tadā|tena hāṭakapuṅkhena patriṇā patravāsasā || 6.76.40 ||
sahasā 'bhihatastena vipramuktapadaḥ sphuran|nipapātādrikūṭābho vihvalaḥ plavagottamaḥ || 6.76.41 ||
maindastu bhrātaraṃ dṛṣṭvā bhagnaṃ tatra mahāhave|abhidudrāva vegena pragṛhya mahatīṃ śilām || 6.76.42 ||
tāṃ śilāṃ tu pracikṣepa rākṣasāya mahābalaḥ|bibheda tāṃ śilāṃ kumbhaḥ prasannaiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ || 6.76.43 ||
sandhāya cānyaṃ sumukhaṃ śaramāsīviṣopamam|ājaghāna mahātejā vakṣasi dvividāgrajam || 6.76.44 ||
sa tu tena prahāreṇa maindo vānarayūthapaḥ|marmaṇyabhihatastena papāta bhuvi mūrcchitaḥ || 6.76.45 ||
aṅgado mātulau dṛṣṭvā patitau tu mahābalau|abhidudrāva vegena kumbhamadyutakārmukam || 6.76.46 ||
tamāpatantaṃ vivyādha kumbhaḥ pañcabhirāyasaiḥ|tribhiścānyaiḥ śitairbāṇairmātaṅgamiva tomaraiḥ || 6.76.47 ||
so 'ṅgadaṃ vividhairbāṇaiḥ kumbho vivyādha vīryavān|akuṇṭhadhārairniśitaistīkṣṇaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ || 6.76.48 ||
aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputro na kampate|śilāpādapavarṣāṇi tasya mūrdhni vavarṣa ha || 6.76.49 ||
sa praciccheda tān sarvān bibheda ca punaḥ śilāḥ|kumbhakarṇātmajaḥ śrīmān vāliputrasamīritān || 6.76.50 ||
āpatantaṃ ca samprekṣya kumbho vānarayūthapam|bhruvorvivyādha bāṇābhyāmulkābhyāmiva kuñjaram|tasya susrāva rudhiraṃ pihite cāsya locane || 6.76.51 ||
aṅgadaḥ pāṇinā netre pidhāya rudhirokṣite|sālamāsannamekena parijagrāha pāṇinā || 6.76.52 |||sampīḍya corasi skandhaṃ kareṇābhiniveśya ca|kiñcidabhyavanamyainamunmamātha yathā gajaḥ || 6.76.53 |||
tamindraketupratimaṃ vṛkṣaṃ mandarasannibham|samutsṛjantaṃ vegena paśyatāṃ sarvarakṣasām || 6.76.54 ||
sa bibheda śitairbāṇaiḥ saptabhiḥ kāyabhedanaiḥ || 6.76.55 ||
aṅgado vivyathe 'bhīkṣṇaṃ sasāda ca mumoha ca || 6.76.56 ||
aṅgadaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā sīdantamiva sāgare|durāsadaṃ hariśreṣṭhaṃ rāmāyanye nyavedayan || 6.76.57 ||
rāmastu vyathitaṃ śrutvā vāliputraṃ raṇājire|vyādideśa hariśreṣṭhān jāmbavatpramukhāṃstataḥ || 6.76.58 ||
te tu vānaraśārdūlāḥ śrutvā rāmasya śāsanam|abhipetuḥ susaṅkruddhāḥ kumbhamudyatakārmukam || 6.76.59 ||
tato drumaśilāhastāḥ kopasaṃraktalocanāḥ|rirakṣiṣanto 'bhyapatannaṅgadaṃ vānararṣabhāḥ || 6.76.60 ||
jāmbavāṃśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ|kumbhakarṇātmajaṃ vīraṃ kruddhāḥ samabhidudruvuḥ || 6.76.61 ||
samīkṣyāpatatastāṃstu vānarendrān mahābalān|āvavāra śaraugheṇa nageneva jalāśayam || 6.76.62 ||
tasya bāṇapathaṃ prāpya na śokurativartitum|vānarendrā mahātmāno velāmiva mahodadhiḥ || 6.76.63 ||
tāṃstu dṛṣṭvā harigaṇān śaravṛṣṭibirarditān|aṅgadaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhrātṛjaṃ plavageśvaraḥ || 6.76.64 ||
abidudrāva vegena sugrīvaḥ kumbhamāhave|śailasānucaraṃ nāgaṃ vegavāniva kesarī || 6.76.65 ||
utpāṭya ca mahāśailānaśvakarṇān dhavān bahūn|anyāṃśca vividhān vṛkṣāṃścikṣepa ca mahābalaḥ || 6.76.66 ||
tāṃ chādayantīmākāśaṃ vṛkṣavṛṣṭiṃ durāsadām|kumbhakarṇātmajaḥ śīghraṃ ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ || 6.76.67 ||
abhilakṣeṇa tīvreṇa kumbhena niśitaiḥ śaraiḥ|ācitāste drumā rejuryathā ghorāḥ śataghnayaḥ || 6.76.68 ||
drumavarṣaṃ tu tacchinnaṃ dṛṣṭvā kumbhena vīryavān|vānarādhipatiḥ śrīmān mahāsattvo na vivyathe || 6.76.69 ||
nirbhidyamānaḥ sahasā sahamānaśca tān śarān|kumbhasya dhanurākṣipya babhañjendradhanuṣprabham || 6.76.70 ||
avaplutya tataḥ śīghraṃ kṛtvā karma suduṣkaram|abravīt kupitaḥ kumbhaṃ bhagnaśṛṅgamiva dvipam || 6.76.71 ||
nikumbhāgraja vīryaṃ te bāṇavegavadadbhutam|sannatiśca prabhāvaśca tava vā rāvaṇasya vā || 6.76.72 ||
prahlādabalivṛtraghnakubevaruṇopama|ekastvamanujāto 'si pitaraṃ balavṛttataḥ || 6.76.73 ||
tvāmevaikaṃ mahābāhuṃ cāpahasta marindamam|tridaśā nātivartante jitendriyamivādhayaḥ || 6.76.74 ||
vikramasva mahābuddhe karmāṇi mama paśyataḥ || 6.76.75 ||
varadānāt pitṛvyaste sahate devadānavān|kumbhakarṇastu vīryeṇa sahate ca surāsurān || 6.76.76 ||
dhanuṣīndrajitastulyaḥ pratāpe rāvaṇasya ca|tvamadya rakṣasāṃ loke śreṣṭho 'si balavīryataḥ || 6.76.77 ||
mahāvimardaṃ samare mayā saha tavādbhutam|adya bhūtāni paśyantu śakraśambarayoriva || 6.76.78 ||
kṛtamapratimaṃ karma darśitaṃ cāstrakauśalam|pātitā harivīrāśca tvayā vai bhīmavikramāḥ || 6.76.79 ||
upālambhabhayāccāpi nāsi vīra mayā hataḥ|kṛtakarmā pariśrānto viśrāntaḥ paśya me balam || 6.76.80 ||
tena sugrīvavākyena sāvamānena mānitaḥ|agnerājyāhutasyeva tejastasyābhyavardhata|tataḥ kumbhastu sugrīvaṃ bāhubhyāṃ jagṛhe tadā || 6.76.81 ||
gajāvivāhitamadau niśvasantau muhurmuhuḥ|anyonyagātragrathitau karṣantāvitaretaram|sadhūmāṃ mukhato jvālāṃ visṛjantau pariśramāt || 6.76.82 ||
tayoḥ pādābhighātācca nimagnā cābhavanmahī|vyāghūrṇitataraṅgaśca cukṣubhe varuṇālayaḥ || 6.76.83 ||
tataḥ kumbhaṃ samutkṣipya sugrīvo lavaṇāmbhasi|pātayāmāsa vegena darśayannudadhestalam || 6.76.84 ||
tataḥ kumbhanipātena jalarāśiḥ samutthitaḥ|vindhyamandarasaṅkāśo visasarpa samantataḥ || 6.76.85 ||
tataḥ kumbhaḥ samutpatya sugrīvamabhipatya ca|ājaghānorasi kruddho vajravegena muṣṭinā || 6.76.86 ||
tasya carma ca pusphoṭa bahu susrāva śoṇitam|sa ca muṣṭirmahāvegaḥ pratijaghne 'sthimaṇḍale || 6.76.87 ||
tadā vegena tatrāsīttejaḥ prajvalitaṃ muhuḥ|vajraniṣpeṣasañjātā jvālā merau yathā girau || 6.76.88 ||
sa tatrābhihatastena sugrīvo vānararṣabhaḥ|muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa vajrakalpaṃ mahābalaḥ || 6.76.89 ||
arcissahasravikacaṃ ravimaṇḍalasaprabham|sa muṣṭiṃ pātayāmāsa kumbhasyorasi vīryavān || 6.76.90 ||
sa tu tena prahāreṇa vihvalo bhṛśatāḍitaḥ|nipapāta tadā kumbho gatārciriva pāvakaḥ || 6.76.91 ||
muṣṭinā 'bhihatastena nipapātāśu rākṣasaḥ|lohitāṅga ivākāśāddīptaraśmiryadṛcchayā || 6.76.92 ||
kumbhasya patato rūpaṃ bhagnasyorasi muṣṭinā|babhau rudrābhipannasya yathā rūpaṃ gavāṃ pateḥ || 6.76.93 ||
tasmin hate bhīmaparākrameṇa plavaṅgamānāmṛṣabheṇa yuddhe|mahī saśailā savanā cacāla bhayaṃ ca rakṣāṃsyadhikaṃ viveśa || 6.76.94 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ṣaṭsaptatitamaḥ sargaḥ || 76 ||
nikumbho bhrātaraṃ dṛṣṭvā sugrīveṇa nipātitam|pradahanniva kopena vānarendramavaikṣata || 6.77.1 ||
tataḥ sragdāmasannaddhaṃ dattapañcāṅgulaṃ śubham|ādade parighaṃ vīro nagendraśikharopamam || 6.77.2 ||
hemapaṭṭaparikṣiptaṃ vajravidrumabhūṣitam|yamadaṇḍopamaṃ bhīmaṃ rakṣasāṃ bhayanāśanam || 6.77.3 ||
tamāvidhya mahātejāḥ śakradhvajasamaṃ tadā|vinanāda vivṛttāsyo nikumbho bhīma vikramaḥ || 6.77.4 ||
urogatena niṣkeṇa bhujasthairaṅgadairapi|kuṇḍalābhyāṃ ca citrābhyāṃ mālayā ca vicitrayā || 6.77.5 ||
nikumbho bhūṣaṇairbhāti tena sma parigheṇa ca|yathendradhanuṣā meghaḥ savidyut stanayitnumān || 6.77.6 ||
parighāgreṇa pusphoṭa vātagranthirmahātmanaḥ|prajajvāla saghoṣaśca vidhūma iva pāvakaḥ || 6.77.7 ||
nagaryā viṭapāvatyā gandharvabhavanottamaiḥ|saha caivāmarāvatyā sarvaiśca bhavanaiḥ saha || 6.77.8 ||
satāragrahanakṣatraṃ sacandraṃ samahāgraham|nikumbhaparighāghūrṇaṃ bhramatīva nabhassthalam || 6.77.9 ||
durāsadaśca sañjajñe parighābharaṇaprabhaḥ|kapīnāṃ sa nikumbhāgniryugāntāgnirivotthitaḥ || 6.77.10 ||
rākṣasā vānarāścāpi na śekuḥ spandituṃ bhayāt|hanumāṃstu vivṛtyorastasthau pramukhato balī || 6.77.11 ||
parighopamabāhustu parighaṃ bhāskaraprabham|balī balavatastasya pātayāmāsa vakṣasi || 6.77.12 ||
sthire tasyorasi vyūḍhe parighaḥ śatadhā kṛtaḥ|viśīryamāṇaḥ sahasā ulkāśatamivāmbare || 6.77.13 ||
sa tu tena prahāreṇa vicacāla mahākapiḥ|parigheṇa samādhūto yathābhūmicale 'calaḥ || 6.77.14 ||
sa tadā 'bhihatastena hanumān plavagottamaḥ|muṣṭiṃ saṃvartayāmāsa balenātimahābalaḥ || 6.77.15 ||
tamudyamya mahātejā nikumbhorasi vīryavān|abhicikṣepa vegena vegavān vāyuvikramaḥ || 6.77.16 ||
tataḥ pusphoṭa carmāsya prasusrāva ca śoṇitam|muṣṭinā tena sañjajñe jvālā vidyudivotthitā || 6.77.17 ||
sa tu tena prahāreṇa nikumbho vicacāla ha|svasthaścāpi nijagrāha hanumantaṃ mahābalam || 6.77.18 ||
vicukruśustadā saṅkhye bhīmaṃ laṅkānivāsinaḥ|nikumbhenodyataṃ dṛṣṭvā hanumantaṃ mahābalam || 6.77.19 ||
sa tadā hriyamāṇo 'pi kumbhakarṇātmajena ha|ājaghānānilasuto vajrakalpena muṣṭinā || 6.77.20 ||
ātmānaṃ mocayitvā 'tha kṣitāvabhyavapadyata|hanumānunmamāthāśu nikumbhaṃ mārutātmajaḥ || 6.77.21 ||
nikṣipya paramāyatto nikumbhaṃ niṣpipeṣa ha|utpatya cāsya vegena papātorasi vīryavān || 6.77.22 ||
parigṛhya ca bāhubhyāṃ parivṛtya śirodharām|utpāṭayāmāsa śiro bhairavaṃ nadato mahat || 6.77.23 ||
atha vinadati sādite nikumbhe pavanasutena raṇe babhūva yuddham|daśarathasutarākṣasendrasūnvorbhṛśataramāgataroṣayoḥ subhīmam || 6.77.24 ||
vyapete tu jīve nikumbhasya hṛṣṭā vineduḥ plavaṅgā diśaḥ sasvanuśca|cacāleva corvī paphāleva ca dyaurbhayaṃ rākṣasānāṃ balaṃ cāviveśa || 6.77.25 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe saptasaptatitamaḥ sargaḥ || 77 ||
nikumbhaṃ ca hataṃ śrutvā kumbhaṃ ca vinipātitam|rāvaṇaḥ paramāmarṣī prajajvālānalo yathā || 6.78.1 ||
nairṛtaḥ krodhaśokābhyāṃ dvābhyāṃ tu parimūrcchitaḥ|kharaputraṃ viśālākṣaṃ makarākṣamacodayat || 6.78.2 ||
gaccha putra mayā ' 'jñapto balenābhisamanvitaḥ|rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva jahi tāṃśca vanaukasaḥ || 6.78.3 ||
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā śūramānī kharātmajaḥ|bāḍhamityabravīddhṛṣṭo makārākṣo niśācaraḥ || 6.78.4 ||
so 'bivādya daśagrīvaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam|nirjagāma gṛhācchubhrādrāvaṇasyājñayā balī || 6.78.5 ||
samīpasthaṃ balādhyakṣaṃ kharaputro 'bravīdidam|rathaścānīyatāṃ śīghraṃ sainyaṃ cāhūyatāṃ tvarāt || 6.78.6 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā balādhyakṣo niśācaraḥ|syandanaṃ ca balaṃ caiva samīpaṃ pratyapādayat || 6.78.7 ||
pradakṣiṇaṃ rathaṃ kṛtvā āruroha niśācaraḥ|sūtaṃ sañcodayāmāsa śīghraṃ me rathamāvaha || 6.78.8 ||
atha tān rākṣasān sarvān makarākṣo 'bravīdidam|yūyaṃ sarve prayuddhyadhvaṃ purastānmama rākṣasāḥ || 6.78.9 ||
ahaṃ rākṣasarājena rāvaṇena mahātmanā|ājñaptaḥ samare hantuṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau || 6.78.10 ||
adya rāmaṃ vadhiṣyāmi lakṣmaṇaṃ ca niśācarāḥ|śākhāmṛgaṃ ca sugrīvaṃ vānarāṃśca śarottamaiḥ || 6.78.11 ||
adya śūlanipātaiśca vānarāṇāṃ mahācamūm|pradahiṣyāmi samprāptaḥ śuṣkendhanamivānalaḥ || 6.78.12 ||
makarākṣasya tacchrutvā vacanaṃ te niśācarāḥ|sarve nānāyudhopetā balavantaḥ samāgatāḥ || 6.78.13 ||
te kāmarūpiṇaḥ sarve daṃṣṭriṇaḥ piṅgalekṣaṇāḥ|mātaṅgā iva nardanto dhvastakeśā bhayānakāḥ || 6.78.14 ||
parivārya mahākāyā mahākāyaṃ kharātmajam|abhijagmustato hṛṣṭāścālayanto vasundharām || 6.78.15 ||
śaṅkhabherīsahasrāṇāmāhatānāṃ samantataḥ|kṣvelitāsphoṭitānāṃ ca tataḥ śabdo mahānabhūt || 6.78.16 ||
prabhraṣṭo 'tha karāttasya pratodaḥ sārathestadā|papāta sahasā caiva dhvajastasya ca rakṣasaḥ || 6.78.17 ||
tasya te rathayuktāśca hayā vikramavarjitāḥ|caraṇairākulairgatvā dīnāḥ sāsramukhā yayuḥ || 6.78.18 ||
pravāti pavanastasmin sapāṃsuḥ kharadāruṇaḥ|niryāṇe tasya raudrasya makarākṣasya durmateḥ || 6.78.19 ||
tāni dṛṣṭvā nimittāni rākṣasā vīryavattamāḥ|acintya nirgatāḥ sarve yatra tau rāmalakṣmaṇau || 6.78.20 ||
ghanagajamahiṣāṅgatulyavarṇāḥ samaramukheṣvasakṛdgadāsibhinnāḥ|ahamahamiti yuddhakauśalāste rajanicarāḥ paritaḥ samunnadantaḥ || 6.78.21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe aṣṭasaptatitamaḥ sargaḥ || 78 ||
nirgataṃ makārākṣaṃ te dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ|āplutya sahasā sarve yoddhukāmā vyavasthitāḥ || 6.79.1 ||
tataḥ pravṛttaṃ sumahat tadyuddhaṃ romaharṣaṇam|niśācaraiḥ plavaṅgānāṃ devānāṃ dānavairiva || 6.79.2 ||
vṛkṣaśūlanipātaiśca śilāparighapātanaiḥ|anyonyaṃ mardayanti sma tadā kapiniśācarāḥ || 6.79.3 ||
śaktikhaḍgagadākuntaistomaraiśca niśācarāḥ|paṭṭiśairbhindipālaiśca nirghātaiśca samantataḥ || 6.79.4 ||
pāśamudgaradaṇḍaiśca nikhātaiścāpare tadā|kadanaṃ kapivīrāṇāṃ cakruste rajanīcarāḥ || 6.79.5 ||
bāṇaughairarditāścāpi kharaputreṇa vānarāḥ|sambhrāntamanasaḥ sarve dudruvurbhayapīḍitāḥ || 6.79.6 ||
tān dṛṣṭvā rākṣasāḥ sarve dravamāṇān valīmukhān|neduste siṃhavaddhṛṣṭā rākṣasā jitakāśinaḥ || 6.79.7 ||
vidravatsu tadā teṣu vānareṣu samantataḥ|rāmastān vārayāmāsa śaravarṣeṇa rākṣasān || 6.79.8 ||
vāritān rākṣasān dṛṣṭvā makarākṣo niśācaraḥ|krodhānalasamāviṣṭo vacanaṃ cedamabravīt || 6.79.9 ||
tiṣṭha rāma mayā sārdhaṃ dvandvayuddhaṃ dadāmi te|tyājayiṣyāmi te prāṇān dhanurmuktaiḥ śitaiḥ śaraiḥ || 6.79.10 ||
yattadā daṇḍakāraṇye pitaraṃ hatavān mama|madagrataḥ svakarmasthaṃ dṛṣṭvā roṣo 'bhivardhate || 6.79.11 ||
dahyante bhṛśamaṅgāni durātman mama rāghava|yanmayā 'si na dṛṣṭastvaṃ tasmin kāle mahāvane || 6.79.12 ||
diṣṭyā 'si darśanaṃ rāma mama tvaṃ prāptavāniha|kāṅkṣito 'si kṣudhārtasya siṃhasyevetaro mṛgaḥ || 6.79.13 ||
adya madbāṇavegena pretarāṅviṣayaṃ gataḥ|ye tvayā nihatā vīrāḥ saha taiśca sameṣyasi || 6.79.14 ||
bahunā 'tra kimuktena śṛṇu rāma vaco mama|paśyantu sakalā lokāstvāṃ māṃ caiva raṇājire || 6.79.15 ||
astrairvā gadayā vāpi bāhubhyāṃ vā mahāhave|abhyastaṃ yena vā rāma tenaiva yudhi vartatām || 6.79.16 ||
makarākṣavacaḥ kṣutvā rāmo daśarathātmajaḥ|abravīt prahasan vākyamuttarottaravādinam || 6.79.17 ||
katthase kiṃ vṛthā rakṣo bahūnyasadṛśāni tu|na raṇe śakyate jetuṃ vinā yuddhena vāgbalāt || 6.79.18 ||
caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ tvatpitā ca yaḥ|triśirā dūṣaṇaścaiva daṇḍake nihatā mayā || 6.79.19 ||
svāśitāstava māṃsena gṛdhragomāyuvāyasāḥ|bhaviṣyantyadya vai pāpa tīkṣṇatuṇḍanakhāṅkurāḥ || 6.79.20 ||
rāghaveṇaivamuktastu kharaputro niśācaraḥ|bāṇaughānamucattasmai rāghavāya raṇājire || 6.79.21 ||
tān śarān śaravarṣeṇa rāmaściccheda naikadhā|nipeturbhuvi te cchinnā rukmapuṅkhāḥ sahasraśaḥ || 6.79.22 ||
tadyuddhamabhavattatra sametyānyonyamojasā|rakṣasaḥ kharaputrasya sūnordaśarathasya ca || 6.79.23 ||
jīmūtayorivākāśe śabdo jyātalayostadā|dhanurmuktaḥ svanotkṛṣṭaḥ śrūyate ca raṇājire || 6.79.24 ||
devadānavagandharvāḥ kinnarāśca mahoragāḥ|antarikṣagatāḥ sarve draṣṭukāmāstadadbhutam || 6.79.25 ||
viddhamanyonyagātreṣu dviguṇaṃ vardhate param|kṛtapratikṛtānyonyaṃ kurutāṃ tau raṇājire || 6.79.26 ||
rāmamuktāṃstu bāṇaughān rākṣasastvacchinadraṇe|rakṣomuktāṃstu rāmo vai naikadhā prācchinaccharaiḥ || 6.79.27 ||
bāṇaughairvitatāḥ sarvā diśaśca pradiśastathā|sañchannā vasudhā caiva samantānna prakāśate || 6.79.28 ||
tataḥ kruddho mahābāhurdhanuściccheda rakṣasaḥ|aṣṭābhiratha nārācaiḥ sūtaṃ vivyādha rāghavaḥ || 6.79.29 ||
bhittvā śarai rathaṃ rāmo rathāśvān samapātayat|viratho vasudhāṃ tiṣṭhan makarākṣo niśācaraḥ || 6.79.30 ||
tattiṣṭhadvasudhāṃ rakṣaḥ śūlaṃ jagrāha pāṇinā|trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ yugāntāgnisamaprabham || 6.79.31 ||
vibhrāmya tu mahacchūlaṃ prajvalattanniśācaraḥ|sa krodhāt prāhiṇottasmai rāghavāya mahāhave || 6.79.32 ||
tamāpatantaṃ jvalitaṃ kharaputrakarāccyutam|bāṇaistu tribhirākāśe śūlaṃ ciccheda rāghavaḥ || 6.79.33 ||
sa cchinno naikādhā śūlo divyahāṭakamaṇḍitaḥ|vyaśīryata maholkeva rāmabāṇārdito bhuvi || 6.79.34 ||
tacchūlaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā|sādhu sādhviti bhūtāni vyāharanti nabhogatā || 6.79.35 ||
taṃ dṛṣṭvā nihataṃ śūlaṃ makārākṣo niśācaraḥ|muṣṭimudyamya kākutsthaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 6.79.36 ||
sa taṃ dṛṣṭvā patantaṃ vai prahasya raghunandanaḥ|pāvakāstraṃ tato rāmaḥ sandadhe tu śarāsane || 6.79.37 ||
tenāstreṇa hataṃ rakṣaḥ kākutsthena tadā raṇe|sañchinnahṛdayaṃ tatra papāta ca mamāra ca || 6.79.38 ||
dṛṣṭvā te rākṣasāḥ sarve makarākṣasya pātanam|laṅkāmevābhyadhāvanta rāmabāṇārditāstadā || 6.79.39 ||
daśarathanṛpaputrabāṇavegai rajanicaraṃ nihataṃ kharātmajaṃ tam|dadṛśuratha surā bhṛśaṃ prahṛṣṭā girimiva vajrahataṃ yathā vikīrṇam || 6.79.40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekonāśītitamaḥ sargaḥ || 79 ||
makarākṣaṃ hataṃ śrutvā rāvaṇaḥ samitiñjayaḥ|krodhena mahatā ' 'viṣṭo dantān kaṭakaṭāpayan || 6.80.1 ||
kupitaśca tadā tatra kiṃ kāryamiti cintayan|ādideśātha saṅkruddho raṇāyendrajitaṃ sutam || 6.80.2 ||
jahi vīra mahāvīryau bhrātarau rāmalakṣmaṇau|adṛśyo dṛśyamāno vā sarvathā tvaṃ balādhikaḥ || 6.80.3 ||
tvamapratimakarmāṇamindraṃ jayasi saṃyuge|kiṃ punarmānuṣau dṛṣṭvā na vadhiṣyasi saṃyuge || 6.80.4 ||
tathokto rākṣasendreṇa pratigṛhya piturvacaḥ|yajñabhūmau sa vidhivat pāvakaṃ juhavendrajit || 6.80.5 ||
juhvataścāpi tatrāgniṃ raktoṣṇīṣadharāḥ striyaḥ|ājagmustatra sambhrāntā rākṣasyo yatra rāvaṇiḥ || 6.80.6 ||
śastrāṇi śarapatrāṇi samidho 'tha vibhītakāḥ|lohitāni ca vāsāṃsi sruvaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā || 6.80.7 ||
sarvato 'gniṃ samāstīrya śarapatraiḥ satomaraiḥ|chāgasya kṛṣṇavarṇasya galaṃ jagrāha jīvitaḥ || 6.80.8 ||
sakṛdeva samiddhasya vidhūmasya mahārciṣaḥ|babhūvustāni liṅgāni vijayaṃ darśayanti ca || 6.80.9 ||
pradakṣiṇāvartaśikhastaptahāṭakasannibhaḥ|havistat pratijagrāha pāvakaḥ svayamutthitaḥ || 6.80.10 ||
hutvā 'gniṃ tarpayitvā ca devadānavarākṣasān|āruroha rathaśreṣṭhamantardhānagataṃ śubham || 6.80.11 ||
sa vājibhiścaturbhiśca bāṇaiśca niśitairyutaḥ|āropitamahācāpaḥ śuśubhe syandanottamaḥ || 6.80.12 ||
jājvalyamāno vapuṣā tapanīyaparicchadaḥ|mṛgaiścandrārdhacandraiśca sa rathaḥ samalaṅkṛtaḥ || 6.80.13 ||
jāmbūnadamahākamburdīptapāvakasannibhaḥ|babhūvendrajitaḥ keturvaiḍūryasamalaṅkṛtaḥ || 6.80.14 ||
tena cādityakalpena brahmāstreṇa ca pālitaḥ|sa babhūva durādharṣo rāvaṇiḥ sumahābalaḥ || 6.80.15 ||
so 'bhiniryāya nagarādindrajit samitiñjayaḥ|hutvā 'gniṃ rākṣasairmantrairantardhānagato 'bravīt || 6.80.16 ||
adya hatvā raṇe yau tau mithyā pravrājitau vane|jayaṃ pitre pradāsyāmi rāvaṇāya raṇārjitam || 6.80.17 ||
adya nirvānarāmurvīṃ hatvā rāmaṃ salakṣmaṇam|kariṣye paramaprītimityuktvā 'ntaradhīyata || 6.80.18 ||
āpapātātha saṅkruddho daśagrīveṇa coditaḥ|tīkṣṇakārmukanārācaistīkṣṇastvindraripū raṇe || 6.80.19 ||
sa dadarśa mahāvīryo nāgau triśirasāviva|sṛjantāviṣujālāni vīrau vānaramadhyagau || 6.80.20 ||
imau tāviti sañcintya sajyaṃ kṛtvā ca kārmukam|santatāneṣudhārābhiḥ parjanya iva vṛṣṭimān || 6.80.21 ||
sa tu vaihāyasaṃ prāpya saratho rāmalakṣmaṇau|acakṣurviṣaye tiṣṭhan vivyādha niśitaiḥ saṟaiḥ || 6.80.22 ||
tau tasya śaravegena parītau rāmalakṣmaṇau|dhanuṣī saśare kṛtvā divyamastraṃ pracakratuḥ || 6.80.23 ||
pracchādayantau gaganaṃ śarajālairmahābalau|tamastraiḥ sūryasaṅkāśairnaiva paspṛśatuḥ śaraiḥ || 6.80.24 ||
sa hi dhūmāndhakāraṃ ca cakre pracchādayannabhaḥ|diśaścāntardadhe śrīmānnīhāratamasāvṛtāḥ || 6.80.25 ||
naiva jyātalanirghoṣo na ca nemikhurasvanaḥ|śaśruve caratastasya na ca rūpaṃ prakāśate || 6.80.26 ||
ghanāndhakāre timire śaravarṣamivādbhutam|sa vavarṣa mahābāhurnārācaśaravṛṣṭibhiḥ || 6.80.27 ||
sa rāmaṃ sūryasaṅkāśaiḥ śarairdattavaro bhṛśam|vivyādha samare kruddhaḥ sarvagātreṣu rāvaṇiḥ || 6.80.28 ||
tau hanyamānau nārācairdhārābhiriva parvatau|hemapuṅkhānnaravyāghrau tigmān mumucatuḥ śarān || 6.80.29 ||
antarikṣe samāsādya rāvaṇiṃ kaṅkapatriṇaḥ|nikṛtya patagā bhūmau petuste śoṇitokṣitāḥ || 6.80.30 ||
atimātraṃ śaraugheṇa pīḍyamānau narottamau|tāniṣūn patato bhalleranekairnicakṛntatuḥ || 6.80.31 ||
yato hi dadṛśāte tau śarānnipatataḥ śitān|tatastu tau dāśarathī sasṛjāte 'stramuttamam || 6.80.32 ||
rāvaṇistu diśaḥ sarvā rathenātirathaḥ patan|vivyādha tau dāśarathī ladhvastro niśitaiḥ śaraiḥ || 6.80.33 ||
tenātividdhau tau vīrau rukmapuṅkhaiḥ susaṃhitaiḥ|babhūvaturdāśarathī puṣpitāviva kiṃśukau || 6.80.34 ||
nāsya veda gatiṃ kaścinna ca rūpaṃ dhanuḥ śarān|na cānyadviditaṃ kiñcit sūryasyevābhrasamplave || 6.80.35 ||
tena viddhāśca harayo nihatāśca gatāsavaḥ|babhūvuḥ śataśastatra patitā dharaṇītale || 6.80.36 ||
lakṣmaṇastu susaṅkruddho bhrātaraṃ vākyamabravīt|brāhmamastraṃ prayokṣyāmi vadhārthaṃ sarvarakṣasām || 6.80.37 ||
tamuvāca tato rāmo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 6.80.38 ||
naikasya heto rakṣāṃsi pṛthivyāṃ hantu marhasi|ayudhyamānaṃ pracchannaṃ prāñjaliṃ śaraṇāgatam|palāyantaṃ pramattaṃ vā na tvaṃ hantumihārhasi || 6.80.39 ||
asyaiva tu vadhe yatnaṃ kariṣyāvo mahābala|ādekṣyāvo mahāvegānastrānāśīviṣopamān || 6.80.40 ||
tamenaṃ māyinaṃ kṣudramantarhitarathaṃ balāt|rākṣasaṃ nihaniṣyanti dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ || 6.80.41 ||
yadyeṣa bhūmiṃ viśate divaṃ vā rasātalaṃ vāpi nabhassthalaṃ vā|evaṃ nigūḍho 'pi mamāstradagdhaḥ patiṣyate bhūmitale gatāsuḥ || 6.80.42 ||
ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā raghupravīraḥ plavagarṣabhairvṛtaḥ|vadhāya raudrasya nṛśaṃsakarmaṇastadā mahātmā tvaritaṃ nirīkṣate || 6.80.43 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe aśītitamaḥ sargaḥ || 80 ||
vijñāya tu manastasya rāghavasya mahātmanaḥ|sannivṛtyāhavāttasmāt saṃviveśa puraṃ tataḥ || 6.81.1 ||
so 'nusmṛtya vadhaṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ tarasvinām|krodhatāmrekṣaṇaḥ śūro nirjagāma mahādyutiḥ || 6.81.2 ||
sa paścimena dvāreṇa niryayau rākṣasairvṛtaḥ|indrajittu mahāvīryaḥ paulastyo devakaṇṭakaḥ || 6.81.3 ||
indrajittu tato dṛṣṭvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau|raṇāyābhyudyatau vīrau māyāṃ prāduṣkarottadā || 6.81.4 ||
indrajittu rathe sthāpya sītāṃ māyāmayīṃ tataḥ|balena mahatā ' 'vṛtya tasyā vadhamarocayat || 6.81.5 ||
mohanārthaṃ tu sarveṣāṃ buddhiṃ kṛtvā sudurmatiḥ|hantuṃ sītāṃ vyavasito vānarābhimukho yayau || 6.81.6 ||
taṃ dṛṣṭvā tvabhiniryāntaṃ nagaryāḥ kānanaukasaḥ|utpeturabhisaṅkruddhāḥ śilāhastā yuyutsavaḥ || 6.81.7 ||
hanumān puratasteṣāṃ jagāma kapikuñjaraḥ|pragṛhya sumahacchṛṅgaṃ parvatasya durāsadam || 6.81.8 ||
sa dadarśa hatānandāṃ sītāmindrajito rathe|ekaveṇīdharāṃ dīnāmupavāsakṛśānanām || 6.81.9 ||
parikliṣṭaikavasanāmamṛjāṃ rāghavapriyām|rajomalābhyāmāliptaiḥ sarvagātrairvarastriyam || 6.81.10 ||
tāṃ nirīkṣya muhūrtaṃ tu maithilītyadhyavasya tu|babhūvāciradṛṣṭā hi tena sā janakātmajā || 6.81.11 ||
tāṃ dīnāṃ maladigdhāṅgīṃ rathasthāṃ dṛśya maithilīm|bāṣpaparyākulamukho hanumān vyathito 'bhavat || 6.81.12 ||
abravīttāṃ tu śokārtāṃ nirānandāṃ tapasvinīm|sītāṃ rathasthitāṃ dṛṣṭvā rākṣasendrasutāśritām|kiṃ samarthitamasyeti cintayan sa mahākapiḥ || 6.81.13 ||
saha tairvānaraśreṣṭhairabhyadhāvata rāvaṇim || 6.81.14 ||
tadvānarabalaṃ dṛṣṭvā rāvaṇiḥ krodhamūrcchitaḥ|kṛtvā vikośaṃ nistriṃśaṃ mūrdhni sītāṃ parāmṛśat || 6.81.15 ||
tāṃ striyaṃ paśyatāṃ teṣāṃ tāḍayāmāsa rāvaṇiḥ|krośantīṃ rāma rāmeti māyayā yojitāṃ rathe || 6.81.16 ||
gṛhītamūrdhajāṃ dṛṣṭvā hanumān dainyamāgataḥ|śokajaṃ vāri naitrābhyāmasṛjanmārutātmajaḥ || 6.81.17 ||
tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ rāmasya mahiṣīṃ priyām|abravīt paruṣaṃ vākyaṃ krodhādrakṣodhipātmajam || 6.81.18 ||
durātmannātmanāśāya keśapakṣe parāmṛśaḥ|brahmarṣīṇāṃ kule jāto rākṣasīṃ yonimāśritaḥ || 6.81.19 ||
dhik tvāṃ pāpasamācāraṃ yasya te matirīdṛśī || 6.81.20 ||
nṛśaṃsānārya durvṛtta kṣudra pāpaparākrama|anāryasyedṛśaṃ karma ghṛṇā te nāsti nirghṛṇa || 6.81.21 ||
cyutā gṛhācca rājyācca rāmahastācca maithilī|kiṃ tavaiṣā 'parāddhā hi yadenāṃ hantumicchasi || 6.81.22 ||
sītāṃ ca hatvā na ciraṃ jīviṣyasi kathañcana|vadhārha karmaṇā 'nena mama hastagato hyasi || 6.81.23 ||
ye ca strīghātināṃ lokā lokavadhyeṣu kutsitāḥ|iha jivitamutsṛjya pretya tān pratipatsyase || 6.81.24 ||
iti bruvāṇo hanumān sāyudhairharibhirvṛtaḥ|abhyadhāvata saṅkruddho rākṣasendrasutaṃ prati || 6.81.25 ||
āpatantaṃ mahāvīryaṃ tadanīkaṃ vanaukasām|rakṣasāṃ bhīmavegānāmanīkaṃ tu nyavārayat || 6.81.26 ||
sa tāṃ bāṇasahasreṇa vikṣobhya harivāhinīm|hariśreṣṭhaṃ hanūmantamindrajit pratyuvāca ha || 6.81.27 ||
sugrīvastvaṃ ca rāmaśca yannimittamihāgatāḥ|tāṃ haniṣyāmi vaidehīmadyaiva tava paśyataḥ || 6.81.28 ||
imāṃ hatvā tato rāmaṃ lakṣmaṇaṃ tvāṃ ca vānara|sugrīvaṃ ca vadhiṣyāmi taṃ cānāryaṃ vibhīṣaṇam || 6.81.29 ||
na hantavyāḥ striyaśceti yadbravīṣi plavaṅgama|pīḍākaramamitrāṇāṃ yat syāt kartavyameva tat || 6.81.30 ||
tamevamuktvā rudatīṃ sītāṃ māyāmayīṃ tadā|śitadhāreṇa khaḍgena nijaghānendrajit svayam || 6.81.31 ||
yajñopavītamārgeṇa bhinnā tena tapasvinī|sā pṛthivyāṃ pṛthuśroṇī papāta priyadarśanā|tāmindrajitsvayaṃ hatvā hanumantamuvāca ha || 6.81.32 ||
mayā rāmasya paśyemāṃ kopena ca niṣūditām|eṣā viśastā vaidehī viphalo vaḥ pariśramaḥ || 6.81.33 ||
tataḥ khaḍgena mahatā hatvā tāmindrijit svayam|hṛṣṭaḥ sa rathamāsthāya vinanāda mahāsvanam || 6.81.34 ||
vānarāḥ śuśruvuḥ śabdamadūre pratyavasthitāḥ|vyāditāsyasya nadatastahurgaṃ saṃśritasya ca || 6.81.35 ||
tathā tu sītāṃ vinihatya durmatiḥ prahṛṣṭacetāḥ sa babhūva rāvaṇiḥ|taṃ hṛṣṭarūpaṃ samudīkṣya vānarā viṣaṇṇarūpāḥ sahasā pradudruvuḥ || 6.81.36 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekāśītitamaḥ sargaḥ || 81 ||
śrutvā tu bhīmanirhrādaṃ śakrāśanisamasvanam|vīkṣamāṇā diśaḥ sarvā dudruvurvānararṣabhāḥ || 6.82.1 ||
tānuvāca tataḥsarvān hanumān mārutātmajaḥ|viṣaṇṇavadanān dīnāṃstrastān vidravataḥ pṛthak || 6.82.2 ||
kasmādviṣaṇṇavadanā vidravadhve plavaṅgamāḥ|tyaktayuddhasamutsāhāḥ śūratvaṃ kvanu vo gatam || 6.82.3 ||
pṛṣṭhato 'nuvrajadhvaṃ māmagrato yāntamāhave|śūrairabhijanopetairayuktaṃ hi nivartitum || 6.82.4 ||
evamuktāḥ susaṃhṛṣṭā vāyuputreṇa vānarāḥ|śailaśṛṅgāṇyagāṃścaiva jagṛhurhṛṣṭamānasāḥ || 6.82.5 ||
abhipetuśca garjanto rākṣasān vānararṣabhāḥ|parivārya hanūmantamanvayuśca mahāhave || 6.82.6 ||
sa tairvānaramukhyaiśca hanumān sarvato vṛtaḥ|hutāśana ivārciṣmānadahacchatruvāhinīm || 6.82.7 ||
sa rākṣasānāṃ kadanaṃ cakāra sumahākapiḥ|vṛto vānarasainyena kālāntakayamopamaḥ || 6.82.8 ||
sa tu kopena cāviṣṭaḥ śokena ca mahākapiḥ|hanumān rāvaṇirathe 'pātayanmahatīṃ śilām || 6.82.9 ||
tāmāpatantīṃ dṛṣṭvaiva rathaḥ sārathinā tadā|vidheyāśvasamāyuktaḥ sudūramapavāhitaḥ || 6.82.10 ||
tamindrajitamaprāpya rathasthaṃ sahasārathim|viveśadharaṇīṃ bhittvā sā śilā vyarthamudyatā || 6.82.11 ||
pātitāyāṃ śilāyāṃ tu rakṣasāṃ vyathitā camūḥ|nipatantyā ca śilayā rākṣasā mathitā bhṛśam || 6.82.12 ||
tamabhyadhāvañchataśo nadantaḥ kānanaukasaḥ || 6.82.13 ||
te drumāṃśca mahāvīryā giriśṛṅgāṇi codyatāḥ|kṣipantīndrajitaḥ saṅkhye vānarā bhīmavikramāḥ || 6.82.14 ||
vṛkṣaśailamahāvarṣaṃ visṛjantaḥ plavaṅgamāḥ|śatrūṇāṃ kadanaṃ cakrurneduśca vividhaiḥ svaraiḥ || 6.82.15 ||
vānaraistairmahāvīryairghorarūpā niśācarāḥ|vīryādabhihatā vṛkṣairvyaveṣṭanta raṇājire || 6.82.16 ||
svasainyamabhivīkṣyātha vānarārditamindrajit|pragṛhītāyudhaḥ kruddhaḥ parānabhimukho yayau || 6.82.17 ||
sa śaraughānavasṛjan svasainyenābhisaṃvṛtaḥ|jaghāna kapiśārdūlān sa bahūn dṛṣṭavikramaḥ || 6.82.18 ||
śūlairaśanibhiḥ khaḍgaiḥ paṭṭiśaiḥ kūṭamudgaraiḥ|te cāpyanucarāstasya vānarān jaghnurojasā || 6.82.19 ||
saskandhaviṭapaiḥ sālaiḥ śilābhiśca mahābalaḥ|hanumān kadanaṃ cakre rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām || 6.82.20 ||
sa nivārya parānīkamabravīttān vanaukasaḥ|hanumān sannivartadhvaṃ na naḥ sādhyamidaṃ balam || 6.82.21 ||
tyaktvā prāṇān viveṣṭanto rāmipriyacikīrṣavaḥ|yannimittaṃ hi yuddhyāmo hatā sā janakātmajā || 6.82.22 ||
imamarthaṃ hi vijñāpya rāmaṃ sugrīvameva ca|tau yat pratividhāsyete tat kariṣyāmahe vayam || 6.82.23 ||
ityuktvā vānaraśreṣṭho vārayan sarvavānarān|śanaiḥ śanairasaṃtrastaḥ sabalaḥ sannyavartata || 6.82.24 ||
tataḥ prekṣya hanūmantaṃ vrajantaṃ yatra rāghavaḥ|sa hotukāmo duṣṭātmā gataścaityanikumbhilām || 6.82.25 ||
nikumbhilāmadhiṣṭhāya pāvakaṃ juhavendrajit || 6.82.26 ||
yajñabhūmyāṃ tu vidhivat pāvakastena rakṣasā|hūyamānaḥ prajajvāla māṃsaśoṇitabhuk tadā || 6.82.27 ||
so 'rciḥpinaddho dadṛśe homaśoṇitatarpitaḥ|sandhyāgata ivādityaḥ sutīvro 'gniḥ samutthitaḥ || 6.82.28 ||
athendrajidrākṣasabhūtaye tu juhāva havyaṃ vidhinā vidhānavit|dṛṣṭvā vyatiṣṭhanta ca rākṣasāste mahāsamūheṣu nayānayajñāḥ || 6.82.29 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe dvyaśītatamaḥ sargaḥ || 82 ||
rāghavaścāpi vipulaṃ taṃ rākṣasavanaukasām|śrutvā saṅgrāmanirghoṣaṃ jāmbavantamuvāca ha || 6.83.1 ||
saumya nūnaṃ hanumatā kriyate karma duṣkaram|śrūyate hi yathā bhīmaḥ sumahānāyudhasvanaḥ || 6.83.2 ||
tadgaccha kuru sāhāyyaṃ svabalenābhisaṃvṛtaḥ|kṣipramṛkṣapate tasya kapiśreṣṭhasya yudhyataḥ || 6.83.3 ||
ṛkṣārājastathoktastu svenānīkena saṃvṛtaḥ|āgacchat paścimaṃ dvāraṃ hanumān yatra vānaraḥ || 6.83.4 ||
athāyāntaṃ hanūmantaṃ dadarśarkṣapatiḥ pathi|vānaraiḥ kṛtasaṅgrāmaiḥ śvasadbhirabhisaṃvṛtam || 6.83.5 ||
dṛṣṭvā pathi hanūmāṃśca tadṛkṣabalamudyatam|nīlameghanibhaṃ bhīmaṃ sannivārya nyavartata || 6.83.6 ||
sa tena harisainyena sannikarṣaṃ mahāyaśāḥ|śīghramāgamya rāmāya duḥkhito vākyamabravīt || 6.83.7 ||
samare yuddhyamānānāmasmākaṃ prekṣatāṃ puraḥ|jaghāna rudatīṃ sītāmindrijidrāvaṇātmajaḥ || 6.83.8 ||
udbhrāntacittastāṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇo 'hamarindama|tadahaṃ bhavato vṛttaṃ vijñāpayitumāgataḥ || 6.83.9 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavaḥ śokamūrcchitaḥ|nipapāta tadā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ || 6.83.10 ||
taṃ bhūmau devasaṅkāśaṃ patitaṃ prekṣya rāghavam|abhipetuḥ samutpatya sarvataḥ kapisattamāḥ || 6.83.11 ||
asiñcan salilaiścainaṃ padmotpalasugandhibhiḥ|pradahantamanāsādyaṃ sahasā 'gnimivocchikham || 6.83.12 ||
taṃ lakṣmaṇo 'tha bāhubhyāṃ pariṣvajya suduḥkhitaḥ|uvāca rāmamasvasthaṃ vākyaṃ hetvarthasaṃyutam || 6.83.13 ||
śubhe vartmani tiṣṭhantaṃ tvāmārya vijitendriyam|anarthebhyo na śaknoti trātuṃ dharmo nirarthakaḥ || 6.83.14 ||
bhūtānāṃ sthāvarāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam|yathā 'sti na tathā dharmastena nāstīti me matiḥ || 6.83.15 ||
yathaiva sthāvaraṃ vyaktaṃ jaṅgamaṃ ca tathāvidham|nāyamarthastathā yuktastvadvidho na vipadyate || 6.83.16 ||
yadyadharmo bhavedbhūto rāvaṇo narakaṃ vrajet|bhavāṃśca dharmayukto vai naivaṃ vyasanamāpnuyāt || 6.83.17 ||
tasya ca vyasanābhāvād vyasanaṃ ca gate tvayi|dharmo bhavatyadharmaśca parasparavirodhinau || 6.83.18 ||
dharmeṇopalabheddharmamadharmaṃ cāpyadharmataḥ|yadyadharmeṇa yujyeyuryeṣvadharmaḥ pratiṣṭhitaḥ || 6.83.19 ||
yadi dharmeṇa yujyerannādharmarucayo janāḥ|dharmeṇa caratāṃ dharmastathā caiṣāṃ phalaṃ bhavet || 6.83.20 ||
yasmādarthā vivardhante yeṣvadharmaḥ patiṣṭhitaḥ|kliśyante dharmaśīlāśca tasmādetau nirarthakau || 6.83.21 ||
vadhyante pāpakarmāṇo yadyadharmeṇa rāghava|vadhakarma hato 'dharmaḥ sa hataḥ kaṃ vadhiṣyati || 6.83.22 ||
athavā vihitenāyaṃ hanyate hanti vā param|vidhirālipyate tena na sa pāpena karmaṇā || 6.83.23 ||
adṛṣṭapratikāreṇa tvavyaktenāsatā satā|kathaṃ śakyaṃ paraṃ prāptuṃ dharmeṇārivikarśana || 6.83.24 ||
yadi sat syāt satāṃ mukhya nāsat syāttava kiñcana|tvayā yadīdṛśaṃ prāptaṃ tasmāt sannopapadyate || 6.83.25 ||
athavā durbalaḥ klībo balaṃ dharmo 'nuvartate|durbalo hṛtamaryādo na sevya iti me matiḥ || 6.83.26 ||
balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame|dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale || 6.83.27 ||
atha cet satyavacanaṃ dharmaḥ kila parantapa|anṛtastvayyakaruṇaḥ kiṃ na baddhastvayā pitā || 6.83.28 ||
yadi dharmo bhavedbhūto adharmo vā parantapa|na sma hatvā muniṃ vajrī kuryādijyāṃ śatakratuḥ || 6.83.29 ||
adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava|sarvametadyathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ || 6.83.30 ||
mama cedaṃ mataṃ tāta dharmo 'yamiti rāghava|dharmamūlaṃ tvayā chinnaṃ rājyamutsṛjatā tadā || 6.83.31 ||
arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃvṛttebhyastatastataḥ|kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ || 6.83.32 ||
arthena hi viyuktasya puruṣasyālpatejasaḥ|vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā || 6.83.33 ||
so 'yamarthaṃ parityajya sukhakāmaḥ sukhaidhitaḥ|pāpamārabhate kartuṃ tato doṣaḥ pravartate || 6.83.34 ||
yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ|yasyārthāḥ sa pumān loke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 6.83.35 ||
yasyārthāḥ sa ca vikrānto yasyārthāḥ sa ca buddhimān|yasyārthāḥ sa mahābhāgo yasyārthāḥ sa mahāguṇaḥ || 6.83.36 ||
arthasyaite parityāge doṣāḥ pravyāhṛtā mayā|rājyamutsṛjatā vīra yena buddhistvayā kṛtā || 6.83.37 ||
yasyārthā dharmakāmārthāstasya sarvaṃ pradakṣiṇam|adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vicinvatā || 6.83.38 ||
harṣaḥ kāmaśca darpaśca dharmaḥ krodhaḥ śamo damaḥ|arthādetāni sarvāṇi pravartante narādhipa || 6.83.39 ||
yeṣāṃ naśyatyayaṃ lokaścaratāṃ dharmacāriṇām|te 'rthāstvayi na dṛśyante durdineṣu yathā grahāḥ || 6.83.40 ||
tvayi pravrajite vīra gurośca vacane sthite|rakṣasā 'pahṛtā bhāryā prāṇaiḥ priyatarā tava || 6.83.41 ||
tadadya vipulaṃ vīra duḥkhamindrajitā kṛtam|karmaṇā vyapaneṣyāmi tasmāduttiṣṭha rāghava || 6.83.42 ||
uttiṣṭha naraśārdūla dīrghavāho dṛḍhavrata|kimātmānaṃ mahātmānamātmānaṃ nāvabudhyase || 6.83.43 ||
ayamanagha tavoditaḥ priyārthaṃ janakasutānidhanaṃ nirīkṣya ruṣṭaḥ|sahayagajarathāṃ sarākṣasendrāṃ bhṛśamiṣubhirvinipātayāmi laṅkām || 6.83.44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe tryaśītitamaḥ sargaḥ || 83 ||
rāmamāśvāsayāne tu lakṣmaṇe bhrātṛvatsale|nikṣipya gulmān svasthāne tatrāgacchadvibhīṣaṇaḥ || 6.84.1 ||
nānāpraharaṇairvīraiścaturbhiḥ sacivairvṛtaḥ|nīlāñjanacayākārairmātaṅgairiva yūthapaḥ || 6.84.2 ||
so 'bhigamya mahātmānaṃ rāghavaṃ śokalālasam|vānarāṃścaiva dadṛśe bāṣpaparyākulekṣaṇān || 6.84.3 ||
rāghavaṃ ca mahātmānamikṣvākukulanandanam|dadarśa mohamāpannaṃ lakṣmaṇasyāṅkamāśritam || 6.84.4 ||
vrīḍitaṃ śokasantaptaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ vibhīṣaṇaḥ|antarduḥkhena dīnātmā kimetaditi so 'bravīt || 6.84.5 ||
vibhīṣaṇamukhaṃ dṛṣṭvā sugrīvaṃ tāṃśca vānarān|lakṣmaṇovāca mandārthamidaṃ bāṣpapariplutaḥ || 6.84.6 ||
hatāmindrajitā sītāmiha śrutvaiva rāghavaḥ|hanumadvacanāt saumya tato mohamupāgataḥ || 6.84.7 ||
kathayantaṃ tu saumitriṃ sannivārya vibhīṣaṇaḥ || 6.84.8 ||
manujendrārtarūpeṇa yaduktaṃ ca hanūmatā|tadayuktamahaṃ manye sāgarasyeva śoṣaṇam || 6.84.9 ||
abhiprāyaṃ tu jānāmi rāvaṇasya durātmanaḥ|sītāṃ prati mahābāho na ca ghātaṃ kariṣyati || 6.84.10 ||
yācyamānastu bahuśo mayā hitacikīrṣuṇā|vaidehīmutsṛjasveti na ca tat kṛtavān vacaḥ || 6.84.11 ||
naiva sāmnā na dānena na bhedena kuto yudhā|sā druṣṭumapi śakyeta naiva cānyena kenacit || 6.84.12 ||
vānarān mohayitvā tu pratiyātaḥ sa rākṣasaḥ|caityaṃ nikumbhilāṃ nāma yatra homaṃ kariṣyati || 6.84.13 ||
hutavānupayāto hi devairapi savāsavaiḥ|durādharṣo bhavatyeva saṅgrāme rāvaṇātmajaḥ || 6.84.14 ||
tena mohayatā nūnameṣā māyā prayojitā|vighnamanvicchatā tatra vānarāṇāṃ parākrame || 6.84.15 ||
sasainyāstatra gacchāmo yāvattanna samāpyate|tyajemaṃ naraśārdūla mithyāsantāpamāgatam|sīdate hi balaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā tvāṃ śokakarśitam || 6.84.16 ||
iha tvaṃ svasthahṛdayastiṣṭha sattvasamucchritaḥ|lakṣmaṇaṃ preṣayāsmābhiḥ saha sainyānukarṣibhiḥ || 6.84.17 ||
eṣa taṃ naraśārdūlo rāvaṇiṃ niśitaiḥ śaraiḥ|tyājayiṣyati tat karma tato vadhyo bhaviṣyati || 6.84.18 ||
tasyaite niśitāstīkṣṇāḥ patripatrāṅgavājinaḥ|patatriṇa ivāsaumyāḥ śarāḥ pāsyanti śoṇitam || 6.84.19 ||
taṃ sandiśa mahāvāho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam|rākṣasasya vināśāya vajraṃ vajradharo yathā || 6.84.20 ||
manujavara na kālaviprakarṣo ripunidhanaṃ prati yat kṣamo 'dya kartum|tvamati sṛja riporvadhāya vāṇīmamararipormathane yathā mahendraḥ || 6.84.21 ||
samāptakarmā hi sa rākṣasādhipo bhavatyadṛsyaḥ samare surāsuraiḥ|yuyutsatā tena samāptakarmaṇā bhavet surāṇāmapi saṃśayo mahān || 6.84.22 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe caturaśītitamaḥ sargaḥ || 84 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavaḥ śokakarśitaḥ|nopadhārayate vyaktaṃ yaduktaṃ tena rakṣasā || 6.85.1 ||
tato dhairyamavaṣṭabhya rāmaḥ parapurañjayaḥ|vibhīṣaṇamupāsīnamuvāca kapisannidhau || 6.85.2 ||
nairṛtādhipate vākyaṃ yaduktaṃ te vibhīṣaṇa|bhūyastacchrotumicchāmi brūhi yatte vivakṣitam || 6.85.3 ||
rāghavasya vacaḥ śrutvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ|yattatpunaridaṃ vākyaṃ babhāṣe sa vibhīṣaṇaḥ || 6.85.4 ||
yathājñaptaṃ mahābāho tvayā gulmaniveśanam|tattathā 'nuṣṭhitaṃ vīra tvadvākyasamanantaram || 6.85.5 ||
tānyanīkāni sarvāṇi vibhaktāni samantataḥ|vinyastā yūthapāścaiva yathānyāyaṃ vibhāgaśaḥ || 6.85.6 ||
bhūyastu mama vijñāpyaṃ tacchṛṇuṣva mahāyaśaḥ || 6.85.7 ||
tvayyakāraṇasantapte santaptahṛdayā vayam|tyaja rājannimaṃ śokaṃ mithyā santāpamāgatam || 6.85.8 ||
tadiyaṃ tyajyatāṃ cintā śatruharṣavivardhanī|udyamaḥ kriyatāṃ vīra harṣaḥ samupasevyatām || 6.85.9 ||
prāptavyā vadi te sītā hantavyāśca niśācarāḥ|raghunandana vakṣyāmi śrūyatāṃ me hitaṃ vacaḥ || 6.85.10 ||
sādhvayaṃ yātu saumitrirbalena mahatā vṛtaḥ|nikumbhilāyāṃ samprāpya hantuṃ rāvaṇimāhave || 6.85.11 ||
dhanurmaṇḍalanirmuktairāśīviṣaviṣopamaiḥ|śarairhantuṃ maheṣvāso rāvaṇiṃ samitiñjayaḥ || 6.85.12 ||
tena vīryeṇa tapasā varadānāt svayambhuvaḥ|astraṃ brahmaśiraḥ prāptaṃ kāmagāśca turaṅgamāḥ || 6.85.13 ||
sa eṣa saha sainyena prāptaḥ kila nikumbhilām|yadyuttiṣṭhet kṛtaṃ karma hatān sarvāṃśca viddhi naḥ || 6.85.14 ||
nikumbhilāmasamprāptamahutāgniṃ ca yo ripuḥ|tvāmātatāyinaṃ hanyādindraśatroḥ sa te vadhaḥ|varo datto mahābāho sarvalokeśvareṇa vai || 6.85.15 ||
ityevaṃ vihito rājan vadhastasyaiṣa dhīmataḥ|vadhāyendrajito rāma sandiśasva mahābala|hate tasmin hataṃ viddhi rāvaṇaṃ sasuhṛjjanam || 6.85.16 ||
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rāghavo vākyamabravīt || 6.85.17 ||
jānāmi tasya raudrasya māyāṃ satyaparākrama|sa hi brahmāstravit prājño mahāmāyo mahābalaḥ|karotyasañjñān saṅgrāme devān savaruṇānapi || 6.85.18 ||
tasyāntarikṣe carato rathasthasya mahāyaśaḥ|na gatirjñāyate tasya sūryasyevābhrasamplave || 6.85.19 ||
rāghavastu riporjñātvāmāyāvīryaṃ durātmanaḥ|lakṣmaṇaṃ kīrtisampannamidaṃ vacanamabravīt || 6.85.20 ||
yadvānarendrasya balaṃ tena sarveṇa saṃvṛtaḥ|hanumatpramukhaiścaiva yūthapaiḥ saha lakṣmaṇa || 6.85.21 ||
jāmbavenarkṣapatinā sahasainyena saṃvṛtaḥ|jahi taṃ rākṣasasutaṃ māyābalaviśāradam || 6.85.22 ||
ayaṃ tvāṃ sacivaiḥ sārddhaṃ mahātmā rajanīcaraḥ|abhijñastasya deśasya pṛṣṭhato 'nugamiṣyati || 6.85.23 ||
rāghavasya vacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ|jāgrāha kārmukaśreṣṭhamatyadbhutaparākramaḥ || 6.85.24 ||
sannaddhaḥ kavacī khaḍgī saśaro hemacāpadhṛt|rāmapādāvupaspṛśya hṛṣṭaḥ saumitrirabravīt || 6.85.25 ||
adya matkārmukonmuktāḥ śarā nirbhidya rāvaṇim|laṅkāmabhipatiṣyanti haṃsāḥ puṣkariṇīmiva || 6.85.26 ||
adyaiva tasya raudrasya śarīraṃ māmakāḥ śarāḥ|vidhamiṣyanti bhittvā taṃ mahācāpaguṇacyutāḥ || 6.85.27 ||
sa evamuktvā dyutimān vacanaṃ bhrāturagrataḥ|sa rāvaṇivadhākāṅkṣī lakṣmaṇastvarito yayau || 6.85.28 ||
so 'bhivādya guroḥ pādau kṛtvā cāpi pradakṣiṇam|nikumbhilāmabhiyayau caityaṃ rāvaṇipālitam || 6.85.29 ||
vibhīṣaṇena sahito rājaputraḥ pratāpavān|kṛtasvastyayano bhrātrā lakṣmaṇastvarito yayau || 6.85.30 ||
vānarāṇāṃ sahasraistu hanumān bahubhirvṛtaḥ|vibhīṣaṇaśca sāmātyastadā lakṣmaṇamanvagāt || 6.85.31 ||
mahatā harisainyena savegamabhisaṃvṛtaḥ|ṛkṣarājabalaṃ caiva dadarśa pathi viṣṭhitam || 6.85.32 ||
sa gatvā dūramadhvānaṃ saumitrirmitranandanaḥ|rākṣasendrabalaṃ dūrādapaśyad vyūhamāsthitam || 6.85.33 ||
sa taṃ prāpya dhanuṣpāṇirmāyāyogamarindamaḥ|tasthau brahmavidhānena vijetuṃ raghunandanaḥ || 6.85.34 ||
vibhīṣaṇena sahito rājaputraḥ pratāpavān|aṅgadena ca vīreṇa tathā 'nilasutena ca || 6.85.35 ||
vividhamamalaśastrabhāsvaraṃ tad dhvajagahanaṃ vipulaṃ mahārathaiśca|pratibhayatamamaprameyavegaṃ timiramiva dviṣatāṃ balaṃ viveśa || 6.85.36 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe pañcāśītitamaḥ sargaḥ || 85 ||
atha tasyāmavasthāyāṃ lakṣmaṇaṃ rāvaṇānujaḥ|pareṣāmahitaṃ vākyamarthasādhakamabravīt || 6.86.1 ||
yadetadrākṣasānīkaṃ meghaśyāmaṃ vilokyate|etadāyodhyatāṃ śīghraṃ kapibhiḥ pādapāyudhaiḥ || 6.86.2 ||
asyānīkasya mahato bhedane yata lakṣmaṇa|rākṣasendrasuto 'pyatra bhinne dṛśyo bhaviṣyati || 6.86.3 ||
sa tvamindrāśaniprakhyaiḥ śarairavakiran parān|abhidravāśu yāvadvai naitat karma samāpyate || 6.86.4 ||
jahi vīra durātmānaṃ māyāparamadhārmikam|rāvaṇiṃ krūrakarmāṇaṃ sarvalokabhayāvaham || 6.86.5 ||
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ|vavarṣa śaravarṣāṇi rākṣasendrasutaṃ prati || 6.86.6 ||
ṛkṣāḥ śākhāmṛgāścāpi drumādrinakhayodhinaḥ|abhyadhāvanta sahitāstadanīkamavasthitam || 6.86.7 ||
rākṣasāśca śitairbāṇairasibhiḥ śaktitomaraiḥ|udyataiḥ samavartanta kapisainyajighāṃsavaḥ || 6.86.8 ||
sa samprahārastumulaḥ sañjajñe kapirākṣasām|śabdena mahatā laṅkāṃ nādayan vai samantataḥ || 6.86.9 ||
śastraiśca bahudhākāraiḥ śitairbāṇaiśca pādapaiḥ|udyatairgiriśṛṅgaiśca ghorairākāśamāvṛtam || 6.86.10 ||
te rākṣasā vānareṣu vikṛtānanabāhavaḥ|niveśayantaḥ śastrāṇi cakruste sumahadbhayam || 6.86.11 ||
tathaiva sakalairvṛkṣairgiriśṛṅgaiśca vānarāḥ|abhijaghnurnijaghnuśca samare rākṣasarṣabhān || 6.86.12 ||
ṛkṣavānaramukhyaiśca mahākāyairmahābalaiḥ|rakṣasāṃ vadhyamānānāṃ mahadbhayamajāyata || 6.86.13 ||
svamanīkaṃ viṣaṇṇaṃ tu śrutvā śatrubhirārditam|udatiṣṭhata durdharṣastatkarmaṇyananuṣṭhite || 6.86.14 ||
vṛkṣāndhakārānnirgatya jātakrodhaḥ sa rāvaṇiḥ|āruroha rathaṃ sajjaṃ pūrvayuktaṃ sarākṣasaḥ || 6.86.15 ||
sa bhīmakārmukadharaḥ kālameghasamaprabhaḥ|raktāsyanayanaḥ kruddho babhau mṛtyurivāntakaḥ || 6.86.16 ||
dṛṣṭvaiva tu rathasthaṃ taṃ paryavartata tadbalam|rakṣasāṃ bhīmavegānāṃ lakṣmaṇena yuyutsatām || 6.86.17 ||
tasmin kāle tu hanumānudyamya sudurāsadam|dharaṇīdharasaṅkāśo mahāvṛkṣamarindamaḥ || 6.86.18 ||
sa rākṣasānāṃ tatsainyaṃ kālāgniriva nirdahan|cakāra bahubhirvṛkṣairnissañjñaṃ yudhi vānaraḥ || 6.86.19 ||
vidhvaṃsayantaṃ tarasā dṛṣṭvaiva pavanātmajam|rākṣasānāṃ sahasrāṇi hanumantamavākiran || 6.86.20 ||
śitaśūladharāḥ śūlairasibhiścāsipāṇayaḥ|śaktibhiḥ śaktihastāśca paṭṭiśaiḥ paṭṭiśāyudhāḥ || 6.86.21 ||
paridhaiśca gadābhiśca cakraiśca śubhadarśanaiḥ|śataśaśca śataghnībhirāyasairapi mudgaraiḥ || 6.86.22 ||
ghauraiḥ paraśvadhaiścaiva bhindipālaiśca rākṣasāḥ|muṣṭibhirvajrakalpaiśca talairaśanisannibhaiḥ|abhijaghnuḥ samāsādya samantāt parvatopamam || 6.86.23 ||
teṣāmapi ca saṅkruddhaścakāra kadanaṃ mahat || 6.86.24 ||ṭibhirvajrakalpaiśca talairaśanisannibhaiḥ|sa dadarśa kapiśreṣṭhamacalopamamindrajit|sūdayantamabhitraghnamamitrān pavanātmajam || 6.86.25 ||
sa sārathimuvācedaṃ yāhi yatraiṣa vānaraḥ|kṣayameṣa hi naḥ kuryādrākṣasānāmupekṣitaḥ || 6.86.26 ||
ityuktaḥ sārathistena yayau yatra sa mārutiḥ|vahan paramadurdharṣaṃ sthitamindrajitaṃ rathe || 6.86.27 ||
so 'bhyupetya śarān khaḍgān paṭṭiśāṃśca paraśvadhān|abhyavarṣata durddharṣaḥ kapimūrdhni sa rākṣasaḥ || 6.86.28 ||
tāni śastrāṇi ghorāṇi pratigṛhya sa mārutiḥ|roṣeṇa mahatā ' 'viṣṭo vākyaṃ cedamuvāca ha || 6.86.29 ||
yuddhyasva yadi śūro 'si rāvaṇātmaja durmate|vāyuputraṃ samāsādya jīvanna pratiyāsyasi || 6.86.30 ||
bāhubhyāṃ pratiyudhyasva yadi me dvandvamāhave|vegaṃ sahasva durbuddhe tatastvaṃ rakṣasāṃ varaḥ || 6.86.31 ||
hanumantaṃ jighāṃsantaṃ samudyataśarāsanam|rāvaṇātmajamācaṣṭe lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ || 6.86.32 ||
yaḥ sa vāsavanirjetā rāvaṇasyātmasambhavaḥ|sa eṣa rathamāsthāya hanumantaṃ jighāṃsati || 6.86.33 ||
tamapratimasaṃsthānaiḥ śaraiḥ śatruvidāraṇaiḥ|jīvitāntakarairghoraiḥ saumitre rāvaṇiṃ jahi || 6.86.34 ||
ityevamuktastu tadā mahātmā vibhīṣaṇenārivibhīṣaṇena|dadarśa taṃ parvatasannikāśaṃ raṇe sthitaṃ bhīmabalaṃ nadantam || 6.86.35 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ṣaḍaśītitamaḥ sargaḥ || 86 ||
evamuktvā tu saumitriṃ jātaharṣo vibhīṣaṇaḥ|dhanuṣpāṇinamādāya tvaramāṇo jagāma ha || 6.87.1 ||
avidūraṃ tato gatvā praviśya ca mahadvanam|darśayāmāsa tatkarma lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ || 6.87.2 ||
nīlajīmūtasaṅkāśaṃ nyagrodhaṃ bhīmadarśanam|tejasvī rāvaṇabhrātā lakṣmaṇāya nyavedayat || 6.87.3 ||
ihopahāraṃ bhūtānāṃ balavān rāvaṇātmajaḥ|upahṛtya tataḥ paścāt saṅgrāmamabhivartate || 6.87.4 ||
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati rākṣasaḥ|nihanti samare śatrūn badhnāti ca śarottamaiḥ || 6.87.5 ||
tamapraviṣṭanyagrodhaṃ balinaṃ rāvaṇātmajam|vidhvaṃsaya śaraistīkṣṇaiḥ sarathaṃ sāśvasārathim || 6.87.6 ||
tathetyuktvā mahātejāḥ saumitrirmitranandanaḥ|babhūvāvasthitastatra citraṃ visphārayan dhanuḥ || 6.87.7 ||
sa rathenāgnivarṇena balavān rāvaṇātmajaḥ|indrajit kavacī dhanvī sadhvajaḥ pratyadṛśyata || 6.87.8 ||
tamuvāca mahātejāḥ paulastyamaparājitam|samāhvaye tvāṃ samare samyagyuddhaṃ prayaccha me || 6.87.9 ||
evamukto mahātejā manasvī rāvaṇātmajaḥ|abravīt paruṣaṃ vākyaṃ tatra dṛṣṭvā vibhīṣaṇam || 6.87.10 ||
iha tvaṃ jātasaṃvṛddhaḥ sākṣādbhrātā piturmama|kathaṃ druhyasi putrasya pitṛvyo mama rākṣasa || 6.87.11 ||
na jñātitvaṃ na sauhārdaṃ na jātistava durmate|pramāṇaṃ na ca saudaryaṃ na dharmo dharmadūṣaṇa || 6.87.12 ||
śocyastvamasi durbuddhe nindanīyaśca sādhubhiḥ|yastvaṃ svajanamutsṛjya parabhṛtyatvamāgataḥ || 6.87.13 ||
naitacchithilayā buddhyā tvaṃ vetsi mahadantaram|kvaca svajanasaṃvāsaḥ kvaca nīcaparāśrayaḥ || 6.87.14 ||
guṇavān vā parajanaḥ svajano nirguṇo 'pi vā|nirguṇaḥ svajanaḥ śreyān yaḥ paraḥ para eva saḥ || 6.87.15 ||
yaḥ svapakṣaṃ parityajya parapakṣaṃ niṣevate|sa svapakṣe kṣayaṃ prāpte paścāttaireva hanyate || 6.87.16 ||
niranukrośatā ceyaṃ yādṛśī te niśācara|svajanena tvayā śakyaṃ paruṣaṃ rāvaṇānuja || 6.87.17 ||
ityukto bhrātṛputreṇa pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ || 6.87.18 ||
ajānanniva macchīlaṃ kiṃ rākṣasa vikatthase|rākṣasendrasutāsādho pāruṣyaṃ tyaja gauravāt || 6.87.19 ||
kule yadyapyahaṃ jāto rakṣasāṃ krūrakarmaṇām|guṇo 'yaṃ prathamo nṛṇāṃ tanme śīlamarākṣasam || 6.87.20 ||
na rame dāruṇenāhaṃ na cādharmeṇa vai rame|bhrātrā viṣamaśīlena kathaṃ bhrātā nirasyate || 6.87.21 ||
dharmāt pracyutaśīlaṃ hi puruṣaṃ pāpaniścayam|tyaktvā sukhamavāpnoti hastādāśīviṣaṃ yathā || 6.87.22 ||
hiṃsāparasvaharaṇe paradārābhimarśanam|tyājyamāhurdurācāraṃ veśma prajvalitaṃ yathā || 6.87.23 ||
parasvānāṃ ca haraṇaṃ paradārābhimarśanam|suhṛdāmatiśaṅkā ca trayo doṣāḥ kṣayābahāḥ || 6.87.24 ||
maharṣiṇāṃ vadho ghoraḥ sarvadevaiśca vigrahaḥ|abhimānaśca kopaśca vairitvaṃ pratikūlatā || 6.87.25 ||
ete doṣā mama bhrāturjīvitaiśvaryanāśanāḥ|guṇān pracchādayāmāsuḥ parvatāniva toyadāḥ|doṣairetaiḥ parityakto mayā bhrātā pitā tava || 6.87.26 ||
neyamasti purī laṅkā na ca tvaṃ na ca te pitā || 6.87.27 ||chādayāmāsuḥ parvatāniva toyadāḥ|atimānī ca bālaśca durvinītaśca rākṣasa|baddhastvaṃ kālapāśena brūhi māṃ yadyadicchasi || 6.87.28 ||
adya te vyasanaṃ prāptaṃ kiṃ māṃ tvamiha vakṣyasi|praveṣṭuṃ na tvayā śakyo nyagrodho rākṣasādhama || 6.87.29 ||
dharṣayitvā ca kākutsthau na śakyaṃ jīvituṃ tvayā|yuddhyasva naradevena lakṣmaṇena raṇe saha|hatastvaṃ devatākāryaṃ kariṣyasi yamakṣaye || 6.87.30 ||
nidarśayasvātmabalaṃ samudyataṃ kuruṣva sarvāyudhasāyakavyayam|na lakṣmaṇasyaitya hi bāṇagocaraṃ tvamadya jīvan sabalo gamiṣyasi || 6.87.31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe saptāśatītitamaḥ sargaḥ || 87 ||
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rāvaṇiḥ krodhamūrcchitaḥ|abravīt paruṣaṃ vākyaṃ vegenābhyutpapāta ha || 6.88.1 ||
udyatāyudhanistriṃśo rathe susamalaṅkṛte|kālāśvayukte mahati sthitaḥ kālāntakopamaḥ || 6.88.2 ||
mahāpramāṇamudyamya vipulaṃ vegavaddṛḍham|dhanurbhīmaṃ parāmṛśya śarāṃścāmitraśātanān || 6.88.3 ||
taṃ dadarśa maheṣvāso rathe susamalaṅkṛtaḥ|alaṅkṛtamamitraghnaṃ rāghavasyānujaṃ balī|hanumatpṛṣṭhamāsīnamudayastharaviprabham || 6.88.4 ||
uvācainaṃ samārabdhaḥ saumitriṃ savibhīṣaṇam|tāṃśca vānaraśārdūlān paśyadhvaṃ me parākramam || 6.88.5 ||
adya matkārmukotsṛṣṭaṃ śaravarṣaṃ durāsadam|muktaṃ varṣamivākāśe vārayiṣyatha saṃyuge || 6.88.6 ||
adya vo māmakā bāṇā mahākārmukanissṛtāḥ|vidhamiṣyanti gātrāṇi tūlarāśimivānalaḥ || 6.88.7 ||
tīkṣṇasāyakanirbhinnān śūlaśaktyaṣṭitomaraiḥ|adya vo gamayiṣyāmi sarvāneva yamakṣayam || 6.88.8 ||
kṣipataḥ śaravarṣāṇi kṣiprahastasya me yudhi|jīmūtasyeva nadataḥ kaḥ sthāsyati mamāgrataḥ || 6.88.9 ||
rātriyuddhe mayā pūrvaṃ vajrāśanisamaiḥ śaraiḥ|śāyitau stho mayā bhūmau visañjñau sapurassarau || 6.88.10 ||
smṛtirna te 'sti vā manye vyaktaṃ vā yamasādanam|āśīviṣamiva kruddhaṃ yanmāṃ yoddhuṃ vyavasthitaḥ || 6.88.11 ||
tacchutvā rākṣasendrasya garjitaṃ lakṣṇastadā|abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ vākyamabravīt || 6.88.12 ||
uktaśca durgamaḥ pāraḥ kāryāṇāṃ rākṣasa tvayā|kāryāṇāṃ karmaṇā pāraṃ yo gacchati sa buddhimān || 6.88.13 ||
sa tvamarthasya hīnārtho duravāpasya kenacit|vaco vyāhṛtya jānīṣe kṛtārtho 'smīti durmate || 6.88.14 ||
antardhānagatenājau yastvayā ' 'caritastadā|taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ || 6.88.15 ||
yathā bāṇapathaṃ prāpya sthito 'haṃ tava rākṣasa|darśayasvādya tattejo vācā tvaṃ kiṃ vikatthase || 6.88.16 ||
evamukto dhanurbhīmaṃ parāmṛśya mahābalaḥ|sasarja niśitān bāṇānindrajit samitiñjayaḥ || 6.88.17 ||
te nisṛṣṭā mahāvegāḥ śarāḥ sarpaviṣopamāḥ|samprāpya lakṣmaṇaṃ petuḥ śvasanta iva pannagāḥ || 6.88.18 ||
śarairatimahāvegairvegavān rāvaṇātmajaḥ|saumitrimindrajidyuddhe vivyādha śubhalakṣaṇam || 6.88.19 ||
sa śarairatividdhāṅgo rudhireṇa samukṣitaḥ|śuśubhe lakṣmaṇaḥ śrīmān vidhūma iva pāvakaḥ || 6.88.20 ||
indrajittvātmanaḥ karma prasamīkṣyādhigamya ca|vinadya sumahānādamidaṃ vacanamabravīt || 6.88.21 ||
patriṇaḥ śitadhārāste śarā matkārmukacyutāḥ|ādāsyante 'dya saumitre jivitaṃ jivitāntagāḥ || 6.88.22 ||
adya gomāyusaṅghāśca śyenasaṅghāśca lakṣmaṇa|gṛdhrāśca nipatantu tvāṃ gatāsuṃ nihataṃ mayā || 6.88.23 ||
kṣatrabandhuṃ sadānāryaṃ rāmaḥ paramādurmatiḥ|bhaktaṃ bhrātaramadyaiva tvāṃ drakṣyati mayā hatam || 6.88.24 ||
viśastakavacaṃ bhūmau vyapaviddhaśarāsanam|hṛtottamāṅgaṃ saumitre tvāmadya nihataṃ mayā || 6.88.25 ||
iti bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ paruṣaṃ rāvaṇātmajam|hetumadvākyamatyarthaṃ lakṣmaṇaḥ pratyuvāca ha || 6.88.26 ||
vāgbalaṃ tyaja durbuddhe krūrakarmā 'si rākṣasa|atha kasmādvadasyetat sampādaya sukarmaṇā || 6.88.27 ||
akṛtvā katthase karma kimarthamiha rākṣasa|kuru tatkarma yenāhaṃ śraddadhyāṃ tava katthanam || 6.88.28 ||
anuktvā paruṣaṃ vākyaṃ kiñcidapyanavākṣipan|avikatthan vadhiṣyāmi tvāṃ paśya puruṣādhama || 6.88.29 ||
ityuktvā pañca nārācānākarṇāpūritān śitān|nijaghāna mahāvegān lakṣmaṇo rākṣasorasi || 6.88.30 ||
supatravājitā bāṇā jvalitā iva pannagāḥ|nairṛtorasyabhāsanta savitū raśmayo yathā || 6.88.31 ||
sa śarairāhatastena saroṣo rāvaṇātmajaḥ|suprayuktaistribhirbāṇaiḥ prativivyādha lakṣmaṇam || 6.88.32 ||
sa babhūva tadā bhīmo nararākṣasasiṃhayoḥ|vimardastumulo yuddhe parasparajayaiṣiṇoḥ || 6.88.33 ||
ubhau hi balasampannāvubhau vikramaśālinau || 6.88.34 ||
ubhāvapi suvikrāntau sarvaśastrāstrakovidau|ubhau paramadurjeyāvatulyabalatejasau || 6.88.35 ||
yuyudhāte tadā vīrau grahāviva nabhogatau || 6.88.36 ||
balavṛtrāvivābhītau yudhi tau duṣpradharṣaṇau|yuyudhāte mahātmānau tadā kesariṇāviva || 6.88.37 ||
bahūnavasṛjantau hi mārgaṇaughānavasthitau|nararākṣasasiṃhau tau prahṛṣṭāvabhyayudhyatām || 6.88.38 ||
susamprahṛṣṭau nararākṣasottamau jayaiṣiṇau mārgaṇacāpadhāriṇau|parasparaṃ tau pravavarṣaturbhṛśaṃ śaraughavarṣeṇa balāhakāviva || 6.88.39 ||
abhipravṛddhau yudhi yuddhakovidau śarāsicaṇḍau śitaśastradhāriṇau|abhīkṣṇamāvivyadhaturmahābalau mahāhave śambaravāsavāviva || 6.88.40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe aṣṭāśītitamaḥ sargaḥ || 88 ||
tataḥ śaraṃ dāśarathiḥ sandhāyāmitrakarśanaḥ|sasarja rākṣasendrāya kruddhaḥ sarpa iva śvasan || 6.89.1 ||
tasya jyātalanirghoṣaṃ sa śrutvā rāvaṇātmajaḥ|vivarṇavadano bhūtvā lakṣmaṇaṃ samudaikṣata || 6.89.2 ||
taṃ vivarṇamukhaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ rāvaṇātmajam|saumitriṃ yuddhasaṃyuktaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ || 6.89.3 ||
nimittānyanupaśyāmi yānyasmin rāvaṇātmaje|tvara tena mahāboho bhagna eṣa na saṃśayaḥ || 6.89.4 ||
tataḥ sandhāya saumitrirbāṇānagniśikhopamān|mumoca niśitāṃstasmin sarpāniva mahāviṣān || 6.89.5 ||
śakrāśanisamasparśairlakṣmaṇenāhataḥ śaraiḥ|muhūrtamabhavanmūḍhaḥ sarvasaṅkṣubhitendriyaḥ || 6.89.6 ||
upalabhya muhūrtena sañjñāṃ pratyāgatendriyaḥ|dadarśāvasthitaṃ vīraṃ vīro daśarathātmajam || 6.89.7 ||
so 'bhicakrāma saumitriṃ roṣāt saṃraktalocanaḥ|abravīccainamāsādya punaḥ sa paruṣaṃ vacaḥ || 6.89.8 ||
kiṃ na smarasi tadyuddhe prathame matparākramam|nibaddhastvaṃ saha bhrātrā yadā bhuvi viveṣṭase || 6.89.9 ||
yuvāṃ khalu mahāyuddhe śakrāśanisamaiḥ śaraiḥ|śāyitau prathamaṃ bhūmau visañjñau sapurassarau || 6.89.10 ||
smṛtirvā nāsti te manye vyaktaṃ vā yamasādanam|gantumicchasi yasmāttvaṃ māṃ dharṣayitumicchasi || 6.89.11 ||
yadi te prathame yuddhe na dṛṣṭo matparākramaḥ|adya te darśayiṣyāmi tiṣṭhedānīṃ vyavasthitaḥ || 6.89.12 ||
ityuktvā saptabhibāṇairabhivivyādha lakṣmaṇam|daśabhistu hanūmantaṃ tīkṣṇadhāraiḥ śarottamaiḥ || 6.89.13 ||
tataḥ śaraśatenaiva suprayuktena vīryavān|krodhāddviguṇasaṃrabdho nirbibheda vibhīṣaṇam || 6.89.14 ||
taddṛṣṭvendrajitā karma kṛtaṃ rāmānujastadā|acintayitvā prahasan naitat kiñciditi bruvan|mumoca sa śarān ghorān saṅgṛhya narapuṅgavaḥ || 6.89.15 ||
abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ lakṣmaṇau yudhi|naivaṃ raṇagatāḥ śūrāḥ praharante niśācara || 6.89.16 ||n|laghavaścālpavīryāśca sukhā hīme śarāstava|naivaṃ śūrāstu yudhyante samare jayakāṅkṣiṇaḥ || 6.89.17 ||
ityevaṃ taṃ bruvāṇastu śaravarṣairavākirat || 6.89.18 ||
tasya bāṇaiḥ suvidhvastaṃ kavacaṃ hemabhūṣitam|vyaśīryata rathopasthe tārājālamivāmbarāt || 6.89.19 ||
vidhūtavarmā nārācairbabhūva sa kṛtavraṇaḥ|indrajit samare vīraḥ prarūḍha iva sānumān || 6.89.20 ||
tataḥ śarasahasreṇa saṅkruddho rāvaṇātmajaḥ|bibheda samare vīraṃ lakṣmaṇaṃ bhīmavikramaḥ || 6.89.21 ||
vyaśīryata mahādivyaṃ kavacaṃ lakṣmaṇasya ca|kṛtapratikṛtānyonyaṃ babhūvaturabhidrutau || 6.89.22 ||
abhīkṣṇaṃ niśvasantau tau yuddhyetāṃ tumulaṃ yudhi|śarasaṅkṛttasarvāṅgau sarvato rudhirokṣitau || 6.89.23 ||
sudīrghakālaṃ tau vīrāvanyonyaṃ niśitaiḥ śaraiḥ|tatakṣaturmahātmānau raṇakarmaviśāradau || 6.89.24 ||
babhūvatuścātmajaye yattau bhīmaparākramau|tau śaraughaistadā kīrṇau nikṛttakavacadhvajau|sravantau rudhiraṃ coṣṇaṃ jalaṃ prasravaṇāviva || 6.89.25 ||
śaravarṣaṃ tato ghoraṃ muñcatorbhīmanisvanam|sāsārayorivākāśe nīlayoḥ kālameghayoḥ || 6.89.26 ||
tayoratha mahān kālo vyatyayādyudhyamānayoḥ|na ca tau yuddhavaimukhyaṃ śramaṃ vāpyupajagmatuḥ || 6.89.27 ||
astrāṇyastravidāṃ śreṣṭhau darśayantau punaḥpunaḥ|śarānuccāvacākārānantarikṣe babandhatuḥ || 6.89.28 ||
vyapetadoṣamasyantau laghu citraṃ ca suṣṭhu ca|ubhau tau tumulaṃ ghoraṃ cakraturnararākṣasau || 6.89.29 ||
tayoḥ pṛthakpṛthagbhīmaḥ śuśruve talanisvanaḥ|prakampayan janaṃ ghoro nirghāta iva dāruṇaḥ || 6.89.30 ||
sa tayorbhrājate śabdastadā samarasaktayoḥ|sughorayorniṣṭanatorgagane megayoryathā || 6.89.31 ||
suvarṇapuṅkhairnārācairbalavantau kṛtavraṇau|prasusruvāte rudhiraṃ kīrtimantau jaye dhṛtau || 6.89.32 ||
te gātrayornipatitā rukmapuṅkhāḥ śarā yudhi|asṛṅnaddhā viniṣpatya viviśurdharaṇītalam || 6.89.33 ||
anye suniśitaiḥ śastrairākāśe sañjaghaṭṭire|babhañjuścicchiduścānye tayorbāṇāḥ sahasraśaḥ || 6.89.34 ||
sa babhūva raṇo ghorastayorbāṇamayaścayaḥ|agnibhyāmiva dīptābhyāṃ satre kuśamayaścayaḥ || 6.89.35 ||
tayoḥ kṛtavraṇau dehau śuśubhāte mahātmanoḥ|sapuṣpāviva niṣpatrau vane śālmalikiṃśukau || 6.89.36 ||
cakrutustumulaṃ ghoraṃ sannipātaṃ muhurmuhuḥ|indrajillakṣmaṇaścaiva parasparavadhaiṣiṇau || 6.89.37 ||
lakṣmaṇo rāvaṇiṃ yuddhe rāvaṇiścāpi lakṣmaṇam|anyonyaṃ tāvabhighnantau na śramaṃ pratyapadyatām || 6.89.38 ||
bāṇajālaiḥ śarīrasthairavagāḍhaistarasvinau|śuśubhāte mahāvīryo prarūḍhāviva parvatau || 6.89.39 ||
tayo rudhirasiktāni saṃvṛtāni śarairbhṛśam|babhrājuḥ sarvagātrāṇi jvalanta iva pāvakāḥ || 6.89.40 ||
tayoratha mahān kālo vyatyayādyudhyamānayoḥ|na ca tau yuddhavaimukhyaṃ śramaṃ vāpyupajagmatuḥ || 6.89.41 ||
atha samarapariśramaṃ nihantuṃ samaramukheṣvajitasya lakṣmaṇasya|priyahitamupapādayan mahaujāḥ samaramupetya vibhīṣaṇo 'vatasthe || 6.89.42 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekonanavatitamaḥ sargaḥ || 89 ||
yudhyamānau tu tau dṛṣṭvā prasaktau narākṣasau|prabhinnāviva mātaṅgau parasparavadhaiṣiṇau || 6.90.1 ||
tau draṣṭukāmaḥ saṅgrāme parasparagatau balī|śūraḥ sa rāvaṇabhrātā tasthau saṅgrāmamūrdhani || 6.90.2 ||
tato visphārayāmāsa mahaddhanuravasthitaḥ|utsasarja ca tīkṣṇāgrān rākṣaseṣu mahāśarān || 6.90.3 ||
te śarāḥ śikhisaṅkāśā nipatantaḥ samāhitāḥ|rākṣasān dārayāmāsurvajrāṇīva mahāgirīn || 6.90.4 ||
vibhīṣaṇasyānucarāste 'pi śūlāsipaṭṭiśaiḥ|cicchiduḥ samare vīrān rākṣasān rākṣasottamāḥ || 6.90.5 ||
rākṣasaistaiḥ parivṛtaḥ sa tadā tu vibhīṣaṇaḥ|babhau madhye prahṛṣṭānāṃ kalabhānāmiva dvipaḥ || 6.90.6 ||
tataḥ sañcodayāno vai harīn rakṣo raṇapriyān|uvāca vacanaṃ kāle kālajño rakṣasāṃ varaḥ || 6.90.7 ||
eko 'yaṃ rākṣasendrasya parāyaṇamiva sthitaḥ|etaccheṣaṃ balaṃ tasya kiṃ tiṣṭhata harīśvarāḥ || 6.90.8 ||
asmin vinihate pāpe rākṣase raṇamūrdhani|rāvaṇaṃ varjayitvā tu śeṣamasya hataṃ balam || 6.90.9 ||
prahasto nihato vīro nikumbhaśca mahābalaḥ|kumbhakarṇaśca kumbhaśca dhūmrākṣaśca niśācaraḥ || 6.90.10 ||
jambumālī mahāmālī tīkṣṇavego 'śaniprabhaḥ|suptaghno yajñakopaśca vajradaṃṣṭraśca rākṣasaḥ || 6.90.11 ||
saṃhrādī vikaṭo nighnastapano dama eva ca|praghāsaḥ praghasaścaiva prajaṅgho jaṅgha eva ca || 6.90.12 ||
agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca vīryavān|vidyujjihvo dvijihvaśca sūryaśatruśca rākṣasaḥ || 6.90.13 ||
akampanaḥ supārśvaśca cakramālī ca rākṣasaḥ|kampanaḥ sattvavantau tau devāntakanarāntakau || 6.90.14 ||
etānnihatyātibalān bahūn rākṣasasattamān|bāhubhyāṃ sāgaraṃ tīrtvā laṅghyatāṃ goṣpadaṃ laghu || 6.90.15 ||
etāvadeva śeṣaṃ vo jetavyamiha vānarāḥ|hatāḥ sarve samāgamya rākṣasā baladarpitāḥ || 6.90.16 ||
ayuktaṃ nidhanaṃ kartuṃ putrasya janiturmama|ghṛṇāmapāsya rāmārthe nihanyāṃ bhrāturātmajam || 6.90.17 ||
hantukāmasya me bāṣpaṃ cakṣuścaiva niruddhyati|tamevaiṣa mahābāhurlakṣmaṇaḥ śamayiṣyati|vānarā ghnata sambhūya bhṛtyānasya samīpagān || 6.90.18 ||
iti tenātiyaśasā rākṣasenābhicoditāḥ|vānarendrā jahṛṣire lāṅgūlāni ca vivyadhuḥ || 6.90.19 ||
tataste kapiśārdūlāḥ kṣvelantaśca muhurmuhuḥ|mumucurvividhānnādān meghān dṛṣṭveva barhiṇaḥ || 6.90.20 ||
jāmbavānapi taiḥ sarvaiḥ svayūthairapi saṃvṛtaḥ|aśmabhistāḍayāmāsa nakhairdantaiśca rākṣasān || 6.90.21 ||
nighnantamṛkṣādhipatiṃ rākṣasāste mahābalāḥ|parivavrubhayaṃ tyaktvā tamanekavidhāyudhāḥ || 6.90.22 ||
śaraiḥ paraśubhistīkṣṇaiḥ paṭṭiśairyaṣṭitomaraiḥ|jāmbavantaṃ mṛdhe jaghnurnighnantaṃ rākṣasīṃ camūm || 6.90.23 ||
sa samprahārastumulaḥ sañjajñe kapirakṣasām|devāsurāṇāṃ kruddhānāṃ yathā bhīmo mahāsvanaḥ || 6.90.24 ||
hanumānapi saṅkruddhaḥ sālamutpāṭya vīryavān|rakṣasāṃ kadanaṃ cakre samāsādya sahasraśaḥ || 6.90.25 ||
sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ pitṛvyasyendrajidyudhi|lakṣmaṇaṃ paravīraghnaṃ punarevābhyadhāvata || 6.90.26 ||
tau prayuddhau tadā vīrau mṛdhe lakṣmaṇarākṣasau|śaraughānabhivarṣantau jaghnatustau parasparam || 6.90.27 ||
abhīkṣṇamantardadhatuḥ śarajālairmahābalau|candrādityāvivoṣṇānte yathā meghaistarasvinau || 6.90.28 ||
na hyādānaṃ na sandhānaṃ dhanuṣo vā parigrahaḥ|na vipramokṣo bāṇānāṃ na vikarṣo na vigrahaḥ || 6.90.29 ||
na muṣṭipratisandhānaṃ na lakṣyapratipādanam|adṛśyata tayostatra yudhyatoḥ pāṇilāghavāt || 6.90.30 ||
cāpavegavinirmuktabāṇajālaiḥ samantataḥ|antarikṣe hi sañchanne na rūpāṇi cakāśire || 6.90.31 ||
lakṣmaṇo rāvaṇiṃ prāpya rāvaṇiścāpi lakṣmaṇam|avyavasthā bhavatyugrā tābhyāmanyonyavigrahe || 6.90.32 ||
tābhyāmubhābhyāṃ tarasā visṛṣṭairviśikhaiḥ śitaiḥ|nirantaramivākāśaṃ babhūva tamasāvṛtam || 6.90.33 ||
taiḥ patadbhiśca bahubhistayoḥ śaraśataiḥ śitaiḥ|diśaśca pradiśaścaiva babhūvuḥ śarasaṅkulāḥ || 6.90.34 ||
tamasā saṃvṛtaṃ sarvamāsīdbhīmataraṃ mahat|astaṃ gate sahasrāṃśau saṃvṛtaṃ tamaseva hi || 6.90.35 ||
rudhiraughamahānadyaḥ prāvartanta sahasraśaḥ|kravyādā dāruṇā vāgbhiścikṣipurbhīmanisvanam || 6.90.36 ||
na tadānīṃ vavau vāyurna ca jajvāla pāvakaḥ|svastyastu lokebhya iti jajalpuśca maharṣayaḥ || 6.90.37 ||
sampetuścātra samprāptā gandharvāḥ saha cāraṇaiḥ || 6.90.38 ||
atha rākṣasasiṃhasya kṛṣṇān kanakabhūṣaṇān|śaraiścaturbhiḥ saumitrirvivyādha caturo hayān || 6.90.39 ||
tato 'pareṇa bhallena śitena niśitena ca|sampūrṇāyatamuktena supatreṇa suvarcasā || 6.90.40 ||
mahendrāśanikalpena sutasya vicariṣyataḥ|sa tena bāṇāśaninā talaśabdānunādinā || 6.90.41 ||
lāghavādrāghavaḥ śrīmān śiraḥ kāyādapāharat || 6.90.42 ||
sa yantari mahātejā hate mandodarīsutaḥ || 6.90.43 ||
svayaṃ sārathyamakarot punaśca dhanuraspṛśat|tadadbhutamabhūttatra sāmarthyaṃ paśyatāṃ yudhi || 6.90.44 ||
hayeṣu vyagrahastaṃ taṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ|dhanuṣyatha punarvyagre hayeṣu mumuce śarān || 6.90.45 ||
chidreṣu teṣu bāṇeṣu saumitriḥ śīghravikramaḥ|ardayāmāsa bāṇaughairvicarantamabhītavat || 6.90.46 ||
nihataṃ sārathiṃ dṛṣṭvā samare rāvaṇātmajaḥ|prajahau samaroddharṣaṃ viṣaṇṇaḥ sa babhūva ha || 6.90.47 ||
viṣaṇṇavadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ hariyūthapāḥ|tataḥ paramasaṃhṛṣṭā lakṣmaṇaṃ cābhyapūjayan || 6.90.48 ||
tataḥ pramāthī śarabho rabhaso gandhamādanaḥ|amṛṣyamāṇāścatvāraścakrurvegaṃ harīśvarāḥ || 6.90.49 ||
te cāsya hayamukhyeṣu tūrṇamutplutya vānarāḥ|caturṣu samahāvīryā nipeturbhīmavikramāḥ || 6.90.50 ||
teṣāmadhiṣṭhitānāṃ tairvānaraiḥ parvatopamaiḥ|mukhebhyo rudhiraṃ raktaṃ hayānāṃ samavartata || 6.90.51 ||
te hayā mathitā bhagnā vyasavo dharaṇīṃ gatāḥ|te nihatya hayāṃstasya pramathya ca mahāratham || 6.90.52 ||
punarutpatya vegena tasthurlakṣmaṇapārśvataḥ|sa hatāśvādavaplutya rathānmathitasāratheḥ|śaravarṣeṇa saumitrimabhyadhāvata rāvaṇiḥ || 6.90.53 ||
tato mahendrapratimaḥ sa lakṣmaṇaḥ padātinaṃ taṃ niśitaiḥ śarottamaiḥ|sṛjantamājau niśitān śarottamān bhṛśaṃ tadā bāṇagaṇairnyavārayat || 6.90.54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe navatitamaḥ sargaḥ || 90 ||
sa hatāśvo mahātejā bhūmau tiṣṭhanniśācaraḥ|indrajit paramakruddhaḥ samprajajvāla tejasā || 6.91.1 ||
tau dhanvinau jighāṃsantāvanyonyamiṣubhirbhṛśam|vijayenābhiniṣkrāntau vane gajavṛṣāviva || 6.91.2 ||
nibarhayantaścānyonyaṃ te rākṣasavanaukasaḥ|bhartāraṃ na jahuryuddhe sampatantastatastataḥ || 6.91.3 ||
tatastān rākṣasān sarvān harṣayan rāvaṇātmajaḥ|stuvāno harṣamāṇaśca idaṃ vacanamabravīt || 6.91.4 ||
tamasā bahulenemāḥ saṃsaktāḥ sarvato diśaḥ|neha vijñāyate svo vā paro vā rākṣasottamāḥ || 6.91.5 ||
dhṛṣṭaṃ bhavanto yudhyantu harīṇāṃ mohanāya vai|ahaṃ tu rathamāsthāya āgamiṣyāmi saṃyugam || 6.91.6 ||
tathā bhavantaḥ kurvantu yatheme kānanaukasaḥ|na yuddhyeyurdurātmānaḥ praviṣṭe nagaraṃ mayi || 6.91.7 ||
ityuktvā rāvaṇasuto vañcayitvā vanaukasaḥ|praviveśa purīṃ laṅkāṃ rathahetoramitrahā || 6.91.8 ||
sa rathaṃ bhūṣayitvā tu ruciraṃ hemabhūṣitam|prāsāsiśatasampūrṇaṃ yuktaṃ paramavājibhiḥ || 6.91.9 ||
adhiṣṭhitaṃ hayajñena sūtenāptopadeśinā|āruroha mahātejā rāvaṇiḥ samitiñjayaḥ || 6.91.10 ||
sa rākṣasagaṇairmukhyairvṛto mandodarīsutaḥ|niryayau nagarāttūrṇaṃ kṛtāntabalacoditaḥ || 6.91.11 ||
so 'bhiniṣkramya nagarādindrajit paravīrahā|ābhyayājjavanairaśvairlakṣmaṇaṃ savibhīṣaṇam || 6.91.12 ||
tato rathastamālokya saumitrī rāvaṇātmajam|vānarāśca mahāvīryā rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ|vismayaṃ paramaṃ jagmurlāghavāttasya dhīmataḥ || 6.91.13 ||
rāvaṇiścāpi saṅkruddho raṇe vānarayūthapān|pātayāmāsa bāṇaughaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ || 6.91.14 ||
sa maṇḍalīkṛtadhanū rāvaṇiḥ samitiñjayaḥ|harīnabhyahanat kruddhaḥ paraṃ lāghavamāsthitaḥ || 6.91.15 ||
te vadhyamānā harayo nārācairbhīmavikramāḥ|saumitriṃ śaraṇaṃ prāptāḥ prajāpatimiva prajāḥ || 6.91.16 ||
tataḥ samarakopena jvalito raghunandanaḥ|ciccheda kārmukaṃ tasya darśayan pāṇilāghavam || 6.91.17 ||
so 'nyat kārmukamādaya sajyaṃ cakre tvaranniva|tadapyasya tribhirbāṇairlakṣmaṇo nirakṛntata || 6.91.18 ||
athainaṃ chinnadhanvānamāśīviṣaviṣopamaiḥ|vivyādhorasi saumitrī rāvaṇiṃ pañcabhiḥ śaraiḥ || 6.91.19 ||
te tasya kāyaṃ nirbhidya mahākārmukanissṛtāḥ|nipeturdharaṇīṃ bāṇā raktā iva mahoragāḥ || 6.91.20 ||
sa bhinnavarmā rudhiraṃ vaman vaktreṇa rāvaṇiḥ|jagrāha kārmukaśreṣṭhaṃ dṛḍhajyaṃ balavattaram || 6.91.21 ||
sa lakṣmaṇaṃ samuddiśya paraṃ lāghavamāsthitaḥ|vavarṣa śaravarṣāṇi varṣāṇīva purandaraḥ || 6.91.22 ||
muktamindrajitā tattu śaravarṣamarindamaḥ|avārayadasambhrānto lakṣmaṇaḥ sudurāsadam || 6.91.23 ||
darśayāmāsa ca tadā rāvaṇiṃ raghunandanaḥ|asambhrānto mahātejāstadadbhutamivābhavat || 6.91.24 ||
tatastān rākṣasān sarvāṃstribhirekaikamāhave || 6.91.25 ||
avidhyat paramakruddhaḥ śīghrāstraṃ sampradarśayan|rākṣasendrasutaṃ cāpi bāṇaughaiḥ samatāḍayat || 6.91.26 ||
so 'tividdho balavatā śatruṇā śatrughātinā|asaktaṃ preṣayāmāsa lakṣmaṇāya bahūn śarān || 6.91.27 ||
tānaprāptān śitairbāṇaiściccheda raghunandanaḥ|sāratherasya ca raṇe rathino rathasattamaḥ|śiro jahāra dharmātmā bhallenānataparvaṇā || 6.91.28 ||
asūtāste hayāstatra rathamūhuraviklavāḥ|maṇḍalānyabhidhāvantastadadbhutamivābhavat || 6.91.29 ||
amarṣavaśamāpannaḥ saumitrirddaḍhavikramaḥ|pratyaviddhyaddhayāṃstasya śarairvitrāsayan raṇe || 6.91.30 ||
amṛṣyamāṇastatkarma rāvaṇasya suto balī|vivyādha daśabhirbāṇaiḥ saumitriṃ tamamarṣaṇam || 6.91.31 ||
te tasya vajrapratimāḥ śarāḥ sarpaviṣopamāḥ|vilayaṃ jagmurāhatya kavacaṃ kāñcanaprabham || 6.91.32 ||
abhedyakavacaṃ matvā lakṣmaṇaṃ rāvaṇātmajaḥ|lalāṭe lakṣmaṇaṃ bāṇaiḥ supuṅkhaistribhirindrajit|avidhyat paramakruddhaḥ śīghrāstraṃ ca pradarśayan || 6.91.33 ||
taiḥ pṛṣatkairlalāṭasthaiḥ śuśubhe raghunandanaḥ|raṇāgre samaraślāghī triśṛṅga iva parvataḥ || 6.91.34 ||
sa tathā hyardito bāṇai rākṣasena mahāmṛdhe|tamāśu prativivyādha lakṣmaṇaḥ pañcabhiḥ śaraiḥ|vikṛṣyendrajito yuddhe vadane śubhakuṇḍale || 6.91.35 ||
lakṣmaṇendrajitau vīrau mahābalaśarāsanau|anyonyaṃ jaghnaturbāṇairviśikhairbhīmavikramau || 6.91.36 ||
tataḥ śoṇitadigdhāṅgau lakṣmaṇendrajitāvubhau|raṇe tau rejaturvīrau puṣpitāviva kiṃśukau || 6.91.37 ||
tau parasparamabhyetya sarvagātreṣu dhanvinau|ghorairvivyadhaturbāṇaiḥ kṛtabhāvāvubhau jaye || 6.91.38 ||
tataḥ samarakopena saṃyukto rāvaṇātmajaḥ|vibhīṣaṇaṃ tribhirbāṇairvivyādha vadane śubhe || 6.91.39 ||
ayomukhaistrirbhirviddhvā rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam|ekaikenābhivivyādha tān sarvān hariyūthapān || 6.91.40 ||
tasmai dṛḍhataraṃ kruddho jaghāna gadayā hayān|vibhīṣaṇo mahātejā rāvaṇeḥ sa durātmanaḥ || 6.91.41 ||
sa hatāśvādavaplutya rathānnihatasāratheḥ|rathaśaktiṃ mahātejāḥ pitṛvyāya mumoca ha || 6.91.42 ||
tāmāpatantīṃ samprekṣya sumitrānandavardhanaḥ|ciccheda niśitairbāṇairdaśadhā sā 'patadbhuvi || 6.91.43 ||
tasmai dṛḍhadhanuḥ kruddho hatāśvāya vibhīṣaṇaḥ|vajrasparśasamān pañca sasarjorasi mārgaṇān || 6.91.44 ||
te tasya kāyaṃ nirbhidya rukmapuṅkhā nimittagāḥ|babhūvurlohitādigdhā raktā iva mahoragāḥ || 6.91.45 ||
sa pitṛvyāya saṅkruddha indrajiccharamādade|uttamaṃ rakṣasāṃ madhye yamadattaṃ mahābalaḥ || 6.91.46 ||
taṃ samīkṣya mahātejā maheṣuṃ tena saṃhitam|lakṣmaṇo 'pyādade bāṇamanyaṃ bhīmaparākramaḥ || 6.91.47 ||
kubereṇa svayaṃ svapne svasmai dattaṃ mahātmanā|durjayaṃ durviṣahyaṃ ca sendrairapi surāsuraiḥ || 6.91.48 ||
tayoste dhanuṣī śreṣṭhe bāhubhiḥ parighopamaiḥ|vikṛṣyamāṇe balavat krauñcāviva cukūjatuḥ || 6.91.49 ||
tābhyāṃ tau dhanuṣi śreṣṭhe saṃhitau sāyakottamau|vikṛṣyamāṇau vīrābhyāṃ bhṛśaṃ jajvalatuḥ śriyā || 6.91.50 ||
tau bhāsayantāvākāśaṃ dhanurbhyāṃ viśikhau cyutau|mukhena mukhamāhatya sannipetaturojasā || 6.91.51 ||
sannipātastayorāsīccharayorghorarūpayoḥ|sadhūmavisphuliṅgaśca tajjo 'gnirdāruṇo 'bhavat || 6.91.52 ||
tau mahāgrahasaṅkāśāvanyonyaṃ sannipatya ca|saṅgrāme śatadhā yāntau medinyāṃ vinipetatuḥ || 6.91.53 ||
śarau pratihatau dṛṣṭvā tāvubhau raṇamūrdhani|vrīḍitau jātaroṣau ca lakṣmaṇendrajitau tadā || 6.91.54 ||
susaṃrabdhastu saumitrirastraṃ vāruṇamādade || 6.91.55 ||
raudraṃ mahendrajidyuddhe vyasṛjadyudhi niṣṭhitaḥ|tena tadvihataṃ tvastraṃ vāruṇaṃ paramādbhutam || 6.91.56 ||
tataḥ kruddho mahātejā indrajit samitiñjayaḥ|āgneyaṃ sandadhe dīptaṃ sa lokaṃ saṅkṣipanniva || 6.91.57 ||
saureṇāstreṇa tadvīro lakṣmaṇaḥ pratyavārayat || 6.91.58 ||
astraṃ nivāritaṃ dṛṣṭvā rāvaṇiḥ krodhamūrcchitaḥ|āsuraṃ śatrunāśāya ghoramastraṃ samādade || 6.91.59 ||
tasmāccāpādviniṣpeturbhāsvarāḥ kūṭamudgarāḥ|śūlāni ca bhuśuṇḍyaśca gadāḥ khaḍgāḥ paraśvadhāḥ || 6.91.60 ||
taddṛṣṭvā lakṣmaṇaḥ saṅkhye ghoramastramathāsuram|avāryaṃ sarvabhūtānāṃ sarvaśatruvināśanam|māheśvareṇa dyutimāṃstadastraṃ pratyavārayat || 6.91.61 ||
tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ sambabhūvādbhutopamam|gaganasthāni bhūtāni lakṣmaṇaṃ paryavārayan || 6.91.62 ||
bhairavābhirute bhīme yuddhe vānararakṣasām|bhūtairbahubhirākāśaṃ vismitairāvṛtaṃ babhau || 6.91.63 ||
ṛṣayaḥ pitaro devā gandharvā garuḍoragāḥ|śatakratuṃ puraskṛtya rarakṣurlakṣmaṇaṃ raṇe || 6.91.64 ||
athānyaṃ mārgaṇaśreṣṭhaṃ sandadhe rāghavānujaḥ|hutāśanasamasparśaṃ rāvaṇātmajadāraṇam || 6.91.65 ||
supatramanuvṛttāṅgaṃ suparvāṇaṃ susaṃsthitam|suvarṇavikṛtaṃ vīraḥ śarīrāntakaraṃ śaram || 6.91.66 ||
durāvāraṃ durviṣahyaṃ rākṣasānāṃ bhayāvaham|āśīviṣaviṣaprakhyaṃ devasaṅghaiḥ samarcitam || 6.91.67 ||
yena śakro mahātejā dānavānajayat prabhuḥ|purā daivāsure yuddhe vīryavān harivāhanaḥ || 6.91.68 ||
tadaindramastraṃ saumitriḥ saṃyugeṣvaparājitam|śaraśreṣṭhaṃ dhanuḥ śreṣṭhe naraśreṣṭho 'bhisandadhe || 6.91.69 ||
sandhāyāmitradalanaṃ vicakarṣa śarāsanam|sajyamāyamya durdharṣaṃ kālo lokakṣaye yathā || 6.91.70 ||
sandhāya dhanuṣi śreṣṭhe vikarṣannidamabravīt|lakṣmīvā~llakṣmaṇo vākyamarthasādhakamātmanaḥ || 6.91.71 ||
dharmātmā satyasandhaśca rāmo dāśarathiryadi|pauruṣe cāpratidvandvaḥ śarainaṃ jahi rāvaṇim || 6.91.72 ||
ityuktvā bāṇamākarṇaṃ vikṛṣya tamajihmagam|lakṣmaṇaḥ samare vīraḥ sasarjendrajitaṃ prati|aindrāstreṇa samāyojya lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 6.91.73 ||
sa śiraḥ saśirastrāṇaṃ śrīmajjvalitakuṇḍalam|pramathyendrajitaḥ kāyāt pātayāmāsa bhūtale || 6.91.74 ||
tadrākṣasatanūjasya chinnaskandhaṃ śiro mahat|tapanīyanibhaṃ bhūmau dadṛśe rudhirokṣitam || 6.91.75 ||
hatastu nipapātāśu dharaṇyāṃ rāvaṇātmajaḥ|kavacī saśirastrāṇo vidhvastaḥ saśarāsanaḥ || 6.91.76 ||
cukruśuste tataḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ|hṛṣyanto nihate tasmin devā vṛtravadhe yathā || 6.91.77 ||
athāntarikṣe devānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām|abhijajñe ca sannādo gandharvāpsarasāmapi || 6.91.78 ||
patitaṃ tamabhijñāya rākṣasī sā mahācamūḥ|vadhyamānā diśo bheje haribhirjitakāśibhiḥ || 6.91.79 ||
vānarairvadhyamānāste śastrāṇyutsṛjya rākṣasāḥ|laṅkāmabhimukhāḥ sastrurnaṣṭasañjñāḥ pradhāvitāḥ || 6.91.80 ||
dudruvurbahudhā bhītā rākṣasāḥ śataśo diśaḥ|tyaktvā praharaṇān sarve paṭṭiśāsiparaśvadhān || 6.91.81 ||
kecillaṅkāṃ paritrastāḥ praviṣṭā vānarārditāḥ|samudre patitāḥ kecit kecit parvatamāśritāḥ || 6.91.82 ||
hatamindrajitaṃ dṛṣṭvā śayānaṃ samarakṣitau|rākṣasānāṃ sahasreṣu na kaścit pratyadṛśyata || 6.91.83 ||
yathā 'staṃ gata āditye nāvatiṣṭhanti raśmayaḥ|tathā tasminnipatite rākṣasāste gatā diśaḥ || 6.91.84 ||
śāntaraśmirivādityo nirvāṇa iva pāvakaḥ|sa babhūva mahātejā vyapāstagatajīvitaḥ || 6.91.85 ||
praśāntapīḍābahulo naṣṭāriṣṭaḥ pratāpavān|babhūva lokaḥ patite rākṣasendrasute tadā || 6.91.86 ||
harṣaṃ ca śakro bhagavān saha sarvaiḥ surarṣabhaiḥ|jagāma nihate tasmin rākṣase pāpakarmaṇi || 6.91.87 ||
ākāśe cāpi devānāṃ śuśruve dundubhisvanaḥ || 6.91.88 ||
nṛtyadbhirapsarobhiśca gandharvaiśca mahātmabhiḥ || 6.91.89 ||
vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi tadadbhutamabhūttadā|praśaśaṃsurhate tasmin rākṣase krūrakarmaṇi || 6.91.90 ||
śuddhā āpo diśaścaiva jahṛṣurdaityadānavāḥ || 6.91.91 ||
ājagmuḥ patite tasmin sarvalokabhayāvahe|ūcuśca sahitāḥ sarve devagandharvadānavāḥ|vijvarāḥ śāntakaluṣā brāhmaṇā vicarantviti || 6.91.92 ||
tato 'bhyanandan saṃhṛṣṭāḥ samare hariyūthapāḥ|tamapratibalaṃ dṛṣṭvā hataṃ nairṛtapuṅgavam || 6.91.93 ||
vibhīṣaṇo hanūmāṃśca jāmbavāṃścarkṣayūthapaḥ|vijayenābhinandantastuṣṭuvuścāpi lakṣmaṇam || 6.91.94 ||
kṣvelantaśca nadantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ|labdhalakṣā raghusutaṃ parivāryopatasthire || 6.91.95 ||
lāṅgūlāni pravidhyantaḥ sphoṭayantaśca vānarāḥ|lakṣmaṇo jayatītyevaṃ vākyaṃ viśrāvayaṃstadā || 6.91.96 ||
anyonyaṃ ca samāśliṣya kapayo hṛṣṭamānasāḥ|cakruruccāvacaguṇā rāghavāśrayajāḥ kathāḥ || 6.91.97 ||
tadasukaramathābhivīkṣya hṛṣṭāḥ priyasuhṛdo yudhi lakṣmaṇasya karma|paramamupalabhan manaḥ praharṣaṃ vinihatamindraripuṃ niśamya devāḥ || 6.91.98 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekanavatitamaḥ sargaḥ || 91 ||
rudhiraklinnagātrastu lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ|babhūva hṛṣṭastaṃ hatvā śakrajetāramāhave || 6.92.1 ||
tataḥ sa jāmbavantaṃ ca hanumantaṃ ca vīryavān|sannihatya mahātejāstāṃśca sarvān vanaukasaḥ || 6.92.2 ||
ājagāma tatastīvraṃ yatra sugrīvarāghavau|vibhīṣaṇamavaṣṭabhya hanūmantaṃ ca lakṣmaṇaḥ || 6.92.3 ||
tato rāmamabhikramya saumitrirabhivādya ca|tasthau bhrātṛsamīpastha indrasyeva bṛhaspatiḥ || 6.92.4 ||
niṣṭananniva cāgamya rāghavāya mahātmane|ācacakṣe tadā vīro ghoramindrajito vadham || 6.92.5 ||
rāvaṇestu śiraśchinnaṃ lakṣmaṇena mahātmanā|nyavedayata rāmāya tadā hṛṣṭo vibhīṣaṇaḥ || 6.92.6 ||
śrutvaitattu mahāvīryo lakṣmaṇenendrajidvadham|praharṣamatulaṃ lebhe rāmo vākyamuvāca ha || 6.92.7 ||
sādhu lakṣmaṇa tuṣṭo 'smi karmaṇā sukṛtaṃ kṛtam|rāvaṇerhi vināśena jitamityupadhāraya || 6.92.8 ||
sa taṃ śirasyupāghrāya lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam|lajjamānaṃ balāt snehādaṅkamāropya vīryavān || 6.92.9 ||
upaveśya tamutsaṅge pariṣvajyāvapīḍitam|bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ snigdhaṃ punaḥpunarudaikṣata || 6.92.10 ||
śalyasampīḍitaṃ śastaṃ niśvasantaṃ tu lakṣmaṇam|rāmastu duḥkhasantaptastadā niśvasito bhṛśam || 6.92.11 ||
mūrdhni cainamupāghrāya bhūyaḥ saṃspṛśya ca tvaran|uvāca lakṣmaṇaṃ vākyamāśvasya puruṣarṣabhaḥ || 6.92.12 ||
kṛtaṃ paramakalyāṇaṃ karma duṣkarakarmaṇā|adya manye hate putre rāvaṇaṃ nihataṃ yudhi|adyāhaṃ vijayī śatrau hate tasmin durātmani || 6.92.13 ||
rāvaṇasya nṛśaṃsasya diṣṭyā vīra tvayā raṇe|chinno hi dakṣiṇo bāhuḥ sa hi tasya vyāpaśrayaḥ || 6.92.14 ||
vibhīṣaṇahanūmadbhayāṃ kṛtaṃ karma mahadraṇe|ahorātraistribhirvīraḥ kathañcidvinipātitaḥ || 6.92.15 ||
niramitraḥ kṛto 'smyadya niryāsyati hi rāvaṇaḥ|balavyūhena mahatā śrutvā putraṃ nipātitam || 6.92.16 ||
taṃ putravadhasantaptaṃ niryāntaṃ rākṣasādhipam|balenāvṛtya mahatā nihaniṣyāmi durjayam || 6.92.17 ||
tvayā lakṣmaṇa nāthena sītā ca pṛthivī ca me|na duṣprāpā hate tvadya śakrajetari cāhave || 6.92.18 ||
sa taṃ bhrātaramāśvāsya pariṣvajya ca rāghavaḥ|rāmaḥ suṣeṇaṃ muditaḥ samābhāṣyedamabravīt || 6.92.19 ||
saśalyo 'yaṃ mahāprājña saumitrirmitravatsalaḥ|yathā bhavati susvasthastathā tvaṃ samupācara || 6.92.20 ||
viśalyaḥ kriyatāṃ kṣipraṃ saumitriḥ savibhīṣaṇaḥ|ṛkṣavānarasainyānāṃ śūrāṇāṃ drumayodhinām || 6.92.21 ||
ye cāpyanye 'tra yudhyanti saśalyā vraṇinastathā|te 'pi sarve prayatnena kriyantāṃ sukhinastvayā || 6.92.22 ||
evamuktastu rāmeṇa mahātmā hariyūthapaḥ|lakṣmaṇāya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ paramauṣadhim || 6.92.23 ||
sa tasyā gandhamāghrāya viśalyaḥ samapadyata|tathā nirvedanaścaiva saṃrūḍhavraṇa eva ca || 6.92.24 ||
vibhīṣaṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃ rāghavājñayā|sarvavānaramukhyānāṃ cikitsāṃ sa tadā 'karot || 6.92.25 ||
tataḥ prakṛtimāpanno hṛtaśalyo gatavyathaḥ|saumitrirmuditastatra kṣaṇena vigatajvaraḥ || 6.92.26 ||
tathaiva rāmaḥ plavagādhipastadā vibhīṣaṇaścarkṣapatiśca jāmbavān|avekṣya saumitrimarogamutthitaṃ mudā sasainyāḥ suciraṃ jaharṣire || 6.92.27 ||
apūjayat karma sa lakṣmaṇasya suduṣkaraṃ dāśarathirmahātmā|hṛṣṭā babhūvuryudhi yūthapendrā nipātitaṃ śakrajitaṃ niśamya || 6.92.28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe dvinavatitamaḥ sargaḥ || 92 ||
tataḥ paulastyasacivāḥ śrutvā cendrajitaṃ hatam|ācacakṣurabhijñāya daśagrīvāya savyathāḥ || 6.93.1 ||
yuddhe hato mahārāja lakṣmaṇena tavātmajaḥ|vibhīṣaṇasahāyena miṣatāṃ no mahādyutiḥ || 6.93.2 ||
śūraḥ śūreṇa saṅgamya saṃyugeṣvaparajitaḥ|lakṣmaṇena hataḥ śūraḥ putrastu vibudhendrajit|gataḥ sa paramān lokān śaraiḥ santāpya lakṣmaṇam || 6.93.3 ||
sa taṃ pratibhayaṃ śrutvā vadhaṃ putrasya dāruṇam|ghoramindrajitaḥ saṅkhye kaśmalaṃ cāviśanmahat || 6.93.4 ||
upalabhya cirāt sañjñāṃ rājā rākṣasapuṅgavaḥ|putraśokārdito dīno vilalāpākulendriyaḥ || 6.93.5 ||
hā rākṣasacamūmukhya mama vatsa mahāratha|jitvendraṃ kathamadya tvaṃ lakṣmaṇasya vaśaṃ gataḥ || 6.93.6 ||
nanu tvamiṣubhiḥ kruddho bhindyāḥ kālāntakāvapi|mandarasyāpi śṛṅgāṇi kiṃ punarlakṣmaṇaṃ yudhi || 6.93.7 ||
adya vaivasvato rājā bhūyo bahumato mama|yenādya tvaṃ mahābāho saṃyuktaḥ kāladharmaṇā || 6.93.8 ||
eṣa panthāḥ suyodhānāṃ sarvāmaragaṇeṣvapi || 6.93.9 ||
yaḥ kṛte hanyate bhartuḥ sa pumān svargamṛcchati|adya devagaṇāḥ sarve lokapālāstatharṣayaḥ|hatamindrajitaṃ śrutvā sukhaṃ svapsyanti nirbhayāḥ || 6.93.10 ||
adya lokāstrayaḥ kṛtsnā pṛthivī ca sakānanā|ekenendrajitā hīnā śūnyeva pratibhāti me || 6.93.11 ||
adya nairṛtakanyānāṃ śroṣyāmyantaḥpure ravam|kareṇusaṅghasya yathā ninādaṃ girigahvare || 6.93.12 ||
yauvarājyaṃ ca laṅkāṃ ca rakṣāṃsi ca parantapa|mātaraṃ māṃ ca bhāryāṃ ca kva gato 'si vihāya naḥ || 6.93.13 ||
mama nāma tvayā vīra gatasya yamasādanam|pretakāryāṇi kāryāṇi viparīte hi vartase || 6.93.14 ||
sa tvaṃ jīvati sugrīve lakṣmaṇe ca sarāghave|mama śalyamanuddhṛtya kva gato 'si vihāya naḥ || 6.93.15 ||
evamādivilāpārtaṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam|āviveśa mahān kopaḥ putravyasanasambhavaḥ || 6.93.16 ||
prakṛtyā kopanaṃ hyenaṃ putrasya punarādhayaḥ|dīptaṃ sandīpayāmāsurgharme 'rkamiva raśmayaḥ || 6.93.17 ||
lalāṭe bhrukuṭībhiśca saṅgatābhirvyārocata|yugānte saha nakraistu mahormibhirivodadhiḥ || 6.93.18 ||
kopādvijṛmbhamāṇasya vaktrād vyaktamabhijvalan|utpapāta sa bhūyo 'gnirvṛtrasya vadanādiva || 6.93.19 ||
sa putravadhasantaptaḥ śūraḥ krodhavaśaṃ gataḥ|samīkṣya rāvaṇo buddhyā vaidehyā rocayadvadham || 6.93.20 ||
tasya prakṛtyā rakte ca rakte krodhāgninā 'pi ca|rāvaṇasya mahāghore dīpte netre babhūvatuḥ || 6.93.21 ||
ghoraṃ prakṛtyā rūpaṃ tattasya krodhāgnimūrcchitam|babhūva rūpaṃ kruddhasya ruddhasyeva durāsadam || 6.93.22 ||
tasya kruddhasya netrābhyāṃ prāptatannasrabindavaḥ|dīptābhyāmiva dīpābhyāṃ sārciṣaḥ snehabindavaḥ || 6.93.23 ||
dantān vidaśatastasya śrūyate daśanasvanaḥ|yantrasyāveṣṭyamānasya mahato dānavairiva || 6.93.24 ||
kālāgniriva saṅkruddho yāṃ yāṃ diśamavaikṣata|tasyāṃ tasyāṃ bhayatrastā rākṣasāḥ saṃvililyire || 6.93.25 ||
tamantakamiva kruddhaṃ carācaracikhādiṣum|vīkṣamāṇaṃ diśaḥ sarvā rākṣasā nopacakramuḥ || 6.93.26 ||
tataḥ paramasaṅkruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ|abravīdrakṣasāṃ madhye saṃstambhayiṣurāhave || 6.93.27 ||
mayā varṣasahasrāṇi caritvā duścaraṃ tapaḥ|teṣu teṣvavakāśeṣu svayambhūḥ paritoṣitaḥ || 6.93.28 ||
tasyaiva tapaso vyuṣṭyā prasādācca svayambhuvaḥ|nāsurebhyo na devebhyo bhayaṃ mama kadācana || 6.93.29 ||
kavacaṃ brahmadattaṃ me yadādityasamaprabham|devāsuravimardeṣu na bhinnaṃ vajraśaktibhiḥ || 6.93.30 ||
tena māmadya saṃyuktaṃ rathasthamiha saṃyuge|pratīyāt ko 'dya māmājau sākṣādapi purandaraḥ || 6.93.31 ||
yattadā 'bhiprasannena saśaraṃ kārmukaṃ mahat|devāsuravimardeṣu mama dattaṃ svayambhuvā || 6.93.32 ||
adya tūryaśatairbhīmaṃ dhanurutthāpyatāṃ mama|rāmalakṣmaṇayoreva vadhāya paramāhave || 6.93.33 ||
sa putravadhasantaptaḥ śūraḥ krodhavaśaṃ gataḥ|samīkṣya rāvaṇo buddhyā sītāṃ hantuṃ vyavasyata || 6.93.34 ||
pratyavekṣya tu tāmrākṣaḥ sughoro ghoradarśanaḥ|dīno dīnasvarān sarvāṃstānuvāca niśācarān || 6.93.35 ||
māyayā mama vatsena vañcanārthaṃ vanaukasām|kiñcideva hataṃ tatra sīteyamiti darśitam || 6.93.36 ||
tadidaṃ tathyamevāhaṃ kariṣye priyamātmanaḥ|vaidehīṃ nāśayiṣyāmi kṣatrabandhumanuvratām || 6.93.37 ||
ityevamuktvā sacivān khaḍgamāśu parāmṛśat || 6.93.38 ||
uddhṛtya guṇasampannaṃ vimalāmbaravarcasam|niṣpapāta sa vegena sabhāryaḥ sacivairvṛtaḥ || 6.93.39 ||
rāvaṇaḥ putraśokena bhṛśamākulacetanaḥ|saṅkruddhaḥ khaḍgamādāya sahasā yatra maithilī || 6.93.40 ||
vrajantaṃ rākṣasaṃ prekṣya siṃhanādaṃ pracukruśuḥ|ūcuścānyonyamāśliṣya saṅkruddhaṃ prekṣya rākṣasāḥ || 6.93.41 ||
adyainaṃ tāvubhau dṛṣṭvā bhrātarau pravyathiṣyataḥ|lokapālā hi catvāraḥ kruddhenānena nirjitāḥ || 6.93.42 ||
bahavaḥ śatravaścāpi saṃyugeṣu nipātitāḥ|triṣu lokeṣu ratnāni bhuṅkte cāhṛtya rāvaṇaḥ || 6.93.43 ||
vikrame ca bale caiva nāstyasya sadṛśo bhuvi || 6.93.44 ||
teṣāṃ sañjalpamānānāmaśokavanikāṃ gatām|abhidudrāva vaidehīṃ rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ || 6.93.45 ||
vāryamāṇaḥ susaṅkruddhaḥ suhṛdbhirhitabuddhibhiḥ|abhyadhāvata saṅkruddhaḥ khe graho rohiṇīmiva || 6.93.46 ||
maithilī rakṣyamāṇā tu rākṣasībhiraninditā|dadarśa rākṣasaṃ kruddhaṃ nistriṃśavaradhāriṇam || 6.93.47 ||
taṃ niśāmya sanistriṃśaṃ vyathitā janakātmajā|nivāryamāṇaṃ bahuśaḥ suhṛdbhiranuvartinam|sītā duḥkhasamāviṣṭā vilapantīdamabravīt || 6.93.48 ||
yathā 'yaṃ māmabhikruddhaḥ samabhidravati svayam|vadhiṣyati sanāthāṃ māmanāthāmiva durmatiḥ || 6.93.49 ||
bahuśaścodayāmāsa bhartāraṃ māmanuvratām|bhāryā bhava ramasveti pratyākhyāto dhruvaṃ mayā || 6.93.50 ||
so 'yaṃ mamānupasthāne vyaktaṃ nairāśyamāgataḥ|krodhamohasamāviṣṭo nihantuṃ māṃ samudyataḥ || 6.93.51 ||
athavā tau naravyāghrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau|mannimittamanāryeṇa samare 'dya nipātitau|aho dhiṅmannimitto 'yaṃ vināśo rājaputrayoḥ || 6.93.52 ||
athavā putraśokena ahatvā rāmalakṣmaṇau|vidhamiṣyati māṃ raudro rākṣasaḥ pāpaniścayaḥ || 6.93.53 ||
hanūmato 'pi yadvākyaṃ na kṛtaṃ kṣudrayā mayā || 6.93.54 ||
yadyahaṃ tasya pṛṣṭhena tadā yāyāmaninditā|nādyaivamanuśoceyaṃ bharturaṅkagatā satī || 6.93.55 ||
manye tu hṛdayaṃ tasyāḥ kausalyāyāḥ phaliṣyati|ekaputrā yadā putraṃ vinaṣṭaṃ śroṣyate yudhi || 6.93.56 ||
sā hi janma ca bālyaṃ ca yauvanaṃ ca mahātmanaḥ|dharmakāryānurūpaṃ ca rudantī saṃsmariṣyati || 6.93.57 ||
nirāśā nihate putre dattvā śrāddhamacetanā|agnimārokṣyate nūnamapo vā 'pi pravekṣyati || 6.93.58 ||
dhigastu kubjāmasatīṃ mantharāṃ pāpaniścayām|yannimittamidaṃ duḥkhaṃ kausalyā pratipatsyate || 6.93.59 ||
ityevaṃ maithilīṃ dṛṣṭvā vilapantīṃ tapasvinīm|rohiṇīmiva candreṇa vinā grahavaśaṃ gatām || 6.93.60 ||
etasminnantare tasya amātyo buddhimān śuciḥ|supārśvo nāma medhāvī rākṣaso rākṣaseśvaram|nivāryamāṇaṃ sacivairidaṃ vacanamabravīt || 6.93.61 ||
kathaṃ nāma daśagrīva sākṣādvaiśravaṇānuja|hantumicchasi vaidehīṃ krodhāddharmamapāsya hi || 6.93.62 ||
vedavidyāvratasnātaḥ svakarmanirataḥ sadā|striyāḥ kasmādvadhaṃ vīra manyase rākṣaseśvara || 6.93.63 ||
maithilīṃ rūpasampannāṃ pratyavekṣasva pārthiva|tvameva tu sahāsmābhī rāghave krodhamutsṛja || 6.93.64 ||
abhyutthānaṃ tvamadyaiva kṛṣṇapakṣacaturdaśīm|kṛtvā niryāhyamāvāsyāṃ vijayāya balairvṛtaḥ || 6.93.65 ||
śūro dhīmān rathī khaḍgī rathapravaramāsthitaḥ|hatvā daśarathiṃ rāmaṃ bhavān prāpsyati maithilīm || 6.93.66 ||
sa taddurātmā suhṛdā niveditaṃ vacaḥ sudharmyaṃ pratigṛhya rāvaṇaḥ|gṛhaṃ jagāmātha tataśca vīryavān punaḥ sabhāṃ ca prayayau suhṛdvṛtaḥ || 6.93.67 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe trinavatitamaḥ sargaḥ || 93 ||
sa praviśya sabhāṃ rājā dīnaḥ paramaduḥkhitaḥ|niṣasādāsane siṃhaḥ kruddha iva śvasan || 6.94.1 ||
abravīcca sa tān sarvān balamukhyān mahābalaḥ|rāvaṇaḥ prāñjalirvākyaṃ putravyasanakarśitaḥ || 6.94.2 ||
sarve bhavantaḥ sarveṇa hastyaśvena samāvṛtāḥ|niryāntu rathasaṅghaiśca pādātaiścopaśobhitāḥ || 6.94.3 ||
ekaṃ rāmaṃ parikṣipya samare hantumarhatha|varṣantaḥ śaravarṣeṇa prāvṛṭkāla ivāmbudāḥ || 6.94.4 ||
athavā 'haṃ śaraistīkṣṇairbhinnagātraṃ mahāraṇe|bhavadbhiḥ śvo nihantāsmi rāmaṃ lokasya paśyataḥ || 6.94.5 ||
ityetadrākṣasendrasya vākyamādāya rākṣasāḥ|niryayuste rathaiḥ śīghrairnānānīkaiḥ susaṃvṛtāḥ || 6.94.6 ||
parighān paṭṭiśāṃścaiva śarakhaḍgaparaśvadhān|śarīrāntakarān sarve cikṣipurvānarān prati || 6.94.7 ||
vānarāśca drumān śailān rākṣasān prati cikṣipuḥ || 6.94.8 ||
sa saṅgrāmo mahān bhīmaḥ sūryasyodayanaṃ prati|rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca tumulaḥ samapadyata || 6.94.9 ||
te gadābhirvicitrābhiḥ prāśaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ|anyonyaṃ samare jaghnustadā vānararākṣasāḥ || 6.94.10 ||
evaṃ pravṛtte saṅgrāme hyudbhūtaṃ sumahadrajaḥ|rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca śāntaṃ śoṇitavisravaiḥ || 6.94.11 ||
mātaṅgarathakūlāśca vājimatsyā dhvajadrumāḥ|śarīrasaṅghāṭavahāḥ prasasruḥ śoṇitāpagāḥ || 6.94.12 ||
tataste vānarāḥ sarve śoṇitaughapariplutāḥ|dhvajavarmarathānaśvānnānāpraharaṇāni ca|āplutyāplutya samare rākṣasānāṃ babhañjire || 6.94.13 ||
keśān karṇalalāṭāṃśca nāsikāśca plavaṅgamāḥ|rakṣasāṃ daśanaistīkṣṇairnakhaiścāpi nyakartayan || 6.94.14 ||
ekaikaṃ rākṣasaṃ saṅkhye śataṃ vānarapuṅgavāḥ|abhyadhāvanta phalinaṃ vṛkṣaṃ śakunayo yathā || 6.94.15 ||
tathā gadābhirgurvībhiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ|nijaghnurvānarān ghorān rākṣasāḥ parvatopamāḥ || 6.94.16 ||
rākṣasairyuddhyāmānānāṃ vānarāṇāṃ mahācamūḥ|śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yātā rāmaṃ daśarathātmajam || 6.94.17 ||
tato rāmo mahātejā dhanurādāya vīryavān|praviśya rākṣasaṃ sainyaṃ śaravarṣaṃ vavarṣa ha || 6.94.18 ||
praviṣṭaṃ tu tadā rāmaṃ meghāḥ sūryamivāmbare|nābhijagmurmahāghoraṃ nirdahantaṃ śarāgninā || 6.94.19 ||
kṛtānyeva sughorāṇi rāmeṇa rajanīcarāḥ|raṇe rāmasya dadṛśuḥ karmāṇyasukarāṇi ca || 6.94.20 ||
cālayantaṃ mahānīkaṃ vidhamantaṃ mahārathān|dadṛśuste na vai rāmaṃ vātaṃ vanagataṃ yathā || 6.94.21 ||
chinnaṃ bhinnaṃ śarairdagdhaṃ prabhagnaṃ śastrapīḍitam|balaṃ rāmeṇa dadṛśurna rāmaṃ śīghrakāriṇam || 6.94.22 ||
praharantaṃ śarīreṣu na te paśyanti rāghavam|indriyārtheṣu tiṣṭhantaṃ bhūtātmānamiva prajāḥ || 6.94.23 ||
eṣa hanti gajānīkameṣa hanti mahārathān|eṣa hanti śaraistīkṣṇaiḥ padātīn vājibhiḥ saha || 6.94.24 ||
iti te rākṣasāḥ sarve rāmasya sadṛśān raṇe|anyonyaṃ kupitā jaghnuḥ sādṛśyādrāghavasya te || 6.94.25 ||
na te dadṛśire rāmaṃ dahantamarivāhinīm|mohitāḥ paramāstreṇa gāndharveṇa mahātmanā || 6.94.26 ||
te tu rāmasahasrāṇi raṇe paśyanti rākṣasāḥ|punaḥ paśyanti kākutsthamekameva mahāhave || 6.94.27 ||
bhramantīṃ kāñcanīṃ koṭiṃ kārmukasya mahātmanaḥ|alātacakrapratimāṃ dadṛśuste na rāghavam || 6.94.28 ||
śarīranābhisattvārciḥ śarīraṃ nemikārmukam|jyāghoṣatalanirghoṣaṃ tejobuddhiguṇaprabham || 6.94.29 ||
divyāstraguṇaparyantaṃ nighnantaṃ yudhi rākṣasān|dadṛśū rāmacakraṃ tat kālacakramiva prajāḥ || 6.94.30 ||
anīkaṃ daśasāhasraṃ rathānāṃ vātaraṃhasām|aṣṭādaśa sahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām || 6.94.31 ||
caturdaśa sahasrāṇi sārohāṇāṃ ca vājinām|pūrṇe śatasahasre dve rākṣasānāṃ padātinām || 6.94.32 ||
divasasyāṣṭame bhāge śarairagniśikhopamaiḥ|hatānyekena rāmeṇa rakṣasāṃ kāmarūpiṇām || 6.94.33 ||
te hatāśvā hatarathāḥ śāntā vimathitadhvajāḥ|abhipetuḥ purīṃ laṅkāṃ hataśeṣā niśācarāḥ || 6.94.34 ||
hatairgajapadātyaśvaistadbabhūva raṇājiram|ākrīḍamiva rudrasya kruddhasya sumahātmanaḥ || 6.94.35 ||
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ|sādhu sādhviti rāmasya tat karma samapūjayan || 6.94.36 ||
abravīcca tadā rāmaḥ sugrīvaṃ pratyanantaram|vibhīṣaṇaṃ ca dharmātmā hanūmantaṃ ca vānaram || 6.94.37 ||
jāmbavantaṃ hariśreṣṭhaṃ maindaṃ dvividameva ca|etadastrabalaṃ divyaṃ mama vā tryambakasya vā || 6.94.38 ||
nihatya tāṃ rākṣasavāhinīṃ tu rāmastadā śakrasamo mahātmā|astreṣu śastreṣu jitaklamaśca saṃstūyate devagaṇaiḥ prahṛṣṭaiḥ || 6.94.39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe caturnavatitamaḥ sargaḥ || 94 ||
tāni tāni sahasrāṇi sārohāṇāṃ ca vājinām|rathānāṃ tvagnivarṇānāṃ sadhvajānāṃ sahasraśaḥ || 6.95.1 ||
rākṣasānāṃ sahasrāṇi gadāparighayodhinām|kāñcanadhvajacitrāṇāṃ śūrāṇāṃ kāmarūpiṇām || 6.95.2 ||
nihatāni śaraistīkṣṇaistaptakāñcanabhūṣaṇaiḥ|rāvaṇena prayuktāni rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 6.95.3 ||
dṛṣṭvā śrutvā ca sambhrāntā hataśeṣā niśācarāḥ|rākṣasīśca samāgamya dīnāścintāpariplutāḥ || 6.95.4 ||
vidhavā hataputrāśca krośantyo hatabāndhavāḥ|rākṣasyaḥ saha saṅgamya duḥkhārtāḥ paryadevayan || 6.95.5 ||
kathaṃ śūrpaṇakhā vṛddhā karālā nirṇatodarī|āsasāda vane rāmaṃ kandarpamiva rūpiṇam|sukumāraṃ mahāsattvaṃ sarvabhūtahite ratam || 6.95.6 ||
taṃ dṛṣṭvā lokanindyā sā hīnarūpā prakāmitā || 6.95.7 ||ndarpamiva rūpiṇam|kathaṃ sarvaguṇairhīnā guṇavantaṃ mahaujasam|sumukhaṃ durmukhī rāmaṃ kāmayāmāsa rākṣasī || 6.95.8 ||
janasyāsyālpabhāgyatvādvalinī śvetamūrdhajā|akāryamapahāsyaṃ ca sarvalokavigarhitam || 6.95.9 ||
rākṣasānāṃ vināśāya dūṣaṇasya kharasya ca|cakārāpratirūpā sā rāghavasya pradharṣaṇam || 6.95.10 ||
tannimittamidaṃ vairaṃ rāvaṇena kṛtaṃ mahat|vadhāya sītā sā ' 'nītā daśagrīveṇa rakṣasā || 6.95.11 ||
na ca sītāṃ daśagrīvaḥ prāpnoti janakātmajām|baddhaṃ balavatā vairamakṣayaṃ rāghaveṇa ca || 6.95.12 ||
vaidehīṃ prārthayānaṃ taṃ virādhaṃ prekṣya rākṣasam|hatamekena rāmeṇa paryāptaṃ tannidarśanam || 6.95.13 ||
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām|nihatāni janasthāne śarairagniśikhopamaiḥ || 6.95.14 ||
kharaśca nihataḥ saṅkhye dūṣaṇastriśirāstathā|śarairādityasaṅkāśaiḥ paryāptaṃ tannidarśanam || 6.95.15 ||
hato yojanabāhuśca kabandho rudhirāśanaḥ|krodhānnādaṃ nadan so 'tha paryāptaṃ tannidarśanam || 6.95.16 ||
jaghāna balinaṃ rāmaḥ sahasranayanātmajam|vālinaṃ merusaṅkāśaṃ paryāptaṃ tannidarśanam || 6.95.17 ||
ṛṣyamūke vasan śaile dīno bhagnamanorathaḥ|sugrīvaḥ sthāpito rājye paryāptaṃ tannidarśanam || 6.95.18 ||
dharmārthasahitaṃ vākyaṃ sarveṣāṃ rakṣasāṃ hitam|yuktaṃ vibhīṣaṇenoktaṃ mohāttasya na rocate || 6.95.19 ||
vibhīṣaṇavacaḥ kuryādyadi sma dhanadānujaḥ|śmaśānabhūtā duḥkhārtā neyaṃ laṅkā purī bhavet || 6.95.20 ||
kumbhakarṇaṃ hataṃ śrutvā rāghaveṇa mahābalam|atikāyaṃ ca durdharṣaṃ lakṣmaṇena hataṃ punaḥ|priyaṃ cendrajitaṃ putraṃ rāvaṇo nāvabudhyate || 6.95.21 ||
mama putro mama bhrātā mama bhartā raṇe hataḥ|ityevaṃ śrūyate śabdo rākṣasānāṃ kule kule || 6.95.22 ||
rathāścāśvāśca nāgāśca hatāḥ śatasahasraśaḥ|raṇe rāmeṇa śūreṇa rākṣasāśca padātayaḥ || 6.95.23 ||
rudro vā yadi vā viṣṇurmahendro vā śatakratuḥ|hanti no rāmarūpeṇa yadi vā svayamantakaḥ || 6.95.24 ||
hatapravīrā rāmeṇa nirāśā jīvite vayam|apaśyanto bhayasyāntamanāthā vilapāmahe || 6.95.25 ||
rāmahastāddaśagrīvaḥ śūro dattamahāvaraḥ|idaṃ bhayaṃ mahāghoramutpannaṃ nāvabudhyate || 6.95.26 ||
na devā na ca gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ|upasṛṣṭaṃ paritrātuṃ śaktā rāmeṇa saṃyuge || 6.95.27 ||
utpātāścāpi dṛśyante rāvaṇasya raṇe raṇe|kathayiṣyanti rāmeṇa rāvaṇasya nibarhaṇam || 6.95.28 ||
pitāmahena prītena devadānavarākṣasaiḥ|rāvaṇasyābhayaṃ dattaṃ mānuṣebhyo na yācitam || 6.95.29 ||
tadidaṃ mānuṣaṃ manye prāptaṃ nissaṃśayaṃ bhayam|jīvitāntakaraṃ ghoraṃ rakṣasāṃ rāvaṇasya ca || 6.95.30 ||
pīḍyamānāstu balinā varadānena rakṣasā|dīptaistapobhirvibudhāḥ pitāmahamapūjayan || 6.95.31 ||
devatānāṃ hitārthāya mahātmā vai pitāmahaḥ|uvāca devatāḥ sarvā idaṃ tuṣṭo mahadvacaḥ || 6.95.32 ||
adyaprabhṛti lokāṃstrīn sarve dānavarākṣasāḥ|bhayena prāvṛtā nityaṃ vicariṣyanti śāśvatam || 6.95.33 ||
daivataistu samāgamya sarvaiścendrapurogamaiḥ|vṛṣadhvajastripurahā mahādevaḥ prasāditaḥ || 6.95.34 ||
prasannastu mahādevo devānetadvaco 'bravīt|utpatsyati hitārthaṃ vo nārī rakṣaḥkṣayāvahā || 6.95.35 ||
eṣā devaiḥ prayuktā tu kṣudyathā dānavān purā|bhakṣayiṣyati naḥ sītā rākṣasaghnī sarāvaṇān || 6.95.36 ||
rāvaṇasyāpanītena durvinītasya durmateḥ|ayaṃ niṣṭhānako ghoraḥ śokena samabhiplutaḥ || 6.95.37 ||
taṃ na paśyāmahe loke yo naḥ śaraṇado bhavet|rāghaveṇopasṛṣṭānāṃ kāleneva yugakṣaye || 6.95.38 ||
nāsti naḥ śaraṇaṃ kaścidbhaye mahati tiṣṭhatām|davāgniveṣṭitānāṃ hi kareṇūnāṃ yathā vane || 6.95.39 ||
prāptakālaṃ kṛtaṃ tena paulastyena mahātmanā|yata eva bhayaṃ dṛṣṭaṃ tameva śaraṇaṃ gataḥ || 6.95.40 ||
itīva sarvā rajanīcarastriyaḥ parasparaṃ samparirabhya bāhubhiḥ|viṣedurārtā bhayabhārapīḍitā vineduruccaiśca tadā sudāruṇam || 6.95.41 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe pañcanavatitamaḥ sargaḥ || 95 ||
ārtānāṃ rākṣasīnāṃ tu laṅkāyāṃ vai kule kule|rāvaṇaḥ karuṇaṃ śabdaṃ śuśrāva paridevitam || 6.96.1 ||
sa tu dīrghaṃ viniśvasya muhūrtaṃ dhyānamāsthitaḥ|babhūva paramakruddho rāvaṇo bhīmadarśanaḥ || 6.96.2 ||
sandaśya daśanairoṣṭhaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ|rākṣasairapi durdarśaḥ kālāgniriva mūrcchitaḥ || 6.96.3 ||
uvāca ca samīpasthān rākṣasān rākṣaseśvaraḥ|bhayāvyaktakathastatra nirdahanniva cakṣuṣā || 6.96.4 ||
mahodaramāhapārśvau virūpākṣaṃ ca rākṣasam|śīghraṃ vadata sainyāni niryāteti mamājñayā || 6.96.5 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāste bhayārditāḥ|codayāmāsuravyagrān rākṣasāṃstān nṛpājñayā || 6.96.6 ||
te tu sarve tathetyuktvā rākṣasā ghoradarśanāḥ|kṛtasvastyayanāḥ sarve raṇāyābhimukhā yayuḥ || 6.96.7 ||
pratipūjya yathānyāyaṃ rāvaṇaṃ te niśācarāḥ|tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve bharturvijayakāṅkṣiṇaḥ || 6.96.8 ||
athovāca prahasyaitān rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ|mahodaramahāpārśvau virūpākṣaṃ ca rākṣasam || 6.96.9 ||
adya bāṇairdhanurmuktairyugāntādityasannibhaiḥ|rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva neṣyāmi yamasādanam || 6.96.10 ||
kharasya kumbhakarṇasya prahastendrajitostathā|kariṣyāmi pratīkāramadya śatruvadhādaham || 6.96.11 ||
naivāntarikṣaṃ na diśo na nadyo nāpi sāgarāḥ|prakāśatvaṃ gamiṣyanti madbāṇajaladāvṛtāḥ || 6.96.12 ||
adya vānaramukhyānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ|dhanuṣā śarajālena vidhamiṣyāmi patriṇā || 6.96.13 ||
adya vānarasainyāni rathena pavanaujasā|dhanuḥsamudrādudbhūtairmathiṣyāmi śarormibhiḥ || 6.96.14 ||
ākośapadmavaktrāṇi padmakesaravarcasām|adya yūthataṭākāni gajavat pramathāmyaham || 6.96.15 ||
saśarairadya vadanaiḥ saṅkhye vānarayūthapāḥ|maṇḍayiṣyanti vasudhāṃ sanālairiva paṅkajaiḥ || 6.96.16 ||
adya yuddhapracaṇḍānāṃ harīṇāṃ drumayodhinām|muktenaikeṣuṇā yuddhe bhetsyāmi ca śataṃ śatam || 6.96.17 ||
hato bhartā hato bhrātā yāsāṃ ca tanayā hatāḥ|vadhenādya ripostāsāṃ karomyasrapramārjanam || 6.96.18 ||
adya madbāṇanirbhinnaiḥ prakīrṇairgatacetanaiḥ|karomi vānarairyuddhe yatnāvekṣyatalāṃ mahīm || 6.96.19 ||
adya gomāyavo gṛdhrā ye ca māṃsāśino 'pare|sarvāṃstāṃstarpayiṣyāmi śatrumāṃsaiḥ śarārpitaiḥ || 6.96.20 ||
kalpyatāṃ me rathaḥ śīghraṃ kṣipramānīyatāṃ dhanuḥ|anuprayāntu māṃ sarve ye 'vaśiṣṭā niśācarāḥ || 6.96.21 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā mahāpārśvo 'bravīdvacaḥ|balādhyakṣān sthitāṃstatra balaṃ santvaryatāmiti || 6.96.22 ||
balādhyakṣāstu saṃrabdhā rākṣasāṃstān gṛhādgṛhāt|codayantaḥ pariyayurlaṅkāyāṃ tu mahābalāḥ || 6.96.23 ||
tato muhūrtānniṣpetū rākṣasā bhīmadarśanāḥ|nardanto bhīmavadanā nānāpraharaṇairbhujaiḥ || 6.96.24 ||
asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlairgadābhirmusalairhulaiḥ|śaktibhistīkṣṇadhārābhirmahadbhiḥ kūṭamudgaraiḥ || 6.96.25 ||
yaṣṭibhirvimalaiścakrairniśitaiśca paraśvadhaiḥ|bhiṇḍipālaiḥ śataghnībhiranyaiścāpi varāyudhaiḥ || 6.96.26 ||
athānayadbalādhyakṣaḥ satvaro rāvaṇājñayā|drutaṃ sūtasamāyuktaṃ yuktāṣṭaturagaṃ ratham || 6.96.27 ||
āruroha rathaṃ bhīmo dīpyamānaṃ svatejasā || 6.96.28 ||
tataḥ prayātaḥ sahasā rākṣasairbahubhirvṛtaḥ|rāvaṇaḥ sattvagāmbhīryāddārayanniva medinīm || 6.96.29 ||
rāvaṇenābhyanujñātau mahāpārśvamahodarau|virūpākṣaśca durdharṣo rathānāruruhustadā || 6.96.30 ||
te tu hṛṣṭā vinardanto bhindanta iva medinīm|nādaṃ ghoraṃ vimuñjanto niryayurjayakāṃkṣiṇaḥ || 6.96.31 ||
tato yuddhāya tejasvī rakṣogaṇabalairvṛtaḥ|niryayāvudyatadhanuḥ kālāntakayamopamaḥ || 6.96.32 ||
tataḥ prajavanāśvena rathena sa mahārathaḥ|dvāreṇa niryayau tena yatra tau rāmalakṣmaṇau || 6.96.33 ||
tato naṣṭaprabhaḥ sūryo diśaśca timirāvṛtāḥ || 6.96.34 ||
dvijāśca nedurghorāśca sañcacāleva medinī|vavarṣa rudhiraṃ devaścaskhalusturagāḥ pathi || 6.96.35 ||
dhvajāgre nyapatadgṛdhro vineduścāśivaṃ śivāḥ|nayanaṃ cāsphuradvāmaṃ savyo bāhurakampata || 6.96.36 ||
vivarṇaṃ vadanaṃ cāsīt kiñcidabhraśyata svaraḥ || 6.96.37 ||
tato niṣpatato yuddhe daśagrīvasya rakṣasaḥ|raṇe nidhanaśaṃsīni rūpāṇyetāni jajñire || 6.96.38 ||
antarikṣāt papātolkā nirghātasamanisvanā|vineduraśivā gṛdhrā vāyasairanunāditāḥ || 6.96.39 ||
etānacintayan ghorānutpātān samupasthitān|niryayau rāvaṇo mohādvadhārthī kālacoditaḥ || 6.96.40 ||
teṣāṃ tu rathaghoṣeṇa rākṣasānāṃ mahātmanām|vānarāṇāmapi camūryuddhāyaivābhyavartata || 6.96.41 ||
teṣāṃ tu tumulaṃ yuddhaṃ babhūva kapirakṣasām|anyonyamāhvayānānāṃ kruddhānāṃ jayamicchatām || 6.96.42 ||
tataḥ kruddho daśagrīvaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ|vānarāṇāmanīkeṣu cakāra kadanaṃ mahat || 6.96.43 ||
nikṛttaśirasaḥ kecidrāvaṇena valīmukhāḥ|kecidvicchinna hṛdayāḥ kecicchrotravivarjitāḥ|nirucchvāsā hatāḥ kecit kecit pārśveṣu dāritāḥ || 6.96.44 ||
kecidvibhinnaśirasaḥ keciccakṣurvivarjitāḥ || 6.96.45 ||
daśānanaḥ krodhavivṛttanetro yato yato 'bhyeti rathena saṅkhye|tatastatastasya śarapravegaṃ soḍhuṃ na śekurharipuṅgavāste || 6.96.46 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ || 96 ||
tathā taiḥ kṛttagātraistu daśagrīveṇa mārgaṇaiḥ|babhūva vasudhā tatra prakīrṇā haribhistadā || 6.97.1 ||
rāvaṇasyāprasahyaṃ taṃ śarasampātamekataḥ|na śekuḥ sahituṃ dīptaṃ pataṅgā jvalanaṃ yathā || 6.97.2 ||
te 'rditā niśitairbāṇaiḥ krośanto vipradudruvuḥ|pāvakārcissamāviṣṭā dahyamānā yathā gajāḥ || 6.97.3 ||
plavaṅgānāmanīkāni mahābhrāṇīva mārutaḥ|sa yayau samare tasmin vidhaman rāvaṇaḥ śaraiḥ || 6.97.4 ||
kadanaṃ tarasā kṛtvā rākṣasendro vanaukasām|āsasāda tato yuddhe rāghavaṃ tvaritastadā || 6.97.5 ||
sugrīvastān kapīn dṛṣṭvā bhagnān vidravato raṇe|gulme suṣeṇaṃ nikṣipya cakre yuddhe 'dbhutaṃ manaḥ || 6.97.6 ||
ātmanaḥ sadṛśaṃ vīraḥ sa taṃ nikṣipya vānaram|sugrīvo 'bhimukhaḥ śatruṃ pratasthe pādapāyudhaḥ || 6.97.7 ||
pārśvataḥ pṛṣṭataścāsya sarve yūthapādhipāḥ svayam|anujahrurmahāśailān vividhāṃśca mahādrumān || 6.97.8 ||
sa nardan yudhi sugrīvaḥ svareṇa mahatā mahān|pātayan vividhāṃścānyān jagāmottamarākṣasān || 6.97.9 ||
mamantha ca mahākāyo rākṣasān vānareśvaraḥ|yugāntasamaye vāyuḥ pravṛddhānagamāniva || 6.97.10 ||
rākṣasānāmanīkeṣu śailavarṣaṃ vavarṣa ha|aśmavarṣaṃ yathā meghaḥ pakṣisaṅgheṣu kānane || 6.97.11 ||
kapirājavimuktaistaiḥ śailavarṣaistu rākṣasāḥ|vikīrṇaśirasaḥ peturnikṛttā iva parvatāḥ || 6.97.12 ||
atha saṅkṣīyamāṇeṣu rākṣaseṣu samantataḥ|sugrīveṇa prabhagneṣu patatsu ninadatsu ca || 6.97.13 ||
virūpākṣaḥ svakaṃ nāma dhanvī viśrāvya rākṣasaḥ|rathādāplutya durdharṣo gajaskandhamupāruhat || 6.97.14 ||
sa taṃ dviradamāruhya virūpākṣo mahārathaḥ|vinadan bhīmanirhrādaṃ vānarānabhyadhāvata || 6.97.15 ||
sugrīve sa śarān ghorān visasarja camūmukhe|sthāpayāmāsa codvignān rākṣasān sampraharṣayan || 6.97.16 ||
sa tu viddhaḥ śitairbāṇaiḥ kapīndrastena rakṣasā|cakrodha sa mahākrodho vadhe cāsya mano dadhe || 6.97.17 ||
tataḥ pādapamuddhṛtya śūraḥ sampradhano hariḥ|abhipatya jaghānāsya pramukhe tu mahāgajam || 6.97.18 ||
sa tu prahārābhihataḥ sugrīveṇa mahāgajaḥ|apāsarpaddhanurmātraṃ niṣasāda nanāda ca || 6.97.19 ||
gajāttu mathitāttūrṇamapakramya sa vīryavān|rākṣaso 'bhimukhaḥ śatruṃ pratyudgamya tataḥ kapim || 6.97.20 ||
ārṣabhaṃ carma khaḍgaṃ ca pragṛhya laghuvikramaḥ|bhartsayanniva sugrīvamāsasāda vyavasthitam || 6.97.21 ||
sa hi tasyābhisaṅkruddhaḥ pragṛhya vipulāṃ śilām|virūpākṣāya cikṣepa sugrīvo jaladopamām || 6.97.22 ||
sa tāṃ śilāmāpatantīṃ dṛṣṭvā rākṣasapuṅgavaḥ|apakramya suvikrāntaḥ khaḍgena prāharattadā || 6.97.23 ||
tena khaḍgaprahāreṇa rakṣasā balinā hataḥ|muhūrtamabhavadvīro visañjña iva vānaraḥ || 6.97.24 ||
sa tadā sahasotpatya rākṣasasya mahāhave|muṣṭiṃ saṃvartya vegena pātayāmāsa vakṣasi || 6.97.25 ||
muṣṭiprahārābhihato virūpākṣo niśācaraḥ|tena khaḍgena saṅkruddhaḥ sugrīvasya camūmukhe|kavacaṃ pātayāmāsa padbhyāmabhihato 'patat || 6.97.26 ||
sa samutthāya patitaḥ kapistasya vyasarjayat|talaprahāramaśaneḥ samānaṃ bhīmanisvanam || 6.97.27 ||
talaprahāraṃ tadrakṣaḥ sugrīveṇa samudyatam|naipuṇyānmocayitvainaṃ muṣṭinorasyatāḍayat || 6.97.28 ||
tatastu saṅkruddhataraḥ sugrīvo vānareśvaraḥ|mokṣitaṃ cātmano dṛṣṭvā prahāraṃ tena rakṣasā|sa dadarśāntaraṃ tasya virūpākṣasya vānaraḥ || 6.97.29 ||
tato nyapātayat krodhācchaṅkhadeśe mahattalam || 6.97.30 ||dīptaṃ pataṅgā jvalanaṃ yathā || 6.97.2 ||
mahendrāśanikalpena talenābhihataḥ kṣitau || 6.97.31 ||||dīptaṃ pataṅgā jvalanaṃ yathā || 6.97.2 ||
papāta rudhiraklinnaḥ śoṇitaṃ ca samudvaman|srotobhyastu virūpākṣo jalaṃ prasravaṇādiva || 6.97.32 ||
vivṛttanayanaṃ krodhāt saphenaṃ rudhirāplutam|dadṛśuste virūpākṣaṃ virūpākṣataraṃ kṛtam || 6.97.33 ||
sphurantaṃ parivartantaṃ pārśvena rudhirokṣitam|karuṇaṃ ca vinardantaṃ dadṛśuḥ kapayo ripum || 6.97.34 ||
tathā tu tau saṃyati samprayuktau tarasvinau vānararākṣasānām|balārṇavau sasvanatuḥ subhīmaṃ mahārṇavau dvāviva bhinnavelau || 6.97.35 ||
vināśitaṃ prekṣya virūpanetraṃ mahābalaṃ taṃ haripārthivena|balaṃ samastaṃ kapirākṣasānāmunmattagaṅgāpratimaṃ babhūva || 6.97.36 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe saptanavatitamaḥ sargaḥ || 97 ||
hanyamāne bale tūrṇamanyonyaṃ te mahāmṛdhe|sarasīva mahāgharme sopakṣīṇe babhūvatuḥ || 6.98.1 ||
svabalasya vighātena virūpākṣavadhena ca|babhūva dviguṇaṃ kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 6.98.2 ||
prakṣīṇaṃ tu balaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ valīmukhaiḥ|babhūvāsya vyathā yuddhe prekṣya daivaviparyayam|uvāca ca samīpasthaṃ mahodaramarindamam || 6.98.3 ||
asmin kāle mahābāho jayāśā tvayi me sthitā|jahi śatrucamūṃ vīra darśayādya parākramam || 6.98.4 ||
bhartṛpiṇḍasya kālo 'yaṃ nirdeṣṭuṃ sādhu yudhyatām || 6.98.5 ||
evamuktastathetyuktvā rākṣasendro mahodaraḥ|praviveśārisenāṃ tāṃ pataṅga iva pāvakam || 6.98.6 ||
tataḥ sa kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ mahābalaḥ|bhartṛvākyena tejasvī svena vīryeṇa coditaḥ || 6.98.7 ||
vānarāśca mahāsattvāḥ pragṛhya vipulāḥ śilāḥ|praviśyāribalaṃ bhīmaṃ jaghnuste rajanīcarān || 6.98.8 ||
mahodarastu saṅkruddhaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ|ciccheda pāṇipādorūn vānarāṇāṃ mahāhave || 6.98.9 ||
tataste vānarāḥ sarve rākṣasairarditā bhṛśam|diśo daśa drutāḥ kecit kecit sugrīvamāśritāḥ || 6.98.10 ||
prabhagnāṃ samare dṛṣṭvā vānarāṇāṃ mahācamūm|abhidudrāva sugrīvo mahodaramanantaram || 6.98.11 ||
pragṛhya vipulāṃ ghorāṃ mahīdharasamāṃ śilām|cikṣepa ca mahātejāstadvadhāya harīsvaraḥ || 6.98.12 ||
tāmāpatantīṃ sahasā śilāṃ dṛṣṭvā mahodaraḥ|asambhrāntastato bāṇairnirbibheda durāsadām || 6.98.13 ||
rakṣasā tena bāṇaughairnikṛttā sā sahasradhā|nipapāta śilā bhūmau gṛdhracakramivākulam || 6.98.14 ||
tāṃ tu bhinnāṃ śilāṃ dṛṣṭvā sugrīvaḥ krodhamūrcchitaḥ|sālamutpāṭya cikṣepa rākṣase raṇamūrdhani || 6.98.15 ||
śaraiśca vidadārainaṃ śūraḥ parapurañjayaḥ || 6.98.16 ||cchitaḥ|sa dadarśa tataḥ kruddhaḥ parighaṃ patitaṃ bhuvi || 6.98.17 ||taḥ|āvidhya tu sa taṃ dīptaṃ parighaṃ tasya darśayan|parighāgreṇa vegena jaghānāsya hayottamān || 6.98.18 ||
tasmāddhatahayādvīraḥ so 'vaplutya mahārathāt|gadāṃ jagrāha saṅkruddho rākṣaso 'tha mahodaraḥ || 6.98.19 ||
gadāparighahastau tau yudhi vīrau samīyatuḥ|nardantau gauvṛṣaprakhyau ghanāviva savidyutau || 6.98.20 ||
tataḥ kruddho gadāṃ tasmai cikṣepa rajanīcaraḥ|jvalantīṃ bhāskarābhāsāṃ sugrīvāya mahodaraḥ || 6.98.21 ||
gadāṃ tāṃ sumahāghorāmāpatantīṃ mahābalaḥ|sugrīvo roṣatāmrākṣaḥ samudyamya mahāhave|ājaghāna gadāṃ tasya parigheṇa harīśvaraḥ || 6.98.22 ||
papāta sa gadodbhinnaḥ parighastasya bhūtale || 6.98.23 ||oṣatāmrākṣaḥ samudyamya mahāhave|tato jagrāha tejasvī sugrīvo vasudhātalāt|āyasaṃ musalaṃ ghoraṃ sarvato hemabhūṣitam || 6.98.24 ||
sa tamudyamya cikṣepa so 'pyanyāṃ vyākṣipadgadām|bhinnāvanyonyamāsādya petaturdharaṇītale || 6.98.25 ||
tato bhagnapraharaṇau muṣṭibhyāṃ tau samīyatuḥ|tejobalasamāviṣṭau dīptāviva hutāśanau || 6.98.26 ||
jaghnatustau tadā 'nyonyaṃ nedatuśca punaḥpunaḥ|talaiścānyonyamāhatya petaturdharaṇītale || 6.98.27 ||
utpetatustatastūrṇaṃ jaghnatuśca parasparam|bhujaiścikṣipaturvīrāvanyonyamaparājitau|jagmatustau śramaṃ vīrau bāhuyuddhe parantapau || 6.98.28 ||
ājahāra tataḥ khaḍgamadūraparivartinam|rākṣasaścarmaṇā sārdhaṃ mahāvego mahodaraḥ || 6.98.29 ||
tathaiva ca mahākhaḍgaṃ carmaṇā patitaṃ saha|jagrāha vānaraśreṣṭhaḥ sugrīvo vegavattaraḥ || 6.98.30 ||
tau tu roṣaparītāṅgau nardantāvabhyadhāvatām|udyatāsī raṇe hṛṣṭau yudhi śastraviśāradau || 6.98.31 ||
dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ cobhau sutūrṇaṃ samparīyatuḥ|anyonyamabhisaṅkruddhau jaye praṇihitāvubhau || 6.98.32 ||
sa tu śūro mahāvego vīryaślāghī mahodaraḥ|mahācarmaṇi taṃ khaḍgaṃ pātayāmāsa durmatiḥ || 6.98.33 ||
lagnamutkarṣataḥ khaḍgaṃ khaḍgena kapikuñjaraḥ|jahāra saśirastrāṇaṃ kuṇḍalopahitaṃ śiraḥ || 6.98.34 ||
nikṛttaśirasastasya patitasya mahītale|tadbalaṃ rākṣasendrasya dṛṣṭvā tatra na tiṣṭhate || 6.98.35 ||
hatvā taṃ vānaraiḥ sārdhaṃ nanāda mudito hariḥ|cukrodha ca daśagrīvo babhau hṛṣṭaśca rāghavaḥ || 6.98.36 ||
viṣaṇṇavadanāḥ sarve rākṣasā dīnacetasaḥ|vidravanti tataḥ sarve bhayavitrastacetasaḥ || 6.98.37 ||
mahodaraṃ taṃ vinipātya bhūmau mahāgireḥ kīrṇamivaikadeśam|sūryātmajastatra rarāja lakṣmyā sūryaḥ svatejobhirivāpradhṛṣyaḥ || 6.98.38 ||
atha vijayamavāpya vānarendraḥ samaramukhe surayakṣasiddhasaṅghaiḥ|avanitalagataiśca bhūtasaṅghairharuṣasamākulitaiḥ stuto mahātmā || 6.98.39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe aṣṭanavatitamaḥ sargaḥ || 98 ||
mahodare tu nihate mahāpārśvo mahābalaḥ|sugrīveṇa samīkṣyātha krodhāt saṃraktalocanaḥ|aṅgadasya camūṃ bhīmāṃ kṣobhayāmāsa sāyakaiḥ || 6.99.1 ||
sa vānarāṇāṃ mukhyānāmuttamāṅgāni sarvaśaḥ|pātayāmāsa kāyebhyaḥ phalaṃ vṛntādivānilaḥ || 6.99.2 ||
keṣāñcidiṣubhirbāhūn skandhāṃściccheda rākṣasaḥ|vānarāṇāṃ susaṅkruddhaḥ pārśvaṃ keṣāṃ vyadārayat || 6.99.3 ||
te 'rditā bāṇavarṣeṇa mahāpārśvena vānarāḥ|viṣādavimukhāḥ sarve babhūvurgatacetasaḥ || 6.99.4 ||
nirīkṣya balamudvignamaṅgado rākṣasārditam|vegaṃ cakre mahābāhuḥ samudra iva parvaṇi || 6.99.5 ||
āyasaṃ parighaṃ gṛhya sūryaraśmisamaprabham|samare vānaraśreṣṭho mahāpārśve nyapātayat || 6.99.6 ||
sa tu tena prahāreṇa mahāpārśvo vicetanaḥ|sasūtaḥ syandanāttasmādvisañjñaḥ prāpatadbhuvi || 6.99.7 ||
sarkṣarājastu tejasvī nīlāñjanacayopamaḥ|niṣpatya sumahāvīryaḥ svādvyūhānmeghasannibhāt || 6.99.8 ||
pragṛhya giriśṛṅgābhāṃ kruddhaḥ suvipulāṃ śilām|aśvān jaghāna tarasā syandanaṃ ca babhañja tam || 6.99.9 ||
muhūrtāllabdhasañjñastu mahāpārśvo mahābalaḥ|aṅgadaṃ bahubhirbāṇairbhūyastaṃ pratyavidhyata || 6.99.10 ||
jāmbavantaṃ tribhirbāṇairājaghāna stanāntare|ṛkṣarājaṃ gavākṣaṃ ca jaghāna bahubhiḥ śaraiḥ || 6.99.11 ||
jāmbavantaṃ gavākṣaṃ ca sa dṛṣṭvā śarapīḍitau|jagrāha parighaṃ ghoramaṅgadaḥ krodhamūrcchitaḥ || 6.99.12 ||
tasyāṅgadaḥ prakupito rākṣasasya tamāyasam|dūrasthitasya parighaṃ raviraśmisamaprabham || 6.99.13 ||
dvābhyāṃ bhujābhyāṃ saṅgṛhya bhrāmayitvā ca vegavān|mahāpārśvasya cikṣepa vadhārthaṃ vālinaḥ sutaḥ || 6.99.14 ||
sa tu kṣipto balavatā parighastasya rakṣasaḥ|dhanuśca saśaraṃ hastācchirastraṃ cāpyapātayat || 6.99.15 ||
taṃ samāsādya vegena vāliputraḥ pratāpavān|talenābhyahanat kruddhaḥ karṇamūle sakuṇḍale || 6.99.16 ||
sa tu kruddho mahāvego mahāpārśvo mahādyutiḥ|kareṇaikena jagrāha sumahāntaṃ paraśvadham || 6.99.17 ||
taṃ tailadhautaṃ vimalaṃ śailasāramayaṃ dṛḍham|rākṣasaḥ paramakruddho vāliputre nyapātayat || 6.99.18 ||
tena vāmāṃsaphalake bhṛśaṃ pratyavapāditam|aṅgado mokṣayāmāsa saroṣaḥ sa paraśvadham || 6.99.19 ||
sa vīro vajrasaṅkāśamaṅgado muṣṭimātmanaḥ|saṃvartayat susaṅkruddhaḥ pitustulyaparākramaḥ || 6.99.20 ||
rākṣasasya stanābhyāśe marmajño hṛdayaṃ prati|indrāśanisamasparśaṃ sa muṣṭiṃ vinyapātayat || 6.99.21 ||
tena tasya nipātena rākṣasasya mahāmṛdhe|paphāla hṛdayaṃ cāśu sa papāta hato bhuvi || 6.99.22 ||
tasminnipatite bhūmau tat sainyaṃ sampracukṣubhe|abhavacca mahān krodhaḥ samare rāvaṇasya tu || 6.99.23 ||
vānarāṇāṃ ca hṛṣṭānāṃ siṃhanādaśca puṣkalaḥ|sphoṭayanniva śabdena laṅkāṃ sāṭṭālagopurām || 6.99.24 ||
mahendreṇeva devānāṃ nādaḥ samabhavanmahān || 6.99.25 ||
athendraśatrustridivālayānāṃ vanaukasāṃ caiva mahāpraṇādam|śrutvā saroṣaṃ yudhi rākṣasendraḥ punaśca yuddhābhimukho 'vatasthe || 6.99.26 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekonaśatatamaḥ sargaḥ || 99 ||
mahodaramahāpārśo hatau dṛṣṭvā tu rākṣasau|tasmiṃśca nihate vīre virūpākṣe mahābale|āviveśa mahān krodho rāvaṇaṃ taṃ mahāmṛdhe || 6.100.1 ||
sūtaṃ sañcodayāmāsa vākyaṃ cedamuvāca ha || 6.100.2 ||
nihatānāmamātyānāṃ ruddhasya nagarasya ca|duḥkhameṣo 'paneṣyāmi hatvā tau rāmalakṣmaṇau || 6.100.3 ||
rāmavṛkṣaṃ raṇe hanmi sītāpuṣpaphalapradam|praśākhā yasya sugrīvo jāmbavān kumudo nalaḥ || 6.100.4 ||
maindaśca dvividaścaiva hyaṅgado gandhamādanaḥ|hamūmāṃśca suṣeṇaśca sarve ca hariyūthapāḥ || 6.100.5 ||
sa diśo daśa dhoṣeṇa rathasyātiratho mahān|nādayan prayayau tūrṇaṃ rāghavaṃ cābhyavartata || 6.100.6 ||
pūritā tena śabdena sanadīgirikānanā|sañcacāla mahī sarvā savarāhamṛgadvipā || 6.100.7 ||
tāmasaṃ sa mahāghoraṃ cakārāstraṃ sudāruṇam|nirdadāha kapīn sarvāṃste prapetuḥ samantataḥ || 6.100.8 ||
utpapāta rajo ghoraṃ tairbhagnaiḥ sampradhāvitaiḥ|na hi tatsahituṃ śekurbrahmaṇā nirmitaṃ svayam || 6.100.9 ||
tānyanīkānyanekāni rāvaṇasya śarottamaiḥ|dṛṣṭvā bhagnāni śataśo rāghavaḥ paryavasthitaḥ || 6.100.10 ||
tato rākṣasaśārdūlo vidrāvya harivāhinīm|sa dadarśa tato rāmaṃ tiṣṭhantamapārajitam || 6.100.11 ||
lakṣmaṇena saha bhrātrā viṣṇunā vāsavaṃ yathā|ālikhantamivākāśamavaṣṭabhya mahaddhanuḥ|padmapatraviśālākṣaṃ dīrghabāhumarindamam || 6.100.12 ||
tato rāmo mahātejāḥ saumitrisahito balī|vānarāṃśca raṇe bhagnānāpatantaṃ ca rāvaṇam || 6.100.13 ||
samīkṣya rāghavo hṛṣṭo madhye jagrāha kārmukam || 6.100.14 ||
visphārayitumārebhe tataḥ sa dhanuruttamam|mahāvegaṃ mahānādaṃ nirbhindanniva medinīm || 6.100.15 ||
rāvaṇasya ca bāṇaughairāmavisphāritena ca|śabdena rākṣasāste ca petuśca śataśastadā || 6.100.16 ||
tayoḥ śarapathaṃ prāpto rāvaṇo rājaputrayoḥ|sa babhau ca yathā rāhuḥ samīpe śaśisūryayoḥ || 6.100.17 ||
tamicchan prathamaṃ yoddhuṃ lakṣmaṇo niśitaiḥ śaraiḥ|mumoca dhanurāyamya śarānagniśikhopamān || 6.100.18 ||
tānmuktamātrānākāśe lakṣmaṇena dhanuṣmatā|bāṇān bāṇairmahātejā rāvaṇaḥ pratyavārayat || 6.100.19 ||
ekamekena bāṇena tribhistrīn daśabhirdaśa|lakṣmaṇasya praciccheda darśayan pāṇilāghavam || 6.100.20 ||
abhyatikramya saumitriṃ rāvaṇaḥ samitiñjayaḥ|āsasāda tato rāmaṃ sthitaṃ śailamivācalam || 6.100.21 ||
sa saṅkhye rāmamāsādya krodhasaṃraktalocanaḥ|vyasṛjaccharavarṣāṇi rāvaṇo rāghavopari || 6.100.22 ||
śaradhārāstato rāmo rāvaṇasya dhanuścyutāḥ|dṛṣṭvaivāpatataḥ śīghraṃ bhallān jagrāha satvaram || 6.100.23 ||
tān śaraughāṃstato bhallaistīkṣṇaiściccheda rāghavaḥ|dīpyamānān mahāghorān kruddhānāśīviṣāniva || 6.100.24 ||
rāghavo rāvaṇaṃ tūrṇaṃ rāvaṇo rāghavaṃ tadā|anyonyaṃ vividhaistīkṣṇaiḥ śarairabhivavarṣatuḥ || 6.100.25 ||
ceratuśca ciraṃ citraṃ maṇḍalaṃ savyadakṣiṇam|bāṇavegān samutkṣiptāvanyonyamapārajitau || 6.100.26 ||
tayorbhūtāni vitresuryugapat samprayudhyatoḥ|raudrayoḥ sāyakamucoryamāntakanikāśayoḥ || 6.100.27 ||
santataṃ vividhairbāṇairbabhūva gaganaṃ tadā|ghanairivātapāpāye vidyunmālāsamākulaiḥ || 6.100.28 ||
gavākṣitamivākāśaṃ babhūva śaravṛṣṭibhiḥ || 6.100.29 ||
mahāvegaiḥ sutīkṣṇāgrairgṛdhrapatraiḥ suvājitaiḥ|śarāndhakāraṃ tau bhīmaṃ cakrutuḥ samaraṃ tadā|gate 'staṃ tapane cāpi mahāmeghāvivotthitau || 6.100.30 ||
babhūva tumulaṃ yuddhamanyonyavadhakāṅkṣiṇoḥ|anāsādyamacintyaṃ ca vṛtravāsavayoriva || 6.100.31 ||
ubhau hi parameṣvāsāvubhau śastraviśāradau|ubhāvastravidāṃ mukhyāvubhau yuddhe viceratuḥ || 6.100.32 ||
ubhau hi yena vrajatastena tena śarormayaḥ|ūrmayo vāyunā viddhā jagmuḥ sāgarayoriva || 6.100.33 ||
tataḥ saṃsaktahastastu rāvaṇo lokarāvaṇaḥ|nārācamālāṃ rāmasya lalāṭe pratyamuñcata || 6.100.34 ||
raudracāpaprayuktāṃ tāṃ nīlotpaladalaprabhām|śirasā dhārayan rāmo na vyathāṃ pratyapadyata || 6.100.35 ||
atha mantrānabhijapan raudramastramudīrayan|śarān bhūyaḥ samādāya rāmaḥ krodhasamanvitaḥ|mumoca ca mahātejāścāpamāyamya vīryavān || 6.100.36 ||
te mahāmeghasaṅkāśe kavace patitāḥ śarāḥ|avadhye rākṣasendrasya na vyathāṃ janayaṃstadā || 6.100.37 ||
punarevātha taṃ rāmo rathasthaṃ rākṣasādhipam|lalāṭe paramāstreṇa sarvāstrakuśalo raṇe || 6.100.38 ||
te bhittvā bāṇarūpāṇi pañcaśīrṣā ivoragāḥ|śvasanto viviśurbhūmiṃ rāvaṇapratikūlitāḥ || 6.100.39 ||
nihatya rāghavasyāstraṃ rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ|āsuraṃ sumahāghoramastraṃ prāduścakāra ha || 6.100.40 ||
siṃhavyāghramukhāścānyān kaṅkakākamukhānapi|gṛdhraśyenamukhāṃścāpi śṛgālavadanāṃstathā || 6.100.41 ||
īhāmṛgamukhāṃścānyān vyāditāsyān bhayānakān|pañcāsyān lelihānāṃśca sasarja niśitān śarān || 6.100.42 ||
śarān kharamukhāṃścānyān varāhamukhasaṃsthitān|śvānakukkuṭavaktrāṃśca makarāśīviṣānanān || 6.100.43 ||
etānanyāṃśca māyāvī sasarja niśitān śarān|rāmaṃ prati mahātejāḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan || 6.100.44 ||
āsureṇa samāviṣṭaḥ so 'streṇa raghunandanaḥ|sasarjāstraṃ mahotsāhaḥ pāvakaṃ pāvakopamaḥ || 6.100.45 ||
agnidīptamukhān bāṇān tathā sūryamukhānapi|candrārdhacandravaktrāṃśca dhūmaketumukhānapi || 6.100.46 ||
grahanakṣatravaktrāṃśca maholkāmukhasaṃsthitān|vidyujjihvopamāṃścānyān sasarja niśitān śarān || 6.100.47 ||
te rāvaṇaśarā ghorā rāghavāstrasamāhatāḥ || 6.100.48 ||
vilayaṃ jagmurākāśe jagmuścaiva sahasraśaḥ || 6.100.49 ||
tadastraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā|hṛṣṭā nedustataḥ sarve kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ|sugrīvapramukhā vīrāḥ parivārya tu rāghavam || 6.100.50 ||
tatastadastraṃ vinihatya rāghavaḥ prasahya tadrāvaṇabāhunissṛtam|mudā 'nvito dāśarathirmahāhave vineduruccairmuditāḥ kapīśvarāḥ || 6.100.51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe śatatamaḥ sargaḥ || 100 ||
tasmin pratihate 'stre tu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |krodhaṃ ca dviguṇaṃ cakre krodhāccāstramanantaram || 6.101.1 ||
mayena vihitaṃ raudramanyadastraṃ mahādyutiḥ |utsraṣṭuṃ rāvaṇo ghoraṃ rāghavāya pracakrame || 6.101.2 ||
tataḥ śūlāni niścerurgadāśca musalāni ca |kārmukāddīpyamānāni vajrasārāṇi sarvaśaḥ || 6.101.3 ||
mudgarāḥ kūṭapāśāśca dīptāścāśanayastathā |niṣpeturvividhāstīkṣṇā vātā iva yugakṣaye || 6.101.4 ||
tadastraṃ rāghavaḥ śrīmānuttamāstravidāṃ varaḥ |jaghāna paramāstreṇa gāndharveṇa mahādyutiḥ || 6.101.5 ||
tasmin pratihate 'stre tu rāghaveṇa mahātmanā |rāvaṇaḥ krodhatāmrākṣaḥ sauramastramudairayat || 6.101.6 ||
tataścakrāṇi niṣpeturbhāsvarāṇi mahānti ca |kārmukādbhīmavegasya daśagrīvasya dhīmataḥ || 6.101.7 ||
tairāsīdgaganaṃ dīptaṃ sampatadbhiritastataḥ |patadbhiśca diśo dīptāścandrasūryagrahairiva || 6.101.8 ||
tāni ciccheda bāṇaughaiścakrāṇi sa tu rāghavaḥ |āyudhāni ca citrāṇi rāvaṇasya camūmukhe || 6.101.9 ||
tadastraṃ tu hataṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |vivyādha daśabhirbāṇai rāmaṃ sarveṣu marmasu || 6.101.10 ||
sa viddho daśabhirbāṇairmahākārmukanissṛtaiḥ |rāvaṇena mahātejā na prākampata rāghavaḥ || 6.101.11 ||
tato vivyādha gātreṣu sarveṣu samitiñjayaḥ |rāghavastu susaṅkruddho rāvaṇaṃ bahubhiḥ śaraiḥ || 6.101.12 ||
etasminnantare kruddho rāghavasyānujo balī |lakṣmaṇaḥ sāyakān sapta jagrāha paravīrahā || 6.101.13 ||
taiḥ sāyakairmahāvegai rāvaṇasya mahādyutiḥ |dhvajaṃ manuṣyaśīrṣaṃ tu tasya ciccheda naikadhā || 6.101.14 ||
sāratheścāpi bāṇena śiro jvalitakuṇḍalam |jahāra lakṣmaṇaḥ śrīmān nairṛtasya mahābalaḥ || 6.101.15 ||
tasya bāṇaiśca ciccheda dhanurgajakaropamam |lakṣmaṇo rākṣasendrasya pañcabhirniśitaiḥ śaraiḥ || 6.101.16 ||
nīlameghanibhāṃścāsya sadaśvān parvatopamān |jaghānāplutya gadayā rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ || 6.101.17 ||
hatāśvādvegavān vegādavaplutya mahārathāt |krodhamāhārayattīvraṃ bhrātaraṃ prati rāvaṇaḥ || 6.101.18 ||
tataḥ śaktiṃ mahāśaktirdīptāṃ dīṃptāśanīmiva |vibhīṣaṇāya cikṣepa rākṣasendraḥ pratāpavān || 6.101.19 ||
aprāptāmeva tāṃ bāṇaistribhiściccheda lakṣmaṇaḥ |athodatiṣṭhat sannādo vānarāṇāṃ tadā raṇe || 6.101.20 ||
sā papāta tridhā cchinnā śaktiḥ kāñcanamālinī |savisphuliṅgā jvalitā maholkeva divaścyutā || 6.101.21 ||
tataḥ sambhāvitatarāṃ kālenāpi durāsadām |jagrāha vipulāṃ śaktiṃ dīpyamānāṃ svatejasā || 6.101.22 ||
sā vegitā balavatā rāvaṇena durāsadā |jajvāla sumahāghorā śakrāśanisamaprabhā || 6.101.23 ||
etasminnantare vīro lakṣmaṇastaṃ vibhīṣaṇam |prāṇasaṃśayamāpannaṃ tūrṇamabhyavapadyata || 6.101.24 ||
taṃ vimokṣayituṃ vīraścāpamāyamya lakṣmaṇaḥ |rāvaṇaṃ śaktihastaṃ vai śaravarṣairavākirat || 6.101.25 ||
kīryamāṇaḥ śaraugheṇa visṛṣṭena mahātmanā |sa prahartuṃ manaścakre vimukhīkṛtavikramaḥ || 6.101.26 ||
mokṣitaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇena sa rāvaṇaḥ |lakṣmaṇābhimukhastiṣṭhannidaṃ vacanamabravīt || 6.101.27 ||
mokṣitaste balaślāghin yasmādevaṃ vibhīṣaṇaḥ |vimucya rākṣasaṃ śaktistvayīyaṃ vinipātyate || 6.101.28 ||
eṣā te hṛdayaṃ bhittvā śaktirlohitalakṣaṇā |madbāhuparighotsṛṣṭā prāṇānādāya yāsyati || 6.101.29 ||
ityevamuktvā tāṃ śaktimaṣṭaghaṇṭāṃ mahāsvanām |mayena māyāvihitāmamoghāṃ śatrughātinīm || 6.101.30 ||
lakṣmaṇāya samuddiśya jvalantīmiva tejasā |rāvaṇaḥ paramakruddhaścikṣepa ca nanāda ca || 6.101.31 ||
sā kṣiptā bhīmavegena śakrāśanisamasvanā |śaktirabhyapatadvegāllakṣmaṇaṃ raṇamūrdhani || 6.101.32 ||
tāmanuvyāharacchaktimāpatantīṃ sa rāghavaḥ |svastyastu lakṣmaṇāyeti moghā bhava hatodyamā || 6.101.33 ||
rāvaṇena raṇe śaktiḥ kruddhenāśīviṣopamā |muktā ' 'śūrasyabhītasya lakṣmaṇasya mamajja sā || 6.101.34 ||
nyapatat sā mahāvegā lakṣmaṇasya mahorasi |jihvevoragarājasya dīpyamānā mahādyutiḥ || 6.101.35 ||
tato rāvaṇavegena sudūramavagāḍhayā |śaktyā nirbhinnahṛdayaḥ papāta bhuvi lakṣmaṇaḥ || 6.101.36 ||
tadavasthaṃ samīpastho lakṣmaṇaṃ prekṣya rāghavaḥ |bhrātṛsnehānmahātejā viṣaṇṇahṛdayo 'bhavat || 6.101.37 ||
sa muhūrtamanudhyāya bāṣpavyākulalocanaḥ |babhūva saṃrabdhataro yugānta iva pāvakaḥ || 6.101.38 ||
na viṣādasya kālo 'yamiti sañcintya rāghavaḥ |cakre sutumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya vadhe dhṛtaḥ |sarvayatnena mahatā lakṣmaṇaṃ sannirīkṣya ca || 6.101.39 ||
sa dadarśa tato rāmaḥ śaktyā bhinnaṃ mahāhave |lakṣmaṇaṃ rudhirādigdhaṃ sapannagamivācalam || 6.101.40 ||
tāmapi prahitāṃ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā |yatnataste hariśreṣṭhā na śekuravamarditum || 6.101.41 ||
arditāścaiva bāṇaughaiḥ kṣiprahastena rakṣasā || 6.101.42 ||
saumitriṃ sā vinirbhidya praviṣṭā dharaṇītalam || 6.101.43 ||
tāṃ karābhyāṃ parāmṛśya rāmaḥ śaktiṃ bhayāvahām |babhañja samare kruddho balavān vicakarṣa ca || 6.101.44 ||
tasya niṣkarṣataḥ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā |śarāḥ sarveṣu gātreṣu pātitā marmabhedinaḥ || 6.101.45 ||
acintayitvā tān bāṇān samāśliṣya ca lakṣṇamam |abravīccha hanūmantaṃ sugrīvaṃ caiva rāghavaḥ || 6.101.46 ||
lakṣmaṇaṃ parivāryeha tiṣṭhadhvaṃ vānarottamāḥ || 6.101.47 ||
parākramasya kālo 'yaṃ samprāpto me cirepsitaḥ |pāpātmā 'yaṃ daśagrīvo vadhyatāṃ pāpaniścayaḥ |kāṅkṣataḥ stokakasyeva gharmānte meghadarśanam || 6.101.48 ||
asmin muhūrte na cirāt satyaṃ pratiśṛṇomi vaḥ |arāvaṇamarāmaṃ vā jagaddrakṣyatha vānarāḥ || 6.101.49 ||
rājyanāśaṃ vane vāsaṃ daṇḍake paridhāvanam |vaidehyāśca parāmarśaṃ rakṣobhiśca samāgamam || 6.101.50 ||
prāptaṃ duḥkhaṃ mahadghoraṃ kleśaṃ ca nirayopamam |adya sarvamahaṃ tyakṣye nihatvā rāvaṇaṃ raṇe || 6.101.51 ||
yadarthaṃ vānaraṃ sainyaṃ samānītamidaṃ mayā |sugrīvaśca kṛto rājye nihatvā vālinaṃ raṇe || 6.101.52 ||
yadarthaṃ sāgaraḥ krāntaḥ seturbaddhaśca sāgare |so 'yamadya raṇe pāpaścakṣurviṣayamāgataḥ || 6.101.53 ||
cakṣurviṣayamāgamya nāyaṃ jīvitumarhati |dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviṣasyeva sarpasya mama rāvaṇaḥ || 6.101.54 ||
svasthāḥ paśyata durdharṣā yuddhaṃ vānarapuṅgavāḥ |āsīnāḥ parvatāgreṣu mamedaṃ rāvaṇasya ca || 6.101.55 ||
adya rāmasya rāmatvaṃ paśyantu mama saṃyuge |trayo lokāḥ sagandharvāḥ sadevāḥ sarṣicāraṇāḥ || 6.101.56 ||
adya karma kariṣyāmi yallokāḥ sacarācarāḥ |sadevāḥ kathayiṣyanti yāvadbhūmirdhariṣyati |samāgamya sadā loke yathā yuddhaṃ pravartitam || 6.101.57 ||
evamuktvā śitairbāṇaistaptakāñcanabhūṣaṇaiḥ |ājaghāna daśagrīvaṃ raṇe rāmaḥ samāhitaḥ || 6.101.58 ||
atha pradīptairnārācairmusalaiścāpi rāvaṇaḥ |abhyavarṣattadā rāmaṃ dhārābhiriva toyadaḥ || 6.101.59 ||
rāmarāvaṇamuktānāmanyonyamabhinighnatām |śarāṇāṃ ca śarāṇāṃ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ || 6.101.60 ||
te bhinnāśca vikīrṇāśca rāmarāvaṇayoḥ śarāḥ |antarikṣāt pradīptāgrā nipeturdharaṇītale || 6.101.61 ||
tayorjyātalanirghoṣo rāmarāvaṇayormahān |trāsanaḥ sarvabhūtānāṃ sambabhūvādbhutopamaḥ || 6.101.62 ||
sa kīryamāṇaḥ śarajālavṛṣṭibhirmahātmanā dīptadhanuṣmatā 'rditaḥ |bhayāt pradudrāva sametya rāvaṇo yathā 'nilenābhihato balāhakaḥ || 6.101.63 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekottaraśatatamaḥ sargaḥ || 101 ||
śaktyā vinihataṃ dṛṣṭvā rāvaṇena balīyasā |lakṣmaṇaṃ samare śūraṃ rudhiraughapariplutam || 6.102.1 ||
sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ |visṛjanneva bāṇaughān suṣeṇaṃ vākyamabravīt || 6.102.2 ||
eṣa rāvaṇavīryeṇa lakṣmaṇaḥ patitaḥ kṣitau |sarpavadveṣṭate vīro mama śokamudīrayan || 6.102.3 ||
śoṇitārdramimaṃ vīraṃ prāṇairiṣṭatamaṃ mama |paśyato mama kā śaktiryoddhuṃ paryākulātmanaḥ || 6.102.4 ||
ayaṃ sa samaraślāghī bhrātā me śubhalakṣaṇaḥ |yadi pañcatvamāpannaḥ prāṇairme kiṃ sukhena ca || 6.102.5 ||
lajjatīva hi me vīryaṃ bhraśyatīva karāddhanuḥ |sāyakā vyavasīdanti dṛṣṭirbāṣpavaśaṃ gatā |avasīdanti gātrāṇi svapnayāne nṛṇāmiva || 6.102.6 ||
cintā me vardhate tīvrā mumūrṣā copajāyate || 6.102.7 ||sīdanti dṛṣṭirbāṣpavaśaṃ gatā |bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāvaṇena durātmanā || 6.102.8 |||sīdanti dṛṣṭirbāṣpavaśaṃ gatā |viniṣṭanantaṃ duḥkhārthaṃ marmaṇyabhihataṃ bhṛśam |rāghavo bhrātaraṃ dṛṣṭvā priyaṃ prāṇaṃ bahiścaram |duḥkhena mahatā ' 'viṣṭo dhyānaśokaparāyaṇaḥ || 6.102.9 ||
paraṃ viṣādamāpanno vilalāpākulendriyaḥ || 6.102.10 ||
na hi yuddhena me kāryaṃ naiva prāṇairna sītayā |bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ raṇapāṃsuṣu || 6.102.11 ||
kiṃ me rājyena kiṃ prāṇairyuddhe kāryaṃ na vidyate |yatrāyaṃ nihataḥ śete raṇamūrdhani lakṣmaṇaḥ || 6.102.12 ||
deśe deśe kalatrāṇi deśe deśe ca bāndhavāḥ |taṃ tu deśaṃ na paśyāmi yatra bhrātā sahodaraḥ || 6.102.13 ||
ityavaṃ vilapantaṃ taṃ śokavihvalitendriyam |viveṣṭamānaṃ karuṇamucchvasantaṃ punaḥpunaḥ |rāmamāśvāsayan vīraḥ suṣeṇo vākyamabravīt || 6.102.14 ||
na mṛto 'yaṃ mahābāho lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ |na cāsya vikṛtaṃ vaktraṃ nāpi śyāvaṃ na niṣprabham || 6.102.15 ||
suprabhaṃ ca prasannaṃ ca mukhamasyābhilakṣyate |padmaraktatalau hastau suprasanne ca locane || 6.102.16 ||
evaṃ na vidyate rūpaṃ gatāsūnāṃ viśāmpate |dīrghāyuṣastu ye martyāsteṣāṃ tu mukhamīddaśam || 6.102.17 ||
nāyaṃ pretatvamāpanno lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ |mā viṣādaṃ kṛthā vīra saprāṇo 'yamarindamaḥ || 6.102.18 ||
ākhyāsyate prasuptasya srastagātrasya bhūtale |socchvāsaṃ hṛdayaṃ vīra kampamānaṃ muhurmuhuḥ || 6.102.19 ||
evamuktvā tu vākyajñaḥ suṣeṇo rāghavaṃ vacaḥ |hanumantamuvācedaṃ hanumantamabhitvaran || 6.102.20 ||
saumya śīghramito gatvā śailamoṣadhiparvatam |pūrvaṃ te kathito yo 'sau vīra jāmbavatā śubhaḥ || 6.102.21 ||
dakṣiṇe śikhare tasya jātamoṣadhimānaya |viśalyakaraṇīṃ nāma viśalyakaraṇīṃ śubhām || 6.102.22 ||
savarṇakaraṇīṃ cāpi tathā sañjīvanīmapi |sandhānakaraṇīṃ cāpi gatvā śīghramihānaya || 6.102.23 ||
sañjīvanārthaṃ vīrasya lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |ityevamukto hanumān gatvā cauṣadhiparvatam |cintāmabhyagamacchrīmānajānaṃstāṃ mahauṣadhim || 6.102.24 ||
asmin hi śikhare jātāmoṣadhīṃ tāṃ sukhāvahām |pratarkeṇāvagacchāmi suṣeṇo 'pyevamabravīt || 6.102.26 ||
agṛhya yadi gacchāmi viśalyakaraṇīmaham |kālātyayena doṣaḥ syādvaiklavyaṃ ca mahadbhavet || 6.102.27 ||
iti sañcintya hanumān gatvā kṣipraṃ mahābalaḥ |āsādya parvataśreṣṭhaṃ triḥ prakampya gireḥ śiraḥ || 6.102.28 ||
phullanānātarugaṇaṃ samutpāṭya mahābalaḥ |gṛhītvā hariśārdūlo hastābhyāṃ samatolayat || 6.102.29 ||
sa nīlamiva jīmūtaṃ toyapūrṇaṃ nabhasthalāt |āpapāta gṛhītvā tu hanumān śikharaṃ gireḥ || 6.102.30 ||
samāgamya mahāvegaḥ sannyasya śikharaṃ gireḥ |viśramya kiñciddhanumān suṣeṇamidamabravīt || 6.102.31 ||
oṣadhiṃ nāvagacchāmi tāmahaṃ haripuṅgava |tadidaṃ śikharaṃ kṛtsnaṃ girestasyāhṛtaṃ mayā || 6.102.32 ||
evaṃ kathayamānaṃ taṃ praśasya pavanātmajam |suṣeṇo vānaraśreṣṭho jagrāhotpāṭya cauṣadhīm || 6.102.33 ||
vismitāstu babhūvuste raṇe vānararākṣasāḥ |dṛṣṭvā hanumataḥ karma surairapi suduṣkaram || 6.102.34 ||
tataḥ saṅkṣodayitvā tāmoṣadhīṃ vānarottamaḥ |lakṣmaṇasya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ sumahādyuteḥ || 6.102.35 ||
saśalyastāṃ samāghrāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |viśalyo virujaḥ śīghramudatiṣṭhanmahītalāt || 6.102.36 ||
tamutthitaṃ te harayo bhūtalāt prekṣya lakṣmaṇam |sādhu sādhviti suprītāḥ suṣeṇaṃ pratyapūjayan || 6.102.37 ||
ehyehītyabravīdrāmo lakṣmaṇaṃ paravīrahā |sasvaje snehagāḍhaṃ ca bāṣpapāryākulekṣaṇaḥ || 6.102.38 ||
abravīcca pariṣvajya saumitriṃ rāghavastadā |diṣṭyā tvāṃ vīra paśyāmi maraṇāt punarāgatam || 6.102.39 ||
na hi me jīvitenārthaḥ sītayā cāpi lakṣmaṇa |ko hi me vijayenārthastvayi pañcatvamāgate || 6.102.40 ||
ityevaṃ vadatastasya rāghavasya mahātmanaḥ |khinnaḥ śithilayā vācā lakṣmaṇo vākyamabravīt || 6.102.41 ||
tāṃ pratijñāṃ pratijñāya purā satyaparākrama |laghuḥ kaścidivāsattvo naivaṃ vaktumihārhasi || 6.102.42 ||
na hi pratijñāṃ kurvanti vitathāṃ sādhavo 'nagha |lakṣaṇaṃ hi mahattvasya pratijñāparipālanam || 6.102.43 ||
nairāśyamupagantuṃ te tadalaṃ matkṛte 'nagha |vadhena rāvaṇasyādya pratijñāmanupālaya || 6.102.44 ||
na jīvan yāsyate śatrustava bāṇapathaṃ gataḥ |nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya siṃhasyeva mahāgajaḥ || 6.102.45 ||
ahaṃ tu vadhamicchāmi śīghramasya durātmanaḥ |yāvadastaṃ na yātyeṣa kṛtakarmā divākaraḥ || 6.102.46 ||
yadi vadhamicchasi rāvaṇasya saṅkhye yadi ca kṛtāṃ tvamihecchasi pratijñām |yadi tava rājavarātmajābhilāṣaḥ kuru ca vaco mama śīghramadyavīra || 6.102.47 ||
lakṣmaṇena tu tadvākyamuktaṃ śrutvā sa rāghavaḥ |sandadhe paravīraghno dhanurādāya vīryavān |rāvaṇāya śarān ghorān visasarja camūmukhe || 6.103.1 ||
athānyaṃ rathamāruhya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |abhyadravata kākutsthaṃ svarbhānuriva bhāskaram || 6.103.2 ||
daśagrīvo rathasthastu rāmaṃ vajropamaiḥ śaraiḥ |ājaghāna mahāghorairdhārābhiriva toyadaḥ || 6.103.3 ||
dīptapāvaka saṅkāśaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |nirbibheda raṇe rāmo daśagrīvaṃ samāhitam || 6.103.4 ||
bhūmau sthitasya rāmasya rathasthasya ca rakṣasaḥ |na samaṃ yuddhamityāhurdevagandharvadānavāḥ || 6.103.5 ||
tataḥ kāñcanacitrāṅgaḥ kiṅkiṇīśatabhūṣitaḥ |taruṇādityasaṅkāśo vaiḍūryamayakūbaraḥ || 6.103.6 ||
sadaśvaiḥ kāñcanāpīḍairyuktaḥ śvetaprakīrṇakaiḥ |haribhiḥ sūryasaṅkāśairhemajālavibhūṣitaiḥ || 6.103.7 ||
rukmaveṇudhvajaḥ śrīmān devarājaratho varaḥ |devarājena sandiṣṭo rathamāruhya mātaliḥ || 6.103.8 ||
abhyavartata kākutsthamavatīrya triviṣṭapāt || 6.103.9 ||
abravīcca tadā rāmaṃ sapratodo rathe sthitaḥ |prāñjalirmātalirvākyaṃ sahasrākṣasya sārathiḥ || 6.103.10 ||
sahasrākṣeṇa kākutstha ratho 'yaṃ vijayāya te |dattastava mahāsattva śrīmān śatrunibarhaṇa || 6.103.11 ||
idamaindraṃ mahaccāpaṃ kavacaṃ cāgnisannibham |śarāścādityasaṅkāśāḥ śaktiśca vimalā śitā || 6.103.12 ||
āruhyemaṃ rathaṃ vīra rākṣasaṃ jahi rāvaṇam |mayā sārathinā rājan mahendra iva dānavān || 6.103.13 ||
ityuktaḥ samparikramya rathaṃ samabhivādya ca |āruroha tadā rāmo lokān lakṣmyā virājayan || 6.103.14 ||
tadbabhūvādbhutaṃ yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |rāmasya ca mahābāho rāvaṇasya ca rakṣasaḥ || 6.103.15 ||
sa gāndharveṇa gāndharvaṃ daivaṃ daivena rāghavaḥ |astraṃ rākṣasarājasya jaghāna paramāstravit || 6.103.16 ||
astraṃ tu paramaṃ ghoraṃ rākṣasaṃ rākṣasādhipaḥ |sasarja paramakruddhaḥ punareva niśācaraḥ || 6.103.17 ||
te rāvaṇadhanurmuktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |abhyavartanta kākutsthaṃ sarpā bhūtvā mahāviṣāḥ || 6.103.18 ||
te dīptavadanā dīptaṃ vamanto jvalanaṃ mukhaiḥ |rāmamevābhyavartanta vyāditāsyā bhayānakāḥ || 6.103.19 ||
tairvāsukisamasparśairdīptabhogairmahāviṣaiḥ |diśaśca santatāḥ sarvāḥ pradiśaśca samāvṛtāḥ || 6.103.20 ||
tān dṛṣṭvā pannagān rāmaḥ samāpatata āhave |astraṃ gārutmataṃ ghoraṃ prāduścake bhayāvaham || 6.103.21 ||
te rāghavaśarā muktā rukmapuṅkhāḥ śikhiprabhāḥ |suparṇāḥ kāñcanā bhūtvā viceruḥ sarpaśatravaḥ || 6.103.22 ||
te tān sarvān śarān jaghnuḥ sarparūpān mahājavān |suparṇarūpā rāmasya viśikhāḥ kāmarūpiṇaḥ || 6.103.23 ||
astre pratihate kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |abhyavarṣattadā rāmaṃ ghorābhiḥ śaravṛṣṭibhiḥ || 6.103.24 ||
tataḥ śarasahasreṇa rāmamakliṣṭakāriṇam |ardayitvā śaraugheṇa mātaliṃ pratyavidhyata || 6.103.25 ||
ciccheda ketumuddhiśya śareṇaikena rāvaṇaḥ |pātayitvā rathopasthe rathāt ketuṃ ca kāñcanam |aindrānapi jaghānāśvān śarajālena rāvaṇaḥ || 6.103.26 ||
taṃ dṛṣṭvā sumahatkarma rāvaṇasya durātmanaḥ |viṣedurdevagandharvā dānavāścāraṇaiḥ saha || 6.103.27 ||
rāmamārtaṃ tadā dṛṣṭvā siddhāśca paramarṣayaḥ |vyathitā vānarendrāśca babhūvuḥ savibhīṣaṇāḥ || 6.103.28 ||
rāmacandramasaṃ dṛṣṭvā grastaṃ rāvaṇarāhuṇā |prājāpatyaṃ ca nakṣatraṃ rohiṇīṃ śaśinaḥ priyām || 6.103.29 ||
samākramya budhastasthau prajānāmaśubhāvahaḥ || 6.103.30 ||
sadhūmaparivṛttormiḥ prajvalanniva sāgaraḥ |utpapāta tadā kruddhaḥ spṛśanniva divākaram || 6.103.31 ||
śastravarṇaḥ suparuṣo mandaraśmirdivākaraḥ |adṛśyata kabandhāṅkaḥ saṃsakto dhūmaketunā || 6.103.32 ||
kosalānāṃ ca nakṣatraṃ vyaktamindrāgnidaivatam |ākramyāṅgārakastasthau viśākhāmapi cāmbare || 6.103.33 ||
daśāsyo viṃśatibhujaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ |adṛśyata daśagrīvo maināka iva parvataḥ || 6.103.34 ||
nirasyamāno rāmastu daśagrīveṇa rakṣasā |nāśaknodabhisandhātuṃ sāyakān raṇamūrdhani || 6.103.35 ||
sa kṛtvā bhrukuṭiṃ kruddhaḥ kiñcit saṃraktalocanaḥ |jagāma sumahākrodhaṃ nirdahanniva cakṣuṣā || 6.103.36 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe tryuttaraśatatamaḥ sargaḥ || 103 ||
tasya kruddhasya vadanaṃ dṛṣṭvā rāmasya dhīmataḥ |sarvabhūtāni vitresuḥ prākampata ca medinī || 6.104.1 ||
siṃhaśārdūlavān śailaḥ sañcacāla caladrumaḥ |babhūva cātikṣubhitaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ || 6.104.2 ||
khagāśca kharanirghoṣā gagane paruṣā ghanāḥ |autpātikāni nardantaḥ samantāt paricakramuḥ || 6.104.3 ||
rāmaṃ dṛṣṭvā susaṅkruddhamutpātāṃśca sudāruṇān |vitresuḥ sarvabhūtāni rāvaṇasyābhavadbhayem || 6.104.4 ||
vimānasthāstadā devā gandharvāśca mahoragāḥ |ṛṣidānavadaityāśca garutmantaśca khecarāḥ || 6.104.5 ||
dadṛśuste mahāyuddhaṃ lokasaṃvartasaṃsthitam |nānāpraharaṇairbhīmaiḥ śūrayoḥ samprayuddhyatoḥ || 6.104.6 ||
ūcuḥ surāsurāḥ sarve tadā vigrahamāgatāḥ |prekṣamāṇā mahadyuddhaṃ vākyaṃ bhaktyā prahṛṣṭavat || 6.104.7 ||
daśagrīvaṃ jayetyāhurasurāḥ samavasthitāḥ |devā rāmamathocuste tvaṃ jayeti punaḥpunaḥ || 6.104.8 ||
etasminnantare krodhādrāghavasya sa rāvaṇaḥ |prahartukāmo duṣṭātmā spṛśan praharaṇaṃ mahat || 6.104.9 ||
vajrasāraṃ mahānādaṃ sarvaśatrunibarhaṇam |śailaśṛṅganibhaiḥ kūṭaiścitaṃ dṛṣṭibhayāvaham || 6.104.10 ||
sadhūmamiva tīkṣṇāgraṃ yugāntāgnicayopamam |atiraudramanāsādyaṃ kālenāpi durāsadam || 6.104.11 ||
trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ dāraṇaṃ bhedanaṃ tadā |pradīptamiva roṣeṇa śūlaṃ jagrāha rāvaṇaḥ || 6.104.12 ||
tacchūlaṃ paramakruddho madhye jagrāha vīryavān |anekaiḥ samare śūrai rākṣasaiḥ parivāritaḥ || 6.104.13 ||
samudyamya mahākāyo nanāda yudhi bhairavam |saṃraktanayano roṣāt svasainyamabhiharṣayan || 6.104.14 ||
pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca diśaśca pradiśastathā |prākampayattadā śabdo rākṣasendrasya dāruṇaḥ || 6.104.15 ||
atinādasya nādena tena tasya durātmanaḥ |sarvabhūtāni vitresuḥ sāgaraśca pracukṣubhe || 6.104.16 ||
sa gṛhītvā mahāvīryaḥ śūlaṃ tadrāvaṇo mahat |vinadya sumahānādaṃ rāmaṃ paruṣamabravīt || 6.104.17 ||
śūlo 'yaṃ vajrasāraste rāma roṣānmayodyataḥ |tava bhrātṛsahāyasya sadyaḥ prāṇān hariṣyati || 6.104.18 ||
rakṣasāmadya śūrāṇāṃ nihatānāṃ camūmukhe |tvāṃ nihatya raṇaślāghin karomi tarasā samam |tiṣṭhedānīṃ nihanmi tvāmeṣa śūlena rāghava || 6.104.19 ||
evamuktvā sa cikṣepa tacchūlaṃ rākṣasādhipaḥ || 6.104.20 ||
tadrāvaṇakarānmuktaṃ vidyujjvālāsamākulam |aṣṭaghaṇṭaṃ mahānādaṃ viyadgatamaśobhata || 6.104.21 ||
tacchūlaṃ rāghavo dṛṣṭvā jvalantaṃ ghoradarśanam |sasarja viśikhān rāmaścāpamāyamya vīryavān || 6.104.22 ||
āpatantaṃ śaraugheṇa vārayāmāsa rāghavaḥ |utpatantaṃ yugāntāgniṃ jalaughairiva vāsavaḥ || 6.104.23 ||
nirdadāha sa tān bāṇān rāmakārmukanissṛtān |rāvaṇasya mahāśūlaḥ pataṅgāniva pāvakaḥ || 6.104.24 ||
tān dṛṣṭvā bhasmasādbhūtān śūla saṃsparśacūrṇitān |sāyakānantarikṣasthān rāghavaḥ krodhamāharat || 6.104.25 ||
sa tāṃ mātalinā ' 'nītāṃ śaktiṃ vāsavanirmitām |jagrāha paramakruddho rāghavo raghunandanaḥ || 6.104.26 ||
sā tolitā balavatā śaktirghaṇṭākṛtasvanā |nabhaḥ prajvālayāmāsa yugāntolkeva saprabhā || 6.104.27 ||
sā kṣiptā rākṣasendrasya tasmin śūle papāta ha |bhinnaḥ śaktyā mahān śūlo nipapāta hatadyutiḥ || 6.104.28 ||
nirbibheda tato bāṇairhayānasya mahājavān |rāmastīkṣṇairmahāvegairvajrakalpaiḥ śitaiḥ śaraiḥ || 6.104.29 ||
nirbibhedorasi tato rāvaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |rāghavaḥ paramāyatto lalāṭe patribhistribhiḥ || 6.104.30 ||
sa śarairbhinnasarvāṅgo gātraprasrutaśoṇitaḥ |rākṣasendraḥ samūhasthaḥ phullāśoka ivābabhau || 6.104.31 ||
sa rāmabāṇairabhividdhagātro niśācarendraḥ kṣatajārdragātraḥ |jagāma khedaṃ ca samājamadhye krodhaṃ ca cakre subhṛśaṃ tadānīm || 6.104.32 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe caturuttaraśatatamaḥ sargaḥ || 104 ||
sa tena tu tathā krodhāt kākutsthenārdito raṇe |rāvaṇaḥ samaraślāghī mahākrodhamupāgamat || 6.105.1 ||
sa dīptanayano roṣāccāpamāyamya vīryavān |abhyardayat susaṅkruddho rāghavaṃ paramāhave || 6.105.2 ||
bāṇadhārāsahasraistaiḥ sa toyada ivāmbarāt |rāghavaṃ rāvaṇo bāṇaistaṭākamiva pūrayat || 6.105.3 ||
pūritaḥ śarajālena dhanurmuktena saṃyuge |mahāgiririvākampyaḥ kākutstho na prakampate || 6.105.4 ||
sa śaraiḥ śarajālāni vārayan samare sthitaḥ |gabhastīniva sūryasya pratijagrāha vīryavān || 6.105.5 ||
tataḥ śarasahasrāṇi kṣiprahasto niśācaraḥ |nijaghānorasi kruddho rāghavasya mahātmanaḥ || 6.105.6 ||
sa śoṇita samādigdhaḥ samare lakṣmaṇāgrajaḥ |dṛṣṭaḥ phulla ivāraṇye sumahān kiṃśukadrumaḥ || 6.105.7 ||
śarābhighātasaṃrabdhaḥ so 'pi jagrāha sāyakān |kākutsthaḥ sumahātejā yugāntādityatejasaḥ || 6.105.8 ||
tato 'yonyaṃ susaṃrabdhāvubhau tau rāmarāvaṇau |śarāndhakāre samare nopālakṣayatāṃ tadā || 6.105.9 ||
tataḥ krodhasamāviṣṭo rāmo daśarathātmajaḥ |uvāca rāvaṇaṃ vīraḥ prahasya paruṣaṃ vacaḥ || 6.105.10 ||
mama bhāryā janasthānādajñānādrākṣasādhama |hṛtā te vivaśā yasmāttasmāttvaṃ nāsi vīryavān || 6.105.11 ||
mayā virahitāṃ dīnāṃ vartamānāṃ mahāvane |vaidehīṃ prasabhaṃ hṛtvā śūro 'hamiti manyase || 6.105.12 ||
strīṣu śūra vināthāsu paradārābhimarśaka |kṛtvā kāpuruṣaṃ karma śūro 'hamiti manyase || 6.105.13 ||
bhinnamaryāda nirlajja cāritreṣvanavasthita |darpānmṛtyumupādāya śūro 'hamiti manyase || 6.105.14 ||
śūreṇa dhanadabhrātrā balaiḥ samuditena ca |ślāghanīyaṃ yaśasyaṃ ca kṛtaṃ karma mahattvayā || 6.105.15 ||
utsekenābhipannasya garhitasyāhitasya ca |karmaṇaḥ prāpnuhīdānīṃ tasyādya sumahat phalam || 6.105.16 ||
śūro 'hamiti cātmānamavagacchasi durmate |naiva lajjā 'sti te sītāṃ coravad vyapakarṣataḥ || 6.105.17 ||
yadi matsannidhau sītā dharṣitā syāttvayā balāt |bhrātaraṃ tu kharaṃ paśyestadā matsāyakairhataḥ || 6.105.18 ||
diṣṭyā 'si mama duṣṭātmaṃścakṣurviṣayamāgataḥ |adya tvāṃ sāyakaistīkṣṇairnayāmi yamasādanam || 6.105.19 ||
adya te maccharaiśchinnaṃ śiro jvalitakuṇḍalam |kravyādā vyapakarṣantu vikīrṇaṃ raṇapāṃsuṣu || 6.105.20 ||
nipatyorasi gṛdhrāste kṣitau kṣiptasya rāvaṇa |pibantu rudhiraṃ tarṣāccharaśalyāntarotthitam || 6.105.21 ||
adya madbāṇabhinnasya gatāsoḥ patitasya te |karṣantvantrāṇi patagā garutmanta ivoragān || 6.105.22 ||
ityevaṃ saṃvadan vīro rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ |rākṣasendraṃ samīpasthaṃ śaravarṣairavākirat || 6.105.23 ||
babhūva dviguṇaṃ vīryaṃ balaṃ harṣaśca saṃyuge |rāmasyāstrabalaṃ caiva śatrornidhanakāṅkṣiṇaḥ || 6.105.24 ||
prādurbabhūvurastrāṇi sarvāṇi viditātmanaḥ |praharṣācca mahātejāḥ śīghrahastataro 'bhavat || 6.105.25 ||
śubhānyetāni cihnāni vijñāyātmagatāni saḥ |bhūya evārdayadrāmo rāvaṇaṃ rākṣasāntakṛt || 6.105.26 ||
harīṇāṃ cāśmanikaraiḥ śaravarṣaiśca rāghavāt |hanyamāno daśagrīvo vighūrṇahṛdayo 'bhavat || 6.105.27 ||
yadā ca śastraṃ nārebhe na vyakarṣaccharāsanam |nāsya pratyakarodvīryaṃ viklevenāntarātmanā || 6.105.28 ||
kṣiptāścāpi śarāstena śastrāṇi vividhāni ca |na raṇārthāya vartante mṛtyukāle 'bhivartataḥ || 6.105.29 ||
sūtastu rathanetā 'sya tadavasthaṃ samīkṣya tam |śanairyuddhādasambhrānto rathaṃ tasyāpavāhayat || 6.105.30 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe pañcottaraśatatamaḥ sargaḥ || 105 ||
sa tu mohāt susaṅkruddhaḥ kṛtāntabalacoditaḥ |krodhasaṃraktanayano rāvaṇaḥ sūtamabravīt || 6.106.1 ||
hīnavīryamivāśaktaṃ pauruṣeṇa vivarjitam |bhīruṃ laghumivāsattvaṃ vihīnamiva tejasā || 6.106.2 ||
vimuktamiva māyābhirastrairiva bahiṣkṛtam |māmavajñāya durbuddhe svayā buddhyā viceṣṭase || 6.106.3 ||
kimarthaṃ māmavajñāya macchandamanavekṣya ca |tvayā śatroḥ samakṣaṃ me ratho 'yamapavāhitaḥ || 6.106.4 ||
tvayā 'dya hi mamānārya cirakālasamārjitam |yaśo vīryaṃ ca tejaśca pratyayaśca vināśitaḥ || 6.106.5 ||
śatroḥ prakhyātavīryasya rañjanīyasya vikramaiḥ |paśyato yuddhalubdho 'haṃ kṛtaḥ kāpuruṣastvayā || 6.106.6 ||
yastvaṃ rathamimaṃ mohāt na codvahasi durmate |satyo 'yaṃ pratitarko me pareṇa tvamupaskṛtaḥ || 6.106.7 ||
na hi tadvidyate karma suhṛdo hitakāṅkṣiṇaḥ |ripūṇāṃ sadṛśaṃ caitanna tvayaitat svanuṣṭhitam || 6.106.8 ||
nivartaya rathaṃ śīghraṃ yāvannopaiti me ripuḥ |yadi vā 'dhyuṣito vā 'si smaryante yadi vā guṇāḥ || 6.106.9 ||
evaṃ paruṣamuktastu hitabuddhirabuddhinā |abravīdrāvaṇaṃ sūto hitaṃ sānunayaṃ vacaḥ || 6.106.10 ||
na bhīto 'smi na mūḍho 'smi nopajapto 'smi śatrubhiḥ |na pramatto na nisneho vismṛtā na ca satkriyā || 6.106.11 ||
mayā tu hitakāmena yaśaśca parirakṣatā |snehapraskannamanasā priyamityapriyaṃ kṛtam || 6.106.12 ||
nāsminnarthe mahārāja tvaṃ māṃ priyahite ratam |kaścillaghurivānāryo doṣato gantumarhasi || 6.106.13 ||
śrūyatāṃ tvabhidhāsyāmi yannimittaṃ mayā rathaḥ |nadīvega ivābhoge saṃyuge vinivartitaḥ || 6.106.14 ||
kṣamaṃ tavāvagacchāmi mahatā raṇakarmaṇā |na hi te vīra saumukhyaṃ praharṣaṃ vopadhāraye || 6.106.15 ||
rathodvahanakhinnāśca ta ime rathavājinaḥ |dīnā dharmapariśrāntā gāvo varṣahatā iva || 6.106.16 ||
nimittāni ca bhūyiṣṭhaṃ yāni prādurbhavanti naḥ |teṣu teṣvabhipanneṣu lakṣayāmyapradakṣiṇam || 6.106.17 ||
deśakālau ca vijñeyau lakṣaṇānīṅgītāni ca |dainyaṃ khedaśca harṣaśca rathinaśca balābalam || 6.106.18 ||
sthalanimnāni bhūmeśca samāni viṣamāṇi ca |yuddhakālaśca vijñeyaḥ parasyāntaradarśanam || 6.106.19 ||
upayānāpayāne ca sthānaṃ pratyapasarpaṇam |sarvametadrathasthena jñeyaṃ rathakuṭumbinā || 6.106.20 ||
tava viśramahetośca tathaiṣāṃ rathavājinām |raudraṃ varjayatā khedaṃ kṣamaṃ kṛtamidaṃ mayā || 6.106.21 ||
na mayā svecchayā vīra ratho 'yamapavāhitaḥ || 6.106.22 ||
bhartṛsnehaparītena mayedaṃ yatkṛtaṃ vibho || 6.106.23 ||
ājñāpaya yathātattvaṃ vakṣyasyariniṣūdana |tatkariṣyāmyahaṃ vīra gatānṛṇyena cetasā || 6.106.24 ||
santuṣṭastena vākyena rāvaṇastasya sāratheḥ |praśasyainaṃ bahuvidhaṃ yuddhalubdho 'bravīdidam || 6.106.25 ||
rathaṃ śīghramimaṃ sūta rāghavābhimukhaṃ kuru |nāhatvā samare śatrūn nivartiṣyati rāvaṇaḥ || 6.106.26 ||
evamuktvā tatastuṣṭo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |dadau tasmai śubhaṃ hyekaṃ hastābharaṇamuttamam || 6.106.27 ||
śrutvā rāvaṇavākyaṃ tu sārathiḥ sannyavartata || 6.106.28 ||
tato drutaṃ rāvaṇavākyacoditaḥ pracodayāmāsa hayān sa sārathiḥ |sa rākṣasendrasya tato mahārathaḥ kṣaṇena rāmasya raṇāgrato 'bhavat || 6.106.29 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ṣaḍuttaraśatatamaḥ sargaḥ || 106 ||
|| ādityahṛdayaprārambhaḥ ||tato yuddhapariśrantaṃ samare cintayā sthitam |rāvaṇaṃ cāgrato dṛṣṭvā yuddhāya samupasthitam || 6.107.1 ||
daivataiśca samāgamya draṣṭumabhyāgato raṇam |upāgamyābravīdrāmamagastyo bhagavānṛṣiḥ || 6.107.2 ||
rāma rāma mahābāho śṛṇu guhyaṃ sanātanam |yena sarvānarīn vatsa samare vijayiṣyasi || 6.107.3 ||
ādityahṛdayaṃ puṇyaṃ sarvaśatruvināśanam |jayāvahaṃ japennityamakṣayyaṃ paramaṃ śivam || 6.107.4 ||
sarvamaṅgalamaṅgalyaṃ sarvapāpapraṇāśanam |cintāśokapraśamanamāyurvardhanamuttamam || 6.107.5 ||
raśmimantaṃ samudyantaṃ devāsuranamaskṛtam |pūjayasva vivasvantaṃ bhāskaraṃ bhuvaneśvaram || 6.107.6 ||
sarvadevātmako hyeṣa tejasvī raśmibhāvanaḥ |eṣa devāsuragaṇān lokān pāti gabhistibhiḥ || 6.107.7 ||
eṣa brahmā ca viṣṇuśca śivaḥ skandaḥ prajāpatiḥ |mahendro dhanadaḥ kālo yamaḥ somo hyapāṃ patiḥ || 6.107.8 ||
pitaro vasavaḥ sādhyā hyaśvinau maruto manuḥ |vāyurvahniḥ prajāpāṇa ṛtukartā prabhākaraḥ || 6.107.9 ||
ādityaḥ savitā sūryaḥ khagaḥ pūṣā gabhastimān |suvarṇasadṛśo bhānurhiraṇyaretā divākaraḥ || 6.107.10 ||
haridaśvaḥ sahasrārciḥ saptasaptirmarīcimān |timironmathanaḥ śambhustvaṣṭā mārtaṇḍa aṃśumān || 6.107.11 ||
hiraṇyagarbhaḥ śiśirastapano bhāskaro raviḥ |agnigarbho 'diteḥ putraḥ śaṅkhaḥ śiśiranāśanaḥ || 6.107.12 ||
vyomanāthastamobhedī ṛgyajussāmapāragaḥ |ghanavṛṣṭirapāṃ mitro vindhyavīthīplavaṅgamaḥ || 6.107.13 ||
ātapī maṇḍalī mṛtyuḥ piṅgalaḥ sarvatāpanaḥ |kavirviśvo mahātejā raktaḥ sarvabhavodbhavaḥ || 6.107.14 ||
nakṣatragrahatārāṇāmadhipo viśvabhāvanaḥ |tejasāmapi tejasvī dvādaśātmannamo 'stu te || 6.107.15 ||
namaḥ pūrvāya giraye paścime giraye namaḥ |jyotirgaṇānāṃ pataye dinādhipataye namaḥ || 6.107.16 ||
jayāya jayabhadrāya haryaśvāya namo namaḥ |namo namaḥ sahasrāṃśo ādityāya namo namaḥ || 6.107.17 ||
nama ugrāya vīrāya sāraṅgāya namo namaḥ |namaḥ padmaprabodhāya mārtāṇḍāya namo namaḥ || 6.107.18 ||
brahmośānācyuteśāya sūryāyādityavarcase |bhāsvate sarvabhakṣāya raudrāya vapuṣe namaḥ || 6.107.19 ||
tamoghnāya himadhnāya śatrughnāyāmitātmane |kṛtaghnaghnāya devāya jyotiṣāṃ pataye namaḥ || 6.107.20 ||
taptacāmīkarābhāya vahnaye viśvakarmaṇe |namastamobhinighnāya rucaye lokasākṣiṇe || 6.107.21 ||
nāśayatyeṣa vai bhūtaṃ tadeva sṛjati prabhuḥ |pāyatyeṣa tapatyeṣa varṣatyeṣa gabhastibhiḥ || 6.107.22 ||
eṣa supteṣu jāgarti bhūteṣu pariniṣṭhitaḥ |eṣa evāgnihotraṃ ca phalaṃ caivāgnihotriṇām || 6.107.23 ||
vedāśca kratavaścaiva kratūnāṃ phalameva ca |yāni kṛtyāni lokeṣu sarva eṣa raviḥ prabhuḥ || 6.107.24 ||
enamāpatsu kṛcchreṣu kāntāreṣu bhayeṣu ca |kīrtayan puruṣaḥ kaścinnāvasīdati rāghava || 6.107.25 ||
pūjayasvainamekāgro devadevaṃ jagatpatim |etatriguṇitaṃ japtvā yuddheṣu vijayiṣyasi || 6.107.26 ||
asmin kṣaṇe mahābāho rāvaṇaṃ tvaṃ vadhiṣyasi |evamuktvā tadā 'gastyo jagāma ca yathāgatam || 6.107.27 ||
etacchutvā mahātejā naṣṭaśoko 'bhavattadā |dhārayāmāsa suprīto rāghavaḥ prayatātmavān || 6.107.28 ||
ādityaṃ prekṣya japtvā tu paraṃ harṣamavāptavān |trirācamya śucirbhūtvā dhanurādāya vīryavān || 6.107.29 ||
rāvaṇaṃ prekṣya hṛṣṭātmā yuddhāya samupāgamat |sarvayatnena mahatā vadhe tasya dhṛto 'bhavat || 6.107.30 ||
atha raviravadannirīkṣya rāmaṃ muditamanāḥ paramaṃ prahṛṣyamāṇaḥ |niśicarapatisaṅkṣayaṃ viditvā suragaṇamadhyagato vacastvareti || 6.107.31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe saptottaraśatatamaḥ sargaḥ || 107 ||
sa rathaṃ sārathirhṛṣṭaḥ parasainyapradharṣaṇam |gandharvanagarākāraṃ samucchritapatākinam || 6.108.1 ||
yuktaṃ paramasampannairvājibhirhemamālibhiḥ |yuddhopakaraṇaiḥ pūrṇaṃ patākādhvajamālinam || 6.108.2 ||
grasantamiva cākāśaṃ nādayantaṃ vasundharām |praṇāśaṃ parasainyānāṃ svasainyānāṃ praharṣaṇam |rāvaṇasya rathaṃ kṣipraṃ codayāmāsa sārathiḥ || 6.108.3 ||
tamāpatantaṃ sahasā svanavantaṃ mahāsvanam |rathaṃ rākṣasarājasya nararājo dadarśa ha || 6.108.4 || |kṛṣṇavājisamāyuktaṃ yuktaṃ raudreṇa varcasā |taḍitpatākāgahanaṃ darśitendrāyudhāyudham || 6.108.5 ||
śaradhārā vimuñcantaṃ dhārāsāramivāmbudam |taṃ dṛṣṭvā meghasaṅkāśamāpatantaṃ rathaṃ ripoḥ || 6.108.6 ||
girairvajrābhimṛṣṭasya dīryataḥ sadṛśasvanam |visphārayan vai vegena bālacandranataṃ dhanuḥ || 6.108.7 ||
uvāca mātaliṃ rāmaḥ sahasrākṣasya sārathim || 6.108.8 ||
mātale paśya saṃrabdhamāpatantaṃ rathaṃ ripoḥ || 6.108.9 ||
yathā ' 'pasavyaṃ patatā vegena mahatā punaḥ |samare hantumātmānaṃ tathā tena kṛtā matiḥ || 6.108.10 ||
tadapramādamātiṣṭhan pratyudgaccha rathaṃ ripoḥ |vidhvaṃsayitumicchāmi vāyurmeghamivotthitam || 6.108.11 ||
aviklavamasambhrāntamavyagrahṛdayekṣaṇam |raśmisañcāraniyataṃ pracodaya rathaṃ drutam || 6.108.12 ||
kāmaṃ na tvaṃ samādheyaḥ purandararathocitaḥ |yuyutsurahamekāgraḥ smāraye tvāṃ na śikṣaye || 6.108.13 ||
parituṣṭaḥ sa rāmasya tena vākyena mātaliḥ |pracodayāmāsa rathaṃ surasārathisattamaḥ || 6.108.14 ||
apasavyaṃ tataḥ kurvan rāvaṇasya mahāratham |cakrotkṣiptena rajasā rāvaṇaṃ vyavadhānayat || 6.108.15 ||
tataḥ kruddho daśagrīvastāmravisphāritekṣaṇaḥ |rathapratimukhaṃ rāmaṃ sāyakairavadhūnayat || 6.108.16 ||
dharṣaṇāmarṣito rāmo dhairyaṃ roṣeṇa lambhayan |jagrāha sumahāvegamaindraṃ yudhi śarāsanam |śarāṃśca sumahātejāḥ sūryaraśmisamaprabhān || 6.108.17 ||
tadopoḍhaṃ mahadyuddhamanyonyavadhakāṅkṣiṇoḥ |parasparābhimukhayordṛptayoriva siṃhayoḥ || 6.108.18 ||
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |sameyurdvairathaṃ dṛṣṭuṃ rāvaṇakṣayakāṅkṣiṇaḥ || 6.108.19 ||
samutpeturathotpātā dāruṇā romaharṣaṇāḥ |rāvaṇasya vināśāya rāghavasya jayāya ca || 6.108.20 ||
vavarṣa rudhiraṃ devo rāvaṇasya rathopari |vātā maṇḍalinastīkṣṇā hyapasavyaṃ pracakramuḥ || 6.108.21 ||
mahad gṛdhrakulaṃ cāsya bhramamāṇaṃ nabhassthale |yena yena ratho yāti tena tena pradhāvati || 6.108.22 ||
sandhyayā cāvṛtā laṅkā japāpuṣpanikāśayā |dṛśyate sampradīpteva divase 'pi vasundharā || 6.108.23 ||
sanirghātā maholkāśca sampracerurmahāsvanāḥ |viṣādayaṃste rakṣāṃsi rāvaṇasya tadā 'hitāḥ || 6.108.24 ||
rāvaṇaśca yatastatra sañcacāla vasundharā |rakṣasāṃ ca praharatāṃ gṛhītā iva bāhavaḥ || 6.108.25 ||
tāmrāḥ pītāḥ sitāśvetāḥ patitāḥ sūryaraśmayaḥ |dṛśyante rāvaṇasyāṅge parvatasyeva dhātavaḥ || 6.108.26 ||
gṛdhrairanugatāścāsya vamantyo jvalanaṃ mukhaiḥ |praṇedurmukhamīkṣantyaḥ saṃrabdhamaśivaṃ śivāḥ || 6.108.27 ||
pratikūlaṃ vavau vāyū raṇe pāṃsūn samākiran |tasya rākṣasarājasya kurvan dṛṣṭivilopanam || 6.108.28 ||
nipeturindrāśanayaḥ sainye cāsya samantataḥ |durviṣahyasvanā ghorā vinā jaladharasvanam || 6.108.29 ||
diśaśca pradiśaḥ sarvā babhūvustimirāvṛtāḥ |pāṃsuvarṣeṇa mahatā durdarśaṃ ca nabho 'bhavat || 6.108.30 ||
kurvantyaḥ kalahaṃ ghoraṃ śārikāstadrathaṃ prati |nipetuḥ śataśastatra dāruṇaṃ dāruṇārutāḥ || 6.108.31 ||
jaghanebhyaḥ sphuliṅgāṃśca netrebhyo 'śrūṇi santatam |mumucustasya turagāstulyamagniṃ ca vāri ca || 6.108.32 ||
evamprakārā bahavaḥ samutpātā bhayāvahāḥ |rāvaṇasya vināśāya dāruṇāḥ samprajajñire || 6.108.33 ||
rāmasyāpi nimittāni saumyāni ca śubhāni ca |babhūvurjayaśaṃsīni prādurbhūtāni sarvaśaḥ || 6.108.34 ||
nimittāni ca saumyāni rāghavaḥ svajayāya ca |dṛṣṭvā paramasaṃhṛṣṭo hataṃ mene ca rāvaṇam || 6.108.35 ||
tato nirīkṣyātmagatāni rāghavo raṇe nimittāni nimittakovidaḥ |jagāma harṣaṃ ca parāṃ ca nirvṛttiṃ cakāra yuddhe hyadhikaṃ ca vikramam || 6.108.36 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe aṣṭottaraśatatamaḥ sargaḥ || 108 ||
tataḥ pravṛttaṃ sukrūraṃ rāmarāvaṇayostadā |sumahaddvairathaṃ yuddhaṃ sarvalokabhayāvaham || 6.109.1 ||
tato rākṣasasainyaṃ ca harīṇāṃ ca mahadbalam |pragṛhītapraharaṇaṃ niśceṣṭaṃ samatiṣṭhata || 6.109.2 ||
samprayuddhau tato dṛṣṭvā balavannararākṣasau |vyākṣiptahṛdayāḥ sarve paraṃ vismayamāgatāḥ || 6.109.3 ||
nānāpraharaṇairvyagrairbhujairvismitabuddhayaḥ |sarpantaṃ prekṣya saṅgrāmaṃ nābhijagmuḥ parasparam || 6.109.4 ||
rakṣasāṃ rāvaṇaṃ cāpi vānarāṇāṃ ca rāghavam |paśyatāṃ vismitākṣāṇāṃ sainyaṃ citramivābabhau || 6.109.5 ||
tau tu tatra nimittāni dṛṣṭvā rāvaṇarāghavau |kṛtabuddhī sthirāmarṣau yuyudhāte byabhītavat || 6.109.6 ||
jetavyamiti kākutstho martavyamiti rāvaṇaḥ |dhṛtau svavīryasarvasvaṃ yuddhe 'darśayatāṃ tadā || 6.109.7 ||
tataḥ krodhāddaśagrīvaḥ śarān sandhāya vīryavān |mumoca dhvajamuddiśya rāghavasya rathe sthitam || 6.109.8 ||
te śarāstamanāsādya purandararathadhvajam |rathaśaktiṃ parāmṛśya nipeturdharaṇītale || 6.109.9 ||
tato rāmo 'bhisaṅkruddhaścāpamāyamya vīryavān |kṛtapratikṛtaṃ kartuṃ manasā sampracakrame || 6.109.10 ||
rāvaṇadhvajamuddiśya mumoca niśitaṃ śaram |mahāsarpamivāsahyaṃ jvalantaṃ svena tejasā || 6.109.11 ||
jagāma sa mahīṃ chittvā daśagrīvadhvajaṃ śaraḥ |sa nikṛtto 'patadbhūmau rāvaṇasya rathadhvajaḥ || 6.109.12 ||
dhvajasyonmathanaṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ sumahābalaḥ |sampradīpto 'bhavat krodhādamarṣāt pradahanniva || 6.109.13 ||
sa roṣavaśamāpannaḥ śaravarṣaṃ mahadvaman |rāmasya turagān dīptaiḥ śarairvivyādha rāvaṇaḥ || 6.109.14 ||
te viddhā harayastatra nāskhalannāpi babhramuḥ |babhūvuḥ svasthahṛdayāḥ padmanālairivāhatāḥ || 6.109.15 ||
teṣāmasambhramaṃ dṛṣṭvā vājināṃ rāvaṇastadā |bhūya eva susaṅkruddhaḥ śaravarṣaṃ mumoca ha || 6.109.16 ||
gadāśca parighāścaiva cakrāṇi musalāni ca |giriśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca tathā śūlaparaśvadhān || 6.109.17 ||
māyāvihitametattu śastravarṣamapātayat |tumulaṃ trāsajananaṃ bhīmaṃ bhīmapratisvanam || 6.109.18 ||
tadvarṣamabhavadyuddhe naikaśastramayaṃ mahat |vimucya rāghavarathaṃ samāntādvānare bale || 6.109.19 ||
sāyakairantarikṣaṃ ca cakārāśu nirantaram |sahasraśastato bāṇānaśrāntahṛdayodyamaḥ |mumoca ca daśagrīvo nissaṅgenā 'ntarātmanā || 6.109.20 ||
vyāyacchamānaṃ taṃ dṛṣṭvā tatparaṃ rāvaṇaṃ raṇe |prahasanniva kākutsthaḥ sandadhe sāyakān śitān || 6.109.21 ||
sa mumoca tato bāṇān raṇe śatasahasraśaḥ |tān dṛṣṭvā rāvaṇaścakre svaśaraiḥ khaṃ nirantaram || 6.109.22 ||
tatastābhyāṃ pramuktena śaravarṣeṇa bhāsvatā |śarabaddhamivābhāti dvitīyaṃ bhāsvadambaram || 6.109.23 ||
nānimitto 'bhavadbāṇo nātibhettā na niṣphalaḥ || 6.109.24 ||
anyonyamabhisaṃhatya nipeturdharaṇītale |tathā visṛjatorbāṇān rāmarāvaṇayormṛdhe || 6.109.25 ||
prāyuddhyatāmavicchinnamasyantau savyadakṣiṇam |cakratuśca śaraughaistau nirucchvāsamivāmbaram || 6.109.26 ||
rāvaṇasya hayān rāmo hayān rāmasya rāvaṇaḥ |jaghnatustau tathā 'nyonyaṃ kṛtānukṛtakāriṇau || 6.109.27 ||
evaṃ tau tu susaṅkruddhau cakraturyuddhamadbhutam |muhūrtamabhavadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam || 6.109.28 ||
prayudhyamānau samare mahābalau śitaiḥ śarai rāvaṇalakṣmaṇāgrajau |dhvajāvapātena sa rākṣasādhipo bhṛśaṃ pracukrodha tadā raghūttame || 6.109.29 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe navottaraśatatamaḥ sargaḥ || 109 ||
tau tadā yuddhyamānau tu samare rāmarāvaṇau |dadṛśuḥ sarvabhūtāni vismitenāntarātmanā || 6.110.1 ||
ardayantau tu samare tayostau syandanottamau |parasparamabhikruddhau parasparamabhidrutau || 6.110.2 ||
parasparavadhe yuktau ghorarūpau babhūvatuḥ |maṇḍalāni ca vīthīśca gatapratyāgatāni ca |darśayantau bahuvidhāṃ sūtasārathyajāṃ gatim || 6.110.3 ||
ardayan rāvaṇaṃ rāmo rāghavaṃ cāpi rāvaṇaḥ |gativegaṃ samāpannau pravartananivartane || 6.110.4 ||
kṣipatoḥ śarajālāni tayostau syandanottamau |ceratuḥ saṃyugamahīṃ sāsārau jaladau yathā || 6.110.5 ||
darśayitvā tathā tau tu gatiṃ bahuvidhāṃ raṇe |parasparasyābhimukhau punarevāvatasthatuḥ || 6.110.6 ||
dhuraṃ dhureṇa rathayorvaktraṃ vaktreṇa vājinām |patākāśca patākābhiḥ sameyuḥ sthitayostadā || 6.110.7 ||
rāvaṇasya tato rāmo dhanurmuktaiḥ śitaiḥ śaraiḥ |caturbhiścaturo dīptairhayān pratyapasarpayat || 6.110.8 ||
sa krodhavaśamāpanno hayānāmapasarpaṇe |mumoca niśitān bāṇān rāghavāya niśācaraḥ || 6.110.9 ||
so 'tividdho balavatā daśagrīveṇa rāghavaḥ |jagāma na vikāraṃ ca na cāpi vyathito 'bhavat || 6.110.10 ||
cikṣepa ca punarbāṇān vajrapātasamasvanān |sārāthiṃ vajrahastasya samuddiśya niśācaraḥ || 6.110.11 ||
mātalestu mahāvegāḥ śarīre patitāḥ śarāḥ |na sūkṣmamapi sammohaṃ vyathāṃ vā pradaduryudhi || 6.110.12 ||
tayā dharṣaṇayā kruddho mātalerna tathā ' 'tmanaḥ |cakāra śarajālena rāghavo vimukhaṃ ripum || 6.110.13 ||
viṃśataṃ triṃśataṃ ṣaṣṭiṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ |mumoca rāghavo vīraḥ sāyakān syandane ripoḥ || 6.110.14 ||
rāvaṇo 'pi tataḥ kruddho rathastho rākṣaseśvaraḥ |gadāmusalavarṣeṇa rāmaṃ pratyardayadraṇe || 6.110.15 ||
tatpravṛttaṃ mahadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam || 6.110.16 ||
gadānāṃ musalānāṃ ca parighāṇāṃ ca nisvanaiḥ |śarāṇāṃ puṅkhapātaiśca kṣubhitāḥ sapta sāgarāḥ || 6.110.17 ||
kṣubdhānāṃ sāgarāṇāṃ ca pātālatalavāsinaḥ |vyathitāḥ pannagāḥ sarve dānavāśca sahasraśaḥ || 6.110.18 ||
cakampe medinī kṛtsnā saśailavanakānanā |bhāskaro niṣprabhaścāsīnna vavau cāpi mārutaḥ || 6.110.19 ||
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |cintāmāpedire sarve sakinnaramahoragāḥ || 6.110.20 ||
svasti gobrāhmaṇebhyastu lokāstiṣṭhantu śāśvatāḥ |jayatāṃ rāghavaḥ saṅkhye rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram || 6.110.21 ||
evaṃ japanto 'paśyaṃste devāḥ sarṣigaṇāstadā |rāmarāvaṇayoryuddhaṃ sughoraṃ romaharṣaṇam || 6.110.22 ||
gandharvāpsarasāṃ saṅghā dṛṣṭvā yuddhamanūpamam || 6.110.23 ||
gaganaṃ gaganākāraṃ sāgaraḥ sāgaropamaḥ |rāmarāvaṇayoryuddhaṃ rāmarāvaṇayoriva |evaṃ bruvanto dadṛśustadyuddhaṃ rāmarāvaṇam || 6.110.24 ||
tataḥ kruddho mahābāhū raghūṇāṃ kīrtivardhanaḥ |sandhāya dhanuṣā rāmaḥ kṣuramāśīviṣopamam || 6.110.25 ||
rāvaṇasya śiro 'cchindacchrīmajjvalitakuṇḍalam |tacchiraḥ patitaṃ bhūmau dṛṣṭvaṃ lokaistribhistadā || 6.110.26 ||
tasyaiva sadṛśaṃ cānyadrāvaṇasyotthitaṃ śiraḥ |tat kṣipraṃ kṣiprahastena rāmeṇa kṣiprakāriṇā || 6.110.27 ||
dvitīyaṃ rāvaṇaśiraśchinnaṃ saṃyati sāyakaiḥ |chinnamātraṃ tu tacchīrṣaṃ punaranyat sma dṛśyate || 6.110.28 ||
tadapyaśanisaṅkāśaiśchinnaṃ rāmeṇa sāyakaiḥ |evamekaśataṃ chinnaṃ śirasāṃ tulyavarcasām || 6.110.29 ||
na caiva rāvaṇasyānto dṛśyate jīvitakṣaye || 6.110.30 ||
tataḥ sarvāstravidvīraḥ kausalyānandavardhanaḥ |mārgaṇairbahubhiryuktaścintayāmāsa rāghavaḥ || 6.110.31 ||
mārīco nihato yaistu kharo yaistu sadūṣaṇaḥ |krauñcāvane virādhastu kabandho daṇḍakāvane || 6.110.32 ||
yaiḥ sālā girayo bhagnā vālī ca kṣubhito 'mbudhiḥ |ta ime sāyakāḥ sarve yuddhe prātyayikā mama |kiṃ nu tatkāraṇaṃ yena rāvaṇe mandatejasaḥ || 6.110.33 ||
iti cintāparaścāsīdapramattaśca saṃyuge |vavarṣa śaravarṣāṇi rāghavo rāvaṇorasi || 6.110.34 ||ā mama |rāvaṇo 'pi tataḥ kruddho rathastho rākṣaseśvaraḥ |gadāmusalavarṣeṇa rāmaṃ pratyardayadraṇe || 6.110.35 ||
tat pravṛttaṃ mahadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |antarikṣe ca bhūmau ca punaśca girimūrdhani || 6.110.36 ||
devadānavayakṣāṇāṃ piśācoragarakṣasām |paśyatāṃ tanmahadyuddhaṃ sarvarātramavartata || 6.110.37 ||
naiva rātraṃ na divasaṃ na muhūrtaṃ na ca kṣaṇam |rāmarāvaṇayoryuddhaṃ virāmamupagacchati || 6.110.38 ||
daśarathasutarākṣasendrayorjayamanavekṣya raṇe sa rāghavasya |suravararathasārathirmahān raṇagatamenamuvāca vākyamāśu || 6.110.39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe daśottaraśatatamaḥ sargaḥ || 110 ||
atha saṃsmārayāmāsa rāghavaṃ mātalistadā |ajānanniva kiṃ vīra tvamenamanuvartase || 6.111.1 ||
visṛjāsmai vadhāya tvamastraṃ paitāmahaṃ prabho |vināśakālaḥ kathito yaḥ suraiḥ so 'dya vartata || 6.111.2 ||
tataḥ saṃsmārito rāmastena vākyena mātaleḥ |jagrāha saśaraṃ dīptaṃ niśvasantamivoragam || 6.111.3 ||
yamasmai prathamaṃ prādādagastyo bhagavānṛṣiḥ |brahmadattaṃ mahābāṇamamoghaṃ yudhi vīryavān || 6.111.4 ||
brahmaṇā nirmitaṃ pūrvamindrārthamamitaujasā |dattaṃ surapateḥ pūrvaṃ trilokajayakāṅkṣiṇaḥ || 6.111.5 ||
yasya vājeṣu pavanaḥ phale pāvakabhāskarau |śarīramākāśamayaṃ gaurave merumandarau || 6.111.6 ||
jājvalyamānaṃ vapuṣā supuṅkhaṃ hemabhūṣitam |tejasā sarvabhūtānāṃ kṛtaṃ bhāskaravarcasam || 6.111.7 ||
sadhūmamiva kālāgniṃ dīptamāśīviṣaṃ yathā |paranāgāśvavṛndānāṃ bhedanaṃ kṣiprakāriṇam || 6.111.8 ||
dvārāṇāṃ parighāṇāṃ ca girīṇāmapi bhedanam |nānārudhirasiktāṅgaṃ medodigdhaṃ sudāruṇam || 6.111.9 ||
vajrasāraṃ mahānādaṃ nānāsamitidāraṇam |sarvavitrāsanaṃ bhīmaṃ śvasantamiva pannagam || 6.111.10 ||
kaṅkagṛdhravalānāṃ ca gomāyugaṇarakṣasām |nityaṃ bhakṣyapradaṃ yuddhe yamarūpaṃ bhayāvaham || 6.111.11 ||
nandanaṃ vānarendrāṇāṃ rakṣasāmavasādanam |vājitaṃ vividhairvājaiścārucitrairgarutmataḥ || 6.111.12 ||
tamuttameṣuṃ lokānāmikṣvākubhayanāśanam |dviṣatāṃ kīrtiharaṇaṃ praharṣakaramātmanaḥ || 6.111.13 ||
abhimantrya tato rāmastaṃ maheṣuṃ mahābalaḥ |vedaproktena vidhinā sandadhe kārmuke balī || 6.111.14 ||
tasmin sandhīyamāne tu rāghaveṇa śarottame |sarvabhūtāni vitresuścacāla ca vasundharā || 6.111.15 ||sa rāvaṇāya saṅkruddho bhṛśamāyamya kārmukam |cikṣepa paramāyattastaṃ śaraṃ marmaghātinam || 6.111.16 ||
sa vajra iva durdharṣo vajribāhuvisarjitaḥ |kṛtānta iva cāvāryo nyapatadrāvaṇorasi || 6.111.17 ||
sa visṛṣṭo mahāvegaḥ śarīrāntakaraḥ śaraḥ |bibheda hṛdayaṃ tasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 6.111.18 ||
rudhirāktaḥ sa vegena jīvitāntakaraḥ śaraḥ |rāvaṇasya haran prāṇān viveśa dharaṇītalam || 6.111.19 ||
sa śaro rāvaṇaṃ hatvā rudhirārdīkṛtacchaviḥ |kṛtakarmā nibhṛtavat svatūṇīṃ punarāgamat || 6.111.20 ||
tasya hastāddhatasyāśu kārmukaṃ tat sasāyakam |nipapāta saha prāṇairbhraśyamānasya jīvitāt || 6.111.21 ||
gatāsurbhīmavegastu nairṛtendro mahādyutiḥ |papāta syandanādbhūmau vṛtro vajrahato yathā || 6.111.22 ||
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ |hatanāthā bhayatrastāḥ sarvataḥ sampradudruvuḥ || 6.111.23 ||
nardantaścābhipetustān vānarā drumayodhinaḥ || 6.111.24 ||
daśagrīvavadhaṃ dṛṣṭvā vijayaṃ rāghavasya ca |arditā vānarairhṛṣṭairlaṅkāmabhyapatan bhayāt |gatāśrayatvāt karuṇairbāṣpaprasravaṇairmukhaiḥ || 6.111.25 ||
tato vineduḥ saṃhṛṣṭā vānarā jitakāśinaḥ |vadanto rāghavajayaṃ rāvaṇasya ca tadvadham || 6.111.26 ||
athāntarikṣe vyanadat saumyastridaśadundubhiḥ |divyagandhavahastatra mārutaḥ sasukho vavau || 6.111.27 ||
nipapātāntarikṣācca puṣpavṛṣṭistadā bhuvi |kirantī rāghavarathaṃ duravāpā manoramā || 6.111.28 ||
rāghavastavasaṃyuktā gagane 'pi ca śuśruve |sādhu sādhviti vāgagryā daivatānāṃ mahātmanām || 6.111.29 ||
āviveśa mahāharṣo devānāṃ cāraṇaiḥ saha |rāvaṇe nihate raudre sarvalokabhayaṅkare || 6.111.30 ||
tataḥ sakāmaṃ sugrīvamaṅgadaṃ ca mahābalam |cakāra rāghavaḥ prīto hatvā rākṣasapuṅgavam || 6.111.31 ||
tataḥ prajagmuḥ praśamaṃ marudgaṇā diśaḥ prasedurvimalaṃ nabho 'bavat |mahī cakampe na hi māruto vavau sthiraprabhaścāpyabhavaddivākaraḥ || 6.111.32 ||
tatastu sugrīvavibhīṣaṇādayaḥ suhṛdviśeṣāḥ sahalakṣmaṇāstadā |sametya hṛṣṭā vijayena rāghavaṃ raṇe 'bhirāmaṃ vidhinā hyapūjayan || 6.111.33 ||
sa tu nihataripuḥ sthirapratijñaḥ svajanabalābhivṛto raṇe rarāja |raghukulanṛpanandano mahaujāstridaśagaṇairabhisaṃvṛto yathendraḥ || 6.111.34 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ || 111 ||
bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā śayānaṃ rāmanirjitam |śokavegaparītātmā vilalāpa vibhīṣaṇaḥ || 6.112.1 ||
vīra vikrānta vikhyāta vinīta nayakovida |mahārhaśayanopeta kiṃ śeṣe 'dya hato bhuvi || 6.112.2 ||
vikṣipya dīrghau niśceṣṭau bhujāvaṅgadabhūṣitau |mukuṭenāpavṛttena bhāskarākāravarcasā || 6.112.3 ||
tadidaṃ vīra samprāptaṃ mayā pūrvaṃ samīritam |kāmamohaparītasya yatte na rucitaṃ vacaḥ || 6.112.4 ||
yanna darpāt prahasto vā nendrajinnāpare janāḥ |na kumbhakarṇo 'tiratho nātikāyo narāntakaḥ |na svayaṃ tvamamanyethāstasyodarko 'yamāgataḥ || 6.112.5 ||
gataḥ setuḥ sunītānāṃ gato dharmasya vigrahaḥ |gataḥ sattvasya saṅkṣepaḥ prastāvānāṃ gatirgatā || 6.112.6 ||
ādityaḥ patito bhūmau magnastamasi candramāḥ || 6.112.7 ||
citrabhānuḥ praśāntārcirvyavasāyo nirudyamaḥ |asminnipatite bhūmau vīre śastrabhṛtāṃ vare || 6.112.8 ||
kiṃ śeṣamiva lokasya hatavīrasya sāmpratam |raṇe rākṣasaśārdūle prasupta iva pāṃsuṣu || 6.112.9 ||
dhṛtipravālaḥ prasahāgryapuṣpastapobalaḥ śauryanibaddhamūlaḥ |raṇe mahān rākṣasarājavṛkṣaḥ sammardito rāghavamārutena || 6.112.10 ||
tejoviṣāṇaḥ kulavaṃśavaṃśaḥ kopaprasādāparagātrahastaḥ |ikṣvākusiṃhāvagṛhītadehaḥ suptaḥ kṣitau rāvaṇagandhahastī || 6.112.11 ||
parākramotsāhavijṛmbhitārcirniśvāsadhūmaḥ svabalapratāpaḥ |pratāpavān saṃyati rākṣasāgnirnirvāpito rāmapayodhareṇa || 6.112.12 ||
siṃharkṣalāṅgūlakakudviṣāṇaḥ parābhijidgandhanagandhahastī |rakṣovṛṣaścāpalakarṇacakṣuḥ kṣitīśvaravyāghrahato 'vasannaḥ || 6.112.13 ||
vadantaṃ hetumadvākyaṃ parimṛṣṭārthaniścayam |rāmaḥ śokasamāviṣṭamityuvāca vibhīṣaṇam || 6.112.14 ||
nāyaṃ vinaṣṭo niśceṣṭaḥ samare caṇḍavikramaḥ |atyunnatamahotsāhaḥ patito 'yamaśaṅkitaḥ || 6.112.15 ||
naivaṃ vinaṣṭāḥ śocyante kṣatradharmamavasthitāḥ |vṛddhimāśaṃsamānā ye nipatanti raṇājire || 6.112.16 ||
yena sendrāstrayo lokāstrāsitā yudhi dhīmatā |tasmin kālasamāyukte na kālaḥ pariśocitum || 6.112.17 ||
naikāntavijayo yuddhe bhūtapūrvaḥ kadācana |parairvā hanyate vīraḥ parān vā hanti saṃyuge || 6.112.18 ||
iyaṃ hi pūrvaiḥ sandiṣṭā gatiḥ kṣatriyasammatā |kṣatriyo nihataḥ saṅkhye na śocya iti niścaya || 6.112.19 ||
tadevaṃ niścayaṃ dṛṣṭvā tattvamāsthāya vijvaraḥ |yadihānantaraṃ kāryaṃ kalpyaṃ tadanucintaya || 6.112.20 ||
tamuktavākyaṃ vikrāntaṃ rājaputraṃ vibhīṣaṇaḥ |uvāca śokasantapto bhrāturhitamanantaram || 6.112.21 ||
yo 'yaṃ vimardeṣu na bhagnapūrvaḥ suraiḥ sametaiḥ saha vāsavena |bhavantamāsādya raṇe vibhagno velāmivāsādya yathā samudraḥ || 6.112.22 ||
anena dattāni supūjitāni bhuktāśca bhogā nibhṛtāśca bhṛtyāḥ |dhanāni mitreṣu samarpitāni vairāṇyamitreṣu ca yāpitāni || 6.112.23 ||
eṣohitāgniśca mahātapāśca vedāntagaḥ karmasu cāgryavīryaḥ |etasya yat pretagatasya kṛtyaṃ tat kartumicchāmi tava prasādāt || 6.112.24 ||
sa tasya vākyaiḥ karuṇairmahātmā sambodhitaḥ sādhu vibhīṣaṇena |ājñāpayāmāsa narendrasūnuḥ svargīyamādhānamadīnasattvaḥ || 6.112.25 ||
maraṇāntāni vairāṇi nirvṛttaṃ naḥ prayojanam |kriyatāmasya saṃskāro mamāpyeṣa yathā tava || 6.112.26 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe dvādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ || 112 ||
rāvaṇaṃ nihataṃ śrutvā rāghaveṇa mahātmanā |antaḥpurādviniṣpetū rākṣasyaḥ śokakarśitāḥ || 6.113.1 ||
vāryamāṇāḥ subahuśo veṣṭantyaḥ kṣitipāṃsuṣu |vimuktakeśyo duḥkhārtā gāvo vatsahatā iva || 6.113.2 ||
uttareṇa viniṣkramya dvāreṇa saha rākṣasaiḥ |praviśyāyo dhanaṃ ghoraṃ vicinvantyo hataṃ patim || 6.113.3 ||
rājaputreti vādinyo hā nātheti ca sarvaśaḥ |paripetuḥ kabandhāṅkāṃ mahīṃ śoṇitakardamām || 6.113.4 ||
tā bāṣpaparipūrṇākṣyo bhartṛśokaparājitāḥ |kareṇva iva nardantyo vinedurhatayūthapāḥ || 6.113.5 ||
dadṛśustaṃ mahāvīryaṃ mahākāyaṃ mahādyutim |rāvaṇaṃ nihataṃ bhūmau nīlāñjanacayopamam || 6.113.6 ||
tāḥ patiṃ sahasā dṛṣṭvā śayānaṃ raṇapāṃsuṣu |nipetustasya gātreṣu cchinnā vanalatā iva || 6.113.7 ||
bahumānāt pariṣvajya kācidenaṃ ruroda ha |caraṇau kācidāliṅgya kācit kaṇṭhe 'valambya ca || 6.113.8 ||
uddhṛtya ca bhujau kācidbhūmau sma parivartate |hatasya vadanaṃ dṛṣṭvā kācinmohamupāgamat || 6.113.9 ||
kācidaṅke śiraḥ kṛtvā ruroda mukhamīkṣatī |snāpayantī mukhaṃ bāṣpaistuṣārairiva paṅkajam || 6.113.10 ||
evamārtāḥ patiṃ dṛṣṭvā rāvaṇaṃ nihataṃ bhuvi |cukruśurbahudhā śokādbhūyastāḥ paryadevayan || 6.113.11 ||
yena vitrāsitaḥ śakro yena vitrāsito yamaḥ |yena vaiśravaṇo rājā puṣpakeṇa viyojitaḥ || 6.113.12 ||
gandharvāṇāmṛṣīṇāṃ ca surāṇāṃ ca mahātmanām |bhayaṃ yena mahaddattaṃ so 'yaṃ śete raṇe hataḥ || 6.113.13 ||
asurebhyaḥ surebhyo vā pannagebhyo 'pi vā tathā |na bhayaṃ yo vijānāti tasyedaṃ mānuṣādbhayam || 6.113.14 ||
avadhyo devatānāṃ yastathā dānavarakṣasām |hataḥ so 'yaṃ raṇe śete mānuṣeṇa padātinā || 6.113.15 ||
yo na śakyaḥ surairhantuṃ na yakṣairnāsuraistathā |so 'yaṃ kaścidivāsattvo mṛtyuṃ martyena lambhitaḥ || 6.113.16 ||
evaṃ vadantyo bahudhā rurudustasya tāḥ striyaḥ |bhūya eva ca duḥkhārtā vilepuśca punaḥpunaḥ || 6.113.17 ||
aśṛṇvatā ca suhṛdāṃ satataṃ hitavādinām |maraṇāyāhṛtā sītā ghātitāśca niśācarāḥ || 6.113.18 ||
etāḥ samamidānīṃ te vayamātmā ca pātitāḥ |bruvāṇo 'pi hitaṃ vākyamiṣṭo bhrātā vibīṣaṇaḥ |dhṛṣṭaṃ paruṣito mohāttvayā ' 'tmavadhakāṅkṣiṇā || 6.113.19 ||
yadi niryātitā te syāt sītā rāmāya maithilī |na naḥ syād vyasanaṃ ghoramidaṃ mūlaharaṃ mahat || 6.113.20 ||
vṛttakāmo bhavedbhrātā rāmo mitrakulaṃ bhavet |vayaṃ cāvidhavāḥ sarvāḥ sakāmā na ca śatravaḥ || 6.113.21 ||
tvayā punarnṛśaṃsena sītāṃ saṃrundhatā balāt |rākṣasā vayamātmā ca trayaṃ tulyaṃ nipātitam || 6.113.22 ||
na kāmakāraḥ kāmaṃ vā tava rākṣasapuṅgava |daivaṃ ceṣṭayate sarvaṃ hataṃ daivena hanyate || 6.113.23 ||
vānarāṇāṃ vināśo 'yaṃ rakṣasāṃ ca mahāhave |tava caiva mahābāho daivayogādupāgataḥ || 6.113.24 ||
naivārthena na kāmena vikrameṇa na cājñayā |śakyā daivagatirloke nivartayitumudyatā || 6.113.25 ||
vilepurevaṃ dīnāstā rākṣasādhipayoṣitaḥ |kurarya iva duḥkhārtā bāṣpaparyākulekṣaṇāḥ || 6.113.26 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe trayodaśottaraśatatamaḥ sargaḥ || 113 ||
te rāvaṇavadhaṃ dṛṣṭvā devagandharvadānavāḥ |jagmuḥ svaisvairvimānaiste kathayantaḥ śubhāḥ kathāḥ || 6.115.1 ||
rāvaṇasya vadhaṃ ghoraṃ rāghavasya parākramam |suyuddhaṃ vānarāṇāṃ ca sugrīvasya ca mantritam || 6.115.2 ||
anurāgaṃ ca vīryaṃ ca saumitrerlakṣmaṇasya ca |kathayanto mahābhāgā jagmurhṛṣṭā yathāgatam || 6.115.3 ||
rāghavastu rathaṃ divyamindradattaṃ śikhiprabham |anujñāya mahābhāgo mātaliṃ pratyapūjayat || 6.115.4 ||
rāghaveṇābhyanujñāto mātaliḥ śakrasārathiḥ |divyaṃ taṃ rathamāsthāya divamevāruroha saḥ || 6.115.5 ||
tasmiṃstu divamārūḍhe surasārathisattame |rāghavaḥ paramaprītaḥ sugrīvaṃ pariṣasvaje || 6.115.6 ||
pariṣvajya ca sugrīvaṃ lakṣmaṇena pracoditaḥ |pūjyamāno hariśreṣṭhairājagāma balālayam || 6.115.7 ||
abravīcca tadā rāmaḥ samīpaparivartinam |saumitriṃ satyasampannaṃ lakṣmaṇaṃ dīptatejasam || 6.115.8 ||
vibhīṣaṇamimaṃ saumya laṅkāyāmabhiṣecaya |anuraktaṃ ca bhaktaṃ ca mama caivopakāriṇam || 6.115.9 ||
eṣa me paramaḥ kāmo yadīmaṃ rāvaṇānujam |laṅkāyāṃ saumya paśyeyamabhiṣiktaṃ vibīṣaṇam || 6.115.10 ||
evamuktastu saumitrī rāghaveṇa mahātmanā |tathetyuktvā tu saṃhṛṣṭaḥ sauvarṇaṃ ghaṭamādade || 6.115.11 ||
taṃ ghaṭaṃ vānarendrāṇāṃ haste dattvā manojavān |ādideśa mahāsattvān samudrasalilānaye || 6.115.12 ||
iti śīghraṃ tato gatvā vānarāste mahābalāḥ |āgatāstajjalaṃ gṛhya samudrādvānarottamāḥ || 6.115.13 ||
tatastvekaṃ ghaṭaṃ gṛhya saṃsthāpya paramāsane |ghaṭena tena saumitrirabhyaṣiñcadvibhīṣaṇam || 6.115.14 ||
laṅkāyāṃ rakṣasāṃ madhye rājānaṃ rāmaśāsanāt |vidhinā mantradṛṣṭena suhṛdgaṇasamāvṛtam |abhyaṣiñcat sa dharmātmā śuddhātmānaṃ vibhīṣaṇam || 6.115.15 ||
tasyāmātyā jahṛṣire bhaktā ye cāsya rākṣasāḥ |dṛṣṭvā 'bhiṣiktaṃ laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam || 6.115.16 ||
sa tadrājyaṃ mahat prāpya rāmadattaṃ vibhīṣaṇaḥ |prakṛtīḥ sāntvayitvā ca tato rāmamupāgamat || 6.115.17 ||
akṣatān modakān lājān divyāḥ sumanasastadā |ājahruratha saṃhṛṣṭāḥ paurāstasmai niśācarāḥ || 6.115.18 ||
sa tān gṛhītvā durdharṣo rāghavāya nyavedayat |maṅgalyaṃ maṅgalaṃ sarvaṃ lakṣmaṇāya ca vīryavān || 6.115.19 ||
kṛtakāryaṃ samṛddhārthaṃ dṛṣṭvā rāmo vibhīṣaṇam |pratijagrāha tat sarvaṃ tasyaiva priyakāmyayā || 6.115.20 ||
tataḥ śailopamaṃ vīraṃ prāñjaliṃ pārśvataḥ sthitam |abravīdrāghavo vākyaṃ hanumantaṃ plavaṅgamam || 6.115.21 ||
anumānyaṃ mahārājamimaṃ saumya vibhīṣaṇam || 6.115.22 ||
gaccha saumya purīṃ laṅkāmanujñāpya yathāvidhi |praviśya rāvaṇagṛhaṃ vijayenābhinandya ca || 6.115.23 ||
vaidehyai māṃ kuśalinaṃ sasugrīvaṃ salakṣmaṇam |ācakṣva jayatāṃ śreṣṭha rāvaṇaṃ ca mayā hatam || 6.115.24 ||
priyametadudāhṛtya maithilyāstvaṃ harīśvara |pratigṛhya ca sandeśamupāvartitumarhasi || 6.115.25 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe pañcadaśottaraśatatamaḥ sargaḥ || 115 ||
iti pratisamādiṣṭo hanumān mārutātmajaḥ |praviveśa purīṃ laṅkāṃ pūjyamāno niśācaraiḥ || 6.116.1 ||
praviśya ca mahātejā rāvaṇasya niveśanam |dadarśa mṛjayā hīnāṃ sātaṅkāmiva rohiṇīm |vṛkṣamūle nirānandāṃ rākṣasībhiḥ samāvṛtām || 6.116.2 ||
nibhṛtaḥ praṇataḥ prahvaḥ so 'bhigamyābhivādya ca || 6.116.3 ||
dṛṣṭvā tamāgataṃ devī hanumantaṃ mahābalam |tūṣṇīmāsta tadā dṛṣṭvā smṛtvā pramuditā 'bhavat || 6.116.4 ||
saumyaṃ dṛṣṭvā mukhaṃ tasyā hanumān plavagottamaḥ |rāmasya vacanaṃ sarvamākhyātumupacakrame || 6.116.5 ||
vaidehi kuśalī rāmaḥ sahasugrīvalakṣmaṇaḥ |vibhīṣaṇasahāyaśca harīṇāṃ sahito balaiḥ || 6.116.6 ||
kuśalaṃ cāhu siddhārtho hataśatrurarindamaḥ || 6.116.7 ||
vibhīṣaṇasahāyena rāmeṇa haribhiḥ saha |nihato rāvaṇo devi lakṣmaṇasya nayena ca || 6.116.8 ||
pṛṣṭvā tu kuśalaṃ rāmo vīrastvāṃ raghunandanaḥ |abravīt paramaprītaḥ kṛtārthenāntarātmanā || 6.116.9 ||
priyamākhyāmi te devi tvāṃ tu bhūyaḥ sabhājaye |diṣṭyā jīvasi dharmajñe jayena mama saṃyuge || 6.116.10 ||
labdho no vijayaḥ sīte svasthā bhava gatavyathā |rāvaṇaśca hataḥ śatrurlaṅkā ceyaṃ vaśe sthitā || 6.116.11 ||
mayā hyalabdhanidreṇa dṛḍhena tava nirjaye |pratijñaiṣā vinistīrṇā baddhvā setuṃ mahodadhau || 6.116.12 ||
sambhramaśca na gantavyo vartantyā rāvaṇālaye |vibhīṣaṇavidheyaṃ hi laṅkaiśvaryamidaṃ kṛtam || 6.116.13 ||
tadāśvasihi viśvastā svagṛhe parivartase |ayaṃ cābhyeti saṃhṛṣṭastvaddarśanasamutsukaḥ || 6.116.14 ||
evamuktā samutpatya sītā śaśinibhānanā |praharṣeṇāvaruddhā sā vyājahāra na kiñcana || 6.116.15 ||
abravīcca hariśreṣṭhaḥ sītāmapratijalpatīm |kiṃ nu cintayase devi kiṃ nu māṃ nābhibhāṣase || 6.116.16 ||
evamuktā hanumatā sītā dharme vyavasthitā |abravīt paramaprītā harṣagadgadayā girā || 6.116.17 ||
priyametadupaśrutya bharturvijayasaṃśritam |praharṣavaśamāpannā nirvākyā 'smi kṣaṇāntaram || 6.116.18 ||
na hi paśyāmi sadṛśaṃ cintayantī plavaṅgama |matpriyākhyānākasyeha tava pratyabhinandanam || 6.116.19 ||
na hi paśyāmi tat saumya pṛthivyāmapi vānara |sadṛśaṃ matpriyākhyāne tava dātuṃ bhavet samam || 6.116.20 ||
hiraṇyaṃ vā suvarṇaṃ vā ratnāni vividhāni ca |rājyaṃ vā triṣu lokeṣu naitadarhati bhāṣitum || 6.116.21 ||
evamuktastu vaidehyā pratyuvāca plavaṅgamaḥ |gṛhītaprāñjalirvākyaṃ sītāyāḥ pramukhe sthitaḥ || 6.116.22 ||
bhartuḥ priyahite yukte bharturvijayakāṅkṣiṇi |snigdhamevaṃvidhaṃ vākyaṃ tvamevārhasi bhāṣitum || 6.116.23 ||
tavaitadvacanaṃ saumye sāravat snigdhameva ca |ratnaughādvividhāccāpi devarājyādviśiṣyate || 6.116.24 ||
arthataśca mayā prāptā devarājyādayo guṇāḥ |hataśatruṃ vijayinaṃ rāmaṃ paśyāmi susthitam || 6.116.25 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā maithilī janakātmajā |tataḥ śubhataraṃ vākyamuvāca pavanātmajam || 6.116.26 ||
atilakṣaṇasampannaṃ mādhuryaguṇabhūṣitam |buddhyā hyaṣṭāṅgayā yuktaṃ tvamevārhasi bhāṣitum || 6.116.27 ||
ślāghanīyo 'nilasya tvaṃ putraḥ paramadhārmikaḥ |balaṃ śauryaṃ śrutaṃ sattvaṃ vikramo dākṣyamuttamam || 6.116.28 ||
tejaḥ kṣamādhṛtirdhairyaṃ vinītatvaṃ na saṃśayaḥ |ete cānye ca bahavo guṇāstvayyeva śobhanāḥ || 6.116.29 ||
athovāca punaḥ sītāmasambhrānto vinītavat |pragṛhītāñjalirharṣāt sītāyāḥ pramukhe sthitaḥ || 6.116.30 ||
imāstu khalu rākṣasyo yadi tvamanumanyase |hantumicchāmyahaṃ sarvā yābhistvaṃ tarjitā purā || 6.116.31 ||
kliśyantīṃ patidevāṃ tvāmaśokavanikāṃ gatām || 6.116.32 ||
ghorarūpasamācārāḥ krūrāḥ krūratarekṣaṇāḥ |rākṣasyo dāruṇakathā varametat prayaccha me || 6.116.33 ||muṣṭibhiḥ pāṇibhiḥ sarvāścaraṇaiścaiva śobhane |icchāmi vividhairghātairhantumetāḥ sudāruṇāḥ || 6.116.34 ||
ghātairjānuprahāraiśca daśanānāṃ ca pātanaiḥ |bhakṣaṇaiḥ karṇanāsānāṃ keśānāṃ luñcanaistathā || 6.116.35 ||
nakhaiḥ śuṣkamukhībhiśca dāraṇairlaṅghanairhataiḥ |nipātya hantumicchāmi tava vipriyakāriṇīḥ || 6.116.36 ||
evaṃprakārairbahubhirviprakārairyaśasvini |hantumicchāmyahaṃ devi tavemāḥ kṛtakilbiṣāḥ || 6.116.37 ||
evamuktā hanumatā vaidehī janakātmajā |uvāca dharmasahitaṃ hanumantaṃ yaśasvinī || 6.116.38 ||
rājasaṃśrayavaśyānāṃ kurvantīnāṃ parājñayā |vidheyānāṃ ca dāsīnāṃ kaḥ kupyedvānarottama || 6.116.39 ||
bhāgyavaiṣamyayogena purāduścaritena ca |mayaitat prāpyate sarvaṃ svakṛtaṃ hyupabhujyate || 6.116.40 ||
prāptavyaṃ tu daśāyogānmayaitaditi niścitam |dāsīnāṃ rāvaṇasyāhaṃ marṣayāmīha durbalā || 6.116.41 ||
ājñaptā rāvaṇenaitā rākṣasyo māmatarjayan |hate tasminna kuryurhi tarjanaṃ vānarottama || 6.116.42 ||
ayaṃ vyāghrasamīpe tu purāṇo dharmasaṃsthitaḥ |ṛkṣeṇa gītaḥ śloko me tannibodha plavaṅgama || 6.116.43 ||
na paraḥ pāpamādatte pareṣāṃ pāpakarmaṇām |samayo rakṣitavyastu santaścāritrabhūṣaṇāḥ || 6.116.44 ||
pāpānāṃ vā śubhānāṃ vā vadhārhāṇāṃ plavaṅgama |kāryaṃ karuṇamāryeṇa na kaścinnāparādhyati || 6.116.45 ||
lokahiṃsāvihārāṇāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇām |kurvatāmapi pāpāni naiva kāryamaśobhanam || 6.116.46 ||
evamuktastu hanumān sītayā vākyakovidaḥ |pratyuvāca tataḥ sītāṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm || 6.116.47 ||
yuktā rāmasya bhavatī dharmapatnī yaśasvinī |pratisandiśa māṃ devi gamiṣye yatra rāghavaḥ || 6.116.48 ||
evamuktā hanumatā vaidehī janakātmajā |abravīddraṣṭumicchāmi bhartāraṃ vānarottama || 6.116.49 ||
tasyāstadvanaṃ śrutvā hanumān mārutātmajaḥ |harṣayan maithilīṃ vākyamuvācedaṃ mahādyutiḥ || 6.116.50 ||
pūrṇacandrānanaṃ rāmaṃ drakṣyasyārye salakṣmaṇam |sthiramitraṃ hatāmitraṃ śacīva tridaśeśvaram || 6.116.51 ||
tāmevamuktvā rājantīṃ sītāṃ sākṣādiva śriyam |ājagāma mahāvego hanumān yatra rāghavaḥ || 6.116.52 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ṣoḍaśottaraśatatamaḥ sargaḥ || 116 ||
sa uvāca mahāprājñamabhigamya plavaṅgamaḥ |rāmaṃ vacanamarthajño varaṃ sarvadhanuṣmatām || 6.117.1 ||
yannimitto 'yamārambhaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ |tāṃ devīṃ śokasantaptāṃ maithilīṃ draṣṭumarhasi || 6.117.2 ||
sā hi śokasamāviṣṭā bāṣpaparyākulekṣaṇā |maithilī vijayaṃ śrutvā tava harṣamupāgamat || 6.117.3 ||
pūrvakāt pratyayāccāhamukto viśvastayā tayā |bhartāraṃ draṣṭumicchāmi kṛtārthaṃ sahalakṣmaṇam || 6.117.4 ||
evamukto hanumatā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |agacchat sahasā dhyānamīṣadbāṣpapariplutaḥ || 6.117.5 ||
dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya medinīmavalokayan |uvāca meghasaṅkāśaṃ vibhīṣaṇamupasthitam || 6.117.6 ||
divyāṅgarāgāṃ vaidehīṃ divyābharaṇabhūṣitām |iha sītāṃ śirassnātāmupasthāpaya mā ciram || 6.117.7 ||
evamuktastu rāmeṇa tvaramāṇo vibhīṣaṇaḥ |praviśyāntaḥpuraṃ sītāṃ svābhiḥ strībhiracodayat || 6.117.8 ||
divyāṅgarāgā vaidehi divyābharaṇabhūṣitā |yānamāroha bhadraṃ te bhartā tvāṃ draṣṭumicchati || 6.117.9 ||
evamuktā tu vedehī pratyuvāca vibhīṣaṇam |asnātā draṣṭumicchāmi bhartāraṃ rākṣasādhipa || 6.117.10 ||
tasyāstadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ |yadāha rājā bhartā te tattathā kartumarhasi || 6.117.11 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā maithilī bhartṛdevatā |bhartṛbhaktivratā sādhvī tatheti pratyabhāṣata || 6.117.12 ||
tataḥ sītāṃ śirassnātāṃ yuvatībhiralaṅkṛtām |mahārhābharaṇopetāṃ mahārhāmbaradhāriṇīm || 6.117.13 ||
āropya śibikāṃ dīptāṃ parārdhyāmbarasaṃvṛtām |rakṣobhirbahubhirguptāmājahāra vibhīṣaṇaḥ || 6.117.14 ||
so 'bhigamya mahātmānaṃ jñātvā 'pi dhyānamāsthitam |praṇataśca prahṛṣṭaśca prāptaṃ sītāṃ nyavedayat || 6.117.15 ||
tāmāgatāmupaśrutya rakṣogṛhaciroṣitām |harṣo dainyaṃ ca roṣaśca trayaṃ rāghavamāviśat || 6.117.16 ||
tataḥ pārśvagataṃ dṛṣṭvā savimarśaṃ vicārayan |vibhīṣaṇamidaṃ vākyamahṛṣṭaṃ rāghavo 'bravīt || 6.117.17 ||
rākṣasādhipate saumya nityaṃ madvijaye rata |vaidehī sannikarṣaṃ me śīghraṃ samupagacchatu || 6.117.18 ||
sa tadvacanamājñāya rāghavasya vibhīṣaṇaḥ |tūrṇamutsāraṇe yatnaṃ kārayāmāsa sarvataḥ || 6.117.19 ||
kañcukoṣṇīṣiṇastatra vetrajarjarapāṇayaḥ |utsārayantaḥ puruṣāḥ samantāt paricakramuḥ || 6.117.20 ||
ṛkṣāṇāṃ vānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ |vṛndānyutsāryamāṇāni dūramutsasṛjustadā || 6.117.21 ||
teṣāmutsāryamāṇānāṃ sarveṣāṃ dhvanirutthitaḥ |vāyunodvartamānasya sāgarasyeva nisvanaḥ || 6.117.22 ||
utsāryamāṇāṃstān dṛṣṭvā samantājjātasambhramān |dākṣiṇyāttadamarṣācca vārayāmāsa rāghavaḥ || 6.117.23 ||
saṃrabdhaścābravīdrāmaścakṣuṣā pradahanniva |vibhīṣaṇaṃ mahāprājñaṃ sopālambhamidaṃ vacaḥ || 6.117.24 ||
kimarthaṃ māmanādṛtya kliśyate 'yaṃ tvayā janaḥ |nivartayainamudyogaṃ jano 'yaṃ svajano mama || 6.117.25 ||
na gṛhāṇi na vastrāṇi na prākārāstiraskriyāḥ |nedṛśā rājasatkārā vṛttamāvaraṇaṃ striyāḥ || 6.117.26 ||
vyasaneṣu na kṛcchreṣu na yuddheṣu svayaṃvare |na krutau na vivāhe ca darśanaṃ duṣyati striyāḥ || 6.117.27 ||
saiṣā yuddhagatā caiva kṛcchre ca mahati sthitā |darśane 'syā na doṣaḥ syānmatsamīpe viśeṣataḥ || 6.117.28 ||
tadānaya samīpaṃ me śīghramenāṃ vibhīṣaṇa |sītā paśyatu māmeṣā suhṛdgaṇavṛtaṃ sthitam || 6.117.29 ||
evamuktastu rāmeṇa savimarśo vibhīṣaṇaḥ |rāmasyopānayat sītāṃ sannikarṣaṃ vinītavat || 6.117.30 ||
tato lakṣmaṇasugrīvau hanumāṃśca plavaṅgamaḥ |niśamya vākyaṃ rāmasya babhūvurvyathitā bhṛśam || 6.117.31 ||
kalatranirapekṣaiśca iṅgitairasya dāruṇaiḥ |aprītamiva sītāyāṃ tarkayanti sma rāghavam || 6.117.32 ||
lajjayā tvavalīyantī sveṣu gātreṣu maithilī |vibhīṣaṇenānugatā bhartāraṃ sā 'bhyavartata || 6.117.33 ||
sā vastrasaṃruddhamukhī lajjayā janasaṃsadi |rurodāsādya bhartāramāryaputreti bhāṣiṇī || 6.117.34 ||
vismayācca praharṣācca snehācca patidevatā |udaikṣata mukhaṃ bhartuḥ saumyaṃ somyatarānanā || 6.117.35 ||
atha samapanudanmanaḥklamaṃ sā suciramadṛṣṭamudīkṣya vai priyasya |vadanamuditapūrṇacandrakāntaṃ vimalaśaśāṅkanibhānanā tadānīm || 6.117.36 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe saptadaśottaraśatatamaḥ sargaḥ || 117 ||
tāṃ tu pārśvasthitāṃ prahvāṃ rāmaḥ samprekṣya maithilīm |hṛdayāntargatakrodho vyāhartumupacakrame || 6.118.1 ||
eṣā 'si nirjitā bhadre śatruṃ jitvā mayā raṇe |pauruṣādyadanuṣṭheyaṃ tadetadupapāditam || 6.118.2 ||
gato 'smyantamamarṣasya dharṣaṇā sampramārjitā |avamānaśca śatruśca mayā yugapaduddhṛtau || 6.118.3 ||
adya me pauruṣaṃ dṛṣṭamadya me saphalaḥ śramaḥ |adya tīrṇapratijñatvāt prabhavāmīha cātmanaḥ || 6.118.4 ||
yā tvaṃ virahitā nītā calacittena rakṣasā |daivasampādito doṣo mānuṣeṇa mayā jitaḥ || 6.118.5 ||
samprāptamavamānaṃ yastejasā na pramārjati |kastasya puruṣārtho 'sti puruṣasyālpatejasaḥ || 6.118.6 ||
laṅghanaṃ ca samudrasya laṅkāyāścāvamardanam |saphalaṃ tasya tacchlādhyaṃ mahat karma hanūmataḥ || 6.118.7 ||
yuddhe vikramataścaiva hitaṃ mantrayataśca me |sugrīvasya sasainyasya saphalo 'dya pariśramaḥ || 6.118.8 ||
nirguṇaṃ bhrātaraṃ tyaktvā yo māṃ svayamupasthitaḥ |vibhīṣaṇasya bhaktasya saphalo 'dya pariśramaḥ || 6.118.9 ||
ityevaṃ bruvatastasya sītā rāmasya tadvacaḥ |mṛgīvotphullanayanā babhūvāśrupariplutā || 6.118.10 ||
paśyatastāṃ tu rāmasya bhūyaḥ krodho vyavardhata |prabhūtājyāvasiktsya pāvakasyeva dīpyataḥ || 6.118.11 ||
sa baddhvā bhrukuṭīṃ vaktre tiryakprekṣitalocanaḥ |abravīt paruṣaṃ sītāṃ madhye vānararakṣasām || 6.118.12 ||
yat kartavyaṃ manuṣyeṇa dharṣaṇāṃ parimārjatā |tat kṛtaṃ sakalaṃ sīte śatruhastādamarṣaṇāt || 6.118.13 ||
nirjitā jīvalokasya tapasā bhāvitātmanā |agastyena durādharṣā muninā dakṣiṇeva dik || 6.118.14 ||
viditaścāstu te bhadre yo 'yaṃ raṇapariśramaḥ |sa tīrṇaḥ suhṛdāṃ vīryānna tvadarthaṃ mayā kṛtaḥ || 6.118.15 ||
rakṣatā tu mayā vṛttamapāvadaṃ ca sarvaśaḥ |prakhyātasyātmavaṃśasya nyaṅgaṃ ca parirakṣatā || 6.118.16 ||
prāptacāritrasandehā mama pratimukhe sthitā |dīpo netrāturasyeva pratikūlā 'si me dṛḍham || 6.118.17 ||
tadgaccha hyabhyanujñātā yatheṣṭaṃ janakātmaje |etā daśa diśo bhadre kāryamasti na me tvayā || 6.118.18 ||
kaḥ pumān hi kule jātaḥ striyaṃ paragṛhoṣitām |tejasvī punarādadyāt suhṛllekhyena cetasā || 6.118.19 ||
rāvaṇāṅkaparibhraṣṭāṃ dṛṣṭāṃ duṣṭena cakṣuṣā |kathaṃ tvāṃ punarādadyāṃ kulaṃ vyapadiśan mahat || 6.118.20 ||
tadarthaṃ nirjitā me tvaṃ yaśaḥ pratyāhṛtaṃ mayā |nāsti me tvayyabhiṣvaṅgo yatheṣṭaṃ gamyatāmitaḥ || 6.118.21 ||
iti pravyāhṛtaṃ bhadre mayaitat kṛtabuddhinā |lakṣmaṇe bharate vā tvaṃ kuru buddhiṃ yathāsukham || 6.118.22 ||
sugrīve vānarendre vā rākṣasendre vibhīṣaṇe |niveśaya manaḥ sīte yathā vā sukhamātmanaḥ || 6.118.23 ||
na hi tvāṃ rāvaṇo dṛṣṭvā divyarūpāṃ manoramām |marṣayeta ciraṃ sīte svagṛhe parivartinīm || 6.118.24 ||
tataḥ priyārhaśravaṇā tadapriyaṃ priyādupaśrutya cirasya maithilī |mumoca bāṣpaṃ subhṛśaṃ pravepitā gajendrahastābhihateva sallakī || 6.118.25 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe aṣṭādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ || 118 ||
evamuktā tu vaidehī paruṣaṃ romaharṣaṇam |rāghaveṇa saroṣeṇa bhṛśaṃ pravyathitā 'bhavat || 6.119.1 ||
sā tadaśrutapūrvaṃ hi jane mahati maithilī |śrutvā bhartṛvaco rūkṣaṃ lajjayā vrīḍitā 'bhavat || 6.119.2 ||
praviśantīva gātrāṇi svānyeva janakātmajā |vākchalyaistaiḥ saśalyeva bhṛśamaśrūṇyavartayat || 6.119.3 ||
tato bāṣpaparikliṣṭaṃ pramārjantī svamānanam |śanairgadgadayā vācā bhartāramidamabravīt || 6.119.4 ||
kiṃ māmasadṛśaṃ vākyamīdṛśaṃ śrotradāruṇam |rūkṣaṃ śrāvayase vīra prākṛtaḥ prākṛtāmiva || 6.119.5 ||
na tathā 'smi mahābāho yathā tvamavagacchasi |pratyayaṃ gaccha me yena cāritreṇaiva te śape || 6.119.6 ||
pṛthakstrīṇāṃ pracāreṇa jātiṃ tāṃ pariśaṅkase |parityajemāṃ śaṅkāṃ tu yadi te 'haṃ parīkṣitā || 6.119.7 ||
yadyahaṃ gātrasaṃsparśaṃ gatā 'smi vivaśā prabho |kāmakāro na me tatra daivaṃ tatrāparādhyati || 6.119.8 ||
madadhīnaṃ tu yattanme hṛdayaṃ tvayi vartate |parādhīneṣu gātreṣu kiṃ kariṣyāmyanīśvarā || 6.119.9 ||
sahasaṃvṛddhabhāvācca saṃsargeṇa ca mānada |yadyahaṃ te na vijñātā hatā tenāsmi śāśvatam || 6.119.10 ||
preṣitaste yadā vīro hanumānavalokakaḥ |laṅkāsthā 'haṃ tvayā vīra kiṃ tadā na visarjitā || 6.119.11 ||
pratyakṣaṃ vānarendrasya tadvākyasamanantaram |tvayā santyaktayā vīra tyaktaṃ syājjīvitaṃ mayā || 6.119.12 ||
na vṛthā te śramo 'yaṃ syāt saṃśaye nyasya jīvitam |suhṛjjanaparikleśo na cāyaṃ niṣphalastava || 6.119.13 ||
tvayā tu naraśārdūla krodhamevānuvartatā |laghuneva manuṣyeṇa strītvameva puraskṛtam || 6.119.14 ||
apadeśena janakānnotpattirvasudhātalāt |mama vṛttaṃ ca vṛttajña bahu te na puraskṛtam || 6.119.15 ||
na pramāṇīkṛtaḥ pāṇirbālye bālena pīḍitaḥ |mama bhaktiśca śīlaṃ ca sarvaṃ te pṛṣṭhataḥ kṛtam || 6.119.16 ||
evaṃ bruvāṇā rudatī bāṣpagadgadabhāṣiṇī |abravīllakṣmaṇaṃ sītā dīnaṃ dhyānaparaṃ sthitam || 6.119.17 ||
citāṃ me kuru saumitre vyasanasyāsya bheṣajam |mithyopaghātopahatā nāhaṃ jīvitumutsahe || 6.119.18 ||
aprītasya guṇairbhartustyaktāyā janasaṃsadi |yā kṣamā me gatirgantuṃ pravekṣye havyavāhanam || 6.119.19 ||
evamuktastu vaidehyā lakṣmaṇaḥ paravīrahā |amarṣavaśamāpanno rāghavānanamaikṣata || 6.119.20 ||
sa vijñāya tataśchandaṃ rāmasyākārasūcitam |citāṃ cakāra saumitrirmate rāmasya vīryavān || 6.119.21 ||
adhomukhaṃ tadā rāmaṃ śanaiḥ kṛtvā pradakṣiṇam |upāsarpata vaidehī dīpyamānaṃ hutāśanam || 6.119.22 ||
praṇamya devatābhyaśca brāhmaṇebhyaśca maithilī |baddhāñjalipuṭā cedamuvācāgnisamīpataḥ || 6.119.23 ||
yathā me hṛdayaṃ nityaṃ nāpasarpati rāghavāt |tathā lokasya sākṣī māṃ sarvataḥ pātu pāvakaḥ || 6.119.24 ||
yathā māṃ śuddhacāritrāṃ duṣṭāṃ jānāti rāghavaḥ |tathā lokasya sākṣī māṃ sarvataḥ pātu pāvakaḥ || 6.119.25 ||
karmaṇā manasā vācā yathā nāticarāmyaham |rāghavaṃ sarvadharmajñaṃ tathā māṃ pātu pāvakaḥ || 6.119.26 ||
ādityo bhagavān vāyurdiśaścandrastathaiva ca |ahaścāpi tathā sandhye rātriśca pṛthivī tathā |yathānye 'pi vijānanti tathā cāritrasaṃyutām || 6.119.27 ||
evamuktvā tu vaidehī parikramya hutāśanam |viveśa jvalanaṃ dīptaṃ nissaṅgenāntarātmanā || 6.119.28 ||
janaḥ sa sumahāṃstrasto bālavṛddhasamākulaḥ |dadarśa maithilīṃ tatra praviśantīṃ hutāśanam || 6.119.29 ||
sā taptanavahemābhā taptakāñcanabhūṣaṇā |papāta jvalanaṃ dīptaṃ sarvalokasya sannidhau || 6.119.30 ||
dadṛśustāṃ mahābhāgāṃ praviśantīṃ hutāśanam |sītāṃ kṛtsnāstrayo lokāḥ puṇyāmājyāhutīmiva || 6.119.31 ||
pracukruśuḥ striyaḥ sarvāstāṃ dṛṣṭvā havyavāhane |patantīṃ saṃskṛtāṃ mantrairvasordhārāmivādhvare || 6.119.32 ||
dadṛśustāṃ trayo lokā devagandharvadānavāḥ |śaptāṃ patantīṃ niraye tridivāddevatāmiva || 6.119.33 ||
tasyāmagniṃ viśantyāṃ tu hāheti vipulasvanaḥ |rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca sambabhūvādbhutopamaḥ || 6.119.34 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekonaviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ || 119 ||
tato hi durmanā rāmaḥ śrutvaivaṃ vadatāṃ giraḥ |dadhyau muhūrtaṃ dharmātmā bāṣpavyākulalocanaḥ || 6.120.1 ||
tato vaiśravaṇo rājā yamaścāmitrakarśanaḥ |sahasrākṣo mahendraśca varuṇaśca parantapaḥ || 6.120.2 ||
ṣaḍardhanayanaḥ śrīmān mahādevo vṛṣadhvajaḥ |kartā sarvasya lokasya brahmā brahmavidāṃ varaḥ || 6.120.3 ||
ete sarve samāgamya vimānaiḥ sūryasannibhaiḥ |āgamya nagarīṃ laṅkāmabhijagmuśca rāghavam || 6.120.4 ||
tataḥ sahastābharaṇān pragṛhya vipulān bhujān |abruvaṃstridaśaśraiṣṭhāḥ prāñjaliṃ rāghavaṃ sthitam || 6.120.5 ||
kartā sarvasya lokasya śreṣṭho jñānavatāṃ varaḥ |upekṣase kathaṃ sītāṃ patantīṃ havyavāhane || 6.120.6 ||
kathaṃ devagaṇaśreṣṭhamātmānaṃ nāvabudhyase || 6.120.7 ||
ṛtadhāmā vasuḥ pūrvaṃ vasūnāṃ tvaṃ prajāpatiḥ |trayāṇāṃ tvaṃ hi lokānāmādikartā svayamprabhuḥ |rudrāṇāmaṣṭamo rudraḥ sādhyānāmasi pañcamaḥ || 6.120.8 ||
aśvinau cāpi te karṇau candrasūryau ca cakṣuṣī |ante cādau ca lokānāṃ dṛśyase tvaṃ parantapa || 6.120.9 ||
upekṣase ca vaidehīṃ mānuṣaḥ pākṛto yathā || 6.120.10 ||
ityukto lokapālaistaiḥ svāmī lokasya rāghavaḥ |abravītridaśaśreṣṭhān rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ || 6.120.11 ||
ātmānaṃ mānuṣaṃ manye rāmaṃ daśarathātmajam |yo 'haṃ yasya yataścāhaṃ bhagavāṃstad bravītu me || 6.120.12 ||
iti bruvantaṃ kākutsthaṃ brahmā brahmavidāṃ varaḥ |abravīcchṛṇu me rāma satyaṃ satyaparākrama || 6.120.13 ||
bhavānnārāyaṇo devaḥ śrīmāṃścakrāyudho vibhuḥ |ekaśṛṅgo varāhastvaṃ bhūtabhavyasapatnajit || 6.120.14 ||
akṣaraṃ brahma satyaṃ ca madhye cānte ca rāghava |lokānāṃ tvaṃ paro dharmo viṣvaksenaścaturbhujaḥ || 6.120.15 ||
śārṅgadhanvā hṛṣīkeśaḥ puruṣaḥ puruṣottamaḥ |ajitaḥ khaḍgadhṛdviṣṇuḥ kṛṣṇaścaiva bṛhadbalaḥ || 6.120.16 ||
senānīrgrāmaṇīśca tvaṃ buddhiḥ sattvaṃ kṣamā damaḥ |prabhavaścāpyayaśca tvamupendro madhusūdanaḥ || 6.120.17 ||
indrakarmā mahendrastvaṃ padmanābho raṇāntakṛt |śaraṇyaṃ śaraṇaṃ ca tvāmāhurdivyā maharṣayaḥ || 6.120.18 ||
sahasraśṛṅgo vedātmā śatajihvo maharṣabhaḥ || 6.120.19 ||
tvaṃ trayāṇāṃ hi lokānāmādikartā svayamprabhuḥ |siddhānāmapi sādhyānāmāśrayaścāsi pūrvajaḥ || 6.120.20 ||
tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvamoṅkāraḥ parantapaḥ |prabhavaṃ nidhanaṃ vā te na viduḥ ko bhavāniti || 6.120.21 ||
dṛśyase sarvabhūteṣu brāhmaṇeṣu ca goṣu ca |dikṣu sarvāsu gagane parvateṣu vaneṣu ca || 6.120.22 ||
sahasracaraṇaḥ śrīmān śataśīrṣaḥ sahasradṛk |tvaṃ dhārayasi bhūtāni vasudhāṃ ca saparvatām || 6.120.23 ||
ante pṛthivyāḥ salile dṛśyase tvaṃ mahoragaḥ |trīllo~kān dhārayan rāma devagandharvadānavān || 6.120.24 ||
ahaṃ te hṛdayaṃ rāma jihvā devī sarasvatī |devā gātreṣu romāṇi nirmitā brahmaṇaḥ prabho || 6.120.25 ||
nimeṣaste bhavedrātrirunmeṣaste bhaveddivā |saṃskārāste 'bhavan vedā na tadasti tvayā vinā || 6.120.26 ||
jagat sarvaṃ śarīraṃ te sthairyaṃ te vasudhātalam |agniḥ kopaḥ prasādaste somaḥ śrīvatsalakṣaṇaḥ || 6.120.27 ||
tvayā lokāstrayaḥ krāntāḥ purāṇe vikramaistribhiḥ |mahendraśca kṛto rājā baliṃ baddhvā mahāsuram || 6.120.28 ||
sītā lakṣmīrbhavān viṣṇurdevaḥ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ |vadhārthaṃ rāvaṇasyeha praviṣṭo mānuṣīṃ tanum || 6.120.29 ||
tadidaṃ naḥ kṛtaṃ kāryaṃ tvayā dharmabhṛtāṃ vara |nihato rāvaṇo rāma prahṛṣṭo divamākrama || 6.120.30 ||
amoghaṃ balavīryaṃ te amoghaste parākramaḥ |amoghaṃ darśanaṃ rāma na ca moghaḥ stavastava || 6.120.31 ||
amoghāste bhaviṣyanti bhaktimantaśca ye narāḥ || 6.120.32 ||
ye tvāṃ devaṃ dhruvaṃ bhaktāḥ purāṇaṃ puruṣottamam |prāpnuvanti sadā kāmāniha loke paratra ca || 6.120.33 ||
imamārṣaṃ stavaṃ nityamitihāsaṃ purātanam |ye narāḥ kīrtayiṣyanti nāsti teṣāṃ parābhavaḥ || 6.120.34 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe viṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ || 120 ||
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ pitāmahasamīritam |aṅkenādāya vaidehīmutpapāta vibhāvasuḥ || 6.121.1 ||
sa vidhūya citāṃ tāṃ tu vaidehīṃ havyavāhanaḥ |uttasthau mūrtimānāśu gṛhītvā janakātmajām || 6.121.2 ||
taruṇādityasaṅkāśāṃ taptakāñcanabhūṣaṇām |raktāmbaradharāṃ bālāṃ nīlakuñcitamūrdhajām || 6.121.3 ||
akliṣṭamālyābharaṇāṃ tathārūpāṃ manasvinīm |dadau rāmāya vaidehīmaṅke kṛtvā vibhāvasuḥ || 6.121.4 ||
abravīcca tadā rāmaṃ sākṣī lokasya pāvakaḥ || 6.121.5 ||
eṣā te rāma vaidehī pāpamasyāṃ na vidyate || 6.121.6 ||
naiva vācā na manasā nānudhyānānna cakṣuṣā |suvṛttā vṛttaśauṇḍīra na tvāmaticacāra ha || 6.121.7 ||
rāvaṇenāpanītaiṣā vīryotsiktena rakṣasā |tvayā virahitā dīnā vivaśā nirjanādvanāt || 6.121.8 ||
ruddhā cāntaḥpure guptā tvaccittā tvatparāyaṇā |rakṣitā rākṣasīsaṅghairvikṛtairghoradarśanaiḥ || 6.121.9 ||
pralobhyamānā vividhaṃ bhartsyamānā ca maithilī |nācintayata tadrakṣastvadgatenāntarātmanā || 6.121.10 ||
viśuddhabhāvāṃ niṣpāpāṃ patigṛhṇīṣva rāghava |na kiñcidabhidhātavyamahamājñāpayāmi te || 6.121.11 ||
tataḥ prītamanā rāmaḥ śrutvaitadvadatāṃ varaḥ |dadhyau muhūrtaṃ dharmātmā bāṣpavyākulalocanaḥ || 6.121.12 ||
evamukto mahātejā dyutimān dṛḍhavikramaḥ |abravīt tridaśaśreṣṭhaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ || 6.121.13 ||
avaśyaṃ triṣu lokeṣu na sītā pāpamarhati |dīrghakāloṣitā hīyaṃ rāvaṇāntaḥpure śubhā || 6.121.14 ||
bāliśaḥ khalu kāmātmā rāmo daśarathātmajaḥ |iti vakṣyanti māṃ santo jānakīmaviśodhya hi || 6.121.15 ||
ananyahṛdayāṃ bhaktāṃ maccittaparivartinīm |ahamapyavagacchāmi maithilīṃ janakātmajām || 6.121.16 ||
pratyayārthaṃ tu lokānāṃ trayāṇāṃ satyasaṃśrayaḥ |upekṣe cāpi vaidehīṃ praviśantīṃ hutāśanam || 6.121.17 ||
imāmapi viśālākṣīṃ rakṣitāṃ svena tejasā |rāvaṇo nātivarteta velāmiva mahodadhiḥ || 6.121.18 ||
na hi śaktaḥ sa duṣṭātmā manasā 'pi hi maithilīm |pradharṣayitumaprāptāṃ dīptāmagniśikhāmiva || 6.121.19 ||
neyamarhati caiśvaryaṃ rāvaṇāntaḥpure śubhā |ananyā hi mayā sītā bhāskareṇa prabhā yathā || 6.121.20 ||
viśuddhā triṣu lokeṣu maithilī janakātmajā |na hi hātumiyaṃ śakyā kīrtirātmavatā yathā || 6.121.21 ||
avaśyaṃ tu mayā kāryaṃ sarveṣāṃ vo vacaḥ śubham |snigdhānāṃ lokamānyānāmevaṃ ca bruvatāṃ hitam || 6.121.22 ||
itīdamuktvā viditaṃ mahābalaiḥ praśasyamānaḥ svakṛtena karmaṇā |sametya rāmaḥ priyayā mahābalaḥ sukhaṃ sukhārho 'nubabhūva rāghavaḥ || 6.121.23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekaviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ || 121 ||
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ rāghaveṇa subhāṣitam |idaṃ śubhataraṃ vākyaṃ vyājahāra maheśvaraḥ || 6.122.1 ||
puṣkarākṣa mahābāho mahāvakṣaḥ parantapa |diṣṭyā kṛtamidaṃ karma tvayā śastrabhṛtāṃ vara || 6.122.2 ||
diṣṭyā sarvasya lokasya pravṛddhaṃ dāruṇaṃ tamaḥ |apāvṛttaṃ tvayā saṅkhye rāma rāvaṇajaṃ bhayam || 6.122.3 ||
āśvāsya bharataṃ dīnaṃ kausalyāṃ ca yaśasvinīm |kaikeyīṃ ca sumitrāṃ ca dṛṣṭvā lakṣmaṇamātaram || 6.122.4 ||
prāpya rājyamayodhyāyāṃ nandayitvā suhṛjjanam |ikṣvākūṇāṃ kule vaṃśaṃ sthāpayitvā mahābala || 6.122.5 ||
iṣṭvā turagamedhena prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā tridivaṃ gantumarhasi || 6.122.6 ||
eṣa rājā vimānasthaḥ pitā daśarathastava |kākutstha mānuṣe loke gurustava mahāyaśāḥ || 6.122.7 ||
indralokaṃ gataḥ śrīmāṃstvayā putreṇa tāritaḥ |lakṣmaṇena saha bhrātrā tvamenamabhivādaya || 6.122.8 ||
mahādevavacaḥ śrutvā kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ |vimānaśikharasthasya praṇāmamakarot pituḥ || 6.122.9 ||
dīpyamānaṃ svayā lakṣmyā virajombaradhāriṇam |lakṣmaṇena saha bhrātrā dadarśa pitaraṃ vibhuḥ || 6.122.10 ||
harṣeṇa mahatā ' 'viṣṭo vimānastho mahīpatiḥ |prāṇaiḥ priyataraṃ dṛṣṭvā putraṃ daśarathastadā || 6.122.11 ||
āropyāṅkaṃ mahābāhurvarāsanagataḥ prabhuḥ |bāhubhyāṃ sampariṣvajya tato vākyaṃ samādade || 6.122.12 ||
na me svargo bahumataḥ sammānaśca surarṣibhiḥ |tvayā rāma vihīnasya satyaṃ pratiśṛṇomi te || 6.122.13 ||
adya tvāṃ nihatāmitraṃ dṛṣṭvā sampūrṇamānasam |nistīrṇavanavāsaṃ ca prītirāsīt parā mama || 6.122.14 ||
kaikeyyā yāni coktāni vākyāni vadatāṃ vara |tava pravājanārthāni sthitāni hṛdaye mama || 6.122.15 ||
tvāṃ tu dṛṣṭvā kuśalinaṃ pariṣvajya salakṣmaṇam |adya duḥkhādvimukto 'smi nīhārādiva bhāskaraḥ || 6.122.16 ||
tārito 'haṃ tvayā putra suputreṇa mahātmanā |aṣṭāvakreṇa dharmātmā tārito brāhmaṇo yathā || 6.122.17 ||
idānīṃ tu vijānāmi yathā saumya sureśvaraiḥ |vadhārthaṃ rāvaṇasyedaṃ vihitaṃ puruṣottama || 6.122.18 ||
siddhārthā khalu kausalyā yā tvāṃ rāma gṛhaṃ gatam |vanānnivṛttaṃ saṃhṛṣṭā drakṣyatyariniṣūdana || 6.122.19 ||
siddhārthāḥ khalu te rāma narā ye tvāṃ purīṃ gatam |jalārdramabhiṣiktaṃ ca drakṣyanti vasudhādhipam || 6.122.20 ||
anuraktena balinā śucinā dharmacāriṇā |icchāmi tvāmahaṃ draṣṭuṃ bharatena samāgatam || 6.122.21 ||
caturdaśa samāḥ saumya vane niryāpitāstvayā |vasatā sītayā sārdhaṃ lakṣmaṇena ca dhīmatā || 6.122.22 ||
nivṛttavanavāso 'si pratijñā saphalā kṛtā |rāvaṇaṃ ca raṇe hatvā devāste paritoṣitāḥ || 6.122.23 ||
kṛtaṃ karma yaśaḥ ślādhyaṃ prāptaṃ te śatrusūdana |bhrātṛbhiḥ saha rājyastho dīrghamāyuravāpnuhi |iti bruvāṇaṃ rājānaṃ rāmaḥ prāñjalirabravīt || 6.122.24 ||
kuru prasādaṃ dharmajña kaikeyyā bharatasya ca |saputrāṃ tvāṃ tyajāmīti yaduktā kaikayī tvayā || 6.122.25 ||
sa śāpaḥ kekayīṃ ghoraḥ saputrāṃ na spṛśet prabho || 6.122.26 ||
sa tatheti mahārājo rāmamuktvā kṛtāñjalim |lakṣmaṇaṃ ca pariṣvajya punarvākyamuvāca ha || 6.122.27 ||
rāmaṃ śuśrūṣatā bhaktyā vaidehyā saha sītayā |kṛtā mama mahāprītiḥ prāptaṃ dharmaphalaṃ ca te || 6.122.28 ||
dharmaṃ prāpsyasi dharmajña yaśaśca vipulaṃ bhuvi |rāme prasanne svargaṃ ca mahimānaṃ tathaiva ca || 6.122.29 ||
rāmaṃ śuśrūṣa bhadraṃ te sumitrānandavardhana |rāmaḥ sarvasya lokasya śubheṣvabhirataḥ sadā || 6.122.30 ||
ete sendrāstrayo lokāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |abhigamya mahātmānamarcanti puruṣottamam || 6.122.31 ||
etattaduktamavyaktamakṣaraṃ brahmanirmitam |devānāṃ hṛdayaṃ saumya guhyaṃ rāmaḥ parantapaḥ || 6.122.32 ||
avāptaṃ dharmacaraṇaṃ yaśaśca vipulaṃ tvayā |rāmaṃ śuśrūṣatā bhaktyā vaidehyā saha sītayā || 6.122.33 ||
sa tathoktvā mahābāhurlakṣmaṇaṃ prāñjaliṃ sthitam |uvāca rājā dharmātmā vaidehīṃ vacanaṃ śubham || 6.122.34 ||
kartavyo na tu vaidehi manyustyāgamimaṃ prati |rāmema tvadviśuddhyarthaṃ kṛtametaddhitaiṣiṇā || 6.122.35 ||
na tvaṃ subhru samādheyā patiśuśrūṣaṇaṃ prati |avaśyaṃ tu mayā vācyameṣa te daivataṃ param || 6.122.36 ||
iti pratisamādiśya putrau sītāṃ tathā snuṣām |indralokaṃ vimānena yayau daśaratho jvalan || 6.122.37 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe dvāviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ || 122 ||
pratiprayāte kākutsthe mahendraḥ pākaśāsanaḥ |abravīt paramaprīto rāghavaṃ prāñjaliṃ sthitam || 6.123.1 ||
amoghaṃ darśanaṃ rāma tavāsmākaṃ parantapa |prītiyuktāḥ sma tena tvaṃ brūhi yanmanasecchasi || 6.123.2 ||
evamuktastu kākutsthaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā saha bhāryayā || 6.123.3 ||
yadi prītiḥ samutpannāmayi sarvasureśvara |vakṣyāmi kuru te satyaṃ vacanaṃ vadatāṃ vara || 6.123.4 ||
mama hetoḥ parākrāntā ye gatā yamasādanam |te sarve jivitaṃ prāpya samuttiṣṭhantu vānarāḥ || 6.123.5 ||
matkṛte viprayuktā ye putrairdāraiśca vānarāḥ |matpriyeṣvabhiyuktāśca na mṛtyuṃ gaṇayanti ca || 6.123.6 ||
tvatprasādāt sameyuste varametadahaṃ vṛṇe || 6.123.7 ||
nīrujo nirvraṇāṃścaiva sampannabalapauruṣān |golāṅgūlāṃstathaivarkṣān draṣṭumicchāmi mānada || 6.123.8 ||
akāle cāpi mukhyāni mūlāni ca phalāni ca |nadyaśca vimalāstatra tiṣṭheyuryatra vānarāḥ || 6.123.9 ||
śrutvā tu vacanaṃ tasya rāghavasya mahātmanaḥ |mahendraḥ pratyuvācedaṃ vacanaṃ prītilakṣaṇam || 6.123.10 ||
mahānayaṃ varastāta tvayokto raghunandana |dvirmayā noktapūrvaṃ hi tasmādetadbhaviṣyati || 6.123.11 ||
samutthāsyanti harayo ye hatā yudhi rākṣasaiḥ |ṛkṣāśca sahagopucchā nikṛttānanabāhavaḥ |nīrujo nirvraṇāścaiva sampannabalapauruṣāḥ || 6.123.12 ||
samutthāsyanti harayaḥ suptā nidrākṣaye yathā |suhṛdbhirbāndhavaiścaiva jñātibhiḥ svajanairapi |sarva eva sameṣyanti saṃyuktāḥ parayā mudā || 6.123.13 ||
akāle puṣpaśabalāḥ phalavantaśca pādapāḥ |bhaviṣyanti maheṣvāsa nadyaśca salilāyutāḥ || 6.123.14 ||
savraṇaiḥ prathamaṃ gātraiḥ saṃvṛttairnirvraṇaiḥ punaḥ || 6.123.15 ||ca salilāyutāḥ || 6.123.14 ||
tataḥ samutthitāḥ sarve suptveva haripuṅgavāḥ |babhūvurvānarāḥ sarve kimetaditi vismitāḥ || 6.123.16 ||
te sarve vānarāstasmai rāghavāyābhyavādayan || 6.123.17 ||
kākutsthaṃ paripūrṇārthaṃ dṛṣṭvā sarve surottamāḥ |ūcuste prathamaṃ stutvā stavārhaṃ sahalakṣmaṇam || 6.123.18 ||
gacchāyodhyāmito vīra visarjaya ca vānarān || 6.123.19 ||
maithilīṃ sāntvayasvaināmanuraktāṃ tapasvinīm |śatrughnaṃ ca mahātmānaṃ māta'ḥ sarvāḥ parantapa || 6.123.20 ||
bhrātaraṃ paśya bharataṃ tvacchokādvratadhāriṇam |abhiṣecaya cātmānaṃ paurān gatvā praharṣaya || 6.123.21 ||
evamuktvā tamāmantrya rāmaṃ saumitriṇā saha |vimānaiḥ sūryasaṅkāśairhṛṣṭā jagmuḥ surā divam || 6.123.22 ||
abhivādya ca kākutsthaḥ sarvāṃstāṃstridaśottamān |lakṣmaṇena saha bhrātrā vāsamājñāpayattadā || 6.123.23 ||
tatastu sā lakṣmaṇarāmapālitā mahācamūrhṛṣṭajanā yaśasvinī |śriyā jvalantī virarāja sarvato niśā praṇīteva hi śītaraśminā || 6.123.24 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe trayoviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ || 123 ||
tāṃ rātrimuṣitaṃ rāmaṃ sukhotthitamarindamam |abravīt prāñjalirvākyaṃ jayaṃ pṛṣṭvā vibhīṣaṇaḥ || 6.124.1 ||
snānāni cāṅgarāgāṇi vastrāṇyābharaṇāni ca |candanāni ca divyāni mālyāni vividhāni ca || 6.124.2 ||
alaṅkāravidaścemā nāryaḥ padmanibhekṣaṇāḥ |upasthitāstvāṃ vidhivat snāpayiṣyanti rāghava |pratigṛhṇīṣva tat sarvaṃ madanugrahakāmyayā || 6.124.3 ||
evamuktastu kākutsthaḥ pratyuvāca vibhīṣamam || 6.124.4 ||āṃ vidhivat snāpayiṣyanti rāghava |harīn sugrīvamukhyāṃstvaṃ snānenābhinimantraya || 6.124.5 ||idhivat snāpayiṣyanti rāghava |sa tu tāmyati dharmātmā mama hetoḥ sukhocitaḥ |sukumāro mahābāhuḥ kumāraḥ satyasaṃśravaḥ || 6.124.6 ||
taṃ vinā kekayīputraṃ bharataṃ dharmacāriṇam |na me snānaṃ bahumataṃ vastrāṇyābharaṇāni ca || 6.124.7 ||
ita eva pathā kṣipraṃ pratigacchāmi tāṃ purīm |ayodhyāmāgato hyeṣa panthāḥ paramadurgamaḥ || 6.124.8 ||
evamuktastu kākutsthaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ || 6.124.9 ||
ahnā tvāṃ prāpayiṣyāmi tāṃ purīṃ pārthivātmaja |puṣpakaṃ nāma bhadraṃ te vimānaṃ sūryasannibham || 6.124.10 ||
mama bhrātuḥ kuberasya rāvaṇenāhṛtaṃ balāt |hṛtaṃ nirjitya saṅgrāme kāmagaṃ divyamuttamam || 6.124.11 ||
tvadarthe pālitaṃ caitattiṣṭhatyatulavikrama |tadidaṃ meghasaṅkāśaṃ vimānamiha tiṣṭhati || 6.124.12 ||
tena yāsyasi yānena tvamayodhyāṃ gatajvaraḥ || 6.124.13 ||
ahaṃ te yadyanugrāhyo yadi smarasi me guṇān || 6.124.14 ||
vasa tāvadiha prājña yadyasti mayi sauhṛdabh |lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā || 6.124.15 ||
arcitaḥ sarvakāmaistvaṃ tato rāma gamiṣyasi |prītiyuktasya me rāma sasainyaḥ sasuhṛdgaṇaḥ || 6.124.16 ||
satkriyāṃ vihitāṃ tāvadgṛhāṇa tvaṃ mayodyatām |praṇayādvahumānācca sauhṛdena ca rāghava |prasādayāmi preṣyo 'haṃ na khalvājñāpayāmi te || 6.124.17 ||
evamuktastato rāmaḥ pratyuvāca vibhiṣaṇam |rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca sarveṣāṃ copaśṛṇvatām || 6.124.18 ||
pūjito 'haṃ tvayā saumya sācivyena parantapa |sarvātmanā ca ceṣṭābhiḥ sauhṛdenottamena ca || 6.124.19 ||
na khalvetanna kuryāṃ te vacanaṃ rākṣaseśvara |taṃ tu me bhrātaraṃ draṣṭuṃ bharataṃ tvarate manaḥ |māṃ nivartayituṃ yo 'sau citrakūṭamupāgataḥ || 6.124.20 ||
śirasā yācato yasya vacanaṃ na kṛtaṃ mayā || 6.124.21 ||tu me bhrātaraṃ draṣṭuṃ bharataṃ tvarate manaḥ |kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm |gurūṃśca suhṛdaścaiva paurāṃśca tanayaiḥ saha || 6.124.22 ||
upasthāpaya me kṣipraṃ vimānaṃ rākṣaseśvara |kṛtakāryasya me vāsaḥ kathaṃ syādiha sammataḥ || 6.124.23 ||
anujānīhi māṃ saumya pūjito 'smi vibhīṣaṇa |manyurna khalu kartavyastvaritaṃ tvā 'numānaye || 6.124.24 ||
rāghavasya vacaḥ śrutvā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ |taṃ vimānaṃ samādāya tūrṇaṃ pratinivartata || 6.124.25 ||
tataḥ kāñcanacitrāṅgaṃ vaiḍūryamayavedikam |kūṭāgāraiḥ parikṣiptaṃ sarvato rajataprabham || 6.124.26 ||
pāṇḍurābhiḥ patākābhirdhvajaiśca samalaṅkṛtam |śobhitaṃ kāñcanairharmyairhemapadmavibhūṣitam || 6.124.27 ||
prakīrṇaṃ kiṅkiṇījālairmuktāmaṇigavākṣitam |ghaṇṭājālaiḥ parikṣiptaṃ sarvato madhurasvanam || 6.124.28 ||
yanmeruśikharākāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā |bahubhirbhūṣitaṃ harmyairmuktārajatasannibhaiḥ || 6.124.29 ||
talaiḥ sphāṭikacitrāṅgairvaiḍūryaiśca varāsanaiḥ |mahārhāstaraṇo petairupapannaṃ mahādhanaiḥ || 6.124.30 ||upasthitamanādhṛṣyaṃ tadvimānaṃ manojavam |nivedayitvā rāmāya tasthau tatra vibhīṣaṇaḥ || 6.124.31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe caturviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ || 124 ||
upasthitaṃ tu taṃ dṛṣṭvā puṣpakaṃ puṣpabhūṣitam |avidūrasthito rāmaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ || 6.125.1 ||
sa tu baddhāñjaliḥ prahvo vinīto rākṣaseśvaraḥ |abravīttvarayopetaḥ kiṃ karomīti rāghavam || 6.125.2 ||
tamabravīnmahātejā lakṣmaṇasyopaśṛṇvataḥ |vimṛśya rāghavo vākyamidaṃ snehapuraskṛtam || 6.125.3 ||
kṛtaprayatnakarmāṇo vibhīṣaṇa vanaukasaḥ |ratnairarthaiśca vividhairbhūṣaṇaiścāpi pūjaya || 6.125.4 ||
sahaibhirajitā laṅkā nirjitā rākṣaseśvara |hṛṣṭaiḥ prāṇabhayaṃ tyaktvā saṅgrāmeṣvanivartibhiḥ || 6.125.5 ||
ta ime kṛtakarmāṇaḥ pūjyantāṃ sarvavānarāḥ || 6.125.6 ||
dhanaratnapradānena karmaiṣāṃ saphalaṃ kuru || 6.125.7 ||
eva sammānitāścaite mānārhā mānada tvayā |bhaviṣyanti kṛtajñena nirvṛtā hariyūthapāḥ || 6.125.8 ||
tyāginaṃ saṅgrahītāraṃ sānukrośaṃ yaśasvinam |sarve tvāmavagacchanti tataḥ sambodhayāmyaham || 6.125.9 ||
hīnaṃ ratiguṇaiḥ sarvairabhihantāramāhave |tyajanti nṛpatiṃ sainyāḥ saṃvignāstaṃ nareśvaram || 6.125.10 ||
evamuktastu rāmeṇa vānarāṃstān vibhīṣaṇaḥ |ratnārthaiḥ saṃvibhāgena sarvānevābhyapūjayat || 6.125.11 ||
tatastān pūjitān dṛṣṭvā ratnairarthaiśca yūthapān |āruroha tato rāmastadvimānamanuttamam || 6.125.12 ||
aṅkenādāya vaidehīṃ lajjamānāṃ yaśasvinīm |lakṣmaṇena saha bhrātrā vikrāntena dhanuṣmatā || 6.125.13 ||
abravīcca vimānasthaḥ pūjayan sarvavānarān |sugrīvaṃ ca mahāvīryaṃ kākutsthaḥ savibhīṣaṇam || 6.125.14 ||
mitrakāryaṃ kṛtamidaṃ bhavadbhirvānarottamāḥ |anujñātā mayā sarve yatheṣṭaṃ pratigacchata || 6.125.15 ||
yattu kāryaṃ vayasyena suhṛdā vā parantapa |kṛtaṃ sugrīva tat sarvaṃ bhavatā 'dharma bhīruṇā || 6.125.16 ||
viṣkindhāṃ pratiyāhyāśu svasainyenābhisaṃvṛtaḥ || 6.125.17 ||
svarājye vasa laṅkāyāṃ mayā datte vibhīṣaṇa |na tvāṃ dharṣayituṃ śaktāḥ sendrā api divaukasaḥ || 6.125.18 ||
ayodhyāṃ pratiyāsyāmi rājadhānīṃ piturmama |abhyanujñātumicchāmi sarvāṃścāmantrayāmi vaḥ || 6.125.19 ||
evamuktāstu rāmeṇa vānarāste mahābalāḥ |ūcuḥ prāñjalayo rāmaṃ rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ || 6.125.20 ||
ayodhyāṃ gantumicchāmaḥ sarvānnayatu no bhavān |udyuktā vicariṣyāmo vanāni nagarāṇi ca || 6.125.21 ||
dṛṣṭvā tvāmabhiṣekārdraṃ kausalyāmabhivādya ca |acireṇāgamiṣyāmaḥ svān gṛhān nṛpateḥ suta || 6.125.22 ||
evamuktastu dharmātmā vānaraiḥ savibhīṣaṇaiḥ |abravīdrāghavaḥ śrīmān sasugrīvavibhīṣaṇān || 6.125.23 ||
priyāt priyataraṃ labdhaṃ yadahaṃ sasuhṛjjanaḥ |sarvairbhavadbhiḥ sahitaḥ prītiṃ lapsye purīṃ gataḥ || 6.125.24 ||
kṣipramāroha sugrīva vimānaṃ vānarai saha |tvamadhyāroha sāmātyo rākṣasendra vibhīṣaṇa || 6.125.25 ||
tatastat puṣpakaṃ divyaṃ sugrīvaḥ saha senayā |adhyārohattvaran śīghraṃ sāmātyaśca vibhīṣaṇaḥ || 6.125.26 ||
teṣvārūḍheṣu sarveṣu kauberaṃ paramāsanam |rāghaveṇābhyanujñātamutpapāta vihāyasam || 6.125.27 ||
yayau tena vimānena haṃsayuktena bhāsvatā |prahṛṣṭaśca pratītaśca babhau rāmaḥ kuberavat || 6.125.28 ||
te sarve vānarā hṛṣṭā rākṣasāśca mahābalāḥ |yathāsukhamasambādhaṃ divye tasminnupāviśan || 6.125.29 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe pañcaviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ || 125 ||
anujñātaṃstu rāmeṇa tadvimānamanuttamam |utpapāta mahāmeghaḥ śvasanenoddhato yathā || 6.126.1 ||
pātayitvā tataścakṣuḥ sarvato raghunandanaḥ |abravīnmaithilīṃ sītāṃ rāmaḥ śaśinibhānanām || 6.126.2 ||
kailāsaśikharākāre trikūṭaśikhare sthitām |laṅkāmīkṣasva vaidehi nirmitāṃ viśvakarmaṇā || 6.126.3 ||
etadāyodhanaṃ paśya māṃsaśoṇitakardamam |harīṇāṃ rākṣasānāṃ ca sīte viśasanaṃ mahat || 6.126.4 ||
atra dattavaraḥ śete pramāthī rākṣaseśvaraḥ |tava hetorviśālākṣi rāvaṇo nihato mayā || 6.126.5 ||kumbhakarṇo 'tra nihataḥ prahastaśca niśācaraḥ |dhūmrākṣaścātra nihato vānareṇa hanūmatā || 6.126.6 ||
vidyunmālī hataścātra suṣeṇena mahātmanā || 6.126.7 ||
lakṣmaṇenendrajiccātra rāvaṇirnihato raṇe |aṅgadenātra nihato vikaṭo nāma rākṣasaḥ || 6.126.8 ||
virūpākṣaśca durdharṣo mahāpārśvamahodarau |akampanaśca nihato balino 'nye ca rākṣasāḥ || 6.126.9 ||
atra maṇḍodarī nāma bhāryā taṃ paryadevayat |sapatnīnāṃ sahasreṇa sāsreṇa parivāritā || 6.126.10 ||
etattu dṛśyate tīrthaṃ samudrasya varānane |yatra sāgaramuttīrya tāṃ rātrimuṣitā vayam || 6.126.11 ||
eṣa seturmayā baddhaḥ sāgare salilārṇave |tava hetorviśālākṣi nalasetuḥ suduṣkaraḥ || 6.126.12 ||
paśya sāgaramakṣobhyaṃ vaidehi varuṇālayam |apāramabhigarjantaṃ śaṅkhaśuktiniṣevitam || 6.126.13 ||
hiraṇyanābhaṃ śailendraṃ kāñcanaṃ paśya maithili |viśramārthaṃ hanumato bhittvā sāgaramutthitam || 6.126.14 ||
etat kukṣau samudrasya skandhāvāraniveśanam || 6.126.15 ||
etattu dṛśyate tīrthaṃ sāgarasya mahātmanaḥ |setubandha iti khyātaṃ trailokyenābhipūjitam |etat pavitraṃ paramaṃ mahāpātakanāśanam || 6.126.16 ||
atra pūrvaṃ mahādevaḥ prasādamakarot prabhuḥ || 6.126.17 ||i khyātaṃ trailokyenābhipūjitam |atra rākṣasarājo 'yamājagāma vibhīṣaṇaḥ || 6.126.18 ||17 ||i khyātaṃ trailokyenābhipūjitam |eṣā sā dṛśyate sīte kiṣkindhā citrakānanā |sugrīvasya purī ramyā yatra vālī mayā hataḥ || 6.126.19 ||
atha dṛṣṭvā purīṃ sītā kiṣkindhāṃ vālipālitām |abravīt praśritaṃ vākyaṃ rāmaṃ praṇayasādhvasā || 6.126.20 ||
sugrīvapriyabhāryābhistārāpramukhato nṛpa |anyeṣāṃ vānarendrāṇāṃ strībhiḥ parivṛtā hyaham |gantumicche sahāyodhyāṃ rājadhānīṃ tvayā 'nagha || 6.126.21 ||
evamukto 'tha vaidehyā rāghavaḥ pratyuvāca tām |evamastviti kiṣkindhāṃ prāpya saṃsthāpya rāghavaḥ |vimānaṃ prekṣya sugrīvaṃ vākyametaduvāca ha || 6.126.22 ||
brūhi vānaraśārdūla sarvān vānarapuṅgavān |svadārasahitāḥ sarve hyayodhyāṃ yāntu sītayā || 6.126.23 ||
tathā tvamapi sarvābhiḥ strībhiḥ saha mahābala |abhitvarasva sugrīva gacchāmaḥ plavageśvara || 6.126.24 ||
evamuktastu sugrīvo rāmeṇāmitatejasā |vānarādhipatiḥ śrīmāṃstaiśca sarvaiḥ samāvṛtaḥ || 6.126.25 ||
praviśyāntaḥpuraṃ śīghraṃ tārāmudvīkṣya bhāṣata || 6.126.26 ||
priye tvaṃ saha nārībhirvānarāṇāṃ mahātmanām |rāghaveṇābhyanujñātā maithilīpriyakāmyayā || 6.126.27 ||
tvara tvamabhigacchāmo gṛhya vānarayoṣitaḥ |ayodhyāṃ darśayiṣyāmaḥ sarvā daśarathastriyaḥ || 6.126.28 ||
sugrīvasya vacaḥ śrutvā tārā sarvāṅgaśobhanā |āhūya cābravīt sarvā vānarāṇāṃ tu yoṣitaḥ || 6.126.29 ||
sugrīveṇābhyanujñātā gantuṃ sarvaiśca vānaraiḥ ||
mama cāpi priyaṃ kāryamayodhyādarśanena ca || 6.126.30 ||
praveśaṃ cāpi rāmasya paurajānapadaiḥ saha |vibhūtiṃ caiva sarvāsāṃ strīṇāṃ daśarathasya ca || 6.126.31 ||
tārayā cābhyanujñātāḥ sarvā vānarayoṣitaḥ |nepathyaṃ vidhipūrveṇa kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |adhyārohan vimānaṃ tat sītādarśanakāṅkṣayā || 6.126.32 ||
tābhiḥ sahotthitaṃ śīghraṃ vimānaṃ prekṣya rāghavaḥ |ṛśyamūkasamīpe tu vaidehīṃ punarabravīt || 6.126.33 ||
dṛśyate 'sau mahān sīte savidyudiva toyadaḥ |ṛśyamūko giriśreṣṭhaḥ kāñcanairdhātubhirvṛtaḥ || 6.126.34 ||
atrāhaṃ vānarendreṇa sugrīveṇa samāgataḥ |samayaśca kṛtaḥ sīte vadhārthaṃ vālino mayā || 6.126.35 ||
eṣā sā dṛśyate pampā nalinī citrakānanā |tvayā vihīno yatrāhaṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ |asyāstīre mayā dṛṣṭā śabarī dharmacāriṇī || 6.126.36 ||
atra yojanabāhuśca kabandho nihato mayā || 6.126.37 ||vihīno yatrāhaṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ |dṛśyate ca janasthāne sīte śrīmān vanaspatiḥ |yatra yuddhaṃ mahadvṛttaṃ tava hetorvilāsini |rāvaṇasya nṛśaṃsasya jaṭāyośca mahātmanaḥ || 6.126.38 ||
kharaśca nihato yatra dūṣaṇaśca nipātitaḥ |triśirāśca mahāvīryo mayā bāṇairajihmagaiḥ |etattadāśramapadamasmākaṃ varavarṇini || 6.126.39 ||
parṇaśālā tathā citrā dṛśyate śubhadarśanā |yatra tvaṃ rākṣasendreṇa rāvaṇena hṛtā balāt || 6.126.40 ||
eṣā godāvarī ramyā prasannasalilā śivā |agastyasyāśramo hyeṣa dṛśyate paśya maithili || 6.126.41 ||
dīptaścaivāśramo hyeṣa sutīkṣṇasya mahātmanaḥ || 6.126.42 ||
vaidehi dṛśyate cātra śarabhaṅgāśramo mahān |upayātaḥ sahasrākṣo yatra śakraḥ purandaraḥ || 6.126.43 ||
asmin deśe mahākāyo virādho nihato mayā || 6.126.44 ||
ete hi tāpasāvāsā dṛśyante tanumadhyame |atriḥ kulapatiryatra sūryavaiśvānaprabhaḥ |atra sīte tvayā dṛṣṭā tāpasī dharmacāriṇī || 6.126.45 ||
asau sutanu śailendraścitrakūṭaḥ prakāśate |yatra māṃ kekayīputraḥ prasādayitumāgataḥ || 6.126.46 ||
eṣā sā yamunā dūrāddṛśyate citrakānanā || 6.126.47 ||
bharadvājāśramo yatra śrīmāneṣa prakāśate || 6.126.48 ||
eṣā tripathagā gaṅgā dṛśyate varavarṇini |nānādvijagaṇākīrṇā samprayuṣpitakānanā || 6.126.49 ||
śṛṅgiverapuraṃ caitad guho yatra samāgataḥ || 6.126.50 ||
eṣā sā dṛśyate sīte sarayūryūpamālinī |nānātaruśatākīrṇā samprapuṣpitakānanā || 6.126.51 ||
eṣā sā dṛśyate 'yodhyā rājadhānī piturmam |ayodhyāṃ kuru vaidehi praṇāmaṃ punarāgatā || 6.126.52 ||
tataste vānarāḥ sarve rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ |utpatyotpatya dadṛśustāṃ purīṃ śubhadarśanām || 6.126.53 ||
tatastu tāṃ pāmḍuraharmyamālinīṃ viśālakakṣyāṃ gajavājisaṅkulām |purīmayodhyāṃ dadṛśuḥ plavaṅgamāḥ purīṃ mahendrasya yathā 'marāvatīm || 6.126.54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ṣaḍviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ || 126 ||
pūrṇe caturdaśe varṣe pañcamyāṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |bharadvājaśramaṃ prāpya vavande niyato munim || 6.127.1 ||
so 'pṛcchadabhivādyainaṃ bharadvājaṃ tapodhanam |śṛṇoṣi kaccidbhagavan subhikṣānāmayaṃ pure |kaccicca yukto bharato jīvantyapi ca mātaraḥ || 6.127.2 ||
evamuktastu rāmeṇa bharadvājo mahāmuniḥ |pratyuvāca raghuśreṣṭhaṃ smitapūrvaṃ prahṛṣṭavat || 6.127.3 ||
paṅkadigdhastu bharato jaṭilastvāṃ pratīkṣate |pāduke te puraskṛtya sarvaṃ ca kuśalaṃ gṛhe || 6.127.4 ||
tvāṃ purā cīravasanaṃ praviśantaṃ mahāvanam |strītṛtīyaṃ cyutaṃ rājyāddharmakāmaṃ ca kevalam |padātiṃ tyaktasarvasvaṃ piturvacanakāriṇam || 6.127.5 ||
sarvabhogaiḥ parityaktaṃ svargacyutamivāmaram |dṛṣṭvā tu karuṇā pūrvaṃ mamāsīt samitiñjaya || 6.127.6 ||
kaikeyīvacane yuktaṃ vanyamūlaphalāśinam || 6.127.7 ||
sāmprataṃ susamṛddhārthaṃ samitragaṇabāndhavam |samīkṣya vijitāriṃ tvāṃ mama prītiranuttamā || 6.127.8 ||
sarvaṃ ca sukhaduḥkhaṃ te viditaṃ mama rāghava || 6.127.9 ||
yattvayā vipulaṃ prāptaṃ janasthānavadhādikam |brāhmaṇārthe niyuktasya rakṣituḥ sarvatāpasān || 6.127.10 ||
rāvaṇena hṛtā bhāryā babhūveyamaninditā |mārīcadarśanaṃ caiva sītonmathanameva ca || 6.127.11 ||
kabandhadarśanaṃ caiva pampābhigamanaṃ tathā |sugrīveṇa ca te sakhyaṃ yacca vālī hatastvayā || 6.127.12 ||
mārgaṇaṃ caiva vaidehyāḥ karma vātātmajasya ca |viditāyāṃ ca vaidehyāṃ nalaseturyathā kṛtaḥ || 6.127.13 ||
yathā vā dīpitā laṅkā prahṛṣṭairhariyūthapaiḥ |saputrabāndhavāmātyaḥ sabalaḥ sahavāhanaḥ || 6.127.14 ||
yathā vinihataḥ saṅkhye rāvaṇo devakamṭakaḥ |samāgamaśca tridaśairyathā dattaśca te varaḥ |sarvaṃ mamaitadviditaṃ tapasā dharmavatsala || 6.127.15 ||
ahamapyatra te dadmi varaṃ śastrabhṛtāṃ vara |ardhyamadya gṛhāṇedamayodhyāṃ śvo gamiṣyasi || 6.127.16 ||
tasya tacchirasā vākyaṃ pratigṛhya nṛpātmajaḥ |bāḍhamityeva saṃhṛṣṭo dhīmān varamayācata |akāle phalino vṛkṣāḥ sarve cāpi madhusravāḥ || 6.127.17 ||
phalānyamṛtakalpāni bahūni vividhāni ca |bhavantu mārge bhagavannayodhyāṃ prati gacchataḥ || 6.127.18 ||
tatheti ca pratijñāte vacanāt samanantaram |abhavan pādapāstatra svargapādapasannibhāḥ || 6.127.19 ||
niṣphalāḥ phalinaścāsan vipuṣpāḥ puṣpaśālinaḥ |śuṣkāḥ samagrapatrāste nagāścaiva madhusravāḥ || 6.127.20 ||
sarvato yojanāstisro gacchatāmabhavaṃstadā || 6.127.21 ||
tataḥ prahṛṣṭāḥ plavagarṣabhāste bahūni divyāni phalāni caiva |kāmādupāśnanti sahasraśaste mudā 'nvitāḥ svargajito yathaiva || 6.127.22 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe saptaviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ || 127 ||
ayodhyāṃ tu samālokya cintayāmāsa rāghavaḥ |cintayitvā hanūmantamuvāca plavagottamam || 6.128.1 ||
jānīhi kaccit kuśalī jano nṛpatimandire || 6.128.2 ||
śṛṅgiberapuraṃ prāpya guhaṃ gahanagocaram |niṣādādhipatiṃ brūhi kuśalaṃ vacanānmama || 6.128.3 ||
śrutvā tu māṃ kuśalinamarogaṃ vigatajvaram |bhaviṣyati guhaḥ prītaḥ sa mamātmasamaḥ sakhā || 6.128.4 ||
ayodhyāyāśca te mārgaṃ pravṛttiṃ bharatasya ca |nivedayiṣyati prīto niṣādādhipatirguhaḥ || 6.128.5 ||
bharatastu tvayā vācyaḥ kuśalaṃ vacanānmama |siddhārthaṃ śaṃsa māṃ tasmai sabhāryaṃ sahalakṣmaṇam || 6.128.6 ||
haraṇaṃ cāpi vaidehyā rāvaṇena balīyasā || 6.128.7 ||
sugrīveṇa ca saṃsargaṃ vālinaśca vadhaṃ raṇe |maithilyanveṣaṇaṃ caiva yathā cādhigatā tvayā || 6.128.8 ||
laṅghayitvā mahātoyamāpagāpatimavyayam |upayānaṃ samudrasya sāgarasya ca darśanam || 6.128.9 ||
yathā ca kāritaḥ setū rāvaṇaśca yathā hataḥ |varadānaṃ mahendreṇa brahmaṇā varuṇena ca || 6.128.10 ||
mahādevaprasādācca pitrā mama samāgamam |upayātaṃ ca māṃ saumya bharatasya nivedaya || 6.128.11 ||
saha rākṣasarājena harīṇāṃ pravareṇa ca || 6.128.12 ||
etacchutvā yamākāraṃ bhajate bharatastadā |sa ca te veditavyaḥ syāt sarvaṃ yaccāpi māṃ prati || 6.128.13 ||
jitvā śatrugaṇān rāmaḥ prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |upayāti samṛddhārthaḥ saha mitrairmahābalaiḥ || 6.128.14 ||
jñeyāśca sarve vṛttāntā bharatasyeṅgitāni ca |tattvena mukhavarṇena dṛṣṭyā vyābhāṣaṇena ca || 6.128.15 ||
sarvakāmasamṛddhaṃ hi hastyaśvarathasaṅkulam |pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ kasya nāvartayenmanaḥ || 6.128.16 ||
saṅgatyā bharataḥ śrīmān rājyārthī cet svayaṃ bhavet |praśāstu vasudhāṃ kṛtsnāmakhilāṃ raghunandanaḥ || 6.128.17 ||
tasya buddhiṃ ca vijñāya vyavasāyaṃ ca vānara |yāvanna dūraṃ yātāḥ sma kṣipramāgantumarhasi || 6.128.18 ||
iti pratisamādiṣṭo hanumān mārutātmajaḥ |mānuṣaṃ dhārayan rūpamayodhyāṃ tvarito yayau || 6.128.19 ||
athotpapāta vegena hanumān mārutātmajaḥ |garutmāniva vegena jighṛkṣan bhujagottamam || 6.128.20 ||
laṅghayitvā pitṛpathaṃ bhujagendrālayaṃ śubham |gaṅgāyamunayormadhyaṃ sannipātamatītya ca |śṛṅgiberapuraṃ prāpya guhamāsādya vīryavān || 6.128.21 ||
sa vācā śubhayā hṛṣṭo hanumānidamabravīt || 6.128.22 ||unayormadhyaṃ sannipātamatītya ca |sakhā tu tava kākutstho rāmaḥ satyaparākramaḥ |sahasītaḥ sasaumitriḥ sa tvāṃ kuśalamabravīt || 6.128.23 ||
pañcamīmadya rajanīmuṣitvā vacanānmuneḥ |bharadvājābhyanujñātaṃ drakṣyasyadyaiva rāghavam || 6.128.24 ||
evamuktvā mahātejāḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ |utpapāta mahāvego vegavānavicārayan || 6.128.25 ||
so 'paśyadrāmatīrthaṃ ca nadīṃ vālukinīṃ tathā |gomatīṃ tāṃ ca so 'paśyadbhīmaṃ sālavanaṃ tathā |prajāśca bahusāhasrāḥ sphītān janapadānapi || 6.128.26 ||
sa gatvā dūramadhvānaṃ tvaritaḥ kapikuñjaraḥ |āsasāda drumān phullān nandigrāmasamīpagān || 6.128.27 ||
strībhiḥ saputrairvṛddhaiśca ramamāṇairalaṅkṛtān |surādhipasyopavane yathā caitrarathe drumān || 6.128.28 ||
krośamātre tvayodhyāyāścīrakṛṣṇājināmbaram |dadarśa bharataṃ dīnaṃ kṛśamāśramavāsinam || 6.128.29 ||
jaṭilaṃ maladigdhāṅgaṃ bhrātṛvyasanakarśitam |phalamūlāśinaṃ dāntaṃ tāpasaṃ dharmacāriṇam || 6.128.30 ||
samunnatajaṭābhāraṃ valkalājinavāsasam |niyataṃ bhāvitātmānaṃ brahmarṣisamatejasam || 6.128.31 ||
pāduke te puraskṛtya śāsantaṃ vai vasundharām |cāturvarṇyasya lokasya trātāraṃ sarvato bhayāt || 6.128.32 ||
upasthitamamātyaiśca śucibhiśca purohitaiḥ |balamukhyaiśca yuktaiśca kāṣāyāmbaradhāribhiḥ || 6.128.33 ||
na hi te rājaputraṃ taṃ cīrakṛṣṇājināmbaram |paribhoktuṃ vyavasyanti paurā vai dharmavatsalam || 6.128.34 ||
taṃ dharmamiva dharmajñaṃ dehavantamivāparam |uvāca prāñjalirvākyaṃ hanumān marutātmajaḥ || 6.128.35 ||
vasantaṃ daṇḍakāraṇye yaṃ tvaṃ cīrajaṭādharam |anuśocasi kākutsthaṃ sa tvāṃ kuśalamabravīt || 6.128.36 ||
priyamākhyāmi te deva śokaṃ tyaja sudāruṇam |asmin muhūrte bhrātrā tvaṃ rāmeṇa saha saṅgataḥ || 6.128.37 ||
nihatya rāvaṇaṃ rāmaḥ pratilabhya ca maithilīm |upayāti samṛddhārthaḥ saha mitrairmahābalaiḥ || 6.128.38 ||
lakṣmaṇaśca mahātejā vaidehī ca yaśasvinī |sītā samagrā rāmeṇa mahendreṇa yathā śacī || 6.128.39 ||
evamukto hanumatā bharato bhrātṛvatsalaḥ |papāta sahasā hṛṣṭo harṣānmohaṃ jagāma ha || 6.128.40 ||
tato muhūrtādutthāya pratyāśvasya ca rāghavaḥ |hanumantamuvācedaṃ bharataḥ priyavādinam || 6.128.41 ||
aśokajaiḥ prītimayaiḥ kapimāliṅgya sambhramāt |siṣeca bharataḥ śrīmān vipulairastrabindubhiḥ || 6.128.42 ||
devo vā mānuṣo vā tvamanukrośādihāgataḥ |priyākhyānasya te saumya dadāmi bruvataḥ priyam || 6.128.43 ||
gavāṃ śatasahasraṃ ca grāmāṇāṃ ca śataṃ param |sukuṇḍalāḥ śubhācārā bhāryāḥ kanyāśca ṣoḍaśa || 6.128.44 ||
hemavarṇāḥ sunāsorūḥ śaśisaumyānanāḥ striyaḥ |sarvābharaṇasampannāḥ sampannāḥ kulajātibhiḥ || 6.128.45 ||
niśamya rāmāgamanaṃ nṛpātmajaḥ kapipravīrasya tadadbhutopamam |praharṣito rāmadidṛkṣayā 'bhavat punaśca harṣādidamabravīdvacaḥ || 6.128.46 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe aṣṭāviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ || 128 ||

About this parayana — Rama

Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.

How to chant

Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.

ram-navamidaily-pujavaishnavasanskritparayanadevotionalramayanavalmikiscriptureepicitihasa