← ← શબ્દ પર પાછા
ગુજરાતી interface
મહાભારત — સભા પર્વ
Mahabharata — Sabha Parva
Mahabharata — Sabha Parva
Text in देवनागरी script
Devotional text
🌐
ગુજરાતી script translation coming soon. Showing Devanagari original — use the Transliteration tab to read in Roman script.
[व] ततॊ ऽबरवीन मयः पार्थं वासुदेवस्य संनिधौ पराञ्जलिः शलक्ष्णया वाचा पूजयित्वा पुनः पुनः अस्माच च कृष्णात संक्रुद्धात पावकाच च दिधक्षतः तवया तरातॊ ऽसमि कौन्तेय बरूहि किं करवाणि ते [आर्ज] कृतम एव तवया सर्वं सवस्ति गच्छ महासुर परीतिमान भव मे नित्यं परीतिमन्तॊ वयं च ते [मय] युक्तम एतत तवयि विभॊ यथात्थ पुरुषर्षभ परीतिपूर्वम अहं किं चित कर्तुम इच्छामि भारत अहं हि विश्वकर्मा वै दानवानां महाकविः सॊ ऽहं वै तवत्कृते किं चित कर्तुम इच्छामि पाण्डव [अर] पराणकृच्छ्राद विमुक्तं तवम आत्मानं मन्यसे मया एवंगते न शक्ष्यामि किं चित कारयितुं तवया न चापि तव संकल्पं मॊघम इच्छामि दानव कृष्णस्य करियतां किं चित तथा परतिकृतं मयि [व] चॊदितॊ वासुदेवस तु मयेन भरतर्षभ मुहूर्तम इव संदध्यौ किम अयं चॊद्यताम इति चॊदयाम आस तं कृष्णः सभा वै करियताम इति धर्मराजस्य दैतेय यादृशीम इह मन्यसे यां कृतां नानुकुर्युस ते मानवाः परेक्ष्य विस्मिताः मनुष्यलॊके कृत्स्ने ऽसमिंस तादृशीं कुरु वै सभाम यत्र दिव्यान अभिप्रायान पश्येम विहितांस तवया आसुरान मानुषांश चैव तां सभां कुरु वै मय परतिगृह्य तु तद वाक्यं संप्रहृष्टॊ मयस तदा विमानप्रतिमां चक्रे पाण्डवस्य सभां मुदा ततः कृष्णश च पार्थश च धर्मराजे युधिष्ठिरे सर्वम एतद यथावेद्य दर्शयाम आसतुर मयम तस्मै युधिष्ठिरः पूजां यथार्हम अकरॊत तदा स तु तां परतिजग्राह मयः सत्कृत्य सत्कृतः स पूर्वदेव चरितं तत्र तत्र विशां पते कथयाम आस दैतेयः पाण्डुपुत्रेषु भारत स कालं कं चिद आश्वस्य विश्वकर्मा परचिन्त्य च सभां परचक्रमे कर्तुं पाण्डवानां महात्मनाम अभिप्रायेण पार्थानां कृष्णस्य च महात्मनः पुण्ये ऽहनि महातेजाः कृतकौतुक मङ्गलः तर्पयित्वा दविजश्रेष्ठान पायसेन सहस्रशः धनं बहुविधं दत्त्वा तेभ्य एव च वीर्यवान सर्वर्तुगुणसंपन्नां दिव्यरूपां मनॊरमाम दश किष्कु सहस्रां तां मापयाम आस सर्वतः [व] उषित्वा खाण्डव परस्थे सुखवासं जनार्दनः पार्थैः परीतिसमायुक्तैः पूजनार्हॊ ऽभिपूजितः गमनाय मतिं चक्रे पितुर दर्शनलालसः धर्मराजम अथामन्त्र्य पृथां च पृथुलॊचनः ववन्दे चरणौ मूर्ध्ना जगद वन्द्यः पितृस्वसुः स तया मूर्ध्न्य उपाघ्रातः परिष्वक्तश च केशवः ददर्शानन्तरं कृष्णॊ भगिनीं सवां महायशाः ताम उपेत्य हृषीकेशः परीत्या बाष्पसमन्वितः अर्थ्यं तथ्यं हितं वाक्यं लघु युक्तम अनुत्तमम उवाच भगवान भद्रां सुभद्रां भद्र भाषिणीम तया सवजनगामीनि शरावितॊ वचनानि सः संपूजितश चाप्य असकृच छिरसा चाभिवादितः ताम अनुज्ञाप्य वार्ष्णेयः परतिनन्द्य च भामिनीम ददर्शानन्तरं कृष्णां दौम्यं चापि जनार्दनः ववन्दे च यथान्यायं धौम्यं पुरुषसत्तमः दरौपदीं सान्त्वयित्वा च आमन्त्र्य च जनार्दनः भरातॄन अभ्यगमद धीमान पार्थेन सहितॊ बली भरातृभिः पञ्चभिः कृष्णॊ वृतः शक्र इवामरैः अर्चयाम आस देवांश च दविजांश च यदुपुंगवः माल्यजप्य नमः कारैर गन्धैर उच्चावचैर अपि स कृत्वा सर्वकार्याणि परतस्थे तस्थुषां वरः सवस्ति वाच्यार्हतॊ विप्रान दधि पात्रफलाक्षतैः वसु परदाय च ततः परदक्षिणम अवर्तत काञ्चनं रथम आस्थाय तार्क्ष्य केतनम आशुगम गदा चक्रासिशार्ङ्गाद्यैर आयुधैश च समन्वितम तिथाव अथ च नक्षत्रे मुहूर्ते च गुणान्विते परययौ पुण्डरीकाक्षः सैन्यसुग्रीव वाहनः अन्वारुरॊह चाप्य एनं परेम्णा राजा युधिष्ठिरः अपास्य चास्य यन्तारं दारुकं यन्तृसत्तमम अभीषून संप्रजग्राह सवयं कुरुपतिस तदा उपारुह्यार्जुनश चापि चामरव्यजनं सितम रुक्मदण्डं बृहन मूर्ध्नि दुधावाभिप्रदक्षिणम तथैव भीमसेनॊ ऽपि यमाभ्यां सहितॊ वशी पृष्ठतॊ ऽनुययौ कृष्णम ऋत्विक पौरजनैर वृतः स तथा भरातृभिः सार्धं केशवः परवीरहा अनुगम्यमानः शुशुभे शिष्यैर इव गुरुः परियैः पार्थम आमन्त्र्य गॊविन्दः परिष्वज्य च पीडितम युधिष्ठिरं पूजयित्वा भीमसेनं यमौ तथा परिष्वक्तॊ भृशं ताभ्यां यमाभ्याम अभिवादितः ततस तैः संविदं कृत्वा यथावन मधुसूदनः निवर्तयित्वा च तदा पाण्डवान सपदानुगान सवां पुरीं परययौ कृष्णः पुरंदर इवापरः लॊचनैर अनुजग्मुस ते तम आदृष्टि पथात तदा मनॊभिर अनुजग्मुस ते कृष्णं परीतिसमन्वयात अतृप्त मनसाम एव तेषां केशव दर्शने कषिप्रम अन्तर्दधे शौरिश चक्षुषां परियदर्शनः अकामा इव पार्थास ते गॊविन्द गतमानसाः निवृत्यॊपययुः सर्वे सवपुरं पुरुषर्षभाः सयन्दनेनाथ कृष्णॊ ऽपि समये दवारकाम अगात [व] अथाब्रवीन मयः पार्थम अर्जुनं जयतां वरम आपृच्छे तवां गमिष्यामि कषिप्रम एष्यामि चाप्य अहम उत्तरेण तु कैलासं मैनाकं पर्वतं परति यक्ष्यमाणेषु सर्वेषु दानवेषु तदा मया कृतं मणिमयं भाण्डं रम्यं बिन्दुसरः परति सभायां सत्यसंधस्य यद आसीद वृषपर्वणः आगमिष्यामि तद्गृह्य यदि तिष्ठति भारत ततः सभां करिष्यामि पाण्डवाय यशॊ विने मनः परह्लादिनीं चित्रां सर्वरत्र विभूषिताम अस्ति बिन्दुसरस्य एव गदा शरेष्ठा कुरूद्वह निहिता यौवनाश्वेन राज्ञा हत्वा रणे रिपून सुवर्णबिन्दुभिश चित्रा गुर्वी भारसहा दृढा सा वै शतसहस्रस्य संमिता सर्वघातिनी अनुरूपा च भीमस्य गाण्डीवं भवतॊ यथा वारुणश च महाशङ्खॊ देवदत्तः सुघॊषवान सर्वम एतत परदास्यामि भवते नात्र संशयः इत्य उक्त्वा सॊ ऽसुरः पार्थं पराग उदीचीम अगाद दिशम उत्तरेण तु कैलासं मैनाकं पर्वतं परति हिरण्यशृङ्गॊ भगवान महामणिमयॊ गिरिः रम्यं बिन्दुसरॊ नाम यत्र राजा भगीरथः दृष्ट्वा भागीरथीं गङ्गाम उवास बहुलाः समाः यत्रेष्ट्वा सर्वभूतानाम ईश्वरेण महात्मना आहृताः करतवॊ मुख्याः शतं भरतसत्तम यत्र यूपा मणिमयाश चित्याश चापि हिरन मयाः शॊभार्थं विहितास तत्र न तु दृष्टान्ततः कृताः यत्रेष्ट्वा स गतः सिद्धिं सहस्राक्षः शचीपतिः यत्र भूतपतिः सृष्ट्वा सर्वलॊकान सनातनः उपास्यते तिग्मतेजा वृतॊ भूतैः सहस्रशः नरनारायणौ बरह्मा यमः सथाणुश च पञ्चमः उपासते यत्र सत्रं सहस्रयुगपर्यये यत्रेष्टं वासुदेवेन सर्वैर वर्षसहस्रकैः शरद्दधानेन सततं शिष्टसंप्रतिपत्तये सुवर्णमालिनॊ यूपाश चित्याश चाप्य अति भास्वराः ददौ यत्र सहस्राणि परयुतानि च केशवः तत्र गत्वा स जग्राह गदां शङ्खं च भारत सफाटिकं च सभा दरव्यं यद आसीद वृषपर्वणः किंकरैः सह रक्षॊभिर अगृह्णात सर्वम एव तत तद आहृत्य तु तां चक्रे सॊ ऽसुरॊ ऽपरतिमां सभाम विश्रुतां तरिषु लॊकेषु दिव्यां मणिमयीं शुभाम गदां च भीमसेनाय परवरां परददौ तदा देवदत्तं च पार्थाय ददौ शङ्खम अनुत्तमम सभा तु सा महाराज शातकुम्भमय दरुमा दश किष्कु सहस्राणि समन्ताद आयताभवत यथा वह्नेर यथार्कस्य सॊमस्य च यथैव सा भराजमाना तथा दिव्या बभार परमं वपुः परतिघ्नतीव परभया परभाम अर्कस्य भास्वराम परबभौ जवलमानेव दिव्या दिव्येन वर्चसा नगमेघप्रतीकाशा दिवम आवृत्य विष्ठिता आयता विपुला शलक्ष्णा विपाप्मा विगतक्लमा उत्तमद्रव्यसंपन्ना मणिप्राकारमालिनी बहुरत्ना बहुधना सुकृता विश्वकर्मणा न दाशार्ही सुधर्मा वा बरह्मणॊ वापि तादृशी आसीद रूपेण संपन्ना यां चक्रे ऽपरतिमां मयः तां सम तत्र मयेनॊक्ता रक्षन्ति च वहन्ति च सभाम अष्टौ सहस्राणि किंकरा नाम राक्षसाः अन्तरिक्षचरा घॊरा महाकाया महाबलाः रक्ताक्षाः पिङ्गलाक्षाश च शुक्तिकर्णाः परहारिणः तस्यां सभायां नलिनीं चकाराप्रतिमां मयः वैडूर्य पत्रविततां मणिनाल मयाम्बुजाम पद्मसौगन्धिक वतीं नानाद्विज गणायुताम पुष्पितैः पङ्कजैश चित्रां कूर्ममत्स्यैश च शॊभिताम सूपतीर्थाम अकलुषां सर्वर्तुसलिलां शुभाम मारुतेनैव चॊद्धूतैर मुक्ता बिन्दुभिर आचिताम मणिरत्नचितां तां तु के चिद अभ्येत्य पार्थिवाः दृष्ट्वापि नाभ्यजानन्त ते ऽजञानात परपतन्त्य उत तां सभाम अभितॊ नित्यं पुष्पवन्तॊ महाद्रुमाः आसन नानाविधा नीलाः शीतच छाया मनॊरमाः काननानि सुगन्धीनि पुष्करिण्यश च सर्वशः हंसकारण्डव युताश चक्रवाकॊपशॊभिताः जलजानां च माल्यानां सथलजानां च सर्वशः मारुतॊ गन्धम आदाय पाण्डवान सम निषेवते ईदृशीं तां सभां कृत्वा मासैः परि चतुर्दशैः निष्ठितां धर्मराजाय मयॊ राज्ञे नयवेदयत [व] ततः परवेशनं चक्रे तस्यां राजा युधिष्ठिरः अयुतं भॊजयाम आस बराह्मणानां नराधिपः घृतपायसेन मधुना भक्ष्यैर मूलफलैस तथा अहतैश चैव वासॊभिर माल्यैर उच्चावचैर अपि ददौ तेभ्यः सहस्राणि गवां परत्येकशः परभुः पुण्याहघॊषस तत्रासीद दिवस्पृग इव भारत वादित्रैर विविधैर गीतैर गन्धैर उच्चावचैर अपि पूजयित्वा कुरुश्रेष्ठॊ दैवतानि निवेश्य च तत्र मल्ला नटा झल्लाः सूता वैतालिकास तथा उपतस्थुर महात्मानं सप्तरात्रं युधिष्ठिरम तथा स कृत्वा पूजां तां भरातृभिः सह पाण्डवः तस्यां सभायां रम्यायां रेमे शक्रॊ यथा दिवि सभायाम ऋषयस तस्यां पाण्डवैः सह आसते आसां चक्रुर नरेन्द्राश च नानादेशसमागताः असितॊ देवलः सत्यः सर्पमाली महाशिराः अर्वावसुः सुमित्रश च मैत्रेयः शुनकॊ बलिः बकॊ दाल्भ्यः सथूलशिराः कृष्णद्वैपायनः शुकः सुमन्तुर जैमिनिः पैलॊ वयास शिष्यास तथा वयम तित्तिरिर याज्ञवल्क्यश च ससुतॊ लॊमहर्षणः अप्सु हॊम्यश च धौम्यश च आणी माण्डव्य कौशिकौ दामॊष्णीषस तरैवणिश च पर्णादॊ घटजानुकः मौञ्जायनॊ वायुभक्षः पाराशर्यश च सारिकौ बलवाकः शिनी वाकः सत्यपालः कृतश्रमः जातू कर्णः शिखावांश च सुबलः पारिजातकः पर्वतश च महाभागॊ मार्कण्डेयस तथा मुनिः पवित्रपाणिः सावर्णिर भालुकिर गालवस तथा जङ्घा बन्धुश च रैभ्यश च कॊपवेगश्रवा भृगुः हरि बभ्रुश च कौण्डिन्यॊ बभ्रु माली सनातनः कक्षीवान औशिजश चैव नाचिकेतॊ ऽथ गौतमः पैङ्गॊ वराहः शुनकः शाण्डिल्यश च महातपाः कर्करॊ वेणुजङ्घश च कलापः कठ एव च मुनयॊ धर्मसहिता धृतात्मानॊ जितेन्द्रियाः एते चान्ये च बहवॊ वेदवेदाङ्गपारगाः उपासते महात्मानं सभायाम ऋषिसत्तमाः कथयन्तः कथाः पुण्या धर्मज्ञाः शुचयॊ ऽमलाः तथैव कषत्रिय शरेष्ठा धर्मराजम उपासते शरीमान महात्मा धर्मात्मा मुञ्ज केतुर विवर्धनः संग्रामजिद दुर्मुखश च उग्रसेनश च वीर्यवान कक्षसेनः कषितिपतिः कषेमकश चापराजितः काम्बॊजराजः कमलः कम्पनश च महाबलः सततं कम्पयाम आस यवनान एक एव यः यथासुरान कालकेयान देवॊ वज्रधरस तथा जटासुरॊ मद्रकान्तश च राजा; कुन्तिः कुणिन्दश च किरात राजः तथाङ्गवङ्गौ सह पुण्ड्रकेण; पाण्ड्यॊड्र राजौ सह चान्ध्रकेण किरात राजः सुमना यवनाधिपतिस तथा चाणूरॊ देवरातश च भॊजॊ भीम रथश च यः शरुतायुधश च कालिङ्गॊ जयत्सेनश च मागधः सुशर्मा चेकितानश च सुरथॊ ऽमित्रकर्षणः केतुमान वसु दानश च वैदेहॊ ऽथ कृतक्षणः सुधर्मा चानिरुद्धश च शरुतायुश च महाबलः अनूप राजॊ दुर्धर्षः कषेमजिच च सुदक्षिणः शिशुपालः सहसुतः करूषाधिपतिस तथा वृष्णीनां चैव दुर्धर्षाः कुमारा देवरूपिणः आहुकॊ वि पृथुश चैव गदः सारण एव च अक्रूरः कृतवर्मा च सात्यकिश च शिनेः सुतः भीष्मकॊ ऽथाहृतिश चैव दयुमत सेनश च वीर्यवान केकयाश च महेष्वासा यज्ञसेनश च सौमकिः अर्जुनं चापि संश्रित्य राजपुत्रा महाबलाः अशिक्षन्त धनुर्वेदं रौरवाजिनवाससः तत्रैव शिक्षिता राजन कुमारा वृष्णिनन्दनाः रौक्मिणेयश च साम्बश च युयुधानश च सात्यकिः एते चान्ये च बहवॊ राजानः पृथिवीपते धनंजय सखा चात्र नित्यम आस्ते सम तुम्बुरुः चित्रसेनः सहामात्यॊ गन्धर्वाप्सरसस तथा गीतवादित्रकुशलाः शम्या तालविशारदाः परमाणे ऽथ लयस्थाने किंनराः कृतनिश्रमाः संचॊदितास तुम्बुरुणा गन्धर्वाः सहिता जगुः गायन्ति दिव्यतानैस ते यथान्यायं मनस्विनः पाण्डुपुत्रान ऋषींश चैव रमयन्त उपासते तस्यां सभायाम आसीनाः सुव्रताः सत्यसंगराः दिवीव देवा बरह्माणं युधिष्ठिरम उपासते [व] तत्र तत्रॊपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु महत्सु चॊपविष्टेषु गन्धर्वेषु च भारत लॊकान अनुचरन सर्वान आगमत तां सभाम ऋषिः नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस तदा पारिजातेन राजेन्द्र रैवतेन च धीमता सुमुखेन च सौम्येन देवर्षिर अमितद्युतिः सभास्थान पाण्डवान दरष्टुं परीयमाणॊ मनॊजवः तम आगतम ऋषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित सहसा पाण्डवश्रेष्ठः परत्युत्थायानुजैः सह अभ्यवादयत परीत्या विनयावनतस तदा तद अर्हम आसनं तस्मै संप्रदाय यथाविधि अर्चयाम आस रत्नैश च सर्वकामैश च धर्मवित सॊ ऽरचितः पाण्डवैः सर्वैर महर्षिर वेदपारगः धर्मकामार्थ संयुक्तं पप्रच्छेदं युधिष्ठिरम [न] कच चिद अर्थाश च कल्पन्ते धर्मे च रमते मनः सुखानि चानुभूयन्ते मनश च न विहन्यते कच चिद आचरितां पूर्वैर नरदेव पिता महैः वर्तसे वृत्तिम अक्षीणां धर्मार्थसहितां नृषु कच चिद अर्थेन वा धर्मं धर्मेणार्थम अथापि वा उभौ वा परीतिसारेण न कामेन परबाधसे कच चिद अर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर विभज्य काले कालज्ञ सदा वरद सेवसे कच चिद राजगुणैः षड्भिः सप्तॊपायांस तथानघ बलाबलं तथा सम्यक चतुर्दश परीक्षसे कच चिद आत्मानम अन्वीक्ष्य परांश च जयतां वर तथा संधाय कर्माणि अष्टौ भारत सेवसे कच चित परकृतयः षट ते न लुप्ता भरतर्षभ आढ्यास तथाव्यसनिनः सवनुरक्ताश च सर्वशः कच चिन न तर्कैर दूतैर वा ये चाप्य अपरिशङ्किताः तवत्तॊ वा तव वामात्यैर भिद्यते जातु मन्त्रितम कच चित संधिं यथाकालं विग्रहं चॊपसेवसे कच चिद वृत्तिम उदासीने मध्यमे चानुवर्तसे कच चिद आत्मसमा बुद्ध्या शुचयॊ जीवितक्षमाः कुलीनाश चानुरक्ताश च कृतास ते वीर मन्त्रिणः विजयॊ मन्त्रमूलॊ हि राज्ञां भवति भारत सुसंवृतॊ मन्त्रधनैर अमात्यैः शास्त्रकॊविदैः कच चिन निद्रावशं नैषि कच चित काले विबुध्यसे कच चिच चापररात्रेषु चिन्तयस्य अर्थम अर्थवित कच चिन मन्त्रयसे नैकः कच चिन न बहुभिः सह कच चित ते मन्त्रितॊ मन्त्रॊ न राष्ट्रम अनुधावति कच चिद अर्थान विनिश्चित्य लघुमूलान महॊदयान कषिप्रम आरभसे कर्तुं न विघ्नयसि तादृशान कच चिन न सर्वे कर्मान्ताः परॊक्षास ते विशङ्किताः सर्वे वा पुनर उत्सृष्टाः संसृष्टं हय अत्र कारणम कच चिद राजन कृतान्य एव कृतप्रायानि वा पुनः विदुस ते वीरकर्माणि नानवाप्तानि कानि चित कच चित कारणिकाः सर्वे सर्वशास्त्रेषु कॊविदाः कारयन्ति कुमारांश च यॊधमुख्यांश च सर्वशः कच चित सहस्रैर मूर्खाणाम एकं करीणासि पण्डितम पण्डितॊ हय अर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान निःश्रेयसं परम कच चिद दुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायुधॊदकैः यन्त्रैश च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः एकॊ ऽपय अमात्यॊ मेधावी शूरॊ दान्तॊ विचक्षणः राजानं राजपुत्रं वा परापयेन महतीं शरियम कच चिद अष्टा दशान्येषु सवपक्षे दश पञ्च च तरिभिस तरिभिर अविज्ञातैर वेत्सि तीर्थानि चारकैः कच चिद दविषाम अविदितः परतियत्तश च सर्वदा नित्ययुक्तॊ रिपून सर्वान वीक्षसे रिपुसूदन कच चिद विनयसंपन्नः कुलपुत्रॊ बहुश्रुतः अनसूयुर अनुप्रष्टा सत्कृतस ते पुरॊहितः कच चिद अग्निषु ते युक्तॊ विधिज्ञॊ मतिमान ऋजुः हुतं च हॊष्यमानं च काले वेदयते सदा कच चिद अङ्गेषु निष्णातॊ जयॊतिषां परतिपादकः उत्पातेषु च सर्वेषु दैवज्ञः कुशलस तव कच चिन मुख्या महत्स्व एव मध्यमेषु च मध्यमाः जघन्याश च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु यॊजिताः अमात्यान उपधातीतान पितृपैतामहाञ शुचीन शरेष्ठाञ शरेष्ठेषु कच चित तवं नियॊजयसि कर्मसु कच चिन नॊग्रेण दण्डेन भृशम उद्वेजित परजाः राष्ट्रं तवानुशासन्ति मन्त्रिणॊ भरतर्षभ कच चित तवां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानम इव सत्रियः कच चिद धृष्टश च शूरश च मतिमान धृतिमाञ शुचिः कुलीनश चानुरक्तश च दक्षः सेनापतिस तव कच चिद बलस्य ते मुख्याः सर्वे युद्धविशारदाः दृष्टापदाना विक्रान्तास तवया सत्कृत्य मानिताः कच चिद बलस्य भक्तं च वेतनं च यथॊचितम संप्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विकर्षसि कालातिक्रमणाद धयेते भक्त वेतनयॊर भृताः भर्तुः कुप्यन्ति दौर्गत्यात सॊ ऽनर्थः सुमहान समृतः कच चित सर्वे ऽनुरक्तास तवां कुलपुत्राः परधानतः कच चित पराणांस तवार्थेषु संत्यजन्ति सदा युधि कच चिन नैकॊ बहून अर्थान सर्वशः साम्परायिकान अनुशास्सि यथाकामं कामात्मा शासनातिगः कच चित पुरुषकारेण पुरुषः कर्मशॊभयन लभते मानम अधिकं भूयॊ वा भक्त वेतनम कच चिद विद्याविनीतांश च नराञ जञानविशारदान यथार्हं गुणतश चैव दानेनाभ्यवपद्यसे कच चिद दारान मनुष्याणां तवार्थे मृत्युम एयुषाम वयसनं चाभ्युपेतानां बिभर्षि भरतर्षभ कच चिद भयाद उपनतं कलीबं वा रिपुम आगतम युद्धे वा विजितं पार्थ पुत्रवत परिरक्षसि कच चित तवम एव सर्वस्याः पृथिव्याः पृथिवीपते समश च नाभिशङ्क्यश च यथा माता यथा पिता कच चिद वयसनिनं शत्रुं निशम्य भरतर्षभ अभियासि जवेनैव समीक्ष्य तरिविधं बलम पार्ष्णिमूलं च विज्ञाय वयवसायं पराजयम बलस्य च महाराज दत्त्वा वेतनम अग्रतः कच चिच च बलमुख्येभ्यः परराष्ट्रे परंतप उपच्छन्नानि रत्नानि परयच्छसि यथार्हतः कच चिद आत्मानम एवाग्रे विजित्य विजितेन्द्रियः पराञ जिगीषसे पार्थ परमत्तान अजितेन्द्रियान कच चित ते यास्यतः शत्रून पूर्वं यान्ति सवनुष्ठिताः सामं दानं च भेदश च दण्डश च विधिवद गुणाः कच चिन मूलं दृढं कृत्वा यात्रां यासि विशां पते तांश च विक्रमसे जेतुं जित्वा च परिरक्षसि कच चिद अष्टाङ्गसंयुक्ता चतुर्विध बला चमूः बलमुख्यैः सुनीता ते दविषतां परतिबाधनी कच चिल लवं च मुष्टिं च परराष्ट्रे परंतप अविहाय महाराज विहंसि समरे रिपून कच चित सवपरराष्ट्रेषु बहवॊ ऽधिकृतास तव अर्थान समनुतिष्ठन्ति रक्षन्ति च परस्परम कच चिद अभ्यवहार्याणि गात्रसंस्पर्शकानि च घरेयाणि च महाराज रक्षन्त्य अनुमतास तव कच चित कॊशं च कॊष्ट्थं च वाहनं दवारम आयुधम आयश च कृतकल्याणैस तव भक्तैर अनुष्ठितः कच चिद आभ्यन्तरेभ्यश च बाह्येभ्यश च विशां पते रक्षस्य आत्मानम एवाग्रे तांश च सवेभ्यॊ मिथश च तान कच चिन न पाने दयूते वा करीडासु परमदासु च परतिजानन्ति पूर्वाह्णे वययं वयसनजं तव कच चिद आयस्य चार्धेन चतुर्भागेन वा पुनः पादभागैस तरिभिर वापि वययः संशॊध्यते तव कच चिज जञातीन गुरून वृद्धान वणिजः शिल्पिनः शरितान अभीक्ष्णम अनुगृह्णासि धनधान्येन दुर्गतान कच चिद आयव्यये युक्ताः सर्वे गणक लेखकाः अनुतिष्ठन्ति पूर्वाह्णे नित्यम आयव्ययं तव कच चिद अर्थेषु संप्रौढान हितकामान अनुप्रियान नापकर्षसि कर्मभ्यः पूर्वम अप्राप्य किल्बिषम कच चिद विदित्वा पुरुषान उत्तमाधममध्यमान तवं कर्मस्व अनुरूपेषु नियॊजयसि भारत कच चिन न लुब्धाश चौरा वा वैरिणॊ वा विशां पते अप्राप्तव्यवहारा वा तव कर्मस्व अनुष्ठिताः कच चिन न लुब्धैश चौरैर वा कुमारैः सत्री बलेन वा तवया वा पीड्यते राष्ट्रं कच चित पुष्टाः कृषी वलाः कच चिद राष्ट्रे तडागानि पूर्णानि च महान्ति च भागशॊ विनिविष्टानि न कृषिर देव मातृका कच चिद बीजं च भक्तं च कर्षकायावसीदते परतिकं च शतं वृद्ध्या ददास्य ऋणम अनुग्रहम कच चित सवनुष्ठिता तात वार्त्ता ते साधुभिर जनैः वार्त्तायां संश्रितस तात लॊकॊ ऽयं सुखम एधते कच चिच छुचिकृतः पराज्ञाः पञ्च पञ्च सवनुष्ठिताः कषेमं कुर्वन्ति संहत्य राजञ जनपदे तव कच चिन नगरगुप्त्य अर्थं गरामा नगरवत कृताः गरामवच च कृता रक्षा ते च सर्वे तद अर्पणाः कच चिद बलेनानुगताः समानि विषमाणि च पुराणचौराः साध्यक्षाश चरन्ति विषये तव कच चित सत्रियः सान्त्वयसि कच चित ताश च सुरक्षिताः कच चिन न शरद्दधास्य आसां कच चिद गुह्यं न भाषसे कच चिच चारान निशि शरुत्वा तत कार्यम अनुचिन्त्य च परियाण्य अनुभवञ शेषे विदित्वाभ्यन्तरं जनम कच चिद दवौ परथमौ यामौ रात्र्यां सुप्त्वा विशां पते संचिन्तयसि धर्मार्थौ याम उत्थाय पश्चिमे कच चिद दर्शयसे नित्यं मनुष्यान समलंकृतान उत्थाय काले कालज्ञः सह पाण्डव मन्त्रिभिः कच चिद रक्ताम्बरधराः खड्गहस्ताः सवलं कृताः अभितस तवाम उपासन्ते रक्षणार्थम अरिंदम कच चिद दण्ड्येषु यमवत पूज्येषु च विशां पते परीक्ष्य वर्तसे सम्यग अप्रियेषु परियेषु च कच चिच छारीरम आबाधम औषधैर नियमेन वा मानसं वृद्धसेवाभिः सदा पार्थापकर्षसि कच चिद वैद्याश चिकित्सायाम अष्टाङ्गायां विशारदाः सुहृदश चानुरक्ताश च शरीरे ते हिताः सदा कच चिन न मानान मॊहाद वा कामाद वापि विशां पते अर्थि परत्यर्थिनः पराप्तान अपास्यसि कथं चन कच चिन न लॊभान मॊहाद वा विश्रम्भात परणयेन वा आश्रितानां मनुष्याणां वृत्तिं तवं संरुणत्सि च कच चित पौरा न सहिता ये च ते राष्ट्रवासिनः तवया सह विरुध्यन्ते परैः करीताः कथं चन कच चित ते दुर्बलः शत्रुर बलेनॊपनिपीडितः मन्त्रेण बलवान कश चिद उभाभ्यां वा युधिष्ठिर कच चित सर्वे ऽनुरक्तास तवां भूमिपालाः परधानतः कच चित पराणांस तवदर्थेषु संत्यजन्ति तवया हृताः कच चित ते सर्वविद्यासु गुणतॊ ऽरचा परवर्तते बराह्मणानां च साधूनां तव निःश्रेयसे शुभा कच चिद धर्मे तरयी मूले पूर्वैर आचरिते जनैः वर्तमानस तथा कर्तुं तस्मिन कर्मणि वर्तसे कच चित तव गृहे ऽननानि सवादून्य अश्नन्ति वै दविजाः गुणवन्ति गुणॊपेतास तवाध्यक्षं सदक्षिणम कच चित करतून एकचित्तॊ वाजपेयांश च सर्वशः पुण्डरीकांश च कार्त्स्न्येन यतसे कर्तुम आत्मवान कच चिज जञातीन गुरून वृद्धान दैवतांस तापसान अपि चैत्यांश च वृक्षान कल्याणान बराह्मणांश च नमस्यसि कच चिद एषा च ते बुद्धिर वृत्तिर एषा च ते ऽनघ आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थ दर्शिनी एतया वर्तमानस्य बुद्ध्या राष्ट्रं न सीदति विजित्य च महीं राजा सॊ ऽतयन्तं सुखम एधते कच चिद आर्यॊ विशुद्धात्मा कषारितश चौर कर्मणि अदृष्टशास्त्रकुशलैर न लॊभाद वध्यते शुचिः पृष्टॊ गृहीतस तत्कारी तज्ज्ञैर दृष्टः स कारणः कच चिन न मुच्यते सतेनॊ दरव्यलॊभान नरर्षभ वयुत्पन्ने कच चिद आढ्यस्य दरिद्रस्य च भारत अर्थान न मिथ्या पश्यन्ति तवामात्या हृता धनैः नास्तिक्यम अनृतं करॊधं परमादं दीर्घसूत्रताम अदर्शनं जञानवताम आलस्यं कषिप्तचित्तताम एकचिन्तनम अर्थानाम अनर्थज्ञैश च चिन्तनम निश्चितानाम अनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम मङ्गल्यस्याप्रयॊगं च परसङ्गं विषयेषु च कच चित तवं वर्जयस्य एतान राजदॊषांश चतुर्दश कच चित ते सफला वेदाः कच चित ते सफलं धनम कच चित ते सफला दाराः कच चित ते सफलं शरुतम [य] कथं वै सफला वेदाः कथं वै सफलं धनम कथं वै सफला दाराः कथं वै सफलं शरुतम [न] अग्निहॊत्रफला वेदा दत्तभुक्त फलं धनम रतिपुत्र फला दाराः शीलवृत्तफलं शरुतम [व] एतद आख्याय स मुनिर नारदः सुमहातपाः पप्रच्छानन्तरम इदं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम [न] कच चिद अभ्यागता दूराद वणिजॊ लाभकारणात यथॊक्तम अवहार्यन्ते शुल्कं शुल्कॊपजीविभिः कच चित ते पुरुषा राजन पुरे राष्ट्रे च मानिताः उपानयन्ति पण्यानि उपधाभिर अवञ्चिताः कच चिच छृणॊषि वृद्धानां धर्मार्थसहिता गिरः नित्यम अर्थविदां तात तथा धर्मानुदर्शिनाम कच चित ते कृषितन्त्रेषु गॊषु पुष्पफलेषु च धर्मार्थं च दविजातिभ्यॊ दीयते मधुसर्पिषी दरव्यॊपकरणं कच चित सर्वदा सर्वशिल्पिनाम चातुर्मास्यावरं सम्यङ नियतं संप्रयच्छसि कच चित कृतं विजानीषे कर्तारं च परशंससि सतां मध्ये महाराज सत करॊषि च पूजयन कच चित सूत्राणि सर्वाणि गृह्णासि भरतर्षभ हस्तिसूत्राश्वसूत्राणि रथसूत्राणि चाभिभॊ कच चिद अभ्यस्यते शश्वद गृहे ते भरतर्षभ धनुर्वेदस्य सूत्रं च यन्त्रसूत्रं च नागरम कच चिद अस्त्राणि सर्वाणि बरह्मदण्डश च ते ऽनघ विषयॊगाश च ते सर्वे विदिताः शत्रुनाशनाः कच चिद अग्निभयाच चैव सर्पव्याल भयात तथा रॊगरक्षॊभयाच चैव राष्ट्रं सवं परिरक्षसि कच चिद अन्धांश च मूकांश च पङ्गून वयङ्गान अबान्धवान पितेव पासि धर्मज्ञ तथा परव्रजितान अपि [व] एताः कुरूणाम ऋषभॊ महात्मा; शरुत्वा गिरॊ बराह्मणसत्तमस्य परणम्य पादाव अभिवाद्य हृष्टॊ; राजाब्रवीन नारदं देवरूपम एवं करिष्यामि यथा तवयॊक्तं; परज्ञा हि मे भूय एवाभिवृद्धा उक्त्वा तथा चैव चकार राजा; लेभे महीं सागरमेखलां च [न] एवं यॊ वर्तते राजा चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे स विहृत्येह सुसुखी शक्रस्यैति सलॊकताम [व] संपूज्याथाभ्यनुज्ञातॊ महर्षेर वचनात परम परत्युवाचानुपूर्व्येण धर्मराजॊ युधिष्ठिरः भगवन नयाय्यम आहैतं यथावद धर्मनिश्चयम यथाशक्ति यथान्यायं करियते ऽयं विधिर मया राजभिर यद यथा कार्यं पुरा तत तन न संशयः यथान्यायॊपनीतार्थं कृतं हेतुमद अर्थवत वयं तु सत्पथं तेषां यातुम इच्छामहे परभॊ न तु शक्यं तथा गन्तुं यथा तैर नियतात्मभिः एवम उक्त्वा स धर्मात्मा वाक्यं तद अभिपूज्य च मुहूर्तात पराप्तकालं च दृष्ट्वा लॊकचरं मुनिम नारदं सवस्थम आसीनम उपासीनॊ युधिष्ठिरः अपृच्छत पाण्डवस तत्र राजमध्ये महामतिः भवान संचरते लॊकान सदा नानाविधान बहून बरह्मणा निर्मितान पूर्वं परेक्षमाणॊ मनॊजवः ईदृशी भवता का चिद दृष्टपूर्वा सभा कव चित इतॊ वा शरेयसी बरह्मंस तन ममाचक्ष्व पृच्छतः तच छरुत्वा नारदस तस्य धर्मराजस्य भाषितम पाण्डवं परत्युवाचेदं समयन मधुरया गिरा मानुषेषु न मे तात दृष्टपूर्वा न च शरुता सभा मणिमयी राजन यथेयं तव भारत सभां तु पितृराजस्य वरुणस्य च धीमतः कथयिष्ये तथेन्द्रस्य कैलासनिलयस्य च बरह्मणश च सभां दिव्यां कथयिष्ये गतक्लमाम यदि ते शरवणे बुद्धिर वर्तते भरतर्षभ नारदेनैवम उक्तस तु धर्मराजॊ युधिष्ठिरः पराञ्जलिर भरातृभिः सार्धं तैश च सर्वैर नृपैर वृतः नारदं परत्युवाचेदं धर्मराजॊ महामनाः सभाः कथय ताः सर्वाः शरॊतुम इच्छामहे वयम किं दरव्यास ताः सभा बरह्मन किं विस्ताराः किम आयताः पितामहं च के तस्यां सभायां पर्युपासते वासवं देवराजं च यमं वैवस्वतं च के वरुणं च कुबेरं च सभायां पर्युपासते एतत सर्वं यथातत्त्वं देवर्षे वदतस तव शरॊतुम इच्छाम सहिताः परं कौतूहलं हि नः एवम उक्तः पाण्डवेन नारदः परत्युवाच तम करमेण राजन दिव्यास ताः शरूयन्ताम इह नः सभाः [न] शक्रस्य तु सभा दिव्या भास्वरा कर्मभिर जिता सवयं शक्रेण कौरव्य निर्मितार्क समप्रभा विस्तीर्णा यॊजनशतं शतम अध्यर्धम आयता वैहायसी कामगमा पञ्चयॊजनम उच्छ्रिता जरा शॊकक्लमापेता निरातङ्का शिवा शुभा वेश्मासनवती रम्या दिव्यपादप शॊभिता तस्यां देवेश्वरः पार्थ सभायां परमासने आस्ते शच्या महेन्द्राण्या शरिया लक्ष्म्या च भारत बिभ्रद वपुर अनिर्देश्यं किरीटी लॊहिताङ्गदः विरजॊऽमबरश चित्रमाल्यॊ हरीकीर्तिद्युतिभिः सह तस्याम उपासते नित्यं महात्मानं शतक्रतुम मरुतः सर्वतॊ राजन सर्वे च गृहमेधिनः सिद्धा देवर्षयश चैव साध्या देवगणास तथा एते सानुचराः सर्वे दिव्यरूपाः सवलंकृताः उपासते महात्मानं देवराजम अरिंदमम तथा देवर्षयः सर्वे पार्थ शक्रम उपासते अमला धूतपाप्मानॊ दीप्यमाना इवाग्नयः तेजस्विनः सॊमयुजॊ विपापा विगतक्लमाः पराशरः पर्वतश च तथा सावर्णि गालवौ शङ्खश च लिखितश चैव तथा गौर शिरा मुनिः दुर्वासाश च दीर्घतपा याज्ञवल्क्यॊ ऽथ भालुकिः उद्दालकः शवेतकेतुस तथा शाट्यायनः परभुः हविष्मांश च गविष्ठश च हरिश चन्द्रश च पार्थिवः हृद्यश चॊदर शाण्डिल्यः पाराशर्यः कृषी हवलः वातस्कन्धॊ विशाखश च विधाता काल एव च अनन्त दन्तस तवष्टा च विश्वकर्मा च तुम्बुरुः अयॊनिजा यॊनिजाश च वायुभक्षा हुताशिनः ईशानं सर्वलॊकस्य वज्रिणं समुपासते सहदेवः सुनीथश च वाल्मीकिश च महातपाः समीकः सत्यवांश चैव परचेताः सत्यसंगरः मेधातिथिर वामदेवः पुलस्त्यः पुलहः करतुः मरुत्तश च मरीचिश च सथाणुश चात्रिर महातपाः कक्षीवान गौतमस तार्क्ष्यस तथा वैश्वानरॊ मुनिः मुनिः कालक वृक्षीय आश्राव्यॊ ऽथ हिरण्यदः संवर्तॊ देव हव्यश च विष्वक्सेनश च वीर्यवान दिव्या आपस तथौषध्यः शरद्धा मेधा सरस्वती अर्थॊ धर्मश च कामश च विद्युतश चापि पाण्डव जलवाहास तथा मेघा वायवः सतनयित्नवः पराची दिग यज्ञवाहाश च पावकाः सप्त विंशतिः अग्नी षॊमौ तथेन्द्राग्नी मित्रॊ ऽथ सवितार्यमा भगॊ विश्वे च साध्याश च शुक्रॊ मन्थी च भारत यज्ञाश च दक्षिणाश चैव गरहाः सतॊभाश च सर्वशः यज्ञवाहाश च ये मन्त्राः सर्वे तत्र समासते तथैवाप्सरसॊ राजन गन्धर्वाश च मनॊरमाः नृत्यवादित्रगीतैश च हास्यैश च विविधैर अपि रमयन्ति सम नृपते देवराजं शतक्रतुम सतुतिभिर मङ्गलैश चैव सतुवन्तः कर्मभिस तथा विक्रमैश च महात्मानं बलवृत्रनिषूदनम बरह्म राजर्षयः सर्वे सर्वे देवर्षयस तथा विमानैर विविधैर दिव्यैर भराजमानैर इवाग्निभिः सरग्विणॊ भूषिताश चान्ये यान्ति चायान्ति चापरे बृहस्पतिश च शुक्रश च तस्याम आययतुः सह एते चान्ये च बहवॊ यतात्मानॊ यतव्रताः विमानैश चन्द्रसंकाशैः सॊमवत परियदर्शनाः बरह्मणॊ वचनाद राजन भृगुः सप्तर्षयस तथा एषा सभा मया राजन दृष्टा पुष्कर मालिनी शतक्रतॊर महाराज याम्यां शृणु ममानघ [न] कथयिष्ये सभां दिव्यां युधिष्ठिर निबॊध ताम वैवस्वतस्य याम अर्थे विश्वकर्मा चकार ह तैजसी सा सभा राजन बभूव शतयॊजना विस्तारायाम संपन्ना भूयसी चापि पाण्डव अर्कप्रकाशा भराजिष्णुः सर्वतः कामचारिणी नैवातिशीता नात्युष्णा मनसश च परहर्षिणी न शॊकॊ न जरा तस्यां कषुत्पिपासे न चाप्रियम न च दैन्यं कलमॊ वापि परतिकूलं न चाप्य उत सर्वे कामाः सथितास तस्यां ये दिव्या ये च मानुषाः रसवच च परभूतं च भक्ष्यभॊज्यम अरिंदम पुण्यगन्धाः सरजस तत्र नित्यपुष्पफलद्रुमाः रसवन्ति च तॊयानि शीतान्य उष्णानि चैव ह तस्यां राजर्षयः पुण्यास तथा बरह्मर्षयॊ ऽमलाः यमं वैवस्वतं तात परहृष्टाः पर्युपासते ययातिर नहुषः पूरुर मान्धाता सॊमकॊ नृगः तरसदस्युश च तुरयः कृतवीर्यः शरुतश्रवाः अरिप्रणुत सुसिंहश च कृतवेगः कृतिर निमिः परतर्दनः शिबिर मत्स्यः पृथ्व अक्षॊ ऽथ बृहद्रथः ऐडॊ मरुत्तः कुशिकः सांकाश्यः सांकृतिर भवः चतुरश्वः सदश्वॊर्मिः कार्तवीर्यश च पार्थिवः भरतस तथा सुरथः सुनीथॊ नैषधॊ नलः दिवॊदासॊ ऽथ सुमना अम्बरीषॊ भगीरथः वयश्वः सदश्वॊ वध्र्य अश्वः पञ्च हस्तः पृथुश्रवाः रुषद्गुर वृषसेनश च कषुपश च सुमहाबलः रुषद अश्वॊ वसु मनाः पुरु कुत्सॊ धवजी रथी आर्ष्टिषेणॊ दिलीपश च महात्मा चाप्य उशीनरः औशीनरः पुण्डरीकः शर्यातिः शरभः शुचिः अङ्गॊ ऽरिष्टश च वेनश च दुःषन्तः संजयॊ जयः भाङ्गास्वरिः सुनीथश च निषधॊ ऽथ तविषी रथः करंधमॊ बाह्लिकश च सुद्युम्नॊ बलवान मधुः कपॊत रॊमा तृणकः सहदेवार्जुनौ तथा रामॊ दाशरथिश चैव लक्ष्मणॊ ऽथ परतर्दनः अलर्कः कक्षसेनश च गयॊ गौराश्व एव च जामदग्न्यॊ ऽथ रामॊ ऽतर नाभाग सगरौ तथा भूरि दयुम्नॊ महाश्वश च पृथ्व अश्वॊ जनकस तथा वैन्यॊ राजा वारि षेणः पुरुजॊ जनमेजयः बरह्मदत्तस तरिगर्तश च राजॊपरि चरस तथा इन्द्र दयुम्नॊ भीम जानुर गयः पृष्ठॊ नयॊ ऽनघ पद्मॊ ऽथ मुचुकुन्दश च भूरि दयुम्नः परसेनजित अरिष्टनेमिः परद्युम्नः पृथग अश्वॊ ऽजकस तथा शतं मत्स्या नृपतयः शतं नीपाः शतं हयाः धृतराष्ट्राश चैकशतम अशीतिर जनमेजयाः शतं च बरह्मदत्तानाम ईरिणां वैरिणां शतम शंतनुश चैव राजर्षिः पाण्डुश चैव पिता तव उशद गवः शतरथॊ देवराजॊ जयद्रथः वृषा दर्भिश च राजर्षिर धाम्ना सह समन्त्रिणा अथापरे सहस्राणि ये गताः शशबिन्दवः इष्ट्वाश्वमेधैर बहुभिर महद्भिर भूरिदक्षिणैः एते राजर्षयः पुण्याः कीर्तिमन्तॊ बहुश्रुताः तस्यां सभायां राजर्षे वैवस्वतम उपासते अगस्त्यॊ ऽथ मतङ्गश च कालॊ मृत्युस तथैव च यज्वानश चैव सिद्धाश च ये च यॊगशरीरिणः अग्निष्व आत्ताश च पितरः फेनपाश चॊष्मपाश च ये सवधावन्तॊ बर्हि षदॊ मूर्तिमन्तस तथापरे कालचक्रं च साक्षाच च भगवान हव्यवाहनः नरा दुष्कृतकर्माणॊ दक्षिणायन मृत्यवः कालस्य नयने युक्ता यमस्य पुरुषाश च ये तस्यां शिंशप पालाशास तथा काशकुशादयः उपासते धर्मराजं मूर्तिमन्तॊ निरामयाः एते चान्ये च बहवः पितृराज सभा सदः अशक्याः परिसंख्यातुं नामभिः कर्मभिस तथा असंबाधा हि सा पार्थ रम्या कामगमा सभा दीर्घकालं तपस तप्त्वा निर्मिता विश्वकर्मणा परभासन्ती जवलन्तीव तेजसा सवेन भारत ताम उग्रतपसॊ यान्ति सुव्रताः सत्यवादिनः शान्ताः संन्यासिनः सिद्धा पूताः पुण्येन कर्मणा सर्वे भास्वरदेहाश च सर्वे च विरजॊऽमबराः चित्राङ्गदाश चित्रमाल्याः सर्वे जवलितकुण्डलाः सुकृतैः कर्मभिः पुण्यैः परिबर्हैर विभूषिताः गन्धर्वाश च महात्मानः शतशश चाप्सरॊगणाः वादित्रं नृत्तगीतं च हास्यं लास्यं च सर्वशः पुण्याश च गन्धाः शब्दाश च तस्यां पार्थ समन्ततः दिव्यानि माल्यानि च ताम उपतिष्ठन्ति सर्वशः शतं शतसहस्राणि धर्मिणां तं परजेश्वरम उपासते महात्मानं रूपयुक्ता मनस्विनः ईदृशी सा सभा राजन पितृराज्ञॊ महात्मनः वरुणस्यापि वक्ष्यामि सभां पुष्कर मालिनीम [न] युधिष्ठिर सभा दिव्या वरुणस्य सितप्रभा परमाणेन यथा याम्या शुभप्राकारतॊरणा अन्तः सलिलम आस्थाय विहिता विश्वकर्मणा दिव्यरत्नमयैर वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर युता नीलपीतासित शयामैः सितैर लॊहितकैर अपि अवतानैस तथा गुल्मैः पुष्पमञ्जरि धारिभिः तथा शकुनयस तस्यां नानारूपा मृदु सवराः अनिर्देश्या वपुष्मन्तः शतशॊ ऽथ सहस्रशः सा सभा सुखसंस्पर्शा न शीता न च घर्मदा वेश्मासनवती रम्या सिता वरुणपालिता यस्याम आस्ते स वरुणॊ वारुण्या सह भारत दिव्यरत्नाम्बर धरॊ भूषणैर उपशॊभितः सरग्विणॊ भूषिताश चापि दिव्यमाल्यानुकर्षिणः आदित्यास तत्र वरुणं जलेश्वरम उपासते वासुकिस तक्षकश चैव नागश चैरावतस तथा कृष्णश च लॊहितश चैव पद्मश चित्रश च वीर्यवान कम्बलाश्वतरौ नागौ धृतराष्ट्र बलाहकौ मणिमान कुण्डलधरः कर्कॊटक धनंजयौ परह्लादॊ मूषिकादश च तथैव जनमेजयः पताकिनॊ मण्डलिनः फणवन्तश च सर्वशः एते चान्ये च बहवः सर्पास तस्यां युधिष्ठिर उपासते महात्मानं वरुणं विगतक्लमाः बलिर वैरॊचनॊ राजा नरकः पृथिवीं जयः परह्लादॊ विप्र चित्तिश च कालखञ्जाश च सर्वशः सुहनुर दुर्मुखः शङ्खः सुमनाः सुमतिः सवनः घटॊदरॊ महापार्श्वः करथनः पिठरस तथा विश्वरूपः सुरूपश च विरूपॊ ऽथ महाशिराः दशग्रीवश च बाली च मेघवासा दशावरः कैटभॊ विटटूतश च संह्रादश चेन्द्र तापनः दैत्यदानव संघाश च सर्वे रुचिरकुण्डलाः सरग्विणॊ मौलिनः सर्वे तथा दिव्यपरिच्छदाः सर्वे लब्धवराः शूराः सर्वे विगतमृत्यवः ते तस्यां वरुणं देवं धर्मपाशस्थिताः सदा उपासते महात्मानं सर्वे सुचरितव्रताः तथा समुद्राश चत्वारॊ नदी भागीरथी च या कालिन्दी विदिशा वेण्णा नर्मदा वेगवाहिनी विपाशा च शतद्रुश च चन्द्र भागा सरस्वती इरावती वितस्ता च सिन्धुर देव नदस तथा गॊदावरी कृष्ण वेण्णा कावेरी च सरिद वरा एताश चान्याश च सरितस तीर्थानि च सरांसि च कूपाश च सप्रस्रवणा देहवन्तॊ युधिष्ठिर पल्वलानि तडागानि देहवन्त्य अथ भारत दिशस तथा मही चैव तथा सर्वे महीधराः उपासते महात्मानं सर्वे जलचरास तथा गीतवादित्रवन्तश च गन्धर्वाप्सरसां गणाः सतुवन्तॊ वरुणं तस्यां सर्व एव समासते महीधरा रत्नवन्तॊ रसा येषु परतिष्ठिताः सर्वे विग्रहवन्तस ते तम ईश्वरम उपासते एषा मया संपतता वारुणी भरतर्षभ दृष्टपूर्वा सभा रम्या कुबेरस्य सभां शृणु [न] सभा वैश्रवणी राजञ शतयॊजनम आयता विस्तीर्णा सप्ततिश चैव यॊजनानि सितप्रभा तपसा निर्मिता राजन सवयं वैश्रवणेन सा शशिप्रभा खेचरीणां कैलासशिखरॊपमा गुह्यकैर उह्यमाना सा खे विषक्तेव दृश्यते दिव्या हेममयैर उच्चैः पादपैर उपशॊभिता रश्मिवती भास्वरा च दिव्यगन्धा मनॊरमा सिताभ्रशिखराकारा पलवमानेव दृश्यते तस्यां वैश्रवणॊ राजा विचित्राभरणाम्बरः सत्रीसहस्रावृतः शरीमान आस्ते जवलितकुण्डलः दिवाकरनिभे पुण्ये दिव्यास्तरण संवृते दिव्यपादॊपधाने च निषण्णः परमासने मन्दाराणाम उदाराणां वनानि सुरभीणि च सौगन्धिकानां चादाय गन्धान गन्धवहः शुचिः नलिन्याश चालकाख्यायाश चन्दनानां वनस्य च मनॊ हृदयसंह्लादी वायुस तम उपसेवते तत्र देवाः सगन्धर्वा गणैर अप्सरसां वृताः दिव्यतानेन गीतानि गान्ति दिव्यानि भारत मिश्रकेशी च रम्भा च चित्रसेना शुचिस्मिता चारुनेत्रा घृताची च मेनका पुञ्जिकस्थला विश्वाची सह जन्या च परम्लॊचा उर्वशी इरा वर्गा च सौरभेयी च समीची बुद्बुदा लता एताः सहस्रशश चान्या नृत्तगीतविशारदाः उपतिष्ठन्ति धनदं पाण्डवाप्सरसां गणाः अनिशं दिव्यवादित्रैर नृत्तैर गीतैश च सा सभा अशून्या रुचिरा भाति गन्धर्वाप्सरसां गणैः किंनरा नाम गन्धर्वा नरा नाम तथापरे मणिभद्रॊ ऽथ धनदः शवेतभद्रश च गुह्यकः कशेरकॊ गण्डकण्डुः परद्यॊतश च महाबलः कुस्तुम्बुरुः पिशाचश च गजकर्णॊ विशालकः वराहकर्णः सान्द्रौष्ठः फलभक्षः फलॊदकः अङ्गचूडः शिखावर्तॊ हेमनेत्रॊ विभीषणः पुष्पाननः पिङ्गलकः शॊणितॊदः परवालकः वृक्षवास्य निकेतश च चीरवासाश च भारत एते चान्ये च बहवॊ यक्षाः शतसहस्रशः सदा भगवती च शरीस तथैव नलकूबरः अहं च बहुशस तस्यां भवन्त्य अन्ये च मद्विधाः आचार्याश चाभवंस तत्र तथा देवर्षयॊ ऽपरे भगवान भूतसंघैश च वृतः शतसहस्रशः उमापतिः पशुपतिः शूलधृग भग नेत्रहा तर्यम्बकॊ राजशार्दूल देवी च विगतक्लमा वामनैर विकटैः कुब्जैः कषतजाक्षैर मनॊजवैः मांसमेदॊ वसाहारैर उग्रश्रवण दर्शनैः नानाप्रहरणैर घॊरैर वातैर इव महाजवैः वृतः सखायम अन्वास्ते सदैव धनदं नृप सा सभा तादृशी राजन मया दृष्टान्तरिक्षगा पितामह सभां राजन कथयिष्ये गतक्लमाम [न] पुरा देवयुगे राजन्न आदित्यॊ भगवान दिवः आगच्छन मानुषं लॊकं दिदृक्षुर विगतक्लमः चरन मानुषरूपेण सभां दृष्ट्वा सवयं भुवः सभाम अकथयन मह्यं बराह्मीं तत्त्वेन पाण्डव अप्रमेयप्रभां दिव्यां मानसीं भरतर्षभ अनिर्देश्यां परभावेन सर्वभूतमनॊरमाम शरुत्वा गुणान अहं तस्याः सभायाः पाण्डुनन्दन दर्शनेप्सुस तथा राजन्न आदित्यम अहम अब्रुवम भगवन दरष्टुम इच्छामि पितामह सभाम अहम येन सा तपसा शक्या कर्मणा वापि गॊपते औषधैर वा तथायुक्तैर उत वा मायया यया तन ममाचक्ष्व भगवन पश्येयं तां सभां कथम ततः स भगवान सूर्यॊ माम उपादाय वीर्यवान अगच्छत तां सभां बराह्मीं विपापां विगतक्लमाम एवंरूपेति सा शक्या न निर्देष्टुं जनाधिप कषणेन हि बिभर्त्य अन्यद अनिर्देश्यं वपुस तथा न वेद परिमानं वा संस्थानं वापि भारत न च रूपं मया तादृग दृष्टपूर्वं कदा चन सुसुखा सा सभा राजन न शीता न च घर्मदा न कषुत्पिपासे न गलानिं पराप्य तां पराप्नुवन्त्य उत नानारूपैर इव कृता सुविचित्रैः सुभास्वरैः सतम्भैर न च धृता सा तु शाश्वती न च सा कषरा अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च सवयंप्रभा दीप्यते नाकपृष्ठस्था भासयन्तीव भास्करम तस्यां स भगवान आस्ते विदधद देव मायया सवयम एकॊ ऽनिशं राजँल लॊकाँल लॊकपिता महः उपतिष्ठन्ति चाप्य एनं परजानां पतयः परभुम दक्षः परचेताः पुलहॊ मरीचिः कश्यपस तथा भृगुर अत्रिर वसिष्ठश च गौतमश च तथाङ्गिराः मनॊ ऽनतरिक्षं विद्याश च वायुस तेजॊ जलं मही शब्दः सपर्शस तथारूपं रसॊ गन्धश च भारत परकृतिश च विकारश च यच चान्यत कारणं भुवः चन्द्रमाः सह नक्षत्रैर आदित्यश च गभस्तिमान वायवः करतवश चैव संकल्पः पराण एव च एते चान्ये च बहवः सवयम्भुवम उपस्थिताः अर्थॊ धर्मश च कामश च हर्षॊ दवेषस तपॊ दमः आयान्ति तस्यां सहिता गन्धर्वाप्सरसस तथा विंशतिः सप्त चैवान्ये लॊकपालाश च सर्वशः शुक्रॊ बृहस्पतिश चैव बुधॊ ऽङगारक एव च शनैश्चरश च राहुश च गरहाः सर्वे तथैव च मन्त्रॊ रथंतरश चैव हरिमान वसुमान अपि आदित्याः साधिराजानॊ नाना दवंद्वैर उदाहृताः मरुतॊ विश्वकर्मा च वसवश चैव भारत तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींस्य अथ ऋग वेदः सामवेदश च यजुर्वेदश च पाण्डव अथर्ववेदश च तथा पर्वाणि च विशां पते इतिहासॊपवेदाश च वेदाङ्गानि च सर्वशः गरहा यज्ञाश च सॊमश च दैवतानि च सर्वशः सावित्री दुर्ग तरणी वाणी सप्त विधा तथा मेधा धृतिः शरुतिश चैव परज्ञा बुद्धिर यशॊ कषमा सामानि सतुतिशस्त्राणि गाथाश च विविधास तथा भाष्याणि तर्क युक्तानि देहवन्ति विशां पते कषणा लवा मुहूर्ताश च दिवारात्रिस तथैव च अर्धमासाश च मासाश च ऋतवः षट च भारत संवत्सराः पञ्च युगम अहॊरात्राश चतुर्विधा कालचक्रं च यद दिव्यं नित्यम अक्षयम अव्ययम अदितिर दितिर दनुश चैव सुरसा विनता इरा कालका सुरभिर देवी सरमा चाथ गौतमी आदित्या वसवॊ रुद्रा मरुतश चाश्विनाव अपि विश्वे देवाश च साध्याश च पितरश च मनॊजवाः राक्षसाश च पिशाचाश च दानवा गुह्यकास तथा सुपर्णनागपशवः पितामहम उपासते देवॊ नारायणस तस्यां तथा देवर्षयश च ये ऋषयॊ वालखिल्याश च यॊनिजायॊनिजास तथा यच च किं चित तरिलॊके ऽसमिन दृश्यते सथाणुजङ्गमम सर्वं तस्यां मया दृष्टं तद विद्धि मनुजाधिप अष्टाशीति सहस्राणि यतीनाम ऊर्ध्वरेतसाम परजावतां च पञ्चाशद ऋषीणाम अपि पाण्डव ते सम तत्र यथाकामं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः परणम्य शिरसा तस्मै परतियान्ति यथागतम अतिथीन आगतान देवान दैत्यान नागान मुनींस तथा यक्षान सुपर्णान कालेयान गन्धर्वाप्सरसस तथा महाभागान अमितधीर बरह्मा लॊकपिता महः दयावान सर्वभूतेषु यथार्हं परतिपद्यते परतिगृह्य च विश्वात्मा सवयम्भूर अमितप्रभः सान्त्वमानार्थ संभॊगैर युनक्ति मनुजाधिप तथा तैर उपयातैश च परतियातैश च भारत आकुला सा सभा तात भवति सम सुखप्रदा सर्वतेजॊमयी दिव्या बरह्मर्षिगणसेविता बराह्म्या शरिया दीप्यमाना शुशुभे विगतक्लमा सा सभा तादृषी दृष्टा सर्वलॊकेषु दुर्लभा सभेयं राजशार्दूल मनुष्येषु यथा तव एता मया दृष्टपूर्वाः सभा देवेषु पाण्डव तवेयं मानुषे लॊके सर्वश्रेष्ठतमा सभा [य] परायशॊ राजलॊकस ते कथितॊ वदतां वर वैवस्वतसभायां तु यथा वदसि वै परभॊ वरुणस्य सभायां तु नागास ते कथिता विभॊ दैत्येन्द्राश चैव भूयिष्ठाः सरितः सागरास तथा तथा धनपतेर यक्षा गुह्यका राक्षसास तथा गन्धर्वाप्सरसश चैव भगवांश च वृषध्वजः पितामह सभायां तु कथितास ते महर्षयः सर्वदेव निकायाश च सर्वशास्त्राणि चैव हि शतक्रतुसभायां तु देवाः संकीर्तिता मुने उद्देशतश च गन्धर्वा विविधाश च महर्षयः एक एव तु राजर्षिर हरिश चन्द्रॊ महामुने कथितस ते सभा नित्यॊ देवेन्द्रस्य महात्मनः किं कर्म तेनाचरितं तपॊ वा नियतव्रतम येनासौ सह शक्रेण सपर्धते सम महायशाः पितृलॊकगतश चापि तवया विप्र पिता मम दृष्टः पाण्डुर महाभागः कथं चासि समागतः किम उक्तवांश च भगवन्न एतद इच्छामि वेदितुम तवत्तः शरॊतुम अहं सर्वं परं कौतूहलं हि मे [न] यन मां पृच्छसि राजेन्द्र हरिश चन्द्रं परति परभॊ तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि माहात्म्यं तस्य धीमतः स राजा बलवान आसीत सम्राट सर्वमहीक्षिताम तस्य सर्वे महीपालाः शासनावनताः सथिताः तेनैकं रथम आस्थाय जैत्रं हेमविभूषितम शस्त्रप्रतापेन जिता दवीपाः सप्त नरेश्वर स विजित्य महीं सर्वां स शैलवनकाननाम आजहार महाराज राजसूयं महाक्रतुम तस्य सर्वे महीपाला धनान्य आजह्रुर आज्ञया दविजानां परिवेष्टारस तस्मिन यज्ञे च ते ऽभवन परादाच च दरविणं परीत्या याजकानां नरेश्वरः यथॊक्तं तत्र तैस तस्मिंस ततः पञ्च गुणाधिकम अतर्पयच च विविधैर वसुभिर बराह्मणांस तथा परासर्प काले संप्राप्ते नानादिग्भ्यः समागतान भक्ष्यैर भॊज्यैश च विविधैर यथा कामपुरस्कृतैः रत्नौघतर्पितैस तुष्टैर दविजैश च समुदाहृतम तेजस्वी च यशस्वी च नृपेभ्यॊ ऽभयधिकॊ ऽभवत एतस्मात कारणात पार्थ हरिश चन्द्रॊ विराजते तेभ्यॊ राजसहस्रेभ्यस तद विद्धि भरतर्षभ समाप्य च हरिश चन्द्रॊ महायज्ञं परतापवान अभिषिक्तः स शुशुभे साम्राज्येन नराधिप ये चान्ये ऽपि महीपाला राजसूयं महाक्रतुम यजन्ते ते महेन्द्रेण मॊदन्ते सह भारत ये चापि निधनं पराप्ताः संग्रामेष्व अपलायिनः ते तत सदॊ समासाद्य मॊदन्ते भरतर्षभ तपसा ये च तीव्रेण तयजन्तीह कलेवरम ते ऽपि तत सथानम आसाद्य शरीमन्तॊ भान्ति नित्यशः पिता च तव आह कौन्तेय पाण्डुः कौरवनन्दनः हरिश चन्द्रे शरियं दृष्ट्वा नृपतौ जातविस्मयः समर्थॊ ऽसि महीं जेतुं भरातरस ते वशे सथिताः राजसूयं करतुश्रेष्ठम आहरस्वेति भारत तस्य तवं पुरुषव्याघ्र संकल्पं कुरु पाण्डव गन्तारस ते महेन्द्रस्य पूर्वैः सह सलॊकताम बहुविघ्नश च नृपते करतुर एष समृतॊ महान छिद्राण्य अत्र हि वाञ्छन्ति यज्ञघ्ना बरह्मराक्षसाः युद्धं च पृष्ठगमनं पृथिवी कषयकारकम किं चिद एव निमित्तं च भवत्य अत्र कषयावहम एतत संचिन्त्य राजेन्द्र यत कषमं तत समाचर अप्रमत्तॊत्थितॊ नित्यं चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे भव एधस्व मॊदस्व दानैस तर्पय च दविजान एतत ते विस्तरेणॊक्तं यन मां तवं परिपृच्छसि आपृच्छे तवां गमिष्यामि दाशार्ह नगरीं परति [व] एवम आख्याय पार्थेभ्यॊ नारदॊ जनमेजय जगाम तैर वृतॊ राजन्न ऋषिभिर यैः समागतः गते तु नारदे पार्थॊ भरातृभिः सह कौरव राजसूयं करतुश्रेष्ठं चिन्तयाम आस भारत [व] ऋषेस तद वचनं शरुत्वा निशश्वास युधिष्ठिरः चिन्तयन राजसूयाप्तिं न लेभे शर्म भारत राजर्षीणां हि तं शरुत्वा महिमानं महात्मनाम यज्वनां कर्मभिः पुण्यैर लॊकप्राप्तिं समीक्ष्य च हरिश चन्द्रं च राजर्षिं रॊचमानं विशेषतः यज्वानं यज्ञम आहर्तुं राजसूयम इयेष सः युधिष्ठिरस ततः सर्वान अर्चयित्वा सभा सदः परत्यर्चितश च तैः सर्वैर यज्ञायैव मनॊ दधे स राजसूयं राजेन्द्र कुरूणाम ऋषभः करतुम आहर्तुं परवणं चक्रे मनॊ संचिन्त्य सॊ ऽसकृत भूयॊ चाद्भुतवीर्यौजा धर्मम एवानुपालयन किं हितं सर्वलॊकानां भवेद इति मनॊ दधे अनुगृह्णन परजाः सर्वाः सर्वधर्मविदां वरः अविशेषेण सर्वेषां हितं चक्रे युधिष्ठिरः एवंगते ततस तस्मिन पितरीवाश्वसञ जनाः न तस्य विद्यते दवेष्टा ततॊ ऽसयाजात शत्रुता स मन्त्रिणः समानाय्य भरातॄंश च वदतां वरः राजसूयं परति तदा पुनः पुनर अपृच्छत ते पृच्छ्यमानाः सहिता वचॊ ऽरथ्यं मन्त्रिणस तदा युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं यियक्षुम इदम अब्रुवन येनाभिषिक्तॊ नृपतिर वारुणं गुणम ऋच्छति तेन राजापि सन कृत्स्नं सम्राड गुणम अभीप्सति तस्य सम्राड गुणार्हस्य भवतः कुरुनन्दन राजसूयस्य समयं मन्यन्ते सुहृदस तव तस्य यज्ञस्य समयः सवाधीनः कषत्रसंपदा साम्ना षड अग्नयॊ यस्मिंश चीयन्ते संशितव्रतैः दर्वी हॊमान उपादाय सर्वान यः पराप्नुते करतून अभिषेकं च यज्ञान्ते सर्वजित तेन चॊच्यते समर्थॊ ऽसि महाबाहॊ सर्वे ते वशगा वयम अविचार्य महाराज राजसूये मनॊ कुरु इत्य एवं सुहृदः सर्वे पृथक च सह चाब्रुवन स धर्म्यं पाण्डवस तेषां वचॊ शरुत्वा विशां पते धृष्टम इष्टं वरिष्ठं च जग्राह मनसारिहा शरुत्वा सुहृद वचस तच च जानंश चाप्य आत्मनः कषमम पुनः पुनर मनॊ दध्रे राजसूयाय भारत स भरातृभिः पुनर धीमान ऋत्विग्भिश च महात्मभिः धौम्य दवैपायनाद्यैश च मन्त्रयाम आस मन्त्रिभिः [य] इयं या राजसूयस्य सम्राड अर्हस्य सुक्रतॊः शरद्दधानस्य वदतः सपृहा मे सा कथं भवेत [व] एवम उक्तास तु ते तेन राज्ञा राजीवलॊचन इदम ऊचुर वचॊ काले धर्मात्मानं युधिष्ठिरम अर्हस तवम असि धर्मज्ञ राजसूयं महाक्रतुम अथैवम उक्ते नृपताव ऋत्विग्भिर ऋषिभिस तथा मन्त्रिणॊ भरातरश चास्य तद वचॊ परत्यपूजयन स तु राजा महाप्राज्ञः पुनर एवात्मनात्मवान भूयॊ विममृशे पार्थॊ लॊकानां हितकाम्यया सामर्थ्य यॊगं संप्रेक्ष्य देशकालौ वययागमौ विमृश्य सम्यक च धिया कुर्वन पराज्ञॊ न सीदति न हि यज्ञसमारम्भः केवलात्म विपत्तये भवतीति समाज्ञाय यत्नतः कार्यम उद्वहन स निश्चयार्थं कार्यस्य कृष्णम एव जनार्दनम सर्वलॊकात परं मत्वा जगाम मनसा हरिम अप्रमेयं महाबाहुं कामाज जातम अजं नृषु पाण्डवस तर्कयाम आस कर्मभिर देव संमितैः नास्य किं चिद अविज्ञातं नास्य किं चिद अकर्मजम न स किं चिन न विषहेद इति कृष्णम अमन्यत स तु तां नैष्ठिकीं बुद्धिं कृत्वा पार्थॊ युधिष्ठिरः गुरुवद भूतगुरवे पराहिणॊद दूतम अञ्जसा शीघ्रगेन रथेनाशु स दूतः पराप्य यादवान दवारकावासिनं कृष्णं दवारवत्यां समासदत दर्शनाकाङ्क्षिणं पार्थं दर्शनाकांक्षयाच्युतः इन्द्रसेनेन सहित इन्द्रप्रस्थं ययौ तदा वयतीत्य विविधान देशांस तवरावान कषिप्रवाहनः इन्द्रप्रस्थगतं पार्थम अभ्यगच्छज जनार्दनः स गृहे भरातृवद भरात्रा धर्मराजेन पूजितः भीमेन च ततॊ ऽपश्यत सवसारं परीतिमान पितुः परीतः परियेण सुहृदा रेमे स सहितस तदा अर्जुनेन यमाभ्यां च गुरुवत पर्युपस्थितः तं विश्रान्तं शुभे देशे कषणिनं कल्यम अच्युतम धर्मराजः समागम्य जञापयत सवं परयॊजनम [य] परार्थितॊ राजसूयॊ मे न चासौ केवलेप्सया पराप्यते येन तत ते ह विदितं कृष्ण सर्वशः यस्मिन सर्वं संभवति यश च सर्वत्र पूज्यते यश च सर्वेश्वरॊ राजा राजसूयं स विन्दति तं राजसूयं सुहृदः कार्यम आहुः समेत्य मे तत्र मे निश्चिततमं तव कृष्णगिरा भवेत केचिद धि सौहृदाद एव दॊषं न परिचक्षते अर्थहेतॊस तथैवान्ये परियम एव वदन्त्य उत परियम एव परीप्सन्ते के चिद आत्मणि यद धितम एवं परायाश च दृश्यन्ते जनवादाः परयॊजने तवं तु हेतून अतीत्यैतान कामक्रॊधौ वयतीत्य च परमं नः कषमं लॊके यथावद वक्तुम अर्हसि [क] सर्वैर गुणैर महाराज राजसूयं तवम अर्हसि जानतस तव एव ते सर्वं किं चिद वक्ष्यामि भारत जामदग्न्येन रामेण कषत्रं यद अवशेषितम तस्माद अवरजं लॊके यद इदं कषत्रसंज्ञितम कृतॊ ऽयं कुलसंकल्पः कषत्रियैर वसुधाधिप निदेशवाग्भिस तत ते ह विदितं भरतर्षभ ऐलस्येक्ष्वाकु वंशस्य परकृतिं परिचक्षते राजानः शरेणि बद्धाश च ततॊ ऽनये कषत्रिया भुवि ऐल वंश्यास तु ये राजंस तथैवेक्ष्वाकवॊ नृपाः तानि चैकशतं विद्धि कुलानि भरतर्षभ ययातेस तव एव भॊजानां विस्तरॊ ऽतिगुणॊ महान भजते च महाराज विस्तरः स चतुर्दशम तेषां तथैव तां लक्ष्मीं सर्वक्षत्रम उपासते सॊ ऽवनीं मध्यमां भुक्त्वा मिथॊ भेदेष्व अमन्यत चतुर्युस तव अपरॊ राजा यस्मिन्न एकशतॊ ऽभवत स साम्राज्यं जरासंधः पराप्तॊ भवति यॊनितः तं स राजा महाप्राज्ञ संश्रित्य किल सर्वशः राजन सेनापतिर जातः शिशुपालः परतापवान तम एव च महाराज शिष्यवत समुपस्थितः वक्रः करूषाधिपतिर माया यॊधी महाबलः अपरौ च महावीर्यौ महात्मानौ समाश्रितौ जरासंधं महावीर्यं तौ हंसडिभकाव उभौ दन्तवक्रः करूषश च कलभॊ मेघवाहनः मूर्ध्ना दिव्यं मणिं बिभ्रद यं तं भूतमणिं विदुः मुरं च नरकं चैव शास्ति यॊ यवनाधिपौ अपर्यन्त बलॊ राजा परतीच्यां वरुणॊ यथा भगदत्तॊ महाराज वृद्धस तव पितुः सखा स वाचा परणतस तस्य कर्मणा चैव भारत सनेहबद्धस तु पितृवन मनसा भक्तिमांस तवयि परतीच्यां दक्षिणं चान्तं पृथिव्याः पाति यॊ नृपः मातुलॊ भवतः शूरः पुरुजित कुन्तिवर्धनः स ते संनतिमान एकः सनेहतः शत्रुतापनः जरासंधं गतस तव एवं पुरा यॊ न मया हतः पुरुषॊत्तम विज्ञातॊ यॊ ऽसौ चेदिषु दुर्मतिः आत्मानं परतिजानाति लॊके ऽसमिन पुरुषॊत्तमम आदत्ते सततं मॊहाद यः स चिह्नं च मामकम वङ्ग पुण्ड्र किरातेषु राजा बलसमन्वितः पौण्ड्रकॊ वासुदेवेति यॊ ऽसौ लॊकेषु विश्रुतः चतुर्युः स महाराज भॊज इन्द्र सखॊ बली विद्या बलाद यॊ वयजयत पाण्ड्य करथक कैशिकान भराता यस्याहृतिः शूरॊ जामदग्न्य समॊ युधि स भक्तॊ मागधं राजा भीष्मकः परवीरहा परियाण्य आचरतः परह्वान सदा संबन्धिनः सतः भजतॊ न भजत्य अस्मान अप्रियेषु वयवस्थितः न कुलं न बलं राजन्न अभिजानंस तथात्मनः पश्यमानॊ यशॊ दीप्तं जरासंधम उपाश्रितः उदीच्यभॊजाश च तथा कुलान्य अष्टा दशाभिभॊ जरासंध भयाद एव परतीचीं दिशम आश्रिताः शूरसेना भद्र कारा बॊधाः शाल्वाः पतच चराः सुस्थराश च सुकुट्टाश च कुणिन्दाः कुन्तिभिः सह शाल्वेयानां च राजानः सॊदर्यानुचरैः सह दक्षिणा ये च पाञ्चालाः पूर्वाः कुन्तिषु कॊशलाः तथॊत्तरां दिशं चापि परित्यज्य भयार्दिताः मत्स्याः संन्यस्तपादाश च दक्षिणां दिशम आश्रिताः तथैव सर्वपाञ्चाला जरासंध भयार्दिताः सवराष्ट्रं संपरित्यज्य विद्रुताः सर्वतॊदिशम कस्य चित तव अथ कालस्य कंसॊ निर्मथ्य बान्धवान बार्हद्रथ सुते देव्याव उपागच्छद वृथा मतिः अस्तिः पराप्तिश च नाम्ना ते सहदेवानुजे ऽबले बलेन तेन स जञातीन अभिभूय वृथा मतिः शरैष्ठ्यं पराप्तः स तस्यासीद अतीवापनयॊ महान भॊजराजन्य वृद्धैस तु पीड्यमानैर दुरात्मना जञातित्राणम अभीप्सद्भिर अस्मत संभावना कृता दत्त्वाक्रूराय सुतनुं ताम आहुक सुतां तदा संकर्षण दवितीयेन जञातिकार्यं मया कृतम हतौ कंस सुनामानौ मया रामेण चाप्य उत भये तु समुपक्रान्ते जरासंधे समुद्यते मन्त्रॊ ऽयं मन्त्रितॊ राजन कुलैर अष्टा दशावरैः अनारमन्तॊ निघ्नन्तॊ महास्त्रैः शतघातिभिः न हन्याम वयं तस्य तरिभिर वर्षशतैर बलम तस्य हय अमरसंकाशौ बलेण बलिनां वरौ नामभ्यां हंसडिभकाव इत्य आस्तां यॊधसत्तमौ ताव उभौ सहितौ वीरौ जरासंधश च वीर्यवान तरयस तरयाणां लॊकानां पर्याप्ता इति मे मतिः न हि केवलम अस्माकं यावन्तॊ ऽनये च पार्थिवाः तथैव तेषाम आसीच च बुद्धिर बुद्धिमतां वर अथ हंस इति खयातः कश चिद आसीन महान नृपः स चान्यैः सहितॊ राजन संग्रामे ऽषटा दशावरैः हतॊ हंस इति परॊक्तम अथ केनापि भारत तच छरुत्वा डिभकॊ राजन यमुनाम्भस्य अमज्जत विना हंसेन लॊके ऽसमिन नाहं जीवितुम उत्सहे इत्य एतां मतिम आस्थाय डिभकॊ निधनं गतः तथा तु डिभकं शरुत्वा हंसः परपुरंजयः परपेदे यमुनाम एव सॊ ऽपि तस्यां नयमज्जत तौ स राजा जरासंधः शरुत्वाप्सु निधनं गतौ सवपुरं शूरसेनानां परययौ भरतर्षभ ततॊ वयम अमित्रघ्न तस्मिन परतिगते नृपे पुनर आनन्दिताः सर्वे मथुरायां वसामहे यदा तव अभ्येत्य पितरं सा वै राजीवलॊचना कंस भार्या जरासंधं दुहिता मागधं नृपम चॊदयत्य एव राजेन्द्र पतिव्यसनदुःखिता पतिघ्नं मे जहीत्य एवं पुनः पुनर अरिन दम ततॊ वयं महाराज तं मन्त्रं पूर्वमन्त्रितम संस्मरन्तॊ विमनसॊ वयपयाता नराधिप पृथक्त्वेन दरुता राजन संक्षिप्य महतीं शरियम परपतामॊ भयात तस्य सधन जञातिबान्धवाः इति संचिन्त्य सर्वे सम परतीचीं दिशम आश्रिताः कुश सथलीं पुरीं रम्यां रैवतेनॊपशॊभिताम पुनर निवेशनं तस्यां कृतवन्तॊ वयं नृप तथैव दुर्ग संस्कारं देवैर अपि दुरासदम सत्रियॊ ऽपि यस्यां युध्येयुः किं पुनर वृष्णिपुंगवाः तस्यां वयम अमित्रघ्न निवसामॊ ऽकुतॊभयाः आलॊक्य गिरिमुख्यं तं माधवी तीर्थम एव च माधवाः कुरुशार्दूल परां मुदम अवाप्नुवन एवं वयं जरासंधाद आदितः कृतकिल्बिषाः सामर्थ्यवन्तः संबन्धाद भवन्तं समुपाश्रिताः तरियॊजनायतं सद्म तरिस्कन्धं यॊजनाद अधि यॊजनान्ते शतद्वारं विक्रमक्रमतॊरणम अष्टा दशावरैर नद्धं कषत्रियैर युद्धदुर्मदैः अष्टा दशसहस्राणि वरतानां सन्ति नः कुले आहुकस्य शतं पुत्रा एकैकस तरिशतावरः चारु देष्णः सह भरात्रा चक्रदेवॊ ऽथ सात्यकिः अहं च रौहिणेयश च साम्बः शौरि समॊ युधि एवम एते रथा सप्त राजन्न अन्यान निबॊध मे कृतवर्मा अनाधृष्टिः समीकः समितिंजयः कह्वः शङ्कुर निदान्तश च सप्तैवैते महारथाः पुत्रौ चान्धकभॊजस्य वृद्धॊ राजा च ते दश लॊकसंहनना वीरा वीर्यवन्तॊ महाबलाः समरन्तॊ मध्यमं देशं वृष्णिमध्ये गतव्यथाः स तवं सम्राड गुणैर युक्तः सदा भरतसत्तम कषत्रे सम्राजम आत्मानं कर्तुम अर्हसि भारत न तु शक्यं जरासंधे जीवमाने महाबले राजसूयस तवया पराप्तुम एषा राजन मतिर मम तेन रुद्धा हि राजानः सर्वे जित्वा गिरिव्रजे कन्दरायां गिरीन्द्रस्य सिंहेनेव महाद्विपाः सॊ ऽपि राजा जरासंधॊ यियक्षुर वसुधाधिपैः आराध्य हि महादेवं निर्जितास तेन पार्थिवाः स हि निर्जित्य निर्जित्य पार्थिवान पृतना गतान पुरम आनीय बद्ध्वा च चकार पुरुषव्रजम वयं चैव महाराज जरासंध भयात तदा मथुरां संपरित्यज्य गता दवारवतीं पुरीम यदि तव एनं महाराज यज्ञं पराप्तुम इहेच्छसि यतस्व तेषां मॊक्षाय जरासंध वधाय च समारम्भॊ हि शक्यॊ ऽयं नान्यथा कुरुनन्दन राजसूयस्य कार्त्स्न्येन कत्रुं मतिमतां वर इत्य एषा मे मती राजन यथा वा मन्यसे ऽनघ एवंगते ममाचक्ष्व सवयं निश्चित्य हेतुभिः [य] उक्तं तवया बुद्धिमता यन नान्यॊ वक्तुम अर्हति संशयानां हि निर्मॊक्ता तवन नान्यॊ विद्यते भुवि गृहे गृहे हि राजानः सवस्य सवस्य परियं कराः न च साम्राज्यम आप्तास ते सम्राट शब्दॊ हि कृत्स्नभाक कथं परानुभावज्ञः सवं परशंसितुम अर्हति परेण समवेतस तु यः परशस्तः स पूज्यते विशाला बहुला भूमिर बहुरत्नसमाचिता दूरं गत्वा विजानाति शरेयॊ वृष्णिकुलॊद्वह शमम एव परं मन्ये न तु मॊक्षाद भवेच छमः आरम्भे पारमेष्ठ्यं तु न पराप्यम इति मे मतिः एवम एवाभिजानन्ति कुले जाता मनस्विनः कश चित कदा चिद एतेषां भवेच छरेयॊ जनार्दन [भ] अनारम्भ परॊ राजा वल्मीक इव सीदति दुर्बलश चानुपायेन बलिनं यॊ ऽधितिष्ठति अतन्द्रितस तु परायेन दुर्बलॊ बलिनं रिपुम जयेत सम्यङ नयॊ राजन नीत्यार्थान आत्मनॊ हितान कृष्णे नयॊ मयि बलं जयः पार्थे धनंजये मागधं साधयिष्यामॊ वयं तरय इवाग्नयः [क] आदत्ते ऽरथपरॊ बालॊ नानुबन्धम अवेक्षते तस्माद अरिं न मृष्यन्ति बालम अर्थपरायणम हित्वा करान यौवनाश्वः पालनाच च भगीरथः कार्तवीर्यस तपॊयॊगाद बलात तु भरतॊ विभुः ऋद्ध्या मरुत्तस तान पञ्च सम्राज इति शुश्रुमः निग्राह्य लक्षणं पराप्तॊ धर्मार्थनय लक्षणैः बार्हद्रथॊ जरासंधस तद विद्धि भरतर्षभ न चैनम अनुरुध्यन्ते कुलान्य एकशतं नृपाः तस्माद एतद बलाद एव साम्राज्यं कुरुते ऽदय सः रत्नभाजॊ हि राजानॊ जरासंधम उपासते न च तुष्यति तेनापि बाल्याद अनयम आस्थितः मूर्धाभिषिक्तं नृपतिं परधानपुरुषं बलात आदत्ते न च नॊ दृष्टॊ ऽभागः पुरुषतः कव चित एवं सर्वान वशे चक्रे जरासंधः शतावरान तं दुर्बलतरॊ राजा कथं पार्थ उपैष्यति परॊक्षितानां परमृष्टानां राज्ञां पशुपतेर गृहे पशूनाम इव का परीतिर जीविते भरतर्षभ कषत्रियः शस्त्रमरणॊ यदा भवति सत्कृतः ननु सम मागधं सर्वे परतिबाधेम यद वयम षड अशीतिः समानीताः शेषा राजंश चतुर्दश जरासंधेन राजानस ततः करूरं परपत्स्यते पराप्नुयात स यशॊ दीप्तं तत्र यॊ विघ्नम आचरेत जयेद यश च जरासंधं स सम्राण नियतं भवेत [य] सम्राड गुणम अभीप्सन वै युष्मान सवार्थपरायणः कथं परहिणुयां भीमं बलात केवलसाहसात भीमार्जुनाव उभौ नेत्रे मनॊ मन्ये जनार्दनम मनश चक्षुर विहीनस्य कीदृशं जीवितं भवेत जरासंध बलं पराप्य दुष्पारं भीमविक्रमम शरमॊ हि वः पराजय्यात किम उ तत्र विचेष्टितम अस्मिन्न अर्थान्तरे युक्तम अनर्थः परतिपद्यते यथाहं विमृशाम्य एकस तत तावच छरूयतां मम संन्यासं रॊचये साधुकार्यस्यास्य जनार्दन परतिहन्ति मनॊ मे ऽदय राजसूयॊ दुरासदः [व] पार्थः पराप्य धनुःश्रेष्ठम अक्षय्यौ च महेषुधी रथं धवजं सभां चैव युधिष्ठिरम अभाषत धनुर अस्त्रं शरा वीर्यं पक्षॊ भूमिर यशॊबलम पराप्तम एतन मया राजन दुष्प्रापं यद अभीप्सितम कुले जन्म परशंसन्ति वैद्याः साधु सुनिष्ठिताः बलेन सदृशं नास्ति वीर्यं तु मम रॊचते कृतवीर्यकुले जातॊ निर्वीर्यः किं करिष्यति कषत्रियः सर्वशॊ राजन यस्य वृत्तिः पराजये सर्वैर अपि गुणैर हीनॊ वीर्यवान हि तरेद रिपून सर्वैर अपि गुणैर युक्तॊ निर्वीर्यः किं करिष्यति दरव्यभूता गुणाः सर्वे तिष्ठन्ति हि पराक्रमे जयस्य हेतुः सिद्धिर हि कर्म दैवं च संश्रितम संयुक्तॊ हि बलैः कश चित परमादान नॊपयुज्यते तेन दवारेण शत्रुभ्यः कषीयते सबलॊ रिपुः दैन्यं यथाबलवति तथा मॊहॊ बलान्विते ताव उभौ नाशकौ हेतू राज्ञा तयाज्यौ जयार्थिना जरासंध विनाशं च राज्ञां च परिमॊक्षणम यदि कुर्याम यज्ञार्थं किं ततः परमं भवेत अनारम्भे तु नियतॊ भवेद अगुण निश्चयः गुणान निःसंशयाद राजन नैर्गुण्यं मन्यसे कथम काषायं सुलभं पश्चान मुनीनां शमम इच्छताम साम्राज्यं तु तवेच्छन्तॊ वयं यॊत्स्यामहे परैः [वा] जातस्य भारते वंशे तथा कुन्त्याः सुतस्य च या वै युक्ता मतिः सेयम अर्जुनेन परदर्शिता न मृत्यॊः समयं विद्म रात्रौ वा यदि वा दिवा न चापि कं चिद अमरम अयुद्धेनापि शुश्रुमः एतावद एव पुरुषैः कार्यं हृदयतॊषणम नयेन विधिदृष्टेन यद उपक्रमते परान सुनयस्यानपायस्य संयुगे परमः करमः संशयॊ जायते साम्ये साम्यं च न भवेद दवयॊः ते वयं नयम आस्थाय शत्रुदेहसमीपगाः कथम अन्तं न गच्छेम वृक्षस्येव नदीरयाः पररन्ध्रे पराक्रान्ताः सवरन्ध्रावरणे सथिताः वयूढानीकैर अनुबलैर नॊपेयाद बलवत्तरम इति बुद्धिमतां नीतिस तन ममापीह रॊचते अनवद्या हय असंबुद्धाः परविष्टाः शत्रुसद्म तत शत्रुदेहम उपाक्रम्य तं कामं पराप्नुयामहे एकॊ हय एव शरियं नित्यं बिभर्ति पुरुषर्षभ अन्तरात्मेव भूतानां तत कषये वै बलक्षयः अथ चेत तं निहत्याजौ शेषेणाभिसमागताः पराप्नुयाम ततः सवर्गं जञातित्राण परायनाः [य] कृष्ण कॊ ऽयं जरासंधः किं वीर्यः किं पराक्रमः यस तवां सपृष्ट्वाग्निसदृशं न दग्धः शलभॊ यथा [क] शृणु राजञ जरासंधॊ यद वीर्यॊ यत पराक्रमः यथा चॊपेक्षितॊ ऽसमाभिर बहुशः कृतविप्रियः अक्षौहिणीनां तिसृणाम आसीत समरदर्पितः राजा बृहद्रथॊ नाम मगधाधिपतिः पतिः रूपवान वीर्यसंपन्नः शरीमान अतुलविक्रमः नित्यं दीक्षा कृश तनुः शतक्रतुर इवापरः तेजसा सूर्यसदृशः कषमया पृथिवीसमः यमान्तकसमः कॊपे शरिया वैश्रवणॊपमः तस्याभिजन संयुक्तैर गुणैर भरतसत्तम वयाप्तेयं पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः स काशिराजस्य सुते यमजे भरतर्षभ उपयेमे महावीर्यॊ रूपद्रविण संमते तयॊश चकार समयं मिथः स पुरुषर्षभः नातिवर्तिष्य इत्य एवं पत्नीभ्यां संनिधौ तदा स ताभ्यां शुशुभे राजा पत्नीभ्यां मनुजाधिप परियाभ्याम अनुरूपाभ्यां करेणुभ्याम इव दविपः तयॊर मध्यगतश चापि रराज वसुधाधिपः गङ्गायमुनयॊर मध्ये मूर्तिमान इव सागरः विषयेषु निमग्नस्य तस्य यौवनम अत्यगात न च वंशकरः पुत्रस तस्याजायत कश चन मङ्गलैर बहुभिर हॊमैः पुत्र कामाभिर इष्टिभिः नाससाद नृपश्रेष्ठः पुत्रं कुलविवर्धनम अथ काक्षीवतः पुत्रं गौतमस्य महात्मनः शुश्राव तपसि शरान्तम उदारं चण्डकौशिकम यदृच्छयागतं तं तु वृक्षमूलम उपाश्रितम पत्नीभ्यां सहितॊ राजा सर्वरत्नैर अतॊषयत तम अब्रवीत सत्यधृतिः सत्यवाग ऋषिसत्तमः परितुष्टॊ ऽसमि ते राजन वरं वरय सुव्रत ततः सभार्यः परनटस तम उवाच बृहद्रथः पुत्रदर्शननैराश्याद बाष्पगद्गदया गिरा [ब] भगवन राज्यम उत्सृज्य परस्थितस्य तपॊवनम किं वरेणाल्प भाग्यस्य किं राज्येनाप्रजस्य मे [क] एतच छरुत्वा मुनिर धयानम अगमत कषुभितेन्द्रियः तस्यैव चाम्र वृक्षस्य छायायां समुपाविशत तस्यॊपविष्टस्य मुनेर उत्सङ्गे निपपात ह अवातम अशुकादष्टम एकम आम्रफलं किल तत परगृह्य मुनिश्रेष्ठॊ हृदयेनाभिमन्त्र्य च राज्ञे ददाव अप्रतिमं पुत्रसंप्राप्ति कारकम उवाच च महाप्राज्ञस तं राजानं महामुनिः गच्छ राजन कृतार्थॊ ऽसि निवर्त मनुजाधिप यथा समयम आज्ञाय तदा स नृपसत्तमः दवाभ्याम एकं फलं परादात पत्नीभ्यां भरतर्षभ ते तद आम्रं दविधाकृत्वा भक्षयाम आसतुः शुभे भावित्वाद अपि चार्थस्य सत्यवाक्यात तथा मुनेः तयॊः समभवद गर्भः फलप्राशन संभवः ते च दृष्ट्वा नरपतिः परां मुदम अवाप ह अथ काले महाप्राज्ञ यथा समयम आगते परजायेताम उभे राजञ शरीरशकले तदा एकाक्षिबाहुचरणे अर्धॊदर मुखस्फिजे दृष्ट्वा शरीरशकले परवेपाते उभे भृशम उद्विग्ने सह संमन्त्र्य ते भगिन्यौ तदाबले सजीवे पराणिशकले तत्यजाते सुदुःखिते तयॊर धात्र्यौ सुसंवीते कृत्वा ते गर्भसंप्लवे निर्गम्यान्तः पुरद्वारात समुत्सृज्याशु जग्मतुः ते चतुष्पथ निक्षिप्ते जरा नामाथ राक्षसी जग्राह मनुजव्याघ्रमांसशॊणितभॊजना कर्तुकामा सुखवहे शकले सा तु राक्षसी संघट्टयाम आस तदा विधानबलचॊदिता ते समानीत मात्रे तु शकले पुरुषर्षभ एकमूर्ति कृते वीरः कुमारः समपद्यत ततः सा राक्षसी राजन विस्मयॊत्फुल्ललॊचना न शशाक समुद्वॊधुं वज्रसार मयं शिशुम बालस ताम्रतलं मुष्टिं कृत्वा चास्ये निधाय सः पराक्रॊशद अतिसंरम्भात सतॊय इव तॊयदः तेन शब्देन संभ्रान्तः सहसान्तः पुरे जनः निर्जगाम नरव्याघ्र राज्ञा सह परंतप ते चाबले परिग्लाने पयः पूर्णपयॊधरे निराशे पुत्रलाभाय सहसैवाभ्यगच्छताम अथ दृष्ट्वा तथा भूते राजानं चेष्ट संततिम तं च बालं सुबलिनं चिन्तयाम आस राक्षसी नार्हामि विषये राज्ञॊ वसन्ती पुत्रगृद्धिनः बालं पुत्रम उपादातुं मेघलेखेव भास्करम सा कृत्वा मानुषं रूपम उवाच मनुजाधिपम बृहद्रथसुतस ते ऽयं मद्दत्तः परतिगृह्यताम तव पत्नी दवये जातॊ दविजातिवरशासनात धात्री जनपरित्यक्तॊ ममायं परिरक्षितः ततस ते भरतश्रेष्ठ काशिराजसुते शुभे तं बालम अभिपत्याशु परस्नवैर अभिषिञ्चताम ततः स राजा संहृष्टः सर्वं तद उपलभ्य च अपृच्छन नवहेमाभां राक्षसीं ताम अराक्षसीम का तवं कमलगर्भाभे मम पुत्र परदायिनी कामया बरूहि कल्याणि देवता परतिभासि मे [र] जरा नामास्मि भद्रं ते राक्षसी कामरूपिणी तव वेश्मनि राजेन्द्र पूजिता नयवसं सुखम साहं परत्युपकारार्थं चिन्तयन्त्य अनिशं नृप तवेमे पुत्र शकले दृष्टवत्य अस्मि धार्मिक संश्लेषिते मया दैवात कुमारः समपद्यत तव भाग्यैर महाराज हेतुमात्रम अहं तव इह [क] एवम उक्त्वा तु सा राजंस तत्रैवान्तरधीयत स गृह्य च कुमारं तं पराविशत सवगृहं नृपः तस्य बालस्य यत्कृत्यं तच चकार नृपस तदा आज्ञापयच च राक्षस्या मागधेषु महॊत्सवम तस्य नामाकरॊत तत्र परजापतिसमः पिता जरया संधितॊ यस्माज जरासंधस ततॊ ऽभवत सॊ ऽवर्धत महातेजा मगधाधिपतेः सुतः परमाण बलसंपन्नॊ हुताहुतिर इवानलः कस्य चित तव अथ कालस्य पुनर एव महातपाः मगधान उपचक्राम भगवांश चण्डकौशिकः तस्यागमनसंहृष्टः सामात्यः सपुरःसरः सभार्यः सह पुत्रेण निर्जगाम बृहद्रथः पाद्यार्घ्याचमनीयैस तम अर्चयाम आस भारत स नृपॊ राज्यसहितं पुत्रं चास्मै नयवेदयत परतिगृह्य तु तां पूजां पार्थिवाद भगवान ऋषिः उवाच मागधं राजन परहृष्टेनान्तरात्मना सर्वम एतन मया राजन विज्ञातं जञानचक्षुषा पुत्रस तु शृणु राजेन्द्र यादृशॊ ऽयं भविष्यति अस्य वीर्यवतॊ वीर्यं नानुयास्यन्ति पार्थिवाः देवैर अपि विसृष्टानि शस्त्राण्य अस्य महीपते न रुजं जनयिष्यन्ति गिरेर इव नदीरयाः सर्वमूर्धाभिषिक्तानाम एष मूर्ध्नि जवलिष्यति सर्वेषां निष्प्रभ करॊ जयॊतिषाम इव भास्करः एनम आसाद्य राजानः समृद्धबलवाहनाः विनाशम उपयास्यन्ति शलभा इव पावकम एष शरियं समुदितां सर्वराज्ञां गरहीष्यति वर्षास्व इवॊद्धत जला नदीर नदनदीपतिः एष धारयिता सम्यक चातुर्वर्ण्यं महाबलः शुभाशुभम इव सफीता सर्वसस्य धराधरा अस्याज्ञा वशगाः सर्वे भविष्यन्ति नराधिपाः सर्वभूतात्मभूतस्य वायॊर इव शरीरिणः एष रुद्रं महादेवं तरिपुरान्त करं हरम सर्वलॊकेष्व अति बलः सवयं दरक्ष्यति मागधः एवं बरुवन्न एव मुनिः सवकार्यार्थं विचिन्तयन विसर्जयाम आस नृपं बृहद्रथम अथारिहन परविश्य नगरं चैव जञातिसंबन्धिभिर वृतः अभिषिच्य जरासंधं मगधाधिपतिस तदा बृहद्रथॊ नरपतिः परां निर्वृतिम आययौ अभिषिक्ते जरासंधे तदा राजा बृहद्रथः पत्नी दवयेनानुगतस तपॊवनरतॊ ऽभवत तपॊवनस्थे पितरि मातृभ्यां सह भारत जरासंधः सववीर्येण पाथिवान अकरॊद वशे अथ दीर्घस्य कालस्य तपॊवनगतॊ नृपः सभार्यः सवर्गम अगमत तपस तप्त्वा बृहद्रथः तस्यास्तां हंसडिभकाव अशस्त्रनिधनाव उभौ मन्त्रे मतिमतां शरेष्ठौ युद्धशास्त्रविशारदौ यौ तौ मया ते कथितौ पूर्वम एव महाबलौ तरयस तरयाणां लॊकानां पर्याप्ता इति मे मतिः एवम एष तदा वीर बलिभिः कुकुरान्धकैः वृष्णिभिश च महाराज नीतिहेतॊर उपेक्षितः [वा] पतितौ हंसडिभकौ कंसामात्यौ निपातितौ जरासंधस्य निधने कालॊ ऽयं समुपागतः न स शक्यॊ रणे जेतुं सर्वैर अपि सुरासुरैः पराणयुद्धेन जेतव्यः स इत्य उपलभामहे मयि नीतिर बलं भीमे रक्षिता चावयॊ ऽरजुनः साधयिष्यामि तं राजन वयं तरय इवाग्नयः तरिभिर आसादितॊ ऽसमाभिर विजने स नराधिपः न संदेहॊ यथा युद्धम एकेनाभ्युपयास्यति अवमानाच च लॊकस्य वयायतत्वाच च धर्षितः भीमसेनेन युद्धाय धरुवम अभ्युपयास्यति अलं तस्य महाबाहुर भीमसेनॊ महाबलः लॊकस्य समुदीर्णस्य निधनायान्तकॊ यथा यदि ते हृदयं वेत्ति यदि ते परत्ययॊ मयि भीमसेनार्जुनौ शीघ्रं नयासभूतौ परयच्छ मे [वै] एवम उक्तॊ भगवता परत्युवाच युधिष्ठिरः भीम पार्थौ समालॊक्य संप्रहृष्टमुखौ सथितौ अच्युताच्युत मा मैवं वयाहरामित्र कर्षण पाण्डवानां भवान नाथॊ भवन्तं चाश्रिता वयम यथा वदसि गॊविन्द सर्वं तद उपपद्यते न हि तवम अग्रतस तेषां येषां लक्ष्मीः पराङ्मुखी निहतश च जरासंधॊ मॊक्षिताश च महीक्षितः राजसूयश च मे लब्धॊ निदेशे तव तिष्ठतः कषिप्रकारिन यथा तव एतत कार्यं समुपपद्यते मम कार्यं जगत कार्यं तथा कुरु नरॊत्तम तरिभिर भवद्भिर हि विना नाहं जीवितुम उत्सहे धर्मकामार्थ रहितॊ रॊगार्त इव दुर्गतः न शौरिणा विना पार्थॊ न शौरिः पाण्डवं विना नाजेयॊ ऽसत्य अनयॊर लॊके कृष्णयॊर इति मे मतिः अयं च बलिनां शरेष्ठः शरीमान अपि वृकॊदरः युवाभ्यां सहितॊ वीरः किं न कुर्यान महायशाः सुप्रणीतॊ बलौघॊ हि कुरुते कार्यम उत्तमम अन्धं जडं बलं पराहुः परणेतव्यं विचक्षणैः यतॊ हि निम्नं भवति नयन्तीह ततॊ जलम यतश छिद्रं ततश चापि नयन्ते धीधना बलम तस्मान नयविधानज्ञं पुरुषं लॊकविश्रुतम वयम आश्रित्य गॊविन्दं यतामः कार्यसिद्धये एवं परज्ञा नयबलं करियॊपाय समन्वितम पुरस्कुर्वीत कार्येषु कृष्ण कार्यार्थसिद्धये एवम एव यदुश्रेष्ठं पार्थः कार्यार्थसिद्धये अर्जुनः कृष्णम अन्वेतु भीमॊ ऽनवेतु धनंजयम नयॊ जयॊ बलं चैव विक्रमे सिद्धिम एष्यति एवम उक्तास ततः सर्वे भरातरॊ विपुलौजसः वार्ष्णेयः पाण्डवेयौ च परतस्थुर मागधं परति वर्चस्विनां बराह्मणानां सनातकानां परिच्छदान आच्छाद्य सुहृदां वाक्यैर मनॊज्ञैर अभिनन्दिताः अमर्षाद अभितप्तानां जञात्यर्थं मुख्यवाससाम रविसॊमाग्निवपुषां भीमम आसीत तदा वपुः हतं मेने जरासंधं दृष्ट्वा भीम पुरॊगमौ एककार्यसमुद्युक्तौ कृष्णौ युद्धे ऽपराजितौ ईशौ हि तौ महात्मानौ सर्वकार्यप्रवर्तने धर्मार्थकामकार्याणां कार्याणाम इव निग्रहे कुरुभ्यः परस्थितास ते तु मध्येन कुरुजाङ्गलम रम्यं पद्मसरॊ गत्वा कालकूटम अतीत्य च गण्डकीयां तथा शॊणं सदा नीरां तथैव च एकपर्वतके नद्यः करमेणैत्य वरजन्ति ते संतीर्य सरयूं रम्यां दृष्ट्वा पूर्वांश च कॊसलान अतीत्य जग्मुर मिथिलां मालां चर्मण्वतीं नदीम उत्तीर्य गङ्गां शॊणं च सर्वे ते पराङ्मुखास तरयः कुरवॊरश छदं जग्मुर मागधं कषेत्रम अच्युताः ते शश्वद गॊधनाकीर्णम अम्बुमन्तं शुभद्रुतम गॊरथं गिरिम आसाद्य ददृशुर मागधं पुरम [वा] एष पार्थ महान सवादुः पशुमान नित्यम अम्बुमान निरामयः सुवेश्माढ्यॊ निवेशॊ मागधः शुभः वैहारॊ विपुलः शैलॊ वराहॊ वृषभस तथा तथैवर्षिगिरिस तात शुभाश चैत्यक पञ्चमाः एते पञ्च महाशृङ्गाः पर्वताः शीतलद्रुमाः रक्षन्तीवाभिसंहत्य संहताङ्गा गिरिव्रजम पुष्पवेष्टित शाखाग्रैर गन्धवद्भिर मनॊरमैः निगूढा इव लॊध्राणां वनैः कामि जनप्रियैः शूद्रायां गौतमॊ यत्र महात्मा संशितव्रतः औशीनर्याम अजनयत काक्षीवादीन सुतान ऋषिः गौतमः कषयणाद अस्माद अथासौ तत्र वेश्मनि भजते मागधं वंशं स नृपाणाम अनुग्रहात अङ्गवङ्गादयश चैव राजानः सुमहाबलाः गौतम कषयम अभ्येत्य रमन्ते सम पुरार्जुन वनराजीस तु पश्येमाः परियालानां मनॊरमाः लॊध्राणां च शुभाः पार्थ गौतमौकः समीपजाः अर्बुदः शक्र वापी च पन्नगौ शत्रुतापनौ सवस्तिकस्यालयश चात्र मणिनागस्य चॊत्तमः अपरिहार्या मेघानां मागधेयं मणेः कृते कौशिकॊ मणिमांश चैव ववृधाते हय अनुग्रहम अर्थसिद्धिं तव अनपगां जरासंधॊ ऽभिमन्यते वयम आसादने तस्य दर्पम अद्य निहन्मि हि [व] एवम उक्त्वा ततः सर्वे भरातरॊ विपुलौजसः वार्ष्णेयः पाण्डवेयौ च परतस्थुर मागधं पुरम तुष्टपुष्टजनॊपेतं चातुर्वर्ण्यजनाकुलम सफीतॊत्सवम अनाधृष्यम आसेदुश च गिरिव्रजम ते ऽथ दवारम अनासाद्य पुरस्य गिरिम उच्छ्रितम बार्हद्रथैः पूज्यमानं तथा नगरवासिभिः यत्र माषादम ऋषभम आससाद बृहद्रथः तं हत्वा माषनालाश च तिस्रॊ भेरीर अकारयत आनह्य चर्मणा तेन सथापयाम आस सवे पुरे यत्र ताः पराणदन भेर्यॊ दिव्यपुष्पावचूर्णिताः मागधानां सुरुचिरं चैत्यकान्तं समाद्रवन शिरसीव जिघांसन्तॊ जरासंध जिघान्सवः सथिरं सुविपुलं शृङ्गं सुमहान्तं पुरातनम अर्चितं माल्यदामैश च सततं सुप्रतिष्ठितम विपुलैर बाहुभिर वीरास ते ऽभिहत्याभ्यपातयन ततस ते मागधं दृष्ट्वा पुरं परविविशुस तदा एतस्मिन्न एव काले तु जरासंधं समर्चयन पर्य अग्निकुर्वंश च नृपं दविरदस्थं पुरॊहिताः सनातक वरतिनस ते तु बाहुशस्त्रा निरायुधाः युयुत्सवः परविविशुर जरासंधेन भारत भक्ष्यमाल्यापणानां च ददृशुः शरियम उत्तमाम सफीतां सर्वगुणॊपेतां सर्वकामसमृद्धिनीम तां तु दृष्ट्वा समृद्धिं ते वीथ्यां तस्यां नरॊत्तमाः राजमार्गेण गच्छन्तः कृष्ण भीम धनंजयाः बलाद गृहीत्वा माल्यानि मालाकारान महाबलाः विराग वसनाः सर्वे सरग्विणॊ मृष्टकुण्डलाः निवेशनम अथाजग्मुर जरासंधस्य धीमतः गॊवासम इव वीक्षन्तः सिंहा हैमवता यथा शैलस्तम्भनिभास तेषां चन्दनागुरुभूषिताः अशॊभन्त महाराज बाहवॊ बाहुशालिनाम तान दृष्ट्वा दविरदप्रख्याञ शालस्कन्धान इवॊद्गतान वयूढॊरस्कान मागधानां विस्मयः समजायत ते तव अतीत्य जनाकीर्णास तिस्रः कक्ष्या नरर्षभाः अहं कारेण राजानम उपतस्थुर महाबलाः तान पाद्य मधुपर्कार्हान मानार्हान सत्कृतिं गतान परत्युत्थाय जरासंध उपतस्थे यथाविधि उवाच चैतान राजासौ सवागतं वॊ ऽसत्व इति परभुः तस्य हय एतद वरतं राजन बभूव भुवि विश्रुतम सनातकान बराह्मणान पराप्ताञ शरुत्वा स समितिंजयः अप्य अर्धरात्रे नृपतिः परत्युद्गच्छति भारत तांस तव अपूर्वेण वेषेण दृष्ट्वा नृपतिसत्तमः उपतस्थे जरासंधॊ विस्मितश चाभवत तदा ते तु दृष्ट्वैव राजानं जरासंधं नरर्षभाः इदम ऊचुर अमित्रघ्नाः सर्वे भरतसत्तम सवस्त्य अस्तु कुशलं राजन्न इति सर्वे वयवस्थिताः तं नृपं नृपशार्दूल विप्रैक्षन्त परस्परम तान अब्रवीज जरासंधस तदा यादव पाण्डवान आस्यताम इति राजेन्द्र बराह्मणच छद्म संवृतान अथॊपविविशुः सर्वे तरयस ते पुरुषर्षभाः संप्रदीप्तास तरयॊ लक्ष्म्या महाध्वर इवाग्नयः तान उवाच जरासंधः सत्यसंधॊ नराधिपः विगर्हमाणः कौरव्य वेषग्रहणकारणात न सनातक वरता विप्रा बहिर माल्यानुलेपनाः भवन्तीति नृलॊके ऽसमिन विदितं मम सर्वशः ते यूयं पुष्पवन्तश च भुजैर जयाघात लक्षणैः बिभ्रतः कषात्रम ओजॊ च बराह्मण्यं परतिजानथ एवं विराग वसना बहिर माल्यानुलेपनाः सत्यं वदत के यूयं सत्यं राजसु शॊभते चैत्यकं च गिरेः शृङ्गं भित्त्वा किम इव सद्म नः अद्वारेण परविष्टाः सथ निर्भया राजकिल्बिषात कर्म चैतद विलिङ्गस्य किं वाद्य परसमीक्षितम वदध्वं वाचि वीर्यं च बराह्मणस्य विशेषतः एवं च माम उपस्थाय कस्माच च विधिनार्हणाम परणीतां नॊ न गृह्णीत कार्यं किं चास्मद आगमे एवम उक्तस ततः कृष्णः परत्युवाच महामनाः सनिग्धगम्भीरया वाचा वाक्यं वाक्यविशारदः सनातक वरतिनॊ राजन बराह्मणाः कषत्रिया विशः विशेषनियमाश चैषाम अविशेषाश च सन्त्य उत विशेषवांश च सततं कषत्रियः शरियम अर्छति पुष्पवत्सु धरुवा शरीश च पुष्पवन्तस ततॊ वयम कषत्रियॊ बाहुवीर्यस तु न तथा वाक्यवीर्यवान अप्रगल्भं वचस तस्य तस्माद बार्हद्रथे समृतम सववीर्यं कषत्रियाणां च बाह्वॊर धाता नयवेशयत तद दिदृक्षसि चेद राजन दरष्टास्य अद्य न संशयः अद्वारेण रिपॊर गेहं दवारेण सुहृदॊ गृहम परविशन्ति सदा सन्तॊ दवारं नॊ वर्जितं ततः कार्यवन्तॊ गृहान एत्य शत्रुतॊ नार्हणां वयम परतिगृह्णीम तद विद्धि एतन नः शाश्वतं वरतम [ज] न समरेयं कदा वैरं कृतं युष्माभिर इत्य उत चिन्तयंश च न पश्यामि भवतां परति वैकृतम वैकृते चासति कथं मन्यध्वं माम अनागसम अरिं विब्रूत तद विप्राः सतां समय एष हि अथ धर्मॊपघाताद धि मनः समुपतप्यते यॊ ऽनागसि परसृजति कषत्रियॊ ऽपि न संशयः अतॊ ऽनयथाचरँल लॊके धर्मज्ञः सन महाव्रतः वृजिनां गतिम आप्नॊति शरेयसॊ ऽपय उपहन्ति च तरैलॊक्ये कषत्रधर्माद धि शरेयांसं साधु चारिणाम अनागसं परजानानाः परमादाद इव जल्पथ [वासु] कुलकार्यं महाराज कश चिद एकः कुलॊद्वहः वहते तन्नियॊगाद वै वयम अभ्युत्थितास तरयः तवया चॊपहृता राजन कषत्रिया लॊकवासिनः तद आगॊ करूरम उत्पाद्य मन्यसे किं तव अनागसम राजा राज्ञः कथं साधून हिंस्यान नृपतिसत्तम तद राज्ञः संनिगृह्य तवं रुद्रायॊपजिहीर्षसि अस्मांस तद एनॊ गच्छेत तवया बार्हद्रथे कृतम वयं हि शक्ता धर्मस्य रक्षणे धर्मचारिणः मनुष्याणां समालम्भॊ न च दृष्टः कदा चन स कथं मानुषैर देवं यष्टुम इच्छसि शंकरम सवर्णॊ हि सवर्णानां पशुसंज्ञां करिष्यति कॊ ऽनय एवं यथा हि तवं जरासंध वृथा मतिः ते तवां जञातिक्षयकरं वयम आर्तानुसारिणः जञातिवृद्धि निमित्तार्थं विनियन्तुम इहागताः नास्ति लॊके पुमान अन्यः कषत्रियेष्व इति चैव यत मन्यसे स च ते राजन सुमहान बुद्धिविप्लवः कॊ हि जानन्न अभिजनम आत्मनः कषत्रियॊ नृप नाविशेत सवर्गम अतुलं रणानन्तरम अव्ययम सवर्गं हय एव समास्थाय रणयज्ञेषु दीक्षिताः यजन्ते कषत्रिया लॊकांस तद विद्धि मगधाधिपः सवर्गयॊनिर जयॊ राजन सवर्गयॊनिर महद यशः सवर्गयॊनिस तपॊ युद्धे मार्गः सॊ ऽवयभिचारवान एष हय ऐन्द्रॊ वैजयन्तॊ गुणॊ नित्यं समाहितः येनासुरान पराजित्य जगत पाति शतक्रतुः सवर्गम आस्थाय कस्य सयाद विग्रहित्वं यथा तव मागधैर विपुलैः सैन्यैर बाहुल्य बलदर्पितैः मावमन्स्थाः परान राजन नास्ति वीर्यं नरे नरे समं तेजस तवया चैव केवलं मनुजेश्वर यावद एव न संबुद्धं तावद एव भवेत तव विषह्यम एतद अस्माकम अतॊ राजन बरवीमि ते जहि तवं सदृशेष्व एव मानं दर्पं च मागध मा गमः ससुतामात्यः सबलश च यमक्षयम दम्भॊद्भवः कार्तवीर्य उत्तरश च बृहद्रथः शरेयसॊ हय अवमन्येह विनेशुः सबला नृपाः मुमुक्षमाणास तवत्तश च न वयं बराह्मण बरुवाः शौरिर अस्मि हृषीकेशॊ नृवीरौ पाण्डवाव इमौ तवाम आह्वयामहे राजन सथिरॊ युध्यस्व मागध मुञ्च वा नृपतीन सर्वान मा गमस तवं यमक्षयम [ज] नाजितान वै नरपतीन अहम आदद्मि कांश चन जितः कः पर्यवस्थाता कॊ ऽतर यॊ न मया जितः कषत्रियस्यैतद एवाहुर धर्म्यं कृष्णॊपजीवनम विक्रम्य वशम आनीय कामतॊ यत समाचरेत देवतार्थम उपाकृत्य राज्ञः कृष्ण कथं भयात अहम अद्य विमुञ्चेयं कषात्रं वरतम अनुस्मरन सैन्यं सैन्येन वयूढेन एक एकेन वा पुनः दवाभ्यां तरिभिर वा यॊत्स्ये ऽहं युगपत पृथग एव वा [व] एवम उक्त्वा जरासंधः सहदेवाभिषेचनम आज्ञापयत तदा राजा युयुत्सुर भीमकर्मभिः स तु सेनापती राजा सस्मार भरतर्षभ कौशिकं चित्रसेनं च तस्मिन युद्ध उपस्थिते ययॊस ते नामनी लॊके हंसेति डिभकेति च पूर्वं संकथिते पुम्भिर नृलॊके लॊकसत्कृते तं तु राजन विभुः शौरी राजानं बलिनां वरम समृत्वा पुरुषशार्दूल शार्दूलसमविक्रमम सत्यसंधॊ जरासंधं भुवि भीमपराक्रमम भागम अन्यस्य निर्दिष्टं वध्यं भूमिभृद अच्युतः नात्मनात्मवतां मुख्य इयेष मधुसूदनः बरह्मण आज्ञां पुरस्कृत्य हन्तुं हलधरानुजः [व] ततस तं निश्चितात्मानं युद्धाय यदुनन्दनः उवाच वाग्मी राजानं जरासंधम अधॊक्षजः तरयाणां केन ते राजन यॊद्धुं वितरते मनः अस्मद अन्यतमेनेह सज्जीभवतु कॊ युधि एवम उक्तः स कृष्णेन युद्धं वव्रे महाद्युतिः जरासंधस ततॊ राजन भीमसेनेन मागधः धारयन्न अगदान मुख्यान निर्वृतीर वेदनानि च उपतस्थे जरासंधं युयुत्सुं वै पुरॊहितः कृतस्वस्त्ययनॊ विद्वान बराह्मणेन यशस्विना समनह्यज जरासंधः कषत्रधर्मम अनुव्रतः अवमुच्य किरीटं स केशान समनुमृज्य च उदतिष्ठज जरासंधॊ वेलातिग इवार्णवः उवाच मतिमान राजा भीमं भीमपराक्रमम भीम यॊत्स्ये तवया सार्धं शरेयसा निर्जितं वरम एवम उक्त्वा जरासंधॊ भीमसेनम अरिंदमः परत्युद्ययौ महातेजाः शक्रं बलिर इवासुरः ततः संमन्त्र्य कृष्णेन कृतस्वस्त्ययनॊ बली भीमसेनॊ जरासंधम आससाद युयुत्सया ततस तौ नरशार्दूलौ बाहुशस्त्रौ समीयतुः वीरौ परमसंहृष्टाव अन्यॊन्यजय काङ्क्षिणौ तयॊर अथ भुजाघातान निग्रहप्रग्रहात तथा आसीत सुभीम संह्रादॊ वज्रपर्वतयॊर इव उभौ परमसंहृष्टौ बलेनातिबलाव उभौ अन्यॊन्यस्यान्तरं परेप्सू परस्परजयैषिणौ तद भीमम उत्सार्य जनं युद्धम आसीद उपह्वरे बलिनॊः संयुगे राजन वृत्रवासवयॊर इव परकर्षणाकर्षणाभ्याम अभ्याकर्ष विकर्षणैः आकर्षेतां तथान्यॊन्यं जानुभिश चाभिजघ्नतुः ततः शब्देन महता भर्त्सयन्तौ परस्परम पाषाण संघातनिभैः परहारैर अभिजघ्नतुः वयूढॊरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्ध कुशलाव उभौ बाहुभिः समसज्जेताम आयसैः परिघैर इव कार्त्तिकस्य तु मासस्य परवृत्तं परथमे ऽहनि अनारतं दिवारात्रम अविश्रान्तम अवर्तत तद्वृत्तं तु तरयॊदश्यां समवेतं महात्मनॊः चतुर्दश्यां निशायां तु निवृत्तॊ मागधः कलमात तं राजानं तथा कलान्तं दृष्ट्वा राजञ जनार्दनः उवाच भीमकर्माणं भीमं संबॊधयन्न इव कलान्तः शत्रुर न कौन्तेय लभ्यः पीडयितुं रणे पीड्यमानॊ हि कार्त्स्न्येन जह्याज जीवितम आत्मनः तस्मात ते नैव कौन्तेय पीडनीयॊ नराधिपः समम एतेन युध्यस्व बाहुभ्यां भरतर्षभ एवम उक्तः स कृष्णेन पाण्डवः परवीरहा जरासंधस्य तद रन्ध्रं जञात्वा चक्रे मतिं वधे ततस तम अजितं जेतुं जरासंधं वृकॊदरः संरभ्य बलिनां मुख्यॊ जग्राह कुरुनन्दनः [व] भीमसेनस ततः कृष्णम उवाच यदुनन्दनम बुद्धिम आस्थाय विपुलां जरासंध जिघांसया नायं पापॊ मया कृष्ण युक्तः सयाद अनुरॊधितुम पराणेन यदुशार्दूल बद्धवङ्क्षण वाससा एवम उक्तस ततः कृष्णः परत्युवाच वृकॊदरम तवरयन पुरुषव्याघ्रॊ जरासंध वधेप्सया यत ते दैवं परं सत्त्वं यच च ते मातरिश्वनः बलं भीम जरासंधे दर्शयाशु तद अद्य नः एवम उक्तस तदा भीमॊ जरासंधम अरिंदमः उत्क्षिप्य भरामयद राजन बलवन्तं महाबलः भरामयित्वा शतगुणं भुजाभ्यां भरतर्षभ बभञ्ज पृष्ठे संक्षिप्य निष्पिष्य विननाद च तस्य निष्पिष्यमाणस्य पाण्डवस्य च गर्जतः अभवत तुमुलॊ नादः सर्वप्राणि भयंकरः वित्रेसुर मागधाः सर्वे सत्रीणां गर्भाश च सुस्रुवुः भीमसेनस्य नादेन जरासंधस्य चैव ह किं नु सविद धिमवान भिन्नः किं नु सविद दीर्यते मही इति सम मागधा जज्ञुर भीमसेनस्य निस्वनात ततॊ राजकुलद्वारि परसुप्तम इव तं नृपम रात्रौ परासुम उत्सृज्य निश्चक्रमुर अरिंदमाः जरासंध रथं कृष्णॊ यॊजयित्वा पताकिनम आरॊप्य भरातरौ चैव मॊक्षयाम आस बान्धवान ते वै रत्नभुजं कृष्णं रत्नार्हं पृथिवीश्वराः राजानश चक्रुर आसाद्य मॊक्षिता महतॊ भयात अक्षतः शस्त्रसंपन्नॊ जितारिः सह राजभिः रथम आस्थाय तं दिव्यं निर्जगाम गिरिव्रजात यः ससॊदर्यवान नाम दवियॊधः कृष्णसारथिः अभ्यासघाती संदृश्यॊ दुर्जयः सर्वराजभिः भीमार्जुनाभ्यां यॊधाभ्याम आस्थितः कृष्णसारथिः शुशुभे रथवर्यॊ ऽसौ दुर्जयः सर्वधन्विभिः शक्र विष्णू हि संग्रामे चेरतुस तारका मये रथेन तेन तं कृष्ण उपारुह्य ययौ तदा तप्तचामीकराभेण किङ्किणीजालमालिना मेघनिर्घॊषनादेन जैत्रेणामित्र घातिना येन शक्रॊ दानवानां जघान नवतीर नव तं पराप्य समहृष्यन्त रथं ते पुरुषर्षभाः ततः कृष्णं महाबाहुं भरातृभ्यां सहितं तदा रथस्थं मागधा दृष्ट्वा समपद्यन्त विस्मिताः हयैर दिव्यैः समायुक्तॊ रथॊ वायुसमॊ जवे अधिष्ठितः स शुशुभे कृष्णेनातीव भारत असङ्गी देव विहितस तस्मिन रथवरे धवजः यॊजनाद ददृशे शरीमान इन्द्रायुधसमप्रभः चिन्तयाम आस कृष्णॊ ऽथ गरुत्मन्तं स चाभ्ययात कषणे तस्मिन स तेनासीच चैत्ययूप इवॊच्छ्रितः वयादितास्यैर महानादैः सह भूतैर धवजालयैः तस्थौ रथवरे तस्मिन गरुत्मान पन्नगाशनः दुर्निरीक्ष्यॊ हि भूतानां तेजसाभ्यधिकं बभौ आदित्य इव मध्याह्ने सहस्रकिरणावृतः न स सज्जति वृक्षेषु शस्त्रैश चापि न रिष्यते दिव्यॊ धवजवरॊ राजन दृश्यते देव मानुषैः तम आस्थाय रथं दिव्यं पर्जन्यसमनिस्वनम निर्ययौ पुरुषव्याघ्रः पाण्डवाभ्यां सहाच्युतः यं लेभे वासवाद राजा वसुस तस्माद बृहद्रथः बृहद्रथात करमेणैव पराप्तॊ बार्हद्रथं नृपम स निर्ययौ महाबाहुः पुण्डरीकेक्षणस ततः गिरिव्रजाद बहिस तस्थौ समे देशे महायशाः तत्रैनं नागराः सर्वे सत्कारेणाभ्ययुस तदा बराह्मण परमुखा राजन विधिदृष्टेण कर्मणा बन्धनाद विप्रमुक्ताश च राजानॊ मधुसूदनम पूजयाम आसुर ऊचुश च सान्त्वपूर्वम इदं वचः नैतच चित्रं महाबाहॊ तवयि देवकिनन्दन भीमार्जुनबलॊपेते धर्मस्य परिपालनम जरासंध हरदे घॊरे दुःखपङ्के निमज्जताम राज्ञां समभ्युद्धरणं यद इदं कृतम अद्य ते विष्णॊ समवसन्नानां गिरिदुर्गे सुदारुणे दिष्ट्या मॊक्षाद यशॊ दीप्तम आप्तं ते पुरुषॊत्तम किं कुर्मः पुरुषव्याघ्र बरवीहि पुरुषर्षभ कृतम इत्य एव तज जञेयं नृपैर यद्य अपि दुष्करम तान उवाच हृषीकेशः समाश्वास्य महामनाः युधिष्ठिरॊ राजसूयं करतुम आहर्तुम इच्छति तस्य धर्मप्रवृत्तस्य पार्थिव तवं चिकीर्षतः सर्वैर भवद्भिर यज्ञार्थे साहाय्यं दीयताम इति ततः परतीतमनसस ते नृपा भरतर्षभ तथेत्य एवाब्रुवन सर्वे परतिजज्ञुश च तां गिरम रत्नभाजं च दाशार्हं चक्रुस ते पृथिवीश्वराः कृच्छ्राज जग्राह गॊविन्दस तेषां तद अनुकम्पया जरासंधात्मजश चैव सहदेवॊ महारथः निर्ययौ सजनामात्यः पुरस्कृत्य पुरॊहितम स नीचैः परश्रितॊ भूत्वा बहुरत्नपुरॊगमः सहदेवॊ नृणां देवं वासुदेवम उपस्थितः भयार्ताय ततस तस्मै कृष्णॊ दत्त्वाभयं तदा अभ्यषिञ्चत तत्रैव जरासंधात्मजं तदा गत्वैकत्वं च कृष्णेन पार्थाभ्यां चैव सत्कृतः विवेश राजा मतिमान पुनर बार्हद्रथं पुरम कृष्णस तु सह पार्थाभ्यां शरिया परमया जवलन रत्नान्य आदाय भूरीणि परययौ पुष्करेक्षणः इन्द्रप्रस्थम उपागम्य पाण्डवाभ्यां सहाच्युतः समेत्य धर्मराजानं परीयमाणॊ ऽभयभाषत दिष्ट्या भीमेन बलवाञ जरासंधॊ निपातितः राजानॊ मॊक्षिताश चेमे बन्धनान नृपसत्तम दिष्ट्या कुशलिनौ चेमौ भीमसेनधनंजयौ पुनः सवनगरं पराप्ताव अक्षताव इति भारत ततॊ युधिष्ठिरः कृष्णं पूजयित्वा यथार्हतः भीमसेनार्जुनौ चैव परहृष्टः परिषस्वजे ततः कषीणे जरासंधे भरातृभ्यां विहितं जयम अजातशत्रुर आसाद्य मुमुदे भरातृभिः सह यथा वयः समागम्य राजभिस तैश च पाण्डवः सत्कृत्य पूजयित्वा च विससर्ज नराधिपान युधिष्ठिराभ्यनुज्ञातास ते नृपा हृष्टमानसाः जग्मुः सवदेशांस तवरिता यानैर उच्चावचैस ततः एवं पुरुषशार्दूलॊ महाबुद्धिर जनार्दनः पाण्डवैर घातयाम आस जरासंधम अरिं तदा घातयित्वा जरासंधं बुद्धिपूर्वम अरिंदमः धर्मराजम अनुज्ञाप्य पृथां कृष्णां च भारत सुभद्रां भीमसेनं च फाल्गुणं यमजौ तथा धौम्यम आमन्त्रयित्वा च परययौ सवां पुरीं परति तेनैव रथमुख्येन तरुणादित्यवर्चसा धर्मराज विसृष्टेन दिव्येनानादयन दिशः ततॊ युधिष्ठिर मुखाः पाण्डवा भरतर्षभ परदक्षिणम अकुर्वन्त कृष्णम अक्लिष्टकारिणम ततॊ गते भगवति कृष्णे देवकिनन्दने जयं लब्ध्वा सुविपुलं राज्ञाम अभयदास तदा संवर्धितौजसॊ भूयॊ कर्मणा तेन भारत दरौपद्याः पाण्डवा राजन परां परीतिम अवर्धयन तस्मिन काले तु यद युक्तं धर्मकामार्थ संहितम तद राजा धर्मतश चक्रे राज्यपालन कीर्तिमान [व] पार्थः पराप्य धनुःश्रेष्ठम अक्षय्यौ च महेषुधी रथं धवजं सभां चैव युधिष्ठिरम अभाषत धनुर अस्त्रं शरा वीर्यं पक्षॊ भूमिर यशॊबलम पराप्तम एतन मया राजन दुष्प्रापं यद अभीप्सितम तत्र कृत्यम अहं मन्ये कॊशस्यास्य विवर्धनम करम आहारयिष्यामि राज्ञः सर्वान नृपॊत्तम विजयाय परयास्यामि दिशं धनद रक्षिताम तिथाव अथ मुहूर्ते च नक्षत्रे च तथा शिवे धनंजय वचॊ शरुत्वा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः सनिग्धगम्भीर नादिन्या तं गिरा परत्यभाषत सवस्ति वाच्यार्हतॊ विप्रान परयाहि भरतर्षभ दुर्हृदाम अप्रहर्षाय सुहृदां नन्दनाय च विजयस ते धरुवं पार्थ परियं कामम अवाप्नुहि इत्य उक्तः परययौ पार्थः सैन्येन महता वृतः अग्निदत्तेन दिव्येन रथेनाद्भुतकर्मणा तथैव भीमसेनॊ ऽपि यमौ च पुरुषर्षभौ स सैन्याः परययुः सर्वे धर्मराजाभि पूजिताः दिशं धनपतेर इष्टाम अजयत पाकशासनिः भीमसेनस तथा पराचीं सहदेवस तु दक्षिणाम परतीचीं नकुलॊ राजन दिशं वयजयद अस्त्रवित खाण्डव परस्थम अध्यास्ते धर्मराजॊ युधिष्ठिरः [ज] दिशाम अभिजयं बरह्मन विस्तरेणानुकीर्तय न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश चरितं महत [वै] धनंजयस्य वक्ष्यामि विजयं पूर्वम एव ते यौगपद्येन पार्थैर हि विजितेयं वसुंधरा पूर्वं कुणिन्द विषये वशे चक्रे महीपतीन धनंजयॊ महाबाहुर नातितीव्रेण कर्मणा आनर्तान कालकूटांश च कुणिन्दांश च विजित्य सः सुमण्डलं पापजितं कृतवान अनु सैनिकम स तेन सहितॊ राजन सव्यसाची परंतपः विजिग्ये सकलं दवीपं परतिविन्ध्यं च पार्थिवम सकल दवीपवासांश च सप्त दवीपे च ये नृपाः अर्जुनस्य च सैन्यानां विग्रहस तुमुलॊ ऽभवत स तान अपि महेष्वासॊ विजित्य भरतर्षभ तैर एव सहितः सर्वैः पराग्ज्यॊतिषम उपाद्रवत तत्र राजा महान आसीद भगदत्तॊ विशां पते तेनासीत सुमहद युद्धं पाण्डवस्य महात्मनः स किरातैश च चीनैश च वृतः पराग्ज्यॊतिषॊ ऽभवत अन्यैश च बहुभिर यॊधैः सागरानूपवासिभिः ततः स दिवसान अष्टौ यॊधयित्वा धनंजयम परहसन्न अब्रवीद राजा संग्रामे विगतक्लमः उपपन्नं महाबाहॊ तवयि पाण्डवनन्दन पाकशासनदायादे वीर्यम आहवशॊभिनि अहं सखा सुरेन्द्रस्य शक्राद अनवमॊ रणे न च शक्नॊमि ते तात सथातुं परमुखतॊ युधि किम ईप्सितं पाण्डवेय बरूहि किं करवाणि ते यद वक्ष्यसि महाबाहॊ तत करिष्यामि पुत्रक [अर] कुरूणाम ऋषभॊ राजा धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः तस्य पार्थिवताम ईप्से करस तस्मै परदीयताम भवान पितृसखा चैव परीयमाणॊ मयापि च ततॊ नाज्ञापयामि तवां परीतिपूर्वं परदीयताम [भ] कुन्ती मातर यथा मे तवं तथा राजा युधिष्ठिरः सर्वम एतत करिष्यामि किं चान्यत करवाणि ते [वै] तं विजित्य महाबाहुः कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः परययाव उत्तरां तस्माद दिशं धनद पालितम अन्तर गिरिं च कौन्तेयस तथैव च बहिर गिरिम तथॊपरि गिरिं चैव विजिग्ये पुरुषर्षभः विजित्य पर्वतान सर्वान ये च तत्र नराधिपाः तान वशे सथापयित्वा स रत्नान्य आदाय सर्वशः तैर एव सहितः सर्वैर अनुरज्य च तान नृपान कुलूतवासिनं राजन बृहन्तम उपजग्मिवान मृदङ्गवरनादेन रथनेमि सवनेन च हस्तिनां च निनादेन कम्पयन वसुधाम इमाम ततॊ बृहन्तस तरुणॊ बलेन चतुरङ्गिना निष्क्रम्य नगरात तस्माद यॊधयाम आस पाण्डवम सुमहान संनिपातॊ ऽभूद धनंजय बृहन्तयॊः न शशाक बृहन्तस तु सॊढुं पाण्डव विक्रमम सॊ ऽविषह्यतमं जञात्वा कौन्तेयं पर्वतेश्वरः उपावर्तत दुर्मेधा रत्नान्य आदाय सर्वशः स तद राज्यम अवस्थाप्य कुलूत सहितॊ ययौ सेना बिन्दुम अथॊ राजन राज्याद आशु समाक्षिपत मॊदा पुरं वामदेवं सुदामानं सुसंकुलम कुलूतान उत्तरांश चैव तांश च राज्ञः समानयत तत्रस्थः पुरुषैर एव धर्मराजस्य शासनात वयजयद धनंजयॊ राजन देशान पञ्च परमाणतः स दिवः परस्थम आसाद्य सेना बिन्दॊः पुरं महत बलेन चतुरङ्गेण निवेशम अकरॊत परभुः स तैः परिवृतः सर्वैर विष्वग अश्वं नराधिपम अभ्यगच्छन महातेजाः पौरवं पुरुषर्षभः विजित्य चाहवे शूरान पार्वतीयान महारथान धवजिन्या वयजयद राजन पुरं पौरवरक्षितम पौरवं तु विनिर्जित्य दस्यून पर्वतवासिनः गणान उत्सव संकेतान अजयत सप्त पाण्डवः ततः काश्मीरकान वीरान कषत्रियान कषत्रियर्षभः वयजयल लॊहितं चैव मण्डलैर दशभिः सह ततस तरिगर्तान कौन्तेयॊ दार्वान कॊक नदाश च ये कषत्रिया बहवॊ राजन्न उपावर्तन्त सर्वशः अभिसारीं ततॊ रम्यां विजिग्ये कुरुनन्दनः उरगावासिनं चैव रॊचमानं रणे ऽजयत ततः सिंहपुरं रम्यं चित्रायुधसुरक्षितम परामथद बलम आस्थाय पाकशासनिर आहवे ततः सुह्मांश च चॊलांश च किरीटी पाण्डवर्षभः सहितः सर्वसैन्येन परामथत कुरुनन्दनः ततः परमविक्रान्तॊ बाह्लीकान कुरुनन्दनः महता परिमर्देन वशे चक्रे दुरासदान गृहीत्वा तु बलं सारं फल्गु चॊत्सृज्य पाण्डवः दरदान सह काम्बॊजैर अजयत पाकशासनिः परागुत्तरां दिशं ये च वसन्त्य आश्रित्य दस्यवः निवसन्ति वने ये च तान सर्वान अजयत परभुः लॊहान परमकाम्बॊजान ऋषिकान उत्तरान अपि सहितांस तान महाराज वयजयत पाकशासनिः ऋषिकेषु तु संग्रामॊ बभूवातिभयं करः तारका मय संकाशः परमर्षिक पार्थयॊः स विजित्य ततॊ राजन्न ऋषिकान रणमूर्धनि शुकॊदर समप्रख्यान हयान अष्टौ समानयत मयूरसदृशान अन्यान उभयान एव चापरान स विनिर्जित्य संग्रामे हिमवन्तं स निष्कुटम शवेतपर्वतम आसाद्य नयवसत पुरुषर्षभः [व] स शवेतपर्वतं वीरः समतिक्रम्य भारत देशं किं पुरुषावासं दरुमपुत्रेण रक्षितम महता संनिपातेन कषत्रियान्तकरेण ह वयजयत पाण्डवश्रेष्ठः करे चैव नयवेशयत तं जित्वा हाटकं नाम देशं गुह्यक रक्षितम पाकशासनिर अव्यग्रः सह सैन्यः समासदत तांस तु सान्त्वेन निर्जित्य मानसं सर उत्तमम ऋषिकुल्याश च ताः सर्वा ददर्श कुरुनन्दनः सरॊ मानसम आसाद्य हाटकान अभितः परभुः गन्धर्वरक्षितं देशं वयजयत पाण्डवस ततः तत्र तित्तिरि कल्माषान मण्डूकाक्षान हयॊत्तमान लेभे स करम अत्यन्तं गन्धर्वनगरात तदा उत्तरं हरिवर्षं तु समासाद्य स पाण्डवः इयेष जेतुं तं देशं पाकशासननन्दनः तत एनं महाकाया महावीर्या महाबलाः दवारपालाः समासाद्य हृष्टा वचनम अब्रुवन पार्थ नेदं तवया शक्यं पुरं जेतुं कथं चन उपावर्तस्व कल्याण पर्याप्तम इदम अच्युत इदं पुरं यः परविशेद धरुवं स न भवेन नरः परीयामहे तवया वीर पर्याप्तॊ विजयस तव न चापि किं चिज जेतव्यम अर्जुनात्र परदृश्यते उत्तराः कुरवॊ हय एते नात्र युद्धं परवर्तते परविष्टश चापि कौन्तेय नेह दरक्ष्यसि किं चन न हि मानुषदेहेन शक्यम अत्राभिवीक्षितुम अथेह पुरुषव्याघ्र किं चिद अन्यच चिकीर्षसि तद बरवीहि करिष्यामॊ वचनात तव भारत ततस तान अब्रवीद राजन्न अर्जुनः पाकशासनिः पार्थिवत्वं चिकीर्षामि धर्मराजस्य धीमतः न परवेक्ष्यामि वॊ देशं बाध्यत्वं यदि मानुषैः युधिष्ठिराय तत किं चित करवन नः परदीयताम ततॊ दिव्यानि वस्त्राणि दिव्यान्य आभरणानि च मॊकाजिनानि दिव्यानि तस्मै ते परददुः करम एवं स पुरुषव्याघ्रॊ विजिग्ये दिशम उत्तराम संग्रामान सुबहून कृत्वा कषत्रियैर दस्युभिस तथा स विनिर्जित्य राज्ञस तान करे च विनिवेश्य ह धनान्य आधाय सर्वेभ्यॊ रत्नानि विविधानि च हयांस तित्तिरि कल्माषाञ शुकपत्रनिभान अपि मयूरसदृशांश चान्यान सर्वान अनिलरंहसः वृतः सुमहता राजन बलेन चतुरङ्गिणा आजगाम पुनर वीरः शक्र परस्थं पुरॊत्तमम [व] एतस्मिन्न एव काले तु भीमसेनॊ ऽपि वीर्यवान धर्मराजम अनुज्ञाप्य ययौ पराचीं दिशं परति महता बलचक्रेण परराष्ट्रावमर्दिना वृतॊ भरतशार्दूलॊ दविषच छॊकविवर्धनः स गत्वा राजशार्दूलः पाञ्चालानां पुरं महत पाञ्चालान विविधॊपायैः सान्त्वयाम आस पाण्डवः ततः सगण्डकीं शूरॊ विदेहांश च नरर्षभः विजित्याल्पेन कालेन दशार्णान अगमत परभुः तत्र दाशार्हकॊ राजा सुधर्मा लॊमहर्षणम कृतवान कर्म भीमेन महद युद्धं निरायुधम भीमसेनस तु तद दृष्ट्वा तस्य कर्म परंतपः अधिसेना पतिं चक्रे सुधर्माणं महाबलम ततः पराचीं दिशं भीमॊ ययौ भीमपराक्रमः सैन्येन महता राजन कम्पयन्न इव मेदिनीम सॊ ऽशवमेधेश्वरं राजन रॊचमानं सहानुजम जिगाय समरे वीरॊ बलेन बलिनां वरः स तं निर्जित्य कौन्तेयॊ नातितीव्रेण कर्मणा पूर्वदेशं महावीर्यॊ विजिग्ये कुरुनन्दनः ततॊ दक्षिणम आगम्य पुलिन्द नगरं महत सुकुमारं वशे चक्रे सुमित्रं च नराधिपम ततस तु धर्मराजस्य शासनाद भरतर्षभः शिशुपालं महावीर्यम अभ्ययाज जनमेजय चेदिराजॊ ऽपि तच छरुत्वा पाण्डवस्य चिकीर्षितम उपनिष्क्रम्य नगरात परत्यगृह्णात परंतपः तौ समेत्य महाराज कुरु चेदिवृषौ तदा उभयॊर आत्मकुलयॊः कौशल्यं पर्यपृच्छताम ततॊ निवेद्य तद राष्ट्रं चेदिराजॊ विशां पते उवाच भीमं परहसन किम इदं कुरुषे ऽनघ तस्य भीमस तदाचख्यौ धर्मराज चिकीर्षितम स च तत परतिगृह्यैव तथा चक्रे नराधिपः ततॊ भीमस तत्र राजन्न उषित्वा तरिदशाः कषपाः सत्कृतः शिशुपालेन ययौ सबलवाहनः [व] ततः कुमार विषये शरेणिमन्तम अथाजयत कॊसलाधिपतिं चैव बृहद्बलम अरिंदमः अयॊध्यायां तु धर्मज्ञं दीर्घप्रज्ञं महाबलम अजयत पाण्डवश्रेष्ठॊ नातितीव्रेण कर्मणा ततॊ गॊपाल कच्छं च सॊत्तमान अपि चॊत्तरान मल्लानाम अधिपं चैव पार्थिवं वयजयत परभुः ततॊ हिमवतः पार्श्वे समभ्येत्य जरद गवम सर्वम अल्पेन कालेन देशं चक्रे वशे बली एवं बहुविधान देशान विजित्य पुरुषर्षभः उन्नाटम अभितॊ जिग्ये कुक्षिमन्तं च पर्वतम पाण्डवः सुमहावीर्यॊ बलेन बलिनां वरः स काशिराजं समरे सुबन्धम अनिवर्तिनम वशे चक्रे महाबाहुर भीमॊ भीमपराक्रमः ततः सुपार्श्वम अभितस तथा राजपतिं करथम युध्यमानं बलात संख्ये विजिग्ये पाण्डवर्षभः ततॊ मत्स्यान महातेजा मलयांश च महाबलान अनवद्यान गयांश चैव पशुभूमिं च सर्वशः निवृत्य च महाबाहुर मदर्वीकं महीधरम सॊपदेशं विनिर्जित्य परययाव उत्तरा मुखः वत्सभूमिं च कौन्तेयॊ विजिग्ये बलवान बलात भर्गाणाम अधिपं चैव निषादाधिपतिं तथा विजिग्ये भूमिपालांश च मणिमत परमुखान बहून ततॊ दक्षिणमल्लांश च भॊगवन्तं च पाण्डवः तरसैवाजयद भीमॊ नातितीव्रेण कर्मणा शर्मकान वर्मकांश चैव सान्त्वेनैवाजयत परभुः वैदेहकं च राजानं जनकं जगतीपतिम विजिग्ये पुरुषव्याघ्रॊ नातितीव्रेण कर्मणा वैदेहस्थस तु कौन्तेय इन्द्र पर्वतम अन्तिकात किरातानाम अधिपतीन वयजयत सप्त पाण्डवः ततः सुह्मान पराच्य सुह्मान समक्षांश चैव वीर्यवान विजित्य युधि कौन्तेयॊ मागधान उपयाद बली दण्डं च दण्डधारं च विजित्य पृथिवीपतीन तैर एव सहितः सर्वैर गिरिव्रजम उपाद्रवत जारा संधिं सान्त्वयित्वा करे च विनिवेश्य ह तैर एव सहितॊ राजन कर्णम अभ्यद्रवद बली स कम्पयन्न इव महीं बलेन चतुरङ्गिणा युयुधे पाण्डवश्रेष्ठः कर्णेनामित्र घातिना स कर्णं युधि निर्जित्य वशे कृत्वा च भारत ततॊ विजिग्ये बलवान राज्ञः पर्वतवासिनः अथ मॊदा गिरिं चैव राजानं बलवत्तरम पाण्डवॊ बाहुवीर्येण निजघान महाबलम ततः पौण्ड्राधिपं वीरं वासुदेवं महाबलम कौशिकी कच्छ निलयं राजानं च महौजसम उभौ बलवृतौ वीराव उभौ तीव्रपराक्रमौ निर्जित्याजौ महाराज वङ्ग राजम उपाद्रवत समुद्रसेनं निर्जित्य चन्द्र सेनं च पार्थिवम ताम्रलिप्तं च राजानं काचं वङ्गाधिपं तथा सुह्मानाम अधिपं चैव ये च सागरवासिनः सर्वान मलेच्छ गणांश चैव विजिग्ये भरतर्षभः एवं बहुविधान देशान विजित्य पवनात्मजः वसु तेभ्य उपादाय लौहित्यम अगमद बली स सर्वान मलेच्छ नृपतिन सागरद्वीपवासिनः करम आहारयाम आस रत्नानि विविधानि च चन्दनागुरुवस्त्राणि मणिमुक्तम अनुत्तमम काञ्चनं रजतं वज्रं विद्रुमं च महाधनम स कॊटिशतसंख्येन धनेन महता तदा अभ्यवर्षद अमेयात्मा धनवर्षेण पाण्डवम इन्द्रप्रस्थम अथागम्य भीमॊ भीमपराक्रमः निवेदयाम आस तदा धर्मराजाय तद धनम [व] तथैव सहदेवॊ ऽपि धर्मराजेन पूजितः महत्या सेनया सार्धं परययौ दक्षिणां दिशम स शूरसेनान कार्त्स्न्येन पूर्वम एवाजयत परभुः मत्स्यराजं च कौरव्यॊ वशे चक्रे बलाद बली अधिराजाधिपं चैव दन्तवक्रं महाहवे जिगाय करदं चैव सवराज्ये संन्यवेशयत सुकुमारं वशे चक्रे सुमित्रं च नराधिपम तथैवापरमत्स्यांश च वयजयत स पटच चरान निषादभूमिं गॊशृङ्गं पर्वत परवरं तथा तरसा वयजयद धीमाञ शरेणिमन्तं च पार्थिवम नव राष्ट्रं विनिर्जित्य कुन्तिभॊजम उपाद्रवत परीतिपूर्वं च तस्यासौ परतिजग्राह शासनम ततश चर्मण्वती कूले जम्भकस्यात्मजं नृपम ददर्श वासुदेवेन शेषितं पूर्ववैरिणा चक्रे तत्र स संग्रामं सह भॊजेन भारत स तम आजौ विनिर्जित्य दक्षिणाभिमुखॊ ययौ करांस तेभ्य उपादाय रत्नानि विविधानि च ततस तैर एव सहितॊ नर्मदाम अभितॊ ययौ विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ सैन्येन महता वृतौ जिगाय समरे वीराव आश्विनेयः परतापवान ततॊ रत्नान्य उपादाय पुरीं माहिष्मतीं ययौ तत्र नीलेन राज्ञा सचक्रे युद्धं नरर्षभः पाण्डवः परवीरघ्नः सहदेवः परतापवान ततॊ ऽसय सुमहद युद्धम आसीद भीरु भयंकरम सैन्यक्षयकरं चैव पराणानां संशयाय च चक्रे तस्य हि साहाय्यं भगवान हव्यवाहनः ततॊ हया रथा नागाः पुरुषाः कवचानि च परदीप्तानि वयदृश्यन्त सहदेव बले तदा ततः सुसंभ्रान्त मना बभूव कुरुनन्दनः नॊत्तरं परतिवक्तुं च शक्तॊ ऽभूज जनमेजय [ज] किमर्थं भगवान अग्निः परत्यमित्रॊ ऽभवद युधि सहदेवस्य यज्ञार्थं घटमानस्य वै दविज [व] तत्र माहिष्मती वासी भगवान हव्यवाहनः शरूयते निगृहीतॊ वै पुरस्तत पारदारिकः नीलस्य राज्ञः पूर्वेषाम उपनीतश च सॊ ऽभवत तदा बराह्मणरूपेण चरमाणॊ यदृच्छया तं तु राजा यथाशास्त्रम अन्वशाद धार्मिकस तदा परजज्वाल ततः कॊपाद भगवान हव्यवाहनः तं दृष्ट्वा विस्मितॊ राजा जगाम शिरसा कविम चक्रे परसादं च तदा तस्य राज्ञॊ विभावसुः वरेण छन्दयाम आस तं नृपं सविष्टकृत्तमः अभयं च स जग्राह सवसैन्ये वै महीपतिः ततः परभृति ये के चिद अज्ञानात तां पुरीं नृपाः जिगीषन्ति बलाद राजंस ते दह्यन्तीह वह्निना तस्यां पुर्यां तदा चैव माहिष्मत्यां कुरूद्वह बभूवुर अनभिग्राह्या यॊषितश छन्दतः किल एवम अग्निर वरं परादात सत्रीणाम अप्रतिवारणे सवैरिण्यस तत्र नार्यॊ हि यथेष्टं परचरन्त्य उत वर्जयन्ति च राजानस तद राष्ट्रं पुरुषॊत्तम भयाद अग्नेर महाराज तदा परभृति सर्वदा सहदेवस तु धर्मात्मा सैन्यं दृष्ट्वा भयार्दितम परीतम अग्निना राजन नाकम्पत यथा गिरिः उपस्पृश्य शुचिर भूत्वा सॊ ऽबरवीत पावकं ततः तवदर्थॊ ऽयं समारम्भः कृष्णवर्त्मन नमॊ ऽसतु ते मुखं तवम असि देवानां यज्ञस तवम असि पावक पावनात पावकश चासि वहनाद धव्यवाहनः वेदास तवदर्थं जाताश च जातवेदास ततॊ हय असि यज्ञविघ्नम इमं कर्तुं नार्हस तवं हव्यवाहन एवम उक्त्वा तु माद्रेयः कुशैर आस्तीर्य मेदिनीम विधिवत पुरुषव्याघ्रः पावकं परत्युपाविशत परमुखे सर्वसैन्यस्य भीतॊद्विग्नस्य भारत न चैनम अत्यगाद वह्निर वेलाम इव महॊदधिः तम अभ्येत्य शनैर वह्निर उवाच कुरुनन्दनम सहदेवं नृणां देवं सान्त्वपूर्वम इदं वचः उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ कौरव्य जिज्ञासेयं कृता मया वेद्मि सर्वम अभिप्रायं तव धर्मसुतस्य च मया तु रक्षितव्येयं पुरी भरतसत्तम यावद राज्ञॊ ऽसय नीलस्य कुलवंशधरा इति ईप्सितं तु करिष्यामि मनसस तव पाण्डव तत उत्थाय हृष्टात्मा पराञ्जलिः शिरसानतः पूजयाम आस माद्रेयः पावकं पुरुषर्षभः पावके विनिवृत्ते तु नीलॊ राजाभ्ययात तदा सत्कारेण नरव्याघ्रं सहदेवं युधां पतिम परतिगृह्य च तां पूजां करे च विनिवेश्य तम माद्री सुतस ततः परायाद विजयी दक्षिणां दिशम तरैपुरं स वशे कृत्वा राजानम अमितौजसम निजग्राह महाबाहुस तरसा पॊतनेश्वरम आहृतिं कौशिकाचार्यं यत्नेन महता ततः वशे चक्रे महाबाहुः सुराष्ट्राधिपतिं तथा सुराष्ट्र विषयस्थश च परेषयाम आस रुक्मिणे राज्ञे भॊजकटस्थाय महामात्राय धीमते भीष्मकाय स धर्मात्मा साक्षाद इन्द्र सखाय वै स चास्य ससुतॊ राजन परतिजग्राह शासनम परीतिपूर्वं महाबाहुर वासुदेवम अवेक्ष्य च ततः स रत्नान्य आदाय पुनः परायाद युधां पतिः ततः शूर्पारकं चैव गणं चॊपकृताह्वयम वशे चक्रे महातेजा दण्डकांश च महाबलः सागरद्वीपवासांश च नृपतीन मलेच्छ यॊनिजान निषादान पुरुषादांश च कर्णप्रावरणान अपि ये च कालमुखा नाम नरा राक्षसयॊनयः कृत्स्नं कॊल्ल गिरिं चैव मुरची पत्तनं तथा दवीपं ताम्राह्वयं चैव पर्वतं रामकं तथा तिमिङ्गिलं च नृपतिं वशे चक्रे महामतिः एकपादांश च पुरुषान केवलान वनवासिनः नगरीं संजयन्तीं च पिच्छण्डं करहाटकम दूतैर एव वशे चक्रे करं चैनान अदापयत पाण्ड्यांश च दरविदांश चैव सहितांश चॊद्र केरलैः अन्ध्रांस तलवनांश चैव कलिङ्गान ओष्ट्र कर्णिकान अन्ताखीं चैव रॊमां च यवनानां पुरं तथा दूतैर एव वशे चक्रे करं चैनान अदापयत भरु कच्छं गतॊ धीमान दूतान माद्रवतीसुतः परेषयाम आस राजेन्द्र पौलस्त्याय महात्मने विभीषणाय धर्मात्मा परीतिपूर्वम अरिंदमः स चास्य परतिजग्राह शासनं परीतिपूर्वकम तच च कालकृतं धीमान अन्वमन्यत स परभुः ततः संप्रेषयाम आस रत्नानि विविधानि च चन्दनागुरुमुख्यानि दिव्यान्य आभरणानि च वासांसि च महार्हाणि मणींश चैव महाधनान नयवर्तत ततॊ धीमान सहदेवः परतापवान एवं निर्जित्य तरसा सान्त्वेन विजयेन च करदान पार्थिवान कृत्वा परत्यागच्छद अरिंदमः धर्मराजाय तत सर्वं निवेद्य भरतर्षभ कृतकर्मा सुखं राजन्न उवास जनमेजय [व] नकुलस्य तु वक्ष्यामि कर्माणि विजयं तथा वासुदेव जिताम आशां यथासौ वयजयत परभुः निर्याय खाण्डव परस्थात परतीचीम अभितॊ दिशम उद्दिश्य मतिमान परायान महत्या सेनया सह सिंहनादेन महता यॊधानां गर्जितेन च रथनेमि निनादैश च कम्पयन वसुधाम इमाम ततॊ बहुधनं रम्यं गवाश्वधनधान्यवत कार्तिकेयस्य दयितं रॊहीतकम उपाद्रवत तत्र युद्धं महद वृत्तं शूरैर मत्तमयूरकैः मरु भूमिं च कार्त्स्न्येन तथैव बहु धान्यकम शैरीषकं महेच्छं च वशे चक्रे महाद्युतिः शिबींस तरिगर्तान अम्बष्ठान मालवान पञ्च कर्पटान तथा मध्यमिकायांश च वाटधानान दविजान अथ पुनश च परिवृत्याथ पुष्करारण्यवासिनः गणान उत्सव संकेतान वयजयत पुरुषर्षभ सिन्धुकूलाश्रिता ये च गरामणेया महाबलाः शूद्राभीर गणाश चैव ये चाश्रित्य सरस्वतीम वर्तयन्ति च ये मत्स्यैर ये च पर्वतवासिनः कृत्स्नं पञ्चनदं चैव तथैवापरपर्यटम उत्तरज्यॊतिकं चैव तथा वृण्डाटकं पुरम दवारपालं च तरसा वशे चक्रे महाद्युतिः रमठान हारहूणांश च परतीच्याश चैव ये नृपाः तान सर्वान स वशे चक्रे शासनाद एव पाण्डवः तत्रस्थः परेषयाम आस वासुदेवाय चाभिभुः स चास्य दशभी राज्यैः परतिजग्राह शासनम ततः शाकलम अभ्येत्य मद्राणां पुटभेदनम मातुलं परीतिपूर्वेण शल्यं चक्रे वशे बली स तस्मिन सत्कृतॊ राज्ञा सत्कारार्हॊ विशां पते रत्नानि भूरीण्य आदाय संप्रतस्थे युधां पतिः ततः सागरकुक्षिस्थान मलेच्छान परमदारुणान पह्लवान बर्बरांश चैव तान सर्वान अनयद वशम ततॊ रत्नान्य उपादाय वशे कृत्वा च पार्थिवान नयवर्तत नरश्रेष्ठॊ नकुलश चित्रमार्गवित करभाणां सहस्राणि कॊशं तस्य महात्मनः ऊहुर दश महाराज कृच्छ्राद इव महाधनम इन्द्रप्रस्थगतं वीरम अभ्येत्य स युधिष्ठिरम ततॊ माद्री सुतः शरीमान धनं तस्मै नयवेदयत एवं परतीचीं नकुलॊ दिशं वरुणपालिताम विजिग्ये वासुदेवेन निर्जितां भरतर्षभः [व] रक्षणाद धर्मराजस्य सत्यस्य परिपालनात शत्रूणां कषपणाच चैव सवकर्मनिरताः परजाः बलीनां सम्यग आदानाद धर्मतश चानुशासनात निकामवर्षी पर्जन्यः सफीतॊ जनपदॊ ऽभवत सर्वारम्भाः सुप्रवृत्ता गॊरक्षं कर्षणं वनिक विशेषात सर्वम एवैतत संजज्ञे राजकर्मणः दस्युभ्यॊ वञ्चकेभ्यॊ वा राजन परति परस्परम राजवल्लभतश चैव नाश्रूयन्त मृषा गिरः अवर्षं चातिवर्षं च वयाधिपावक मूर्छनम सर्वम एतत तदा नासीद धर्मनित्ये युधिष्ठिरे परियं कर्तुम उपस्थातुं बलिकर्म सवभावजम अभिहर्तुं नृपा जग्मुर नान्यैः कार्यैः पृथक पृथक धर्म्यैर धनागमैस तस्य ववृधे निचयॊ महान कर्तुं यस्य न शक्येत कषयॊ वर्षशतैर अपि सवकॊशस्य परीमाणं कॊष्ठस्य च महीपतिः विज्ञाय राजा कौन्तेयॊ यज्ञायैव मनॊ दधे सुहृदश चैव तं सर्वे पृथक च सह चाब्रुवन यज्ञकालस तव विभॊ करियताम अत्र सांप्रतम अथैवं बरुवताम एव तेषाम अभ्याययौ हरिः ऋषिः पुराणॊ वेदात्मा दृश्यश चापि विजानताम जगतस तस्थुषां शरेष्ठः परभवश चाप्ययश च ह भूतभव्य भवन नाथः केशवः केशि सूदनः पराकारः सर्ववृष्णीनाम आपत्स्व अभयदॊ ऽरिहा बलाधिकारे निक्षिप्य संहत्यानक दुन्दुभिम उच्चावचम उपादाय धर्मराजाय माधवः धनौघं पुरुषव्याघ्रॊ बलेन महता वृतः तं धनौघम अपर्यन्तं रत्नसागरम अक्षयम नादयन रथघॊषेण परविवेश पुरॊत्तमम असूर्यम इव सूर्येण निवातम इव वायुना कृष्णेन समुपेतेन जहृषे भारतं पुरम तं मुदाभिसमागम्य सत्कृत्य च यथाविधि संपृष्ट्वा कुशलं चैव सुखासीनं युधिष्ठिरः धौम्य दवैपायन मुखैर ऋत्विग्भिः पुरुषर्षभ भीमार्जुनयमैश चापि सहितः कृष्णम अब्रवीत तवत्कृते पृथिवी सर्वा मद वशे कृष्ण वर्तते धनं च बहु वार्ष्णेय तवत्प्रसादाद उपार्जितम सॊ ऽहम इच्छामि तत सर्वं विधिवद देवकी सुत उपयॊक्तुं दविजाग्र्येषु हव्यवाहे च माधव तद अहं यष्टुम इच्छामि दाशार्ह सहितस तवया अनुजैश च महाबाहॊ तन मानुज्ञातुम अर्हसि स दीक्षापय गॊविन्द तवम आत्मानं महाभुज तवयीष्टवति दाशार्ह विपाप्मा भविता हय अहम मां वाप्य अभ्यनुजानीहि सहैभिर अनुजैर विभॊ अनुज्ञातस तवया कृष्ण पराप्नुयां करतुम उत्तमम तं कृष्णः परत्युवाचेदं बहूक्त्वा गुणविस्तरम तवम एव राजशार्दूल सम्राड अर्हॊ महाक्रतुम संप्राप्नुहि तवया पराप्ते कृतकृत्यास ततॊ वयम यजस्वाभीप्सितं यज्ञं मयि शरेयस्य अवस्थिते नियुङ्क्ष्व चापि मां कृत्ये सर्वं कर्तास्मि ते वचः [य] सफलः कृष्ण संकल्पः सिद्धिश च नियता मम यस्य मे तवं हृषीकेशयथेप्सितम उपस्थितः [व] अनुज्ञातस तु कृष्णेन पाण्डवॊ भरातृभिः सह ईहितुं राजसूयाय साधनान्य उपचक्रमे तत आज्ञापयाम आस पाण्डवॊ ऽरिनिबर्हणः सहदेवं युधां शरेष्ठं मन्त्रिणश चैव सर्वशः अस्मिन करतौ यथॊक्तानि यज्ञाङ्गानि दविजातिभिः तथॊपकरणं सर्वं मङ्गलानि च सर्वशः अधियज्ञांश च संभारान धौम्यॊक्तान कषिप्रम एव हि समानयन्तु पुरुषा यथायॊगं यथाक्रमम इन्द्रसेनॊ विशॊकश च पूरुश चार्जुन सारथिः अन्नाद्याहरणे युक्ताः सन्तु मत्प्रियकाम्यया सर्वकामाश च कार्यन्तां रसगन्धसमन्विताः मनॊहराः परीतिकरा दविजानां कुरुसत्तम तद वाक्यसमकालं तु कृतं सर्वम अवेदयत सहदेवॊ युधां शरेष्ठॊ धर्मराजे महात्मनि ततॊ दवैपायनॊ राजन्न ऋत्विजः समुपानयत वेदान इव महाभागान साक्षान मूर्तिमतॊ दविजान सवयं बरह्मत्वम अकरॊत तस्य सत्यवती सुतः धनंजयानाम ऋषभः सुसामा सामगॊ ऽभवत याज्ञवल्क्यॊ बभूवाथ बरह्मिष्ठॊ ऽधवर्यु सत्तमः पैलॊ हॊता वसॊः पुत्रॊ धौम्येन सहितॊ ऽभवत एतेषां शिष्यवर्गाश च पुत्राश च भरतर्षभ बभूवुर हॊत्रगाः सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः ते वाचयित्वा पुण्याहम ईहयित्वा च तं विधिम शास्त्रॊक्तं यॊजयाम आसुस तद देवयजनं महत तत्र चक्रुर अनुज्ञाताः शरणान्य उत शिल्पिनः रत्नवन्ति विशालानि वेश्मानीव दिवौकसाम तत आज्ञापयाम आस स राजा राजसत्तमः सहदेवं तदा सद्यॊ मन्त्रिणं कुरुसत्तमः आमन्त्रणार्थं दूतांस तवं परेषयस्वाशुगान दरुतम उपश्रुत्य वचॊ राज्ञॊ स दूतान पराहिनॊत तदा आमन्त्रयध्वं राष्ट्रेषु बराह्मणान भूमिपान अपि विशश च मान्याञ शूद्रांश च सर्वान आनयतेति च ते सर्वान पृथिवीपालान पाण्डवेयस्य शासनात आमन्त्रयां बभूवुश च परेषयाम आस चापरान ततस ते तु यथाकालं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम दीक्षयां चक्रिरे विप्रा राजसूयाय भारत दीक्षितः स तु धर्मात्मा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः जगाम यज्ञायतनं वृतॊ विप्रैः सहस्रशः भरातृभिर जञातिभिश चैव सुहृद्भिः सचिवैस तथा कषत्रियैश च मनुष्येन्द्र नानादेशसमागतैः अमात्यैश च नृपश्रेष्ठॊ धर्मॊ विग्रहवान इव आजग्मुर बराह्मणास तत्र विषयेभ्यस ततस ततः सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदाङ्गपार गाः तेषाम आवसथांश चक्रुर धर्मराजस्य शासनात बह्व अन्नाञ शयनैर युक्तान सगणानां पृथक पृथक सर्वर्तुगुणसंपन्नाञ शिल्पिनॊ ऽथ सहस्रशः तेषु ते नयवसन राजन बराह्मणा भृशसत्कृताः कथयन्तः कथा बह्वीः पश्यन्तॊ नटनर्तकान भुञ्जतां चैव विप्राणां वदतां च महास्वनः अनिशं शरूयते समात्र मुदितानां महात्मनाम दीयतां दीयताम एषां भुज्यतां भुज्यताम इति एवं परकाराः संजल्पाः शरूयन्ते समात्र नित्यशः गवां शतसहस्राणि शयनानां च भारत रुक्मस्य यॊषितां चैव धर्मराजः पृथग ददौ परावर्ततैवं यज्ञः स पाण्डवस्य महात्मनः पृथिव्याम एकवीरस्य शक्रस्येव तरिविष्टपे ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा परेषयाम आस पाण्डवम नकुलं हास्तिनपुरं भीष्माय भरतर्षभ दरॊणाय धृतराष्ट्राय विदुराय कृपाय च भरातॄणां चैव सर्वेषां ये ऽनुरक्ता युधिष्ठिर [व] स गत्वा हास्तिनपुरं नकुलः समितिंजयः भीष्मम आमन्त्रयाम आस धृतराष्ट्रं च पाण्डवः परययुः परीतमनसॊ यज्ञं बरह्म पुरःसराः संश्रुत्य धर्मराजस्य यज्ञं यज्ञविदस तदा अन्ये च शतशस तुष्टैर मनॊभिर मनुजर्षभ दरष्टुकामाः सभां चैव धर्मराजं च पाण्डवम दिग्भ्यः सर्वे समापेतुः पार्थिवास तत्र भारत समुपादाय रत्नानि विविधानि महान्ति च धृतराष्ट्रश च भीष्मश च विदुरश च महामतिः दुर्यॊधन पुरॊगाश च भरातरः सर्व एव ते सत्कृत्यामन्त्रिताः सर्वे आचार्य परमुखा नृपाः गान्धारराजः सुबलः शकुनिश च महाबलः अचलॊ वृषकश चैव कर्णश च रथिनां वरः ऋतः शल्यॊ मद्रराजॊ बाह्लिकश च महारथः सॊमदत्तॊ ऽथ कौरव्यॊ भूरिर भूरिश्रवाः शलः अश्वत्थामा कृपॊ दरॊणः सैन्धवश च जयद्रथः यज्ञसेनः सपुत्रश च शाल्वश च वसुधाधिपः पराग्ज्यॊतिषश च नृपतिर भगदत्तॊ महायशाः सह सर्वैस तथा मलेच्छैः सागरानूपवासिभिः पार्वतीयाश च राजानॊ राजा चैव बृहद्बलः पौण्ड्रकॊ वासुदेवश च वङ्गः कालिङ्गकस तथा आकर्षः कुन्तलश चैव वानवास्यान्ध्रकास तथा दरविडाः सिंहलाश चैव राजा काश्मीरकस तथा कुन्तिभॊजॊ महातेजाः सुह्मश च सुमहाबलः बाह्लिकाश चापरे शूरा राजानः सर्व एव ते विराटः सह पुत्रैश च माचेल्लश च महारथः राजानॊ राजपुत्राश च नानाजनपदेश्वराः शिशुपालॊ महावीर्यः सह पुत्रेण भारत आगच्छत पाण्डवेयस्य यज्ञं संग्रामदुर्मदः रामश चैवानिरुद्धश च बभ्रुश च सहसा रणः गद परद्युम्न साम्बाश च चारु देष्णश च वीर्यवान उल्मुकॊ निशठश चैव वीरः पराद्युम्निर एव च वृष्णयॊ निखिलेनान्ये समाजग्मुर महारथाः एते चान्ये च बहवॊ राजानॊ मध्यदेशजाः आजग्मुः पाण्डुपुत्रस्य राजसूयं महाक्रतुम ददुस तेषाम आवसथान धर्मराजस्य शासनात बहु कक्ष्यान्वितान राजन दीर्घिका वृक्षशॊभितान तथा धर्मात्मजस तेषां चक्रे पूजाम अनुत्तमाम सत्कृताश च यथॊद्दिष्टाञ जग्मुर आवसथान नृपाः कैलासशिखरप्रख्यान मनॊज्ञान दरव्यभूषितान सर्वतः संवृतान उच्चैः पराकारैः सुकृतैः सितैः सुवर्णजालसंवीतान मणिकुट्टिम शॊभितान सुखारॊहण सॊपानान महासनपरिच्छदान सरग्दाम समवछन्नान उत्तमागुरु गन्धिनः हंसांशु वर्णसदृशान आयॊजनसुदर्शनान असंबाधान समद्वारान युतान उच्चावचैर गुणैः बहुधातुपिनद्धाङ्गान हिमवच्छिखरान इव विश्रान्तास ते ततॊ ऽपश्यन भूमिपा भूरिदक्षिणम वृतं सदस्यैर बहुभिर धर्मराजं युधिष्ठिरम तत सदॊ पार्थिवैः कीर्णं बराह्मणैश च महात्मभिः भराजते सम तदा राजन नाकपृष्ठम इवामरैः [व] पिता महं गुरुं चैव परत्युद्गम्य युधिष्ठिरः अभिवाद्य ततॊ राजन्न इदं वचनम अब्रवीत भीष्मं दरॊणं कृपं दरौणिं दुर्यॊधन विविंशती अस्मिन यज्ञे भवन्तॊ माम अनुगृह्णन्तु सर्वशः इदं वः सवम अहं चैव यद इहास्ति धनं मम परीणयन्तु भवन्तॊ मां यथेष्टम अनियन्त्रिताः एवम उक्त्वा स तान सर्वान दीक्षितः पाण्डवाग्रजः युयॊज ह यथायॊगम अधिकारेष्व अनन्तरम भक्ष्यभॊज्याधिकारेषु दुःशासनम अयॊजयत परिग्रहे बराह्मणानाम अश्वत्थामानम उक्तवान राज्ञां तु परतिपूजार्थं संजयं संन्ययॊजयत कृताकृत परिज्ञाने भीष्मद्रॊणौ महामती हिरण्यस्य सुवर्णस्य रत्नानां चान्ववेक्षणे दक्षिणानां च वै दाने कृपं राजा नययॊजयत तथान्यान पुरुषव्याघ्रांस तस्मिंस तस्मिन नययॊजयत बाह्लिकॊ धृतराष्ट्रश च सॊमदत्तॊ जयद्रथः नकुलेन समानीताः सवामिवत तत्र रेमिरे कषत्ता वययकरस तव आसीद विदुरः सर्वधर्मवित दुर्यॊधनस तव अर्हणानि परतिजग्राह सर्वशः सर्वलॊकः समावृत्तः पिप्रीषुः फलम उत्तमम दरष्टुकामः सभां चैव धर्मराजं च पाण्डवम न कश चिद आहरत तत्र सहस्रावरम अर्हणम रत्नैश च बहुभिस तत्र धर्मराजम अवर्धयन कथं नु मम कौरव्यॊ रत्नदानैः समाप्नुयात यज्ञम इत्य एव राजानः सपर्धमाना ददुर धनम भवनैः सविमानाग्रैः सॊदर्कैर बलसंवृतैः लॊकराज विमानैश च बराह्मणावसथैः सह कृतैर आवसथैर दिव्यैर विमानप्रतिमैस तथा विचित्रै रत्नवद्भिश च ऋद्ध्या परमया युतैः राजभिश च समावृत्तैर अतीव शरीसमृद्धिभिः अशॊभत सदॊ राजन कौन्तेयस्य महात्मनः ऋद्द्या च वरुणं देवं सपर्धमानॊ युधिष्ठिरः षड अग्निनाथ यज्ञेन सॊ ऽयजद दक्षिणावता सर्वाञ जनान सर्वकामैः समृद्धैर समतर्पयत अन्नवान बहुभक्ष्यश च भुक्तवज जनसंवृतः रत्नॊपहार कर्मण्यॊ बभूव स समागमः इडाज्य हॊमाहुतिभिर मन्त्रशिक्षा समन्वितैः तस्मिन हि ततृपुर देवास तते यज्ञे महर्षिभिः यथा देवास तथा विप्रा दक्षिणान्न महाधनैः ततृपुः सर्ववर्णाश च तस्मिन यज्ञे मुदान्विताः [व] ततॊ ऽभिषेचनीये ऽहनि बराह्मणा राजभिः सह अन्तर वेदीं परविविशुः सत्कारार्थं महर्षयः नारदप्रमुखास तस्याम अन्तर वेद्यां महात्मनः समासीनाः शुशुभिरे सह राजर्षिभिस तदा समेता बरह्मभवने देवा देवर्षयॊ यथा कर्मान्तरम उपासन्तॊ जजल्पुर अमितौजसः इदम एवं न चाप्य एवम एवम एतन न चान्यथा इत्य ऊचुर बहवस तत्र वितण्डानाः परस्परम कृशान अर्थांस तथा के चिद अकृशांस तत्र कुर्वते अकृशांश च कृशांश चक्रुर हेतुभिः शास्त्रनिश्चितैः तत्र मेधाविनः के चिद अर्थम अन्यैः परपूरितम विचिक्षिपुर यथा शयेना नभॊगतम इवामिषम के चिद धर्मार्थसंयुक्ताः कथास तत्र महाव्रताः रेमिरे कथयन्तश च सर्ववेदविदां वराः सा वेदिर वेदसंपन्नैर देवद्विज महर्षिभिः आबभासे समाकीर्णा नक्षत्रैर दयौर इवामला न तस्यां समिधौ शूद्रः कश चिद आसीन न चाव्रतः अन्तर वेद्यां तदा राजन युधिष्ठिर निवेशने तां तु लक्ष्मीवतॊ लक्ष्मीं तदा यज्ञविधानजाम तुतॊष नारदः पश्यन धर्मराजस्य धीमतः अथ चिन्तां समापेदे स मुनिर मनुजाधिप नारदस तं तदा पश्यन सर्वक्षत्रसमागमम सस्मार च पुरावृत्तां कथां तां भरतर्षभ अंशावतरणे यासौ बरह्मणॊ भवने ऽभवत देवानां संगमं तं तु विज्ञाय कुरुनन्दन नारदः पुण्डरीकाक्षं सस्मार मनसा हरिम साक्षात स विबुधारिघ्नः कषत्रे नारायणॊ विभुः परतिज्ञां पालयन धीमाञ जातः परपुरंजयः संदिदेश पुरा यॊ ऽसौ विबुधान भूतकृत सवयम अन्यॊन्यम अभिनिघ्नन्तः पुनर लॊकान अवाप्स्यथ इति नारायणः शम्भुर भगवाञ जगतः परभुः आदिश्य विबुधान सर्वान अजायत यदुक्षये कषिताव अन्धकवृष्णीणां वंशे वंशभृतां वरः परया शुशुभे लक्ष्म्या नक्षत्राणाम इवॊडुराट यस्य बाहुबलं सेन्द्राः सुराः सर्व उपासते सॊ ऽयं मानुषवन नाम हरिर आस्ते ऽरिमर्दनः अहॊ बत महद भूतं सवयम्भूर यद इदं सवयम आदास्यति पुनः कषत्रम एवं बलसमन्वितम इत्य एतां नारदश चिन्तां चिन्तयाम आस धर्मवित हरिं नारायणं जञात्वा यज्ञैर ईड्यं तम ईश्वरम तस्मिन धर्मविदां शरेष्ठॊ धर्मराजस्य धीमतः महाध्वरे महाबुद्धिस तस्थौ स बहुमानतः ततॊ भीष्मॊ ऽबरवीद राजन धर्मराजं युधिष्ठिरम करियताम अर्हणं राज्ञां यथार्हम इति भारत आचार्यम ऋत्विजं चैव संयुक्तं च युधिष्ठिर सनातकं च परियं चाहुः षड अर्घ्यार्हान नृपं तथा एतान अर्हान अभिगतान आहुः संवत्सरॊषितान त इमे कालपूगस्य महतॊ ऽसमान उपागताः एषाम एकैकशॊ राजन्न अर्घ्यम आनीयताम इति अथ चैषां वरिष्ठाय समर्थायॊपनीयताम [य] कस्मै भवान मन्यते ऽरघम एकस्मै कुरुनन्दन उपनीयमानं युक्तं च तन मे बरूहि पितामह [व] ततॊ भीष्मः शांतनवॊ बुद्ध्या निश्चित्य भारत वार्ष्णेयं मन्यते कृष्णम अर्हणीयतमं भुवि एष हय एषां समेतानां तेजॊबलपराक्रमैः मध्ये तपन्न इवाभाति जयॊतिषाम इव भास्करः असूर्यम इव सूर्येण निवातम इव वायुना भासितं हलादितं चैव कृष्णेनेदं सदॊ हि नः तस्मै भीष्माभ्यनुज्ञातः सहदेवः परतापवान उपजह्रे ऽथ विधिवद वार्ष्णेयायार्घ्यम उत्तमम परतिजग्राह तत कृष्णः शास्र दृष्टेन कर्मणा शिशुपालस तु तां पूजां वासुदेवे न चक्षमे स उपालभ्य भीमं च धर्मराजं च संसदि अपाक्षिपद वासुदेवं चेदिराजॊ महाबलः [ष] नायम अर्हति वार्ष्णेयस तिष्ठत्स्व इह महात्मसु महीपतिषु कौरव्य राजवत पार्थिवार्हणम नायं युक्तः समाचारः पाण्डवेषु महात्मसु यत कामात पुण्डरीकाक्षं पाण्डवार्चितवान असि बाला यूयं न जानीध्वं धर्मः सूक्ष्मॊ हि पाण्डवाः अयं तत्राभ्यतिक्रान्त आपगेयॊ ऽलपदर्शनः तवादृशॊ धर्मयुक्तॊ हि कुर्वाणः परियकाम्यया भवत्य अभ्यधिकं भीष्मॊ लॊकेष्व अवमतः सताम कथं हय अराजा दाशार्हॊ मध्ये सर्वमहीक्षिताम अर्हणाम अर्हति तथा यथा युष्माभिर अर्चितः अथ वा मन्यसे कृष्णं सथविरं भरतर्षभ वसुदेवे सथिते वृद्धे कथम अर्हति तत सुतः अथ वा वासुदेवॊ ऽपि परियकामॊ ऽनुवृत्तवान दरुपदे तिष्ठति कथं माधवॊ ऽरहति पूजनम आचार्यं मन्यसे कृष्णम अथ वा कुरुपुंगव दरॊणे तिष्ठति वार्ष्णेयं कस्माद अर्चितवान असि ऋत्विजं मन्यसे कृष्णम अथ वा कुरुनन्दन दवैपायने सथिते विप्रे कथं कृष्णॊ ऽरचितस तवया नैव ऋत्विन न चाचार्यॊ न राजा मधुसूदनः अर्चितश च कुरुश्रेष्ठ किम अन्यत परियकाम्यया अथ वाप्य अर्चनीयॊ ऽयं युष्माकं मधुसूदनः किं राजभिर इहानीतैर अवमानाय भारत वयं तु न भयाद अस्य कौन्तेयस्य महात्मनः परयच्छामः करान सर्वे न लॊभान न च सान्त्वनात अस्य धर्मप्रवृत्तस्य पार्थिव तवं चिकीर्षतः करान अस्मै परयच्छामः सॊ ऽयम अस्मान न मन्यते किम अन्यद अवमानाद धि यद इमं राजसंसदि अप्राप्तलक्षणं कृष्णम अर्घ्येणार्चितवान असि अकस्माद धर्मपुत्रस्य धर्मात्मेति यशॊ गतम कॊ हि धर्मच्युते पूजाम एवं युक्तां परयॊजयेत यॊ ऽयं वृष्णिकुले जातॊ राजानं हतवान पुरा अद्य धर्मात्मता चैव वयपकृष्टा युधिष्ठिरात कृपणत्वं निविष्टं च कृष्णे ऽरघ्यस्य निवेदनात यदि भीताश च कौन्तेयाः कृपणाश च तपस्विनः ननु तवयापि बॊद्धव्यं यां पूजां माधवॊ ऽरहति अथ वा कृपणैर एताम उपनीतां जनार्दन पूजाम अनर्हः कस्मात तवम अभ्यनुज्ञातवान असि अयुक्ताम आत्मनः पूजां तवं पुनर बहु मन्यसे हविषः पराप्य निष्यन्दं पराशितुं शवेव निर्जने न तव अयं पार्थिवेन्द्राणाम अवमानः परयुज्यते तवाम एव कुरवॊ वयक्तं परलम्भन्ते जनार्दन कलीबे दारक्रिया यादृग अन्धे वा रूपदर्शनम अराज्ञॊ राजवत पूजा तथा ते मधुसूदन दृष्टॊ युधिष्ठिरॊ राजा दृष्टॊ भीष्मश च यादृशः वासुदेवॊ ऽपय अयं दृष्टः सर्वम एतद यथातथम इत्य उक्त्वा शिशुपालस तान उत्थाय परमासनात निर्ययौ सदसस तस्मात सहितॊ राजभिस तदा [व] ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा शिशुपालम उपाद्रवत उवाच चैनं मधुरं सान्त्वपूर्वम इदं वचः नेदं युक्तं महीपाल यादृशं वै तवम उक्तवान अधर्मश च परॊ राजन पारुष्यं च निरर्थकम न हि धर्मं परं जातु नावबुध्येत पार्थिव भीष्मः शांतनवस तव एनं मावमंस्था अतॊ ऽनयथा पश्य चेमान महीपालांस तवत्तॊ वृद्धतमान बहून मृष्यन्ते चार्हणां कृष्णे तद्वत तवं कषन्तुम अर्हसि वेद तत्त्वेन कृष्णं हि भीष्मश चेदिपते भृशम न हय एनं तवं तथा वेत्थ यथैनं वेद कौरवः [भस] नास्मा अनुनयॊ देयॊ नायम अर्हति सान्त्वनम लॊकवृद्धतमे कृष्णे यॊ ऽरहणां नानुमन्यते कषत्रियः कषत्रियं जित्वा रणे रणकृतां वरः यॊ मुञ्चति वशे कृत्वा गुरुर भवति तस्य सः अस्यां च समितौ राज्ञाम एकम अप्य अजितं युधि न पश्यामि महीपालं सात्वती पुत्र तेजसा न हि केवलम अस्माकम अयम अर्च्यतमॊ ऽचयुतः तरयाणाम अपि लॊकानाम अर्चनीयॊ जनार्दनः कृष्णेन हि जिता युद्धे बहवः कषत्रियर्षभाः जगत सर्वं च वार्ष्णेये निखिलेन परतिष्ठितम तस्मात सत्स्व अपि वृद्धेषु कृष्णम अर्चाम नेतरान एवं वक्तुं न चार्हस तवं मा भूत ते बुद्धिर ईदृशी जञानवृद्धा मया राजन बहवः पर्युपासिताः तेषां कथयतां शौरेर अहं गुणवतॊ गुणान समागतानाम अश्रौषं बहून बहुमतान सताम कर्माण्य अपि च यान्य अस्य जन्मप्रभृति धीमतः बहुशः कथ्यमानानि नरैर भूयॊ शरुतानि मे न केवलं वयं कामाच चेदिराजजनार्दनम न संबन्धं पुरस्कृत्य कृतार्थं वा कथं चन अर्चामहे ऽरचितं सद्भिर भुवि भौम सुखावहम यशॊ शौचं जयं चास्य विज्ञायार्चां परयुज्महे न हि कश चिद इहास्माभिः सुबालॊ ऽपय अपरीक्षितः गुणैर वृद्धान अतिक्रम्य हरिर अर्च्यतमॊ मतः जञानवृद्धॊ दविजातीनां कषत्रियाणां बलाधिकः पूज्ये ताव इह गॊविन्दे हेतू दवाव अपि संस्थितौ वेदवेदाङ्गविज्ञानं बलं चाप्य अमितं तथा नृणां हि लॊके कस्यास्ति विशिष्टं केशवाद ऋते दानं दाक्ष्यं शरुतं शौर्यं हरीः कीर्तिर बुद्धिर उत्तमा संनतिः शरीर धृतिस तुष्टिः पुष्टिश च नियताच्युते तम इमं सर्वसंपन्नम आचार्यं पितरं गुरुम अर्च्यम अर्चितम अर्चार्हं सर्वे संमन्तुम अर्थथ ऋत्विग गुरुर विवाह्यश च सनातकॊ नृपतिः परियः सर्वम एतद धृषी केशे तस्माद अभ्यर्चितॊ ऽचयुतः कृष्ण एव हि लॊकानाम उत्पत्तिर अपि चाप्ययः कृष्णस्य हि कृते भूतम इदं विश्वं समर्पितम एष परकृतिर अव्यक्ता कर्ता चैव सनातनः परश च सर्वभूतेभ्यस तस्माद वृद्धतमॊ ऽचयुतः बुद्धिर मनॊ महान वायुस तेजॊ ऽमभः खं मही च या चतुर्विधं च यद भूतं सर्वं कृष्णे परतिष्ठितम आदित्यश चन्द्रमाश चैव नक्षत्राणि गरहाश च ये दिशश चॊपदिशश चैव सर्वं कृष्णे परतिष्ठितम अयं तु पुरुषॊ बालः शिशुपालॊ न बुध्यते सर्वत्र सर्वदा कृष्णं तस्माद एवं परभाषते यॊ हि धर्मं विचिनुयाद उत्कृष्टं मतिमान नरः स वै पश्येद यथा धर्मं न तथा चेदिराड अयम स वृद्धबालेष्व अथ वा पार्थिवेषु महात्मसु कॊ नार्हं मन्यते कृष्णं कॊ वाप्य एनं न पूजयेत अथेमां दुष्कृतां पूजां शिशुपालॊ वयवस्यति दुष्कृतायां यथान्यायं तथायं कर्तुम अर्हति [व] एवम उक्त्वा ततॊ भीष्मॊ विरराम महायशाः वयाजहारॊत्तरं तत्र सहदेवॊ ऽरथवद वचः केशवं केशि हन्तारम अप्रमेयपराक्रमम पूज्यमानं मया यॊ वः कृष्णं न सहते नृपाः सर्वेषां बलिनां मूर्ध्नि मयेदं निहितं पदम एवम उक्ते मया सम्यग उत्तरं परब्रवीतु सः मतिमन्तस तु ये के चिद आचार्यं पितरं गुरुम अर्च्यम अर्चितम अर्चार्हम अनुजानन्तु ते नृपाः ततॊ न वयाजहारैषां कश चिद बुद्धिमतां सताम मानिनां बलिनां राज्ञां मध्ये संदर्शिते पदे ततॊ ऽपतत पुष्पवृष्टिः सहदेवस्य मूर्धनि अदृश्य रूपा वाचश चाप्य अब्रुवन साधु साध्व इति आविध्यद अजिनं कृष्णं भविष्यद भूतजल्पकः सर्वसंशय निर्मॊक्ता नारदः सर्वलॊकवित तत्राहूतागताः सर्वे सुनीथ परमुखा गणाः संप्रादृश्यन्त संक्रुद्धा विवर्णवदनास तथा युधिष्ठिराभिषेकं च वासुदेवस्य चार्हणम अब्रुवंस तत्र राजानॊ निर्वेदाद आत्मनिश्चयात सुहृद्भिर वार्यमाणानां तेषां हि वपुर आबभौ आमिषाद अपकृष्टानां सिंहानाम इव गर्जताम तं बलौघम अपर्यन्तं राजसागरम अक्षयम कुर्वाणं समयं कृष्णॊ युद्धाय बुबुधे तदा पूजयित्वा तु पूजार्हं बरह्मक्षत्रं विशेषतः सहदेवॊ नृणां देवः समापयत कर्म तत तस्मिन्न अभ्यर्चिते कृष्णे सुनीथः शत्रुकर्षणः अतिताम्रेक्षणः कॊपाद उवाच मनुजाधिपान सथितः सेनापतिर वॊ ऽहं मन्यध्वं किं नु सांप्रतम युधि तिष्ठाम संनह्य समेतान वृष्णिपाण्डवान इति सर्वान समुत्साह्य राज्ञस तांश चेदिपुंगवः यज्ञॊपघाताय ततः सॊ ऽमन्त्रयत राजभिः [व] ततः सागरसंकाशं दृष्ट्वा नृपतिसागरम रॊषात परचलितं सर्वम इदम आह युधिष्ठिरः भीष्मं मतिमतां शरेष्ठं वृद्धं कुरु पिता महम बृहस्पतिं बृहत तेजाः पुरुहूता इवारिहा असौ रॊषात परचलितॊ महान नृपतिसागरः अत्र यत परतिपत्तव्यं तन मे बरूहि पितामह यज्ञस्य च न विघ्नः सयात परजानां च शिवं भवेत यथा सर्वत्र तत सर्वं बरूहि मे ऽदय पितामह इत्य उक्तवति धर्मज्ञे धर्मराजे युधिष्ठिरे उवाचेदं वचॊ भीष्मस ततः कुरु पिता महः मा भैस तवं कुरुशार्दूल शवा सिंहं हन्तुम अर्हति शिवः पन्थाः सुनीतॊ ऽतर मया पूर्वतरं वृतः परसुप्ते हि यथा सिंहे शवानस तत्र समागताः भषेयुः सहिताः सर्वे तथेमे वसुधाधिपाः वृष्णिसिंहस्य सुप्तस्य तथेमे परमुखे सथिताः भषन्ते तात संक्रुद्धाः शवानः सिंहस्य संनिधौ न हि संबुध्यते तावत सुप्तः सिंह इवाच्युतः तेन सिंही करॊत्य एतान नृसिंहश चेदिपुंगवः पार्थिवान पार्थिवश्रेष्ठ शिशुपालॊ ऽलपचेतनः सर्वान सर्वात्मना तात नेतु कामॊ यमक्षयम नूनम एतत समादातुं पुनर इच्छत्य अधॊ ऽकषजः यद अस्य शिशुपालस्थं तेजस तिष्ठति भारत विप्लुता चास्य भद्रं ते बुद्धिर बुद्धिमतां वर चेदिराजस्य कौन्तेय सर्वेषां च महीक्षिताम आदातुं हि नरव्याघ्रॊ यं यम इच्छत्य अयं यदा तस्य विप्लवते बुद्धिर एवं चेदिपतेर यथा चतुर्विधानां भूतानां तरिषु लॊकेषु माधवः परभवश चैव सर्वेषां निधनं च युधिष्ठिर इति तस्य वचॊ शरुत्वा ततश चेदिपतिर नृपः भीष्मं रूक्षाक्षरा वाचः शरावयाम आस भारत शिशुपाल उवाच विभीषिकाभिर बह्वीभिर भीषयन सर्वपार्थिवान न वयपत्रपसे कस्माद वृद्धः सन कुलपांसनः युक्तम एतत तृतीयायां परकृतौ वर्तता तवया वक्तुं धर्माद अपेतार्थं तवं हि सर्वकुरूत्तमः नावि नौर इव संबद्धा यथान्धॊ वान्धम अन्वियात तथाभूता हि कौरव्या भीष्म येषां तवम अग्रणीः पूतनाघातपूर्वाणि कर्माण्य अस्य विशेषतः तवया कीर्तयतास्माकं भूयः परच्यावितं मनः अवलिप्तस्य मूर्खस्य केशवं सतॊतुम इच्छतः कथं भीष्म न ते जिह्वा शतधेयं विदीर्यते यत्र कुत्सा परयॊक्तव्या भीष्म बालतरैर नरैः तम इमं जञानवृद्धः सन गॊपं संस्तॊतुम इच्छसि यद्य अनेन हता बाल्ये शकुनिश चित्रम अत्र किम तौ वाश्ववृषभौ भीष्म यौ न युद्धविशारदौ चेतनारहितं काष्ठं यद्य अनेन निपातितम पादेन शकटं भीष्म तत्र किं कृतम अद्भुतम वल्मीकमात्रः सप्ताहं यद्य अनेन धृतॊ ऽचलः तदा गॊवर्धनॊ भीष्म न तच चित्रं मतं मम भुक्तम एतेन बह्व अन्नं करीडता नगमूर्धनि इति ते भीष्म शृण्वानाः परं विस्मयम आगताः यस्य चानेन धर्मज्ञ भुक्तम अन्नं बलीयसः स चानेन हतः कंस इत्य एतन न महाद्भुतम न ते शरुतम इदं भीष्म नूनं कथयतां सताम यद वक्ष्ये तवाम अधर्मज्ञ वाक्यं कुरुकुलाधम सत्रीषु गॊषु न शस्त्राणि पातयेद बराह्मणेषु च यस्य चान्नानि भुञ्जीत यश च सयाच छरणागतः इति सन्तॊ ऽनुशासन्ति सज्जना धर्मिणः सदा भीष्म लॊके हि तत सर्वं वितथं तवयि दृश्यते जञानवृद्धं च वृद्धं च भूयांसं केशवं मम अजानत इवाख्यासि संस्तुवन कुरुसत्तम गॊघ्नः सत्रीघ्नश च सन भीष्म कथं संस्तवम अर्हति असौ मतिमतां शरेष्ठॊ य एष जगतः परभुः संभावयति यद्य एवं तवद्वाक्याच च जनार्दनः एवम एतत सर्वम इति सर्वं तद वितथं धरुवम न गाथा गाथिनं शास्ति बहु चेद अपि गायति परकृतिं यान्ति भूतानि भूलिङ्गशकुनिर यथा नूनं परकृतिर एषा ते जघन्या नात्र संशयः अतः पापीयसी चैषां पाण्डवानाम अपीष्यते येषाम अर्च्यतमः कृष्णस तवं च येषां परदर्शकः धर्मवाक तवम अधर्मज्ञः सतां मार्गाद अवप्लुतः कॊ हि धर्मिणम आत्मानं जानञ जञानवतां वरः कुर्याद यथा तवया भीष्म कृतं धर्मम अवेक्षता अन्यकामा हि धर्मज्ञ कन्यका पराज्ञमानिना अम्बा नामेति भद्रं ते कथं सापहृता तवया यां तवयापहृतां भीष्म कन्यां नैषितवान नृपः भराता विचित्रवीर्यस ते सतां वृत्तम अनुष्ठितः दारयॊर यस्य चान्येन मिषतः पराज्ञमानिनः तव जातान्य अपत्यानि सज्जनाचरिते पथि न हि धर्मॊ ऽसति ते भीष्म बरह्मचर्यम इदं वृथा यद धारयसि मॊहाद वा कलीबत्वाद वा न संशयः न तव अहं तव धर्मज्ञ पश्याम्य उपचयं कव चित न हि ते सेविता वृद्धा य एवं धर्मम अब्रुवन इष्टं दत्तम अधीतं च यज्ञाश च बहुदक्षिणाः सर्वम एतद अपत्यस्य कलां नार्हति षॊडशीम वरतॊपवासैर बहुभिः कृतं भवति भीष्म यत सर्वं तद अनपत्यस्य मॊघं भवति निश्चयात सॊ ऽनपत्यश च वृद्धश च मिथ्याधर्मानुशासनात हंसवत तवम अपीदानीं जञातिभ्यः पराप्नुया वधम एवं हि कथयन्त्य अन्ये नरा जञानविदः पुरा भीष्म यत तद अहं सम्यग वक्ष्यामि तव शृण्वतः वृद्धः किल समुद्रान्ते कश चिद धंसॊ ऽभवत पुरा धर्मवाग अन्यथावृत्तः पक्षिणः सॊ ऽनुशास्ति ह धर्मं चरत माधर्मम इति तस्य वचः किल पक्षिणः शुश्रुवुर भीष्म सततं धर्मवादिनः अथास्य भक्ष्यम आजह्रुः समुद्रजलचारिणः अण्डजा भीष्म तस्यान्ये धर्मार्थम इति शुश्रुम तस्य चैव समभ्याशे निक्षिप्याण्डानि सर्वशः समुद्राम्भस्य अमॊदन्त चरन्तॊ भीष्म पक्षिणः तेषाम अण्डानि सर्वेषां भक्षयाम आस पापकृत स हंसः संप्रमत्तानाम अप्रमत्तः सवकर्मणि ततः परक्षीयमाणेषु तेष्व अण्डेष्व अण्डजॊ ऽपरः अशङ्कत महाप्राज्ञस तं कदा चिद ददर्श ह ततः स कथयाम आस दृष्ट्वा हंसस्य किल्बिषम तेषां परमदुःखार्तः स पक्षी सर्वपक्षिणाम ततः परत्यक्षतॊ दृष्ट्वा पक्षिणस ते समागताः निजघ्नुस तं तदा हंसं मिथ्यावृत्तं कुरूद्वह ते तवां हंससधर्माणम अपीमे वसुधाधिपाः निहन्युर भीष्म संक्रुद्धाः पक्षिणस तम इवाण्डजम गाथाम अप्य अत्र गायन्ति ये पुराणविदॊ जनाः भीष्म यां तां च ते सम्यक कथयिष्यामि भारत अन्तरात्मनि विनिहिते; रौषि पत्ररथ वितथम अण्डभक्षणम अशुचि ते; कर्म वाचम अतिशयते [षिषु] स मे बहुमतॊ राजा जरासंधॊ महाबलः यॊ ऽनेन युद्धं नेयेष दासॊ ऽयम इति संयुगे केशवेन कृतं यत तु जरासंध वधे तदा भीमसेनार्जुनाभ्यां च कस तत साध्व इति मन्यते अद्वारेण परविष्टेन छद्मना बरह्मवादिना दृष्टः परभावः कृष्णेन जरासंधस्य धीमतः येन धर्मात्मनात्मानं बरह्मण्यम अभिजानता नैषितं पाद्यम अस्मै तद दातुम अग्रे दुरात्मने भुज्यताम इति तेनॊक्ताः कृष्ण भीम धनंजयाः जरासंधेन कौरव्य कृष्णेन विकृतं कृतम यद्य अयं जगतः कर्ता यथैनं मूर्ख मन्यसे कस्मान न बराह्मणं सम्यग आत्मानम अवगच्छति इदं तव आश्चर्यभूतं मे यद इमे पाण्डवास तवया अपकृष्टाः सतां मार्गान मन्यन्ते तच च साध्व इति अथ वा नैतद आश्चर्यं येषां तवम असि भारत सत्री सधर्मा च वृद्धश च सर्वार्थानां परदर्शकः [व] तस्य तद वचनं शरुत्वा रूक्षं रूक्षाक्षरं बहु चुकॊप बलिनां शरेष्ठॊ भीमसेनः परतापवान तस्य पद्मप्रतीकाशे सवभावायत विस्तृते भूयॊ करॊधाभिताम्रान्ते रक्ते नेत्रे बभूवतुः तरिशिखां भरुकुटीं चास्य ददृशुः सर्वपार्थिवाः ललाटस्थां तरिकूटस्थां गङ्गां तरिपथगाम इव दन्तान संदशतस तस्य कॊपाद ददृशुर आननम युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव दिधक्षतः उत्पतन्तं तु वेगेन जग्राहैनं मनस्विनम भीष्म एव महाबाहुर महासेनम इवेश्वरः तस्य भीमस्य भीष्मेण वार्यमाणस्य भारत गुरुणा विविधैर वाक्यैः करॊधः परशमम आगतः नातिचक्राम भीष्मस्य स हि वाक्यम अरिंदमः समुद्धूतॊ घनापाये वेलाम इव महॊदधिः शिशुपालस तु संक्रुद्धे भीमसेने नराधिप नाकम्पत तदा वीरः पौरुषे सवे वयवस्थितः उत्पतन्तं तु वेगेन पुनः पुनर अरिंदमः न स तं चिन्तयाम आस सिंहः कषुद्रमृगं यथा परहसंश चाब्रवीद वाक्यं चेदिराजः परतापवान भीमसेनम अतिक्रुद्धं दृष्ट्वा भीमपराक्रमम मुञ्चैनं भीष्म पश्यन्तु यावद एनं नराधिपाः मत परतापाग्निनिर्दग्धं पतंगम इव वह्निना ततश चेदिपतेर वाक्यं तच छरुत्वा कुरुसत्तमः भीमसेनम उवाचेदं भीष्मॊ मतिमतां वरः [भ] चेदिराजकुले जातस तर्यक्ष एष चतुर्भुजः रासभाराव सदृशं रुराव च ननाद च तेनास्य माता पितरौ तरेसतुस तौ स बान्धवौ वैकृतं तच च तौ दृष्ट्वा तयागाय कुरुतां मतिम ततः सभार्यं नृपतिं सामात्यं सपुरॊहितम चिन्ता संमूढहृदयं वाग उवाचाशरीरिणी एष ते नृपते पुत्रः शरीमाञ जातॊ महाबलः तस्माद अस्मान न भेतव्यम अव्यग्रः पाहि वै शिशुम न चैवैतस्य मृत्युस तवं न कालः परत्युपस्थितः मृत्युर हन्तास्य शस्त्रेण स चॊत्पन्नॊ नराधिप संश्रुत्यॊदाहृतं वाक्यं भूतम अन्तर्हितं ततः पुत्रस्नेहाभिसंतप्ता जननी वाक्यम अब्रवीत येनेदम ईरितं वाक्यं ममैव तनयं परति पराञ्जलिस तं नमस्यामि बरवीतु स पुनर वचः शरॊतुम इच्छामि पुत्रस्य कॊ ऽसय मृत्युर भविष्यति अन्तर्हितं ततॊ भूतम उवाचेदं पुनर वचः येनॊत्सङ्गे गृहीतस्य भुजाव अभ्यधिकाव उभौ पतिष्यतः कषितितले पञ्चशीर्षाव इवॊरगौ तृतीयम एतद बालस्य ललाटस्थं च लॊचनम निमज्जिष्यति यं दृष्ट्वा सॊ ऽसय मृत्युर भविष्यति तर्यक्षं चतुर्भुजं शरुत्वा तथा च समुदाहृतम धरण्यां पार्थिवाः सर्वे अभ्यगच्छन दिदृक्षवः तान पूजयित्वा संप्राप्तान यथार्हं स महीपतिः एकैकस्य नृपस्याङ्के पुत्रम आरॊपयत तदा एवं राजसहस्राणां पृथक्त्वेन यथाक्रमम शिशुर अङ्के समारूढॊ न तत पराप निदर्शनम ततश चेदिपुरं पराप्तौ संकर्षण जनार्दनौ यादवौ यादवीं दरस्तुं सवसारं तां पितुस तदा अभिवाद्य यथान्यायं यथा जयेष्ठं नृपांश च तान कुशलानामयं पृष्ट्वा निषण्णौ राम केशवौ अभ्यर्चितौ तदा वीरौ परीत्या चाभ्यधिकं ततः पुत्रं दामॊदरॊत्सङ्गे देवी संन्यदधात सवयम नयस्तमात्रस्य तस्याङ्के भुजाव अभ्यधिकाव उभौ पेततुस तच च नयनं निममज्ज ललाटजम तद दृष्ट्वा वयथिता तरस्ता वरं कृष्णम अयाचत ददस्व मे वरं कृष्ण भयार्ताय महाभुज तवं हय आर्तानां समाश्वासॊ भीतानाम अभयंकरः पितृस्वसारं मा भैषीर इत्य उवाच जनार्दनः ददानि कं वरं किं वा करवाणि पितृस्वसः शक्यं वा यदि वाशक्यं करिष्यामि वचस तव एवम उक्ता ततः कृष्णम अब्रवीद यदुनन्दनम शिशुपालस्यापराधान कषमेथास तवं महाबल [क] अपराधशतं कषाम्यं मया हय अस्य पितृष्वसः पुत्रस्य ते वधार्हाणां मा तवं शॊके मनः कृथाः [भस] एवम एष नृपः पापः शिशुपालः सुमन्दधीः तवां समाह्वयते वीर गॊविन्द वरदर्पितः [भस] नैषा चेदिपतेर बुद्धिर यया तव आह्वयते ऽचयुतम नूनम एष जगद भर्तुः कृष्णस्यैव विनिश्चयः कॊ हि मां भीमसेनाद्य कषिताव अर्हति पार्थिवः कषेप्तुं दैवपरीतात्मा यथैष कुलपांसनः एष हय अस्य महाबाहॊ तेजॊ ऽंशश च हरेर धरुवम तम एव पुनर आदातुम इच्छत पृथु यशा हरिः येनैष कुरुशार्दूल शार्दूल इव चेदिराट गर्जत्य अतीव दुर्बुद्धिः सर्वान अस्मान अचिन्तयन [व] ततॊ न ममृषे चैद्यस तद भीष्म वचनं तदा उवाच चैनं संक्रुद्धः पुनर भीष्मम अथॊत्तरम [ष] दविषतां नॊ ऽसतु भीष्मैष परभावः केशवस्य यः यस्य संस्तव वक्ता तवं बन्दिवत सततॊत्थितः संस्तवाय मनॊ भीष्म परेषां रमते सदा यदि संस्तौषि राज्ञस तवम इमं हित्वा जनार्दनम दरदं सतुहि बाह्लीकम इमं पार्थिव सत्तमम जायमानेन येनेयम अभवद दारिता मही वङ्गाङ्गविषयाध्यक्षं सहस्राक्षसमं बले सतुहि कर्णम इमं भीष्म महाचाप विकर्षणम दरॊणं दरौणिं च साधु तवं पिता पुत्रौ महारथौ सतुहि सतुत्याव इमौ भीष्म सततं दविजसत्तमौ ययॊर अन्यतरॊ भीष्म संक्रुद्धः स चराचराम इमां वसुमतीं कुर्याद अशेषाम इति मे मतिः दरॊणस्य हि समं युद्धे न पश्यामि नराधिपम अश्वत्थाम्नस तथा भीष्म न चैतौ सतॊतुम इच्छसि शल्यादीन अपि कस्मात तवं न सतौषि वसुधाधिपान सतवाय यदि ते बुद्धिर वर्तते भीष्म सर्वदा किं हि शक्यं मया कर्तुं यद वृद्धानां तवया नृप पुरा कथयतां नूनं न शरुतं धर्मवादिनाम आत्मनिन्दात्मपूजा च परनिन्दा परस्तवः अनाचरितम आर्याणां वृत्तम एतच चतुर्विधम यद अस्तव्यम इमं शश्वन मॊहात संस्तौषि भक्तितः केशवं तच च ते भीष्म न कश चिद अनुमन्यते कथं भॊजस्य पुरुषे वर्ग पाले दुरात्मनि समावेशयसे सर्वं जगत केवलकाम्यया अथ वैषा न ते भक्तिः पकृतिं याति भारत मयैव कथितं पूर्वं भूलिङ्गशकुनिर यथा भूलिङ्गशकुनिर नाम पार्श्वे हिमवतः परे भीष्म तस्याः सदा वाचॊ शरूयन्ते ऽरथविगर्हिताः मा साहसम इतीदं सा सततं वाशते किल साहसं चात्मनातीव चरन्ती नावबुध्यते सा हि मांसार्गलं भीष्म मुखात सिंहस्य खादतः दन्तान्तर विलग्नं यत तद आदत्ते ऽलपचेतना इच्छतः सा हि सिंहस्य भीष्म जीवत्य असंशयम तद्वत तवम अप्य अधर्मज्ञ सदा वाचॊ परभाषसे इच्छतां पार्थिवेन्द्राणां भीष्म जीवस्य असंशयम लॊकविद्विष्ट कर्मा हि नान्यॊ ऽसति भवता समः [व] ततश चेदिपतेः शरुत्वा भीष्मः सकटुकं वचः उवाचेदं वचॊ राजंश चेदिराजस्य शृण्वतः इच्छतां किल नामाहं जीवाम्य एषां महीक्षिताम यॊ ऽहं न गणयाम्य एतांस तृणानीव नराधिपान एवम उक्ते तु भीष्मेण ततः संचुक्रुधुर नृपाः के चिज जहृषिरे तत्र के चिद भीष्मं जगर्हिरे के चिद ऊचुर महेष्वासाः शरुत्वा भीष्मस्य तद वचः पापॊ ऽवलिप्तॊ वृद्धश च नायं भीष्मॊ ऽरहति कषमाम हन्यतां दुर्मतिर भीष्मः पशुवत साध्व अयं नृपैः सर्वैः समेत्य संरब्धैर दह्यतां वा कटाग्निना इति तेषां वचॊ शरुत्वा ततः कुरु पिता महः उवाच मतिमान भीष्मस तान एव वसुधाधिपान उक्तस्यॊक्तस्य नेहान्तम अहं समुपलक्षये यत तु वक्ष्यामि तत सर्वं शृणुध्वं वसुधाधिपाः पशुवद घातनं वा मे दहनं वा कटाग्निना करियतां मूर्ध्नि वॊ नयस्तं मयेदं सकलं पदम एष तिष्ठति गॊविन्दः पूजितॊ ऽसमाभिर अच्युतः यस्य वस तवरते बुद्धिर मरणाय स माधवम कृष्णम आह्वयताम अद्य युद्धे शार्ङ्गगदाधरम यावद अस्यैव देवस्य देहं विशतु पातितः [व] ततः शरुत्वैव भीष्मस्य चेदिराड उरुविक्रमः युयुत्सुर वासुदेवेन वासुदेवम उवाच ह आह्वये तवां रणं गच्छ मया सार्धं जनार्दन यावद अद्य निहन्मि तवां सहितं सर्वपाण्डवैः सह तवया हि मे वध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्वथा नृपतीन समतिक्रम्य यैर अराजा तवम अर्चितः ये तवां दासम अराजानं बाल्याद अर्चन्ति दुर्मतिम अनर्हम अर्हवत कृष्ण वध्यास त इति मे मतिः इत्य उक्त्वा राजशार्दूलस तस्थौ गर्जन्न अमर्षणः एवम उक्ते ततः कृष्णॊ मृदुपूर्वम इदं वचः उवाच पार्थिवान सर्वांस तत्समक्षं च पाण्डवान एष नः शत्रुर अत्यन्तं पार्थिवाः सात्वती सुतः सात्वतानां नृशंसात्मा न हितॊ ऽनपकारिणाम पराग्ज्यॊतिष पुरं यातान अस्माञ जञात्वा नृशंसकृत अदहद दवारकाम एष सवस्रीयः सन नराधिपाः करीडतॊ भॊजराजन्यान एष रैवतके गिरौ हत्वा बद्ध्वा च तान सर्वान उपायात सवपुरं पुरा अश्वमेधे हयं मेध्यम उत्सृष्टं रक्षिभिर वृतम पितुर मे यज्ञविघ्नार्थम अहरत पापनिश्चयः सुवीरान परतिपत्तौ च बभ्रॊर एष यशस्विनः भार्याम अभ्यहरन मॊहाद अकामां ताम इतॊ गताम एष माया परतिच्छन्नः करूषार्थे तपस्विनीम जहार भद्रां वैशालीं मातुलस्य नृशंसकृत पितृस्वसुः कृते दुःखं सुमहन मर्षयाम्य अहम दिष्ट्या तव इदं सर्वराज्ञां संनिधाव अद्य वर्तते पश्यन्ति हि भवन्तॊ ऽदय मय्य अतीव वयतिक्रमम कृतानि तु परॊक्षं मे यानि तानि निबॊधत इमं तव अस्य न शक्ष्यामि कषन्तुम अद्य वयतिक्रमम अवलेपाद वधार्हस्य समग्रे राजमण्डले रुक्मिण्याम अस्य मूढस्य परार्थनासीन मुमूर्षतः न च तां पराप्तवान मूढः शूद्रॊ वेदश्रुतिं यथा एवमादि ततः सर्वे सहितास ते नराधिपाः वासुदेव वचॊ शरुत्वा चेदिराजं वयगर्हयन ततस तद वचनं शरुत्वा शिशुपालः परतापवान जहास सवनवद धासं परहस्येदम उवाच ह मत पूर्वां रुक्मिणीं कृष्ण संसत्सु परिकीर्तयन विशेषतः पार्थिवेषु वरीडां न कुरुषे कथम मन्यमानॊ हि कः सत्सु पुरुषः परिकीर्तयेत अन्यपूर्वां सत्रियं जातु तवदन्यॊ मधुसूदन कषम वा यदि ते शरद्धा मा वा कृष्ण मम कषम करुद्धाद वापि परसन्नाद वा किं मे तवत्तॊ भविष्यति तथा बरुवत एवास्य भगवान मधुसूदनः वयपाहरच छिरॊ करुद्धश चक्रेणामित्र कर्षणः स पपात महाबाहुर वज्राहत इवाचलः ततश चेदिपतेर देहात तेजॊ ऽगर्यं ददृशुर नृपाः उत्पतन्तं महाराज गगणाद इव भास्करम ततः कमलपत्राक्षं कृष्णं लॊकनमस्कृतम ववन्दे तत तदा तेजॊ विवेश च नराधिप तद अद्भुतम अमन्यन्त दृष्ट्वा सर्वे महीक्षितः यद विवेश महाबाहुं तत तेजॊ पुरुषॊत्तमम अनभ्रे परववर्ष दयौः पपात जवलिताशनिः कृष्णेन निहते चैद्ये चचाल च वसुंधरा ततः के चिन महीपाला नाब्रुवंस तत्र किं चन अतीतवाक्पथे काले परेक्षमाणा जनार्दनम हस्तैर हस्ताग्रम अपरे परत्यपीषन्न अमर्षिताः अपरे दशनैर ओष्ठान अदशन करॊधमूर्छिताः रहस तु के चिद वार्ष्णेयं परशशंसुर नराधिपाः के चिद एव तु संरब्धा मध्यस्थास तव अपरे ऽभवन परहृष्टाः केशवं जग्मुः संस्तुवन्तॊ महर्षयः बराह्मणाश च महात्मानः पार्थिवाश च महाबलाः पाण्डवस तव अब्रवीद भरातॄन सत्कारेण महीपतिम दमघॊषात्मजं वीरं संसाधयत माचिरम तथा च कृतवन्तस ते भरातुर वै शासनं तदा चेदीनाम आधिपत्ये च पुत्रम अस्य महीपतिम अभ्यसिञ्चत तदा पार्थः सह तैर वसुधाधिपैः ततः स कुरुराजस्य करतुः सर्वं समृद्धिमान यूनां परीतिकरॊ राजन संबभौ विपुलौजसः शान्तविघ्नः सुखारम्भः परभूतधनधान्यवान अन्नवान बहुभक्ष्यश च केशवेन सुरक्षितः समापयाम आस च तं राजसूयं महाक्रतुम तं तु यज्ञं महाबाहुर आ समाप्तेर जनार्दनः ररक्ष भगवाञ शौरिः शार्ङ्गचक्रगदाधरः ततस तव अवभृथ सनातं धर्मराजं युधिष्ठिरम समस्तं पार्थिवं कषत्रम अभिगम्येदम अब्रवीत दिष्ट्या वर्धसि धर्मज्ञ साम्राज्यं पराप्तवान विभॊ आजमीढाजमीढानां यशॊ संवर्धितं तवया कर्मणैतेन राजेन्द्र धर्मश च सुमहान कृतः आपृच्छामॊ नरव्याघ्र सर्वकामैः सुपूजिताः सवराष्ट्राणि गमिष्यामस तदनुज्ञातुम अर्हसि शरुत्वा तु वचनं राज्ञां धर्मराजॊ युधिष्ठिरः यथार्हं पूज्य नृपतीन भरातॄन सर्वान उवाच ह राजानः सर्व एवैते परीत्यास्मान समुपागताः परस्थिताः सवानि राष्ट्राणि माम आपृच्छ्य परंतपाः ते ऽनुव्रजत भद्रं ते विषयान्तं नृपॊत्तमान भरातुर वचनम आज्ञाय पाण्डवा धर्मचारिणः यथार्हं नृप मुख्यांस तान एकैकं समनुव्रजन विराटम अन्वयात तूर्णं धृष्टद्युम्नः परतापवान धनंजयॊ यज्ञसेनं महात्मानं महारथः भीष्मं च धृतराष्ट्रं च भीमसेनॊ महाबलः दरॊणं च स सुतं वीरं सहदेवॊ महारथः नकुलः सुबलं राजन सह पुत्रं समन्वयात दरौपदेयाः स सौभौद्राः पार्वतीयान महीपतीन अन्वगच्छंस तथैवान्यान कषत्रियान कषत्रियर्षभाः एवं संपूजितास ते वै जग्मुर विप्राश च सर्वशः गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु सर्वेषु भरतर्षभ युधिष्ठिरम उवाचेदं वासुदेवः परतापवान आपृच्छे तवां गमिष्यामि दवारकां कुरुनन्दन राजसूयं करतुश्रेष्ठं दिष्ट्या तवं पराप्तवान असि तम उवाचैवम उक्तस तु धर्मराण मधुसूदनम तव परसादाद गॊविन्द पराप्तवान अस्मि वै करतुम समस्तं पार्थिवं कषत्रं तवत्प्रसादाद वशानुगम उपादाय बलिं मुख्यं माम एव समुपस्थितम न वयं तवाम ऋते वीर रंस्यामेह कथं चन अवश्यं चापि गन्तव्या तवया दवारवती पुरी एवम उक्तः स धर्मात्मा युधिष्ठिर सहायवान अभिगम्याब्रवीत परीतः पृथां पृथु यशा हरिः साम्राज्यं समनुप्राप्ताः पुत्रास ते ऽदय पितृष्वसः सिद्धार्था वसुमन्तश च सा तवं परीतिम इवाप्नुहि अनुज्ञातस तवया चाहं दवारकां गन्तुम उत्सहे सुभद्रां दरौपदीं चैव सभाजयत केशवः निष्क्रम्यान्तःपुराच चैव युधिष्ठिर सहायवान सनातश च कृतजप्यश च बराह्मणान सवस्ति वाच्य च ततॊ मेघवरप्रख्यं सयन्दनं वै सुकल्पितम यॊजयित्वा महाराज दारुकः परत्युपस्थितः उपस्थितं रथं दृष्ट्वा तार्क्ष्य परवर केतनम परदक्षिणम उपावृत्य समारुह्य महामनाः परययौ पुण्डरीकाक्षस ततॊ दवारवतीं पुरीम तं पद्भ्याम अनुवव्राज धर्मराजॊ युधिष्ठिरः भरातृभिः सहितः शरीमान वासुदेवं महाबलम ततॊ मुहूर्तं संगृह्य सयन्दनप्रवरं हरिः अब्रवीत पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम अप्रमत्तः सथितॊ नित्यं परजाः पाहि विशां पते पर्जन्यम इव भूतानि महाद्रुमम इवाण्डजाः बान्धवास तवॊपजीवन्तु सहस्राक्षम इवामराः कृत्वा परस्परेणैव संविदं कृष्ण पाण्डवौ अन्यॊन्यं समनुज्ञाप्य जग्मतुः सवगृहान परति गते दवारवतीं कृष्णे सात्वत परवरे नृप एकॊ दुर्यॊधनॊ राजा शकुनिश चापि सौबलः तस्यां सभायां दिव्यायाम ऊषतुस तौ नरर्षभौ [व] वसन दुर्यॊधनस तस्यां सभायां भरतर्षभ शनैर ददर्श तां सर्वां सभां शकुनिना सह तस्यां दिव्यान अभिप्रायान ददर्श कुरुनन्दनः न दृष्टपूर्वा ये तेन नगरे नागसाह्वये स कदा चित सभामध्ये धार्तराष्ट्रॊ महीपतिः सफाटिकं तलम आसाद्य जलम इत्य अभिशङ्कया सववस्त्रॊत्कर्षणं राजा कृतवान बुद्धिमॊहितः दुर्मना विमुखश चैव परिचक्राम तां सभाम ततः सफाटिकतॊयां वै सफाटिकाम्बुज शॊभिताम वापीं मत्वा सथलम इति स वासाः परापतज जले जले निपतितं दृष्ट्वा किं करा जहसुर भृशम वासांसि च शुभान्य अस्मै परददू राजशासनात तथागतं तु तं दृष्ट्वा भीमसेनॊ महाबलः अर्जुनश च यमौ चॊभौ सर्वे ते पराहसंस तदा नामर्षयत ततस तेषाम अवहासम अमर्षणः आकारं रक्षमाणस तु न स तान समुदैक्षत पुनर वसनम उत्क्षिप्य परतरिष्यन्न इव सथलम आरुरॊह ततः सर्वे जहसुस ते पुनर जनाः दवारं च विवृताकारं ललाटेन समाहनत संवृतं चेति मन्वानॊ दवारदेशाद उपारमत एवं परलम्भान विविधान पराप्य तत्र विशां पते पाण्डवेयाभ्यनुज्ञातस ततॊ दुर्यॊधनॊ नृपः अप्रहृष्टेन मनसा राजसूये महाक्रतौ परेक्ष्यताम अद्भुताम ऋद्धिं जगाम गजसाह्वयम पाण्डव शरीप्रतप्तस्य धयानग्लानस्य गच्छतः दुर्यॊधनस्य नृपतेः पापा मतिर अजायत पार्थान सुमनसॊ दृष्ट्वा पार्थिवांश च वशानुगान कृत्स्नं चापिहितं लॊकम आ कुमारं कुरूद्वह महिमानं परं चापि पाण्डवानां महात्मनाम दुर्यॊधनॊ धार्तराष्ट्रॊ विवर्णः समपद्यत स तु गच्छन्न अनेकाग्रः सभाम एवानुचिन्तयन शरियं च ताम अनुपमां धर्मराजस्य धीमतः परमत्तॊ धृतराष्ट्रस्य पुत्रॊ दुर्यॊधनस तदा नाभ्यभाषत सुबलजं भाषमाणं पुनः पुनः अनेकाग्रं तु तं दृष्ट्वा शकुनिः परत्यभाषत दुर्यॊधन कुतॊ मूलं निःश्वसन्न इव गच्छसि [द] दृष्ट्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां युधिष्ठिर वशानुगाम जिताम अस्त्रप्रतापेन शवेताश्वस्य महात्मनः तं च यज्ञं तथा भूतं दृष्ट्वा पार्थस्य मातुल यथा शक्रस्य देवेषु तथा भूतं महाद्युते अमर्षेण सुसंपूर्णॊ दह्यमानॊ दिवानिशम शुचि शुक्रागमे काले शुष्ये तॊयम इवाल्पकम पश्य सात्वत मुख्येन शिशुपालं निपातितम न च तत्र पुमान आसीत कश चित तस्य पदानुगः दह्यमाना हि राजानः पाण्डवॊत्थेन वह्निना कषान्तवन्तॊ ऽपराधं तं कॊ हि तं कषन्तुम अर्हति वासुदेवेन तत कर्म तथायुक्तं महत कृतम सिद्धं च पाण्डवेयानां परतापेन महात्मनाम तथा हि रत्नान्य आदाय विविधानि नृपा नृपम उपतिष्ठन्ति कौन्तेयं वैश्या इव करप्रदाः शरियं तथाविधां दृष्ट्वा जवलन्तीम इव पाण्डवे अमर्षवशम आपन्नॊ दह्ये ऽहम अतथॊचितः वह्निम एव परवेक्ष्यामि भक्षयिष्यामि वा विषम अपॊ वापि परवेक्ष्यामि न हि शक्ष्यामि जीवितुम कॊ हि नाम पुमाँल लॊके मर्षयिष्यति सत्त्ववान सपत्नान ऋध्यतॊ दृष्ट्वा हानिम आत्मन एव च सॊ ऽहं न सत्री न चाप्य अस्त्री न पुमान नापुमान अपि यॊ ऽहं तां मर्षयाम्य अद्य तादृशीं शरियम आगताम ईश्वरत्वं पृथिव्याश च वसुमत्तां च तादृशीम यज्ञं च तादृशं दृष्ट्वा मादृशः कॊ न संज्वरेत अशक्तश चैक एवाहं ताम आहर्तुं नृप शरियम सहायांश च न पश्यामि तेन मृत्युं विचिन्तये दैवम एव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम दृष्ट्वा कुन्तीसुते शुभ्रां शरियं ताम आहृतां तथा कृतॊ यत्नॊ मया पूर्वं विनाशे तस्य सौबल तच च सर्वम अतिक्रम्य सवृद्धॊ ऽपस्व इव पङ्कजम तेन दैवं परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम धार्तराष्ट्रा हि हीयन्ते पार्था वर्धन्ति नित्यशः सॊ ऽहं शरियं च तां दृष्ट्वा सभां तां च तथाविधाम रक्षिभिश चावहासं तं परितप्ये यथाग्निना स माम अभ्यनुजानीहि मातुलाद्य सुदुःखितम अमर्षं च समाविष्टं धृतराष्ट्रे निवेदय [ष] दुर्यॊधन न ते ऽमर्षः कार्यः परति युधिष्ठिरम भागधेयानि हि सवानि पाण्डवा भुञ्जते सदा अनेकैर अभ्युपायैश च तवयारब्धाः पुरासकृत विमुक्ताश च नरव्याघ्रा भागधेय पुरस्कृताः तैर लब्धा दरौपदी भार्या दरुपदश च सुतैः सह सहायः पृथिवी लाभे वासुदेवश च वीर्यवान लब्धश च नाभिभूतॊ ऽरथः पित्र्यॊ ऽंशः पृथिवीपते विवृद्धस तेजसा तेषां तत्र का परिदेवना धनंजयेन गाण्डीवम अक्षय्यौ च महेषुधी लब्धान्य अस्त्राणि दिव्यानि तर्पयित्वा हुताशनम तेन कार्मुकमुख्येन बाहुवीर्येण चात्मनः कृता वशे महीपालास तत्र का परिदेवना अग्निदाहान मयं चापि मॊक्षयित्वा सदानवम सभां तां कारयाम आस सव्यसाची परंतपः तेन चैव मयेनॊक्ताः किं करा नाम राक्षसाः वहन्ति तां सभां भीमास तत्र का परिदेवना यच चासहायतां राजन्न उक्तवान असि भारत तन मिथ्या भरातरॊ हीमे सहायास ते महारथाः दरॊणस तव महेष्वासः सह पुत्रेण धीमता सूतपुत्रश च राधेयॊ गौतमश च महारथः अहं च सह सॊदर्यैः सौमदत्तिश च वीर्यवान एतैस तवं सहितः सर्वैर जय कृत्स्नां वसुंधराम [द] तवया च सहितॊ राजन्न एतैश चान्यैर महारथैः एतान एव विजेष्यामि यदि तवम अनुमन्यसे एतेषु विजितेष्व अद्य भविष्यति मही मम सर्वे च पृथिवीपालाः सभा सा च महाधना [ष] धनंजयॊ वासुदेवॊ भीमसेनॊ युधिष्ठिरः नकुलः सहदेवश च दरुपदश च सहात्म जैः नैते युधि बलाज जेतुं शक्याः सुरगणैर अपि महारथा महेष्वासाः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः अहं तु तद विजानामि विजेतुं येन शक्यते युधिष्ठिरं सवयं राजंस तन निबॊध जुषस्व च [द] अप्रमादेन सुहृदाम अन्येषां च महात्मनाम यदि शक्या विजेतुं ते तन ममाचक्ष्व मातुल [ष] दयूतप्रियश च कौन्तेयॊ न च जानाति देवितुम समाहूतश च राजेन्द्रॊ न शक्ष्यति निवर्तितुम देवने कुशलश चाहं न मे ऽसति सदृशॊ भुवि तरिषु लॊकेषु कौन्तेयं तं तवं दयूते समाह्वय तस्याक्षकुशलॊ राजन्न आदास्ये ऽहम असंशयम राज्यं शरियं च तां दीप्तां तवदर्थं पुरुषर्षभ इदं तु सर्वं तवं राज्ञे दुर्यॊधन निवेदय अनुज्ञातस तु ते पित्रा विजेष्ये तं न संशयः [द] तवम एव कुरुमुख्याय धृतराष्ट्राय सौबल निवेदय यथान्यायं नाहं शक्ष्ये निशंसितुम [व] अनुभूय तु राज्ञस तं राजसूयं महाक्रतुम युधिष्ठिरस्य नृपतेर गान्धारी पुत्र संयुतः परियकृन मतम आज्ञाय पूर्वं दुर्यॊधनस्य तत परज्ञा चक्षुषम आसीनं शकुनिः सौबलस तदा दुर्यॊधन वचॊ शरुत्वा धृतराष्ट्रं जनाधिपम उपगम्य महाप्राज्ञं शकुनिर वाक्यम अब्रवीत दुर्यॊधनॊ महाराज विवर्णॊ हरिणः कृशः दीनश चिन्तापरश चैव तद विद्धि भरतर्षभ न वै परीक्षसे सम्यग असह्यं शत्रुसंभवम जयेष्ठपुत्रस्य शॊकं तवं किमर्थं नावबुध्यसे [ध] दुर्यॊधन कुतॊ मूलं भृशम आर्तॊ ऽसि पुत्रक शरॊतव्यश चेन मया सॊ ऽरथॊ बरूहि मे कुरुनन्दन अयं तवां शकुनिः पराह विवर्णं हरिणं कृशम चिन्तयंश च न पश्यामि शॊकस्य तव संभवम ऐश्वर्यं हि महत पुत्र तवयि सर्वं समर्पितम भरातरः सुहृदश चैव नाचरन्ति तवाप्रियम आच्छादयसि परावारान अश्नासि पिशितौदनम आजानेया वहन्ति तवां केनासि हरिणः कृशः शयनानि महार्हाणि यॊषितश च मनॊरमाः गुणवन्ति च वेश्मानि विहाराश च यथासुखम देवानाम इव ते सर्वं वाचि बद्धं न संशयः सदीन इव दुर्धर्षः कस्माच छॊचसि पुत्रक [द] अश्नाम्य आच्छादये चाहं यथा कुपुरुषस तथा अमर्षं धारये चॊग्रं तितिक्षन कालपर्ययम अमर्षणः सवाः परकृतीर अभिभूय परे सथिताः कलेशान मुमुक्षुः परजान स वै पुरुष उच्यते संतॊषॊ वै शरियं हन्ति अभिमानश च भारत अनुक्रॊश भये चॊभे यैर वृतॊ नाश्नुते महत न माम अवति तद भुक्तं शरियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरे जवलन्तीम इव कौन्तेये विवर्णकरणीं मम सपत्नान ऋध्यत आत्मानं हीयमानं निशाम्य च अदृश्याम अपि कौन्तेये सथितां पश्यन्न इवॊद्यताम तस्माद अहं विवर्णश च दीनश च हरिणः कृशः अष्टाशीति सहस्राणि सनातका गृहमेधिनः तरिंशद दासीक एकैकॊ यान बिभर्ति युधिष्ठिरः दशान्यानि सहस्राणि नित्यं तत्रान्नम उत्तमम भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर युधिष्ठिर निवेशने कदली मृगमॊकानि कृष्ण शयामारुणानि च काम्बॊजः पराहिणॊत तस्मै परार्ध्यान अपि कम्बलान रथयॊषिद गवाश्वस्य शतशॊ ऽथ सहस्रशः तरिंशतं चॊष्ट्र वामीनां शतानि विचरन्त्य उत पृथग्विधानि रत्नानि पार्थिवाः पृथिवीपते आहरन करतुमुख्ये ऽसमिन कुन्तीपुत्राय भूरिशः न कवचिद धि मया दृष्टस तादृशॊ नैव च शरुतः यादृग धनागमॊ यज्ञे पाण्डुपुत्रस्य धीमतः अपर्यन्तं धनौघं तं दृष्ट्वा शत्रॊर अहं नृप शर्म नैवाधिगच्छामि चिन्तयानॊ ऽनिशं विभॊ बराह्मणा वाटधानाश च गॊमन्तः शतसंघशः तरैखर्वं बलिम आदाय दवारि तिष्ठन्ति वारिताः कमण्डलून उपादाय जातरूपमयाञ शुभान एवं बलिं समादाय परवेशं लेभिरे ततः यन नैव मधु शक्राय धारयन्त्य अमर सत्रियः तद अस्मै कांस्यम आहार्षीद वारुणं कलशॊदधिः शैक्यं रुक्मसहस्रस्य बहुरत्नविभूषितम दृष्ट्वा च मम तत सर्वं जवर रूपम इवाभवत गृहीत्वा तत तु गच्छन्ति समुद्रौ पूर्वदक्षिणौ तथैव पश्चिमं यान्ति गृहीत्वा भरतर्षभ उत्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिभिः इदं चाद्भुतम अत्रासीत तन मे निगदतः शृणु पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां परिविष्यताम सथापिता तत्र संज्ञाभूच छङ्खॊ धमायति नित्यशः मुहुर मुहुः परनदतस तस्य शङ्खस्य भारत उत्तमं शब्दम अश्रौषं ततॊ रॊमाणि मे ऽहृषन पार्थिवैर बहुभिः कीर्णम उपस्थानं दिदृक्षुभिः सर्वरत्नान्य उपादाय पार्थिवा वै जनेश्वर यज्ञे तस्य महाराज पाण्डुपुत्रस्य धीमतः वैश्या इव महीपाला दविजातिपरिवेषकाः न सा शरीर देवराजस्य यमस्य वरुणस्य वा गुह्यकाधिपतेर वापि या शरीराजन युधिष्ठिरे तां दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रस्य शरियं परमिकाम अहम शान्तिं न परिगच्छामि दह्यमानेन चेतसा [ष] याम एताम उत्तमां लक्ष्मीं दृष्टवान असि पाण्डवे तस्याः पराप्ताव उपायं मे शृणु सत्यपराक्रम अहम अक्षेष्व अभिज्ञातः पृथिव्याम अपि भारत हृदयज्ञः पणज्ञश च विशेषज्ञश च देवने दयूतप्रियश च कौन्तेयॊ न च जानाति देवितुम आहूतश चैष्यति वयक्तं दीव्यावेत्य आह्वयस्व तम [व] एवम उक्तः शकुनिना राजा दुर्यॊधनस तदा धृतराष्ट्रम इदं वाक्यम अपदान्तरम अब्रवीत अयम उत्सहते राजञ शरियम आहर्तुम अक्षवित दयूतेन पाण्डुपुत्रस्य तदनुज्ञातुम अर्हसि [ध] कषत्ता मन्त्री महाप्राज्ञः सथितॊ यस्यास्मि शासने तेन संगम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम स हि धर्मं पुरस्कृत्य दीर्घदर्शी परं हितम उभयॊः पक्षयॊर युक्तं वक्ष्यत्य अर्थविनिश्चयम [द] निवर्तयिष्यति तवासौ यदि कषत्ता समेष्यति निवृत्ते तवयि राजेन्द्र मरिष्ये ऽहम असंशयम स मयि तवं मृते राजन विदुरेण सुखी भव भॊक्ष्यसे पृथिवीं कृत्स्नां किं मया तवं करिष्यसि [व] आर्तवाक्यं तु तत तस्य परणयॊक्तं निशम्य सः धृतराष्ट्रॊ ऽबरवीत परेष्यान दुर्यॊधन मते सथितः सथूणा सहस्रैर बृहतीं शतद्वारां सभां मम मनॊरमां दर्शनीयाम आशु कुर्वन्तु शिल्पिनः ततः संस्तीर्य रत्नैस ताम अक्षान आवाप्य सर्वशः सुकृतां सुप्रवेशां च निवेदयत मे शनैः दुर्यॊधनस्य शान्त्य अर्थम इति निश्चित्य भूमिपः धृतराष्ट्रॊ महाराज पराहिणॊद विदुराय वै अपृष्ट्वा विदुरं हय अस्य नासीत कश चिद विनिश्चयः दयूतदॊषांश च जानन सपुत्रस्नेहाद अकृष्यत तच छरुत्वा विदुरॊ धीमान कलिद्वारम उपस्थितम विनाशमुखम उत्पन्नं धृतराष्ट्रम उपाद्रवत सॊ ऽभिगम्य महात्मानं भराता भरातरम अग्रजम मूर्ध्ना परणम्य चरणाव इदं वचनम अब्रवीत नाभिनन्दामि ते राजन वयवसायम इमं परभॊ पुत्रैर भेदॊ यथा न सयाद दयूतहेतॊस तथा कुरु [धृ] कषत्तः पुत्रेषु पुत्रैर मे कलहॊ न भविष्यति दिवि देवाः परसादं नः करिष्यन्ति न संशयः अशुभं वा शुभं वापिहितं वा यदि वाहितम परवर्ततां सुहृद दयूतं दिष्टम एतन न संशयः मयि संनिहिते चैव भीष्मे च भरतर्षभे अनयॊ दैवविहितॊ न कथं चिद भविष्यति गच्छ तवं रथम आस्थाय हयैर वातसमैर जवे खाण्डव परस्थम अद्यैव समानय युधिष्ठिरम न वार्यॊ वयवसायॊ मे विदुरैतद बरवीमि ते दैवम एव परं मन्ये येनैतद उपपद्यते इत्य उक्तॊ विदुरॊ धीमान नैतद अस्तीति चिन्तयन आपगेयं महाप्राज्ञम अभ्यगच्छत सुदुःखितः [ज] कथं समभवद दयूतं भरातॄणां तन महात्ययम यत्र तद वयसनं पराप्तं पाण्डवैर मे पितामहैः के च तत्र सभास्तारा राजानॊ बरह्मवित्तम के चैनम अन्वमॊदन्त के चैनं परत्यषेधयन विस्तरेणैतद इच्छामि कथ्यमानं तवया दविज मूलं हय एतद विनाशस्य पृथिव्या दविजसत्तम [सूत] एवम उक्तस तदा राज्ञा वयास शिष्यः परतापवान आचचक्षे यथावृत्तं तत सर्वं सर्ववेदवित [व] शृणु मे विस्तरेणेमां कथां भरतसत्तम भूय एव महाराज यदि ते शरवणे मतिः विदुरस्य मतं जञात्वा धृतराष्ट्रॊ ऽमबिका सुतः दुर्यॊधनम इदं वाक्यम उवाच विजने पुनः अलं दयूतेन गान्धारे विदुरॊ न परशंसति न हय असौ सुमहाबुद्धिर अहितं नॊ वदिष्यति हितं हि परमं मन्ये विदुरॊ यत परभाषते करियतां पुत्र तत सर्वम एतन मन्ये हितं तव देवर्षिर वासव गुरुर देवराजाय धीमते यत पराह शास्त्रं भगवान बृहस्पतिर उदारधीः तद वेद विदुरः सर्वं सरहस्यं महाकविः सथितश च वचने तस्य सदाहम अपि पुत्रक विदुरॊ वापि मेधावी कुरूणां परवरॊ मतः उद्धवॊ वा महाबुद्धिर वृष्णीणाम अर्चितॊ नृप दयूतेन तद अलं पुत्र दयूते भेदॊ हि दृश्यते भेदे विनाशॊ राज्यस्य तत पुत्र परिवर्जय पित्रा मात्रा च पुत्रस्य यद वै कार्यं परं समृतम पराप्तस तवम असि तत तात पितृपैतामहं पदम अधीतवान कृती शास्त्रे लालितः सततं गृहे भरातृज्येष्ठः सथितॊ राज्ये विन्दसे किं न शॊभनम पृथग्जनैर अलभ्यं यद भॊजनाच्छादनं परम तत पराप्तॊ ऽसि महाबाहॊ कस्माच छॊचसि पुत्रक सफीतं राष्ट्रं महाबाहॊ पितृपैतामहं महत नित्यम आज्ञापयन भासि दिवि देवेश्वरॊ यथा तस्य ते विदितप्रज्ञ शॊकमूलम इदं कथम समुत्थितं दुःखतरं तन मे शंसितुम अर्हसि [द] अश्नाम्य आच्छादयामीति परपश्यन पापपूरुषः नामर्षं कुरुते यस तु पुरुषः सॊ ऽधमः समृतः न मां परीणाति राजेन्द्र लक्ष्मीः साधारणा विभॊ जवलिताम इव कौन्तेये शरियं दृष्ट्वा च विव्यथे सर्वां हि पृथिवीं दृष्ट्वा युधिष्ठिर वशानुगाम सथिरॊ ऽसमि यॊ ऽहं जीवामि दुःखाद एतद बरवीमि ते आवर्जिता इवाभान्ति निघ्नाश चैत्रकि कौकुराः कारः करा लॊहजङ्घा युधिष्ठिर निवेशने हिमवत्सागरानूपाः सर्वरत्नाकरास तथा अन्त्याः सर्वे पर्युदस्ता युधिष्ठिर निवेशने जयेष्ठॊ ऽयम इति मां मत्वा शरेष्ठश चेति विशां पते युधिष्ठिरेण सत्कृत्य युक्तॊ रत्नपरिग्रहे उपस्थितानां रत्नानां शरेष्ठानाम अर्घ हारिणाम नादृश्यत परः परान्तॊ नापरस तत्र भारत न मे हस्तः समभवद वसु तत परतिगृह्णतः परातिष्ठन्त मयि शरान्ते गृह्य दूराहृतं वसु कृतां बिन्दुसरॊ रत्नैर मयेन सफाटिकच छदाम अपश्यं नलिनीं पूर्णाम उदकस्येव भारत वस्त्रम उत्कर्षति मयि पराहसत स वृकॊदरः शत्रॊर ऋद्धिविशेषेण विमूढं रत्नवर्जितम तत्र सम यदि शक्तः सयां पातयेयं वृकॊदरम सपत्नेनावहासॊ हि स मां दहति भारत पुनश च तादृशीम एव वापीं जलज शालिनीम मत्वा शिला समां तॊये पतितॊ ऽसमि नराधिप तत्र मां पराहसत कृष्णः पार्थेन सह सस्वनम दरौपदी च सह सत्रीभिर वयथयन्ती मनॊ मम कलिन्नवस्त्रस्य च जले किं करा राजचॊदिताः ददुर वासांसि मे ऽनयानि तच च दुःखतरं मम परलम्भं च शृणुष्वान्यं गदतॊ मे नराधिप अद्वारेण विनिर्गच्छन दवारसंस्थान रूपिणा अभिहत्य शिलां भूयॊ ललाटेनास्मि विक्षतः तत्र मां यमजौ दूराद आलॊक्य ललितौ किल बाहुभिः परिगृह्णीतां शॊचन्तौ सहिताव उभौ उवाच सहदेवस तु तत्र मां विस्मयन्न इव इदं दवारम इतॊ गच्छ राजन्न इति पुनः पुनः नामधेयानि रत्नानां पुरस्तान न शरुतानि मे यानि दृष्टानि मे तस्यां मनस तपति तच च मे [द] यन मया पाण्डवानां तु दृष्टं तच छृणु भारत आहृतं भूमिपालैर हि वसु मुख्यं ततस ततः न विन्दे दृढम आत्मामं दृष्ट्वाहं तद अरेर धनम फलतॊ भूमितॊ वापि परतिपद्यस्व भारत ऐडांश चैलान वार्षदंशाञ जातरूपपरिष्कृताम परावाराजिन मुख्यांश च कम्बॊजः परददौ वसु अश्वांस तित्तिरि कल्माषांस तरिशतं शुकनासिकान उष्ट्रवामीस तरिशतं च पुष्टाः पीलु शमीङ्गुदैः गॊवासना बराह्मणाश च दासमीयाश च सर्वशः परीत्यर्थं ते महाभागा धर्मराज्ञॊ महात्मनः तरिखर्वं बलिम आदाय दवारि तिष्ठन्ति वारिताः कमण्डलून उपादाय जातरूपमयाञ शुभान एवं बलिं परदायाथ परवेशं लेभिरे ततः शतं दासी सहस्राणां कार्पासिक निवासिनाम शयामास तन्व्यॊ दीर्घकेश्यॊ हेमाभरण भूषिताः शूद्रा विप्रॊत्तमार्हाणि राङ्कवान्य अजिनानि च बलिं च कृत्स्नम आदाय भरु कच्छ निवासिनः उपनिन्युर महाराज हयान गान्धारदेशजान इन्द्र कृष्टैर वर्तयन्ति धान्यैर नदी मुखैश च ये समुद्रनिष्कुटे जाताः परिसिन्दु च मानवाः ते वैरामाः पारदाश च वङ्गाश च कितवैः सह विविधं बलिम आदाय रत्नानि विविधानि च अजाविकं गॊहिरण्यं खरॊष्ट्रं फलजं मधु कम्बलान विविधांश चैव दवारि तिष्ठन्ति वारिताः पराग्ज्यॊतिषाधिपः शूरॊ मलेच्छानाम अधिपॊ बली यनवैः सहितॊ राजा भगदत्तॊ महारथः आजानेयान हयाञ शीघ्रान आदायानिल रंहसः बलिं च कृत्स्नम आदाय दवारि तिष्ठति वारितः अश्मसारमयं भाण्डं शुद्धदन्तत्सरून असीन पराग्ज्यॊतिषॊ ऽथ तद दत्त्वा भगदत्तॊ ऽवरजत तदा दव्यक्षांस तर्यक्षाँल ललाटाक्षान नानादिग्भ्यः समागतान औष्णीषान अनिवासांश च बाहुकान पुरुषादकान एकपादांश च तत्राहम अपश्यं दवारि वारितान बल्यर्थं ददतस तस्मै हिरण्यं रजतं बहु इन्द्र गॊप कवर्णाभाञ शुकवर्णान मनॊजवान तथैवेन्द्रायुध निभान संध्याभ्रसदृशान अपि अनेकवर्णान आरण्यान गृहीत्वाश्वान मनॊजवान जातरूपम अनर्घ्यं च ददुस तस्यैक पादकाः चीनान हूनाञ शकान ओडून पर्वतान्तरवासिनः वार्ष्णेयान हारहूणांश च कृष्णान हैमवतांस तथा न पारयाम्य अभिगतान विविधान दवारि वारितान बल्यर्थं ददतस तस्य नानारूपान अनेकशः कृष्ण गरीवान महाकायान रासभाञ शतपातिनः आहार्षुर दशसाहस्रान विनीतान दिक्षु विश्रुतान परमाण रागस्पर्शाढ्यं बाह्ली चीन समुद्भवम और्णं च राङ्कवं चैव कीटजं पट्टजं तथा कुट्टी कृतं तथैवान्यत कमलाभं सहस्रशः शलक्ष्णं वस्त्रम अकार्पासम आविकं मृदु चाजिनम निशितांश चैव दीर्घासीन ऋष्टिशक्तिपरश्वधान अपरान्त समुद्भूतांस तथैव परशूञ शितान रसान गन्धांश च विविधान रत्नानि च सहस्रशः बलिं च कृत्स्नम आदाय दवारि तिष्ठन्ति वारिताः शकास तुखाराः कङ्काश च रॊमशाः शृङ्गिणॊ नराः महागमान दूरगमान गणितान अर्बुदं हयान कॊटिशश चैव बहुशः सुवर्णं पद्मसंमितम बलिम आदाय विविधं दवारि तिष्ठन्ति वारिताः आसनानि महार्हाणि यानानि शयनानि च मणिकाञ्चनचित्राणि गजदन्त मयानि च रथांश च विविधाकाराञ जातरूपपरिष्कृतान हयैर विनीतैः संपन्नान वैयाघ्रपरिवारणान विचित्रांश च परिस्तॊमान रत्नानि च सहस्रशः नाराचान अर्धनाराचाञ शस्त्राणि विविधानि च एतद दत्त्वा महद दरव्यं पूर्वदेशाधिपॊ नृपः परविष्टॊ यज्ञसदनं पाण्डवस्य महात्मनः [द] दायं तु तस्मै विविधं शृणु मे गदतॊ ऽनघ यज्ञार्थं राजभिर दत्तं महान्तं धनसंचयम मेरुमन्दरयॊर मध्ये शैलॊदाम अभितॊ नदीम ये ते कीचक वेणूनां छायां रम्याम उपासते खशा एकाशनाज्यॊहाः परदरा दीर्घवेनवः पशुपाश च कुणिन्दाश च तङ्गणाः परतङ्गणाः ते वै पिपीलिकं नाम वरदत्तं पिपीलिकैः जातरूपं दरॊण मेयम अहार्षुः पुञ्जशॊ नृपाः कृष्णाँल ललामांश चमराञ शुक्लांश चान्याञ शशिप्रभान हिमवत्पुष्पजं चैव सवादु कषौद्रं तथा बहु उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश चाप्य अपॊढं माल्यम अम्बुभिः उत्तराद अपि कैलासाद ओषधीः सुमहाबलाः पार्वतीया बलिं चान्यम आहृत्य परणताः सथिताः अजातशत्रॊर नृपतेर दवारि तिष्ठन्ति वारिताः ये परार्धे हिमवतः सूर्यॊदयगिरौ नृपाः वारि षेण समुद्रान्ते लॊहित्यम अभितश च ये फलमूलाशना ये च किराताश चर्म वाससः चन्दनागुरुकाष्ठानां भारान कालीयकस्य च चर्म रत्नसुवर्णानां गन्धानां चैव राशयः कैरातिकानाम अयुतं दासीनां च विशां पते आहृत्य रमणीयार्थान दूरजान मृगपक्षिणः निचितं पर्वतेभ्यश च हिरण्यं भूरि वर्चसम बलिं च कृत्स्नम आदाय दवारि तिष्ठन्ति वारिताः कायव्या दरदा दार्वाः शूरा वैयमकास तथा औदुम्बरा दुर्विभागाः पारदा बाह्लिकैः सह काश्मीराः कुन्दमानाश च पौरका हंसकायनाः शिबित्रिगर्तयौधेया राजन्या मद्रकेकयाः अम्बष्ठाः कौकुरास तार्क्ष्या वस्त्रपाः पह्लवैः सह वसातयः समौलेयाः सह कषुद्रकमालवैः शौण्डिकाः कुक्कुराश चैव शकाश चैव विशां पते अङ्गा वङ्गाश च पुण्ड्राश च शानवत्या गयास तथा सुजातयः शरेणिमन्तः शरेयांसः शस्त्रपाणयः आहार्षुः कषत्रिया वित्तं शतशॊ ऽजातशत्रवे वङ्गाः कलिङ्ग पतयस ताम्रलिप्ताः सपुण्ड्रकाः दुकूलं कौशिकं चैव पत्रॊर्णं परावरान अपि तत्र सम दवारपालैस ते परॊच्यन्ते राजशासनात कृतकाराः सुबलयस ततॊ दवारम अवाप्स्यथ ईषा दन्तान हेमकक्षान पद्मवर्णान कुथावृतान शैलाभान नित्यमत्तांश च अभितः काम्यकं सरः दत्त्वैकैकॊ दशशतान कुञ्जरान कवचावृतान कषमावतः कुलीनांश च दवारेण पराविशंस ततः एते चान्ये च बहवॊ गणा दिग्भ्यः समागताः अन्यैश चॊपाहृतान्य अत्र रत्नानीह महात्मभिः राजा चित्ररथॊ नाम गन्धर्वॊ वासवानुगः शतानि चत्वार्य अददद धयानां वातरंहसाम तुम्बुरुस तु परमुदितॊ गन्धर्वॊ वाजिनां शतम आम्रपत्र सवर्णानाम अददद धेममालिनाम कृती तु राजा कौरव्य शूकराणां विशां पते अददद गजरत्नानां शतानि सुबहून्य अपि विराटेन तु मत्स्येन बल्यर्थं हेममालिनाम कुञ्जराणां सहस्रे दवे मत्तानां समुपाहृते पांशुराष्ट्राद वसु दानॊ राजा षड विंशतिं गजान अश्वानां च सहस्रे दवे राजन काञ्चनमालिनाम जवसत्त्वॊपपन्नानां वयःस्थानां नराधिप बलिं च कृत्स्नम आदाय पाण्डवेभ्यॊ नयवेदयत यज्ञसेनेन दासीनां सहस्राणि चतुर्दश दासानाम अयुतं चैव सदाराणां विशां पते गजयुक्ता महाराज रथाः षड विंशतिस तथा राज्यं च कृत्स्नं पार्थेभ्यॊ यज्ञार्थं वै निवेदितम समुद्रसारं वैडूर्यं मुक्ताः शङ्खांस तथैव च शतशश च कुथांस तत्र सिन्हलाः समुपाहरन संवृता मणिचीरैस तु शयामास ताम्रान्त लॊचनाः तान गृहीत्वा नरास तत्र दवारि तिष्ठन्ति वारिताः परीत्यर्थं बराह्मणैश चैव कषत्रियाश च विनिर्जिताः उपाजह्रुर विशश चैव शूद्राः शुश्रूषवॊ ऽपि च परीत्या च बहुमानाच च अभ्यगच्छन युधिष्ठिरम सर्वे मलेच्छाः सर्ववर्णा आदिमध्यान्तजास तथा नानादेशसमुत्थैश च नाना जातिभिर आगतैः पर्यस्त इव लॊकॊ ऽयं युधिष्ठिर निवेशने उच्चावचान उपग्राहान राजभिः परहितान बहून शत्रूणां पश्यतॊ दुःखान मुमूर्षा मे ऽदय जायते भृत्यास तु ये पाण्डवानां तांस ते वक्ष्यामि भारत येषाम आमं च पक्वं च संविधत्ते युधिष्ठिरः अयुतं तरीणि पद्मानि गजारॊहाः ससादिनः रथानाम अर्बुदं चापि पादाता बहवस तथा परमीयमानम आरब्धं पच्यमानं तथैव च विसृज्यमानं चान्यत्र पुण्याहस्वन एव च नाभुक्तवन्तं नाहृष्टं नासुभिक्षं कथं चन अपश्यं सर्ववर्णानां युधिष्ठिर निवेशने अष्टाशीति सहस्राणि सनातका गृहमेधिनः तरिंशद दासीक एकैकॊ यान बिभर्ति युधिष्ठिरः सुप्रीताः परितुष्टाश च ते ऽपय आशंसन्त्य अरिक्षयम दशान्यानि सहस्राणि यतीनाम ऊर्ध्वरेतसाम भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिर निवेशने भुक्ताभुक्तं कृताकृतं सर्वम आ कुब्ज वामनम अभुञ्जाना याज्ञसेनी परत्यवैक्षद विशां पते दवौ करं न परयच्छेतां कुन्तीपुत्राय भारत वैवाहिकेन पाञ्चालाः सख्येनान्धकवृष्णयः [द] आर्यास तु ये वै राजानः सत्यसंधा महाव्रताः पर्याप्तविद्या वक्तारॊ वेदान्तावभृथाप्लुताः धृतिमन्तॊ हरीनिषेधा धर्मात्मानॊ यशस्विनः मूर्ढाभिषिक्तास ते चैनं राजानः पर्युपासते दक्षिणार्थं समानीता राजभिः कांस्यदॊहनाः आरण्या बहुसाहस्रा अपश्यं तत्र तत्र गाः आजह्रुस तत्र सत्कृत्य सवयम उद्यम्य भारत अभिषेकार्थम अव्यग्रा भाण्डम उच्चावचं नृपाः बाह्लीकॊ रथम आहार्षीज जाम्बूनदपरिष्कृतम सुदक्षिणस तं युयुजे शवेतैः काम्बॊजजैर हयैः सुनीथॊ ऽपरतिमं तस्य अनुकर्षं महायशाः धवजं चेदिपतिः कषिप्रम अहार्षीत सवयम उद्यतम दाक्षिणात्यः संनहनं सरग उष्णीषे च मागधः वसु दानॊ महेष्वासॊ गजेन्द्रं षष्टिहायनम मत्स्यस तव अक्षान अवाबध्नाद एकलव्य उपानहौ आवन्त्यस तव अभिषेकार्थम आपॊ बहुविधास तथा चेकितान उपासङ्गं धनुः काश्य उपाहरत असिं रुक्मत्सरुं शल्यः शैक्यं काञ्चनभूषणम अभ्यषिञ्चत ततॊ धौम्यॊ वयासश च सुमहातपाः नारदं वै पुरस्कृत्य देवलं चासितं मुनिम परीतिमन्त उपातिष्ठन्न अभिषेकं महर्षयः जामदग्न्येन सहितास तथान्ये वेदपारगाः अभिजग्मुर महात्मानं मन्त्रवद भूरिदक्षिणम महेन्द्रम इव देवेन्द्रं दिवि सप्तर्षयॊ यथा अधारयच छत्रम अस्य सात्यकिः सत्यविक्रमः धनंजयश च वयजने भीमसेनश च पाण्डवः उपागृह्णाद यम इन्द्राय पुराकल्पे परजापतिः तम अस्मै शङ्खम आहार्षीद वारुणं कलशॊदधिः सिक्तं निष्कसहस्रेण सुकृतं विश्वकर्मणा तेनाभिषिक्तः कृष्णेन तत्र मे कश्मलॊ ऽभवत गच्छन्ति पूर्वाद अपरं समुद्रं चापि दक्षिणम उत्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिभिः तत्र सम दध्मुः शतशः शङ्खान मङ्गल्य कारणात पराणदंस ते समाध्मातास तत्र रॊमाणि मे ऽहृषन परणता भूमिपाश चापि पेतुर ईनाः सवतेजसा धृष्टद्युम्नः पाण्डवाश च सात्यकिः केशवॊ ऽषटमः सत्त्वस्थाः शौर्यसंपन्ना अन्यॊन्यप्रियकारिणः विसंज्ञान भूमिपान दृष्ट्वा मां च ते पराहसंस तदा ततः परहृष्टॊ बीभत्सुः परादाद धेमविषाणिनाम शतान्य अनडुहां पञ्च दविजमुख्येषु भारत नैवं शम्बर हन्ताभूद यौवनाश्वॊ मनुर न च न च राजा पृथुर वैन्यॊ न चाप्य आसीद भगीरथः यथातिमात्रं कौन्तेयः शरिया परमया युतः राजसूयम अवाप्यैवं हरिश चन्द्र इव परभुः एतां दृष्ट्वा शरियं पार्थे हरिश चन्द्रे यथा विभॊ कथं नु जीवितं शरेयॊ मम पश्यसि भारत अन्धेनेव युगं नद्धं विपर्यस्तं नराधिप कनीयांसॊ विवर्धन्ते जयेष्ठा हीयन्ति भारत एवं दृष्ट्वा नाभिविन्दामि शर्म; परीक्षमाणॊ ऽपि कुरुप्रवीर तेनाहम एवं कृषतां गतश च; विवर्णतां चैव स शॊकतां च [द] तवं वै जयेष्ठॊ जयैष्ठिनेयः पुत्र मा पाण्डवान दविषः दवेष्टा हय असुखम आदत्ते यथैव निधनं तथा अव्युत्पन्नं समानार्थं तुल्यमित्रं युधिष्ठिरम अद्विषन्तं कथं दविष्यात तवादृशॊ भरतर्षभ तुल्याभिजनवीर्यश च कथं भरातुः शरियं नृप पुत्र कामयसे मॊहान मैवं भूः शाम्य साध्व इह अथ यज्ञविभूतिं तां काङ्क्षसे भरतर्षभ ऋत्विजस तव तन्वन्तु सप्त तन्तुं महाध्वरम आहरिष्यन्ति राजानस तवापि विपुलं धनम परीत्या च बहुमानाच च रत्नान्य आभरणानि च अनर्थाचरितं तात परस्वस्पृहणं भृशम सवसंतुष्टः सवधर्मस्थॊ यः स वै सुखम एधते अव्यापारः परार्थेषु नित्यॊद्यॊगः सवकर्मसु उद्यमॊ रक्षणे सवेषाम एतद वैभव लक्षणम विपत्तिष्व अव्यथॊ दक्षॊ नित्यम उत्थानवान नरः अप्रमत्तॊ विनीतात्मा नित्यं भद्राणि पश्यति अन्तर वेद्यां ददद वित्तं कामान अनुभवन परियान करीडन सत्रीभिर निरातङ्कः परशाम्य भरतर्षभ [द] जानन वै मॊहयसि मां नावि नौर इव संयता सवार्थे किं नावधानं ते उताहॊ दवेष्टि मां भवान न सन्तीमे धार्तराष्ट्रा येषां तवम अनुशासिता भविष्यम अर्थम आख्यासि सदा तवं कृत्यम आत्मनः परप्रणेयॊ ऽगरणीर हि यश च मार्गात परमुह्यति पन्थानम अनुगच्छेयुः कथं तस्य पदानुगाः राजन परिगत परज्ञॊ वृद्धसेवी जितेन्द्रियः परतिपन्नान सवकार्येषु संमॊहयसि नॊ भृषम लॊकवृत्ताद राजवृत्तम अन्यद आह बृहस्पतिः तस्माद राज्ञा परयत्नेन सवार्थश चिन्त्यः सदैव हि कषत्रियस्य महाराज जये वृत्तिः समाहिता स वै धर्मॊ ऽसत्व अधर्मॊ वा सववृत्तौ भरतर्षभ परकालयेद दिशः सर्वाः परतॊदेनेव सारथिः परत्य अमित्रश्रियं दीप्तां बुभूषुर भरतर्षभ परच्छन्नॊ वा परकाशॊ वा यॊ यॊगॊ रिपुबान्धनः तद वै शस्त्रं शस्त्रविदां न शस्त्रं छेदनं समृतम असंतॊषः शरियॊ मूलं तस्मात तं कामयाम्य अहम समुच्छ्रये यॊ यतते स राजन परमॊ नयी मम तवं हि न कर्तव्यम ऐश्वर्ये वा धने ऽपि वा पूर्वावाप्तं हरन्त्य अन्ये राजधर्मं हि तं विदुः अद्रॊहे समयं कृत्वा चिच्छेद नमुचेः शिरः शक्रः सा हि मता तस्य रिपौ वृत्तिः सनातनी दवाव एतौ गरसते भूमिः सर्पॊ बिलशयान इव राजानं चाविरॊद्धारं बराह्मणं चाप्रवासिनम नास्ति वै जातितः शत्रुः पुरुषस्य विशां पते येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर नेतरॊ जनः शत्रुपक्षं समृध्यन्तं यॊ मॊहात समुपेक्षते वयाधिर आप्यायित इव तस्य मूलं छिनत्ति सः अल्पॊ ऽपि हय अरिर अत्यन्तं वर्धमानपराक्रमः वल्मीकॊ मूलज इव गरसते वृक्षम अन्तिकात आजमीढ रिपॊर लक्ष्मीर मा ते रॊचिष्ट भारत एष भारः सत्त्ववतां नयः शिरसि धिष्ठितः जन्म वृद्धिम इवार्थानां यॊ वृद्धिम अभिकाङ्क्षते एधते जञातिषु स वै सद्यॊ वृद्धिर हि विक्रमः नाप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं संशयॊ मे भविष्यति अवाप्स्ये वा शरियं तां हि शेष्ये वा निहतॊ युधि अतादृशस्य किं मे ऽदय जीवितेन विशां पते वर्धन्ते पाण्डवा नित्यं वयं तु सथिरवृद्धयः [ष] यां तवम एतां शरियं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रे युधिष्ठिरे तप्यसे तां हरिष्यामि दयूतेनाहूयतां परः अगत्वा संशयम अहम अयुद्ध्वा च चमूमुखे अक्षान कषिपन्न अक्षतः सन विद्वान अविदुषॊ जये गलहान धनूंसि मे विद्धि शरान अक्षांश च भारत अक्षाणां हृदयं मे जयां रथं विद्धि ममास्तरम [द] अयम उत्सहते राजञ शरियम आहर्तुम अक्षवित दयूतेन पाण्डुपुत्रेभ्यस तत तुभ्यं तात रॊचताम [ध] सथितॊ ऽसमि शासने भरातुर विदुरस्य महात्मनः तेन संगम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम [द] विहनिष्यति ते बुद्धिं विदुरॊ मुक्तसंशयः पाण्डवानां हिते युक्तॊ न तथा मम कौरव नारभेत परसामर्थ्यात पुरुषः कार्यम आत्मनः मतिसाम्यं दवयॊर नास्ति कार्येषु कुरुनन्दन भयं परिहरन मन्द आत्मानं परिपालयन वर्षासु कलिन्नकटवत तिष्ठन्न एवावसीदति न वयाधयॊ नापि यमः शरेयः पराप्तिं परतीक्षते यावद एव भवेत कल्पस तावच छरेयॊ समाचरेत [ध] सर्वथा पुत्रबलिभिर विग्रहं ते न रॊचये वैरं विकारं सृजति तद वै शस्त्रम अनायसम अनर्थम अर्थं मन्यसे राजपुत्र; संग्रन्थनं कलहस्यातिघॊरम तद वै परवृत्तं तु यथा कथं चिद; विमॊक्षयेच चाप्य असि सायकांश च [दुर] दयूते पुराणैर वयवहारः परनीतस; तत्रात्ययॊ नास्ति न संप्रहारः तद रॊचतां शकुनेर वाक्यम अद्य सभां; कषिप्रं तवम इहाज्ञापयस्व सवर्गद्वारं दीव्यतां नॊ विशिष्टं; तद वर्तिनां चापि तथैव युक्तम भवेद एवं हय आत्मना तुल्यम एव; दुरॊदरं पाण्डवैस तवं कुरुष्व [धृ] वाक्यं न मे रॊचते यत तवयॊक्तं; यत ते परियं तत करियतां नरेन्द्र पश्चात तप्यसे तद उपाक्रम्य वाक्यं; न हीदृशं भावि वचॊ हि धर्म्यम दृष्टं हय एतद विदुरेनैवम एव; सर्वं पूर्वं बुद्धिविद्यानुगेन तद एवैतद अवशस्याभ्युपैति; महद भयं कषत्रिय बीजघाति [व] एवम उक्त्वा धृतरास्थ्रॊ मनीषी; दैवं मत्वा परमं दुस्तरं च शशासॊच्चैः पुरुषान पुत्र वाक्ये; सथितॊ राजा दैवसंमूढचेताः सहस्रस्तम्भां हेमवैडूर्य चित्रां; शतद्वारां तॊरणस्फाटि शृङ्गाम सभाम अग्र्यां करॊशमात्रायतां; मे तद विस्ताराम आशु कुर्वन्तु युक्ताः शरुत्वा तस्य तवरिता निर्विशङ्काः; पराज्ञा दक्षास तां तथा चक्रुर आशु सर्वद्रव्याण्य उपजह्रुः सभायां; सहस्रशः शिल्पिनश चापि युक्ताः कालेनाल्पेनाथ निष्ठां गतां; तां सभां रम्यां बहुरत्नां विचित्राम चित्रैर हेमैर आसनैर अभ्युपेताम; आचख्युस ते तस्य राज्ञः परतीताः ततॊ विद्वान विदुरं मन्त्रिमुख्यम; उवाचेदं धृतराष्ट्रॊ नरेन्द्रः युधिष्ठिरं राजपुत्रं हि गत्वा; मद्वाक्येन कषिप्रम इहानयस्व सभेयं मे बहुरत्ना विचित्रा; शय्यासनैर उपपन्ना महार्हैः सा दृश्यतां भरातृभिः सार्धम एत्य; सुहृद दयूतं वर्तताम अत्र चेति मतम आज्ञाय पुत्रस्य धृतराष्ट्रॊ नराधिपः मत्वा च दुस्तरं दैवम एतद राजा चकार ह अन्यायेन तथॊक्तस तु विदुरॊ विदुषां वरः नाभ्यनन्दद वचॊ भरातुर वचनं चेदम अब्रवीत नाभिनन्दामि नृपते परैषम एतं; मैवं कृथाः कुलनाशाद बिभेमि पुत्रैर भिन्नैः कलहस ते धरुवं सयाद; एतच छङ्के दयूतकृते नरेन्द्र [ध] नेह कषत्तः कलहस तप्स्यते मां; न चेद दैवं परतिलॊमं भविष्यत धात्रा तु दिष्टस्य वशे किलेदं सर्वं; जगच चेष्टति न सवतन्त्रम तद अद्य विदुर पराप्य राजानं मम शासनात कषिप्रम आनय दुर्धर्षं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम [व] ततः परायाद विदुरॊ ऽशवैर उदारैर; महाजवैर बलिभिः साधु दान्तैः बलान नियुक्तॊ धृतराष्ट्रेण राज्ञा; मनीषिणां पाण्डवानां सकाशम सॊ ऽभिपत्य तद अध्वानम आसाद्य नृपतेः पुरम परविवेश महाबुद्धिः पूज्यमानॊ दविजातिभिः स राजगृहम आसाद्य कुवेर भवनॊपमम अभ्यगच्छत धर्मात्मा धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम तं वै राजा सत्यधृतिर महात्मा; अजातशत्रुर विदुरं यथावत पूजा पूर्वं परतिगृह्याजमीढस; ततॊ ऽपृच्छद धृतराष्ट्रं सपुत्रम [य] विज्ञायते ते मनसॊ न परहर्षः; कच चित कषत्तः कुशलेनागतॊ ऽसि कच चित पुत्राः सथविरस्यानुलॊमा; वशानुगाश चापि विशॊ ऽपि कच चित [वि] राजा महात्मा कुशली सपुत्र; आस्ते वृतॊ जञातिभिर इन्द्रकल्पैः परीतॊ राजन पुत्र गणैर विनीतैर; विशॊक एवात्म रतिर दृढात्मा इदं तु तवां कुरुराजॊ ऽभयुवाच; पूर्वां पृष्ट्वा कुशलं चाव्ययं च इयं सभा तवत सभा तुल्यरूपा; भरातॄणां ते पश्यताम एत्य पुत्र समागम्य भरातृभिः पार्थ तस्यां; सुहृद दयूतं करियतां रम्यतां च परीयामहे भवतः संगमेन; समागताः कुरवश चैव सर्वे दुरॊदरा विहिता ये तु तत्र; महात्मना धृतराष्ट्रेण राज्ञा तान दरक्ष्यसे कितवान संनिविष्टान; इत्य आगतॊ ऽहं नृपते तज जुषस्व [य] दयूते कषत्तः कलहॊ विद्यते; नः कश वै दयूतं रॊचयेद युध्यमानः किं वा भवान मन्यते युक्तरूपं; भवद्वाक्ये सर्व एव सथिताः सम [वि] जानाम्य अहं दयूतम अनर्थमूलं; कृतश च यत्नॊ ऽसय मया निवारणे राजा तु मां पराहिनॊत तवत्सकाशं; शरुत्वा विद्वञ शरेय इहाचरस्व [य] के तत्रान्ये कितवा दीव्यमाना; विना राज्ञॊ धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः पृच्छामि तवां विदुर बरूहि नस तान; यैर दीव्यामः शतशः संनिपत्य [वि] गान्धारराजः शकुनिर विशां पते; राजातिदेवी कृतहस्तॊ मताक्षः विविंशतिश चित्रसेनश च राजा; सत्यव्रतः पुरुमित्रॊ जयश च [य] महाभयाः कितवाः संनिविष्टा; मायॊपधा देवितारॊ ऽतर सन्ति धात्रा तु दिष्टस्य वशे किलेदं; नादेवनं कितवैर अद्य तैर मे नाहं राज्ञॊ धृतराष्ट्रस्य शासनान; न गन्तुम इच्छामि कवे दुरॊदरम इष्टॊ हि पुत्रस्य पिता सदैव; तद अस्मि कर्ता विदुरात्थ मां यथा न चाकामः शकुनिना देविताहं; न चेन मां धृष्णुर आह्वयिता सभायाम आहूतॊ ऽहं न निवर्ते कदा चित; तद आहितं शाश्वतं वै वरतं मे [व] एवम उक्त्वा विदुरं धर्मराजः; परायात्रिकं सर्वम आज्ञाप्य तूर्णम परायाच छवॊ भूते सगणः सानुयात्रः; सह सत्रीभिर दरौपदीम आदि कृत्वा दैवं परज्ञां तु मुष्णाति तेजश चक्षुर इवापतत धातुश च वशम अन्वेति पाशैर इव नरः सितः इत्य उक्त्वा परययौ राजा सह कषत्त्रा युधिष्ठिरः अमृष्यमाणस तत पार्थः समाह्वानम अरिंदमः बाह्लिकेन रथं दत्तम आस्थाय परवीरहा परिच्छन्नॊ ययौ पार्थॊ भरातृभिः सह पाण्डवः राजश्रिया दीप्यमानॊ ययौ बरह्म पुरःसरः धृतराष्ट्रेण चाहूतः कालस्य समयेन च स हास्तिनपुरं गत्वा धृतराष्ट्र गृहं ययौ समियाय च धर्मात्मा धृतराष्ट्रेण पाण्डवः तथा दरॊणेन भीष्मेण कर्णेन च कृपेण च समियाय यथान्यायं दरौणिना च विभुः सह समेत्य च महाबाहुः सॊमदत्तेन चैव ह दुर्यॊधनेन शल्येन सौबलेन च वीर्यवान ये चान्ये तत्र राजानः पूर्वम एव समागताः जयद्रथेन च तथा कुरुभिश चापि सर्वशः ततः सर्वैर महाबाहुर भरातृभिः परिवारितः परविवेश गृहं राज्ञॊ धृतराष्ट्रस्य धीमतः ददर्श तत्र गान्धारीं देवीं पतिम अनुव्रताम सनुषाभिः संवृतां शश्वत ताराभिर इव रॊहिणीम अभिवाद्य स गान्धारीं तया च परतिनन्दितः ददर्श पितरं वृद्धं परज्ञा चक्षुषम ईश्वरम राज्ञा मूर्धन्य उपाघ्रातास ते च कौरवनन्दनाः चत्वारः पाण्डवा राजन भीमसेनपुरॊगमाः ततॊ हर्षः समभवत कौरवाणां विशां पते तान दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रान पाण्डवान परियदर्शनान विविशुस ते ऽभयनुज्ञाता रत्नवन्ति गृहाण्य अथ ददृशुश चॊपयातास तान दरौपदी परमुखाः सत्रियः याज्ञसेन्याः पराम ऋद्धिं दृष्ट्वा परज्वलिताम इव सनुषास ता धृतराष्ट्रस्य नातिप्रमनसॊ ऽभवन ततस ते पुरुषव्याघ्रा गत्वा सत्रीभिस तु संविदम कृत्वा वयायामपूर्वाणि कृत्यानि परतिकर्म च ततः कृताह्निकाः सर्वे दिव्यचन्दन रूषिताः कल्याण मनसश चैव बराह्मणान सवस्ति वाच्य च मनॊज्ञम अशनं भुक्त्वा विविशुः शरणान्य अथ उपगीयमाना नारीभिर अस्वपन कुरुनन्दनाः जगाम तेषां सा रात्रिः पुण्या रतिविहारिणाम सतूयमानाश च विश्रान्ताः काले निद्राम अथात्यजन सुखॊषितास तां रजनीं परातः सर्वे कृताह्निकाः सभां रम्यां परविविशुः कितवैर अभिसंवृताम [ष] उपस्तीर्णा सभा राजन रन्तुं चैते कृतक्षणाः अक्षान उप्त्वा देवनस्य समयॊ ऽसतु युधिष्ठिर [य] निकृतिर देवनं पापं न कषात्रॊ ऽतर पराक्रमः न च नीतिर धरुवा राजन किं तवं दयूतं परशंससि न हि मानं परशंसन्ति निकृतौ कितवस्य ह शकुने मैव नॊ जैषीर अमार्गेण नृशंसवत [ष] यॊ ऽनवेति संख्यां निकृतौ विधिज्ञश; चेष्टास्व अखिन्नः कितवॊ ऽकषजासु महामतिर यश च जानाति दयूतं; स वै सर्वं सहते परक्रियासु अक्षग्लहः सॊ ऽभिभवेत परं; नस तेनैव कालॊ भवतीदम आत्थ दीव्यामहे पार्थिव मा विशङ्कां; कुरुष्व पाणं च चिरं च मा कृथाः [य] एवम आहायम असितॊ देवलॊ मुनिसत्तमः इमानि लॊकद्वाराणि यॊ वै संचरते सदा इदं वै देवनं पापं मायया कितवैः सह धर्मेण तु जयॊ युद्धे तत्परं साधु देवनम नार्या मलेच्छन्ति भाषाभिर मायया न चरन्त्य उत अजिह्मम अशठं युद्धम एतत सत्पुरुषव्रतम शक्तितॊ बराह्मणान वन्द्याञ शिक्षितुं परयतामहे तद वै वित्तं मातिदेवीर मा जैषीः शकुने परम नाहं निकृत्या कामये सुखान्य उत धनानि वा कितवस्याप्य अनिकृतेर वृत्तम एतन न पूज्यते [ष] शरॊत्रियॊ ऽशरॊत्रियम उत निकृत्यैव युधिष्ठिर विद्वान अविदुषॊ ऽभयेति नाहुस तां निकृतिं जनाः एवं तवं माम इहाभ्येत्य निकृतिं यदि मन्यसे देवनाद विनिवर्तस्व यदि ते विद्यते भयम [य] आहूतॊ न निवर्तेयम इति मे वरतम आहितम विधिश च बलवान राजन दिष्टस्यास्मि वशे सथितः अस्मिन समागमे केन देवनं मे भविष्यति परतिपाणश च कॊ ऽनयॊ ऽसति ततॊ दयूतं परवर्तताम [द] अहं दातास्मि रत्नानां धनानां च विशां पते मदर्थे देविता चायं शकुनिर मातुलॊ मम [य] अन्येनान्यस्य विषमं देवनं परतिभाति मे एतद विद्वन्न उपादत्स्व कामम एवं परवर्तताम [व] उपॊह्यमाने दयूते तु राजानः सर्व एव ते धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य विविशुस ते सभां ततः भीष्मॊ दरॊणः कृपश चैव विदुरश च महामतिः नातीव परीतिमनसस ते ऽनववर्तन्त भारत ते दवन्द्वशः पृथक चैव सिंहग्रीवा महौजसः सिंहासनानि भूरीणि विचित्राणि च भेजिरे शुशुभे सा सभा राजन राजभिस तैः समागतैः देवैर इव महाभागैः समवेतैस तरिविष्टपम सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे भास्वरमूर्तयः परावर्तत महाराज सुहृद दयूतम अनन्तरम [य] अयं बहुधनॊ राजन सागरावर्त संभवः मणिर हारॊत्तरः शरीमान कनकॊत्तम भूषणः एतद राजन धनं मह्यं परतिपाणस तु कस तव भवत्व एष करमस तात जयाम्य एनं दुरॊदरम [द] सन्ति मे मणयश चैव धनानि विविधानि च मत्सरश च न मे ऽरथेषु जयाम्य एनं दुरॊदरम [व] ततॊ जग्राह शकुनिस तान अक्षान अक्षतत्त्ववित जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [य] मत्तः कैतवकेनैव यज जितॊ ऽसमि दुरॊदरम शकुने हन्त दीव्यामॊ गलहमानाः सहस्रशः इमे निष्कसहस्रस्य कुण्डिनॊ भरिताः शतम कॊशॊ हिरण्यम अक्षय्यं जातरूपम अनेकशः एतद राजन धनं मह्यं तेन दीव्याम्य अहं तवया [व] इत्य उक्तः शकुनिः पराह जितम इत्य एव तं नृपम [य] अयं सहस्रसमितॊ वैयाघ्रः सुप्रवर्तितः सुचक्रॊपस्करः शरीमान किङ्किणीजालमण्डितः संह्रादनॊ राजरथॊ य इहास्मान उपावहत जैत्रॊ रथवरः पुण्यॊ मेघसागर निःस्वनः अष्टौ यं कुररच छायाः सदश्वा राष्ट्रसंमताः वहन्ति नैषाम उच्येत पदा भूमिम उपस्पृशन एतद राजन धनं मह्यं तेन दीव्याम्य अहं तवया [व] एतच छरुत्वा वयवसितॊ निकृतिं समुपाश्रितः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [य] सहस्रसंख्या नागा मे मत्तास तिष्ठन्ति सौबल हेमकक्षाः कृतापीडाः पद्मिनॊ हेममालिनः सुदान्ता राजवहनाः सर्वशब्दक्षमा युधि ईषा दन्ता महाकायाः सर्वे चाष्ट करेणवः सर्वे च पुरभेत्तारॊ नगमेघनिभा गजाः एतद राजन धनं मह्यं तेन दीव्याम्य अहं तवया [व] तम एवं वादिनं पार्थं परहसन्न इव सौबलः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभासत [य] शतं दासी सहस्राणि तरुण्यॊ मे परभद्रिकाः कम्बुकेयूर धारिण्यॊ निष्ककन्थ्यः सवलं कृताः महार्हमाल्याभरणाः सुवस्त्राश चन्दनॊक्षिताः मणीन हेमच बिभ्रत्यः सर्वा वै सूक्ष्मवाससः अनुसेवां चरन्तीमाः कुशला नृत्यसामसु सनातकानाम अमात्यानां राज्ञां च मम शासनात एतद राजन धनं मह्यं तेन दीव्याम्य अहं तवया [व] एतच छरुत्वा वयवसितॊ निकृतिं समुपाश्रितः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [य] एतावन्त्य एव दासानां सहस्राण्य उत सन्ति मे परदक्षिणानुलॊमाश च परावार वसनाः सदा पराज्ञा मेधाविनॊ दक्षा युवानॊ मृष्टकुण्डलाः पात्री हस्ता दिवारात्रम अतिथीन भॊजयन्त्य उत एतद राजन धनं मह्यं तेन दीव्याम्य अहं तवया [व] एतच छरुत्वा वयवसितॊ निकृतिं समुपाश्रितः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [य] रथास तावन्त एवेमे हेमभाण्डाः पताकिनः हयैर विनीतैः संपन्ना रथिभिश चित्रयॊधिभिः एकैकॊ यत्र लभते सहस्रपरमां भृतिम युध्यतॊ ऽयुध्यतॊ वापि वेतनं मासकालिकम एतद राजन धनं मह्यं तेन दीव्याम्य अहं तवया [व] इत्य एवम उक्ते पार्थेन कृतवैरॊ दुरात्मवान जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [य] अश्वांस तित्तिरि कल्माषान गान्धर्वान हेममालिनः ददौ चित्ररथस तुष्टॊ यांस तान गाण्डीवधन्वने एतद राजन धनं मह्यं तेन दीव्याम्य अहं तवया [व] एतच छरुत्वा वयवसितॊ निकृतिं समुपाश्रितः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [य] रथानां शकटानां च हयानां चायुतानि मे युक्तानाम एव तिष्ठन्ति वाहैर उच्चावचैर वृताः एवं वर्णस्य वर्णस्य समुच्चीय सहस्रशः कषीरं पिबन्तस तिष्ठन्ति भुञ्जानाः शालितण्डुलान षष्टिस तानि सहस्राणि सर्वे पृथुल वक्षसः एतद राजन धनं मह्यं तेन दीव्याम्य अहं तवया [व] एतच छरुत्वा वयवसितॊ निकृतिं समुपाश्रितः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [य] ताम्रलॊहैर परिवृता निधयॊ मे चतुर्शताः पञ्च दरौणिक एकैकः सुवर्णस्याहतस्य वै एतद राजन धनं मह्यं तेन दीव्याम्य अहं तवया [व] एतच छरुत्वा वयवसितॊ निकृतिं समुपाश्रितः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [विदुर] महाराज विजानीहि यत तवां वक्ष्यामि तच छृणु मुमूर्षॊर औषधम इव न रॊचेतापि ते शरुतम यद वै पुरा जातमात्रॊ रुराव; गॊमायुवद विस्वरं पापचेताः दुर्यॊधनॊ भारतानां कुलघ्नः; सॊ ऽयं युक्तॊ भविता कालहेतुः गृहे वसन्तं गॊमायुं तवं वै मत्वा न बुध्यसे दुर्यॊधनस्य रूपेण शृणु काव्यां गिरं मम मधु वै माध्विकॊ लब्ध्वा परपातं नावबुध्यते आरुह्य तं मज्जति वा पतनं वाधिगच्छति सॊ ऽयं मत्तॊ ऽकषदेवेन मधुवन न परीक्षते परपातं बुध्यते नैव वैरं कृत्वा महारथैः विदितं ते महाराज राजस्व एवासमञ्जसम अन्धका यादवा भॊजाः समेताः कंसम अत्यजन नियॊगाच च हते तस्मिन कृष्णेनामित्र घातिना एवं ते जञातयः सर्वे मॊदमानाः शतं समाः तवन नियुक्तः सव्यसाची निगृह्णातु सुयॊधनम निग्रहाद अस्य पापस्य मॊदन्तां कुरवः सुखम काकेनेमांश चित्रबर्हाञ शार्दूलान करॊष्टुकेन च करीणीष्व पाण्डवान राजन मा मज्जीः शॊकसागरे तयजेत कुलार्थे पुरुषं गरामस्यार्थे कुलं तयजेत गरामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं तयजेत सर्वज्ञः सर्वभावज्ञः सर्वशत्रुभयं करः इति सम भाषते काव्यॊ जम्भ तयागे महासुरान हिरण्यष्ठीविनः कश चित पक्षिणॊ वनगॊचरान गृहे किल कृतावासाँल लॊभाद राजन्न अपीडयत सदॊपभॊज्याँल लॊभान्धॊ हिरण्यार्थे परंतप आयातिं च तदा तवं च उभे सद्यॊ वयनाशयत तदात्व कामः पाण्डूंस तवं मा दरुहॊ भरतर्षभ मॊहात्मा तप्यसे पश्चात पक्षिहा पुरुषॊ यथा जातं जातं पाण्डवेभ्यः पुष्पम आदत्स्व भारत माला कार इवारामे सनेहं कुर्वन पुनः पुनः वृक्षान अङ्गारकारीव मैनान धाक्षीः समूलकान मा गमः ससुतामात्यः सबलश च पराभवम समवेतान हि कः पार्थान परतियुध्येत भारत मरुद्भिः सहितॊ राजन्न अपि साक्षान मरुत्पतिः [वि] दयूतं मूलं कलहस्यानुपाति; मिथॊ भेदाय महते वा रणाय यद आस्थितॊ ऽयं धृतराष्ट्रस्य पुत्रॊ; दुर्यॊधनः सृजते वैरम उग्रम परातिपीयाः शांतनवा भैमसेनाः स बाह्लिकाः दुर्यॊधनापराधेन कृच्छ्रं पराप्स्यन्ति सर्वशः दुर्यॊधनॊ मदेनैव कषेमं राष्ट्राद अपॊहति विषाणं गौर इव मदात सवयम आरुजते बलात यश चित्तम अन्वेति परस्य राजन; वीरः कविः सवाम अतिपत्य दृष्टिम नावं समुद्र इव बाल नेत्राम; आरुह्य घॊरे वयसने निमज्जेत दुर्यॊधनॊ गलहते पाण्डवेन; परियायसे तवं जयतीति तच च अतिनर्माज जायते संप्रहारॊ; यतॊ विनाशः समुपैति पुंसाम आकर्षस ते ऽवाक्फलः कु परणीतॊ; हृदि परौढॊ मन्त्रपदः समाधिः युधिष्ठिरेण सफलः संस्तवॊ ऽसतु; साम्नः सुरिक्तॊ ऽरिमतेः सुधन्वा परातिपीयाः शांतनवाश च राजन; काव्यां वाचं शृणुत मात्यगाद वः वैश्वानरं परज्वलितं सुघॊरम; अयुद्धेन परशमयतॊत्पतन्तम यदा मन्युं पाण्डवॊ ऽजातशत्रुर; न संयच्छेद अक्षमयाभिभूतः वृकॊदरः सव्यसाची यमौ च; कॊ ऽतर दवीपः सयात तुमुले वस तदानीम महाराज परभवस तवं धनानां; पुरा दयूतान मनसा यावद इच्छेः बहु वित्तं पाण्डवांश चेज जयेस तवं; किं तेन सयाद वसु विन्देह पार्थान जानीमहे देवितं सौबलस्य; वेद दयूते निकृतिं पार्वतीयः यतः पराप्तः शकुनिस तत्र यातु; माया यॊधी भारत पार्वतीयः [दुर] परेषाम एव यशसा शलाघसे तवं; सदा छन्नः कुत्सयन धार्तराष्ट्रान जानीमस तवां विदुर यत परियस तवं; बालान इवास्मान अवमन्यसे तवम सुविज्ञेयः पुरुषॊ ऽनयत्र कामॊ; निन्दा परशंसे हि तथा युनक्ति जिह्वा मनस ते हृदयं निर्व्यनक्ति; जयायॊ निराह मनसः परातिकूल्यम उत्सङ्गेन वयाल इवाहृतॊ ऽसि; मार्जारवत पॊषकं चॊपहंसि भर्तृघ्नत्वान न हि पापीय आहुस; तस्मात कषत्तः किं न बिभेषि पापात जित्वा शत्रून फलम आप्तं महन नॊ; मास्मान कषत्तः परुषाणीह वॊचः दविषद्भिस तवं संप्रयॊगाभिनन्दी; मुहुर दवेषं यासि नः संप्रमॊहात अमित्रतां याति नरॊ ऽकषमं बरुवन; निगूहते गुह्यम अमित्रसंस्तवे तद आश्रितापत्रपा किं न बाधते; यद इच्छसि तवं तद इहाद्य भाषसे मा नॊ ऽवमन्स्था विद्म मनस तवेदं; शिक्षस्व बुद्धिं सथविराणां सकाशात यशॊ रक्षस्व विदुर संप्रणीतं; मा वयापृतः परकार्येषु भूस तवम अहं कर्तेति विदुर मावमन्स्था; मा नॊ नित्यं परुषाणीह वॊचः न तवां पृच्छामि विदुर यद धितं मे; सवस्ति कषत्तर मा तितिक्षून कषिणु तवम एकः शास्ता न दवितीयॊ ऽसति शास्ता; गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता तेनानुशिष्टः परवणाद इवाम्भॊ; यथा नियुक्तॊ ऽसमि तथा वहामि भिनत्ति शिरसा शैलम अहिं भॊजयते च यः स एव तस्य कुरुते कार्याणाम अनुशासनम यॊ बलाद अनुशास्तीह सॊ ऽमित्रं तेन विन्दति मित्रताम अनुवृत्तं तु समुपेक्षेत पण्डितः परदीप्य यः परदीप्ताग्निं पराक तवरन नाभिधावति भस्मापि न स विन्देत शिष्टं कव चन भारत न वासयेत पारवर्ग्यं दविषन्तं; विशेषतः कषत्तर अहितं मनुष्यम स यत्रेच्छसि विदुर तत्र गच्छ; सुसान्त्वितापि हय असती सत्री जहाति [वि] एतावता ये पुरुषं तयजन्ति; तेषां सख्यम अन्तवद बरूहि राजन राज्ञां हि चित्तानि परिप्लुतानि; सान्त्वं दत्त्वा मुसलैर घातयन्ति अबालस तवं मन्यसे राजपुत्र; बालॊ ऽहम इत्य एव सुमन्दबुद्धे यः सौहृदे पुरुषं सथापयित्वा; पश्चाद एनं दूषयते स बालः न शरेयसे नीयते मन्दबुद्धिः; सत्री शरॊत्रियस्येव गृहे परदुष्टा धरुवं न रॊचेद भरतर्षभस्य; पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः अनुप्रियं चेद अनुकाङ्क्षसे तवं; सर्वेषु कार्येषु हिताहितेषु सत्रियश च राजञ जद पङ्गुकांश च; पृच्छ तवं वै तादृशांश चैव मूढान लभ्यः खलु परातिपीय नरॊ ऽनुप्रिय वाग इह अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता शरॊता च दुर्लभः यस तु धर्मे पराश्वस्य हित्वा भर्तुः परियाप्रिये अप्रियाण्य आह पथ्यानि तेन राजा सहायवान अव्याधिजं कटुकं तीक्ष्णम उष्णं; यशॊ मुषं परुषं पूति गन्धि सतां पेयं यन न पिबन्त्य असन्तॊ; मन्युं महाराज पिब परशाम्य वैचित्रवीर्यस्य यशॊ धनं च; वाञ्छाम्य अहं सहपुत्रस्य शश्वत यथातथा वॊ ऽसतु नमश च वॊ ऽसतु; ममापि च सवस्ति दिशन्तु विप्राः आशीविषान नेत्रविषान कॊपयेन न तु पण्डितः एवं ते ऽहं वदामीदं परयतः कुरुनन्दन [ष] बहु वित्तं पराजैषीः पाण्डवानां युधिष्ठिर आचक्ष्व वित्तं कौन्तेय यदि ते ऽसत्य अपराजितम [य] मम वित्तम असंख्येयं यद अहं वेद सौबल अथ तवं शकुने कस्माद वित्तं समनुपृच्छसि अयुतं परयुतं चैव खर्वं पद्मं तथार्बुदम शङ्खं चैव निखर्वं च समुद्रं चात्र पण्यताम एतन मम धनं राजंस तेन दीव्याम्य अहं तवया [व] एतच छरुत्वा वयवसितॊ निकृतिं समुपाश्रितः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [य] गवाश्वं बहुधेनूकम असंख्येयम अजाविकम यत किं चिद अनुवर्णानां पराक सिन्धॊर अपि सौबल एतन मम धनं राजंस तेन दीव्याम्य अहं तवया [व] एतच छरुत्वा वयवसितॊ निकृतिं समुपाश्रितः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [य] पुरं जनपदॊ भूमिर अब्राह्मण धनैः सह अब्राह्मणाश च पुरुषा राजञ शिष्टं धनं मम एतद राजन धनं मह्यं तेन दीव्याम्य अहं तवया [व] एतच छरुत्वा वयवसितॊ निकृतिं समुपाश्रितः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [य] राजपुत्रा इमे राजञ शॊभन्ते येन भूषिताः कुण्डलानि च निष्काश च सर्वं चाङ्गविभूषणम एतं मम धनं राजंस तेन दीव्याम्य अहं तवया [व] एतच छरुत्वा वयवसितॊ निकृतिं समुपाश्रितः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [य] शयामॊ युवा लॊहिताक्षः सिंहस्कन्धॊ महाभुजः नकुलॊ गलह एकॊ मे यच चैतत सवगतं धनम [ष] परियस ते नकुलॊ राजन राजपुत्रॊ युधिष्ठिर अस्माकं धनतां पराप्तॊ भूयस तवं केन दीव्यसि [व] एवम उक्त्वा तु शकुनिस तान अक्षान परत्यपद्यत जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [य] अयं धर्मान सहदेवॊ ऽनुशास्ति; लॊके हय अस्मिन पण्डिताख्यां गतश च अनर्हता राजपुत्रेण तेन; तवया दीव्याम्य अप्रियवत परियेण [व] एतच छरुत्वा वयवसितॊ निकृतिं समुपाश्रितः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [ष] माद्रीपुत्रौ परियौ राजंस तवेमौ विजितौ मया गरीयांसौ तु ते मन्ये भीमसेनधनंजयौ [य] अधर्मं चरसे नूनं यॊ नावेक्षसि वै नयम यॊ नः सुमनसां मूढ विभेदं कर्तुम इच्छसि [ष] गर्ते मत्तः परपतति परमत्तः सथाणुम ऋच्छति जयेष्ठॊ राजन वरिष्ठॊ ऽसि नमस ते भरतर्षभ सवप्ने न तानि पश्यन्ति जाग्रतॊ वा युधिष्ठिर कितवा यानि दीव्यन्तः परलपन्त्य उत्कटा इव [य] यॊ नः संख्ये नौर इव पारनेता; जेता रिपूणां राजपुत्रस तरस्वी अनर्हता लॊकवीरेण तेन; दीव्याम्य अहं शकुने फल्गुनेन [व] एतच छरुत्वा वयवसितॊ निकृतिं समुपाश्रितः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [ष] अयं मया पाण्डवानां धनुर्धरः; पराजितः पाण्डवः सव्यसाची भीमेन राजन दयितेन दीव्य; यत कैवव्यं पाण्डव ते ऽवशिष्टम [य] यॊ नॊ नेता यॊ युधां नः परणेता; यथा वज्री दानव शत्रुर एकः तिर्यक परेक्षी संहतभ्रूर महात्मा; सिंहस्कन्धॊ यश च सदात्यमर्षी बलेन तुल्यॊ यस्य पुमान न विद्यते; गदा भृताम अग्र्य इहारि मर्दनः अनर्हता राजपुत्रेण तेन; दीव्याम्य अहं भीमसेनेन राजन [व] एतच छरुत्वा वयवसितॊ निकृतिं समुपाश्रितः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [ष] बहु वित्तं पराजैषीर भरातॄंश च सहयद्विपान आचक्ष्व वित्तं कौन्तेय यदि ते ऽसत्य अपराजितम [य] अहं विशिष्टः सर्वेषां भरातॄणां दयितस तथा कुर्यामस ते जिताः कर्म सवयम आत्मन्य उपप्लवे [व] एतच छरुत्वा वयवसितॊ निकृतिं समुपाश्रितः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत [ष] एतत पापिष्ठम अकरॊर यद आत्मानं पराजितः शिष्टे सति धने राजन पाप आत्मपराजयः [व] एवम उक्त्वा मताक्षस तान गलहे सर्वान अवस्थितान पराजयल लॊकवीरान आक्षेपेण पृथक पृथक [ष] अस्ति वै ते परिया देवी गलह एकॊ ऽपराजितः पणस्व कृष्णां पाञ्चालीं तयात्मानं पुनर जय [य] नैव हरस्वा न महती नातिकृष्णा न रॊहिणी सराग रक्तनेत्रा च तया दीव्याम्य अहं तवया शारदॊत्पल पत्राक्ष्या शारदॊत्पल गन्धया शारदॊत्पल सेविन्या रूपेण शरीसमानया तथैव सयाद आनृशंस्यात तथा सयाद रूपसंपदा तथा सयाच छील संपत्त्या याम इच्छेत पुरुषः सत्रियम चरमं संविशति या परथमं परतिबुध्यते आ गॊपालावि पालेभ्यः सर्वं वेद कृताकृतम आभाति पद्मवद वक्त्रं सस्वेदं मल्लिकेव च वेदीमध्या दीर्घकेशी ताम्राक्षी नातिरॊमशा तयैवं विधया राजन पाञ्चाल्याहं सुमध्यया गलहं दीव्यामि चार्व अङ्ग्या दरौपद्या हन्त सौबल [व] एवम उक्ते तु वचने धर्मराजेन भारत धिग धिग इत्य एव वृद्धानां सभ्यानां निःसृता गिरः चुक्षुभे सा सभा राजन राज्ञां संजज्ञिरे कथाः भीष्मद्रॊणकृपादीनां सवेदश च समजायत शिरॊ गृहीत्वा विदुरॊ गतसत्त्व इवाभवत आस्ते धयायन्न अधॊ वक्त्रॊ निःश्वसन पन्नगॊ यथा धृतराष्ट्रस तु संहृष्टः पर्यपृच्छत पुनः पुनः किं जितं किं जितम इति हय आकारं नाभ्यलक्षत जहर्ष कर्णॊ ऽतिभृशं सह दुःशासनादिभिः इतरेषां तु सभ्यानां नेत्रेभ्यः परापतज जलम सौबलस तव अविचार्यैव जितकाशी मदॊत्कटः जितम इत्य एव तान अक्षान पुनर एवान्वपद्यत [दूृ] एहि कषत्तर दरौपदीम आनयस्व; परियां भार्यां संमतां पाण्डवानाम संमार्जतां वेश्म परैतु शीघ्रम; आनन्दॊ नः सह दासीभिर अस्तु [व] दुर्विभाव्यं भवति तवादृशेन; न मन्दसंबुध्यसि पाशबद्धः परपाते तवं लम्बमानॊ न वेत्सि; वयाघ्रान मृगः कॊपयसे ऽतिबाल्यात आशीविषाः शिरसि ते पूर्णकॊशा महाविषाः मा कॊपिष्ठाः सुमन्दात्मन मा गमस तवं यमक्षयम न हि दासीत्वम आपन्ना कृष्णा भवति भारत अनीशेन हि राज्ञैषा पणे नयस्तेति मे मतिः अयं धत्ते वेणुर इवात्मघाती; फलं राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रः दयूतं हि वैराय महाभयाय; पक्वॊ न बुध्यत्य अयम अन्तकाले नारुं तुदः सयान न नृशंसवादी; न हीनतः परम अभ्याददीत ययास्य वाचा पर उद्विजेत; न तां वदेद रुशतीं पापलॊक्याम समुच्चरन्त्य अतिवादा हि वक्त्राद; यैर आहतः शॊचति रात्र्यहानि परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान पण्डितॊ नावसृजेत परेषाम अजॊ हि शस्त्रम अखनत किलैकः; शस्त्रे विपन्ने पद्भिर अपास्य भूमिम निकृन्तनं सवस्य कण्ठस्य घॊरं; तद्वद वैरं मा खनीः पाण्डुपुत्रैः न किं चिद ईड्यं परवदन्ति पापं; वनेचरं वा गृहमेधिनं वा तपस्विनं संपरिपूर्ण विद्यं; भषन्ति हैवं शवनराः सदैव दवारं सुघॊरं नरकस्य जिह्मं; न बुध्यसे धृतराष्ट्रस्य पुत्र तवाम अन्वेतारॊ बहवः कुरूणां; दयूतॊदये सह दुःशासनेन मज्जन्त्य अलाबूनि शिलाः पलवन्ते; मुह्यन्ति नावॊ ऽमभसि शश्वद एव मूढॊ राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रॊ; न मे वाचः पथ्यरूपाः शृणॊति अन्तॊ नूनं भवितायं कुरूणां; सुदारुणः सर्वहरॊ विनाशः वाचः काव्याः सुहृदां पथ्यरूपा; न शरूयन्ते वर्धते लॊभ एव [वै] धिग अस्तु कषत्तारम इति बरुवाणॊ; दर्पेण मत्तॊ धृतराष्ट्रस्य पुत्रः अवैक्षत परातिकामीं सभायाम; उवाच चैनं परमार्यमध्ये तवं परातिकामिन दरौपदीम आनयस्व; न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः कषत्ता हय अयं विवदत्य एव भीरुर; न चास्माकं वृद्धिकामः सदैव एवम उक्तः परातिकामी ससूतः; परायाच छीघ्रं राजवचॊ निशम्य परविश्य च शवेव स सिंहगॊष्ठं; समासदन महिषीं पाण्डवानाम [पर] युधिष्ठिरे दयूतमदेन मत्ते; दुर्यॊधनॊ दरौपदि तवाम अजैषीत सा परपद्य तवं धृतराष्ट्रस्य वेश्म; नयामि तवां कर्मणे याज्ञसेनि [द] कथं तव एवं वदसि परातिकामिन; कॊ वै दीव्येद भार्ययया राजपुत्रः मूढॊ राजा दयूतमदेन मत्त; आहॊ नान्यत कैतवम अस्य किं चित [प] यदा नाभूत कैतवम अन्यद अस्य; तदादेवीत पाण्डवॊ ऽजातशत्रुः नयस्ताः पूर्वं भरातरस तेन राज्ञा; सवयं चात्मा तवम अथॊ राजपुत्रि [द] गच्छ तवं कितवं गत्वा सभायां पृच्छ सूतज किं नु पूर्वं पराजैषीर आत्मानं मां नु भारत एतज जञात्वा तवम आगच्छ ततॊ मां नयसूतज [व] सभां गत्वा स चॊवाच दरौपद्यास तद वचस तदा कस्येशॊ नः पराजैषीर इति तवाम आह दरौपदी किं नु पूर्वं पराजैषीर आत्मानम अथ वापि माम युधिष्ठिरस तु निश्चेष्टॊ गतसत्त्व इवाभवत न तं सूतं परत्युवाच वचनं साध्व असाधु वा [दुर] इहैत्य कृष्णा पाञ्चाली परश्नम एतं परभाषताम इहैव सर्वे शृण्वन्तु तस्या अस्य च यद वचः [व] स गत्वा राजभवनं दुर्यॊधन वशानुगः उवाच दरौपदीं सूतः परातिकामी वयथन्न इव सभ्यास तव अमी राजपुत्र्य आह्वयन्ति; मन्ये पराप्तः संक्षयः कौरवाणाम न वै समृद्धिं पालयते लघीयान; यत तवं सभाम एष्यसि राजपुत्रि [दरौ] एवं नूनं वयदधात संविधाता; सपर्शाव उभौ सपृशतॊ वीर बालौ धर्मं तव एकं परमं पराह लॊके; स नः शमं धास्यति गॊप्यमानः [वै] युधिष्ठिरस तु तच छरुत्वा दुर्यॊधन चिकीर्षितम दरौपद्या संमतं दूतं पराहिणॊद भरतर्षभ एकवस्त्रा अधॊ नीवी रॊदमाना रजस्वला सभाम आगम्य पाञ्चाली शवशुरस्याग्रतॊ ऽभवत ततस तेषां मुखम आलॊक्य राजा; दुर्यॊधनः सूतम उवाच हृष्टः इहैवैताम आनय परातिकामिन; परत्यक्षम अस्याः कुरवॊ बरुवन्तु ततः सूतस तस्य वशानुगामी; भीतश च कॊपाद दरुपदात्मजायाः विहाय मानं पुनर एव सभ्यान; उवाच कृष्णां किम अहं बरवीमि [दुर] दुःशासनैष मम सूतपुत्रॊ; वृकॊदराद उद्विजते ऽलपचेताः सवयं परगृह्यानय याज्ञसेनीं; किं ते करिष्यन्त्य अवशाः सपत्नाः ततः समुत्थाय स राजपुत्रः; शरुत्वा भरातुः कॊपविरक्त दृष्टिः परविश्य तद वेश्म महारथानाम; इत्य अब्रवीद दरौपदीं राजपुत्रीम एह्य एहि पाञ्चालि जितासि कृष्णे; दुर्यॊधनं पश्य विमुक्तलज्जा कुरून भजस्वायत पद्मनेत्रे; धर्मेण लब्धासि सभां परैहि ततः समुत्थाय सुदुर्मनाः सा; विवर्णम आमृज्य मुखं करेण आर्ता परदुद्राव यतः सत्रियस ता; वृद्धस्य राज्ञः कुरुपुंगवस्य ततॊ जवेनाभिससार रॊषाद; दुःशासनस ताम अभिगर्जमानः दीर्घेषु नीलेष्व अथ चॊर्मि मत्सु; जग्राह केशेषु नरेन्द्रपत्नीम ये राजसूयावभृथे जलेन; महाक्रतौ मन्त्रपूतेन सिक्ताः ते पाण्डवानां परिभूय वीर्यं; बलात परमृष्टा धृतराष्ट्र जेन स तां परामृश्य सभा समीपम; आनीय कृष्णाम अतिकृष्ण केशीम दुःशासनॊ नाथवतीम अनाथवच; चकर्ष वायुः कदलीम इवार्ताम सा कृष्यमाणा नमिताङ्गयस्तिः; शनैर उवाचाद्य रजस्वलास्मि एकं च वासॊ मम मन्दबुद्धे; सभां नेतुं नार्हसि माम अनार्य ततॊ ऽबरवीत तां परसभं निगृह्य; केशेषु कृष्णेषु तदा स कृष्णाम कृष्णं च जिष्णुं च हरिं नरं च; तराणाय विक्रॊश नयामि हि तवाम रजस्वला वा भव याज्ञसेनि; एकाम्बरा वाप्य अथ वा विवस्त्रा दयूते जिता चासि कृतासि दासी; दासीषु कामश च यथॊपजॊषम परकीर्णकेशी पतितार्ध वस्त्रा; दुःशासनेन वयवधूयमाना हरीमत्य अमर्षेण च दह्यमाना; शनैर इदं वाक्यम उवाच कृष्णा इमे सभायाम उपदिष्ट शास्त्राः; करियावन्तः सर्व एवेन्द्र कल्पाः गुरु सथाना गुरवश चैव सर्वे; तेषाम अग्रे नॊत्सहे सथातुम एवम नृशंसकर्मंस तवम अनार्य वृत्त; मा मां विवस्त्रां कृधि मा विकार्षीः न मर्षयेयुस तव राजपुत्राः; सेन्द्रापि देवा यदि ते सहायाः धर्मे सथितॊ धर्मसुतश च राजा; धर्मश च सूक्ष्मॊ निपुणॊपलभ्यः वाचापि भर्तुः परमाणु मात्रं; नेच्छसि दॊषं सवगुणान विषृज्य इदं तव अनार्यं कुरुवीरमध्ये; रजस्वलां यत परिकर्षसे माम न चापि कश चित कुरुते ऽतर पूजां; धरुवं तवेदं मतम अन्वपद्यन धिग अस्तु नष्टः खलु भारतानां; धर्मस तथा कषत्रविदां च वृत्तम यत्राभ्यतीतां कुरु धर्मवेलां; परेक्षन्ति सर्वे कुरवः सभायाम दरॊणस्य भीष्मस्य च नास्ति सत्त्वं; धरुवं तथैवास्य महात्मनॊ ऽपि राज्ञस तथा हीमम अधर्मम उग्रं; न लक्षयन्ते कुरुवृद्ध मुख्याः तथा बरुवन्ती करुणं सुमध्यमा; काक्षेण भर्तॄन कुपितान अपश्यत सा पाण्डवान कॊपपरीत देहान; संदीपयाम आस कटाक्ष पातैः हृतेन राज्येन तथा धनेन; रत्नैश च मुख्यैर न तथा बभूव यथार्तया कॊपसमीरितेन; कृष्णा कटाक्षेण बभूव दुःखम दुःशासनश चापि समीक्ष्य कृष्णाम; अवेक्षमाणां कृपणान पतींस तान आधूय वेगेन विसंज्ञकल्पाम; उवाच दासीति हसन्न इवॊग्रः कर्णस तु तद वाक्यम अतीव हृष्टः; संपूजयाम आस हसन सशब्दम गान्धारराजः सुबलस्य पुत्रस; तथैव दुःशासनम अभ्यनन्दत सभ्यास तु ये तत्र बभूवुर अन्ये; ताभ्याम ऋते धार्तराष्ट्रेण चैव तेषाम अभूद दुःखम अतीव कृष्णां; दृष्ट्वा सभायां परिकृष्यमाणाम [भीस्म] न धर्मसौक्ष्म्यात सुभगे विवक्तुं; शक्नॊमि ते परश्नम इमं यथावत अस्वॊ हय अशक्तः पणितुं परस्वं; सत्रियश च भर्तुर वशतां समीक्ष्य तयजेत सर्वां पृथिवीं समृद्धां; युधिष्ठिरः सत्यम अथॊ न जह्यात उक्तं जितॊ ऽसमीति च पाण्डवेन; तस्मान न शक्नॊमि विवेक्तुम एतत दयूते ऽदवितीयः शकुनिर नरेषु; कुन्तीसुतस तेन निसृष्टकामः न मन्यते तां निकृतिं महात्मा; तस्मान न ते परश्नम इमं बरवीमि [द] आहूय राजा कुशलैः सभायां; दुष्टात्मभिर नैकृतिकैर अनार्यैः दयूतप्रियैर नातिकृत परयत्नः; कस्माद अयं नाम निसृष्टकामः स शुद्धभावॊ निकृतिप्रवृत्तिम; अबुध्यमानः कुरुपाण्डवाग्र्यः संभूय सर्वैश च जितॊ ऽपि यस्मात; पश्चाच च यत कैतवम अभ्युपेतः तिष्ठन्ति चेमे कुरवः सभायाम; ईशाः सुतानां च तथा सनुषाणाम समीक्ष्य सर्वे मम चापि वाक्यं; विब्रूत मे परश्नम इमं यथावत [व] तथा बरुवन्तीं करुणं रुदन्तीम; अवेक्षमाणाम असकृत पतींस तान दुःशासनः परुषाण्य अप्रियाणि; वाक्यान्य उवाचामधुराणि चैव तां कृष्यमाणां च रजस्वलां च; सरस्तॊत्तरीयाम अतदर्हमाणाम वृकॊदरः परेक्ष्य युधिष्ठिरं च; चकार कॊपं परमार्तरूपः [भम] भवन्ति देशे बन्धक्यः कितवानां युधिष्ठिर न ताभिर उत दीव्यन्ति दया चैवास्ति तास्व अपि काश्यॊ यद बलिम आहार्षीद दरव्यं यच चान्यद उत्तमम तथान्ये पृथिवीपाला यानि रत्नान्य उपाहरन वाहनानि धनं चैव कवचान्य आयुधानि च राज्यम आत्मा वयं चैव कैतवेन हृतं परैः न च मे तत्र कॊपॊ ऽभूत सर्वस्येशॊ हि नॊ भवान इदं तव अतिकृतं मन्ये दरौपदी यत्र पण्यते एषा हय अनर्हती बाला पाण्डवान पराप्य कौरवैः तवत्कृते कलिश्यते कषुद्रैर नृशंसैर निकृतिप्रियैः अस्याः कृते मन्युर अयं तवयि राजन निपात्यते बाहू ते संप्रधक्ष्यामि सहदेवाग्निम आनय [अर] न पुरा भीमसेन तवम ईदृशीर वदिता गिरः परैस ते नाशितं नूनं नृशंसैर धर्मगौरवम न सकामाः परे कार्या धर्मम एवाचरॊत्तमम भरातरं धार्मिकं जयेष्ठं नातिक्रमितुम अर्हति आहूतॊ हि परै राजा कषात्र धर्मम अनुस्मरन दीव्यते परकामेन तन नः कीर्तिकरं महत [भम] एवम अस्मि कृतं विद्यां यद्य अस्याहं धनंजय दीप्ते ऽगनौ सहितौ बाहू निर्दयेयं बलाद इव [व] तथा तान दुःखितान दृष्ट्वा पाण्डवान धृतराष्ट्रजः कलिश्यमानां च पाञ्चालीं विकर्ण इदम अब्रवीत याज्ञसेन्या यद उक्तं तद वाक्यं विब्रूत पार्थिवाः अविवेकेन वाक्यस्य नरकः सद्य एव नः भीष्मश च धृतराष्ट्रश च कुरुवृद्ध तमाव उभौ समेत्य नाहतुः किं चिद विदुरश च महामतिः भरद्वाजॊ ऽपि सर्वेषाम आचार्यः कृप एव च अत एताव अपि परश्नं नाहतुर दविजसत्तमौ ये तव अन्ये पृथिवीपालाः समेताः सर्वतॊदिशः कामक्रॊधौ समुत्सृज्य ते बरुवन्तु यथामति यद इदं दरौपदी वाक्यम उक्तवत्य असकृच छुभा विमृश्य कस्य कः पक्षः पार्थिवा वदतॊत्तरम एवं स बहुशः सर्वान उक्तवांस तान सभा सदः न च ते पृथिवीपालास तम ऊचुः साध्व असाधु वा उक्त्वा तथासकृत सर्वान विकर्णः पृथिवीपतीन पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य निःश्वसन्न इदम अब्रवीत विब्रूत पृथिवीपाला वाक्यं मा वा कथं चन मन्ये नयाय्यं यद अत्राहं तद धि वक्ष्यामि कौरवाः चत्वार्य आहुर नरश्रेष्ठा वयसनानि महीक्षिताम मृगयां पानम अक्षांश च गराम्ये चैवातिसक्तताम एतेषु हि नरः सक्तॊ धर्मम उत्सृज्य वर्तते तथायुक्तेन च कृतां करियां लॊकॊ न मन्यते तद अयं पाण्डुपुत्रेण वयसने वर्तता भृशम समाहूतेन कितवैर आस्थितॊ दरौपदी पणः साधारणी च सर्वेषां पाण्डवानाम अनिन्दिता जितेन पूर्वं चानेन पाण्डवेन कृतः पणः इयं च कीर्तिता कृष्णा सौबलेन पणार्थिना एतत सर्वं विचार्याहं मन्ये न विजिताम इमाम एतच छरुत्वा महान नादः सभ्यानाम उदतिष्ठत विकर्णं शंसमानानां सौबलं च विनिन्दताम तस्मिन्न उपरते शब्दे राधेयः करॊधमूर्छितः परगृह्य रुचिरं बाहुम इदं वचनम अब्रवीत दृश्यन्ते वै विकर्णे हि वैकृतानि बहून्य अपि तज्जस तस्य विनाशाय यथाग्निर अरणि परजः एते न किं चिद अप्य आहुश चॊद्यमानापि कृष्णया धर्मेण विजितां मन्ये मन्यन्ते दरुपदात्मजाम तवं तु केवलबाल्येन धार्तराष्ट्र विदीर्यसे यद बरवीषि सभामध्ये बालः सथविर भाषितम न च धर्मं यथातत्त्वं वेत्सि दुर्यॊधनावर यद बरवीषि जितां कृष्णाम अजितेति सुमन्दधीः कथं हय अविजितां कृष्णां मन्यसे धृतराष्ट्रज यदा सभायां सर्वस्वं नयस्तवान पाण्डवाग्रजः अभ्यन्तरा च सर्वस्वे दरौपदी भरतर्षभ एवं धर्मजितां कृष्णां मन्यसे न जितां कथम कीर्तिता दरौपदी वाचा अनुज्ञाता च पाण्डवैः भवत्य अविजिता केन हेतुनैषा मता तव मन्यसे वा सभाम एताम आनीताम एकवाससम अधर्मेणेति तत्रापि शृणु मे वाक्यम उत्तरम एकॊ भर्ता सत्रिया देवैर विहितः कुरुनन्दन इयं तव अनेकवशगा बन्धकीति विनिश्चिता अस्याः सभाम आनयनं न चित्रम इति मे मतिः एकाम्बर धरत्वं वाप्य अथ वापि विवस्त्रता यच चैषां दरविणं किं चिद या चैषा ये च पाण्डवाः सौबलेनेह तत सर्वं धर्मेण विजितं वसु दुःशासन सुबालॊ ऽयं विकर्णः पराज्ञवादिकः पाण्डवानां च वासांसि दरौपद्याश चाप्य उपाहर तच छरुत्वा पाण्डवाः सर्वे सवानि वासांसि भारत अवकीर्यॊत्तरीयाणि सभायां समुपाविशत ततॊ दुःशासनॊ राजन दरौपद्या वसनं बलात सभामध्ये समाक्षिप्य वयपक्रष्टुं परचक्रमे आकृष्यमाणे वसने दरौपद्यास तु विशां पते तद रूपम अपरं वस्त्रं परादुरासीद अनेकशः ततॊ हलहलाशब्दस तत्रासीद घॊरनिस्वनः तद अद्भुततमं लॊके वीक्ष्य सर्वमहीक्षिताम शशाप तत्र भीमस तु राजमध्ये महास्वनः करॊधाद विस्फुरमाणौष्ठॊ विनिष्पिष्य करे करम इदं मे वाक्यम आदद्ध्वं कषत्रिया लॊकवासिनः नॊक्तपूर्वं नरैर अन्यैर न चान्यॊ यद वदिष्यति यद्य एतद एवम उक्त्वा तु न कुर्यां पृथिवीश्वराः पितामहानां सर्वेषां नाहं गतिम अवाप्नुयाम अस्य पापस्य दुर्जातेर भारतापसदस्य च न पिबेयं बलाद वक्षॊ भित्त्वा चेद रुधिरं युधि तस्य ते वचनं शरुत्वा सर्वलॊकप्रहर्षणम परचक्रुर बहुलां पूजां कुत्सन्तॊ धृतराष्ट्रजम यदा तु वाससां राशिः सभामध्ये समाचितः ततॊ दुःशासनः शरान्तॊ वरीडितः समुपाविशत धिक शब्दस तु ततस तत्र समभूल लॊमहर्षणः सभ्यानां नरदेवानां दृष्ट्वा कुन्तीसुतांस तदा न विब्रुवन्ति कौरव्याः परश्नम एतम इति सम ह सजनः करॊशति समात्र धृतराष्ट्रं विगर्हयन ततॊ बाहू समुच्छ्रित्य निवार्य च सभा सदः विदुरः सर्वधर्मज्ञ इदं वचनम अब्रवीत [वि] दरौपदी परश्नम उक्त्वैवं रॊरवीति हय अनाथवत न च विब्रूत तं परश्नं सभ्या धर्मॊ ऽतर पीड्यते सभां परपद्यते हय आर्तः परज्वलन्न इव हव्यवाट तं वै सत्येन धर्मेण सभ्याः परशमयन्त्य उत धर्मप्रश्नम अथॊ बरूयाद आर्तः सभ्येषु मानवः विब्रूयुस तत्र ते परश्नं कामक्रॊधवशातिगाः विकर्णेन यथा परज्ञम उक्तः परश्नॊ नराधिपाः भवन्तॊ ऽपि हि तं परश्नं विब्रुवन्तु यथामति यॊ हि परश्नं न विब्रूयाद धर्मदर्षी सभां गतः अनृते या फलावाप्तिस तस्याः सॊ ऽरधं समश्नुते यः पुनर वितथं बरूयाद धर्मदर्शी सभां गतः अनृतस्य फलं कृत्स्नं संप्राप्नॊतीति निश्चयः अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम परह्लादस्य च संवादं मुनेर आङ्गिरसस्य च परह्लादॊ नाम दैत्येन्द्रस तस्य पुत्रॊ विरॊचनः कन्या हेतॊर आङ्गिरसं सुधन्वानम उपाद्रवत अहं जयायान अहं जयायान इति कन्येप्सया तदा तयॊर देवनम अत्रासीत पराणयॊर इति नः शरुतम तयॊः परश्न विवादॊ ऽभूत परह्लादं ताव अपृच्छताम जयायान क आवयॊर एकः परश्नं परब्रूहि मा मृषा स वै विवदनाद भीतः सुधन्वानं वयलॊकयत तं सुधन्वाब्रवीत करुद्धॊ बरह्मदण्ड इव जवलन यदि वै वक्ष्यसि मृषा परह्लादाथ न वक्ष्यसि शतधा ते शिरॊ वज्री वज्रेण परहरिष्यति सुधन्वना तथॊक्तः सन वयथितॊ ऽशवत्थ पर्णवत जगाम कश्यपं दैत्यः परिप्रष्टुं महौजसम [परह] तवं वै धर्मस्य विज्ञाता दैवस्येहासुरस्य च बराह्मणस्य महाप्राज्ञ धर्मकृच्छ्रम इदं शृणु यॊ वै परश्नं न विब्रूयाद वितथं वापि निर्दिशेत के वै तस्य परे लॊकास तन ममाचक्ष्व पृच्छतः [कष] जानन न विब्रुवन परश्नं कामात करॊधात तथा भयात सहस्रं वारुणान पाशान आत्मनि परतिमुञ्चति तस्य संवत्सरे पूर्णे पाश एकः परमुच्यते तस्मात सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यम अञ्जसा विद्धॊ धर्मॊ हय अधर्मेण सभां यत्र परपद्यते न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास तत्र सभा सदः अर्धं हरति वै शरेष्ठः पादॊ भवति कर्तृषु पादश चैव सभासत्सु ये न निन्दन्ति निन्दितम अनेनॊ भवति शरेष्ठॊ मुच्यन्ते च सभा सदः एनॊ गच्छति कर्तारं निन्दार्हॊ यत्र निन्द्यते वितथं तु वदेयुर ये धर्मं परह्लाद पृच्छते इष्टापूर्तं च ते घनन्ति सप्त चैव परावरान हृतस्वस्य हि यद दुःखं हतपुत्रस्य चापि यत ऋणिनं परति यच चैव राज्ञा गरस्तस्य चापि यत सत्रियाः पत्या विहीनायाः सार्थाद भरष्टस्य चैव यत अध्यूढायाश च यद दुःखं साक्षिभिर विहतस्य च एतानि वै समान्य आहुर दुःखानि तरिदशेश्वराः तानि सर्वाणि दुःखानि पराप्नॊति वितथं बरुवन समक्ष दर्शनात साक्ष्यं शरवणाच चेति धारणात तस्मात सत्यं बरुवन साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते [वि] कश्यपस्य वचॊ शरुत्वा परह्लादः पुत्रम अब्रवीत शरेयान सुधन्वा तवत्तॊ वै मत्तः शरेयांस तथाङ्गिराः माता सुधन्वनश चापि शरेयसी मातृतस तव विरॊचन सुधन्वायं पराणानाम ईश्वरस तव [सुधन्वन] पुत्रस्नेहं परित्यज्य यस तवं धर्मे परतिष्ठितः अनुजानामि ते पुत्रं जीवत्व एष शतं समाः [वि] एवं वै परमं धर्मं शरुत्वा सर्वे सभा सदः यथा परश्नं तु कृष्णाया मन्यध्वं तत्र किं परम [व] विदुरस्य वचॊ शरुत्वा नॊचुः किं चन पार्थिवाः कर्णॊ दुःशासनं तव आह कृष्णां दासीं गृहान नय तां वेपमानां सव्रीडां परलपन्तीं सम पाण्डवान दुःशासनः सभामध्ये विचकर्ष तपस्विनीम [दरौ] पुरस्तात करणीयं मे न कृतं कार्यम उत्तरम विह्वलास्मि कृतानेन कर्षता बलिना बलात अभिवादं करॊम्य एषां गुरूणां कुरुसंसदि न मे सयाद अपराधॊ ऽयं यद इदं न कृतं मया [वै] सा तेन च समुद्धूता दुःखेन च तपस्विनी पतिता विललापेदं सभायाम अतथॊचिता [दरौ] सवयंवरे यास्मि नृपैर दृष्टा रङ्गे समागतैः न दृष्टपूर्वा चान्यत्र साहम अद्य सभां गता यां न वायुर न चादित्यॊ दृष्टवन्तौ पुरा गृहे साहम अद्य सभामध्ये दृश्यामि कुरुसंसदि यां न मृष्यन्ति वातेन सपृश्यमानां पुरा गृहे सपृश्यमानां सहन्ते ऽदय पाण्डवास तां दुरात्मना मृष्यन्ते कुरवश चेमे मन्ये कालस्य पर्ययम सनुषां दुहितरं चैव कलिश्यमानाम अनर्हतीम किं तव अतः कृपणं भूयॊ यद अहं सत्री सती शुभा सभामध्यं विगाहे ऽदय कव नु धर्मॊ महीक्षिताम धर्म्याः सत्रियः सभां पूर्वं न नयन्तीति नः शरुतम स नष्टः कौरवेयेषु पूर्वॊ धर्मः सनातनः कथं हि भार्या पाण्डूनां पार्षतस्य सवसा सती वासुदेवस्य च सखी पार्थिवानां सभाम इयाम ताम इमां धर्मराजस्य भार्यां सदृशवर्णजाम बरूत दासीम अदासीं वा तत करिष्यामि कौरवाः अयं हि मां दृढं कषुद्रः कौरवाणां यशॊहरः कलिश्नाति नाहं तत सॊढुं चिरं शक्ष्यामि कौरवाः जितां वाप्य अजितां वापि मन्यध्वं वा यथा नृपाः तथा परत्युक्तम इच्छामि तत करिष्यामि कौरवाः [भस] उक्तवान अस्मि कल्याणि धर्मस्य तु परां गतिम लॊके न शक्यते गन्तुम अपि विप्रैर महात्मभिः बलवांस तु यथा धर्मं लॊके पश्यति पूरुषः स धर्मॊ धर्मवेलायां भवत्य अभिहितः परैः न विवेक्तुं च ते परश्नम एतं शक्नॊमि निश्चयात सूक्ष्मत्वाद गहनत्वाच च कार्यस्यास्य च गौरवात नूनम अन्तः कुलस्यास्य भविता नचिराद इव तथा हि कुरवः सर्वे लॊभमॊहपरायणाः कुलेषु जाताः कल्याणि वयसनाभ्याहता भृशम धर्म्यान मार्गान न चयवन्ते यथा नस तवं वधूः सथिता उपपन्नं च पाञ्चालि तवेदं वृत्तम ईदृशम यत कृच्छ्रम अपि संप्राप्ता धर्मम एवान्ववेक्षसे एते दरॊणादयश चैव वृद्धा धर्मविदॊ जनाः शून्यैः शरीरैस तिष्ठन्ति गतासव इवानताः युधिष्ठिरस तु परश्ने ऽसमिन परमाणम इति मे मतिः अजितां वा जितां वापि सवयं वयाहर्तुम अर्हति [व] तथा तु दृष्ट्वा बहु तत तद एवं; रॊरूयमाणां कुररीम इवार्ताम नॊचुर वचः साध्व अथ वाप्य असाधु; महीक्षितॊ धार्तराष्ट्रस्य भीताः दृष्ट्वा तु तान पार्थिव पुत्रपौत्रांस; तूष्णींभूतान धृतराष्ट्रस्य पुत्रः समयन्न इवेदं वचनं बभाषे; पाञ्चालराजस्य सुतां तदानीम तिष्ठत्व अयं परश्न उदारसत्त्वे; भीमे ऽरजुने सहदेवे तथैव पत्यौ च ते नकुले याज्ञसेनि; वदन्त्व एते वचनं तवत परसूतम अनीश्वरं विब्रुवन्त्व आर्यमध्ये; युधिष्ठिरं तव पाञ्चालि हेतॊः कुर्वन्तु सर्वे चानृतं धर्मराजं; पाञ्चालि तवं मॊक्ष्यसे दासभावात धर्मे सथितॊ धर्मराजॊ महात्मा; सवयं चेदं कथयत्व इन्द्रकल्पः ईशॊ वा ते यद्य अनीशॊ ऽथ वैष; वाक्याद अस्य कषिप्रम एकं भजस्व सर्वे हीमे कौरवेयाः सभायां; दुःखान्तरे वर्तमानास तवैव न विब्रुवन्त्य आर्य सत्त्वा यथावत; पतींश च ते समवेक्ष्याल्प भाग्यान [व] ततः सभ्याः कुरुराजस्य तत्र; वाक्यं सर्वे परशशंसुस तदॊच्चैः चेलावेधांश चापि चक्रुर नदन्तॊ; हाहेत्य आसीद अपि चैवात्र नादः सर्वे चासन पार्थिवाः परीतिमन्तः; कुरुश्रेष्ठं धार्मिकं पूजयन्तः युधिष्ठिरं च ते सर्वे समुदैक्षन्त पार्थिवाः किं नु वक्ष्यति धर्मज्ञ इति साची कृताननाः किं नु वक्ष्यति बीभत्सुर अजितॊ युधि पाण्डवः भीमसेनॊ यमौ चेति भृशं कौतूहलान्विताः तस्मिन्न उपरते शब्दे भीमसेनॊ ऽबरवीद इदम परगृह्य विपुलं वृत्तं भुजं चन्दनरूषितम यद्य एष गुरुर अस्माकं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः न परभुः सयात कुलस्यास्य न वयं मर्षयेमहि ईशॊ नः पुण्यतपसां पराणानाम अपि चेश्वरः मन्यते जितम आत्मानं यद्य एष विजिता वयम न हि मुच्येत जीवन मे पदा भूमिम उपस्पृशन मर्त्यधर्मा परामृश्य पाञ्चाल्या मूर्धजान इमान पश्यध्वम आयतौ वृत्तौ भुजौ मे परिघाव इव नैतयॊर अन्तरं पराप्य मुच्येतापि शतक्रतुः धर्मपाशसितस तव एवं नाधिगच्छामि संकटम गौरवेण निरुद्धश च निग्रहाद अर्जुनस्य च धर्मराज निसृष्टस तु सिंहः कषुद्रमृगान इव धार्तराष्ट्रान इमान पापान निष्पिषेयं तलासिभिः तम उवाच तदा भीष्मॊ दरॊणॊ विदुर एव च कषम्यताम एवम इत्य एवं सर्वं संभवति तवयि [कर्ण] तरयः किलेमे अधना भवन्ति; दासः शिष्यश चास्वतन्त्रा च नारी दासस्य पत्नी तवं धनम अस्य भद्रे; हीनेश्वरा दासधनं च दासी परविश्य सा नः परिचारैर भजस्व; तत ते कार्यं शिष्टम आवेश्य वेश्म ईशाः सम सर्वे तव राजपुत्रि; भवन्ति ते धार्तराष्ट्रा न पार्थाः अन्यं वृणीष्व पतिम आशु भामिनि; यस्माद दास्यं न लभसे देवनेन अनवद्या वै पतिषु कामवृत्तिर; नित्यं दास्ये विदितं वै तवास्तु पराजितॊ नकुलॊ भीमसेनॊ; युधिष्ठिरः सहदेवॊ ऽरजुनश च दासी भूता परविश याज्ञसेनि; पराजितास ते पतयॊ न सन्ति परयॊजनं चात्मनि किं नु मन्यते; पराक्रमं पौरुषं चेह पार्थः पाञ्चाल्यस्य दरुपदस्यात्मजाम इमां; सभामध्ये यॊ ऽतिदेवीद गलहेषु [व] तद वै शरुत्वा भीमसेनॊ ऽतय अमर्षी; भृशं निशश्वास तदार्तरूपः राजानुगॊ धर्मपाशानुबद्धॊ; दहन्न इवैनं कॊपविरक्त दृष्टिः [भम] नाहं कुप्ये सूतपुत्रस्य राजन्न; एष सत्यं दासधर्मः परविष्टः किं विद्विषॊ वाद्य मां धारयेयुर; नादेवीस तवं यद्य अनया नरेन्द्र [वै] राधेयस्य वचॊ शरुत्वा राजा दुर्यॊधनस तदा युधिष्ठिरम उवाचेदं तूष्णींभूतम अचेतसम भीमार्जुनौ यमौ चैव सथितौ ते नृपशासने परश्नं परब्रूहि कृष्णां तवम अजितां यदि मन्यसे एवम उक्त्वा स कौन्तेयम अपॊह्य वसनं सवकम समयन्न इवैक्षत पाञ्चालीम ऐश्वर्यमदमॊहितः कदली दण्डसदृशं सर्वलक्षणपूजितम गजहस्तप्रतीकाशं वज्रप्रतिम गौरवम अभ्युत्स्मयित्वा राधेयं भीमम आधर्षयन्न इव दरौपद्याः परेक्षमाणायाः सव्यम ऊरुम अदर्शयत वृकॊदरस तद आलॊक्य नेत्रे उत्फाल्य लॊहिते परॊवाच राजमध्ये तं सभां विश्रावयन्न इव पितृभिः सह सालॊक्यं मा सम गच्छेद वृकॊदरः यद्य एतम ऊरुं गदया न भिन्द्यां ते महाहवे करुद्धस्य तस्य सरॊतॊभ्यः सर्वेभ्यः पावकार्चिषः वृक्षस्येव विनिश्चेरुः कॊटरेभ्यः परदह्यतः [वि] परं भयं पश्यत भीमसेनाद; बुध्यध्वं राज्ञॊ वरुणस्येव पाशात दैवेरितॊ नूनम अयं पुरस्तात; परॊ ऽनयॊ भरतेषूदपादि अति दयूतं कृतम इदं धार्तराष्ट्रा; ये ऽसयां सत्रियं विवदध्वं सभायाम यॊगक्षेमॊ दृश्यते वॊ महाभयः; पापान मन्त्रान कुरवॊ मन्त्रयन्ति इमं धर्मं कुरवॊ जानताशु; दुर्दृष्टे ऽसमिन परिषत संप्रदुष्येत इमां चेत पूर्वं कितवॊ ऽगलहीष्यद; ईशॊ ऽभविष्यद अपराजितात्मा सवप्ने यथैतद धि धनं जितं सयात; तद एवं मन्ये यस्य दीव्यत्य अनीशः गान्धारि पुत्रस्य वचॊ निशम्य; धर्माद अस्मात कुरवॊ मापयात [दुर] भीमस्य वाक्ये तद्वद एवार्जुनस्य; सथितॊ ऽहं वै यमयॊश चैवम एव युधिष्ठिरं चेत परवदन्त्य अनीशम; अथॊ दास्यान मॊक्ष्यसे याज्ञसेनि [अर] ईशॊ राजा पूर्वम आसीद गलहे; नः कुन्तीपुत्रॊ धर्मराजॊ महात्मा ईशस तव अयं कस्य पराजितात्मा; तज जानीध्वं कुरवः सर्व एव [व] ततॊ राज्ञॊ धृतराष्ट्रस्य गेहे; गॊमायुर उच्चैर वयाहरद अग्निहॊत्रे तं रासभाः परत्यभाषन्त राजन; समन्ततः पक्षिणश चैव रौद्राः तं च शब्दं विदुरस तत्त्ववेदी; शुश्राव घॊरं सुबलात्मजा च भीष्मद्रॊणौ गौतमश चापि विद्वान; सवस्ति सवस्तीत्य अपि चैवाहुर उच्चैः ततॊ गान्धारी विदुरश चैव विद्वांस; तम उत्पातं घॊरम आलक्ष्य राज्ञे निवेदयाम आसतुर आर्तवत तदा; ततॊ राजा वाक्यम इदं बभाषे हतॊ ऽसि दुर्यॊधन मन्दबुद्धे; यस तवं सभायां कुरुपुंगवानाम सत्रियं समाभाषसि दुर्विनीत; विशेषतॊ दरौपदीं धर्मपत्नीम एवम उक्त्वा धृतराष्ट्रॊ मनीषी; हितान्वेषी बान्धवानाम अपायात कृष्णां पाञ्चालीम अब्रवीत सान्त्वपूर्वं; विमृश्यैतत परज्ञया तत्त्वबुद्धिः [ध] वरं वृणीष्व पाञ्चालि मत्तॊ यद अभिकाङ्क्षसि वधूनां हि विशिष्टा मे तवं धर्मपरमा सती [दर] ददासि चेद वरं मह्यं वृणॊमि भरतर्षभ सर्वधर्मानुगः शरीमान अदासॊ ऽसतु युधिष्ठिरः मनस्विनम अजानन्तॊ मा वै बरूयुः कुमारकाः एष वै दासपुत्रेति परतिविन्ध्यं तम आगतम राजपुत्रः पुरा भूत्वा यथा नान्यः पुमान कव चित लालितॊ दासपुत्रत्वं पश्यन नश्येद धि भारत [ध] दवितीयं ते वरं भद्रे ददामि वरयस्व माम मनॊ हि मे वितरति नैकं तवं वरम अर्हसि [दर] सरथौ सधनुष्कौ च भीमसेनधनंजयौ नकुलं सहदेवं च दवितीयं वरये वयम [ध] तृतीयं वरयास्मत्तॊ नासि दवाभ्यां सुसत कृता तवं हि सर्वस्नुषाणां मे शरेयसी धर्मचारिणी [दर] लॊभॊ धर्मस्य नाशाय भगवन नाहम उत्सहे अनर्हा वरम आदातुं तृतीयं राजसत्तम एकम आहुर वैश्य वरं दवौ तु कषत्रस्त्रिया वरौ तरयस तु राज्ञॊ राजेन्द्र बराह्मणस्य शतं वराः पापीयांस इमे भूत्वा संतीर्णाः पतयॊ मम वेत्स्यन्ति चैव भद्राणि राजन पुण्येन कर्मणा [कर्ण] या नः शरुता मनुष्येषु सत्रियॊ रूपेण संमताः तासाम एतादृशं कर्म न कस्यां चन शुश्रुमः करॊधाविष्टेषु पार्थेषु धार्तराष्ट्रेषु चाप्य अति दरौपदी पाण्डुपुत्राणां कृष्णा शान्तिर इहाभवत अप्लवे ऽमभसि मग्नानाम अप्रतिष्ठे निमज्जताम पाञ्चाली पाण्डुपुत्राणां नौर एषा पारगाभवत [व] तद वै शरुत्वा भीमसेनः कुरुमध्ये ऽतय अमर्षणः सत्री गतिः पाण्डुपुत्राणाम इत्य उवाच सुदुर्मनाः तरीणि जयॊतींषि पुरुष इति वै देवलॊ ऽबरवीत अपत्यं कर्म विद्या च यतः सृष्टाः परजास ततः अमेध्ये वै गतप्राणे शून्ये जञातिभिर उज्झिते देहे तरितयम एवैतत पुरुषस्यॊपजायते तन नॊ जयॊतिर अभिहतं दाराणाम अभिमर्शनात धनंजय कथंस्वित सयाद अपत्यम अभिमृष्टजम [अर] न चैवॊक्ता न चानुक्ता हीनतः परुषा गिरः भारताः परतिजल्पन्ति सदा तूत्तम पूरुषाः समरन्ति सुकृतान्य एव न वैराणि कृतानि च सन्तः परतिविजानन्तॊ लब्ध्वा परत्ययम आत्मनः [भ] इहैवैतांस तुरा सर्वान हन्मि शत्रून समागतान अथ निष्क्रम्य राजेन्द्र समूलान कृन्धि भारत किं नॊ विवदितेनेह किं नः कलेशेन भारत अद्यैवैतान निहन्मीह परशाधि वसुधाम इमाम [व] इत्य उक्त्वा भीमसेनस तु कनिष्ठैर भरातृभिर वृतः मृगमध्ये यथा सिंहॊ मुहुः परिघम ऐक्षत सान्त्व्यमानॊ वीज्यमानः पार्थेनाक्लिष्ट कर्मणा सविद्यते च महाबाहुर अन्तर्दाहेन वीर्यवान करुद्धस्य तस्य सरॊतॊभ्यॊ कर्णादिभ्यॊ नराधिप सधूमः सस्फुलिङ्गाच्रिः पावकः समजायत भरुकुटी पुटदुष्प्रेक्ष्यम अभवत तस्य तन्मुखम युगान्तकाले संप्राप्ते कृतान्तस्येव रूपिणः युधिष्ठिरस तम आवार्य बाहुना बाहुशालिनम मैवम इत्य अब्रवीच चैनं जॊषम आस्स्वेति भारत निवार्य तं महाबाहुं कॊपसंरक्त लॊचनम पितरं समुपातिष्ठद धृतराष्ट्रं कृताञ्जलिः [य] राजन किं करवामस ते परशाध्य अस्मांस तवम ईश्वरः नित्यं हि सथातुम इच्छामस तव भारत शासने [धृ] अजातशत्रॊ भद्रं ते अरिष्टं सवस्ति गच्छत अनुज्ञाताः सहधनाः सवराज्यम अनुशासत इदं तव एवावबॊद्धव्यं वृद्धस्य मम शासनम धिया निगदितं कृत्स्नं पथ्यं निःश्रेयसं परम वेत्थ तवं तात धर्माणां गतिं सूक्ष्मां युधिष्ठिर विनीतॊ ऽसि महाप्राज्ञ वृद्धानां पर्युपासिता यतॊ बुद्धिस ततः शान्तिः परशमं गच्छ भारत नादारौ करमते शस्त्रं दारौ शस्त्रं निपात्यते न वैराण्य अभिजानन्ति गुणान पश्यन्ति नागुणान विरॊधं नाधिगच्छन्ति ये त उत्तमपूरुषाः संवादे परुषाण्य आहुर युधिष्ठिर नराधमाः परत्याहुर मध्यमास तव एतान उक्ताः परुषम उत्तरम नैवॊक्ता नैव चानुक्ता अहिताः परुषा गिरः परतिजल्पन्ति वै धीराः सदा उत्तमपूरुषाः समरन्ति सुकृतान्य एव न वैराणि कृतान्य अपि सन्तः परतिविजानन्तॊ लब्ध्वा परत्ययम आत्मनः तथाचरितम आर्येण तवयास्मिन सत समागमे दुर्यॊधनस्य पारुष्यं तत तात हृदि मा कृथाः मातरं चैव गान्धारीं मां च तवद गुणकाङ्क्षिणम उपस्थितं वृद्धम अन्धं पितरं पश्य भारत परेक्षापूर्वं मया दयूतम इदम आसीद उपेक्षितम मित्राणि दरष्टुकामेन पुत्राणां च बलाबलम अशॊच्याः कुरवॊ राजन येषां तवम अनुशासिता मन्त्री च विदुरॊ धीमान सर्वशास्त्रविशारदः तवयि धर्मॊ ऽरजुने वीर्यं भीमसेने पराक्रमः शरद्धा च गुरुशुश्रूषा यमयॊः पुरुषाग्र्ययॊः अजातशत्रॊ भद्रं ते खाण्डव परस्थम आविश भरातृभिस ते ऽसतु सौभ्रात्रं धर्मे ते धीयतां मनः [व] इत्य उक्तॊ भरतश्रेष्ठॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः कृत्वार्य समयं सर्वं परतस्थे भरातृभिः सह ते रथान मेघसंकाशान आस्थाय सह कृष्णया परययुर हृष्टमनस इन्द्रप्रस्थं पुरॊत्तमम जनमेजय उवाच अनुज्ञातांस तान विदित्वा सरत्नधनसंचयान पाण्डवान धार्तराष्ट्राणां कथम आसीन मनस तदा वैशंपायन उवाच अनुज्ञातांस तान विदित्वा धृतराष्ट्रेण धीमता राजन दुःशासनः कषिप्रं जगाम भरातरं परति दुर्यॊधनं समासाद्य सामात्यं भरतर्षभ दुःखार्तॊ भरतश्रेष्ठ इदं वचनम अब्रवीत दुःखेनैतत समानीतं सथविरॊ नाशयत्य असौ शत्रुसाद गमयद दरव्यं तद बुध्यध्वं महारथाः अथ दुर्यॊधनः कर्णः शकुनिश चापि सौबलः मिथः संगम्य सहिताः पाण्डवान परति मानिनः वैचित्रवीर्यं राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम अभिगम्य तवरायुक्ताः शलक्ष्णं वचनम अब्रुवन दुर्यॊधन उवाच न तवयेदं शरुतं राजन यज जगाद बृहस्पतिः शक्रस्य नीतिं परवदन विद्वान देवपुरॊहितः सर्वॊपायैर निहन्तव्याः शत्रवः शत्रुकर्षण पुरा युद्धाद बलाद वापि परकुर्वन्ति तवाहितम ते वयं पाण्डवधनैः सर्वान संपूज्य पार्थिवान यदि तान यॊधयिष्यामः किं वा नः परिहास्यति अहीन आशीविषान करुद्धान दंशाय समुपस्थितान कृत्वा कण्ठे च पृष्ठे च कः समुत्स्रष्टुम अर्हति आत्तशस्त्रा रथगताः कुपितास तात पाण्डवाः निःशेषं नः करिष्यन्ति करुद्धा हय आशीविषा यथा संनद्धॊ हय अर्जुनॊ याति विवृत्य परमेषुधी गाण्डीवं मुहुर आदत्ते निःश्वसंश च निरीक्षते गदां गुर्वीं समुद्यम्य तवरितश च वृकॊदरः सवरथं यॊजयित्वाशु निर्यात इति नः शरुतम नकुलः खड्गम आदाय चर्म चाप्य अष्टचन्द्रकम सहदेवश च राजा च चक्रुर आकारम इङ्गितैः ते तव आस्थाय रथान सर्वे बहुशस्त्रपरिच्छदान अभिघ्नन्तॊ रथव्रातान सेनायॊगाय निर्ययुः न कषंस्यन्ते तथास्माभिर जातु विप्रकृता हि ते दरौपद्याश च परिक्लेशं कस तेषां कषन्तुम अर्हति पुनर दीव्याम भद्रं ते वनवासाय पाण्डवैः एवम एतान वशे कर्तुं शक्ष्यामॊ भरतर्षभ ते वा दवादश वर्षाणि वयं वा दयूतनिर्जिताः परविशेम महारण्यम अजिनैः परतिवासिताः तरयॊदशं च सजने अज्ञाताः परिवत्सरम जञाताश च पुनर अन्यानि वने वर्षाणि दवादश निवसेम वयं ते वा तथा दयूतं परवर्तताम अक्षान उप्त्वा पुनर्द्यूतम इदं दीव्यन्तु पाण्डवाः एतत कृत्यतमं राजन्न अस्माकं भरतर्षभ अयं हि शकुनिर वेद सविद्याम अक्षसंपदम दृढमूला वयं राज्ये मित्राणि परिगृह्य च सारवद विपुलं सैन्यं सत्कृत्य च दुरासदम ते च तरयॊदशे वर्षे पारयिष्यन्ति चेद वरतम जेष्यामस तान वयं राजन रॊचतां ते परंतप धृतराष्ट्र उवाच तूर्णं परत्यानयस्वैतान कामं वयध्वगतान अपि आगच्छन्तु पुनर्द्यूतम इदं कुर्वन्तु पाण्डवाः वैशंपायन उवाच ततॊ दरॊणः सॊमदत्तॊ बाह्लीकश च महारथः विदुरॊ दरॊणपुत्रश च वैश्यापुत्रश च वीर्यवान भूरिश्रवाः शांतनवॊ विकर्णश च महारथः मा दयूतम इत्य अभाषन्त शमॊ ऽसत्व इति च सर्वशः अकामानां च सर्वेषां सुहृदाम अर्थदर्शिनाम अकरॊत पाण्डवाह्वानं धृतराष्ट्रः सुतप्रियः अथाब्रवीन महाराज धृतराष्ट्रं जनेश्वरम पुत्रहार्दाद धर्मयुक्तं गान्धारी शॊककर्शिता जाते दुर्यॊधने कषत्ता महामतिर अभाषत नीयतां परलॊकाय साध्व अयं कुलपांसनः वयनदज जातमात्रॊ हि गॊमायुर इव भारत अन्तॊ नूनं कुलस्यास्य कुरवस तन निबॊधत मा बालानाम अशिष्टानाम अभिमंस्था मतिं परभॊ मा कुलस्य कषये घॊरे कारणं तवं भविष्यसि बद्धं सेतुं कॊ नु भिन्द्याद धमेच छान्तं च पावकम शमे धृतान पुनः पार्थान कॊपयेत कॊ नु भारत समरन्तं तवाम आजमीढ समारयिष्याम्य अहं पुनः शास्त्रं न शास्ति दुर्बुद्धिं शरेयसे वेतराय वा न वै वृद्धॊ बालमतिर भवेद राजन कथं चन तवन्नेत्राः सन्तु ते पुत्रा मा तवां दीर्णाः परहासिषुः शमेन धर्मेण परस्य बुद्ध्या; जाता बुद्धिः सास्तु ते मा परतीपा परध्वंसिनी करूरसमाहिता शरीर; मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान अथाब्रवीन महाराजॊ गान्धारीं धर्मदर्शिनीम अन्तः कामं कुलस्यास्तु न शक्ष्यामि निवारितुम यथेच्छन्ति तथैवास्तु परत्यागच्छन्तु पाण्डवाः पुनर्द्यूतं परकुर्वन्तु मामकाः पाण्डवैः सह वैशंपायन उवाच ततॊ वयध्वगतं पार्थं परातिकामी युधिष्ठिरम उवाच वचनाद राज्ञॊ धृतराष्ट्रस्य धीमतः उपस्तीर्णा सभा राजन्न अक्षान उप्त्वा युधिष्ठिर एहि पाण्डव दीव्येति पिता तवाम आह भारत युधिष्ठिर उवाच धातुर नियॊगाद भूतानि पराप्नुवन्ति शुभाशुभम न निवृत्तिस तयॊर अस्ति देवितव्यं पुनर यदि अक्षद्यूते समाह्वानं नियॊगात सथविरस्य च जानन्न अपि कषयकरं नातिक्रमितुम उत्सहे वैशंपायन उवाच इति बरुवन निववृते भरातृभिः सह पाण्डवः जानंश च शकुनेर मायां पार्थॊ दयूतम इयात पुनः विविशुस ते सभां तां तु पुनर एव महारथाः वयथयन्ति सम चेतांसि सुहृदां भरतर्षभाः यथॊपजॊषम आसीनाः पुनर्द्यूतप्रवृत्तये सर्वलॊकविनाशाय दैवेनॊपनिपीडिताः शकुनिर उवाच अमुञ्चत सथविरॊ यद वॊ धनं पूजितम एव तत महाधनं गलहं तव एकं शृणु मे भरतर्षभ वयं दवादश वर्षाणि युष्माभिर दयूतनिर्जिताः परविशेम महारण्यं रौरवाजिनवाससः तरयॊदशं च सजने अज्ञाताः परिवत्सरम जञाताश च पुनर अन्यानि वने वर्षाणि दवादश अस्माभिर वा जिता यूयं वने वर्षाणि दवादश वसध्वं कृष्णया सार्धम अजिनैः परतिवासिताः तरयॊदशे च निर्वृत्ते पुनर एव यथॊचितम सवराज्यं परतिपत्तव्यम इतरैर अथ वेतरैः अनेन वयवसायेन सहास्माभिर युधिष्ठिर अक्षान उप्त्वा पुनर्द्यूतम एहि दीव्यस्व भारत सभासद ऊचुः अहॊ धिग बान्धवा नैनं बॊधयन्ति महद भयम बुद्ध्या बॊध्यं न बुध्यन्ते सवयं च भरतर्षभाः वैशंपायन उवाच जनप्रवादान सुबहून इति शृण्वन नराधिपः हरिया च धर्मसङ्गाच च पार्थॊ दयूतम इयात पुनः जानन्न अपि महाबुद्धिः पुनर्द्यूतम अवर्तयत अप्य अयं न विनाशः सयात कुरूणाम इति चिन्तयन युधिष्ठिर उवाच कथं वै मद्विधॊ राजा सवधर्मम अनुपालयन आहूतॊ विनिवर्तेत दीव्यामि शकुने तवया शकुनिर उवाच गवाश्वं बहुधेनूकम अपर्यन्तम अजाविकम गजाः कॊशॊ हिरण्यं च दासीदासं च सर्वशः एष नॊ गलह एवैकॊ वनवासाय पाण्डवाः यूयं वयं वा विजिता वसेम वनम आश्रिताः अनेन वयवसायेन दीव्याम भरतर्षभ समुत्क्षेपेण चैकेन वनवासाय भारत वैशंपायन उवाच परतिजग्राह तं पार्थॊ गलहं जग्राह सौबलः जितम इत्य एव शकुनिर युधिष्ठिरम अभाषत वैशंपायन उवाच वनवासाय चक्रुस ते मतिं पार्थाः पराजिताः अजिनान्य उत्तरीयाणि जगृहुश च यथाक्रमम अजिनैः संवृतान दृष्ट्वा हृतराज्यान अरिंदमान परस्थितान वनवासाय ततॊ दुःशासनॊ ऽबरवीत परवृत्तं धार्तराष्ट्रस्य चक्रं राज्ञॊ महात्मनः पराभूताः पाण्डुपुत्रा विपत्तिं परमां गताः अद्य देवाः संप्रयाताः समैर वर्त्मभिर अस्थलैः गुणज्येष्ठास तथा जयेष्ठा भूयांसॊ यद वयं परैः नरकं पातिताः पार्था दीर्घकालम अनन्तकम सुखाच च हीना राज्याच च विनष्टाः शाश्वतीः समाः बलेन मत्ता ये ते सम धार्तराष्ट्रान परहासिषुः ते निर्जिता हृतधना वनम एष्यन्ति पाण्डवाः चित्रान संनाहान अवमुञ्चन्तु चैषां; वासांसि दिव्यानि च भानुमन्ति निवास्यन्तां रुरुचर्माणि सर्वे; यथा गलहं सौबलस्याभ्युपेताः न सन्ति लॊकेषु पुमांस ईदृशा; इत्य एव ये भावितबुद्धयः सदा जञास्यन्ति ते तमानम इमे ऽदय पाण्डवा; विपर्यये षण्ढतिला इवाफलाः अयं हि वासॊदय ईदृशानां; मनस्विनां कौरव मा भवेद वः अदीक्षितानाम अजिनानि यद्वद; बलीयसां पश्यत पाण्डवानाम महाप्राज्ञः सॊमकॊ यज्ञसेनः; कन्यां पाञ्चालीं पाण्डवेभ्यः परदाय अकार्षीद वै दुष्कृतं नेह सन्ति; कलीबाः पार्थाः पतयॊ याज्ञसेन्याः सूक्ष्मान परावारान अजिनानि चॊदितान; दृष्ट्वारण्ये निर्धनान अप्रतिष्ठान कां तवं परीतिं लप्स्यसे याज्ञसेनि; पतिं वृणीष्व यम इहान्यम इच्छसि एते हि सर्वे कुरवः समेताः; कषान्ता दान्ताः सुद्रविणॊपपन्नाः एषां वृणीष्वैकतमं पतित्वे; न तवां तपेत कालविपर्ययॊ ऽयम यथाफलाः षण्ढतिला यथा चर्ममया मृगाः तथैव पाण्डवाः सर्वे यथा काकयवा अपि किं पाण्डवांस तवं पतितान उपास्से; मॊघः शरमः षण्ढतिलान उपास्य एवं नृशंसः परुषाणि पार्थान; अश्रावयद धृतराष्ट्रस्य पुत्रः तद वै शरुत्वा भीमसेनॊ ऽतयमर्षी; निर्भर्त्स्यॊच्चैस तं निगृह्यैव रॊषात उवाचेदं सहसैवॊपगम्य; सिंहॊ यथा हैमवतः शृगालम भीमसेन उवाच करूर पापजनैर जुष्टम अकृतार्थं परभाषसे गान्धारविद्यया हि तवं राजमध्ये विकत्थसे यथा तुदसि मर्माणि वाक्शरैर इह नॊ भृशम तथा समारयिता ते ऽहं कृन्तन मर्माणि संयुगे ये च तवाम अनुवर्तन्ते कामलॊभवशानुगाः गॊप्तारः सानुबन्धांस तान नेष्यामि यमसादनम वैशंपायन उवाच एवं बरुवाणम अजिनैर विवासितं; दुःखाभिभूतं परिनृत्यति सम मध्ये कुरूणां धर्मनिबद्धमार्गं; गौर गौर इति समाह्वयन मुक्तलज्जः भीमसेन उवाच नृशंसं परुषं करूरं शक्यं दुःशासन तवया निकृत्या हि धनं लब्ध्वा कॊ विकत्थितुम अर्हति मा ह सम सुकृताँल लॊकान गच्छेत पार्थॊ वृकॊदरः यदि वक्षसि भित्त्वा ते न पिबेच छॊणितं रणे धार्तराष्ट्रान रणे हत्वा मिषतां सर्वधन्विनाम शमं गन्तास्मि नचिरात सत्यम एतद बरवीमि वः वैशंपायन उवाच तस्य राजा सिंहगतेः सखेलं; दुर्यॊधनॊ भीमसेनस्य हर्षात गतिं सवगत्यानुचकार मन्दॊ; निर्गच्छतां पाण्डवानां सभायाः नैतावता कृतम इत्य अब्रवीत तं; वृकॊदरः संनिवृत्तार्धकायः शीघ्रं हि तवा निहतं सानुबन्धं; संस्मार्याहं परतिवक्ष्यामि मूढ एतत समीक्ष्यात्मनि चावमानं; नियम्य मन्युं बलवान स मानी राजानुगः संसदि कौरवाणां; विनिष्क्रमन वाक्यम उवाच भीमः अहं दुर्यॊधनं हन्ता कर्णं हन्ता धनंजयः शकुनिं चाक्षकितवं सहदेवॊ हनिष्यति इदं च भूयॊ वक्ष्यामि सभामध्ये बृहद वचः सत्यं देवाः करिष्यन्ति यन नॊ युद्धं भविष्यति सुयॊधनम इमं पापं हन्तास्मि गदया युधि शिरः पादेन चास्याहम अधिष्ठास्यामि भूतले वाक्यशूरस्य चैवास्य परुषस्य दुरात्मनः दुःशासनस्य रुधिरं पातास्मि मृगराड इव अर्जुन उवाच नैव वाचा वयवसितं भीम विज्ञायते सताम इतश चतुर्दशे वर्षे दरष्टारॊ यद भविष्यति दुर्यॊधनस्य कर्णस्य शकुनेश च दुरात्मनः दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शॊणितम असूयितारं वक्तारं परस्रष्टारं दुरात्मनाम भीमसेन नियॊगात ते हन्ताहं कर्णम आहवे अर्जुनः परतिजानीते भीमस्य परियकाम्यया कर्णं कर्णानुगांश चैव रणे हन्तास्मि पत्रिभिः ये चान्ये परतियॊत्स्यन्ति बुद्धिमॊहेन मां नृपाः तांश च सर्वाञ शतैर बाणैर नेतास्मि यमसादनम चलेद धि हिमवान सथानान निष्प्रभः सयाद दिवाकरः शैत्यं सॊमात परणश्येत मत्सत्यं विचलेद यदि न परदास्यति चेद राज्यम इतॊ वर्षे चतुर्दशे दुर्यॊधनॊ हि सत्कृत्य सत्यम एतद भविष्यति वैशंपायन उवाच इत्य उक्तवति पार्थे तु शरीमान माद्रवतीसुतः परगृह्य विपुलं बाहुं सहदेवः परतापवान सौबलस्य वधं परेप्सुर इदं वचनम अब्रवीत करॊधसंरक्तनयनॊ निःश्वसन्न इव पन्नगः अक्षान यान मन्यसे मूढ गान्धाराणां यशॊहर नैते ऽकषा निशिता बाणास तवयैते समरे वृताः यथा चैवॊक्तवान भीमस तवाम उद्दिश्य सबान्धवम कर्ताहं कर्मणस तस्य कुरु कार्याणि सर्वशः हन्तास्मि तरसा युद्धे तवां विक्रम्य सबान्धवम यदि सथास्यसि संग्रामे कषत्रधर्मेण सौबल सहदेववचः शरुत्वा नकुलॊ ऽपि विशां पते दर्शनीयतमॊ नॄणाम इदं वचनम अब्रवीत सुतेयं यज्ञसेनस्य दयूते ऽसमिन धृतराष्ट्रजैः यैर वाचः शराविता रूक्षाः सथितैर दुर्यॊधनप्रिये तान धार्तराष्ट्रान दुर्वृत्तान मुमूर्षून कालचॊदितान दर्शयिष्यामि भूयिष्ठम अहं वैवस्वतक्षयम निदेशाद धर्मराजस्य दरौपद्याः पदवीं चरन निर्धार्तराष्ट्रां पृथिवीं कर्तास्मि नचिराद इव एवं ते पुरुषव्याघ्राः सर्वे वयायतबाहवः परतिज्ञा बहुलाः कृत्वा धृतराष्ट्रम उपागमन [य] आमन्त्रयामि भरतांस तथा वृद्धं पिता महम राजानं सॊमदत्तं च महाराजं च बाह्लिकम दरॊणं कृपं नृपांश चान्यान अश्वत्थामानम एव च विदुरं धृतराष्ट्रं च धार्तराष्ट्रांश च सर्वशः युयुत्सुं संजयं चैव तथैवान्यान सभा सदः सर्वान आमन्त्र्य गच्छामि दरष्टास्मि पुनर एत्य वः [व] न च किं चित तदॊचुस ते हरिया सन्तॊ युधिष्ठिरम मनॊभिर एव कल्याणं दध्युस ते तस्य धीमतः [वि] आर्या पृथा राजपुत्री नारण्यं गन्तुम अर्हति सुकुमारी च वृद्धा च नित्यं चैव सुखॊचिता इह वत्स्यति कल्याणी सत्कृता मम वेश्मनि इति पार्था विजानीध्वम अगदं वॊ ऽसतु सर्वशः युधिष्ठिर विजानीहि ममेदं भरतर्षभ नाधर्मेण जितः कश चिद वयथते वै पराजयात तवं वै धर्मान विजानीषे युधां वेत्ता धनंजयः हन्तारीणां भीमसेनॊ नकुलस तव अर्थसंग्रही संयन्ता सहदेवस तु धौम्यॊ बरह्मविद उत्तमः धर्मार्थकुशला चैव दरौपदी धर्मचारिणी अन्यॊन्यस्य परियाः सर्वे तथैव परियवादिनः परैर अभेद्याः संतुष्टाः कॊ वॊ न सपृहयेद इह एष वै सर्वकल्याणः समाधिस तव भारत नैनं शत्रुर विषहते शक्रेणापि समॊ ऽचयुत हिमवत्य अनुशिष्टॊ ऽसि मेरुसावर्णिना पुरा दवैपायनेन कृष्णेन नगरे वारणावते भृगुतुङ्गे च रामेण दृषद्वत्यां च शम्भुना अश्रौषीर असितस्यापि महर्षेर अञ्जनं परति दरष्टा सदा नारदस्य धौम्यस ते ऽयं पुरॊहितः मा हार्षीः साम्पराये तवं बुद्धिं ताम ऋषिपूजिताम पुरूरवसम ऐलं तवं बुद्ध्या जयसि पाण्डव शक्त्या जयसि राज्ञॊ ऽनयान ऋषीन धर्मॊपसेवया ऐन्द्रे जये धृतमना याम्ये कॊपविधारणे विसर्गे चैव कौबेरे वारुणे चैव संयमे आत्मप्रदानं सौम्य तवम अद्भ्यश चैवॊपजीवनम भूमेः कषमा च तेजॊ च समग्रं सूर्यमण्डलात वायॊर बलं विद्धि स तवं भूतेभ्यश चात्मसंभवम अगदं वॊ ऽसतु भद्रं वॊ दरक्ष्यामि पुनरागतान आपद धर्मार्थकृच्छ्रेषु सर्वकार्येषु वा पुनः यथावत परतिपद्येथाः काले काले युधिष्ठिर आपृष्टॊ ऽसीह कौन्तेय सवस्ति पराप्नुहि भारत कृतार्थं सवस्तिमन्तं तवां दरक्ष्यामः पुनरागतम [व] एवम उक्तस तथेत्य उक्त्वा पाण्डवः सत्यविक्रमः भीष्मद्रॊणौ नमस्कृत्य परातिष्ठत युधिष्ठिरः [व] तस्मिन संप्रस्थिते कृष्णा पृथां पराप्य यशस्विनीम आपृच्छद भृशदुःखार्ता याश चान्यास तत्र यॊषितः यथार्हं वन्दनाश्लेषान कृत्वा गन्तुम इयेष सा ततॊ निनादः सुमहान पाण्डवान्तः पुरे ऽभवत कुन्ती च भृशसंतप्ता दरौपदीं परेक्ष्य गच्छतीम शॊकविह्वलया वाचा कृच्छ्राद वचनम अब्रवीत वत्से शॊकॊ न ते कार्यः पराप्येदं वयसनं महत सत्री धर्माणाम अभिज्ञासि शीलाचारवती तथा न तवां संदेष्टुम अर्हामि भर्तॄन परति शुचिस्मिते साध्वी गुणसमाधानैर भूषितं ते कुलद्वयम सभाग्याः कुरवश चेमे ये न दग्धास तवयानगे अरिष्टं वरज पन्थानं मद अनुध्यान बृंहिता भाविन्य अर्थे हि सत सत्रीणां वैक्लव्यं नॊपजायते गुरुधर्माभिगुप्ता च शरेयॊ कषिप्रम अवाप्स्यसि सहदेवश च मे पुत्रः सदावेक्ष्यॊ वने वसन यथेदं वयसनं पराप्य नास्य सीदेन महन मनः तथेत्य उक्त्वा तु सा देवी सरवन नेत्रजलाविला शॊणिताक्तैक वसना मुक्तकेश्य अभिनिर्ययौ तां करॊशन्तीं पृथा दुःखाद अनुवव्राज गच्छतीम अथापश्यत सुतान सर्वान हृताभरण वाससः रुरुचर्मावृत तनून हरिया किं चिद अवाङ्मुखान परैः परीतान संहृष्टैः सुहृद्भिश चानुशॊचितान तदवस्थान सुतान सर्वान उपसृत्यातिवत्सला सस्वजानावदच छॊकात तत तद विलपती बहु कथं सद धर्मचारित्रवृत्तस्थिति विभूषितान अक्षुद्रान दृढभक्तांश च दैवतेज्या परान सदा वयसनं वः समभ्यागात कॊ ऽयं विधिविपर्ययः कस्यापध्यानजं चेदम आगॊ पश्यामि वॊ धिया सयात तु मद्भाग्यदॊषॊ ऽयं याहं युष्मान अजीजनम दुःखायास भुजॊ ऽतयर्थं युक्तान अप्य उत्तमैर गुणैः कथं वत्स्यथ दुर्गेषु वनेष्व ऋद्धिविनाकृताः वीर्यसत्त्वबलॊत्साह तेजॊभिर अकृशाः कृशाः यद्य एतद अहम अज्ञास्यं वनवासॊ हि वॊ धरुवम शतशृङ्गान मृते पाण्डौ नागमिष्यं गजाह्वयम धन्यं वः पितरं मन्ये तपॊ मेधान्वितं तथा यः पुत्राधिम असंप्राप्य सवर्गेच्छाम अकरॊत परियाम धन्यां चातीन्द्रियज्ञानाम इमां पराप्तां परां गतिम मन्ये ऽदय माद्रीं धर्मज्ञां कल्याणीं सर्वथैव हि रत्या मत्या च गत्या च ययाहम अभिसंधिता जीवितप्रियतां मह्यं धिग इमां कलेशभागिनीम एवं विलपतीं कुन्तीम अभिसान्त्व्य परनम्य च पाण्डवा विगतानन्दा वनायैव परवव्रजुः विदुरादयश च ताम आर्तां कुन्तीम आश्वास्य हेतुभिः परावेशयन गृहं कषत्तुः सवयम आर्ततराः शनैः राजा च धृतराष्ट्रः स शॊकाकुलित चेतनः कषत्तुः संप्रेषयाम आस शीघ्रम आगम्यताम इति ततॊ जगाम विदुरॊ धृतराष्ट्र निवेशनम तं पर्यपृच्छत संविग्नॊ धृतराष्ट्रॊ नराधिपः [ध] कथं गच्छति कौन्तेयॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः भीमसेनः सव्यसाची माद्रीपुत्रौ च ताव उभौ धौम्यश चैव कथं कषत्तर दरौपदी वा तपस्विनी शरॊतुम इच्छाम्य अहं सर्वं तेषाम अङ्गविचेष्टितम [वि] वस्त्रेण संवृत्य मुखं कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः बाहू विशालौ कृत्वा तु भीमॊ गच्छति पाण्डवः सिकता वपन सव्यसाची राजानम अनुगच्छति माद्रीपुत्रः सहदेवॊ मुखम आलिप्य गच्छति पांसूपलिप्त सर्वाङ्गॊ नकुलश चित्तविह्वलः दर्शनीयतमॊ लॊके राजानम अनुगच्छति कृष्णा केशैः परतिच्छाद्य मुखम आयतलॊचना दर्शनीया पररुदती राजानम अनुगच्छति धौम्यॊ याम्यानि सामानि रौद्राणि च विशां पते गायन गच्छति मार्गेषु कुशान आदाय पाणिना [धृ] विविधान्य इह रूपाणि कृत्वा गच्छन्ति पाण्डवाः तन ममाचक्ष्व विदुर कस्माद एवं वरजन्ति ते [वि] निकृतस्यापि ते पुत्रैर हृते राज्ये धनेषु च न धर्माच चलते बुद्धिर धर्मराजस्य धीमतः यॊ ऽसौ राजा घृणी नित्यं धार्तराष्ट्रेषु भारत निकृत्या करॊधसंतप्तॊ नॊन्मीलयति लॊचने नाहं जनं निर्दहेयं दृष्ट्वा घॊरेण चक्षुषा स पिधाय मुखं राजा तस्माद गच्छति पाण्डवः यथा च भीमॊ वरजति तन मे निगदतः शृणु बाह्वॊर बले नास्ति समॊ ममेति भरतर्षभ बाहू विशालौ कृत्वा तु तेन भीमॊ ऽपि गच्छति बाहू दर्शयमानॊ हि बाहुद्रविण दर्पितः चिकीर्षन कर्म शत्रुभ्यॊ बाहुद्रव्यानुरूपतः परदिशञ शरसंपातान कुन्तीपुत्रॊ ऽरजुनस तदा सिकता वपन सव्यसाची राजानम अनुगच्छति असक्ताः सिकतास तस्य यथा संप्रति भारत असक्तं शरवर्षाणि तथा मॊक्ष्यति शत्रुषु न मे कश चिद विजानीयान मुखम अद्येति भारत मुखम आलिप्य तेनासौ सहदेवॊ ऽपि गच्छति नाहं मनांस्य आददेयं मार्गे सत्रीणाम इति परभॊ पांसूपचित सर्गाङ्गॊ नकुलस तेन गच्छति एकवस्त्रा तु रुदती मुक्तकेशी रजस्वला शॊनिताक्तार्द्र वसना दरौपदी वाक्यम अब्रवीत यत्कृते ऽहम इमां पराप्ता तेषां वर्षे चतुर्दशे हतपत्यॊ हतसुता हतबन्धुजनप्रियाः बन्धुशॊनित दिग्धाङ्ग्यॊ मुक्तकेश्यॊ रजस्वलाः एवं कृतॊदका नार्यः परवेक्ष्यन्ति गजाह्वयम कृत्वा तु नैरृतान दर्भान घॊरॊ धौम्यः पुरॊहितः सामानि गायन याम्यानि पुरतॊ याति भारत हतेषु भारतेष्व आजौ कुरूणां गुरवस तदा एवं सामानि गास्यन्तीत्य उक्त्वा धौम्यॊ ऽपि गच्छति हाहा गच्छन्ति नॊ नाथाः समवेक्षध्वम ईदृशम इति पौराः सुदुःखार्ताः करॊशन्ति सम समन्ततः एवम आकार लिङ्गैस ते वयवसायं मनॊगतम कथयन्तः सम कौन्तेया वनं जग्मुर मनस्विनः एवं तेषु नराग्र्येषु निर्यत्सु गजसाह्वयात अनभ्रे विद्युतश चासन भूमिश च समकम्पत राहुर अग्रसद आदित्यम अपर्वणि विशां पते उल्का चाप्य अपसव्यं तु पुरं कृत्वा वयशीर्यत परव्याहरन्ति करव्यादा गृध्रगॊमायुवायसाः देवायतनचैत्येषु पराकाराट्टालकेषु च एवम एते महॊत्पाता वनं गच्छति पाण्डवे भारतानाम अभावाय राजन दुर्मन्त्रिते तव नारदश च सभामध्ये कुरूणाम अग्रतः सथितः महर्षिभिः परिवृतॊ रौद्रं वाक्यम उवाच ह इतश चतुर्दशे वर्षे विनङ्क्ष्यन्तीह कौरवाः दुर्यॊधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च इत्य उक्त्वा दिवम आक्रम्य कषिप्रम अन्तरधीयत बराह्मीं शरियं सुविपुलां बिभ्रद देवर्षिसत्तमः ततॊ दुर्यॊधनः कर्णः शकुनिश चापि सौबलः दरॊणं दवीपम अमन्यन्त राज्यं चास्मै नयवेदयन अथाब्रवीत ततॊ दरॊणॊ दुर्यॊधनम अमर्षणम दुःशासनं च कर्णं च सर्वान एव च भारतान अवध्यान पाण्डवान आहुर देवपुत्रान दविजातयः अहं तु शरणं पराप्तान वर्तमानॊ यथाबलम गतान सर्वात्मना भक्त्या धार्तरस्त्रान सराजकान नॊत्सहे समभित्यक्तुं दैवमूलम अतः परम धर्मतः पाण्डुपुत्रा वै वनं गच्छन्ति निर्जिताः ते च दवादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति कौरवाः चरितब्रह्म चर्याश च करॊधामर्षवशानुगाः वैरं परत्यानयिष्यन्ति मम दुःखाय पाण्डवाः मया तु भरंशितॊ राज्याद दरुपदः सखिविग्रहे पुत्रार्थम अयजत करॊधाद वधाय मम भारत याजॊपयाज तपसा पुत्रं लेभे स पावकात धृष्टद्युम्नं दरौपदीं च वेदीमध्यात सुमध्यमाम जवाला वर्णॊ देवदत्तॊ धनुष्मान कवची शरी मर्त्यधर्मतया तस्माद इति मां भयम आविशत गतॊ हि पक्षतां तेषां पार्षतः पुरुषर्षभः सृष्ट पराणॊ भृशतरं तस्माद यॊत्स्ये तवारिभिः मद्वधाय शरुतॊ हय एष लॊके चाप्य अतिविश्रुतः नूनं सॊ ऽयम अनुप्राप्तस तवत्कृते कालपर्ययः तवरिताः कुरुत शरेयॊ नैतद एतावता कृतम मुहूर्तं सुखम एवैतत तालच छायेव हैमनी यजध्वं च महायज्ञैर भॊगान अश्नीत दत्तच इतश चतुर्दशे वर्षे महत पराप्स्यथ वैशसम दुर्यॊधन निशम्यैतत परतिपद्य यथेच्छसि साम वा पाण्डवेयेषु परयुङ्क्ष्व यदि मन्यसे [व] दरॊणस्य वचनं शरुत्वा धृतराष्ट्रॊ ऽबरवीद इदम सम्यग आह गुरुः कषत्तर उपावर्तय पाण्डवान यदि वा न निवर्तन्ते सत्कृता यान्तु पाण्डवाः स शस्त्ररथपादाता भॊगवन्तश च पुत्रकाः [व] वनं गतेषु पार्थेषु निर्जितेषु दुरॊदरे धृतराष्ट्रं महाराज तदा चिन्ता समाविशत तं चिन्तयानम आसीनं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम निःश्वसन्तम अनेकाग्रम इति हॊवाच संजयः अवाप्य वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिप परव्राज्य पाण्डवान राज्याद राजन किम अनुशॊचसि [ध] अशॊच्यं तु कुतस तेषां येषां वैरं भविष्यति पाण्डवैर युद्धशौण्डैर हि मित्रवद्भिर महारथैः [स] तवेदं सुकृतं राजन महद वैरं भविष्यति विनाशः सर्वलॊकस्य सानुबन्धॊ भविष्यति वार्यमाणॊ ऽपि भीष्मेण दरॊणेन विदुरेण च पाण्डवानां परियां भार्यां दरौपदीं धर्मचारिणीम पराहिणॊद आनयेहेति पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव सूतपुत्रं सुमन्दात्मा निर्लज्जः परातिकामिनम [धृ] यस्मै देवाः परयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सॊ ऽपाचीनानि पश्यति बुद्धौ कलुष भूतायां विनाशे परत्युपस्थिते अनयॊ नयसंकाशॊ हृदयान नापसर्पति अनर्थाश चार्थरूपेण अर्थाश चानर्थ रूपिणः उत्तिष्ठन्ति विनाशान्ते नरं तच चास्य रॊचते न कालॊ दण्डम उद्यम्य शिरॊ कृन्तति कस्य चित कालस्य बलम एतावद विपरीतार्थ दर्शनम आसादितम इदं घॊरं तुमुलं लॊमहर्षणम पाञ्चालीम अपकर्षद्भिः सभामध्ये तपस्विनीम अयॊनिजां रूपवतीं कुले जातां विभावरीम कॊ नु तां सर्वधर्मज्ञां परिभूय यशस्विनीम पर्यानयेत सभामध्यम ऋते दुर्द्यूत देविनम सत्री धर्मिणीं वरारॊहां शॊनितेन समुक्षिता एकवस्त्रां च पाञ्चालीं पाण्डवान अभ्यवेक्षतीम हृतस्वान भरष्टचित्तांस तान हृतदारान हृतश्रियः विहीनान सर्वकामेभ्यॊ दासभाववशं गतान धर्मपाशपरिक्षिप्तान अशक्तान इव विक्रमे करुद्धाम अमर्षितां कृष्णां दुःखितां कुरुसंसदि दुर्यॊधनश च कर्णश च कटुकान्य अभ्यभाषताम तस्याः कृपण चक्षुर भयां परदह्येतापि मेदिनी अपि शेषं भवेद अद्य पुत्राणां मम संजय भारतानां सत्रियः सर्वा गान्धार्या सह संगताः पराक्रॊर्शन भैरवं तत्र दृष्ट्वा कृष्णां सभा गताम अग्निहॊत्राणि सायाह्ने न चाहूयन्त सर्वशः बराह्मणाः कुपिताश चासन दरौपद्याः परिकर्षणे आसीन निष्टानकॊ घॊरॊ निर्घातश च महान अभूत दिवॊल्काश चापतन घॊरा राहुश चार्कम उपाग्रसत अपर्वणि महाघॊरं परजानां जनयन भयम तथैव रथशालासु परादुरासीद धुताशनः धवजाश च वयवशीर्यन्त भरतानाम अभूतये दुर्यॊधनस्याग्निहॊत्रे पराक्रॊशन भैरवं शिवाः तास तदा परत्यभाषन्त रासभाः सर्वतॊदिशम परातिष्ठत ततॊ भीष्मॊ दरॊणेन सह संजय कृपश च सॊमदत्तश च बाह्लीकश च महारथः ततॊ ऽहम अब्रुवं तत्र विदुरेण परचॊदितः वरं ददानि कृष्णायै कान्स्कितं यद यद इच्छति अवृणॊत तत्र पाञ्चाली पाण्डवान अमितौजसः सरथान सधनुष्कांश चाप्य अनुज्ञासिषम अप्य अहम अथाब्रवीन महाप्राज्ञॊ विदुरः सर्वधर्मवित एतद अन्ताः सथ भरता यद वः कृष्णा सभां गता एषा पाञ्चालराजस्य सुतैषा शरीर अनुत्तमा पाञ्चाली पाण्डवान एतान दैवसृष्टॊपसर्पति तस्याः पार्थाः परिक्लेशं न कषंस्यन्ते ऽतयमर्षणाः वृष्णयॊ वा महेष्वासाः पाञ्चाला वा महौजसः तेन सत्याभिसंधेन वासुदेवेन रक्षिताः आगमिष्यति बीभत्सुः पाञ्चालैर अभिरक्षितः तेषां मध्ये महेष्वासॊ भीमसेनॊ महाबलः आगमिष्यति धुन्वानॊ गदां दण्डम इवान्तकः ततॊ गाण्डीवनिर्घॊषं शरुत्वा पार्थस्य धीमतः गदा वेगं च भीमस्य नालं सॊढुं नराधिपाः तत्र मे रॊचते नित्यं पार्थैर सार्धं न विग्रहः कुरुभ्यॊ हि सदा मन्ये पाण्डवाञ शक्तिमत्तरान तथा हि बलवान राजा जरासंधॊ महाद्युतिः बाहुप्रहरणेनैव भीमेन निहतॊ युधि तस्य ते शम एवास्तु पाण्डवैर भरतर्षभ उभयॊः पक्षयॊर युक्तं करियताम अविशङ्कया एवं गावल्गणे कषत्ता धर्मार्थसहितं वचः उक्तवान न गृहीतं च मया पुत्र हितेप्सया
About this parayana
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.
daily-pujasanskritparayanadevotionalmahabharatascriptureepicitihasa