← ← Back to Shabda
English interface
Ramana Maharshi Hridayam
Ramana Maharshi Hridayam
Text in Roman script
Devotional text
śrīramaṇahṛdayamdayam śrīramaṇahṛdayamdayam viṣayānukramaṇikākā(ślokasaṃkhyā) 1granthāvataraṇamāvataraṇam| (1-3) 2maṅgalamlam| (4-5) 3vivekaprakaraṇamkaraṇam| (6-27) 4sādhanaprakaraṇamkaraṇam| (28-34) 5anubhavaprakaraṇamkaraṇam| (35-45) 6satsaṅgaprakaraṇamkaraṇam| (46-51) 7advaitaprakaraṇamkaraṇam| (52-57) 8sādhakācāraprakaraṇamkaraṇam| (58-63) 9upāsanāprakaraṇamkaraṇam| (64-73) 10jīvanmuktaprakaraṇamkaraṇam| (74-79) 11parokṣajñānaprakaraṇamkaraṇam| (80-85) 12siddhāntasāraprakaraṇamkaraṇam| (86) ||oṃnamobhagavateśrīramaṇāyīramaṇāya|| ||śrīramaṇahṛdayamdayam|| ||granthāvataraṇamāvataraṇam|| hṛdgehe'hamahantayākhilavapuṣyantaḥsphuranuransarvadādā naijānāṃnijatattvarūpamamṛtaṃpamamṛtaṃsandarśayiṣyannsvayamyam| premṇāsvīkṛtavānajoīkṛtavānajonaravapuryo'sau'saugurūṇāṃṇāṃguruḥḥ vandeśrīramaṇābhidhaṃdhaṃmunivaraṃvaraṃtaṃsvātmanāthaṃnāthaṃparam||1|| premṇāyaṃramaṇomunirvyaracayadracayadgranthaṃnijānāṃjānāṃmude drāviḍyānijatattvarūpamamṛtaṃpamamṛtaṃsandarśayantaṃsphuṭamuṭam| tacchaktyātamanūdya ko'pi vinataścakreetadīyaḥkṛtiṃ ṃ śrīramaṇahṛdayamdayam gairvāṇyāyāsaralāmimāṃ māṃramaṇahṛnnāmnīṃmanaśśāntayeye||2|| yā'gamyā āvacasodhiyo'pipadavīnirvāsanāsanācinmayīyī gatvāyāṃnanivartatetemunivarastasyāṃāṃdiśanśannirvṛtimm| sadyaścāpidadanmudaṃudaṃvijayatejayatesaṃvinmayoyobhāskaraḥraḥ saṃsevyaḥḥsatataṃmumukṣubhirayaṃrayaṃgranthomunīśoditaḥtaḥ||3|| ||maṅgalamlam|| astītyasminnkathaṃdhīrbhavati yadinasat? tadvibhinnānusaccitt? satyaṃniścintanaṃnaṃtadbhavatihṛdiyatastasyahṛnnāmakasya| dhyātātākovāstibhinno? bhavati catadidaṃdaṃdhyānagamyaṃkathaṃtu? tasyadhyānaṃānaṃhṛdantaḥpraśamitamanasātamanasātanmayatvenenaniṣṭhā||4|| mṛtyorbibhyatiyebhṛśaṃsumanasaḥ, sarvāntaraṃraṃteśivaṃvaṃ yāntīśaṃīśaṃśaraṇaṃparaṃvirahitaṃtaṃmṛtyudbhavābhyāṃāṃsvayamyam| sākaṃtanmamatābhiretinidhanaṃdhanaṃteṣāmahantā ātataḥ syātātteṣāṃmaraṇasya dhīḥkimumupadenityegatānāṃsthitimm||5|| ||vivekaprakaraṇamkaraṇam|| paśyāmoyāmobhuvanaṃyato, bhavati sattanmūlamekaṃūlamekaṃparaṃ yacchakteḥeḥpariṇāmabhūtamakhilaṃlaṃ; naitadvivādāspadamdam| ākhyārūpamayaṃpamayaṃcacitramidamapyādhāravastraṃdyutiḥ draṣṭāceti catuṣṭayaṃyaṃsaparamoyaḥsvātmabhūtobhūtohṛdi||6|| viśvaṃjīvaparauvadetprathamataḥthamataḥsarvaṃjagatyāṃāṃmataṃ ekaṃsattrividhaṃdhaṃpratīyatīyataiti, trīṇyevayevatānītyapi | vādauyāvadahaṃmatirvapuṣi; tāṃhitvātusammohinīṃ svasminnevevapadesthitirbhavatiyāsarvottamāmāsaivahi||7|| vādaiḥkiṃṃbhavitātājagadbhavatisanmithyābhramaścijjaḍaṃḍaṃ ānandaṃnanuduḥkhamevaḥkhamevataditi ? tyaktvāsamastaṃjagat| svātmānaṃānaṃsamavetya satyamamalaṃmamalaṃdvaitaikyavādātigege yāhantārahitātāsthitirnijapadejapadesarvādṛtātāsaivahi||8|| rūpīpīsvoyadirūpamastuujagatorūpaṃpaṃparasyāpyututa vīkṣākenakathaṃcarūparahitaḥtaḥsvātmāyadisyādvada ? | śrīramaṇahṛdayamdayam dṛśyaṃyaṃkiṃṃnudṛśo'nyathāthāvadabhaved? dṛkksāsvaevaṃsvayaṃyaṃ nissīmāīmānirupādhikākācitimayīmayīsāniṣprapañcādvayāyā||9|| dehoyannikhilasyacāpi bhuvanesyātātpañcakośātmakaḥkaḥ kośānāmapi pañcakaṃkaṃtataidaṃdehābhidhānaṃ dhānaṃbhavet| satyevaṃevaṃvadadehataḥkimumujagadbhinnaṃbhavettattvataḥtaḥ? kiṃṃkenāpi cavīkṣitaṃtaṃjagadidaṃdaṃdehaṃvinānāprocyatāmtām||10|| śabdādīnādīnviṣayānṣayānvihāyahāyajagatorūpaṃpaṃbhavennoopṛthak evaṃdhīndriyapañcakasyaviṣayoṣayoniśśeṣametajjagatgat| etaiḥpañcabhirindriyairjagadidaṃdaṃhyekaṃekaṃmanobudhyatete satyevaṃevaṃmanasojagatkathayakiṃṃbhinnaṃbhavettattvataḥtaḥ? ||11|| viśvaṃbuddhiritidvayaṃyaṃsamudiyāllīyetīyetacāpyekavatekavat evaṃsatyayibhāsyatetejaḍamidaṃ daṃviśvaṃdhiyaivākhilamlam| yasmiṃstaddvitayasyajanmavilayaulayaubhāsvatyanastodayeodaye sajjānīhitadevapūrṇamamalaṃmamalaṃcidrūpakaṃūpakaṃkevalam||12|| rūpepekutracidākhyayāpicakayā'pyārādhanaṃ ārādhanaṃbhaktitoto rūpākhyārahitasyayadyapibhavettasyekṣaṇāyaṇāyakramaḥmaḥ| tattvetasyanijaṃjaṃcavīkṣyavilayaṃlayaṃgatvāpitasminnpare tenābhinnatayā tayāsthitirnijapadejapadevīkṣābhavettattvataḥtaḥ||13|| saṃśrityaprabhavantyahammatimimāṃmāṃsarvāstripuṭyastathāthā dvandvānyapyututasambhavanti; tadahannāmāāmābhavetkonviti| anveṣādeṣādhṛdayaṃdayaṃpraviśya yaditattattvaṃsamālokayet sarvaṃtadvigaletgaletsvayaṃyaṃ, sacabhavejjñānīānī, sanaiti bhramammam||14|| ajñānānnapṛthakkadāpi jagati jñānaṃānaṃbhavetkutracitt nājñānaṃānaṃcakadāpi kasyacidapijñānātānātpṛthaksambhavetvet| anveṣādahamityayaṃyaṃbhavati koyasyobhayaṃobhayaṃsyāditi mūlātmāvagatiḥ ḥsvayaṃyaṃsamuditātājñānaṃānaṃbhavennetaratetarat||15|| jñātāraṃātāraṃsvamajānato'nyaviṣayajñānaṃānaṃbhaveyadbhavetvet jñānaṃānaṃtadbhavitātākathaṃnukathaya? jñānasyacānyasyaca| ādhāro'hamitīha tīhayobhavati , tattattvaṃvijānāticet ajñānenānenasamaṃtadāpravilayaṃlayaṃtānaṃcagacchedidamdam||16|| śrīramaṇahṛdayamdayam jñānājñānavivarjitaṃtaṃbhavati yajjñānaṃānaṃvijānīhitat jñānaṃānaṃvaiṣayikaṃ kaṃtvehikimapijñānaṃānaṃyathārthaṃnahi| jñātṛjñeyavivarjitotovilasatihyātmāsadaikaḥsvayaṃyaṃ jñānātmaivaivabhavatyasausau; nasabhavecchūtyātmakaḥkaḥkarhicitt||17|| ātmājñānamayoānamayoyaeṣagaditassatyassaevādvayoyo jñānaṃānaṃnāmabahuprakāramidaṃdaṃtvajñānamevākhilamlam| svasmājjñānamayātānamayātsatastvasadidaṃdaṃnobhidyatetekarhicitt nānāsantyapibhūṣaṇāni kathayasvarṇāttsato'nyāni kimm? ||18|| bhāti tvaṃsaiti dvayaṃyaṃ, samuditāhadhīḥtāhadhīḥśarīreyadā tattvaṃkiṃṃnvahamohamomamediti dhiyāyāsvānveṣaṇeneṣaṇenasvayamyam| nīte'sminnidhanaṃdhanaṃ, samaṃtaditaraprajñetatonaśyatoḥyatoḥ yadbhātyekatayāekatayātadā, gaṇayatattattvaṃbhavedātmanaḥ naḥ||19|| saṃśrityaivaivahivartamānamubhayaṃmānamubhayaṃbhūtaṃbhaviṣyattsthitaṃtaṃ svekāle'pi cavartamānamubhayaṃmānamubhayaṃ; tadvartamānaṃmānaṃtrayamyam| satyevaṃevaṃpravihāyahāyabodhamadhunāsadvastuno'nveṣaṇāteṣaṇāt bhūtāgāmavicāraṇaṃcāraṇaṃgaṇanavatsyādekasaṅkhyāṃāṃvinānā||20|| kālodeśaimaupṛthakkimahamomahamo?'dhīnāstayoḥ yoḥsmovayaṃ dehāḥsyāmāmayadisvayaṃyaṃ; kimumuvayaṃdehābhavāmovada| sarvatrāpicasarvadāpicavibhātyātmāsamānoyataḥ tasmātsantamavehikevalamamuṃtaudvaunigīryasthitamtam||21|| svodehobhavati dvayoraviduṣoṣovijñātatattvasyaca svaṃdehāvadhikaṃ kaṃpṛthakparavibhorajñojanomanyatete| jñasyasvovapuṣo'ntarahito'bhinnaḥ ḥparasmādvibhoḥbhoḥ bhātyevaṃevaṃmahatībhidāstihitayoḥsvajñasyacājñasyaca||22|| satyaṃhyevevajagadvayoraviduṣoṣovijñātatattvasyaca satyaṃyāvadidaṃdaṃjagattumanutesajjñānahīnoānahīnojanaḥ| jñasyākāravihīnamasyanikhilasyādhārabhūtaṃādhārabhūtaṃhisat bhātyevaṃevaṃmahatībhidāstihitayossajjñasyacājñasyaca||23|| madhyedaivadhiyorjayaṃyaṃpratibhavetteṣāṃvivādevāderatiḥḥ śrīramaṇahṛdayamdayam dhīdaivadvitayasya mūlamahamityekaṃ ekaṃnajānanti ye| anveṣādavagatyatattvamahamastābhyāṃāṃvimuktomuniḥḥ saṃsaktoobhavitātātayoḥkimumupunaḥsvajñānahīnoānahīnoyayā||24|| draṣṭāraṃāraṃsvamupekṣyapaśyatinarorūpaṃpaṃpareśasya cet sārūpasyamanomayasya hibhavedvīkṣānasatyāvibhoḥbhoḥ| tattvaṃsvaṃkimumunaprapaśyatiparaṃtvasyekṣakokovāmuniḥḥ? naṣṭāhaṅkṛtireṣareṣakiñcidapinobhinnaḥparasmādvibhoḥbhoḥ||25|| vīkṣāsvasyaparasyaceti gaditaṃtaṃgrantheṣueṣuvīkṣādvayaṃyaṃ tattattvaṃkimitibravīmi; ghaṭatevīkṣākathaṃnvātmanaḥnaḥ? | ekatvānnasavīkṣyateteyadi, paraṃvīkṣetetakovākathaṃ? īśasyaudanabhāvamevaudanabhāvamevagaṇayasvekṣāṃāṃparekṣāmapi||26|| caitanyadyutimeṣameṣacinmayatanurmatyaiaiprayacchannsvayaṃyaṃ ātmatvenenasadaivabhāti himaterantasturīyaśśivaḥvaḥ| tattasminnviniyojanaṃyojanaṃhṛdimaterantarmukhīkṛtyatāṃ hitvātaṃprabhavetbhavetkathaṃvadaparaṃmatyaivaivamantuṃuṃnaraḥ||27|| ||sādhanaprakaraṇamkaraṇam|| caitanyena enavivarjitaṃtaṃvapuridaṃdaṃnāhaṅkaroti svayaṃyaṃ brūteūtenaivakadāpi ko'pi bhuvanenāsaṃsuṣuptāviti | sarvaṃcāpyudiyādidaṃdaṃsamuditetetvasminnahannāmakeāmake tadbuddhyāśitayātayākuto'yamudiyādityevamanveṣaya eṣaya||28|| brūyānnāhamitisvayaṃyaṃjaḍavapuḥ, satyācitirnodiyātyāt tanmadhyetuvapuḥpramāṇamahamityāvirbhavetvetkiñcana | etaddhyevevabhavenmano nojaḍacitorgranthirbhavo'haṅkṛtiḥ bandhaḥsūkṣmaśarīrametaduditaṃtaṃjīvasya tattvaṃsvayamyam||29|| dhṛtvārūpamudeticasthitimutamutaprāpnotirūpagrahāthāt dhṛtvārūpamutopabhujyaviṣayānuccaistamāṃmāṃvardhadede| *saṃsārebatavardhatetecanitarāṃtarāṃrūpāśanopāśanonityaśaḥśaḥ|- iti pāṭhāntaraḥ raḥ hitvārūpanupādadītapanupādadītanavamapyanviṣyatetecettadā dhāvedrūpavihīnahīnaeṣasahasāhantāpiśāco śācodhruvamuvam||30|| śrīramaṇahṛdayamdayam etasminnahamākhyakekesamuditetesarvaṃjagaccodiyātyāt nocedastyahamityayaṃyaṃnacabhavatyetajjagatgatkiñcana | tatsarvaṃhyahamākhyakaḥkaḥsvayamataḥyamataḥko'saukutassambhavetvet ityevaṃevaṃnijamārgaṇaṃṇaṃbhavati yattatsarvahānaṃhānaṃbhave||31|| tatrasyāmāmahitadvayaṃyaṃbhavati noyatrodayo'haṅkṛteḥteḥ cetastu upraviśedahañjanibhuvaṃbhuvaṃnocedahantā ākatham| nīyetāpunarudbhavāṃ vāṃmṛtimiyaṃ yaṃnītātathāntaṃ ṃnacet sādhyānassahajāhajāsthitiḥkathamasauyasyāṃāṃvayaṃtatsvayamyam? ||32|| yatkiñcittsalilāśayelāśayenipatitaṃtaṃcinvannimajjedyathāthā tadvadvāganilaulauniyamyajagataścintāṃāṃvihāyākhilāmlām| anveṣādudiyātyātkuto'hamiti dhīrityevamekāgrayāyā buddhyāntarhṛdayedayenimajjyavimalaṃmalaṃvidyātātsvatattvaṃparam||33|| rudhvāvāṅmanasīnasīubhe, citirahaṃrūpāpākvabhātītyalaṃ laṃ buddhyānviṣyanimajjanaṃnaṃhṛdinijajñānāptayeyesādhanam| dehonāyamahaṃsvayaṃyaṃtadahamityevaṃ evaṃnididhyāsanaṃāsanaṃ anveṣāṅgamavehi; kiṃṃnubhavitātāso'yaṃvicārocāronijaḥjaḥ? ||34|| ||anubhavaprakaraṇamkaraṇam|| ko'haṃsyāmitimārgaṇodyamavaśādantarmukhekhemānase hṛllīneīnesati, lajjayāyānatamukhecāsminnahannāmakeāmake| caitanyaṃ ṃvimalaṃmalaṃtadāhamahamityābhāti kiñcittsvayaṃyaṃ mithyāhaṃāhaṃnahitat, sadevaparamaṃpūrṇaṃsvatattvaṃśivamvam||35|| kartavyaṃkimihāstyamuṣyakṛtino'hantāṃāṃgrasitvoditete bhāvesvemuditasyatanmayatayāyatayāśānteturīyeśiveve| svānyattkiñcana vettinonijapadejapadeniṣṭhāṃāṃgato'sauyato mantuṃuṃtāṃpadavīṃnarovadakathaṃnirmānasīṃśaknuyātuyāt? ||36|| niṣṭhāṃāṃtattvamasītivedaśirasā rasādiṣṭāmalabdhvānijāṃjāṃ ko'haṃsyāmitimārgaṇenaṇenahṛdayaṃdayaṃbuddhyāpraviśya svayamyam| dhīrdaurbalyavaśātvaśātkaroti manujodhyānaṃānaṃtadevāsmyahaṃ haṃ nodeho'hamiti ; svayaṃyaṃtadaniśaṃśaṃbhātyātmarūpeṇapeṇahi||37|| śrīramaṇahṛdayamdayam hāsārhaṃbhavati dvayaṃyaṃca, gaditaṃtaṃjānenamāmityahaṃhaṃ jānemāmiti coditaṃtaṃ; viṣayatāṃṣayatāṃsvasyaivaivanetuṃsvayamyam| ātmānaṃānaṃ, kimumukatyacidvadabhavedātmadvayaṃyaṃkutracitt? ātmaikoaikobhavatīti viddhyanubhavāllokeokesamastasyaca||38|| ātmatvenenasamastajantuṣuuṣusadāsatyaṃhṛdantaḥsphuraturat anveṣādavagatyatanmayatayāyatayāniṣṭhāmalabdhvānijāmjām| satkiñcidbhavatītineti tadidaṃdaṃrūpītinetyekakaṃekakaṃ dvedhāedhānobhayatheti vāvivadatevadatemāyābhibhūto bhūtojanaḥ||39|| siddhaṃsvaṃsamavetya tanmayatayāyatayāniṣṭhābhavedyāānijājā siddhissaivaivahi; siddhayastaditarāḥtarāḥsvapnopalabdhāiva| svapnārthaḥḥkimumusanprabodhasamayebodhasamaye? mukto'nṛtādantatoto niṣṭhāmetyasati svayaṃyaṃmunivaraḥvaraḥkiṃṃtāsumohaṃvrajetjet||40|| deho'smītyudiyānnarasyadhiṣaṇāṣaṇāyāvattunāhaṃvapuḥ taddhyasmītyanucintanaṃnaṃhitakaraṃtakaraṃtādātmyaniṣṭhāptayeye| kuryādddhyānamidaṃdaṃkimarthamaniśaṃśaṃ? dhyāyennaro'smītikiṃṃ lokeko'pi naro? vayaṃhisatataṃsatyaṃtadevasvayamyam||41|| yāvatsādhakatā ādhakatānarasyabhavati dvaitaṃaitaṃyathārthaṃbhavet sādhyetvadvayateticāpi gaditaṃtaṃnosatyamuktaṃṃbhavet| anviṣyannapisādaraṃcadaśamaṃnaṣṭatvabuddhyāsvayaṃyaṃ svaṃlabdhvāpicakobabhūvadaśamādanyaḥ ḥkathāyāmasau||42|| kartātmāsvayamevayamevacetkṛtiphalaṃ phalaṃbhuñjītītaso'yaṃsvayaṃyaṃ kartāhaṃhaṃkaiti svamārgaṇavaśājjānāticetsvaṃvibhumbhum| kartṛtvaṃvigaledyatoto, vigalitaṃtaṃtenaivasākaṃbhavet karmāpitrividhaṃdhaṃsvayaṃyaṃ; sthitimimāṃmāṃnityāṃāṃvimuktiṃṃviduḥ||43|| baddho'smītimatirbhavedyaditadāmuktermatiścodiyātyāt baddho'haṃo'haṃkaiti svamārgaṇavaśātṇavaśātsvenityamukteesvayamyam| śiṣṭesatyajare'marejare'marevadabhavedbandhasyacintākathaṃ? sānocediduyātyāt, tadāsya kṛtino nomokṣasyacintākatham||44|| muktīrūpavatītirūparahitātāseti dvidhādhāsetyapi vādāyematibhedato'traviṣayeṣayetattvaṃbravīmisphuṭamuṭam| śrīramaṇahṛdayamdayam yo'hannāmakāmakaevamatra vimṛśedvādeṣuādeṣutattvaṃmudhā tasyātyantikanāśakanāśaevabhavitātātattvaṃvimukteḥeḥsvayamyam||45|| ||uttarabhāgaḥrabhāgaḥ|| ||maṅgalaślokaḥokaḥ|| yasminnevevabhavetsthitaṃtaṃjagadidaṃdaṃyasyaivaivasarvaṃjagat yasmātsarvamidaṃdaṃbhavetsamuditaṃtaṃyasmaiaisamastaṃbhavet| yenedaṃnikhilaṃlaṃjagatsamudiyātyātsarvaṃyadevasvayaṃyaṃ satyaṃguptadhanaṃdhanaṃtadevahṛdayedayetatsattparaṃdhīmahi ||46|| ||satsaṅgaprakaraṇamkaraṇam|| satsaṅgasyaniṣevaṇenaṣevaṇenamanujonissaṅgatāṃtāṃprāpnuyātuyāt nissaṅgatvavaśādasāvutavaśādasāvutamanomohenamuktobhavet| nirmohatvamupaiticedathaparegatvālayaṃniścalele jīvanmuktipadaṃpadaṃvrajedanupamaṃjedanupamaṃsevasva tatsaṅgatimm||47|| sādhyaṃyatparamaṃpadaṃsukhamayaṃmartyairvicārānnijātjāt satsaṅgābhyasanoditācchitadhiyāyāhṛnmajjanāpādanātnāpādanāt| śāstrārthādhigamenagamenanobhavati tannobodhakoktiśruteḥuteḥ nopuṇyairapikarmabhirbahuvidhairanyaiścanosādhanaiḥ||48|| sadbhissaṅgatimādareṇamādareṇamanujaḥsevetayobhāgyavānyavān etaiḥkiṃṃniyamairamuṣyanikhilairniḥśreyasaprāptayeye| śītodakṣiṇamārutotovahati cetsantāpaśāntidiśanśan hastenenavyajanaṃjanaṃvidhṛtyabhavitātākiṃṃbrūhikāryaṃpunaḥ||49|| tāpaṃkevalamekamevaśamayennṝṇāṃṝṇāṃhimāṃśustathāthā dainyaṃkalpakapādapokapādapodivibhavaḥbhavaḥpāpaṃtathājāhnavīvī| sādhūnāmavalokanāttrayamidaṃdaṃtāpādikaṃkaṃyāsyati noteṣāmupamāsti kāpi sadṛśīśīlokatrayeyekutracitt||50|| tīrthānyambumayāninaivamahatāṃtulyāniteṣāṃkadā- pyevaṃevaṃdaivatamūrtayo'pyupalamṛnmātrāścasampūjitāḥtāḥ| tairmartyo'mitakālatotakālatovimalatāṃmalatāṃprāpnotibhaktyāyutaḥ sādhūnāmavalokanenamanujaḥsadyobhavennirmalaḥlaḥ||51|| śrīramaṇahṛdayamdayam ||advaitaprakaraṇamkaraṇam|| kodevaḥsayādyoomanovettiso'yaṃ jānāmyetajjīvanāmāhamevīvanāmāhameva| tasmātātsatvaṃ; vaktisākṣācchrutiścā- ṣyekoekodevaḥsarvabhūteṣvapīti||52|| kiṃṃjyotistavabhānumānahani merātraupradīpādikaṃkaṃ kiṃṃjyotistadavekṣaṇāyaṇāyanayanaṃtasyekṣaṇeṇekiṃṃmanaḥ| tasyekṣāvadakenatatsvayamahaṃyamahaṃpaśyāmitajjyotiṣāṃṣāṃ jyotistvaṃbhavasi svayaṃyaṃvibhubhuparaṃsatyaṃtadevāsmyaham ham||53|| hṛdayakuharamadhyekevalaṃbrahmamātraṃ hyahamahamitisākṣādātmarūpeṇapeṇabhāti | hṛdiviśa manasāsvaṃcinvatātāmajjatātāvā pavanacalanarodhādātmaniṣṭho obhavatvamm||54|| amalāpyacalāhamityajasraṃ vilasantīhṛdayāmbujeujecidevadeva| vitarettaretpadavīṃsvayaṃyaṃvimukteḥeḥ yadijahyānmanujonujovapuṣyahantāmām||55|| dehaṃmṛṇmayavajjaḍātmakamahambuddhirnatasyāstatoto nāhaṃtattadabhāvasuptisamayesamayesiddhātmasadbhāvataḥāvataḥ| ko'hambhāvayutaḥ āvayutaḥkutovaradhiyā yādṛṣṭvātmaniṣṭhātmanāṃnāṃ so'haṃsphūrtitayāruṇācalaśivaḥvaḥpūrṇovibhātisvayamyam||56|| lebhejaniṃṃyaḥparamesvamūlemūle vicāryakasmādahamityudāraḥudāraḥ| saevajātaḥsacanityajātojāto navonavo'yaṃsatataṃmunīndraḥ||57|| ||sādhakācāraprakaraṇamkaraṇam|| hisvāhadhiyamatradoṣanilayelayedehejaḍe'nātmani nityānandamayaṃmayaṃsvatattvamamalaṃmamalaṃjānīhi saccinmayamyam| yomartyovapuṣastu upoṣaṇaratojñātuṃātuṃsvamicchatyasausau śrīramaṇahṛdayamdayam grāhaṃāhaṃdārudhiyāyāpragṛhyasaritaṃtaṃpuṃsastitīrṣossamaḥmaḥ||58|| yodehātmamatikṣayoyobhavati taddānaṃānaṃcayajñastapopo dharmaḥsatyavacaḥvacaḥpareśakaruṇāṇāyogo'pi bhaktiḥparā| nyāsoāsomaunamapi sthitiścasahajākāmārthamokṣāāapi śāntirdyaumṛtivarjitaṃtaṃcamaraṇaṃjñānaṃānaṃcasatyaṃsvayamyam||59|| kasyaitānikṛtirvibhaktirapicājñānaṃānaṃviyogo'pica santītyātmavicāracāraevabhavitātākarmādiyogakramāḥmāḥ| yasyāṃāṃnāstivicārako'hamidhodhonasyādidaṃdaṃcāṣṭakaṃkaṃ sāsatyāsthitirityavehivimalāmalāsvātmānubhūtiḥśivāvā||60|| svaṃśaktyāparamasya cālitamavijñāyodyatotoyo'khilāḥ lāḥ siddhīḥīḥsādhayituṃ tuṃsaevamanujoyadvattsapaṅgurnaraḥraḥ| yo'vādīdbhavitā tāśramomomamakiyānetānyānetānvijetuṃjetuṃripūnpūn māmutthāpyaniveśayeryadiraṇeteṣāṃpurastāditi ||61|| yāśāntirmanasaḥnasaḥsvayaṃyaṃbhavati sāmuktirbudhaiḥdhaiḥkīrtitātā yāpārairmanaso'dhikairbhavati yallābhastuutāssiddhayaḥyaḥ| tālabdhuṃuṃjaḍadhīryatetatetamanujoyastenenalabhyaṃkathaṃ syānmuktessukhamantahīnamamalaṃhīnamamalaṃcittopaśāntyātmakamkam||62|| parevahati bhūbharaṃbharamidaṃ daṃmṛṣājīvako vahanbhavati gopurodvahanabimbatulyohyasausau| bharaṃśirasidhārayannatibharakṣameṇānasāmeṇānasā vrajanjanbhajati cedvyathāṃthāṃbhavati tatrakodoṣavān||63|| ||upāsanāprakaraṇamkaraṇam|| upari cajaṭharādurasorasomadhyebahuvarṇakeṣukeṣuṣaṭsvekamekam| kuvalayakalikāsadṛśaṃ śaṃdakṣiṇabhāge'ṅguladvayeyehṛdayamdayam||64|| āvṛtamasti tadāsyaṃ ṃviyatitadantarbhavatināḍyaśca| tamaso'pi vāsanānāṃbhavanamidaṃ daṃprāṇacittadīptīnāmīnām||65|| guheśākhyo'sau o'sauyonivasatiguhāyāṃhṛdiparaḥ saevāsmītyevaṃevaṃsatatamananātso'hamiti cet| matiḥḥsthairyaṃgacchedvapurahamitipratyaya iva śrīramaṇahṛdayamdayam tadājñānaṃānaṃnaśyetyettamaivapurastāddinamaṇeḥnamaṇeḥ||66|| mukurebimbitamivayasyāntaḥ vilasatibahirivavajagadidamakhilam lam| sarveṣāmapihṛdayākhyaṃtat kiṃṃnvitipṛcchatirāmebhagavān||67|| āhavasiṣṭhohṛdayadayadvedhāedhā heyaṃcādeyamiti jñeyameyam? dehasyāṅgaṃpalamayamekaṃ jīrajjaḍamapiheyaṃjñeyameyam||68|| anyattprajñāmayamādeyaṃāmayamādeyaṃ hṛdayaṃdayaṃbimbitamakhilaṃlaṃyasminn| bahirantastannabahirnāntaḥ sampattīnāṃīnāṃnidhirakhilasya||69|| tasminnmukhyehṛdayedayeniṣṭhāṃāṃ gatavati cetasi naijavicārātcārāt| bhavati svayamapinirgandhasvaṃ viratirvāyorapibhavatīti ||70|| sarvopādhivimuktaṃṃyacchivamaniśaṃśaṃcidātmakaṃkaṃbhāti | tatsvayamahamityaniśaṃśaṃdhyātvānikhilālāvyapohayāsaktīḥīḥ||71|| sarvāścāpidaśāvicāryaparamaṃyaccheṣitaṃtaṃsatpadaṃdaṃ tatsaṃśrityakuruṣvakarmabhuvanekāmairgṛhītohītoyathā| bhāvānāṃsamavaiṣi tattvamamṛtaṃmamṛtaṃdṛṣṭiṃsamālambyatāṃ icchāpreritavattavatpraśāntamanasāmanasālokekriyāvānyāvānbhava||72|| mithyollāsitaharṣabhāgacaladhīrmithyādhṛtodvegavānegavān mithyāgarhaṇasambhramaḥmaḥkuru mṛṣārambhaḥ ḥkriyāyālaukikīḥ kīḥ| āśāpāśaśatairvimuktahṛdayaḥ dayaḥsarvatrasāmyaṃvahan lokeveṣasamānakarmaniratastiṣṭha tvamajñoyathā||73|| ||jīvanmuktaprakaraṇamkaraṇam|| ātmānaṃānaṃsamavetya naijayadavīmāsthāya āyasaṃvinmayīṃ śrīramaṇahṛdayamdayam santyaktākhilavāsano'bhiramateramateyastanmayatvesadā| taṃvīraṃnijatattvabodhakuliśaṃśaṃsaṃvitkṛśānuṃṛśānuṃtathā jānīyādutatakālakālamabhavaṃmṛtyoścamṛtyuṃuṃsvayamyam74|| guṇāssundaratvādayoādayoyāntivṛddhiṃ vasantasyayogādyathāthābhūruhasya| tathādṛṣṭatattvasyatejobalaṃdhīḥ nijānandatṛptasyavardhantaeva||75|| śaṛṇvannevevayathākathāṃnaśaṛṇuteṛṇutedūraṃraṃgataścetasāetasā jñānīānītadvadavāsanenadavāsanenamanasākṛtvāpyakartābhavet| cetaścedbahuvāsanaṃvāsanaṃbatanaraḥkartāstyakurvannapi dehesatyacale'pipaśya patati śvabhregireḥreḥsvapnadṛkk||76|| yānesuptimitasyayānagamayaṃsthānaṃānaṃcatasyakvacitt tasyaivāśvaviyojanaṃyojanaṃtrayamidaṃdaṃyadvadbhavedekadhāvedekadhā| suptiṃjñānamayīṃgatasyaviduṣoṣoyānevapuṣyekadhā ekadhā tadvattsyātāttritayaṃtayaṃkriyāpivapuṣoniṣṭhāpinidrāpica||77|| jāgratsvapnasuṣuptiṣuṣusthitijuṣāṃjuṣāṃyatturyamityucyatete jāgratsuptiritīritaṃtaṃsvaviduṣaḥṣaḥśāntaṃpadaṃśāśvatamtam| satyaṃtaddhipadaṃmṛṣetaradidaṃdaṃtvābhāsamātraṃtrayaṃyaṃ; turyātītamatastadevadevamunayaḥśaṃsanti saṃvinmayamyam||78|| karmāgāmicasañcitaṃtaṃcaviduṣoṣonaṣṭebhavetāṃdhruvaṃuvaṃ, prārabdhaṃnatathetyudīritamidaṃdaṃgrantheṣueṣumandānānprati| patnyekāekānasumaṅgalīlīpatimṛtaumṛtaubahvīṣuīṣuyadvadbhavetvet tredhāedhākarmatathāvināśamayatenāśamayatenāśaṃgatekartari||79|| ||parokṣajñānaprakaraṇamkaraṇam|| kuṭumbaṃ ṃhyekaikaṃekaikaṃbhavati sutabhāryādikamiha ha nṛṇāmalpajñānāṃānāṃ; paṭutaradhiyāṃ yāṃkintuuviduṣāmṣām| kuṭumbāni granthāapicahṛdiyogasya nitarāṃtarāṃ bhavantipratyūhāūhā; bhavataraṇameṣāṃvadakatham||80|| lipijño'hannāmāmākutaiti nijānveṣaṇadhiyāyā śrīramaṇahṛdayamdayam lipiṃsvāṃāṃnirmāṣṭuṃuṃlipimadhigatogatoyonayatate| lipijñānātānātkiṃṃvāphalamadhigataṃ gataṃtenakathaya samovāgyantreṇāruṇagirivibho'nyobhavati kaḥ||81|| aśāntasyakleśāeśāviduṣaihayesantyaviduṣoṣo natesanti; grastonasamadapiśācenaśācenabhavati | navākcittakleśaṃeśaṃbhajati bahumānārthamaṭanaṃmaṭanaṃ nakuryānaikasmādavitamihajānīhi tamimammam||82|| tṛṇatulitākhilajagatāṃ lajagatāṃkarakalitākhilanigamarahasyānām ānām| ślāghāvāravadhūṭīghaṭadāsatvaṃsudurnirasamrasam||83|| svatotobhavati kaḥparaḥ? kimapiko'pi cetsvaṃprati vadedbhavati tenakiṃṃ? gaditavattavatsvayaṃyaṃtadbhavetvet| bhidāmanadhigacchataḥtaḥsvaiti cānyaityavyayeye sthitasyasahajepadesthiratayāratayāparasminnśiveve||84|| dhiyāyākuruṣvabhāvanāṃsato'dvayasyasantataṃtaṃ kriyādvayatvamācaramācarakvacittuumaivasaṃsṛtau| kuruṣvabhāvanāmimāṃ māṃdhiyākhilelecaputraka gurautubhāvanāmimāṃ māṃkuruṣvamaivakarhicitt||85|| ||siddhāntasāraprakaraṇamkaraṇam|| siddhāntoyobhavati paramaḥsarvavedāntasārosāro vacmispaṣṭaṃtamimamadhunāmamadhunātattvato'tyantagūḍhamgūḍham| satyaṃtatsvobhavati nidhanāccedahannāmakasya śiṣyetāsauetāsaucitimayatanuḥmayatanuḥsatyaātmaivaivaviddhi||86|| ||oṃnamobhagavateśrīramaṇāyīramaṇāya|| ||śrīramaṇahṛdayatātparyasaṅgrahaḥhaḥ|| viśvaṃdṛgdṛśyabhinnaṃsthitilayajananānyeticittenenasākaṃ svapnejāgratyapīdaṃpīdaṃbhavati ca, vilayaṃlayaṃgacchatīdaṃtīdaṃsuṣuptauau| evaṃviśvaṃsamastaṃbhavati himanasovṛttayoyo; nityabhānebhāne jātaṃlīnaṃcayasminnbhavati manaidaṃ, tatsvatattvaṃviśokamśokam|| ajñātvaivaṃaivaṃsvatattvaṃvapurahamiti dhīmohayogātprapañcaṃ śrīramaṇahṛdayamdayam matvāsatyaṃca, saukhyaṃviṣayajamiticopaiti śokaṃpramattaḥ| hitvaitaccennimajjeded-hṛdivividiṣayāṣayāsvātmanaḥnaḥ, śāntimṛcchetet satyesvasminnitiśrīramaṇabhagavatāīramaṇabhagavatādiṣṭamasminnprabandhe|| ||oṃnamobhagavateśrīramaṇāyīramaṇāya||
About this stotram — Rama
A Stotram is a Sanskrit hymn of praise composed by great sages and poet-saints such as Adi Shankaracharya. Stotrams describe the deity’s form, qualities and deeds in richly poetic language, and chanting them is said to purify the intellect and awaken devotion. Many stotrams carry a phala-shruti — a closing verse describing the benefits of recitation.
How to chant
Stotrams reward slow, attentive chanting. Read the meaning once before you begin so the verses resonate as you recite. Early morning (Brahma Muhurat) is ideal, but any quiet time works. If Sanskrit feels difficult, chant along with the transliteration and let the rhythm settle naturally over a few days of practice.
ram-navamidaily-pujavaishnavasanskritstotradevotional