ॐ
Sankalpa Guru
संकल्पो मूलं सर्वस्य
🔮
Unlock Your Free Kundali
Discover your cosmic blueprint — personalized Kundali with detailed dosha analysis, planetary positions & powerful remedies.
✦ Birth Chart✦ Doshas
Get Free
Sign In
ॐ
Sankalpa Guru
← ← शब्द पर वापस
हिन्दी interface

महाभारत — कर्ण पर्व

Mahabharata — Karna Parva

Mahabharata — Karna Parva

Text in देवनागरी script

Devotional text

[व]
ततॊ दरॊणे हते राजन दुर्यॊधनमुखा नृपाः
भृशम उद्विग्नमनसॊ दरॊणपुत्रम उपागमन
ते दरॊणम उपशॊचन्तः कश्मलाभिहतौजसः
पर्युपासन्त शॊकार्तास ततः शारद्वती सुतम
मुहूर्तं ते समाश्वास्य हेतुभिः शास्त्रसंमितैः
रात्र्यागमे महीपालाः सवानि वेश्मानि भेजिरे
विशेषतः सूतपुत्रॊ राजा चैव सुयॊधनः
दुःशासनॊ ऽथ शकुनिर न निद्राम उपलेभिरे
ते वेश्मस्व अपि कौरव्य पृथ्वीशा नाप्नुवन सुखम
चिन्तयन्तः कषयं तीव्रं निद्रां नैवॊपलेभिरे
सहितास ते निशायां तु दुर्यॊधन निवेशने
अतिप्रचण्डाद विद्वेषात पाण्डवानां महात्मनाम
यत तद दयूतपरिक्लिष्टां कृष्णाम आनिन्यिरे सभाम
तत समरन्तॊ ऽनवतप्यन्त भृशम उद्विग्नचेतसः
चिन्तयन्तश च पार्थानां तान कलेशान दयूतकारितान
कृच्छ्रेण कषणदां राजन निन्युर अब्द शतॊपमाम
ततः परभाते विमले सथिता दिष्टस्य शासने
चक्रुर आवश्यकं सर्वे विधिदृष्टेन कर्मणा
ते कृत्वावश्य कार्याणि समाश्वस्य च भारत
यॊगम आज्ञापयाम आसुर युद्धाय च विनिर्ययुः
कर्णं सेनापतिं कृत्वा कृतकौतुक मङ्गलाः
वाचयित्वा दविजश्रेष्ठान दधि पात्रघृताक्षतैः
निष्कैर गॊभिर हिरण्येन वासॊभिश च महाधनैः
वर्ध्यमाना जयाशीर्भिः सूतमागधबन्दिभिः
तथैव पाण्डवा राजन कृतसर्वाह्णिक करियाः
शिबिरान निर्ययू राजन युद्धाय कृतनिश्चयाः
ततः परववृते युद्धं तुमुलं रॊमहर्षणम
कुरूणां पाण्डवानां च परस्परवधैषिणाम
तयॊर दवे दिवसे युद्धं कुरुपाण्डवसेनयॊः
कर्णे सेनापतौ राजन्न अभूद अद्भुतदर्शनम
ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे वृषः
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां फल्गुनेन निपातितः
ततस तत संजयः सर्वं गत्वा नागाह्वयं पुरम
आचख्यौ धृतराष्ट्राय यद्वृत्तं कुरुजाङ्गले
[ज]
आपगेयं हतं शरुत्वा दरॊणं च समरे परैः
यॊ जगाम पराम आर्तिं वृद्धॊ राजाम्बिका सुतः
स शरुत्वा निहतं कर्णं दुर्यॊधनहितैषिणम
कथं दविज वरप्राणान अधारयत दुःखितः
यस्मिञ जयाशां पुत्राणाम अमन्यत स पार्थिवः
तस्मिन हते स कौरव्यः कथं पराणान अधारयत
दुर्मरं बत मन्ये ऽहं नृषां कृच्छ्रे ऽपि वर्तताम
यत्र कर्णं हतं शरुत्वा नात्यजज जीवितं नृपः
तथा शांतनवं वृद्धं बरह्मन बाह्लिकम एव च
दरॊणं च सॊमदत्तं च भूरिश्रवसम एव च
तथैव चान्यान सुहृदः पुत्रपौत्रांश च पातितान
शरुत्वा यन नाजहात पराणांस तन मन्ये दुष्करं दविज
एतन मे सर्वम आचक्ष्व विस्तरेण तपॊधन
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश चरितं महत
[व]
हते कर्णे महाराज निशि गावल्गणिस तदा
दीनॊ ययौ नागपुरम अश्वैर वातसमैर जवे
स हास्तिनपुरं गत्वा भृशम उद्विग्नमानसः
जगाम धृतराष्ट्रस्य कषयं परक्षीणबान्धवम
स समुद्वीक्ष्य राजानं कश्मलाभिहतौजसम
ववन्दे पराञ्जलिर भूत्वा मूर्ध्ना पादौ नृपस्य ह
संपूज्य च यथान्यायं धृतराष्ट्रं महीपतिम
हा कष्टम इति चॊक्त्वा स ततॊ वचनम आददे
संजयॊ ऽहं कषितिपते कच चिद आस्ते सुखं भवान
सवदॊषेणापदं पराप्य कच चिन नाद्य विमुह्यसि
हितान्य उक्तानि विदुर दरॊण गाङ्गेय केशवैः
अगृहीतान्य अनुस्मृत्य कच चिन न कुरुषे वयथाम
राम नारद कण्वैश च हितम उक्तं सभा तले
न गृहीतम अनुस्मृत्य कच चिन न कुरुषे वयथाम
सुहृदस तवद्धिते युक्तान भीष्मद्रॊणमुखान परैः
निहतान युधि संस्मृत्य कच चिन न कुरुषे वयथाम
तम एवं वादिनं राजा सूतपुत्रं कृताञ्जलिम
सुदीर्घम अभिनिःश्वस्य दुःखार्त इदम अब्रवीत
गाङ्गेये निहते शूरे दिव्यास्त्रवति संजय
दरॊणे च परमेष्वासे भृशं मे वयथितं मनः
यॊ रथानां सहस्राणि दंशितानां दशैव हि
अहन्य अहनि तेजस्वी निजघ्ने वसु संभवः
स हतॊ यज्ञसेनस्य पुत्रेणेह शिखण्डिना
पाण्डवेयाभिगुप्तेन भृशं मे वयथितं मनः
भार्गवः परददौ यस्मै परमास्त्रं महात्मने
साक्षाद रामेण यॊ बाल्ये धनुर्वेद उपाकृतः
यस्य परसादात कौन्तेया राजपुत्रा महाबलाः
महारथत्वं संप्राप्तास तथान्ये वसुधाधिपाः
तं दरॊणं निहतं शरुत्वा धृष्टद्युम्नेन संयुगे
सत्यसंधं महेष्वासं भृशं मे वयथितं मनः
तरैलॊक्ये यस्य शास्त्रेषु न पुमान विद्यते समः
तं दरॊणं निहतं शरुत्वा किम अकुर्वत मामकाः
संशप्तकानां च बले पाण्डवेन महात्मना
धनंजयेन विक्रम्य गमिते यमसादनम
नारायणास्त्रे निहते दरॊणपुत्रस्य धीमतः
हतशेषेष्व अनीकेषु किम अकुर्वत मामकाः
विप्रद्रुतान अहं मन्ये निमग्नः शॊकसागरे
परवमानान हते दरॊणे सन्ननौकान इवार्णवे
दुर्यॊधनस्य कर्णस्य भॊजस्य कृतवर्मणः
मद्रराजस्य शल्यस्य दरौणेश चैव कृपस्य च
मत पुत्र शेषस्य तथा तथान्येषां च संजय
विप्रकीर्णेष्व अनीकेषु मुखवर्णॊ ऽभवत कथम
एतत सर्वं यथावृत्तं तत्त्वं गावल्गणे रणे
आचक्ष्व पाण्डवेयानां मामकानां च सर्वशः
[स]
पाण्डवेयैर हि यद्वृत्तं कौरवेयेषु मारिष
तच छरुत्वा मा वयथां कार्षीद इष्टे न वयथते मनः
यस्माद अभावी भावी वा भवेद अर्थॊ नरं परति
अप्राप्तौ तस्य वा पराप्तौ न कश चिद वयथते बुधः
[धृ]
न वयथा शृण्वतः का चिद विद्यते मम संजय
दिष्टम एतत पुरा मन्ये कथयस्व यथेच्छकम
[स]
हते दरॊणे महेष्वासे तव पुत्रा महारथाः
बभूवुर आश्वस्त मुखा विषण्णा गतचेतसः
अवाङ्मुखाः शस्त्रभृतः सर्व एव विशां पते
अप्रेक्षमाणाः शॊकार्ता नाभ्यभाषन परस्परम
तान दृष्ट्वा वयथिताकारान सैन्यानि तव भारत
ऊर्ध्वम एवाभ्यवेक्षन्त दुःखत्रस्तान्य अनेकशः
शस्त्राण्य एषां च राजेन्द्र शॊणिताक्तान्य अशेषतः
पराभ्रश्यन्त कराग्रेभ्यॊ दृष्ट्वा दरॊणं निपातितम
तानि बद्धान्य अनिष्टानि लम्बमानानि भारत
अदृश्यन्त महाराज नक्षत्राणि यथा दिवि
तथार्तं सतिमितं दृष्ट्वा गतसत्त्वम इव सथितम
सवं बलं तन महाराज राजा दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत
भवतां बाहुवीर्यं हि समाश्रित्य मया युधि
पाण्डवेयाः समाहूता युद्धं चेदं परवर्तितम
तद इदं निहते दरॊणे विषण्णम इव लक्ष्यते
युध्यमानाश च समरे यॊधा वध्यन्ति सर्वतः
जयॊ वापि वधॊ वापि युध्यमानस्य संयुगे
भवेत किम अत्र चित्रं वै युध्यध्वं सर्वतॊ मुखाः
पश्यध्वं च महात्मानं कर्णं वैकर्तनं युधि
परचरन्तं महेष्वासं दिव्यैर अस्त्रैर महाबलम
यस्य वै युधि संत्रासात कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः
निवर्तते सदामर्षात सिंहात कषुद्रमृगॊ यथा
येन नागायुत पराणॊ भीमसेनॊ महाबलः
मानुषेणैव युद्धेन ताम अवस्थां परवेशितः
येन दिव्यास्त्रविच छूरॊ मायावी स घटॊत्कचः
अमॊघया रणे शक्त्या निहतॊ भैरवं नदन
तस्य दुष्पार वीर्यस्य सत्यसंधस्य धीमतः
बाह्वॊर दरविणम अक्षय्यम अद्य दरक्ष्यथ संयुगे
दरॊणपुत्रस्य विक्रान्तं राधेयस्यैव चॊभयॊः
पाण्डुपाञ्चाल सैन्येषु दरक्ष्यथापि महात्मनॊः
सर्व एव भवन्तश च शूराः पराज्ञाः कुलॊद्गताः
शीलवन्तः कृतास्त्राश च दरक्ष्यथाद्य परस्परम
एवम उक्ते महाराज कर्णॊ वैकर्तनॊ नृपः
सिंहनादं विनद्यॊच्चैः परायुध्यत महाबलः
स सृञ्जयानां सर्वेषां पाञ्चालानां च पश्यताम
केकयानां विदेहानाम अकरॊत कदनं महत
तस्येषु धाराः शतशः परादुरासञ शरासनात
अग्रे पुङ्खे च संसक्ता यथा भरमरपङ्क्तयः
स पीडयित्वा पाञ्चालान पाण्डवांश च तरस्विनः
हत्वा सहस्रशॊ यॊधान अर्जुनेन निपातितः
[वै]
एतच छरुत्वा महाराज धृतराष्ट्रॊ ऽमबिका सुतः
शॊकस्यान्तम अपश्यन वै हतं मत्वा सुयॊधनम
विह्वलः पतितॊ भूमौ नष्टचेता इव दविपः
तस्मिन निपतिते भूमौ विह्वले राजसत्तमे
आर्तनादॊ महान आसीत सत्रीणां भरतसत्तम
स शब्दः पृथिवीं सर्वां पूरयाम आस सर्वशः
शॊकार्णवे महाघॊरे निमग्ना भरत सत्रियः
राजानं च समासाद्य गान्धारी भरतर्षभ
निःसंज्ञा पतिता भूमौ सर्वाण्य अन्तःपुराणि च
ततस ताः संजयॊ राजन समाश्वासयद आतुराः
मुह्यमानाः सुबहुशॊ मुञ्चन्त्यॊ वारि नेत्रजम
समाश्वस्ताः सत्रियस तास तु वेपमाना मुहुर मुहुः
कदल्य इव वातेन धूयमानाः समन्ततः
राजानं विदुरश चापि परज्ञा चक्षुषम ईश्वरम
आश्वासयाम आस तदा सिञ्चंस तॊयेन कौरवम
स लब्ध्वा शनकैः संज्ञां ताश च दृष्ट्वा सत्रियॊ नृप
उन्मत्त इव राजा स सथितस तूष्णीं विशां पते
ततॊ धयात्वा चिरं कालं निःश्वसंश च पुनः पुनः
सवान पुत्रान गर्हयाम आस बहु मेने च पाण्डवान
गर्हयित्वात्मनॊ बुद्धिं शकुनेः सौबलस्य च
धयात्वा च सुचिरं कालं वेपमानॊ मुहुर मुहुः
संस्तभ्य च मनॊ भूयॊ राजा धैर्यसमन्वितः
पुनर गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छत संजयम
यत तवया कथितं वाक्यं शरुतं संजय तन मया
कच चिद दुर्यॊधनः सूत न गतॊ वै यमक्षयम
बरूहि संजय तत्त्वेन पुनर उक्तां कथाम इमाम
एवम उक्तॊ ऽबरवीत सूतॊ राजानं जनमेजय
हतॊ वैकर्तनॊ राजन सह पुत्रैर महारथैः
भरातृभिश च महेष्वासैः सूतपुत्रैस तनुत्यजैः
दुःशासनश च निहतः पाण्डवेन यशस्विना
पीतं च रुधिरं कॊपाद भीमसेनेन संयुगे
[वै]
एतच छरुत्वा महाराज धृतराष्ट्रॊ ऽमबिका सुतः
अब्रवीत संजयं सूतं शॊकव्याकुल चेतनः
दुष्प्रणीतेन मे तात मनसाभिप्लुतात्मनः
हतं वैकर्तनं शरुत्वा शॊकॊ मर्माणि कृन्तति
कृतास्त्र परमाः शल्ये दुःखपारं तितीर्षवः
कुरूणां सृञ्जयानां च के नु जीवन्ति के मृताः
[स]
हतः शांतनवॊ राजन दुराधर्षः परतापवान
हत्वा पाण्डव यॊधानाम अर्बुदं दशभिर दिनैः
ततॊ दरॊणॊ महेष्वासः पाञ्चालानां रथव्रजान
निहत्य युधि दुर्धर्षः पश्चाद रुक्मरथॊ हतः
हतशिष्टस्य भीष्मेण दरॊणेन च महात्मना
अर्धं निहत्य सैन्यस्य कर्णॊ वैकर्तनॊ हतः
विविंशतिर महाराज राजपुत्रॊ महाबलः
आनर्तयॊधाञ शतशॊ निहत्य निहतॊ रणे
अथ पुत्रॊ विकर्णस ते कषत्रव्रतम अनुस्मरन
कषीणवाहायुधः शूरः सथितॊ ऽभिमुखतः परान
घॊररूपान परिक्लेशान दुर्यॊधनकृतान बहून
परतिज्ञां समरता चैव भीमसेनेन पातितः
विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ राजपुत्रौ महाबलौ
कृत्वा न सुकरं कर्म गतौ वैवस्वतक्षयम
सिन्धुराष्ट्रमुखानीह दश राष्ट्राणि यस्य वै
वशे तिष्ठन्ति वीरस्य यः सथितस तव शासने
अक्षौहिणीर दशैकां च निर्जित्य निशितैः शरैः
अर्जुनेन हतॊ राजन महावीर्यॊ जयद्रथः
तथा दुर्यॊधन सुतस तरस्वी युद्धदुर्मदः
वर्तमानः पितुः शास्त्रे सौभद्रेण निपातितः
तथा दौःशासनिर वीरॊ बाहुशाली रणॊत्कटः
दरौपदेयेन विक्रम्य गमितॊ यमसादनम
किरातानाम अधिपतिः सागरानूपवासिनाम
देवराजस्य धर्मात्मा परियॊ बहुमतः सखा
भगदत्तॊ महीपालः कषत्रधर्मरतः सदा
धनंजयेन विक्रम्य गमितॊ यमसादनम
तथा कौरव दायादः सौमदत्तिर महायशाः
हतॊ भूरिश्रवा राजञ शूरः सात्यकिना युधि
शरुतायुर अपि चाम्बष्ठः कषत्रियाणां धनुर्धरः
चरन्न अभीतवत संख्ये निहतः सव्यसाचिना
तव पुत्रः सदा संख्ये कृतास्त्रॊ युद्धदुर्मदः
दुःशासनॊ महाराज भीमसेनेन पातितः
यस्य राजन गजानीकं बहुसाहस्रम अद्भुतम
सुदक्षिणः स संग्रामे निहतः सव्यसाचिना
कॊसलानाम अधिपतिर हत्वा बहुशतान परान
सौभद्रेण हि विक्रम्य गमितॊ यमसादनम
बहुशॊ यॊधयित्वा च भीमसेनं महारथः
चित्रसेनस तव सुतॊ भीमसेनेन पातितः
मद्रराजात्मजः शूरः परेषां भयवर्धनः
असि चर्म धरः शरीमान सौभद्रेण निपातितः
समः कर्णस्य समरे यः स कर्णस्य पश्यतः
वृषसेनॊ महातेजाः शीघ्रास्त्रः कृतनिश्चयः
अभिमन्यॊर वधं समृत्वा परतिज्ञाम अपि चात्मनः
धनंजयेन विक्रम्य गमितॊ यमसादनम
नित्यप्रसक्तवैरॊ यः पाण्डवैः पृथिवीपतिः
विश्राव्य वैरं पार्थेन शरुतायुः स निपातितः
शल्य पुत्रस तु विक्रान्तः सहदेवेन मारिष
हतॊ रुक्मरथॊ राजन भराता मातुलजॊ युधि
राजा भगीरथॊ वृद्धॊ बृहत कषत्रश च केकयः
पराक्रमन्तौ विक्रान्तौ निहतौ वीर्यवत्तरौ
भगदत्तसुतॊ राजन कृतप्रज्ञॊ महाबलः
शयेनवच चरता संख्ये नकुलेन निपातितः
पितामहस तव तथा बाह्लिकः सह बाह्लिकैः
भीमसेनेन विक्रम्य गमितॊ यमसादनम
जयत्सेनस तथा राजञ जारासंधिर महाबलः
मागधॊ निहतः संख्ये सौभद्रेण महात्मना
पुत्रस ते दुर्मुखॊ राजन दुःसहश च महारथः
गदया भीमसेनेन निहतौ शूरमानिनौ
दुर्मर्षणॊ दुर्विषहॊ दुर्जयश च महारथः
कृत्वा न सुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम
सचिवॊ वृषवर्मा ते सूतः परमवीर्यवान
भीमसेनेन विक्रम्य गमितॊ यमसादनम
नागायुत बलॊ राजा नागायुत बलॊ महान
सगणः पाण्डुपुत्रेण निहतः सव्यसाचिना
वसातयॊ महाराज दविसाहस्राः परहारिणः
शूरसेनाश च विक्रान्ताः सर्वे युधि निपातिताः
अभीषाहाः कवचिनः परहरन्तॊ महॊत्कटाः
शिबयश च रथॊदाराः कलिङ्ग सहिता हताः
गॊकुले नित्यसंवृद्धा युद्धे परमकॊविदाः
शरेणयॊ बहुसाहस्राः संशप्तक गणाश च ये
ते सर्वे पार्थम आसाद्य गता वैवस्वतक्षयम
सयालौ तव महाराज राजानौ वृषकाचलौ
तवदर्थे संपराक्रान्तौ निहतौ सव्यसाचिना
उग्रकर्मा महेष्वासॊ नामतः कर्मतस तथा
शाल्वराजॊ महाराज भीमसेनेन पातितः
ओघवांश च महाराज बृहन्तः सहितॊ रणे
पराक्रमन्तौ मित्रार्थे गतौ वैवस्वतक्षयम
तथैव रथिनां शरेष्ठः कषेमधूर्तिर विशां पते
निहतॊ गदया राजन भीमसेनेन संयुगे
तथा राजा महेष्वासॊ जलसंधॊ महाबलः
सुमहत कदनं कृत्त्वा हतः सात्यकिना रणे
अलायुधॊ राक्षसेन्द्रः खरबन्धुर यानगः
घटॊत्कचेन विक्रम्य गमितॊ यमसादनम
राधेयाः सूतपुत्राश च भरातरश च महारथाः
केकयाः सर्वशश चापि निहताः सव्यसाचिना
मालवा मद्रकाश चैव दरविडाश चॊग्रविक्रमाः
यौधेयाश च ललित्थाश च कषुद्रकाश चाप्य उशीनराः
मावेल्लकास तुण्डिकेराः सावित्री पुत्र काञ्चलाह
पराच्यॊदीच्याः परतीच्याश च दाक्षिणात्याश च मारिष
पत्तीनां निहताः संघा हयानाम अयुतानि च
रथव्रजाश च निहता हताश च वरवारणाः
स धवजाः सायुधाः शूराः स वर्माम्बर भूषणाः
कालेन महता यत्ताः कुले ये च विवर्धिताः
ते हताः समरे राजन पार्थेनाक्लिष्ट कर्मणा
अन्ये तथामित बलाः परस्परवधैषिणः
एते चान्ये च बहवॊ राजानः सगणा रणे
हताः सहस्रशॊ राजन यन मां तवं परिपृच्छसि
एवम एष कषयॊ वृत्तः कर्णार्जुन समागमे
महेन्द्रेण यथा वृत्रॊ यथा रामेण रावणः
यथा कृष्णेन निहतॊ मुरॊ रणनिपातितः
कार्तवीर्यश च रामेण भार्गवेण हतॊ यथा
स जञातिबान्धवः शूरः समरे युद्धदुर्मदः
रणे कृत्वा महायुद्धं घॊरं तरैलॊक्यविश्रुतम
तथार्जुनेन निहतॊ दवैरथे युद्धदुर्मदः
सामात्यबान्धवॊ राजन कर्णः परहरतां वरः
जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं यतः
तीर्णं तत पाण्डवै राजन यत पुरा नावबुध्यसे
उच्यमानॊ महाराज बन्धुभिर हितकाङ्क्षिभिः
तद इदं समनुप्राप्तं वयसनं तवां महात्ययम
पुत्राणां राज्यकामानां तवया राजन हितैषिणा
अहितानीव चीर्णानि तेषां ते फलम आगतम
[धृ]
आख्याता मामकास तात निहता युधि पाण्डवैः
निहतान पाण्डवेयानां मामकैर बरूहि संजय
[स]
कुन्तयॊ युधि विक्रान्ता महासत्त्वा महाबलाः
सानुबन्धाः सहामात्या भीष्मेण युधि पातिताः
समः किरीटिना संख्ये वीर्येण च बलेन च
सत्यजित सत्यसंधेन दरॊणेन निहतॊ रणे
तथा विराटद्रुपदौ वृद्धौ सह सुतौ नृपौ
पराक्रमन्तौ मित्रार्थे दरॊणेन निहतौ रणे
यॊ बाल एव समरे संमितः सव्यसाचिना
केशवेन च दुर्धर्षॊ बलदेवेन चाभिभूः
स एष कदनं कृत्वा महद रणविशारदः
परिवार्य महामात्रैः षड्भिः परमकै रथैः
अशक्नुवद्भिर बीभत्सुम अभिमन्युर निपातितः
तं कृतं विरथं वीरं कषत्रधर्मे वयवस्थितम
दौःशासनिर महाराज सौभद्रं हतवान रणे
बृहन्तस तु महेष्वासः कृतास्त्रॊ युद्धदुर्मदः
दुःशासनेन विक्रम्य गमितॊ यमसादनम
मणिमान दण्डधारश च राजानौ युद्धदुर्मदौ
पराक्रमन्तौ मित्रार्थे दरॊणेन विनिपातितौ
अंशुमान भॊजराजस तु सह सैन्यॊ महारथः
भारद्वाजेन विक्रम्य गमितॊ यमसादनम
चित्रायुधश चित्रयॊधी कृत्वा तौ कदनं महत
चित्रमार्गेण विक्रम्य कर्णेन निहतौ युधि
वृकॊदर समॊ युद्धे दृढः केकयजॊ युधि
केकयेनैव विक्रम्य भरात्रा भराता निपातितः
जनमेजयॊ गदायुधी पार्वतीयः परतापवान
दुर्मुखेन महाराज तव पुत्रेण पातितः
रॊचमानौ नरव्याघ्रौ रॊचमानौ गरहाव इव
दरॊणेन युगपद राजन दिवं संप्रेषितौ शरैः
नृपाश च परतियुध्यन्तः पराक्रान्ता विशां पते
कृत्वा न सुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम
पुरुजित कुन्तिभॊजश च मातुलः सव्यसाचिनः
संग्रामनिर्जिताँल लॊकान गमितॊ दरॊण सायकैः
अभिभूः काशिराजश च काशिकैर बहुभिर वृतः
वसु दानस्य पुत्रेण नयासितॊ देहम आहवे
अमितौजा युधामन्युर उत्तमौजाश च वीर्यवान
निहत्य शतशः शूरान परैर विनिहतौ रणे
कषत्रधर्मा च पाञ्चाल्यः कषत्रवर्मा च मारिष
दरॊणेन परमेष्वासौ गमितौ यमसादनम
शिखण्डितनयॊ युद्धे कषत्रदेवॊ युधां पतिः
लक्ष्मणेन हतॊ राजंस तव पौत्रेण भारत
सुचित्रश चित्रधर्मा च पिता पुत्रौ महारथौ
परचरन्तौ महावीर्यौ दरॊणेन निहतौ रणे
वार्धक्षेमिर महाराज कृत्वा कदनम आहवे
बाह्लिकेन महाराज कौरवेण निपातितः
धृष्टकेतुर महाराज चेदीनां परवरॊ रथः
कृत्वा न सुकरं कर्म गतॊ वैवस्वतक्षयम
तथा सत्यधृतिस तात कृत्वा कदनम आहवे
पाण्डवार्थे पराक्रान्तॊ गमितॊ यमसादनम
पुत्रस तु शिशुपालस्य सुकेतुः पृथिवीपते
निहत्य शात्रवान संख्ये दरॊणेन निहतॊ युधि
तथा सत्यधृतिर वीरॊ मदिराश्वश च वीर्यवान
सूर्यदत्तश च विक्रान्तॊ निहतॊ दरॊण सायकैः
शरेणिमांश च महाराज युध्यमानः पराक्रमी
कृत्वा न सुकरं कर्म गतॊ वैवस्वतक्षयम
तथैव युधि विक्रान्तॊ मागधः परवीरहा
भीष्मेण निहतॊ राजन्युध्यमानः पराक्रमी
वसु दानश च कदनं कुर्वाणॊ ऽतीव संयुगे
भारद्वाजेन विक्रम्य गमितॊ यमसादनम
एते चान्ये च बहवः पाण्डवानां महारथाः
हता दरॊणेन विक्रम्य यन मां तवं परिपृच्छसि
[धृ]
हतप्रवीरे सैन्ये ऽसमिन मामके वदतां वर
अहताञ शंस मे सूत ये ऽतर जीवन्ति के चन
एतेषु निहतेष्व अद्य ये तवया परिकीर्तिताः
अहतान मन्यसे यांस तवं ते ऽपि सवर्गजितॊ मताः
[स]
यस्मिन महास्त्राणि समर्पितानि; चित्राणि शुभ्राणि चतुर्विधानि
दिव्यानि राजन निहितानि चैव; दरॊणेन वीर दविजसत्तमेन
महारथः कृतिमान कषिप्रहस्तॊ; दृढायुधॊ दृढमुष्टिर दृढेषुः
स वीर्यवान दरॊणपुत्रस तरस्वी; वयवस्थितॊ यॊद्धुकामस तवदर्थे
आनर्तवासी हृदिकात्मजॊ ऽसौ; महारथः सात्वतानां वरिष्ठः
सवयं भॊजः कृतवर्मा कृतास्त्रॊ; वयवस्थितॊ यॊद्धुकामस तवदर्थे
शारद्वतॊ गौतमश चापि राजन; महाबलॊ बहु चित्रास्त्र यॊधी
धनुश चित्रं सुमहद भारसाहं; वयवस्थितॊ यॊत्स्यमानः परगृह्य
आर्तायनिः समरे दुष्प्रकम्प्यः; सेनाग्रणीः परथमस तावकानाम
सवस्रेयांस तान पाण्डवेयान विसृज्य; सत्यां वाचं तां चिकीर्षुस तरस्वी
तेजॊवधं सूतपुत्रस्य संख्ये; परतिश्रुत्वाजात शत्रॊः पुरस्तात
दुराधर्षः शक्रसमानवीर्यः; शल्यः सथितॊ युद्दु कामस तवदर्थे
आजानेयैः सैन्धवैः पार्वतीयैर; नदीज काम्बॊजवनायु बाह्लिकैः
गान्धारराजः सवबलेन युक्तॊ; वयवस्थितॊ यॊद्धुकामस तवदर्थे
तथा सुतस ते जवलनार्कवर्णं; रथं समास्थाय कुरुप्रवीर
वयवस्थितः कुरु मित्रॊ नरेन्द्र; वयभ्रे सूर्यॊ भराजमानॊ यथा वै
दुर्यॊधनॊ नागकुलस्य मध्ये; महावीर्यः सह सैन्यप्रवीरैः
रथेन जाम्बूनदभूषणेन; वयवस्थितः समरे यॊद्धुकामः
स राजमध्ये पुरुषप्रवीरॊ; रराज जाम्बूनदचित्रवर्मा
पद्मप्रभॊ वह्निर इवाल्पधूमॊ; मेघान्तरे सूर्य इव परकाशः
तथा सुषेणॊ ऽपय असि चर्म पाणिस; तवात्मजः सत्यसेनश च वीरः
वयवस्थितौ चित्रसेनेन सार्धं; हृष्टात्मानौ समरे यॊद्धुकामौ
हरीनिषेधा भरता राजपुत्राश; चित्रायुधः शरुतकर्मा जयश च
शलश च सत्यव्रतदुःशलौ च; वयवस्थिता बलिनॊ यॊद्धुकामाः
कैतव्यानाम अधिपः शूरमानी; रणे रणे शत्रुहा राजपुत्रः
पत्री हयी नागरथप्रयायी; वयवस्थितॊ यॊद्धुकामस तवदर्थे
वीरः शरुतायुश च शरुतायुधश च; चित्राङ्गदश चित्रवर्मा स वीरः
वयवस्थिता ये तु सैन्ये नराग्र्याः; परहारिणॊ मानिनः सत्यसंधाः
कर्णात्मजः सत्यसेनॊ महात्मा; वयवस्थितः समरे यॊद्धुकामः
अथापरौ कर्णसुतौ वरार्हौ; वयवस्थितौ लघुहस्तौ नरेन्द्र
बलं महद दुर्भिदम अल्पधैर्यैः; समाश्रितौ यॊत्स्यमानौ तवदर्थे
एतैश च मुख्यैर अपरैश च राजन; यॊधप्रवीरैर अमितप्रभावैः
वयवस्थितॊ नागकुलस्य मध्ये; यथा महेन्द्रः कुरुराजॊ जयाय
[धृ]
आख्याता जीवमाना ये परेभ्यॊ ऽनये यथातथम
इतीदम अभिगच्छामि वयक्तम अर्थाभिपत्तितः
[वै]
एवं बरुवन्न एव तदा धृतराष्ट्रॊ ऽबमिका सुतः
हतप्रवीरं विध्वस्तं किं चिच छेषं सवकं बलम
शरुत्वा वयामॊहम अगमच छॊकव्याकुलितेन्द्रियः
मुह्यमानॊ ऽबरवीच चापि मुहूर्तं तिष्ठ संजय
वयाकुलं मे मनस तात शरुत्वा सुमहद अप्रियम
नष्टचित्तस ततः सॊ ऽथ बभूव जगतीपतिः
[ज]
शरुत्वा कर्णं हतं युद्धे पुत्रांश चैवापलायिनः
नरेन्द्रः किं चिद आश्वस्तॊ दविजश्रेष्ठ किम अब्रवीत
पराप्तवान परमं दुःखं पुत्रव्यसनजं महत
तस्मिन यद उक्तवान काले तन ममाचक्ष्व पृच्छतः
[वै]
शरुत्वा कर्णस्य निधनम अश्रद्धेयम इवाद्भुतम
भूतसंमॊहनं भीमं मेरॊः पर्यसनं यथा
चित्तमॊहम इवायुक्तं भार्गवस्य महामतेः
पराजयम इवेन्द्रस्य दविषद्भ्यॊ भीमकर्मणः
दिवः परपतनं भानॊर उर्व्याम इव महाद्युतेः
संशॊषणम इवाचिन्त्यं समुद्रस्याक्षयाम्भसः
मही वियद दिग ईशानां सर्वनाशम इवाद्भुतम
कर्मणॊर इव वैफल्यम उभयॊः पुण्यपापयॊः
संचिन्त्य निपुणं बुद्ध्या धृतराष्ट्रॊ जनेश्वरः
नेदम अस्तीति संचिन्त्य कर्णस्य निधनं परति
पराणिनाम एतद आत्मत्वात सयाद अपीति विनाशनम
शॊकाग्निना दह्यमानॊ धम्यमान इवाशयः
विध्वस्तात्मा शवसन दीनॊ हाहेत्य उक्त्वा सुदुःखितः
विललाप महाराज धृतराष्ट्रॊ ऽमबिका सुतः
[धृ]
संजयाधिरथॊ वीरः सिंहद्विरदविक्रमः
वृषम अप्रतिमस्कन्धॊ वृषभाक्ष गतिस्वनः
वृषभॊ वृषभस्येव यॊ युद्धे न निवर्तते
शत्रॊर अपि महेन्द्रस्य वज्रसंहननॊ युवा
यस्य जयातलशब्देन शरवृष्टिरवेण च
रथाश्वनरमातङ्गा नावतिष्ठन्ति संयुगे
यम आश्रित्य महाबाहुं दविषत संघघ्नम अच्युतम
दुर्यॊधनॊ ऽकरॊद वैरं पाण्डुपुत्रैर महाबलैः
स कथं रथिनां शरेष्ठः कर्णः पार्थेन संयुगे
निहतः पुरुषव्याघ्रः परसह्यासह्य विक्रमः
यॊ नामन्यत वै नित्यम अच्युतं न धनंजयम
न वृष्णीन अपि तान अन्यान सवबाहुबलम आश्रितः
शार्ङ्गगाण्डीवधन्वानौ सहिताव अपराजितौ
अहं दिव्याद रथाद एकः पातयिष्यामि संयुगे
इति यः सततं मन्दम अवॊचल लॊभमॊहितम
दुर्यॊधनम अपादीनं राज्यकामुकम आतुलम
यश चाजैषीद अतिबलान अमित्रान अपि दुर्जयान
गान्धारान मद्रकान मत्स्यांस तरिगर्तांस तङ्गणाञ शकान
पाञ्चालांश च विदेहांश च कुणिन्दान काशिकॊसलान
सुह्यान अङ्गांश च पुण्ड्रांश च निषादान वङ्ग कीचकान
वत्सान कलिङ्गांस तरलान अश्मकान ऋषिकांस तथा
यॊ जित्वा समरे वीरश चक्रे बलिभृतः पुरा
उच्चैःश्रवा वरॊ ऽशवानां राज्ञां वैश्रवणॊ वरः
वरॊ महेन्द्रॊ देवानां कर्णः परहरतां वरः
यं लब्ध्वा मागधॊ राजा सान्त्वमानार्थ गौरवैः
अरौत्सीत पार्थिवं कषत्रम ऋते कौरव यादवान
तं शरुत्वा निहतं कर्णं दवैरथे सव्यसाचिना
शॊकार्णवे निमग्नॊ ऽहम अप्लवः सागरे यथा
ईदृशैर यद्य अहं दुःखैर न विनश्यामि संजय
वज्राद दृढतरं मन्ये हृदयं मम दुर्भिदम
जञातिसंबन्धिमित्राणाम इमं शरुत्वा पराजयम
कॊ मद अन्यः पुमाँल लॊके न जह्यात सूत जीवितम
विषम अग्निं परपातं वा पर्वताग्राद अहं वृणे
न हि शक्ष्यामि दुःखानि सॊढुं कष्टानि संजय
[स]
शरिया कुलेन यशसा तपसा च शरुतेन च
तवाम अद्य सन्तॊ मन्यन्ते ययातिम इव नाहुषम
शरुते महर्षिप्रतिमः कृतकृत्यॊ ऽसि पार्थिव
पर्यवस्थापयात्मानं मा विषादे मनः कृथाः
[धृ]
दैवम एव परं मन्ये धिक पौरुषम अनर्थकम
यत्र राम परतीकाशः कर्णॊ ऽहन्यत संयुगे
हत्वा युधिष्ठिरानीकं पाञ्चालानां रथव्रजान
परताप्य शरवर्षेण दिशः सर्वा महारथः
मॊहयित्वा रणे पार्थान वज्रहस्त इवासुरान
स कथं निहतः शेते वातरुग्ण इव दरुमः
शॊकस्यान्तं न पश्यामि समुद्रस्येव विप्लुकाः
चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षा चापि जायते
कर्णस्य निधनं शरुत्वा विजयं फल्गुनस्य च
अश्रद्धेयम अहं मन्ये वधं कर्णस्य संजय
वज्रसार मयं नूनं हृदयं सुदृढं मम
यच छरुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं कर्णं न दीर्यते
आयुर नूनं सुदीर्घं मे विहितं दैवतैः पुरा
यत्र कर्णं हतं शरुत्वा जीवामीह सुदुःखितः
धिग जीवितम इदं मे ऽदय सुहृद धीनस्य संजय
अद्य चाहं दशाम एतां गतः संजय गर्हिताम
कृपणं वर्तयिष्यामि शॊच्यः सर्वस्य मन्दधीः
अहम एव पुरा भूत्वा सर्वलॊकस्य सत्कृतः
परिभूतः कथं सूत पुनः शक्ष्यामि जीवितुम
दुःखात सुदुःखं वयसनं पराप्तवान अस्मि संजय
तस्माद भीष्म वधे चैव दरॊणस्य च महात्मनः
नात्र शेषं परपश्यामि सूतपुत्रे हते युधि
स हि पारं महान आसीत पुत्राणां मम संजय
युद्धे विनिहतः शूरॊ विसृजन सायकान बहून
कॊ हि मे जीवितेनार्थस तम ऋते पुरुषर्षभम
रथाद अतिरथॊ नूनम अपतत सायकार्दितः
पर्वतस्येव शिखरं वज्रपात विदारितम
शयीत पृथिवीं नूनं शॊभयन रुधिरॊक्षितः
मातङ्ग इव मत्तेन मातङ्गेन निपातितः
यद बलं धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां यतॊ भयम
सॊ ऽरजुनेन हतः कर्णः परतिमानं धनुष्मताम
स हि वीरॊ महेष्वासः पुत्राणाम अभयंकरः
शेते विनिहतॊ वीरः शक्रेणेव यथाबलः
पङ्गॊर इवाध्व गमनं दरिद्रस्येव कामितम
दुर्यॊधनस्य चाकूतं तृषितस्येव पिप्लुकाः
अन्यथा चिन्तितं कार्यम अन्यथा तत तु जायते
अहॊ नु बलवद दैवं कालश च दुरतिक्रमः
पलायमानः कृपणं दीनात्मा दीनपौरुषः
कच चिन न निहतः सूतपुत्रॊ दुःशासनॊ मम
कच चिन न नीचाचरितं कृतवांस तात संयुगे
कच चिन न निहतः शूरॊ यथा न कषत्रिया हताः
युधिष्ठिरस्य वचनं मा युद्धम इति सर्वदा
दुर्यॊधनॊ नाभ्यगृह्णान मूढः पथ्यम इवौषधम
शरतल्पे शयानेन भीष्मेण सुमहात्मना
पानीयं याचितः पार्थः सॊ ऽविध्यन मेदिनी तलम
जलस्य धारां विहितां दृष्ट्वा तां पाण्डवेन ह
अब्रवीत स महाबाहुस तात संशाम्य पाण्डवैः
परशमाद धि भवेच छान्तिर मदन्तं युद्धम अस्तु च
भरातृभावेन पृथिवीं भुङ्क्ष्व पाण्डुसुतैः सह
अकुर्वन वचनं तस्य नूनं शॊचति मे सुतः
तद इदं समनुप्राप्तं वचनं दीर्घदर्शिनः
अहं तु निहतामात्यॊ हतपुत्रश च संजय
दयूततः कृच्छ्रम आपन्नॊ लूनपक्ष इव दविजः
यथा हि शकुनिं गृह्य छित्वा पक्षौ च संजय
विसर्जयन्ति संहृष्टाः करीडमानाः कुमारकाः
छिन्नपक्षतया तस्य गमनं नॊपपद्यते
तथाहम अपि संप्राप्तॊ लूनपक्ष इव दविजः
कषीणः सर्वार्थहीनश च निर्बन्धुर जञातिवर्जितः
कां दिशं परतिपत्स्यामि दीनः शत्रुवशं गतः
दुर्यॊधनस्य वृद्ध्यर्थं पृथिवीं यॊ ऽजयत परभुः
स जितः पाण्डवैः शूरैः समर्थैर वीर्यशालिभिः
तस्मिन हते महेष्वासे कर्णे युधि किरीटिना
के वीराः पर्यवर्तन्त तन ममाचक्ष्व संजय
कच चिन नैकः परित्यक्तः पाण्डवैर निहतॊ रणे
उक्तं तवया पुरा वीर यथा वीरा निपातिताः
भीष्मम अप्रतियुध्यन्तं शिखण्डी सायकॊत्तमैः
पातयाम आस समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम
तथा दरौपदिना दरॊणॊ नयस्तसर्वायुधॊ युधि
युक्तयॊगॊ महेष्वासः शरैर बहुभिर आचितः
निहतः खड्गम उद्यम्य धृष्टद्युम्नेन संजय
अन्तरेण हताव एतौ छलेन च विशेषतः
अश्रौषम अहम एतद वै भीष्मद्रॊणौ निपातितौ
भीष्मद्रॊणौ हि समरे न हन्याद वज्रभृत सवयम
नयायेन युध्यमानौ हि तद वै सत्यं बरवीमि ते
कर्णं तव अस्यन्तम अस्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च
कथम इन्द्रॊपमं वीरं मृत्युर युद्धे समस्पृशत
यस्य विद्युत्प्रभां शक्तिं दिव्यां कनकभूषणाम
परायच्छद दविषतां हन्त्रीं कुण्डलाभ्यां पुरंदरः
यस्य सर्पमुखॊ दिव्यः शरः कनकभूषणः
अशेत निहतः पत्री चन्दनेष्व अरिसूदनः
भीष्मद्रॊणमुखान वीरान यॊ ऽवमन्य महारथान
जामदग्न्यान महाघॊरं बराह्मम अस्त्रम अशिक्षत
यश च दरॊण मुखान दृष्ट्वा विमुखान अर्दिताञ शरैः
सौभद्रस्य महाबाहुर वयधमत कार्मुकं शरैः
यश च नागायुत पराणं वातरंहसम अच्युतम
विरथं भरातरं कृत्वा भीमसेनम उपाहसत
सहदेवं च निर्जित्य शरैः संनतपर्वभिः
कृपया विरथं कृत्वा नाहनद धर्मवित्तया
यश च माया सहस्राणि धवंसयित्वा रणॊत्कटम
घटॊत्कचं राक्षसेन्द्रं शक्र शक्त्याभिजघ्निवान
एतानि दिवसान्य अस्य युद्धे भीतॊ धनंजयः
नागमद दवैरथं वीरः स कथं निहतॊ रणे
रथसङ्गॊ न चेत तस्य धनुर वा न वयशीर्यत
न चेद अस्त्राणि निर्णेशुः स कथं निहतः परैः
कॊ हि शक्तॊ रणे कर्णं विधुन्वानं महद धनुः
विमुञ्चन्तं शरान घॊरान दिव्यान्य अस्त्राणि चाहवे
जेतुं पुरुषशार्दूलं शार्दूलम इव वेगितम
धरुवं तस्य धनुश छिन्नं रथॊ वापि गतॊ महीम
अस्त्राणि वा परनष्टानि यथा शंससि मे हतम
न हय अन्यद अनुपश्यामि कारणं तस्य नाशने
न हन्याम अर्जुनं यावत तावत पादौ न धावये
इति यस्य महाघॊरं वरतम आसीन महात्मनः
यस्य भीतॊ वने नित्यं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
तरयॊदश समा निद्रां न लेभे पुरुषर्षभः
यस्य वीर्यवतॊ वीर्यं समाश्रित्य महात्मनः
मम पुत्रः सभां भार्यां पाण्डूनां नीतवान बलात
तत्र चापि सभामध्ये पाण्डवानां च पश्यताम
दासभार्येति पाञ्चालीम अब्रवीत कुरुसंसदि
यश च गाण्डीवमुक्तानां सपर्शम उग्रम अचिन्तयन
अपतिर हय असि कृष्णेति बरुवन पार्थान अवैक्षत
यस्य नासीद भयं पार्थैः सपुत्रैः सजनार्दनैः
सवबाहुबलम आश्रित्य मुहूर्तम अपि संजय
तस्य नाहं वधं मन्ये देवैर अपि स वासवैः
परतीपम उपधावद्भिः किं पुनस तात पाण्डवैः
न हि जयां सपृशमानस्य तलत्रे चापि गृह्णतः
पुमान आधिरथेः कश चित परमुखे सथातुम अर्हति
अपि सयान मेदिनी हीना सॊमसूर्यप्रभांशुभिः
न वधः पुरुषेन्द्रस्य समरेष्व अपलायिनः
यदि मन्दः सहायेन भरात्रा दुःशासनेन च
वासुदेवस्य दुर्बुद्धिः परत्याख्यानम अरॊचयत
स नूनम ऋषभस्कन्धं दृष्ट्वा कर्णं निपातितम
दुःशासनं च निहतं मन्ये शॊचति पुत्रकः
हतं वैकर्तनं शरुत्वा दवैरथे सव्यसाचिना
जयतः पाण्डवान दृष्ट्वा किंस्विद दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत
दुर्मर्षणं हतं शरुत्वा वृषसेनं च संयुगे
परभग्नं च बलं दृष्ट्वा वध्यमानं महारथैः
पराङ्मुखांस तथा राज्ञः पलायनपरायणान
विद्रुतान रथिनॊ दृष्ट्वा मन्ये शॊचति पुत्रकः
अनेयश चाभिमानेन बाल बुद्धिर अमर्षणः
हतॊत्साहं बलं दृष्ट्वा किंस्विद दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत
भरातरं निहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे
रुधिरं पीयमानेन किंस्विद दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत
सह गान्धारराजेन सभायां यद अभाषत
कर्णॊ ऽरजुनं रणे हन्ता हते तस्मिन किम अब्रवीत
दयूतं कृत्वा पुरा हृष्टॊ वञ्चयित्वा च पाण्डवान
शकुनिः सौबलस तात हते कर्णे किम अब्रवीत
कृतवर्मा महेष्वासः सात्वतानां महारथः
कर्णं विनिहतं दृष्ट्वा हार्दिक्यः किम अभाषत
बराह्मणाः कषत्रिया वैश्या यस्य शिक्षाम उपासते
धनुर्वेदं चिकीर्षन्तॊ दरॊणपुत्रस्य धीमतः
युवा रूपेण संपन्नॊ दर्शनीयॊ महायशाः
अश्वत्थामा हते कर्णे किम अभाषत संजय
आचार्यत्वं धनुर्वेदे गतः परमतत्त्ववित
कृपः शारद्वतस तात हते कर्णे किम अब्रवीत
मद्रराजॊ महेष्वासः शल्यः समितिशॊभनः
दिष्टं तेन हि तत सर्वं यथा कर्णॊ निपातितः
ये च के चन राजानः पृथिव्यां यॊद्धुम आगताः
वैकर्तनं हतं दृष्ट्वा किम अभाषन्त संजय
कर्णे तु निहते वीरे रथव्याघ्रे नरर्षभे
किं वॊ मुखम अनीकानाम आसीत संजय भागशः
मद्रराजः कथं शल्यॊ नियुक्तॊ रथिनां वरः
वैकर्तनस्य सारथ्ये तन ममाचक्ष्व संजय
के ऽरक्षन दक्षिणं चक्रं सूतपुत्रस्य संयुगे
वामं चक्रं ररक्षुर वा के वा वीरस्य पृष्ठतः
के कर्णं वाजहुः शूराः के कषुद्राः पराद्रवन भयात
कथं च वः समेतानां हतः कर्णॊ महारथः
पाण्डवाश च कथं शूराः परत्युदीयुर महारथम
सृजन्तं शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदम
स च सर्पमुखॊ दिव्यॊ महेषु परवरस तदा
वयर्थः कथं समभवत तन ममाचक्ष्व संजय
मामकस्यास्य सैन्यस्य हृतॊत्सेधस्य संजय
अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति
तौ हि वीरौ महेष्वासौ मदर्थे कुरुसत्तमौ
भीष्मद्रॊणौ हतौ शरुत्वा कॊ नव अर्थॊ जीवितेन मे
न मृष्यामि च राधेयं हतम आहवशॊभिनम
यस्य बाह्वॊर बलं तुल्यं कुञ्जराणां शतं शतम
दरॊणे हते च यद्वृत्तं कौरवाणां परैः सह
संग्रामे नरवीराणां तन ममाचक्ष्व संजय
यथा च कर्णः कौन्तेयैः सह युद्धम अयॊजयत
यथा च दविषतां हन्ता रणे शान्तस तद उच्यताम
[स]
हते दरॊणे महेष्वासे तस्मिन्न अहनि भारत
कृते च मॊघसंकल्पे दरॊणपुत्रे महारथे
दरवमाणे महाराज कौरवाणां बले तथा
वयूह्य पार्थः सवकं सैन्यम अतिष्ठद भरातृभिः सह
तम अवस्थितम आज्ञाय पुत्रस ते भरतर्षभ
दरवच च सवबलं दृष्ट्वा पौरुषेण नयवारयत
सवम अनीकम अवस्थाप्य बाहुवीर्ये वयवस्थितः
युद्ध्वा च सुचिरं कालं पाण्डवैः सह भारत
लब्धलक्षैः परैर हृष्टैर वयायच्छद्भिश चिरं तदा
संध्याकालं समासाद्य परत्याहारम अकारयत
कृत्वावहारं सैन्यानां परविश्य शिबिरं सवकम
कुरवॊ ऽऽतमहितं मन्त्रं मन्त्रयां चक्रिरे तदा
पर्यङ्केषु परार्ध्येषु सपर्ध्यास्तरणवत्सु च
वरासनेषूपविष्टाः सुखशय्यास्व इवामराः
ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा साम्ना परमवल्गुना
तान आभाष्य महेष्वासान पराप्तकालम अभाषत
मतिं मतिमतां शरेष्ठाः सर्वे परब्रूत माचिरम
एवंगते तु यत कार्यं भवेत कार्यकरं नृपाः
एवम उक्ते नरेन्द्रेण नरसिंहा युयुत्सवः
चक्रुर नानाविधाश चेष्टाः सिंहासनगतास तदा
तेषां निशम्येङ्गितानि युद्धे पराणाञ जुहूषताम
समुद्वीक्ष्य मुखं राज्ञॊ बालार्कसमवर्चसः
आचार्य पुत्रॊ मेधावी वाक्यज्ञॊ वाक्यम आददे
रागॊ यॊगस तथा दाक्ष्यं नयश चेत्य अर्थसाधकाः
उपायाः पण्डितैः परॊक्ताः सर्वे दैवसमाश्रिताः
लॊकप्रवीरा ये ऽसमाकं देवकल्पा महारथाः
नीतिमन्तस तथायुक्ता दक्षा रक्ताश च ते हताः
न तव एव कार्यं नैराश्यम अस्माभिर विजयं परति
सुनीतैर इह सर्वार्थैर दैवम अप्य अनुलॊम्यते
ते वयं परवरं नॄणां सर्वैर गुणगुणैर युतम
कर्णं सेनापतिं कृत्वा परमथिष्यामहे रिपून
ततॊ दुर्यॊधनः परीतः परियं शरुत्वा वचस तदा
परीतिसंस्कार संयुक्तं तथ्यम आत्महितं शुभम
सवं मनः समवस्थाप्य बाहुवीर्यम उपाश्रितः
दुर्यॊधनॊ महाराज राधेयम इदम अब्ब्रवीत
कर्ण जानामि ते वीर्यं सौहृदं च परं मयि
तथापि तवां महाबाहॊ परवक्ष्यामि हितं वचः
शरुत्वा यथेष्टं च कुरुवीर यत तव रॊचते
भवान पराज्ञतमॊ नित्यं मम चैव परा गतिः
भीष्मद्रॊणाव अतिरथौ हतौ सेनापती मम
सेनापतिर भवान अस्तु ताभ्यां दरविणवत्तरः
वेद्धौ च तौ महेष्वासौ सापेक्षौ च धनंजये
मानितौ च मया वीरौ राधेय वचनात तव
पितामहत्वं संप्रेक्ष्य पाण्डुपुत्रा महारणे
रक्षितास तात भीष्मेण दिवसानि दशैव ह
नयस्तशस्त्रे च भवति हतॊ भीष्मः पितामहः
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य फल्गुनेन महाहवे
हते तस्मिन महाभागे शरतल्पगते तदा
तवयॊक्ते पुरुषव्याघ्र दरॊणॊ हय आसीत पुरःसरः
तेनापि रक्षिताः पार्थाः शिष्यत्वाद इह संयुगे
स चापि निहतॊ वृद्धॊ धृष्टद्युम्नेन स तवरम
निहताभ्यां परधानाभ्यां ताभ्याम अमितविक्रम
तवत्समं समरे यॊद्धं नान्यं पश्यामि चिन्तयन
भवान एव तु नः शक्तॊ विजयाय न संशयः
पूर्वं मध्ये च पश्च्चाच च तवैव विदितं हि तत
स भवान धुर्यवत संख्ये दुरम उद्वॊढुम अर्हसि
अभिषेचय सेनान्ये सवयम आत्मानम आत्मना
देवतानां यथा सकन्दः सेनानीः परभुर अव्ययः
तथा भवान इमां सेनां धार्तराष्ट्रीं बिभर्तु मे
जहि शत्रुगणान सर्वान महेन्द्र इव दानवान
अवस्थितं रणे जञात्वा पाण्डवास तवां महारथम
दरविष्यन्ति स पाञ्चाला विष्णुं दृष्ट्वेव दानवाः
तस्मात तवं पुरुषव्याघ्र परकर्षेथा महाचमूम
भवत्य अवस्थिते यत ते पाण्डवा गतचेतसः
भविष्यन्ति सहामात्याः पाञ्चालैः सृञ्जयैः सह
यथा हय अभ्युदितः सूर्यः परतपन सवेन तेजसा
वयपॊहति तमस तीव्रं तथा शत्रून वयपॊह नः
[कर्ण]
उक्तम एतन मया पूर्वं गान्धरे तव संनिधौ
जेष्यामि पाण्डवान राजन सपुत्रान सजनार्दनान
सेनापतिर भविष्यामि तवाहं नात्र संशयः
सथिरॊ भव महाराज जितान विद्धि च पाण्डवान
[स]
एवम उक्तॊ महातेजास ततॊ दुर्यॊधनॊ नृपः
उत्तस्थौ राजभिः सार्धं देवैर इव शतक्रतुः
सेनापत्येन सत्कर्तुं कर्णं सकन्दम इवामराः
ततॊ ऽभिषिषिचुस तूर्णं विधिदृष्टेन कर्मणा
दुर्यॊधनमुखा राजन राजानॊ विजयैषिणः
शातकौम्भ मयैः कुम्भैर माहेयैश चाभिमन्त्रितैः
तॊयपूर्णैर विषाणैश च दवीपिखड्गमहर्षभैः
मणिमुक्ता मयैश चान्यैः पुण्यगन्धैस तथौषधैः
औदुम्बरे समासीनम आसने कषौमसंवृतम
शास्त्रदृष्टेन विधिना संभारैश च सुसंभृतैः
जय पार्थान स गॊविन्दान सानुगांस तवं महाहवे
इति तं बन्दिनः पराहुर दविजाश च भरतर्षभ
जहि पार्थान सपाञ्चालान राधेय विजयाय नः
उद्यन्न इव सदा भानुस तमांस्य उग्रैर गभस्तिभिः
न हय अलं तवद विसृष्टानां शराणां ते स केशवाः
कृतघ्नाः सूर्यरश्मीनां जवलताम इव दर्शने
न हि पार्थाः सपाञ्चालाः सथातुं शक्तास तवाग्रतः
आत्तशस्त्रस्य समरे महेन्द्रस्येव दानवाः
अभिषिक्तस तु राधेयः परभया सॊ ऽमितप्रभः
वयत्यरिच्यत रूपेण दिवाकर इवापरः
सेनापत्येन राधेयम अभिषिच्य सुतस तव
अमन्यत तदात्मानं कृतार्थं कालचॊदितः
कर्णॊ ऽपि राजन संप्राप्य सेनापत्यम अरिंदमः
यॊगम आज्ञापयाम आस सूर्यस्यॊदयनं परति
तव पुत्रैर वृतः कर्णः शुशुभे तत्र भारत
देवैर इव यथा सकन्दः संग्रामे तारका मये
[धृ]
सेनापत्यं तु संप्राप्य कर्णॊ वैकर्तनस तदा
तथॊक्तश च सवयं राज्ञा सनिग्धं भरातृसमं वचः
यॊगम आज्ञाप्य सेनाया आदित्ये ऽभयुदिते तदा
अकरॊत किं महाप्राज्ञस तन ममाचक्ष्व संजय
[स]
कर्णस्य मतम आज्ञाय पुत्रस ते भरतर्षभ
यॊगम आज्ञापयाम आस नान्दी तूर्यपुरःसरम
महत्य अपररात्रे तु तव पुत्रस्य मारिष
यॊगॊ गॊगेति सहसा परादुरासीन महास्वनः
नागानां कल्पमानानां रथानां च वरूथिनाम
संनह्यतां पदातीनां वाजिनां च विशां पते
करॊशतां चापि यॊधानां तवरितानां परस्परम
बभूव तुमुलः शब्दॊ दिवस्पृक सुमहांस तदा
ततः शवेतपताकेन बालार्काकार वाजिना
हेमपृष्ठेन धनुषा हस्तिकक्ष्येण केतुना
तूणेन शरपूर्णेन साङ्गदेन वरूथिना
शतघ्नी किङ्किणी शक्तिशूलतॊमर धारिणा
कार्मुकेणॊपपन्नेन विमलादित्य वर्चसा
रथेनातिपताकेन सूतपुत्रॊ वयदृश्यत
धमन्तं वारिजं तात हेमजालविभूषितम
विधुन्वानं महच चापं कार्तस्वरविभूषितम
दृष्ट्वा कर्णं महेष्वासं रथस्थं रथिनां वरम
भानुमन्तम इवॊद्यन्तं तमॊ घनन्तं सहस्रशः
न भीष्म वयसनं के चिन नापि दरॊणस्य मारिष
नान्येषां पुरुषव्याघ्र मेनिरे तत्र कौरवाः
ततस तु तवरयन यॊधाञ शङ्खशब्देन मारिष
कर्णॊ निष्कासयाम आस कौरवाणां वरूथिनीम
वयूहं वयूह्य महेष्वासॊ माकरं शत्रुतापनः
परत्युद्ययौ तदा कर्णः पाण्डवान विजिगीषया
मकरस्य तु तुण्डे वै कर्णॊ राजन वयवस्थितः
नेत्राभ्यां शकुनिः शूर उलूकश च महारथः
दरॊणपुत्रस तु शिरसि गरीवायां सर्वसॊदराः
मध्ये दुर्यॊधनॊ राजा बलेन महता वृतः
वामे पादे तु राजेन्द्र कृतवर्मा वयवस्थितः
नारायण बलैर युक्तॊ गॊपालैर युद्धदुर्मदः
पादे तु दक्षिणे राजन गौतमः सत्यविक्रमः
तरिगर्तैश च महेष्वासैर दाक्षिणात्यैश च संवृतः
अनुपादस तु यॊ वामस तत्र शल्यॊ वयवस्थितः
महत्या सेनया सार्धं मद्रदेशसमुत्थया
दक्षिणे तु महाराज सुषेणः सत्यसंगरः
वृतॊ रथसहस्रैश च दन्तिनां च शतैस तथा
पुच्छे आस्तां महावीरौ भरातरौ पार्थिवौ तदा
चित्रसेनश च चित्रश च महत्या सेनया वृतौ
ततः परयाते राजेन्द्र कर्णे नरवरॊत्तमे
धनंजयम अभिप्रेक्ष्य धर्मराजॊ ऽबरवीद इदम
पश्य पार्थ महासेनां धार्तराष्ट्रस्य संयुगे
कर्णेन निर्मितां वीर गुप्तां वीरैर महारथैः
हतवीरतमा हय एषा धार्तराष्ट्री महाचमूः
फल्गु शेषा महाबाहॊ तृणैस तुल्या मता मम
एकॊ हय अत्र महेष्वासः सूतपुत्रॊ वयवस्थितः
स देवासुरगन्धर्वैः स किंनरमहॊरगैः
चराचरैस तरिभिर लॊकैर यॊ ऽजय्यॊ रथिनां वरः
तं हत्वाद्य महाबाहॊ विजयस तव फल्गुना
उद्धृतश च भवेच छल्यॊ मम दवादश वार्षिकः
एवं जञात्वा महाबाहॊ वयूहं वयूह यथेच्छसि
भरातुस तद वचनं शरुत्वा पाण्डवः शवेतवाहनः
अर्धचन्द्रेण वयूहेन परत्यव्यूहत तां चमूम
वामपार्श्वे ऽभवद राजन भीमसेनॊ वयवस्थितः
दक्षिणे च महेष्वासॊ धृष्टद्युम्नॊ महाबलः
मध्ये वयूहस्य साक्षात तु पाण्डवः कृष्णसारथिः
नकुलः सहदेवश च धर्मराजश च पृष्ठतः
चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ
नार्जुनं जहतुर युद्धे पाल्यमानौ किरीटिना
शेषा नृपतयॊ वीराः सथिता वयूहस्य दंशिताः
यथा भावं यथॊत्साहं यथा सत्त्वं च भारत
एवम एतन महाव्यूहं वयूह्य भारत पाण्डवाः
तावकाश च महेष्वासा युद्धायैव मनॊ दधुः
दृष्ट्वा वयूढां तव चमूं सूतपुत्रेण संयुगे
निहतान पाण्डवान मेने तव पुत्रः सहान्वयः
तथैव पाण्डवीं सेनां वयूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः
धार्तराष्ट्रान हतान मेने स कर्णान वै जनाधिप
ततः शङ्खाश च भेर्यश च पणवानकगॊमुखाः
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दाश च समन्ततः
सेनयॊर उभयॊ राजन परावाद्यन्त महास्वनाः
सिंहनादश च संजज्ञे शूराणां जय गृद्धिनाम
हयहेषित शब्दाश च वारणानां च बृंहितम
रथनेमि सवनाश चॊग्राः संबभूवुर जनाधिप
न दरॊण वयसनं कश चिज जानीते भरतर्षभ
दृष्ट्वा कर्णं महेष्वासं मुखे वयूहस्य दंशितम
उभे सेने महासत्त्वे परहृष्टनरकुञ्जरे
यॊद्धुकामे सथिते राजन हन्तुम अन्यॊन्यम अञ्जसा
तत्र यत्तौ सुसंरब्धौ दृष्ट्वान्यॊन्यं वयवस्थितौ
अनीकमध्ये राजेन्द्र रेजतुः कर्णपाण्डवौ
नृत्यमाने तु ते सेने समेयातां परस्परम
तयॊः पक्षैः परपक्षैश च निर्जग्मुर वै युयुत्सवः
ततः परववृते युद्धं नरवारणवाजिनाम
रथिनां च महाराज अन्यॊन्यं निघ्नतां दृढम
[स]
ते सेने ऽनयॊन्यम आसाद्य परहृष्टाश्वनरद्विपे
बृहत्यौ संप्रजह्राते देवासुरचमूपमे
ततॊ गजा रथाश चाश्वाः पत्तयश च महाहवे
संप्रहारं परं चक्रुर देव पाप्म परणाशनम
पूर्णचन्द्रार्क पद्मानां कान्ति तविड गन्धतः समैः
उत्तमाङ्गैर नृसिंहानां नृसिंहास तस्तरुर महीम
अर्धचन्द्रैस तथा भल्लैः कषुरप्रैर असि पट्टिशैः
परश्वधैश चाप्य अकृन्तन्न उत्तमाङ्गानि युध्यताम
वयायतायत बाहूनां वयायतायत बाहुभिः
वयायता बाहवः पेतुश छिन्नमुष्ट्य आयुधाङ्गदाः
तैः सफुरद्भिर मही भाति रक्ताङ्गुलि तलैस तदा
गरुड परहतैर उग्रैः पञ्चास्यैर इव पन्नगैः
हयस्यन्दन नागेभ्यः पेतुर वीरा दविषद धताः
विमानेभ्यॊ यथा कषीणे पुण्ये सवर्गसदस तथा
गदाभिर अन्यैर गुर्वीभिः परिघैर मुसलैर अपि
पॊथिताः शतशः पेतुर वीरा वीरतरै रणे
रथा रथैर विनिहता मत्ता मत्तैर दविपैर दविपाः
सादिनः सादिभिश चैव तस्मिन परमसंकुले
रथा वररथैर नागैर अश्वारॊहाश च पत्तिभिः
अश्वारॊहैः पदाताश च निहता युधि शेरते
रथाश्वपत्तयॊ नागै रथैर नागाश च पत्तयः
रथपत्तिद्विपाश चाश्वैर नृभिश चाश्वरथद्विपाः
रथाश्वेभ नराणां च नराश्वेभ रथैः कृतम
पाणिपादैश च शस्त्रैश च रथैश च कदनं महत
तथा तस्मिन बले शूरैर वध्यमाने हते ऽपि च
अस्मान अभ्यागमन पार्था वृकॊदर पुरॊगमाः
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च दरौपदेयाः परभद्रकाः
सात्यकिश चेकितानश च दरविडैः सैनिकैः सह
भृता वित्तेन महता पाण्ड्याश चौड्राः स केरलाः
वयूढॊरस्का दीर्घभुजाः परांशवः परियदर्शनाः
आपीडिनॊ रक्तदन्ता मत्तमातङ्गविक्रमाः
नाना विराग वसना गन्धचूर्णावचूर्णिताः
बद्धासयः पाशहस्ता वारणप्रतिवारणाः
समानमृत्यवॊ राजन्न अनीकस्थाः परस्परम
कलापिनश चापहस्ता दीर्घकेशाः परियाहवाः
पत्तयः सात्यकेर अन्ध्रा घॊररूपपराक्रमाः
अथापरे पुनः शूराश चेदिपाञ्चालकेकयाः
करूषाः कॊसलाः काश्या मागधाश चापि दुद्रुवुः
तेषां रथाश च नागाश च परवराश चापि पत्तयः
नानाविध रवैर हृष्टा नृत्यन्ति च हसन्ति च
तस्य सैन्यस्य महतॊ महामात्रवरैर वृतः
मध्यं वृकॊदरॊ ऽभयागात तवदीयं नागधूर गतः
स नागप्रवरॊ ऽतयुग्रॊ विधिवत कल्पितॊ बभौ
उदयाद्र्य अग्र्यभवनं यथाभ्युदित भास्करम
तस्यायसं वर्म वरं वररत्नविभूषितम
तारॊद्भासस्य नभसः शारदस्य समत्विषम
स तॊमरप्रासकरश चारु मौलिः सवलंकृतः
चरन मध्यंदिनार्काभस तेजसा वयदहद रिपून
तं दृष्ट्वा दविरदं दूरात कषेमधूर्तिर दविपस्थितः
आह्वयानॊ ऽभिदुद्राव परमनाः परमनस्तरम
तयॊः समभवद युद्धं दविपयॊर उग्ररूपयॊः
यदृच्छया दरुमवतॊर महापर्वतयॊर इव
संसक्तनागौ तौ वीरौ तॊमरैर इतरेतरम
बलवत सूर्यरश्म्य आभैर भित्त्वा भित्त्वा विनेदतुः
वयपसृत्य तु नागाभ्यां मडलानि विचेरतुः
परगृह्य चैव धनुषी जघ्नतुर वै परस्परम
कष्वेडितास्फॊटित रवैर बाणशब्दैश च सर्वशः
तौ जनान हर्षयित्वा च सिंहनादान परचक्रतुः
समुद्यतकराभ्यां तौ दविपाभ्यां कृतिनाव उभौ
वातॊद्धूत पताकाभ्यां युयुधाते महाबलौ
ताव अन्यॊन्यस्य धनुषी छित्त्वान्यॊन्यं विनेदतुः
शक्तितॊमर वर्षेण परावृण मेघाव इवाम्बुभिः
कषेमधूर्तिस तदा भीमं तॊमरेण सतनान्तरे
निर्बिभेद तु वेगेन षड्भिश चाप्य अपरैर नदन
स भीमसेनः शुशुभे तॊमरैर अङ्गमाश्रितैः
करॊधदीप्तवपुर मेघैः सप्त सप्तिर इवांशुमान
ततॊ भास्करवर्णाभम अञ्जॊ गतिमय समयम
ससर्ज तॊमरं भीमः परत्यमित्राय यत्नवान
ततः कुलूताधिपतिश चापम आयम्य सायकैः
दशभिस तॊमरं छित्त्वा शक्त्या विव्याध पाण्डवम
अथ कार्मुकम आदाय महाजलद निस्वनम
रिपॊर अभ्यर्दयन नागम उन्मदः पाण्डवः शरैः
स शरौघार्दितॊ नागॊ भीमसेनेन संयुगे
निगृह्यमाणॊ नातिष्ठद वातध्वस्त इवाम्बुदः
ताम अभ्यधावद दविरदं भीमसेनस्य नागराट
महावातेरितं मेघं वातॊद्धूत इवाम्बुदः
संनिवर्त्यात्मनॊ नागं कषेमधूर्तिः परयत्नतः
विव्याधाभिद्रुतं बाणैर भीमसेनं स कुञ्जरम
ततः साधु विसृष्टेन कषुरेण पुरुषर्षभः
छित्त्वा शरासनं शत्रॊर नागम आमित्रम आर्दयत
ततः खजा कया भीमं कषेमधूर्तिः पराभिनत
जघान चास्य दविरदं नाराचैः सर्वमर्मसु
पुरा नागस्य पतनाद अवप्लुत्य सथितॊ महीम
भीमसेनॊ रिपॊर नागं गदया समपॊथयत
तस्मात परमथितान नागात कषेमधूर्तिम अवद्रुतम
उद्यतासिम उपायान्तं गदयाहन वृकॊदरः
स पपात हतः सासिर वयसुः सवम अभितॊ दविपम
वज्रप्ररुग्णम अचलं सिंहॊ वज्रहतॊ यथा
निहतं नृपतिं दृष्ट्वा कुलूतानां यशस्करम
पराद्रवद वयथिता सेना तवदीया भरतर्षभ
[स]
ततः कर्णॊ महेष्वासः पाण्डवानाम अनीकिनीम
जघान समरे शूरः शरैः संनतपर्वभिः
तथैव पाण्डवा राजंस तव पुत्रस्य वाहिनीम
कर्णस्य परमुखे करुद्धा विनिजघ्नुर महारथाः
कर्णॊ राजन महाबाहुर नयवधीत पाण्डवीं चमूम
नाराचैर अर्करश्म्य आभैः कर्मार परिमार्जितैः
तत्र भारत कर्णेन नाराचैस ताडिता गजाः
नेदुः सेदुश च मम्लुश च बभ्रमुश च दिशॊ दश
वध्यमाने बले तस्मिन सूतपुत्रेण मारिष
नकुलॊ ऽभयद्रवत तूर्णं सूतपुत्रं महारणे
भीमसेनस तथा दरौणिं कुर्वाणं कर्म दुष्करम
विन्दानुविन्दौ कैकेयौ सात्यकिः समवारयत
शरुतकर्माणम आयान्तं चित्रसेनॊ महीपतिः
परतिविन्ध्यं तथा चित्रश चित्रकेतन कार्मुकः
दुर्यॊधनस तु राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम
संशप्तक गणान करुद्धॊ अभ्यधावद धनंजयः
धृष्टद्युम्नः कृपं चाथ तस्मिन वीरवरक्षये
शिखण्डी कृतवर्माणं समासादयद अच्युतम
शरुतकीर्तिस तथा शल्यं माद्रीपुत्रः सुतं तव
दुःशासनं महाराज सहदेवः परतापवान
केकयौ सात्यकिं युद्धे शरवर्षेण भास्वता
सात्यकिः केकयौ चैव छादयाम आस भारत
ताव एनं भारतौ वीरं जघ्नतुर हृदये भृशम
विषाणाभ्यां यथा नागौ परतिनागं महाहवे
शरसंभिन्न वर्माणौ ताव उभौ भरातरौ रणे
सात्यकिं सत्यकर्माणं राजन विव्यधतुः शरैः
तौ सात्यकिर महाराज परहसन सर्वतॊदिशम
छादयञ शरवर्षेण वारयाम आस भारत
वार्यमाणॊ ततस तौ तु शैनेय शरवृष्टिभिः
शैनेयस्य रथं तूर्णं छादयाम आसतुः शरैः
तयॊस तु धनुषी चित्रे छित्त्वा शौरिर महाहवे
अथ तौ सायकैस तीक्ष्णैश छादयाम आस दुःसहैः
अथान्ये धनुषी मृष्टे परगृह्य च महाशरान
सात्यकिं पूरयन्तौ तौ चेरतुर लघु सुष्ठु च
ताभ्यां मुक्ता महाबाणाः कङ्कबर्हिण वाससः
दयॊतयन्तॊ दिशः सर्वाः संपेतुः सवर्णभूषणाः
बाणान्ध कारम अभवत तयॊ राजन महाहवे
अन्यॊन्यस्य धनुश चैव चिच्छिदुस ते महारथाः
ततः करुद्धॊ महाराज सात्वतॊ युद्धदुर्मदः
धनुर अन्यत समादाय स जयं कृत्वा च संयुगे
कषुरप्रेण सुतीक्ष्णेन अनुविन्द शिरॊ ऽहरत
तच्छिरॊ नयपतद भूमौ कुण्डलॊत्पीडितं महत
शम्बरस्य शिरॊ यद्वन निहतस्य महारणे
शॊषयन केकयान सर्वाञ जगामाशु वसुंधराम
तं दृष्ट्वा निहतं शूरं भराता तस्य महारथः
स जयम अन्यद धनुः कृत्वा शैनेयं परत्यवारयत
स शक्त्या सात्यकिं विद्ध्वा सवर्णपुङ्खैः शिलाशितैः
ननाद बलवन नादं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत
स सात्यकिं पुनः करुद्धः केकयानां महारथः
शरैर अग्निशिखाकारैर बाह्वॊर उरसि चार्दयत
स शरैः कषतसर्वाङ्गः सात्वतः सत्त्वकॊविदः
रराज समरे राजन स पत्र इव किंशुकः
सात्यकिः समरे विद्धः केकयेन महात्मना
केकयं पञ्चविंशत्या विव्याध परहसन्न इव
शतचन्द्र चिते गृह्य चर्मणी सुभुजौ तु तौ
वयरॊचेतां महारङ्गे निस्त्रिंशवरधारिणौ
यथा देवासुरे युद्धे जम्भ शक्रौ महाबलौ
मण्डलानि ततस तौ च विचरन्तौ महारणे
अन्यॊन्यम असिभिस तूर्णं समाजघ्नतुर आहवे
केकयस्य ततश चर्म दविधा चिच्छेद सात्वतः
सात्यकेश च तथैवासौ चर्म चिच्छेद पार्थिवः
चर्म छित्त्वा तु कैकेयस तारागणशतैर वृतम
चचार मण्डलान्य एव गतप्रत्यागतानि च
तं चरन्तं महारङ्गे निस्त्रिंशवरधारिणम
अपहस्तेन चिच्छेद शैनेयस तवरयान्वितः
स वर्मा केकयॊ राजन दविधा छिन्नॊ महाहवे
निपपात महेष्वासॊ वज्रनुन्न इवाचलः
तं निहत्य रणे शूरः शैनेयॊ रथसत्तमः
युधामन्यॊ रथं तूर्णम आरुरॊह परंतपः
ततॊ ऽनयं रथम आस्थाय विधिवत कल्पितं पुनः
केकयानां महत सैन्यं वयधमत सात्यकिः शरैः
सा वध्यमाना समरे केकयस्य महाचमूः
तम उत्सृज्य रथं शत्रुं परदुद्राव दिशॊ दश
[स]
शरुतकर्मा महाराज चित्रसेनं महीपतिम
आजघ्ने समरे करुद्धः पञ्चाशद्भिः शिलीमुखैः
अभिसारस तु तं राजा नवभिर निशितैः शरैः
शरुतकर्माणम आहत्य सूतं विव्याध पञ्चभिः
शरुतकर्मा ततः करुद्धश चित्रसेनं चमूमुखे
नाराचेन सुतीक्ष्णेन मर्म देशे समर्दयत
एतस्मिन्न अन्तरे चैनं शरुतकीर्तिर महायशाः
नवत्या जगती पालं छादयाम आस पत्रिभिः
परतिलब्य ततः संज्ञां चित्रसेनॊ महारथः
धनुश चिच्छेद भल्लेन तं च विव्याध सप्तभिः
सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय वेगघ्नं रुक्मभूषणम
चित्ररूपतरं चक्रे चित्रसेनं शरॊर्मिभिः
स शरैश चित्रितॊ राजंश चित्रमाल्यधरॊ युवा
युवेव समशॊभत स गॊष्ठीमध्ये सवलंकृतः
शरुतकर्माणम अथ वै नाराचेन सतनान्तरे
बिभेद समरे करुद्धस तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत
शरुतकर्मापि समरे नाराचेन समर्दितः
सुस्राव रुधिरं भूरि गौरिकाम्भ इवाचलः
ततः स रुधिराक्ताङ्गॊ रुधिरेण कृतच्छविः
रराज समरे राजन स पुष्प इव किंशुकः
शरुतकर्मा ततॊ राजञ शत्रूणां समभिद्रुतः
शत्रुसंवरणं कृत्वा दविधा चिच्छेद कार्मुकम
अथैनं छिन्नधन्वानं नाराचानां तरिभिः शतैः
विव्याध भरतश्रेष्ठ शरुतकर्मा महायशाः
ततॊ ऽपरेण भल्लेन भृशं तीष्क्णेन स तवरः
जहार स शिरस तराणं शिरस तस्य महात्मनः
तच्छिरॊ नयपतद भूमौ सुमहच चित्रवर्मणः
यदृच्छया यथा चन्द्रश चयुतः सवर्गान महीतले
राजानं निहतं दृष्ट्वा अभिसारं च मारिष
अभ्यद्रवन्त वेगेन चित्रसेनस्य सैनिकाः
ततः करुद्धॊ महेष्वासस तत सैन्यं पराद्रवच छरैः
अन्तकाले यथा करुद्धः सर्वभूतानि परेतराट
दरावयन्न इषुभिस तूर्णं शरुतकर्मा वयरॊचत
परतिविन्ध्यस ततश चित्रं भित्त्वा पञ्चभिर आशुगैः
सारथिं तरिभिर आनर्च्छद धवजम एकेषुणा ततः
तं चित्रॊ नवभिर भल्लैर बाह्वॊर उरसि चार्दयत
सवर्णपुङ्खैः शिला धौतैः कङ्कबर्हिण वाजितैः
परतिविन्ध्यॊ धनुस तस्य छित्त्वा भारत सायकैः
पञ्चभिर निशितैर बाणैर अथैनं संप्रजघ्निवान
ततः शक्तिं महाराज हेमदण्डां दुरासदाम
पराहिणॊत तव पुत्राय घॊराम अग्निशिखाम इव
ताम आपतन्तीं सहसा शक्तिम उल्काम इवाम्बरात
दविधा चिच्छेद समरे परतिविन्ध्यॊ हसन्न इव
सा पपात तदा छिन्ना परतिविन्ध्य शरैः शितैः
युगान्ते सर्वभूतानि तरासयन्ती यथाशनिः
शक्तिं तां परहतां दृष्ट्वा चित्रॊ गृह्य महागदाम
परतिविन्ध्याय चिक्षेप रुक्मजालविभूषिताम
सा जघान हयांस तस्य सारथिं च महारणे
रथं परमृद्य वेगेन धरणीम अन्वपद्यत
एतस्मिन्न एव काले तु रथाद आप्लुत्य भारत
शक्तिं चिक्षेप चित्राय सवर्णघण्टाम अलंकृताम
ताम आपतन्तीं जग्राह चित्रॊ राजन महामनाः
ततस ताम एव चिक्षेप परतिविन्ध्याय भारत
समासाद्य रणे शूरं परतिविन्ध्यं महाप्रभा
निर्भिद्य दक्षिणं बाहुं निपपात महीतले
पतिताभासयच चैव तं देशम अशनिर यथा
परतिविन्ध्यस ततॊ राजंस तॊमरं हेमभूषितम
परेषयाम आस संक्रुद्धश चित्रस्य वधकाम्यया
स तस्य देवावरणं भित्त्वा हृदयम एव च
जगाम धरणीं तूर्णं महॊरग इवाशयम
स पपात तदा राजंस तॊमरेण समाहतः
परसार्य विपुलौ बाहू पीनौ परिघसंनिभौ
चित्र्म संप्रेक्ष्य निहतं तावका रणशॊभिनः
अभ्यद्रवन्त वेगेन परतिविन्ध्यं समन्ततः
सृजन्तॊ विविधान बाणाञ शतघ्नीश च स किङ्किणीः
त एनं छादयाम आसुः सूर्यम अभ्रगणा इव
तान अपास्य महाबाहुः शरजालेन संयुगे
वयद्रावयत तव चमूं वज्रहस्त इवासुरीम
ते वध्यमानाः समरे तावकाः पाण्डवैर नृप
विप्रकीर्यन्त सहसा वातनुन्ना घना इव
विप्रद्रुते बले तस्मिन वध्यमाने समन्ततः
दरौणिर एकॊ ऽभययात तूर्णं भीमसेनं महाबलम
ततः समागमॊ घॊरॊ बभूव सहसा तयॊः
यथा देवासुरे युद्धे वृत्रवासवयॊर अभूत
[स]
भीमसेनं ततॊ दरौणी राजन विव्याध पत्रिणा
तवरया परया युक्तॊ दर्शयन्न अस्त्रलाघवम
अथैनं पुनर आजघ्ने नवत्या निशितैः शरैः
सर्वमर्माणि संप्रेक्ष्य मर्मज्ञॊ लघुहस्तवत
भीमसेनः समाकीर्णॊ दरौणिना निशितैः शरैः
रराज समरे राजन रश्मिवान इव भास्करः
ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः
दरॊणपुत्रम अवच्छाद्य सिंहनादम अमुञ्चत
शरैः शरांस ततॊ दरौणिः संवार्य युधि पाण्डवम
ललाटे ऽभयहनद राजन नाराचेन समयन्न इव
ललाटस्थं ततॊ बाणं धारयाम आस पाण्डवः
यथा शृङ्गं वने दृप्तः खड्गॊ धारयते नृप
ततॊ दरौणिं रणे भीमॊ यतमानं पराक्रमी
तरिभिर विव्याध नाराचैर ललाटे विस्मयन्न इव
ललाटस्थैस ततॊ बाणैर बराह्मणः स वयरॊचत
परावृषीव यथा सिक्तस तरिशृङ्गः पर्वतॊत्तमः
ततः शरशतैर दरौणिर मदयाम आस पाण्डवः
न चैनं कम्पयाम आस मातरिश्वेव पर्वतम
तथैव पाण्डवं युद्धे दरौणिः शरशतैः शितैः
नाकम्पयत संहृष्टॊ वार्यॊघ इव पर्वतम
ताव अन्यॊन्यं शरैर घॊरैश छादयानौ महारथौ
रथचर्या गतौ शूरौ शुशुभाते रणॊत्कटौ
आदित्याव इव संदीप्तौ लॊकक्षयकराव उभौ
सवरश्मिभिर इवान्यॊन्यं तापयन्तौ शरॊत्तमैः
कृतप्रतिकृते यत्नं कुर्वाणौ च महारणे
कृतप्रतिकृते यत्नं चक्राते ताव अभीतवत
वयाघ्राव इव च संग्रामे चेरतुस तौ महारथौ
शरदंष्ट्रौ दुराधर्षौ चापव्यात्तौ भयानकौ
अभूतां ताव अदृश्यौ च शरजालैः समन्ततः
मेघजालैर इव चछन्नौ गगने चन्द्रभास्करौ
परकाशौ च मुहूर्तेन तत्रैवास्ताम अरिंदमौ
विमुक्तौ मेघजालेन शशिसूर्यौ यथा दिवि
अपसव्यं ततश चक्रे दरौणिस तत्र वृकॊदरम
किरञ शरशतैर उग्रैर धाराभिर इव पर्वतम
न तु तन ममृषे भीमः शत्रॊर विजयलक्षणम
परतिचक्रे च तं राजन पाण्डवॊ ऽपय अपसव्यतः
मण्डलानां विभागेषु गतप्रत्यागतेषु च
बभूव तुमुलं युद्धं तयॊस तत्र महामृधे
चरित्वा विविधान मार्गान मण्डलं सथानम एव च
शरैः पूर्णायतॊत्सृष्टैर अन्यॊन्यम अभिजघ्नतुः
अन्यॊन्यस्य वधे यत्नं चक्रतुस तौ महारथौ
ईषतुर विरथं चैव कर्तुम अन्यॊन्यम आहवे
ततॊ दरौणिर महास्त्राणि परादुश्चक्रे महारथः
तान्य अस्त्रैर एव समरे परतिजघ्ने ऽसय पाण्डवः
ततॊ घॊरं महाराज अस्त्रयुद्धम अवर्तत
गरहयुद्धं यथा घॊरं परजासंहरणे अभूत
ते बाणाः समसज्जन्त कषिप्तास ताभ्यां तु भारत
दयॊतयन्तॊ दिशः सर्वास तच च सैन्यं समन्ततः
बाणसंघावृतं घॊरम आकाशं समपद्यत
उक्ला पातकृतं यद्वत परजानां संक्षये नृप
बाणाभिघातात संजज्ञे तत्र भारत पावकः
स विस्फुलिङ्गॊ दीप्तार्चिः सॊ ऽदहद वाहिनी दवयम
तत्र सिद्धा महाराज संपतन्तॊ ऽबरुवन वचः
अति युद्धानि सर्वाणि युद्धम एतत ततॊ ऽधिकम
सर्वयुद्धानि चैतस्य कलां नार्हन्ति षॊडशीम
नैतादृशं पुनर युद्धं न भूतं न भविष्यति
अहॊ जञानेन संयुक्ताव उभौ चॊग्रपराक्रमौ
अहॊ भीमे बलं भीमम एतयॊश च कृतास्त्रता
अहॊ वीर्यस्य सारत्वम अहॊ सौष्ठवम एतयॊः
सथिताव एतौ हि समरे कालान्तकयमॊपमौ
रुद्रौ दवाव इव संभूतौ यथा दवाव इव भास्करौ
यमौ वा पुरुषव्याघ्रौ घॊररूपाव इमौ रणे
शरूयन्ते सम तदा वाचः सिद्धानां वै मुहुर मुहुः
सिंहनादश च संजज्ञे समेतानां दिवौकसाम
अद्भुतं चाप्य अचिन्त्यं च दृष्ट्वा कर्म तयॊर मृधे
तौ शूरौ समरे राजन परस्परकृतागसौ
परस्परम उदैक्षेतां करॊधाद उद्वृत्य चाक्षुषी
करॊधरक्तेक्षणौ तौ तु करॊधात परस्फुरिताधरौ
करॊधात संदष्ट दशनौ संदष्ट दशनच छदौ
अन्यॊन्यं छादयन्तौ सम शरवृष्ट्या महारथौ
शराम्बुधारौ समरे शस्त्रविद्युत परकाशिनौ
ताव अन्यॊन्यं धवजौ विद्ध्वा सारथी च महारथौ
अन्यॊन्यस्य हयान विद्ध्वा बिभिदाते परस्परम
ततः करुद्धौ महाराज बाणौ गृह्य महाहवे
उभौ चिक्षिपतुस तूर्णम अन्यॊन्यस्य वधैषिणौ
तौ सायकौ महाराज दयॊतमानौ चमूमुखे
आजघ्राते समासाद्य वज्रवेगौ दुरासदौ
तौ परस्परवेगाच च शराभ्यां च भृशाहतौ
निपेततुर महावीरौ सवरथॊपस्थयॊस तदा
ततस तु सारथिर जञात्वा दरॊणपुत्रम अचेतनम
अपॊवाह रणाद राजन सर्वक्षत्रस्य पश्यतः
तथैव पाण्डवं राजन विह्वलन्तं मुहुर मुहुः
अपॊवाह रथेनाजौ सारथिः शत्रुतापनम
[धृ]
यथा संशप्तकैः सार्धम अर्जुनस्याभवद रणः
अन्येषां च मदीयानां पाण्डवैस तद बरवीहि मे
[स]
शृणु राजन यथावृत्तं संग्रामं बरुवतॊ मम
वीराणां शत्रुभिः सार्धं देहपाप्म परणाशनम
पार्थः संशप्तक गणं परविश्यार्णव संनिभम
वयक्षॊभयद अमित्रघ्नॊ महावात इवार्णवम
शिरांस्य उन्मथ्य वीराणां शितैर भल्लैर धनंजयः
पूर्णचन्द्राभवक्त्राणि सवक्षिभ्रू दशनानि च
संतस्तार कषितिं कषिप्रं विनालैर नलिनैर इव
सुवृत्तान आयतान पुष्टांश चन्दनागुरुभूषितान
सायुधान स तनुत्राणान पञ्चास्यॊरग संनिभान
बाहून कषुरैर अमित्राणां विचकर्तार्जुनॊ रणे
धुर्यान धुर्यतरान सूतान धवजांश चापानि सायकान
पाणीन अरत्नान असकृद भल्लैश चिच्छेद पाण्डवः
दविपान हयान रथांश चैव सारॊहान अर्जुनॊ रणे
शरैर अनेकसाहस्रै राजन निन्ये यमक्षयम
तं परवीरं परतीयाता नर्दमाना इवर्षभाः
वाशितार्थम अभिक्रुद्धा हुंकृत्वा चाभिदुद्रुवुः
निघ्नन्तम अभिजघ्नुस ते शरैः शृङ्गैर इवर्षभाः
तस्य तेषां च तद युद्धम अभवल लॊमहर्षणम
तरैलॊक्यविजये यादृग दैत्यानां सह वज्रिणा
अस्त्रैर अस्त्राणि संवार्य दविषतां सर्वतॊ ऽरजुनः
इषुभिर बहुभिस तूर्णं विद्ध्वा पराणान ररास सः
छिन्नत्रिवेणुचक्राक्षान हतयॊधाश्वसारथीन
विध्वस्तायुध तूणीरान समुन्मथित केतनान
संछिन्नयॊक्त्र रश्मीकान वि तरिवेणून वि कूबरान
विध्वस्तबन्धुर अयुगान विशस्तायुध मण्डलान
रथान विशकलीकुर्वन महाभ्राणीव मारुतः
विस्मापयन परेक्षणीयं दविषातां भयवर्धनम
महारथसहस्रस्य समं कर्मार्जुनॊ ऽकरॊत
सिद्धदेवर्षिसंघाश च चारणाश चैव तुष्टुवुः
देवदुन्दुभयॊ नेदुः पुष्पवर्षाणि चापतन
केशवार्जुनयॊर मूर्ध्नि पराह वाक चाशरीरिणी
चन्द्रार्कानिल वह्नीनां कान्ति दीप्तिबलद्युतीः
यौ सदा बिभ्रतुर वीरौ ताव इमौ केशवार्जुनौ
बरह्मेशानाव इवाजय्यौ वीराव एकरथे सथितौ
सर्वभूतवरौ वीरौ नरनारायणाव उभौ
इत्य एतन महद आश्चर्यं दृष्ट्वा शरुत्वा च भारत
अश्वत्थामा सुसंयत्तः कृष्णाव अभ्यद्रवद रणे
अथ पाण्डवम अस्यन्तं यम कालान्तकाञ शरान
सेषुणा पाणिनाहूय हसन दरौणिर अथाब्रवीत
यदि मां मन्यसे वीर पराप्तम अर्हम इवातिथिम
ततः सर्वात्मनाद्य तवं युद्धातिथ्यं परयच्छ मे
एवम आचार्य पुत्रेण समाहूतॊ युयुत्सया
बहु मेने ऽरजुनॊ ऽऽतमानम इदं चाह जनार्दनम
संशप्तकाश च मे वध्या दरौणिर आह्वयते च माम
यद अत्रानन्तरं पराप्तं परशाधि तवं महाभुज
एवम उक्तॊ ऽवहत पार्थं कृष्णॊ दरॊणात्मजान्तिकम
जैत्रेण विधिनाहूतं वायुर इन्द्रम इवाध्वरे
तम आमन्त्र्यैक मनसा केशवॊ दरौणिम अब्रवीत
अश्वत्थामन सथिरॊ भूत्वा परहराशु सहस्व च
निर्वेष्टुं भर्तृपिण्डं हि कालॊ ऽयम उपजीविनाम
सूक्ष्मॊ विवादॊ विप्राणां सथूलौ कषात्रौ जयाजयौ
यां न संक्षमसे मॊहाद दिव्यां पार्थस्य सत्क्रियाम
ताम आप्तुम इच्छन युध्यस्व सथिरॊ भूत्वाद्य पाण्डवम
इत्य उक्तॊ वासुदेवेन तथेत्य उक्त्वा दविजॊत्तमः
विव्याध केशवं षष्ट्या नाराचैर अर्जुनं तरिभिः
तस्यार्जुनः सुसंक्रुद्धस तरिभिर भल्लैः शरासनम
चिच्छेदाथान्यद आदत्त दरौणिर घॊरतरं धनुः
स जयं कृत्वा निमेषात तद विव्याधार्जुन केशवौ
तरिभिः शरैर वासुदेवं सहस्रेण च पाण्डवम
ततः शरसहस्राणि परयुतान्य अर्बुदानि च
ससृजे दरौणिर आयस्तः संस्तभ्य च रणे ऽरजुनम
इषुधेर धनुषॊ जयाया अङ्गुलीभ्यश च मारिष
बाह्वॊः कराभ्याम उरसॊ वदनघ्राणनेत्रतः
कर्णाभ्यां शिरसॊ ऽङगेभ्यॊ लॊम वर्त्मभ्य एव च
रथध्वजेभ्यश च शरा निष्पेतुर बरह्मवादिनः
शरजालेन महता विद्ध्वा केशव पाण्डवौ
ननाद मुदितॊ दरौणिर महामेघौघनिस्वनः
तस्य नानदतः शरुत्वा पाण्डवॊ ऽचयुतम अब्रवीत
पश्य माधव दौरात्म्यं दरॊणपुत्रस्य मां परति
वधप्राप्तौ मन्यते नौ परवेश्य शरवेश्मनि
एषॊ ऽसय हन्मि संकल्पं शिक्षया च बलेन च
अश्वत्थाम्नः शरान अस्तांश छित्त्वैकैकं तरिधा तरिधा
वयधमद भरतश्रेष्ठॊ नीहारम इव मारुतः
ततः संशप्तकान भूयः साश्वसूत रथद्विपान
धवजपत्तिगणान उग्रैर बाणैर विव्याध पाण्डवः
ये ये ददृशिरे तत्र यद यद रूपं यथा यथा
ते ते तत तच छरैर वयाप्तं मेनिरे ऽऽतमानम एव च
ते गाण्डीवप्रणुदिता नानारूपाः पतत्रिणः
करॊशे साग्रे सथितान घनन्ति दविपांश च पुरुषान रणे
भल्लैश छिन्नाः कराः पेतुः करिणां मदकर्षिणाम
छिन्ना यथा परशुभिः परवृद्धाः शरदि दरुमाः
पश्चात तु शैलवत पेतुस ते गजाः सह सादिभिः
वज्रिवज्रप्रमथिता यथैवाद्रिचयास तथा
गन्धर्वनगराकारान विधिवत कल्पितान रथान
विनीतजवनान्य उक्तान आस्थितान युद्धदुर्मदान
शरैर विशकलीकुर्वन्न अमित्रान अभ्यवीवृषत
अलंकृतान अश्वसादीन पतिंश चाहन्धनंजयः
धनंजय युगान्तार्कः संशप्तक महार्णवम
वयशॊषयत दुःशॊषं तीव्रैः शरगभस्तिभिः
पुनर दरौणिमहाशैलं नाराचैः सूर्यसंनिभैः
निर्बिभेद महावेगैस तवरन वज्रीव पर्वतम
तम आचार्य सुतः करुद्धः साश्वयन्तारम आशुगैः
युयुत्सुर नाशकद यॊद्धुं पार्थस तान अन्तराच्छिनत
ततः परमसंक्रुद्धः काण्डकॊशान अवासृजत
अश्वत्थामाभिरूपाय गृहान अतिथये यथा
अथ संशप्तकांस तयक्त्वा पाण्डवॊ दरौणिम अभ्ययात
अपाङ्क्तेयम इव तयक्त्वा दाता पाङ्क्तेयम अर्थिनम
ततः समभवद युद्धं शुक्राङ्गिरस वर्चसॊः
नक्षत्रम अभितॊ वयॊम्नि शुक्राङ्गिरसयॊर इव
संतापयन्ताव अन्यॊन्यं दीप्तैः शरगभस्तिभिः
लॊकत्रास कराव आस्तां विमार्गस्थौ गरहाव इव
ततॊ ऽविध्यद भरुवॊर मध्ये नाराचेनार्जुनॊ भृशम
स तेन विबभौ दरौणिर ऊर्ध्वरश्मिर यथा रविः
अथ कृष्णौ शरशतैर अश्वत्थाम्नार्दितौ भृशम
सरश्मि जालनिकरौ युगान्तार्काव इवासतुः
ततॊ ऽरजुनः सर्वतॊ धारम अस्त्रम; अवासृजद वासुदेवाभिगुप्तः
दरौणायनिं चाभ्यहनत पृषत्कैर; वज्राग्निवैवस्वतदण्डकल्पैः
स केशवं चार्जुनं चातितेजा; विव्याध मर्मस्व अतिरौद्र कर्मा
बाणैः सुमुक्तैर अतितीव्र वेगैर; यैर आहतॊ मृत्युर अपि वयथेत
दरौणेर इषून अर्जुनः संनिवार्य; वयायच्छतस तद दविगुणैः सुपुङ्खैः
तं साश्वसूत धवजम एकवीरम; आवृत्य संशप्तक सैन्यम आर्छत
धनूंषि बाणान इषुधीर धनुर्ज्याः; पाणीन भुजान पाणिगतं च शस्त्रम
छत्राणि केतूंस तुरगान अथैषां; वस्त्राणि माल्यान्य अथ भूषणानि
चर्माणि वर्माणि मनॊरथांश च; परियाणि सर्वाणि शिरांसि चैव
चिच्छेद पार्थॊ दविषतां परमुक्तैर; बाणैः सथितानाम अपराङ्मुखानाम
सुकल्पिताः सयन्दनवाजिनागाः; समास्थिताः कृतयत्नैर नृवीरैः
पार्थेरितैर बाणगणैर निरस्तास; तैर एव सार्धं नृवरैर निपेतुः
पद्मार्क पूर्णेन्दुसमाननानि; किरीटमाला मुकुटॊत्कटानि
भल्लार्ध चन्द्र कषुर हिंसितानि; परपेतुर उर्व्यां नृशिरांस्य अजस्रम
अथ विपैर देवपतिद्विपाभैर; देवारि दर्पॊल्बण मन्युदर्पैः
कलिङ्ग वङ्गाङ्गनिषादवीरा; जिघांसवः पाण्डवम अभ्यधावन
तेषां दविपानां विचकर्त पार्थॊ; वर्माणि मर्माणि करान नियन्तॄन
धवजाः पताकाश च ततः परपेतुर; वज्राहतानीव गिरेः शिरांसि
तेषु पररुग्णेषु गुरॊस तनूजं; बाणैः किरीटी नव सूर्यवर्णैः
परच्छादयाम आस महाभ्रजालैर; वायुः समुद्युक्तम इवांशुमन्तम
ततॊ ऽरजुनेषून इषुभिर निरस्य; दरौणिः शरैर अर्जुन वासुदेवौ
परच्छादयित्व दिवि चन्द्रसूर्यौ; ननाद सॊ ऽमभॊद इवातपान्ते
तम अर्जुनस तांश च पुनस तवदीयान; अभ्यर्दितस तैर अविकृत्त शस्त्रैः
बाणान्ध कारं सहसैव कृत्वा; विव्याध सर्वान इषुभिः सुपुङ्खैः
नाप्य आददत संदधन नैव मुञ्चन; बाणान रणे ऽदृश्यत सव्यसाची
हतांश च नागांस तुरगान पदातीन; संस्यूत देहान ददृशू रथांश च
संधाय नाराचवरान दशाशु; दरौणिस तवरन्न एकम इवॊत्ससर्ज
तेषां च पञ्चार्जुनम अभ्यविध्यन; पञ्चाच्युतं निर्बिभिदुः सुमुक्ताः
तैर आहतौ सर्वमनुष्यमुख्याव; असृक कषरन्तौ धनदेन्द्र कल्पौ
समाप्तविद्येन यथाभिभूतौ; हतौ सविद एतौ किम उ मेनिरे ऽनये
अथार्जुनं पराह दशार्ह नाथः; परमाद्यसे किं जहि यॊधम एतम
कुर्याद धि दॊषं समुपेक्षितॊ ऽसौ; कष्टॊ भवेद वयाधिर इवाक्रियावान
तथेति चॊक्त्वाच्युतम अप्रमादी; दरौणिं परयत्नाद इषुभिस ततक्ष
छित्त्वाश्वरश्मींस तुरगान अविध्यत; ते तं रणाद ऊहुर अतीव दूरम
आवृत्य नेयेष पुनस तु युद्धं; पार्थेन सार्धं मतिमान विमृश्य
जानञ जयं नियतं वृष्णिवीरे; धनंजये चाङ्गिरसां वरिष्ठः
परतीप काये तु रणाद अश्वत्थाम्नि हृते हयैः
मन्त्रौषधिक्रिया दानैर वयाधौ देहाद इवाहृते
संशप्तकान अभिमुखौ परयातौ केशवार्जुनौ
वातॊद्धूत पताकेन सयन्दनेनौघनादिना
[स]
अथॊत्तरेण पाण्डूनां सेनायां धवनिर उत्थितः
रथनागाश्वपत्तीनां दण्डधारेण वध्यताम
निवर्तयित्वा तु रथं केशवॊ ऽरजुनम अब्रवीत
वाहयन्न एव तुरगान गरुडानिलरंहसः
मागधॊ ऽथाप्य अतिक्रान्तॊ दविरदेन परमाथिना
भगदत्ताद अनवरः शिक्षया च बलेन च
एनं हत्वा निहन्तासि पुनः संशप्तकान इति
वाक्यान्ते परापयत पार्थं दण्डधारान्तिकं परति
स मागधानां परवरॊ ऽङकुश गरहॊ; गरहेष्व असह्यॊ विकचॊ यथा गरहः
सपत्नसेनां परममाथ दारुणॊ; महीं समग्रां विकचॊ यथा गरहः
सुकल्पितं दानव नागसंनिभं; महाभ्रसंह्रादम अमित्रमर्दनम
रथाश्वमातङ्गगणान सहस्रशः; समास्थितॊ हन्ति शरैर दविपान अपि
रथान अधिष्ठाय स वाजिसारथीन; रथांश च पद्भिस तवरितॊ वयपॊथयत
दविपांश च पद्भ्यां चरणैः करेण च; दविपास्थितॊ हन्ति स कालचक्रवत
नरांश च कार्ष्णायस वर्म भूषणान; निपात्य साश्वान अपि पत्तिभिः सह
वयपॊथयद दन्ति वरेण शुष्मिणा; स शब्दवत सथूलनडान यथातथा
अथार्जुनॊ जयातलनेमि निस्वने; मृदङ्गभेरीबहु शङ्खनादिते
नराश्वमातङ्गसहस्रनादितै; रथॊत्तमेनाभ्यपतद दविपॊत्तमम
ततॊ ऽरजुनं दवादशभिः शरॊत्तमैर; जनार्दनं षॊडशभिः समार्दयत
स दण्डधारस तुरगांस तरिभिस तरिभिस; ततॊ ननाद परजहास चासकृत
ततॊ ऽसय पार्थः स गुणेषु कार्मुकं; चकर्त भल्लैर धवजम अप्य अलंकृतम
पुनर नियन्तॄन सह पादगॊप्तृभिस; ततस तु चुक्रॊध गिरिव्रजेश्वरः
ततॊ ऽरजुनं भिन्नकटेन दन्तिना; घनाघनेन अनिलतुल्यरंहसा
अतीव चुक्षॊभयिषुर जनार्दनं; धनंजयं चाभिजघान तॊमरैः
अथास्य बाहू दविपहस्तसंनिभौ; शिरश च पूर्णेन्दुनिभाननं तरिभिः
कषुरैः परचिच्छेद सहैव पाण्डवस; ततॊ दविपं बाणशतैः समार्दयत
स पार्थ बाणैस तपनीयभूषणैः; समारुचत काञ्चनवर्म भृद दविपः
तथा चकाशे निशि पर्वतॊ यथा; दवाग्निना परज्वलितौषधि दरुमः
स वेदनार्तॊ ऽमबुदनिस्वनॊ नदंश; चलन भरमन परस्खलितॊ ऽऽतुरॊ दरवन
पपात रुग्णः सनियन्तृकस तथा; यथा गिरिर वज्रनिपात चूर्णितः
हिमावदातेन सुवर्णमालिना; हिमाद्रिकूटप्रतिमेन दन्तिना
हते रणे भरातरि दण्ड आव्रजज; जिघांसुर इन्द्रावरजं धनंजयम
स तॊमरैर अर्ककरप्रभैस तरिभिर; जनार्दनं पञ्चभिर एव चार्जुनम
समर्पयित्वा विननाद चार्दर्यस; ततॊ ऽसय बाहू विचकर्त पाण्डवः
कषुर परकृत्तौ सुभृशं स तॊमरौ; चयुताङ्गदौ चन्दनरूषितौ भुजौ
गजात पतन्तौ युगपद विरेजतुर; यथाद्रिशृङ्गात पतितौ महॊरगौ
अथार्धचन्द्रेण हृतं किरीटिना; पपात दण्डस्य शिरः कषितिं दविपात
तच छॊणिताभं निपतद विरेजे; दिवाकरॊ ऽसताद इव पश्चिमां दिशम
अथ दविपं शवेतनगाग्र संनिभं; दिवाकरांशु परतिमैः शरॊत्तमैः
बिभेद पार्तः स पपात नानदन; हिमाद्रिकूटः कुलिशाहतॊ यथा
ततॊ ऽपरे तत्प परतिमा जगॊत्तमा; जिगीषवः संयति सव्यसाचिनम
तथा कृतास तेन यथैव तौ दविपौ; ततः परभग्नं सुमहद रिपॊर बलम
गजा रथाश्वाः पुरुषाश च संघशः; परस्परघ्नाः परिपेतुर आहवे
परस्परप्रस्खलिताः समाहता; भृशं च तत तत कुलभाषिणॊ हताः
अथार्जुनं सवे परिवार्य सैनिकाः; पुरंदरं देवगणा इवाब्रुवन
अभैष्म यस्मान मरणाद इव परजाः; स वीर दिष्ट्या निहतस तवया रिपुः
न चेत परित्रास्य इमाञ जनान भयाद; दविषद्भिर एवं बलिभिः परपीडितान
तथाभविष्यद दविषतां परमॊदनं; यथा हतेष्व एष्व इह नॊ ऽरिषु तवया
इतीव भूयश च सुहृद्भिर ईरिता; निशम्य वाचः सुमनास ततॊ ऽरजुनः
यथानुरूपं परतिपूज्य तं जनं; जगाम संशप्तक संघहा पुनः
[स]
परत्यागत्य पुनर जिष्णुर अहन संशप्तकान बहून
वक्रानुवक्र गमनाद अङ्गारक इव गरहः
पार्थ बाणहता राजन नराश्वरथकुञ्जराः
विचेलुर बभ्रमुर नेदुः पेतुर मम्लुश च मारिष
धुर्यं धुर्यतरान सूतान रथांश च परिसंक्षिपन
पाणीन पाणिगतं शस्त्रं बाहून अपि शिरांसि च
भल्लैः कषुरैर अर्धचन्द्रैर वत्सदन्तैश च पाण्डवः
चिच्छेदामित्र वीराणां समरे परतियुध्यताम
वाशितार्थे युयुत्सन्तॊ वृषभा वृषभं यथा
आपतन्त्य अर्जुनं शूराः शतशॊ ऽथ सहस्रशः
तेषां तस्य च तद युद्धम अभवल लॊमहर्षणम
तरैलॊक्यविजये यादृग दैत्यानां सह वज्रिणा
तम अविध्यत तरिभिर बाणैर दन्द शूकैर इवाहिभिः
उग्रायुधस ततस तस्य शिरः कायाद अपाहरत
ते ऽरजुनं सर्वतः करुद्धा नानाशस्त्रैर अवीवृषन
मरुद्भिः परेषिता मेघा हिमवन्तम इवॊष्णगे
अस्त्रैर अस्त्राणि संवार्य दविषतां सर्वतॊ ऽरजुनः
सम्यग अस्तैः शरैः सर्वान सहितान अहनद बहून
छिन्नत्रिवेणुजङ्घेषान निहतपार्ष्णि सारथीन
संछिन्नरश्मि यॊक्त्राक्षान वयनुकर्ष युगान रथान
विध्वस्तसर्वसंनाहान बाणैश चक्रे ऽरजुनस तवरन
ते रथास तत्र विध्वस्ताः परार्ध्या भान्त्य अनेकशः
धनिनाम इव वेश्मानि हतान्य अग्न्यनिलाम्बुभिः
दविपाः संभिन्नमर्माणॊ वज्राशनिसमैः शरैः
पेतुर गिर्यग्रवेश्मानि वज्रवाताग्निभिर यथा
सारॊहास तुरगाः पेतुर बहवॊ ऽरजुन ताडिताः
निर्जिह्वान्त्राः कषितौ कषीणा रुधिरार्द्राः सुदुर्दृशः
नराश्वनागा नाराचैः संस्यूताः सव्यसाचिना
बभ्रमुश चस्खलुः पेतुर नेदुर मम्लुश च मारिष
अणकैश च शिला धातैर वज्राशनिविषॊपमैः
शरैर निजघ्निवान पार्थॊ महेन्द्र इव दानवान
महार्हवर्माभरणा नानारूपाम्बरायुधाः
स रथाः स धवजा वीरा हताः पार्थेन शेरते
विजिताः पुण्यकर्माणॊ विशिष्टाभिजन शरुताः
गताः शरीरैर वसुधाम ऊर्जितैः कर्मभिर दिवम
अथार्जुन रथं वीरास तवदीयाः समुपाद्रवन
नानाजनपदाध्यक्षाः सगणा जातमन्यवः
उह्यमाना रथाश्वैस ते पत्तयश च जिघांसवः
समभ्यधावन्न अस्यन्तॊ विविधं कषिप्रम आयुधम
तदायुध महावर्षं कषिप्तं यॊधमहाम्बुदैः
वयधमन निशितैर बाणैः कषिप्रम अर्जुन मारुतः
साश्वपत्तिद्विपरथं महाशस्त्रौघम अप्लवम
सहसा संतितीर्षन्तं पार्थं शस्त्रास्त्रसेतुना
अथाब्रवीद वासुदेवः पार्थं किं करीडसे ऽनघ
संशप्तकान परमथ्यैतांस ततः कर्णवधे तवर
तथेत्य उक्त्वार्जुनः कषिप्रं शिष्टान संशप्तकांस तदा
आक्षिप्य शस्त्रेण बलाद दैत्यान इन्द्र इवावधीत
आदधत संदधन नाषून दृष्टः कैश चिद रणे ऽरजुनः
विमुञ्चन वा शराञ शीघ्रं दृश्यते सम हि कैर अपि
आश्चर्यम इति गॊविन्दॊ बरुवन्न अश्वान अचॊदयत
हंसांस गौरास ते सेनां हंसाः सर इवाविशन
ततः संग्रामभूमिं तां वर्तमाने जनक्षये
अवेक्षमाणॊ गॊविन्दः सव्यसाचिनम अब्रवीत
एष पार्थ महारौद्रॊ वर्तते भरतक्षयः
पृथिव्यां पार्थिवानां वै दुर्यॊधनकृते महान
पश्य भारत चापानि रुक्मपृष्ठानि धन्विनाम
महताम अपविद्धानि कलापान इषुधीस तथा
जातरूपमयैः पुङ्खैः शरांश च नतपर्वणः
तैलधौतांश च नाराचान निर्मुक्तान इव पन्नगान
हस्तिदन्त तसरून खड्गाञ जातरूपपरिष्कृतान
आकीर्णांस तॊमरांश चापांश चित्रान हेमविभूषितान
वर्माणि चापविद्धानि रुक्मपृष्ठानि भारत
सुवर्णविकृतान परासाञ शक्तीः कनकभूषिताः
जाम्बूनदमयैः पट्टैर बद्धाश च विपुला गदाः
जातरूपमयीश चर्ष्टीः पट्टिशान हेमभूषितान
दण्डैः कनकचित्रैश च विप्रविद्धान परश्वधान
अयः कुशान्तान पतितान मुसलानि गुरूणि च
शतघ्नीः पश्य चित्राश च विपुलान परिघांस तथा
चक्राणि चापविद्धानि मुद्गरांश च बहून रणे
नानाविधानि शस्त्राणि परगृह्य जय गृद्धिनः
जीवन्त इव लक्ष्यन्ते गतसत्त्वास तरस्विनः
गदा विमथितैर गात्रैर मुसलैर भिन्नमस्तकान
गजवाजिरथक्षुण्णान पश्य यॊधान सहस्रशः
मनुष्यगजवाजीनां शरशक्त्यृष्टितॊमरैः
निस्त्रिंशैः पट्टिशैः परासैर नखरैर लगुडैर अपि
शरीरैर बहुधा भिन्नैः शॊणितौघपरिप्लुतैः
गतासुभिर अमित्रघ्न संवृता रणभूमयः
बाहुभिश चन्दनादिग्धैः साङ्गदैः शुभभूषणैः
स तलत्रैः स केयूरैर भाति भारत मेदिनी
साङ्गुलित्रैर भुजाग्रैश च विप्रविद्धैर अलंकृतैः
हस्तिहस्तॊपमैश छिन्नैर ऊरुभिश च तरस्विनाम
बद्धचूडा मणिवरैः शिरॊभिश च सकुण्डलैः
निकृत्तैर वृषभाक्षाणां विराजति वसुंधरा
कबन्धैः शॊणितादिग्धैश छिन्नगात्रशिरॊ धरैः
भूर भाति भरतश्रेष्ठ शान्तार्चिर्भिर इवाग्निभिः
रथान बहुविधान भग्नान हेमकिङ्किणिनः शुभान
अश्वांश च बहुधा पश्य शॊणितेन परिप्लुतान
यॊधानां च महाशङ्खान पाण्डुरांश च परकीर्णकान
निरस्तजिह्वान मातङ्गाञ शयानान पर्वतॊपमान
वैजयन्ती विचित्रांश च हतांश च गजयॊधिनः
वारणानां परिस्तॊमान सुयुक्ताम्बर कम्बलान
विपाटिना विचित्राश च रूपचित्राः कुथास तथा
भिन्नाश च बहुधा घण्टाः पतद्भिश चूर्णिता गजैः
वैडूर्य मणिदण्डांश च पतितान अङ्कुशान भुवि
बद्धाः सादिध्वजाग्रेषु सुवर्णविकृताः कशाः
विचित्रान मणिचित्रांश च जातरूपपरिष्कृतान
अश्वास्तर परिस्तॊमान राङ्कवान्पतितान भुवि
चूडामणीन नरेन्द्राणां विचित्राः काञ्चनस्रजः
छत्राणि चापविद्धानि चामार वयजनानि च
चन्द्र नक्षत्रभासैश च वदनैश चारुकुण्डलैः
कॢप्त शमश्रुभिर अत्यर्थं वीराणां समलंकृतैः
वदनैः पश्य संछन्नां महीं शॊणितकर्दमाम
स जीवांश च नरान पश्य कूजमानान समन्ततः
उपास्यमानान बहुभिर नयस्तशस्त्रैर विशां पते
जञातिभिः सहितैस तत्र रॊदमानैर मुहुर मुहुः
वयुत्क्रान्तान अपरान यॊधांश छादयित्वा तरस्विनः
पुनर युद्धाय गच्छन्ति जय गृद्धाः परमन्यवः
अपरे तत्र तत्रैव परिधावन्ति मानिनः
जञातिभिः पतितैः शूरैर याच्यमानास तथॊदकम
जलार्थं च गताः के चिन निष्प्राणा बहवॊ ऽरजुन
संनिवृत्ताश च ते शूरास तान दृष्ट्वैव विचेतसः
जलं दृष्ट्वा परधावन्ति करॊशमानाः परस्परम
जलं पीत्वा मृतान पश्य पिबतॊ ऽनयांश च भारत
परित्यज्य परियान अन्ये बान्धवान बान्धवप्रिय
वयुत्क्रान्ताः समदृश्यन्त तत्र तत्र महारणे
पश्यापरान नरश्रेष्ठ संदष्टौष्ठ पुटान पुनः
भरुकुटी कुटिलैर वक्त्रैः परेक्षमाणान समन्ततः
एतत तवैवानुरूपं कर्मार्जुन महाहवे
दिवि वा देवराजस्य तवया यत्कृतम आहवे
एवं तां दर्शयन कृष्णॊ युद्धभूमिं किरीटिने
गच्छन्न एवाशृणॊच छब्दं दुर्यॊधन बले महत
शङ्खदुन्दुभिनिर्घॊषान भेरी पणवमिश्रितान
रथाश्वगजनादांश च शस्त्त्र शब्दांश च दारुणान
परविश्य तद बलं कृष्णस तुरगैर वातवेगिभिः
पाण्ड्येनाभ्यर्दितां सेनां तवदीयां वीक्ष्य धिष्ठितः
सहि नानाविधैर बाणैर इष्वास परवरॊ युधि
नयहनद दविषतां वरातान गतासून अन्तकॊ यथा
गजवाजिमनुष्याणां शरीराणि शितैः शरैः
भित्त्वा परहरतां शरेष्ठॊ विदेहासूंश चकार सः
शत्रुप्रवीरैर अस्तानि नानाशस्त्राणि सायकैः
भित्त्वा तान अहनत पाण्ड्यः शत्रूञ शक्र इवासुरान
[धृ]
परॊक्तस तवया पूर्वम एव परवीरॊ लॊकविश्रुतः
न तव अस्य कर्मसंग्रामे तवया संजय कीर्तितम
तस्य विस्तरतॊ बरूहि परवीरस्याद्य विक्रमम
शिक्षां परभावं वीर्यं च परमाणं दर्पम एव च
[स]
दरॊण भीष्म कृप दरौणिकर्णार्जुन जनार्दनान
समाप्तविद्यान धनुषि शरेष्ठान यान मन्यसे युधि
तुल्यता कर्ण भीष्माभ्याम आत्मनॊ येन दृश्यते
वासुदेवार्जुनाभ्यां च नयूनतां नात्मनीच्छति
स पाण्ड्यॊ नृपतिश्रेष्ठः सर्वशस्त्रभृतां वरः
कर्णस्यानीकम अवधीत परिभूत इवान्तकः
तद उदीर्णरथाश्वं च पत्तिप्रवर कुञ्जरम
कुलाल चक्रवद भरान्तं पाण्ड्येनाधिष्ठितं बलम
वयश्व सूत धवजरथान विप्रविद्धायुधान रिपून
सम्यग अस्तैः शरैः पाण्ड्यॊ वायुर मेघान इवाक्षिपत
दविरदान परहत परॊथान विपताक धवजायुधान
स पादरक्षान अवधीद वज्रेणारीन इवारिहा
स शक्तिप्रास तूणीरान अश्वारॊहान हयान अपि
पुलिन्द खश बाह्लीकान निषादान धरक तङ्गणान
दाक्षिणात्यांश च भॊजांश च करूरान संग्रामकर्कशान
विशस्त्र कवचान बाणैः कृत्वा पाण्ड्यॊ ऽकरॊद वयसून
चतुरङ्गं बलं बाणैर निघ्नन्तं पाण्ड्यम आहवे
दृष्ट्वा दरौणिर असंभ्रान्तम असंभ्रान्ततरॊ ऽभययात
आभाष्य चैनं मधुरम अभि नृत्यन्न अभीतवत
पराह परहरतां शरेष्ठः समितपूर्वं समाह्वयन
राजन कमलपत्राक्ष परधानायुध वाहन
वज्रसंहनन परख्यप्रधानबलपौरुष
मुष्टिश्लिष्टायुधाभ्यां च वयायताभ्यां महद धनुः
दॊर्भ्यां विस्फारयन भासि महाजलदवद भृशम
शरवर्षैर महावेगैर अमित्रान अभिवर्षतः
मद अन्यं नानुपश्यामि परतिवीरं तवाहवे
रथद्विरदपत्त्यश्वान एकः परमथसे बहून
मृगसंघान इवारण्ये विभीर भीमबलॊ हरिः
महता रथघॊषेण दिवं भूमिं च नादयन
वर्षान्ते सस्यहा पीथॊ भाभिर आपूरयन्न इव
संस्पृशानः शरांस तीक्ष्णांस तूणाद आशीविषॊपमान
मयैवैकेन युध्यस्व तर्यम्बकेणान्धकॊ यथा
एवम उक्तस तथेत्य उक्त्वा परहरेति च ताडितः
कर्णिना दरॊण तनयं विव्याध मलयध्वजः
मर्मभेदिभिर अत्युग्रैर बाणैर अग्निशिखॊपमैः
समयन्न अभ्यहनद दरौणिः पाण्ड्यम आचार्य सत्तमः
ततॊ नवापरांस तीक्ष्णान नाराचान कङ्कवाससः
गत्या दशम्या संयुक्तान अश्वत्थामा वयवासृजत
तेषां पञ्चाच्छिनत पाण्ड्यः पञ्चभिर निशितैः शरैः
चत्वारॊ ऽभयाहनन वाहान आशु ते वयसवॊ ऽभवन
अथ दरॊणसुतस्येषूंस तांश छित्त्वा निशितैः शरैः
धनुर्ज्यां विततां पाण्ड्यश चिच्छेदादित्य वर्चसः
विज्यं धनुर अथाधिज्यं कृत्वा दरौणिर अमित्रहा
ततः शरसहस्राणि परेषयाम आस पाण्ड्यतः
इषुसंबाधम आकाशम अकरॊद दिश एव च
ततस तान अस्यतः सर्वान दरौणेर बाणान महात्मनः
जानानॊ ऽपय अक्षयान पाण्ड्यॊ ऽशातयत पुरुषर्षभः
परहितांस तान परयत्नेन छित्त्वा दरौणेर इषून अरिः
चक्ररक्षौ ततस तस्य पराणुदन निशितैः शरैः
अथारेर लाघवं दृष्ट्वा मण्डलीकृतकार्मुकः
परास्यद दरॊणसुतॊ बाणान वृष्टिं पूषानुजॊ यथा
अष्टाव अष्ट गवान्य ऊहुः शकटानि यद आयुधम
अह्नस तद अष्ट भागेन दरौणिश चिक्षेप मारिष
तम अन्तकम इव करुद्धम अन्तकालान्तकॊपमम
ये ये दादृशिरे तत्र विसंज्ञाः परायशॊ ऽभवन
पर्जन्य इव घर्मान्ते वृष्ट्या साद्रिद्रुमां महीम
आचार्य पुत्रस तां सेनां बाणवृष्ट्याभ्यवीवृषत
दरौणिपर्जन्यमुक्तां तां बाणवृष्टिं सुदुःसहाम
वायव्यास्त्रेण स कषिप्रं रुद्ध्वा पाण्ड्यानिलॊ ऽनदत
तस्य नानदतः केतुं चन्दनागुरुभूषितम
मलयप्रतिमद्रौणिश छित्त्वाश्वांश चतुरॊ ऽहनत
सूतम एकेषुणा हत्वा महाजलद निस्वनम
धनुश छित्त्वार्ध चन्द्रेण वयधमत तिलशॊ रथम
अस्त्रैर अस्त्राणि संवार्य छित्त्वा सर्वायुधानि च
पराप्तम अप्य अहितं दरौणिर न जघान रणेप्सया
हतेश्वरॊ दन्ति वरः सुकल्पितस; तवराभिसृष्टः परतिशर्मगॊ बली
तम अध्यतिष्ठन मलयेश्वरॊ महान; यथाद्रिशृङ्गं हरिर उन्नदंस तथा
स तॊमरं भास्कररश्मिसंनिभं; बलास्त्र सर्गॊत्तम यत्नमन्युभिः
ससर्ज शीघ्रं परतिपीडयन गजं; गुरॊः सुतायाद्रिपतीश्वरॊ नदन
मणिप्रतानॊत्तम वज्रहाटकैर; अलंकृतं चांशुक माल्यमौक्तिकैः
हतॊ ऽसय असाव इत्य असकृन मुदा नदन; पराभिनद दरौणिवराङ्गभूषणम
तद अर्कचन्द्र गरहपावकत्विषं; भृशाभिघातात पतितं विचूर्णितम
महेन्द्रवज्राभिहतं महावनं; यथाद्रिशृङ्गं धरणीतले तथा
ततः परजज्वाल परेण मन्युना; पदाहतॊ नागपतिर यथातथा
समादधे चान्तक दण्डसंनिभान; इषून अमित्रान्त करांश चतुर्दश
दविपस्य पादाग्र करान स पञ्चभिर; नृपस्य बाहू च शिरॊ ऽथ च तरिभिः
जघान षड्भिः षड ऋतूत्तम तविषः; स पाण्ड्य राजानुचरान महारथान
सुदीर्घ वृत्तौ वरचन्दनॊक्षितौ; सुवर्णमुक्ता मणिवज्र भूषितौ
भुजौ धरायां पतितौ नृपस्य तौ; विवेष्टतुर तार्क्ष्य हताव इवॊरगौ
शिरश च तत पूर्णशशिप्रभाननं; सरॊषताम्रायत नेत्रम उन्नसम
कषितौ विबभ्राज पतत सकुण्डलं; विशाखयॊर मध्यगतः शशी यथा
समाप्तविद्यं तु गुरॊः सुतं नृपः; समाप्तकर्माणम उपेत्य ते सुतः
सुहृद्वृतॊ ऽतयर्थम अपूजयन मुदा; जिते बलौ विष्णुम इवामरेश्वरः
[धृ]
पाण्ड्ये हते किम अकरॊद अर्जुनॊ युधि संजय
एकवीरेण कर्णेन दरावितेषु परेषु च
समाप्तविद्यॊ बलवान युक्तॊ वीरश च पाण्डवः
सर्वभूतेष्व अनुज्ञातः शंकरेण महात्मना
तस्मान महद भयं तीव्रम अमित्रघ्नाद धनंजयात
स यत तत्राकरॊत पार्थस तन ममाचक्ष्व संजय
[स]
हते पाण्ड्ये ऽरजुनं कृष्णस तवरन्न आह वचॊ हितम
पश्यातिमान्यं राजानम अपयातांश च पाण्डवान
अश्वत्थाम्नश च संकल्पाद धताः कर्णेन सृञ्जयाः
तथाश्वनरनागानां कृतं च कदनं महत
इत्य आचष्ट सुदुर्धर्षॊ वासुदेवः किरीटिने
एतच छरुत्वा च दृष्ट्वा च भरातुर घॊरे महद भयम
वाहयाश्वान हृषीकेश कषिप्रम इत्य आह पाण्डवः
ततः परायाद धृषीकेशॊ रथेनाप्रतियॊधिना
दारुणश च पुनस तत्र परादुरासीत समागमः
ततः परववृते भूयः संग्रामॊ राजसत्तम
कर्णस्य पाण्डवानां च यम राष्ट्रविवर्धनः
धनूंषि बाणान परिघान असि तॊमरपट्टिशान
मुसलानि भुशुण्डीश च शक्तिृष्टि परश्वधान
गदाः परासान असीन कुन्तान भिण्डिपालान महाङ्कुशान
परगृह्य कषिप्रम आपेतुः परस्परजिगीषया
बाणज्या तलशब्देन दयां दिशः परदिशॊ वियत
पृथिवीं नेमिघॊषेण नादयन्तॊ ऽभययुः परान
तेन शब्देन महता संहृष्टाश चक्रुर आहवम
वीरा वीरैर महाघॊरं कलहान्तं तितीर्षवः
जयातलत्र धनुः शब्दाः कुञ्जराणां च बृंहितम
ताडितानां च पततां निनादः सुमहान अभूत
बाणशब्दांश च विविधाञ शूराणाम अभिगर्जताम
शरुत्वा शब्दं भृशं तरेसुर जघ्नुर मम्लुश च भारत
तेषां नानद्यतां चैव शस्त्रवृष्टिं च मुञ्चताम
बहून आधिरथिः कर्णः परममाथ रणेषुभिः
पञ्च पाञ्चाल वीराणां रथान दश च पञ्च च
साश्वसूत धवजान कर्णः शरैर निन्ये यमक्षयम
यॊधमुख्या महावीर्याः पाण्डूनां कर्णम आहवे
शीघ्रास्त्रा दिवम आवृत्य परिवव्रुः समन्ततः
ततः कर्णॊ दविषत सेनां शरवर्षैर विलॊडयन
विजगाहे ऽणडजापूर्णां पद्मिनीम इव यूथपः
दविषन मध्यम अवस्कन्द्य राधेयॊ धनुर उत्तमम
विधुन्वानः शितैर बाणैः शिरांस्य उन्मथ्य पातयत
चर्म वर्माणि संछिन्द्य निर्वापम इव देहिनाम
विषेहुर नास्य संपर्कं दवितीयस्य पतत्रिणः
वर्म देहासु मथनैर धनुषः परच्युतैः शरैः
मौर्व्या तलत्रैर नयवधीत कशया वाजिनॊ यथा
पाण्डुसृञ्जय पाञ्चालाञ शरगॊचरम आनयत
ममर्द कर्णस तरसा सिंहॊ मृगगणान इव
ततः पाञ्चाल पुत्राश च दरौपदेयाश च मारिष
यमौ च युयुधानश च सहिताः कर्णम अभ्ययुः
वयायच्छमानाः सुभृशं कुरुपाण्डवसृञ्जयाः
परियान असून रणे तयक्त्वा यॊधा जग्मुः परस्परम
सुसंनद्धाः कवचिनः स शिरस तराणभूषणाः
गदाभिर मुसलैर चान्ये परिघैर्श च महारथाः
समभ्यधावन्त भृशं देवा दण्डैर इवॊद्यतैः
नदन्तश चाह्वयन्तश च परवल्गन्तश च मारिष
ततॊ निजघ्नुर अन्यॊन्यं पेतुश चाहवताडिताः
वमन्तॊ रुधिरं गात्रैर विमस्तिष्केक्षणा युधि
दन्तपूर्णैः स रुधिरैर वक्त्रैर दाडिम संनिभैः
जीवन्त इव चाप्य एते तस्थुः शस्त्रॊपबृंहिताः
परस्परं चाप्य अपरे पट्टिशैर असिभिस तथा
शक्तिभिर भिण्डिपालैश च नखरप्रासतॊमरैः
ततक्षुश चिच्छिदुश चान्ये बिभिदुश चिक्षिपुस तथा
संचकर्तुश च जघ्नुश च करुद्धा निर्बिभिदुश च ह
पेतुर अन्यॊन्यनिहता वयसवॊ रुधिरॊक्षिताः
कषरन्तः सवरसं रक्तं परकृताश चन्दना इव
रथै रथा विनिहता हस्तिनश चापि हस्तिभिः
नरा नरवरैः पेतुर अश्वाश चाश्वैः सहस्रशः
धवजाः शिरांसि चछत्राणि दविपहस्ता नृणां भुजाः
कषुरैर भल्लार्ध चन्द्रैश च छिन्नाः शस्त्राणि तत्यजुः
नरांश च नागांश च रथान हयान ममृदुर आहवे
अश्वारॊहैर हताः शूराश छिन्नहस्ताश च दन्तिनः
स पताकाध्वजाः पेतुर विशीर्णा इव पर्वताः
पत्तिभिश च समाप्लुत्य दविरदाः सयन्दनास तथा
परहता हन्यमानाश च पतिताश चैव सर्वशः
अश्वारॊहाः समासाद्य तवरिताःपत्तिभिर हताः
सादिभिः पत्तिसंघाश च निहता युधि शेरते
मृदितानीव पद्मानि परम्लाना इव च सरजः
हतानां वदनान्य आसन गात्राणि च महामते
रूपाण्य अत्यर्थ काम्यानि दविरदाश्वनृणां नृप
समुन्नानीव वस्त्राणि परापुर दुर्दर्शतां परम
[स]
हस्तिभिस तु महामात्रास तव पुत्रेण चॊदिताः
धृष्टद्युम्नं जिघांसन्तः करुद्धाः पार्षतम अभ्ययुः
पराच्याश च दाक्षिणात्याश च परवीरा गजयॊधिनः
अङ्गा वङ्गाश च पुण्ड्राश च मागधास ताम्रलिप्तकाः
मेकलाः कॊशला मद्रा दशार्णा निषधास तथा
गजयुद्धेषु कुशलाः कलिङ्गैः सह भारत
शरतॊमर नाराचैर वृष्टिमन्त इवाम्बुदाः
सिषिचुस ते ततः सर्वे पाञ्चालाचलम आहवे
तान संमिमर्दिषुर नागान पार्ष्ण्यङ्गुष्ठाङ्कुशैर भृशम
पॊथितान पार्षतॊ बाणैर नाराचैश चाभ्यवीवृषत
एकैकं दशभिः षड्भिर अष्टाभिर अपि भारत
दविरदान अभिविव्याध कषिप्तैर गिरिनिभाञ शरैः
परच्छाद्यमानॊ दविरदैर मेघैर इव दिवाकरः
पर्यासुः पाण्डुपाञ्चाला नदन्तॊ निशितायुधाः
तान नागान अभिवर्षन्तॊ जयातन्त्री शरनादितैः
नकुलः सहदेवश च दरौपदेयाः परभद्रकाः
सात्यकिश च शिखण्डी च चेकितानश च वीर्यवान
ते मलेच्छैः परेषिता नागा नरान अश्वान रथान अपि
हस्तैर आक्षिप्य ममृदुः पद्भिश चाप्य अतिमन्यवः
बिभिदुश च विषाणाग्रैः समाक्षिप्य च विक्षिपुः
विषाण लग्नैश चाप्य अन्ये परिपेतुर विभीषणाः
परमुखे वर्तमानं तु दविपं वङ्गस्य सात्यकिः
नाराचेनॊग्र वेगेन भित्त्वा मर्मण्य अपातयत
तस्यावर्जितनागस्य दविरदाद उत्पतिष्यतः
नाराचेनाभिनद वक्षः सॊ ऽपतद भुवि सात्यकेः
पुण्ड्रस्यापततॊ नागं चलन्तम इव पर्वतम
सहदेवः परयत्नात तैर नाराचैर वयहनत तरिभिः
विपताकं वियन्तारं विवर्म धवजजीवितम
तं कृत्वा दविरदं भूयः सहदेवॊ ऽङगम अभ्यगात
सहदेवं तु नकुलॊ वारयित्वाङ्गम आर्दयत
नाराचैर यमदण्डाभैस तरिभिर नागं शतेन च
दिवाकरकरप्रख्यान अङ्गश चिक्षेप तॊमरान
नकुलाय शतान्य अष्टौ तरिधैकैकं तु सॊ ऽचछिनत
तथार्ध चन्द्रेण शिरस तस्य चिच्छेद पाण्डवः
स पपात हतॊ मलेच्छस तेनैव सह दन्तिना
आचार्य पुत्रे निहते हस्तिशिक्षा विशारदे
अङ्गाः करुद्धा महामात्रा नागैर नकुलम अभ्ययुः
चलत पताकैः परमुखैर हेमकक्ष्या तनुच छदैः
मिमर्दिशन्तस तवरिताः परदीप्तैर इव पर्वतैः
मेकलॊत्कल कालिङ्गा निषादास ताम्रलिप्तकाः
शरतॊमर वर्षाणि विमुञ्चन्तॊ जिघांसवः
तैश छाद्यमानं नकुलं दिवाकरम इवाम्बुदैः
परि पेतुः सुसंरब्धाः पाण्डुपाञ्चाल सॊमकाः
ततस तद अभवद युद्धं रथिनां हस्तिभिः सह
सृजतां शरवर्षाणि तॊमरांश च सहस्रशः
नागानां परस्फुटुः कुम्भा मर्माणि विविधानि च
दन्ताश चैवातिविद्धानां नाराचैर भूषणानि च
तेषाम अष्टौ महानागांश चतुःषष्ट्या सुतेजनैः
सहदेवॊ जघानाशु ते पेतुः सह सादिभिः
अञ्जॊ गतिभिर आयम्य परयत्नाद धनुर उत्तमम
नाराचैर अहनन नागान नकुलः कुरनन्दन
ततः शैनेय पाञ्चाल्यौ दरौपदेयाः परभद्रकाः
शिखण्डी च महानागान सिषिचुः शरवृष्टिभिः
ते पाण्डुयॊधाम्बुधरैः शत्रुद्विरदपर्वताः
बाणवर्षैर हताः पेतुर वज्रवर्षैर इवाचलाः
एवं हत्वा तव गजांस ते पाण्डुनरकुञ्जराः
दरुतं सेनाम अवैक्षन्त भिन्नकूलाम इवापगाम
ते तां सेनाम अवालॊक्य पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः
विक्षॊभयित्वा च पुनः कर्णम एवाभिदुद्रुवुः
सहदेवं ततः करुद्धं दहन्तं तव वाहिनीम
दुःशासनॊ महाराज भराता भरातरम अभ्ययात
तौ समेतौ महायुद्धे दृष्ट्वा तत्र नराधिपाः
सिंहनाद रवांश चक्रुर वासांस्य आदुधुवुश च ह
ततॊ भारत करुद्धेन तव पुत्रेण धन्विना
पाण्डुपुत्रस तरिभिर बाणैर वक्षस्य अभिहतॊ बली
सहदेवस ततॊ राजन नाराचेन तवात्मजम
विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या सारथिं च तरिभिस तरिभिः
दुःशासनस तदा राजंश छित्त्वा चापं महाहवे
सहदेवं तरिसप्तत्या बाह्वॊर उरसि चार्दयत
सहदेवस ततः करुद्धः खड्गं गृह्य महाहवे
वयाविध्यत युधां शरेष्ठः शरीमांस तव सुतं परति
स मार्गणगणं चापं छित्त्वा तस्य महान असिः
निपपात ततॊ भूमौ चयुतः सर्प इवाम्बरात
अथान्यद धनुर आदाय सहदेवः परतापवान
दुःशासनाय चिक्षेप बाणम अन्तकरं ततः
तम आपतन्तं विशिखं यमदण्डॊपमत्विषम
खड्गेन शितधारेण दविधा चिच्छेद कौरवः
तम आपतन्तं सहसा निस्त्रिंशं निशितैः शरैः
पातयाम आस समरे सहदेवॊ हसन्न इव
ततॊ बाणांश चतुःषष्टिं तव पुत्रॊ महारणे
सहदेव रथे तूर्णं पातयाम आस भारत
ताञ शरान समरे राजन वेगेनापततॊ बहून
एकैकं पञ्चभिर बाणैः सहदेवॊ नयकृन्तत
स निवार्य महाबाणांस तव पुत्रेण परेषितान
अथास्मै सुबहून बबाणांर माद्रीपुत्रः समाचिनॊत
ततः करुद्धॊ महाराज सहदेवः परतावना
समाधत्त शरं घॊरं मृत्युकालान्तकॊपमम
विकृष्य बलवच चापं तव पुत्राय सॊ ऽसृजत
स तं निर्भिद्य वेगेन भित्त्वा च कवचं महत
पराविशद धरणीं राजन वल्मीकम इव पन्नगः
ततः स मुमुहे राजंस तव पुत्रॊ महारथः
मूढं चैनं समालक्ष्य सारथिस तवरितॊ रथम
अपॊवाह भृशं तरस्तॊ वध्यमानं शितैः शरैः
पराजित्य रणे तं तु पाण्डवः पाण्डुपूर्वज
दुर्यॊधन बलं हृष्टः परामथद वै समन्ततः
पिपीलिका पुटं राजन यथामृद्नान नरॊ रुषा
तथा सा कौरवी सेना मृदिता तेन भारत
नकुलं रभसं युद्धे दारयन्तं वरूथिनीम
कर्णॊ वैकर्तनॊ राजन वारयाम आस वै तदा
नकुलश च तदा कर्णं परहसन्न इदम अब्रवीत
चिरस्य बत दृष्टॊ ऽहं दैवतैः सौम्य चक्षुषा
यस्य मे तवं रणे पापचक्षुर विषयम आगतः
तवं हि मूलम अनर्थानां वैरस्य कलहस्य च
तवद दॊषात कुरवः कषीणाः समासाद्य परस्परम
तवाम अद्य समरे हत्वा कृतकृत्यॊ ऽसमि विज्वरः
एवम उक्तः परत्युवाच नकुलं सूतनन्दनः
सदृशं राजपुत्रस्य धन्विनश च विशेषतः
परहरस्व रणे बाल पश्यामस तव पौरुषम
कर्मकृत्वा रणे शूर ततः कत्थितुम अर्हसि
अनुक्त्वा समरे तात शूरा युध्यन्ति शक्तितः
स युध्यस्व मया शक्त्या विनेष्ये दर्पम अद्य ते
इत्य उक्त्वा पराहरत तूर्णं पाण्डुपुत्राय सूतजः
विव्याध चैनं समरे तरिसप्तत्या शिलीमुखैः
नकुलस तु ततॊ विद्धः सूतपुत्रेण भारत
अशीत्य आशीविषप्रख्यैः सूतपुत्रम अविध्यत
तस्य कर्णॊ धनुश छित्त्वा सवर्णपुङ्खैः शिलाशितैः
तरिंशता परमेष्वासः शरैः पाण्डवम आर्दयत
ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शॊणितम आहवे
आशीविषा यथा नागा भित्त्वा गां सलिलं पपुः
अथान्यद धनुर आदाय हेमपृष्ठं दुरासदम
कर्णं विव्याध विंशत्या सारथिं च तरिभिः शरैः
ततः करुद्धॊ महाराज नकुलः परवीरहा
कषुरप्रेण सुतीक्ष्णेन कर्णस्य धनुर अच्छिनत
अथैनं छिन्नधन्वानं सायकानां शतैस तरिभिः
आजघ्ने परहसन वीरः सर्वलॊकमहारथम
कर्णम अभ्यर्दितं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रेण मारिष
विस्मयं परमं जग्मू रथिनः सह दैवतैः
अथान्यद धनुर आदाय कर्णॊ वैकर्तनस तदा
नकुलं पञ्चभिर बाणैर जत्रु देशे समार्दयत
उरःस्थैर अथ तैर बाणैर माद्रीपुत्रॊ वयरॊचत
सवरश्मिभिर इवादित्यॊ भुवने विसृजन परभाम
नकुकस तु ततः कर्णं विद्ध्वा सप्तभिर आयसैः
अथास्य धनुषः कॊटिं पुनश चिच्छेद मारिष
सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय समरे वेगवत्तरम
नकुलस्य ततॊ बाणैः सर्वतॊ ऽवारयद दिशः
संछाद्यमानः सहसा कर्ण चापच्युतैः शरैः
चिच्छेद स शरांस तूर्णं शरैर एव महारथः
ततॊ बाणमयं जालं विततं वयॊम्न्य अदृश्यत
खद्यॊतानां गणैर एवं संपतद्भिर यथा नभः
तैर विमुक्तैः शरशतैश छादितं गगनं तदा
शलभानां यथा वरातैस तद्वद आसीत समाकुलम
ते शरा हेमविकृताः संपतन्तॊ मुहुर मुहुः
शरेणी कृता अभासन्त हंसाः शरेणी गता इव
बाणजालावृते वयॊम्नि छादिते च दिवाकरे
समसर्पत ततॊ भूतं किं चिद एव विशां पते
निरुद्धे तत्र मार्गे तु शरसंघैः समन्ततः
वयरॊचतां महाभागौ बालसूर्याव इवॊदितौ
कर्ण चापच्युतैर बाणैर वध्यमानास तु सॊमकाः
अवालीयन्त राजेन्द्र वेदनार्ताः शरार्दिताः
नकुलस्य तथा बाणैर वध्यमाना चमूस तव
वयशीर्यत दिशॊ राजन वातनुन्ना इवाम्बुदाः
ते सेने वध्यमाने तु ताभ्यां दिव्यैर महाशरैः
शरपातम अपक्रम्य ततः परेक्षकवत सथिते
परॊत्सारिते जने तस्मिन कर्ण पाण्डवयॊः शरैः
विव्याधाते महात्मानाव अन्यॊन्यं शरवृष्टिभिः
निदर्शयन्तौ तव अस्त्राणि दिव्यानि रणमूर्धनि
छादयन्तौ च सहसा परस्परवधैषिणौ
नकुलेन शरा मुक्ताः कङ्कबर्णिण वाससः
ते तु कर्णम अवच्छाद्य वयतिष्ठन्त यथा पुरे
शरवेश्म परविष्टौ तौ ददृशाते न कैश चन
चन्द्रसूर्यौ यथा राजंश छाद्यमानौ जलागमे
ततः करुद्धॊ रणे कर्णः कृत्वा घॊरतरं वपुः
पाण्डवं छाद्दयाम आस समन्ताच छरवृष्टिभिः
सच्छाद्यमानः समरे सूतपुत्रेण पाण्डवः
न चकार वयथां राजन भास्करॊ जलदैर यथा
ततः परहस्याधिरथिः शरजालानि मारिष
परेषयाम आस समरे शतशॊ ऽथ सहस्रशः
एकच छायम अभूत सर्वं तस्य बाणैर महात्मनः
अभ्रच छायेव संजज्ञे संपतद्भिः शरॊत्तमैः
ततः कर्णॊ महाराज धनुश छित्त्वा महात्मनः
सारथिं पातयाम आस रथनीडाद धसन्न इव
तथाश्वांश चतुरश चास्य चतुर्भिर निशितैः शरैः
यमस्य सदनं तूर्णं परेषयाम आस भारत
अथास्य तं रथं तूर्णं तिलशॊ वयधमच छरैः
पताकां चक्ररक्षौ च धवजं खड्गं च मारिष
शतचन्द्रं ततश चर्म सर्वॊपकरणानि च
हताश्वॊ विरथश चैव विवर्मा च विशां पते
अवतीर्य रथात तूर्णं परिघं गृह्य विष्ठितः
तम उद्यतं महाघॊरं परिघं तस्य सूतजः
वयहनत सायकै राजञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः
वयायुधं चैनम आलक्ष्य शरैः संनतपर्वभिः
आर्दयद बहुशः कर्णॊ न चैनं समपीडयत
स वध्यमानः समरे कृतास्त्रेण बलीयसा
पराद्रवत सहसा राजन नकुलॊ वयाकुलेन्द्रियः
तम अभिद्रुत्य राधेयः परहसन वै पुनः पुनः
स जयम अस्य धनुः कण्ठे सॊ ऽवासृजत भारत
ततः स शुशुभे राजन कण्ठासक्तमहाधनुः
परिवेषम अनुप्राप्तॊ यथा सयाद वयॊम्नि चन्द्रमाः
यथैव च सितॊ मेघः शक्रचापेन शॊभितः
तम अब्रवीत तदा कर्णॊ वयर्थं वयाहृतवान असि
वदेदानीं पुनर हृष्टॊ वध्यं मां तवं पुनः पुनः
मा यॊत्सीर गुरुभिः सार्धं बलवद्भिश च पाण्डव
सदृशैस तात युध्यस्व वरीडां मा कुरु पाण्डव
गृहं वा गच्छ माद्रेय यत्र वा कृष्ण फल्गुनौ
एवम उक्त्वा महाराज वयसर्जयत तं ततः
वधप्राप्तं तु तं राजन नावधीत सूतनन्दनः
समृत्वा कुन्त्या वचॊ राजंस तत एनं वयसर्जयत
विसृष्टः पाण्डवॊ राजन सूतपुत्रेण धन्विना
वरीडन्न इव जगामाथ युधिष्ठिर रथं परति
आरुरॊह रथं चापि सूतपुत्र परतापिनः
निःश्वसन दुःखसंतप्तः कुम्भे कषिप्त इवॊरगः
तं विसृज्य रणे कर्णः पाञ्चालांस तवरितॊ ययौ
रथेनातिपताकेन चन्द्र वर्णहयेन च
तत्राक्रन्दॊ महान आसीत पाण्डवानां विशां पते
दृष्ट्वा सेनापतिं यान्तं पाञ्चालानां रथव्रजान
तत्राकरॊन महाराज कदनं सूतनन्दनः
मध्यं गते दिनकरे चक्रवत परचरन परभुः
भग्नचक्रै रथैः केच चिच छन्नध्वजपताकिभिः
ससूतैर हतसूतैश च भग्नाक्षैश चैव मारिष
हरियमाणान अपश्याम पाञ्चालानां रथव्रजान
तत्र तत्र च संभ्रान्ता विच्चेरुर मत्तकुञ्जराः
दवाग्निना परीताङ्गा यथैव सयुर महावने
भिन्नकुम्भा विरुधिराश छिन्नहस्ताश च वारणाः
भिन्नगात्रवराश चैव छिन्नवालाश च मारिष
छिन्नाब्भ्राणीव संपेतुर वध्यमाना महात्मना
अपरे तरासिता नागा नाराचशततॊमरैः
तम एवाभिमुखा यान्ति शलभा इव पावकम
अपरे निष्टनन्तः सम वयदृश्यन्त महाद्विपाः
कषरन्तः शॊणितं गात्रैर नगा इव जलप्लवम
उरश छदैर विमुक्ताश च वालबन्धैश च वाजिनः
राजतैश च तथा कांस्यैः सौवर्णैश चैव भूषणैः
हीना आस्तरणैश चैव खलीनैश च विवर्जिताः
चामरैश च कुथाभिश च तूणीरैः पतितैर अपि
निहतैः सादिभिश चैव शूरैर आहवशॊभिभिः
अपश्याम रणे तत्र भराम्यमाणान हयॊत्तमान
परासैः खड्गैश च संस्यूतान ऋष्टिब्भिश च नराधिप
हययॊधान अपश्याम कञ्चुकॊष्णीष धारिणः
रथान हेमपरिष्कारान सुयुक्ताञ जवनैर हयैः
भरममाणान अपश्याम हतेषु रथिषु दरुतम
भग्नाक्षकूबरान कांश चिच छिन्नचक्रांश च मारिष
विपताकाध्वजांश चान्याञ छिन्नेषायुग बन्धुरान
विहीनान रथिनस तत्र धावमानान समन्ततः
सूर्यपुत्र शरैस तरस्तान अपश्याम विशां पते
विशस्त्रांश च तथैवान्यान सशस्त्रांश च बहून हतान
तावकाञ जालसंछन्नान उरॊ घण्टा विभूषितान
नानावर्णविचित्राभिः पताकाभिर अलंकृतान
पदातीन अन्वपश्याम धावमानान समन्ततः
शिरांसि बाहून ऊरूंश च छिन्नान अन्यांस तथा युधि
कर्ण चाप चयुतैर बाणैर अपश्याम विनाकृतान
महान वयतिकरॊ रौद्रॊ यॊधानाम अन्वदृश्यत
कर्ण सायकनुन्नानां हतानां निशितैः शरैः
ते वध्यमानाः समरे सूतपुत्रेण सृञ्जयाः
तम एवाभिमुखा यान्ति पतंगा इव पावकम
तं दहन्तम अनीकानि तत्र तत्र महारथम
कषत्रिया वर्जयाम आसुर युगान्ताग्निम इवॊल्बणम
हतशेषास तु ये वीराः पाञ्चालानां महारथाः
तान परभग्नान दरुतान कर्णः पृष्ठतॊ विकिरञ शरैः
अभ्यधावत तेजस्वी विशीर्णकवचध्वजान
तापयाम आस तान बाणैः सूतपुत्रॊ महारथः
मध्यंदिनम अनुप्राप्तॊ भूतानीव तमॊनुदः
[स]
युयुत्सुं तव पुत्रं तु पराद्रवन्तं महद बलम
उलूकॊ ऽभयपतत तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत
युयुत्सुस तु ततॊ राजञ शितधारेण पत्रिणा
उलूकं ताडयाम आस वज्रेणेन्द्र इवाचलम
उलूकस तु ततः करुद्धस तव पुत्रस्य संयुगे
कषुरप्रेण धनुश छित्त्वा ताडयाम आस कर्णिना
तद अपास्य धनुश छिन्नं युयुत्सुर वेगवत्तरम
अन्यद आदत्त सुमहच चापं संरक्तलॊचनः
शाकुनिं च ततः षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ
सारथिं तरिभिर आनर्छत तं च भूयॊ वयविध्यत
उलूकस तं तु विंशत्या विद्ध्वा हेमविभूषितैः
अथास्य समरे करुद्धॊ धवजं चिच्छेद काञ्चनम
सच्छिन्नयष्टिः सुमहाञ शीर्यमाणॊ महाध्वजः
पपात परमुखे राजन युयुत्सॊः काञ्चनॊज्ज्वलः
धवजम उन्मथितं दृष्ट्वा युयुत्सुः करॊधमूर्छितः
उलूकं पञ्चभिर बाणैर आजघान सतनान्तरे
उलूकस तस्य भल्लेन तैलधौतेन मारिष
शिरश चिच्छेद सहसा यन्तुर भरतसत्तम
जघान चतुरॊ ऽशवांश च तं च विव्याध पञ्चभिः
सॊ ऽतिविद्धॊ बलवता परत्यपायाद रथान्तरम
तं निर्जित्य रणे राजन्न उलूकस तवरितॊ ययौ
पाञ्चालान सृञ्जयांश चैव विनिघ्नन निशितैः शरैः
शतानीकं महाराज शरुतकर्मा सुतस तव
वयश्व सूत रथं चक्रे निमेषार्धाद असंभ्रमम
हताश्वे तु रथे तिष्ठञ शतानीकॊ महाबलः
गदां चिक्षेप संक्रुद्धस तव पुत्रस्य मारिष
सा कृत्वा सयन्दनं भस्म हयांश चैव ससारथीन
पपात धरणीं तूर्णं दारयन्तीव भारत
ताव उभौ विरथॊ वीरौ कुरूणां कीर्तिवर्धनौ
अपाक्रमेतां युद्धार्तौ परेक्षमाणौ परस्परम
पुत्रस तु तव संभ्रान्तॊ विवित्सॊ रथम आविशत
शतानीकॊ ऽपि तवरितः परतिविन्ध्य रथं गतः
सुत सॊमस तु शकुनिं विव्याध निशितैः शरैः
नाकम्पयत संरब्धॊ वार्यॊघ इव पर्वतम
सुत सॊमस तु तं दृष्ट्वा पितुर अत्यन्तवैरिणम
शरैर अनेकसाहस्रैश छादयाम आस भारत
ताञ शराञ शकुनिस तूर्णं चिच्छेदान्यैः पतत्रिभिः
लध्व अस्त्रश चित्रयॊधी च जितकाशी च संयुगे
निवार्य समरे चापि शरांस तान निशितैः शरैः
आजघान सुसंक्रुद्धः सुत सॊमं तरिभिः शरैः
तस्याश्वान केतनं सूतं तिलशॊ वयधमच छरैः
सयालस तव महावीर्यस ततस ते चुक्रुशुर जनाः
हताश्वॊ विरथश चैव छिन्नधन्वा च मारिष
धन्वी धनुर्वरं गृह्य रथाद भूमाव अतिष्ठत
वयसृजत सायकांश चैव सवर्णपुङ्खाञ शिलाशितान
छादयाम आसुर अथ ते तव सयालस्य तं रथम
पतंगानाम इव वराताः शरव्राता महारथम
रथॊपस्थान समीक्ष्यापि विव्यथे नैव सौबलः
परमृद्नंश च शरांस तांस ताञ शरव्रातैर महायशाः
तत्रातुष्यन्त यॊधाश च सिद्धाश चापि दिवि सथिताः
सुत सॊमस्य तत कर्म दृष्ट्वाश्रद्धेयम अद्भुतम
रथस्थं नृपतिं तं तु पदातिः सन्न अयॊधयत
तस्य तीक्ष्णैर महावेगैर भल्लैः संनतपर्वभिः
वयहनत कार्मुकं राजा तूणीरं चैव सर्वशः
सच्छिन्नधन्वा समरे खड्गम उद्यम्य नानदन
वैडूर्यॊत्पल वर्णाभं हस्तिदन्त मय तसरुम
भराम्यमाणं ततस तं तु विमलाम्ब्बर वर्चसम
कालॊपम ततॊ मेने सुत सॊमस्य धीमतः
सॊ ऽचरत सहसा खड्गी मण्डलानि सहस्रशः
चतुर्विंशन महाराज शिक्षा बलसमन्वितः
सौबलस तु ततस तस्य शरांश चिक्षेप वीर्यवान
तान आपतत एवाशु चिच्छेद परमासिना
ततः करुद्धॊ महाराज सौबलः परवीरहा
पराहिणॊत सुत सॊमस्य शरान आशीविषॊपमान
चिच्छेद तांश च खड्गेन शिक्षया च बलेन च
दर्शयँल लाघवं युद्धे तार्क्ष्य वीर्यसमद्युतिः
तस्य संचरतॊ राजन मण्डलावर्तने तदा
कषुरप्रेण सुतीक्ष्णेन खड्गं चिच्छेद सुप्रभम
सच्छिन्नः सहसा भूमौ निपपात महान असिः
अवशस्य सथितं हस्ते तं खड्गं सत्सरुं तदा
छिन्नम आज्ञाय निस्त्रिंशम अवप्लुत्य पदानि षट
पराविध्यत ततः शेषं सुत सॊमॊ महारथः
सच छित्त्वा सगुणं चापं रणे तस्य महात्मनः
पपात धरणीं तूर्णं सवर्णवज्रविभूषितः
सुत सॊमस ततॊ ऽगच्छच छरुत कीर्तेर महारथम
सौबलॊ ऽपि धनुर गृह्य घॊरम अन्यत सुदुःसहम
अभ्ययात पाण्डवानीकं निघ्नञ शत्रुगणान बहून
तत्र नादॊ महान आसीत पाण्डवानां विशां पते
सौबलं समरे दृष्ट्वा विचरन्तम अभीतवत
तान्य अनीकानि दृप्तानि शस्त्रवन्ति महान्ति च
दराव्यमाणान्य अदृश्यन्त सौबलेन महात्मना
यथा दैत्य चमूं राजन देवराजॊ ममर्द ह
तथैव पाण्डवीं सेनां सौबलेयॊ वयनाशयत
धृष्टद्युम्नं कृपॊ राजन वारयाम आस संयुगे
यथा दृप्तं वने नागं शरभॊ वारयेद युधि
निरुद्धः पार्षतस तेन गौतमेन बलीयसा
पदात पदं विचलितुं नाशक्नॊत तत्र भारत
गौतमस्य वपुर दृष्ट्वा धृष्टद्युम्न रथं परति
वित्रेसुः सर्वभूतानि कषयं पराप्तं च मेनिरे
तत्रावॊचन विमनसॊ रथिनः सादिनस तथा
दरॊणस्य निधने नूनं संक्रुद्धॊ दविपदां वरः
शारद्वतॊ महातेजा दिव्यास्त्रविद उदारधीः
अपि सवस्ति भवेद अद्य धृष्टद्युम्नस्य गौतमात
अपीयं वाहिनी कृत्स्ना मुच्येत महतॊ भयात
अप्य अयं बराह्मणः सर्वान न नॊ हन्यात समागतान
यादृशं दृश्यते रूपम अन्तकप्रतिमं भृशम
गमिष्यत्य अद्य पदवीं भारद्वाजस्य संयुगे
आचार्यः कषिप्रहस्तश च विजयी च सदा युधि
अस्त्रवान वीर्यसंपन्नः करॊधेन च समन्वितः
पार्षतश च भृशं युद्धे विमुखॊ ऽदयापि लक्ष्यते
इत्य एवं विविधा वाचस तावकानां परैः सह
विनिःश्वस्य ततः करुद्धः कृपः शारद्वतॊ नृप
पार्षतं छादयाम आस निश्चेष्टं सर्वमर्मसु
स वध्यमानः समरे गौतमेन महात्मना
कर्तव्यं न परजानाति मॊहितः परमाहवे
तम अब्रवीत ततॊ यन्ता कच चित कषेमं नु पार्षत
ईदृशं वयसनं युद्धे न ते दृष्टं कदा चन
दैवयॊगात तु ते बाणा नातरन मर्मभेदिनः
परेषिता दविजमुख्येन मर्माण्य उद्दिश्य सर्वशः
वयावर्तये तत्र रथं नदीवेगम इवार्णवात
अवध्यं बराह्मणं मन्ये येन ते विक्रमॊ हतः
धृष्टद्युम्नस ततॊ राजञ शनकैर अब्रवीद वचः
मुह्यते मे मनस तात गात्रे सवेदश च जायते
वेपथुं च शरीरे मे रॊमहर्षं च पश्य वै
वर्जयन बराह्मणं युद्धे शनैर याहि यतॊ ऽचयुतः
अर्जुनं भीमसेनं वा समरे पराप्य सारथे
कषेमम अद्य भवेद यन्तर इति मे नैष्ठिकी मतिः
ततः परायान महाराज सारथिस तवरयन हयान
यतॊ भीमॊ महेष्वासॊ युयुधे तव सैनिकैः
परद्रुतं तु रथं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नस्य मारिष
किरञ शरशतान्य एव गौतमॊ ऽनुययौ तदा
शङ्खं च पूरयाम आस मुहुर मुहुर अरिंदमः
पार्षतं पराद्रवद यन्तं महेन्द्र इव शम्बरम
शिखण्डिनं तु समरे भीष्ममृत्युं दुरासदम
हार्दिक्यॊ वारयाम आस समयन्न इव मुहुर मुहुः
शिखण्डी च समासाद्य हृदिकानां महारथम
पञ्चभिर निशितैर भल्लैर जत्रु देशे समार्दयत
कृतवर्मा तु संक्रुद्धॊ भित्त्वा षष्टिभिर आशुगैः
धनुर एकेन चिच्छेद हसन राजन महारथः
अथान्यद धनुर आदाय दरुपदस्यात्मजॊ बली
तिष्ठ तिष्ठेति संक्रुद्धॊ हार्दिक्यं परत्यभाषत
ततॊ ऽसय नवतिं बाणान रुक्मपुङ्खान सुतेजनान
परेषयाम आस राजेन्द्र ते ऽसयाभ्रश्यन्त वर्मणः
वितथांस तान समालक्ष्य पतितांश च महीतले
कषुरप्रेण सुतीक्ष्णेन कार्मुकं चिच्छिदे बली
अथैनं छिन्नधन्वानं भग्नशृङ्गम इवर्षभम
अशीत्या मार्गणैः करुद्धॊ बाह्वॊर उरसि चार्दयत
कृतवर्मा तु संक्रुद्धॊ मार्गणैः कृतविक्षतः
धनुर अन्यत समादाय समार्गण गणं परभॊ
शिखण्डिनं बाणवरैः सकन्धदेशे ऽभयताडयत
सकन्धदेशे सथितैर बाणैः शिखण्डी च रराज ह
शाखा परतानैर विमलैः सुमहान स यथा दरुमः
ताव अन्यॊन्यं भृशं विद्ध्वा रुधिरेण समुक्षितौ
अन्यॊन्यशृङ्गाभिहतौ रेजतुर वृषभाव इव
अन्यॊन्यस्य वधे यत्नं कुर्वाणौ तौ महारथौ
रथाभ्यां चेरतुस तत्र मण्डलानि सहस्रशः
कृतवर्मा महाराज पार्षतं निशितैः शरैः
रणे विव्याध सप्तत्या सवर्णपुङ्खैः शिलाशितैः
ततॊ ऽसय समरे बाणं भॊजः परहरतां वरः
जीवितान्तकरं घॊरं वयसृजत तवरयान्वितः
स तेनाभिहतॊ राजन मूर्छाम आशु समाविशत
धवजयष्टिं च सहसा शिश्रिये कश्मलावृतः
अपॊवाह रणात तं तु सारथी रथिनां वरम
हार्दिक्य शरसंतप्तं निःश्वसन्तं पुनः पुनः
पराजिते ततः शूरे दरुपदस्य सुते परभॊ
पराद्रवत पाण्डवी सेना वध्यमाना समन्ततः
[स]
शवेताश्वॊ ऽपि महाराज वयधमत तावकं बलम
यथा वायुः समासाद्य तूला राशिं समन्ततः
परत्युद्ययुस तरिगर्तास तं शिबयः कौरवैः सह
शाल्वाः संशप्तकाश चैव नारायण बलं च यत
सत्यसेनः सत्यकीर्तिर मित्र देवः शरुतं जयः
सौश्रुतिश चित्रसेनश च मित्र वर्मा च भारत
तरिगर्तराजः समरे भरातृभिः परिवारितः
पुत्रैश चैव महेष्वासैर नानाशस्त्रधरैर युधि
ते सृजन्तः शरव्रातान किरन्तॊ ऽरजुनम आहवे
अभ्यद्रवन्त समरे वार्यॊघा इव सागरम
ते तव अर्जुनं समासाद्य यॊधाः शतसहस्रशः
अगच्छन विलयं सर्वे तार्क्ष्यं दृष्ट्वेव पन्नगाः
ते वध्यमानाः समरे नाजहुः पाण्डवं तदा
दह्यमाना यथा राजञ शलभा इव पावकम
सत्यसेनस तरिभिर बाणैर विव्याध युधि पाण्डवम
मित्र देवस तरिषष्ट्या च चन्द्र देवश च सप्तभिः
मित्र वर्मा तरिसप्तत्या सौश्रुतिश चापि पञ्चभिः
शत्रुंजयश च विंशत्या सुशर्मा नवभिः शरैः
शत्रुंजयं च राजानं हत्वा तत्र शिलाशितैः
सौश्रुतेः सशिरस्त्राणं शिरः कायाद अपाहरत
तवरितश चन्द्र देवं च शरैर निन्ये यमक्षयम
अथेतरान महाराज यतमानान महारथान
पञ्चभिः पञ्चभिर बाणैर एकैकं परत्यवारयत
सत्यसेनस तु संक्रुद्धस तॊमरं वयसृजन महत
समुद्दिश्य रणे कृष्णं सिंहनादं ननाद च
स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महात्मनः
अयॊ मयॊ महाचण्डॊ जगाम धरणीं तदा
माधवस्य तु विद्धस्य तॊमरेण महारणे
परतॊदः परापतद धस्ताद रश्मयश च विशां पते
स परतॊदं पुनर गृह्य रश्मींश चैव महायशाः
वाहयाम आस तान अश्वान सत्यसेनरथं परति
विष्वक्सेनं तु निर्भिन्नं परेक्ष्य पार्थॊ धनंजयः
सत्यसेनं शरैस तीक्ष्णैर दारयित्वा महाबलः
ततः सुनिशितैर बाणै राज्ञस तस्य महच छिरः
कुण्डलॊपचितं कायाच चकर्त पृतनान्तरे
तं निहत्य शितैर बाणैर मित्र वर्माणम आक्षिपत
वत्सदन्तेन तीक्ष्णेन सारथिं चास्य मारिष
ततः शरशतैर भूयः संशप्तक गणान वशी
पातयाम आस संक्रुद्धः शतशॊ ऽथ सहस्रशः
ततॊ रजतपुङ्खेन राज्ञः शीर्षं महात्मनः
मित्र देवस्य चिच्छेद कषुरप्रेण महायशाः
सुशर्माणं च संक्रुद्धॊ जत्रु देशे समार्दयत
ततः संशप्तकाः सर्वे परिवार्य धनंजयम
शस्त्रौघैर ममृदुः करुद्धा नादयन्तॊ दिशॊ दश
अभ्यर्दितस तु तैर जिष्णुः शक्रतुल्यपराक्रमः
ऐन्द्रम अस्त्रम अमेयात्मा परादुश्चक्रे महारथः
ततः शरसहस्राणि परादुरासन विशां पते
धवजानां छिद्यमानानां कार्मुकाणां च संयुगे
रथानां सपताकानां तूणीराणां शरैः सह
अक्षाणाम अथ यॊक्त्राणां चक्राणां रश्मिभिः सह
कूबराणां वरूथानां पृषत्कानां च संयुगे
अश्मनां पततां चैव परासानाम ऋष्टिभिः सह
गदानां परिघाणां च शक्तीनां तॊमरैः सह
शतघ्नीनां सचक्राणां भुजानाम ऊरुभिः सह
कण्ठसूत्राङ्गदानां च केयूराणां च मारिष
हराणाम अथ निष्काणां तनुत्राणां च भारत
छत्राणां वयजनानां च शिरसां मुकुटैः सह
अश्रूयत महाञ शब्दस तत्र तत्र विशां पते
सकुण्डलानि सवक्षीणि पूर्णचन्द्र निभानि च
शिरांस्य उर्व्याम अदृश्यन्त तारागण इवाम्बरे
सुस्रग्वीणि सुवासांसि चन्दनेनॊक्षितानि च
शरीराणि वयदृश्यन्त हतानां च महीतले
गन्धर्वनगराकारं घॊरम आयॊधनं तदा
निहतै राजपुत्रैश च कषत्रियैश च महाबलैः
हस्तिभिः पतितैश चैव तुरगैश चाभवन मही
अगम्यमार्गा समरे विशीर्णैर इव पर्वतैः
नासीच चक्रपथश चैव पाण्डवस्य महात्मनः
निघ्नतः शात्रवान भल्लैर हस्त्यश्वं चामितम महत
आ तुम्बाद अवसीदन्ति रथचक्राणि मारिष
रणे विचरतस तस्य तस्मिँल लॊहितकर्दमे
सीदमानानि चक्राणि समूहुस तुरगा भृशम
शरमेण महता युक्ता मनॊमारुतरंहसः
वध्यमानं तु तत सैन्यं पाण्डुपुत्रेण धन्विना
परायशॊ विमुखं सर्वं नावतिष्ठत संयुगे
ताञ जित्वा समरे जिष्णुः संशप्तक गणान बहून
रराज स महाराज विधूमॊ ऽगनिर इव जवलन
युधिष्ठिरं महाराज विसृजन्तं शरान बहून
सवयं दुर्यॊधनॊ राजा परत्यगृह्णाद अभीतवत
तम आपतन्तं सहसा तव पुत्रं महाबलम
धर्मराजॊ दरुतं विद्ध्वा तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत
सा च तं परतिविव्याध नवभिर निशितैः शरैः
सारथिं चास्य भल्लेन भृशं करुद्धॊ ऽभयताडयत
ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा हेमपुङ्खाञ शिलीमुखान
दुर्यॊधनाय चिक्षेप तरयॊदश शिलाशितान
चतुर्भिश चतुरॊ वाहांस तस्य हत्वा महारथः
पञ्चमेन शिरः कायात सारथेस तु समाक्षिपत
षष्ठेन च धवजं राज्ञः सप्तमेन च कार्मुकम
अष्टमेन तथा खड्गं पातयाम आस भूतले
पञ्चभिर नृपतिं चापि धर्मराजॊ ऽरदयद भृशम
हताश्वात तु रथात तस्माद अवप्लुत्य सुतस तव
उत्तमं वयसनं पराप्तॊ भूमाव एव वयतिष्ठत
तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा कर्ण दरौणिकृपादयः
अभ्यवर्तन्त सहिताः परीप्सन्तॊ नराधिपम
अथ पाण्डुसुताः सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरम
अभ्ययुः समरे राजंस ततॊ युद्धम अवर्तत
अथ तूर्यसहस्राणि परावाद्यन्त महामृधे
कष्वेडाः किललिला शब्दाः परादुरासन महीपते
यद अभ्यगच्छन समरे पाञ्चालाः कौरवैः सह
नरा नरैः समाजग्मुर वारणा वरवारणैः
रथाश च रथिभिः सार्धं हयाश च हयसादिभिः
दवंद्वान्य आसन महाराज परेक्षणीयानि संयुगे
विस्मापनान्य अचिन्त्यानि शस्त्रवन्त्य उत्तमानि च
अयुध्यन्त महावेगाः परस्परवधैषिणः
अन्यॊन्यं समरे जघ्नुर यॊधव्रतम अनुष्ठिताः
न हि ते समरं चक्रुः पृष्ठतॊ वै कथं चन
मुहूर्तम एव तद युद्धम आसीन मधुरदर्शनम
तत उन्मत्तवद राजन निर्मर्यादम अवर्तत
रथी नागं समासाद्य विचरन रणमूर्धनि
परेषयाम आस कालाय शरैः संनतपर्वभिः
नागा हयान समासाद्य विक्षिपन्तॊ बहून अथ
दरावयाम आसुर अत्युग्रास तत्र तत्र तदा तदा
विद्राव्य च बहून अश्वान नागा राजन बलॊत्कटाः
विषाणैश चापरे जघ्नुर ममृदुश चापरे भृशम
साश्वारॊहांश च तुरगान विषाणैर बिभिदू रणे
अपरांश चिक्षिपुर वेगात परगृह्यातिबलास तथा
पादातैर आहता नागा विवरेषु समन्ततः
चक्रुर आर्तस्वरं घॊरं वयद्रवन्त दिशॊ दश
पदातीनां तु सहसा परद्रुतानां महामृधे
उत्सृज्याभरणं तूर्णम अवप्लुत्य रणाजिरे
निमित्तं मन्यमानास तु परिणम्य महागजाः
जगृहुर बिभिदुश चैव चित्राण्य आभरणानि च
परतिमानेषु कुम्भेषु दन्तवेष्टेषु चापरे
निगृहीता भृशं नागाः परासतॊमर शक्तिभिः
निगृह्य च गदाः के चित पार्श्वस्थैर भृशदारुणैः
रथाश्वसादिभिस तत्र संभिन्ना नयपतन भुवि
सरथं सादिनं तत्र अपरे तु महागजाः
भूमाव अमृद्नन वेगेन सवर्माणं पताकिनम
रथं नागाः समासाद्य धुरि गृह्य च मारिष
वयाक्षिपन सहसा तत्र घॊररूपे महामृधे
नाराचैर निहतश चापि निपपात महागजः
पर्वतस्येव शिखरं वज्रभग्नं महीतले
यॊधा यॊधान समासाद्य मुष्टिभिर वयहनन युधि
केशेष्व अन्यॊन्यम आक्षिप्य चिच्छिदुर बिभिदुः सह
उद्यम्य च भुजाव अन्यॊ निक्षिप्य च महीतले
पदा चॊरः समाक्रम्य सफुरतॊ वयहनच छिरः
मृतम अन्यॊ महाराज पद्भ्यां ताडितवांस तदा
जीवतश च तथैवान्यः शस्त्रं काये नयमज्जयत
मुष्टियुद्धं महच चासीद यॊधानां तत्र भारत
तथा केशग्रहश चॊग्रॊ बाहुयुद्धं च केवलम
समासक्तस्य चान्येन अविज्ञातस तथापरः
जहार समरे पराणान नानाशस्त्रैर अनेकधा
संसक्तेषु च यॊधेषु वर्तमाने च संकुले
कबन्धान्य उत्थितानि सम शतशॊ ऽथ सहस्रशः
लॊहितैः सिच्यमानानि शस्त्राणि कवचानि च
महारङ्गानुरक्तानि वस्त्राणीव चकाशिरे
एवम एतन महायुद्धं दारुणं भृशसंकुलम
उन्मत्तरङ्गप्रतिमं शब्देनापूरयज जगत
नैव सवे न परे राजन विज्ञायन्ते शरातुराः
यॊद्धव्यम इति युध्यन्ते राजानॊ जय गृद्धिनः
सवान सवे जघ्नुर महाराज परांश चैव समागतान
उभयॊः सेनयॊर वीरैर वयाकुलं समपद्यत
रथैर भग्नैर महाराज वारणैश च निपातितैः
हयैश च पतितैस तत्र नरैश च विनिपातितैः
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशॊणितकर्दमा
कषणेनासीन महाराज कषतजौघप्रवर्तिनी
पाञ्चालान अवधीत कर्णस तरिगर्तांश च धनंजयः
भीमसेनः कुरून राजन हस्त्यनीकं च सर्वशः
एवम एष कषयॊ वृत्तः कुरुपाण्डवसेनयॊः
अपराह्णे महाराज काङ्क्षन्त्यॊर विपुलं जयम
[धृ]
अतितीव्राणि दुःखानि दुःसहानि बहूनि च
तवाहं संजयाश्रौषं पुत्राणां मम संक्षयम
तथा तु मे कथयसे यथा युद्धं तु वर्तते
न सन्ति सूत कौरव्या इति मे नैष्ठिकी मतिः
दुर्यॊधनस तु विरथः कृतस तत्र महारणे
धर्मपुत्रः कथं चक्रे तस्मिन वा नृपतिः कथम
अपराह्णे कथं युद्धम अभवल लॊम हार्षणम
तन ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुशलॊ हय असि संजय
[स]
संसक्तेषु च सैन्येषु युध्यमानेषु भागशः
रथम अन्यं समास्थाय पुत्रस तव विशां पते
करॊधेन महताविष्टः सविषॊ भुजगॊ यथा
दुर्यॊधनस तु दृष्ट्वा वै धर्मराजं युधिष्ठिरम
उवाच सूत तवरितं याहि याहीति भारत
अत्र मां परापय कषिप्रं सारथे यत्र पाण्डवः
धरियमाणेन छत्रेण राजा राजति दंशितः
ससूतश चॊदितॊ राज्ञा राज्ञः सयन्दनम उत्तमम
युधिष्ठिरस्याभिमुखं परेषयाम आस संयुगे
ततॊ युधिष्ठिरः करुद्धः परमत्त इव सद गवः
सारथिं चॊदयाम आस याहि यत्र सुयॊधनः
तौ समाजग्मतुर वीरौ भरातरौ रथसात्तमौ
समेत्य च महावीर्यौ संनद्धौ युद्धदुर्मदौ
ततक्षतुर महेष्वासौ शरैर अन्यॊन्यम आहवे
ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा धर्मशीलस्य मारिष
शिलाशितेन भल्लेन धनुश चिच्छेद संयुगे
तं नामृष्यत संक्रुद्धॊ वयवसायं युधिष्ठिरः
अपविध्य धनुश छिन्नं करॊधसंरक्तलॊचनः
अन्यत कार्मुकम आदाय धर्मपुत्रश चमूमुखे
दुर्यॊधनस्य चिच्छेद धवजं कार्मुकम एव च
अथान्यद धनुर आदाय परत्यविध्यत पाण्डवम
ताव अन्यॊन्यं सुसंरब्धौ शरवर्षाण्य अमुञ्चताम
सिंहाव इव सुसंक्रुद्धौ परस्परजिगीषया
अन्यॊन्यं जघ्नतुश चैव नर्दमानौ वृषाव इव
अन्यॊन्यं परेक्षमाणौ च चेरतुस तौ महारथौ
ततः पूर्णायतॊत्सृष्टैर अन्यॊन्यं सुकृतव्रणौ
विरेजतुर महाराज पुष्टिताव इव किंशुकौ
ततॊ राजन परतिभयान सिंहनादान मुहुर मुहुः
तलयॊश च तथा शब्दान धनुषॊश च महाहवे
शङ्खशब्दरवांश चैव चक्रतुस तौ रथॊत्तमौ
अन्यॊन्यं च महाराज पीडयां चक्रतुर भृशम
ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा तव पुत्रं तरिभिः शरैः
आजघानॊरसि करुद्धॊ वज्रवेगॊ दुरासदः
परतिविव्याध तं तूर्णं तव पुत्रॊ महीपतिम
पञ्चभिर निशितैर बाणैर हेमपुङ्खैः शिलाशितैः
ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा शक्तिं चिक्षेप भारत
सर्वपारशवीं तीक्ष्णां महॊल्का परतिमां तदा
ताम आपतन्तीं सहसा धर्मराजः शिलाशितैः
तरिभिश चिच्छेद सहसा तं च विव्याध सप्तभिः
निपपात ततः साथ हेमदण्डा महाघना
निपतन्ती महॊल्केव वयराजच छिखि संनिभा
शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा पुत्रस तव विशां पते
नवभिर निशितैर भल्लैर निजघान युधिष्ठिरम
सॊ ऽतिविद्धॊ बलवताम अग्रणीः शत्रुतापनः
दुर्यॊधनं समुद्दिश्य बाणं जग्राह सत्वरः
समाधत्त च तं बाणं धनुष्य उग्रं महाबलः
चिक्षेप च ततॊ राजा राज्ञः करुद्धः पराक्रमी
स तु बाणः समासाद्य तव पुत्रं महारथम
वयमॊहयत राजानं धरणीं च जगाम ह
ततॊ दुर्यॊधनः करुद्धॊ गदाम उद्यम्य वेगितः
विधित्सुः कलहस्यान्तम अभिदुद्राव पाण्डवम
तम आलक्ष्यॊद्यत गदं दण्डहस्तम इवान्तकम
धर्मराजॊ महाशक्तिं पराहिणॊत तव सूनवे
दीप्यमानां महावेगां महॊल्कां जवलिताम इव
रथस्थः स तया विद्धॊ वर्म भित्त्वा महाहवे
भृशं संविग्नहृदयः पपात च मुमॊह च
ततस तवरितम आगत्य कृतवर्मा तवात्मजम
परत्यपद्यत राजानं मग्नं वै वयसनार्णवे
भीमॊ ऽपि महतीं गृह्य गदां हेमपरिष्कृताम
अभिदुद्राव वेगेन कृतवर्माणम आहवे
एवं तद अभवद युद्धं तवदीयानां परैः सह
[स]
ततः कर्णं पुरस्कृत्य तवदीया युद्धदुर्मदाः
पुनर आवृत्य संग्रामं चक्रुर देवासुरॊपमम
दविरदरथनराश्वशङ्खशब्दैः; परिहृषिता विविधैश च शस्त्रपातैः
दविरदरथपदातिसार्थवाहाः; परिपतिताभिमुखाः परजह्रिरे ते
शरपरशु वरासि पट्टिशैर; इषुभिर अनेकविधैश च सादिताः
दविरदरथहया महाहवे; वरपुरुषैः पुरुषाश च वाहनैः
कमलदिनकरेन्दु संनिभैः; सितदशनैः सुमुखाक्षि नासिकैः
रुचिरमुकुट कुण्डलैर मही; पुरुषशिरॊभिर अवस्तृता बभौ
परिघमुसल शक्तितॊमरैर; नखरभुशुण्डि गदा शतैर दरुताः
दविरदनरहयाः सहस्रशॊ; रुधिरनदी परवहास तदाब्भवन
परहत नररथाश्वकुञ्जरं; परतिभय दर्शनम उल्बणं तदा
तद अहितनिहतं बभौ बलं; पितृपरिराष्ट्रम इव परजा कषये
अथ तव नरदेव सैनिकास; तव च सुताः सुरसूनु संनिभाः
अमितबलपुरःसरा रणे; कुरु वृषभाः शिनिपुत्रम अभ्ययुः
तद अतिरुचिर भीमम आबभौ; पुरुषवराश्वरथद्विपाकुलम
लवणजलसमुद्धत सवनं; बलम अमरासुरसैन्यसंनिभम
सुरपतिसमविक्रमस ततस; तरिदशवरावरजॊपमं युधि
दिनकरकिरण परभैः पृषत्कैर; अवितनयॊ ऽभयहनच छिनि परवीरम
तम अपि सरथ वाजिसारथिं; शिनिवृषभॊ विविधैः शरैस तवरन
भुजग विषसमप्रभै रणे; पुरुषवरं समवास्तृणॊत तदा
शिनिवृषभ शरप्रपीडित्तं; तव सुहृदॊ वसुषेणम अभ्ययुः
तवरितम अतिरथा रथर्षभं; दविरदरथाश्वपदातिभिः सह
तम उदधि निभम आद्रवद बली; तवरिततरैः समभिद्रुतं परैः
दरुपद सुत सखस तदाकरॊत; पुरुषरथाश्वगजक्षयं महत
अथ पुरुषवरौ कृताह्निकौ; भवम अभिपूज्य यथाविधि परभुम
अरिवध कृतनिश्चयौ दरुतं; तव बलम अर्जुन केशवौ सृतौ
जलदनिनदनिस्वनं रथं; पवनविधूतपताक केतनम
सितहयम उपयान्तम अन्तिकं; हृतमनसॊ ददृशुस तदारयः
अथ विस्फार्य गाण्डीवं रणे नृत्यन्न इवार्जुनः
शरसंबाधम अकरॊत खं दिशः परदिशस तथा
रथान विमानप्रतिमान सज्जयन्त्रायुध धवजान
ससारथींस तदा बाणैर अभ्राणीवानिलॊ ऽवधीत
गजान गजप्रयन्तॄंश च वैजयन्त्य अयुध धवजान
सादिनॊ ऽशवांश च पत्तींश च शरैर निन्ये यमक्षयम
तम अन्तकम इव करुद्धम अनिवार्यं महारथम
दुर्यॊधनॊ ऽभययाद एकॊ निघ्नन बाणैः पृथग्विधैः
तस्यार्जुनॊ धनुः सूतं केतुम अश्वांश च सायकैः
हत्वा सप्तभिर एकैकं छत्रं चिच्छेद पत्रिणा
नवमं च समासाद्य वयजृजत परतिघातिनम
दुर्यॊधनायेषु वरं तं दरौणिः सप्तधाच्छिनत
ततॊ दरौणेर धनुश छित्त्वा हत्वा चाश्ववराञ शरैः
कृपस्यापि तथात्युग्रं धनुश चिच्छेद पाण्डवः
हार्दिक्यस्य धनुश छित्त्वा धवजं चाश्वं तथावधीत
दुःशासनस्येषु वरं छित्त्वा राधेयम अभ्ययात
अथ सात्यकिम उत्सृज्य तवरन कर्णॊ ऽरजुनं तरिभिः
विद्ध्वा विव्याध विंशत्या कृष्णं पार्थं पुनस तरिभिः
अथ सात्यकिर आगत्य कर्णं विद्ध्वा शितैः शरैः
नवत्या नवभिश चॊग्रैः शतेन पुनर आर्दयत
ततः परवीराः पाण्डूनां सर्वे कर्णम अपीडयन
युधामन्युः शिखण्डी च दरौपदेयाः परभद्रकाः
उत्तमौजा युयुत्सुश च यमौ पार्षत एव च
चेदिकारूष मत्स्यानां केकयानां च यद बलम
चेकितानश च बलवान धर्मराजश च सुव्रतः
एते रथाश्वद्विरदैः पत्तिभिश चॊग्रविक्रमैः
परिवार्य रणे कर्णं नानाशस्त्रैर अवाकिरन
भाषन्तॊ वाग्भिर उग्राभिः सर्वे कर्णवधे वृताः
तां शस्त्रवृष्टिं बहुधा छित्त्वा कर्णः शितैः शरैः
अपॊवाह सम तान सर्वान दरुमान भङ्क्त्वेव मारुतः
रथिनः समहा मात्रान गजान अश्वान ससादिनः
शरव्रातांश च संक्रुद्धॊ निघ्नन कर्णॊ वयदृश्यत
तद वध्यमानं पाण्डूनां बलं कर्णास्त्र तेजसा
विशस्त्र कषतदेहं च पराय आसीत पराङ्मुखम
अथ कर्णास्त्रम अस्त्रेण परतिहत्यार्जुनः सवयम
दिशः खं चैव भूमिं च परावृणॊच छरवृष्टिभिः
मुसलानीव निष्पेतुः परिघा इव चेषवः
शतघ्न्य इव चाप्य अन्ये वज्राण्य उग्राणि वापरे
तैर वध्यमानं तत सैन्यं सपत्त्यश्वरथद्विपम
निमीलिताक्षम अत्यर्थम उदभ्राम्यत समन्ततः
निष्कैवल्यं तदा युद्धं परापुर अश्वनरद्विपाः
वध्यमानाः शरैर अन्ये तदा भीताः परदुद्रुवुः
एवं तेषां तदा युद्धे संसक्तानां जयैषिणाम
गिरिमस्तं समासाद्य परत्यपद्यत भानुमान
तमसा च महाराज रजसा च विशेषतः
न किं चित परत्यपश्याम शुभं वा यदि वाशुभम
ते तरसन्तॊ महेष्वासा रात्रियुद्धस्य भारत
अपयानं ततश चक्रुः सहिताः सर्ववाजिभिः
कौरवेषु च यातेषु तदा राजन दिनक्षये
जयं सुमनसः पराप्य पार्थाः सवशिबिरं ययुः
वादित्रशब्दैर विविधैः सिंहनादैश च नर्तितैः
परान अवहसन्तश च सतुवन्तश चाच्युतार्जुनौ
कृते ऽवहारे तैर वीरैः सैनिकाः सर्व एव ते
आशिषः पाण्डवेयेषु परायुज्यन्त नरेश्वराः
ततः कृते ऽवहारे च परहृष्टाः कुरुपाण्डवाः
निशायां शिबिरं गत्वा नयविशन्त नरेश्वराः
यक्षरक्षःपिशाचाश च शवापदानि च संघशः
जग्मुर आयॊधनं घॊरं रुद्रस्यानर्तनॊपमम
[धृ]
सवेनच छन्देन नः सर्वान नावधीद वयक्तम अर्जुनः
न हय अस्या समरे मुच्येतान्तकॊ ऽपय आततायिनः
पार्थॊ हय एकॊ ऽहरद भद्राम एकश चाग्निम अतर्पयत
एकश चेमां महीं जित्वा चक्रे बलिभृतॊ नृपान
एकॊ निवातकवचान अवधीद दिव्यकार्मुकः
एकः किरात रूपेण सथितं शर्वम अयॊधयत
एकॊ ऽभयरक्षद भरतान एकॊ भवम अतॊषयत
तेनैकेन जिताः सर्वे मदीया उग्रतेजसः
ते न निन्द्याः परशस्याश च यत ते चक्रुर बरवीहि तत
[स]
हतप्रहत विध्वस्ता विवर्मायुध वाहनाः
दीनस्वरा दूयमाना मानिनः शत्रुभिर जिताः
शिबिरस्थाः पुनर मन्त्रं मन्त्रयन्ति सम कौरवाः
भग्नदंष्ट्रा हतविषाः पदाक्रान्ता इवॊरगाः
तान अब्रवीत ततः कर्णः करुद्धः सर्प इव शवसन
करं करेणाभिपीड्य परेक्षमाणस तवात्मजम
यत्तॊ दृढश च दक्षश च धृतिमान अर्जुनः सदा
स बॊधयति चाप्य एनं पराप्तकालम अधॊक्षजः
सहस्रास्त्र विसर्गेण वयं तेनाद्य वञ्जिताः
शवस तव अहं तस्य संकल्पं सर्वं हन्ता महीपते
एवम उक्तस तथेत्य उक्त्वा सॊ ऽनुजज्ञे नृपॊत्तमान
सुखॊषितास ते रजनीं हृष्टा युद्धाय निर्ययुः
ते ऽपश्यन विहितं वयूहं धर्मराजेन दुर्जयम
परयत्नात कुरुमुख्येन बृहस्पत्युशनॊ मतात
अथ परतीप कर्तारं सततं विजितात्मनाम
सस्मार वृषभस्कन्धं कर्णं दुर्यॊधनस तदा
पुरंदरसमं युद्धे मरुद्गणसमं बले
कार्तवीर्य समं वीर्ये कर्णं राज्ञॊ ऽगमन मनः
सूतपुत्रं महेष्वासं बन्धुम आत्ययिकेष्व इव
[धृ]
यद वॊ ऽगमन मनॊ मन्दाः कर्णं वैकर्तनं तदा
अप्य अद्राक्षत तं यूयं शीतार्ता इव भास्करम
कृते ऽवहारे सैन्यानां परवृत्ते च रणे पुनः
कथं वैकर्तनः कर्णस तत्रायुध्यत संजय
कथं च पाण्डवाः सर्वे युयुधुस तत्र सूतजम
कर्णॊ हय एकॊ महाबाहुर हन्यात पार्थान ससॊमकान
कर्णस्य भुजयॊर वीर्यं शक्र विष्णुसमं मतम
तथास्त्राणि सुघॊराणि विक्रमश च महात्मनः
दुर्यॊधनं तदा दृष्ट्वा पाण्डवेन भृशार्दितम
पराक्रान्तान पाण्डुसुतान दृष्ट्वा चापि महाहवे
कर्णम आश्रित्य संग्रामे दर्पॊ दुर्यॊधने पुनः
जेतुम उत्सहते पार्थान सपुत्रान सह केशवान
अहॊ बत महद दुःखं यत्र पाण्डुसुतान रणे
नातरद रभसः कर्णॊ दैवं नूनं परायणम
अहॊ दयूतस्य निष्ठेयं घॊरा संप्रति वर्तते
अहॊ दुःखानि तीव्राणि दुर्यॊधनकृतान्य अहम
सहिष्यामि सुघॊराणि शल्य भूतानि संजय
सौबलं च तथा तात नीतिमान इति मन्यते
युद्धेषु नाम दिव्येषु वर्तमानेषु संजय
अश्रौषं निहतान पुत्रान नित्यम एव च निर्जितान
न पाण्डवानां समरे कश चिद अस्ति निवारकः
सत्रीमध्यम इव गाहन्ति दैवं हि बलवत्तरम
[स]
अतिक्रान्तं हि यत कार्यं पश्चाच चिन्तयतीति च
तच चास्य न भवेत कार्यं चिन्तया च विनश्यति
तद इदं तव कार्यं तु दूरप्राप्तं विजानता
न कृतं यत तवया पूर्वं पराप्ताप्राप्त विचारणे
उक्तॊ ऽसि बहुधा राजन मा युध्यस्वेति पाण्डवैः
गृह्णीषे न च तन मॊहात पाण्डवेषु विशां पते
तवया पापानि घॊराणि समाचीर्णानि पाण्डुषु
तवत्कृते वर्तते घॊरः पार्थिवानां जनक्षयः
तत तव इदानीम अतिक्रम्य मा शुचॊ भरतर्षभ
शृणु सर्वं यथावृत्तं घॊरं वैशसम अच्युत
परभातायां रजन्यां तु कर्णॊ राजानम अभ्ययात
समेत्य च महाबाहुर दुर्यॊधनम अभाषत
अद्य राजन समेष्यामि पाण्डवेन यशस्विना
हनिष्यामि च तं वीरं स वा मां निहनिष्यति
बहुत्वान मम कार्याणां तथा पार्थस्य पार्थिव
नाभूत समागमॊ राजन मम चैवार्जुनस्य च
इदं तु मे यथा परज्ञं शृणु वाक्यं विशां पते
अनिहत्य रणे पार्थं नाहम एष्यामि भारत
हतप्रवीरे सैन्ये ऽसमिन मयि चैव सथिते युधि
अभियास्यति मां पार्थः शक्र शक्त्या विनाकृतम
ततः शरेयः करं यत ते तन निबॊध जनेश्वर
आयुधानां च यद वीर्यं दरव्याणाम अर्जुनस्य च
कायस्य महतॊ भेदे लाघवे दूरपातने
सौष्ठवे चास्त्रयॊगे च सव्यसाची न मत्समः
सर्वायुधमहामात्रं विजयं नाम तद धनुः
इन्द्रार्थम अभिकामेन निर्मितं विश्वकर्मणा
येन दैत्य गणान राजञ जितवान वै शतक्रतुः
यस्य घॊषेण दैत्यानां विमुह्यन्ति दिशॊ दश
तद भार्गवाय परायच्छच छक्रः परमसंमतम
तद दिव्यं भार्गवॊ मह्यम अददाद धनुर उत्तमम
येन यॊत्स्ये महाबाहुम अर्जुनं जयतां वरम
यथेन्द्रः समरे सर्वान दैतेयान वै समागतान
धनुर घॊरं रामदत्तं गाण्डीवात तद विशिष्यते
तरिः सप्तकृत्वः पृथिवी धनुषा तेन निर्जिता
धनुषॊ यस्य कर्माणि दिव्यानि पराह भार्गवः
तद रामॊ हय अददान मह्यं येन यॊत्स्यामि पाण्डवम
अद्य दुर्यॊधनाहं तवां नन्दयिष्ये सबान्धवम
निहत्य समरे वीरम अर्जुनं जयतां वरम
सपर्वतवनद्वीपा हतद्विड्भिः ससागरा
पुत्रपौत्र परतिष्ठा ते भविष्यत्य अद्य पार्थिव
नासाध्यं विद्यते मे ऽदय तवत्प्रियार्थं विशेषतः
सम्यग धर्मानुरक्तस्य सिद्धिर आत्मवतॊ यथा
न हि मां समरे सॊढुं स शक्तॊ ऽगनिं तरुर यथा
अवश्यं तु मया वाच्यं येन हीनॊ ऽसमि फल्गुनात
जया तस्य धनुषॊ दिव्या तथाक्षय्यौ महेषुधी
तस्य दिव्यं धनुःश्रेष्ठं गाण्डीवम अजरं युधि
विजयं च महद दिव्यं ममापि धनुर उत्तमम
तत्राहम अधिकः पार्थाद धनुषा तेन पार्थिव
मया चाभ्यधिकॊ वीरः पाण्डवस तन निबॊध मे
रश्मिग्राहश च दाशार्हः सर्वलॊकनमस्कृतः
अग्निदत्तश च वै दिव्यॊ रथः काञ्चनभूषणः
अच्छेद्यः सर्वतॊ वीर वाजिनश च मनॊजवाः
धवजश च दिव्यॊ दयुतिमान वानरॊ विस्मयं करः
कृष्णश च सरष्टा जगतॊ रथं तम अभिरक्षति
एभिर दरव्यैर अहं हीनॊ यॊद्धुम इच्छामि पाण्डवम
अयं तु सदृशॊ वीरः शल्यः समितिशॊभनः
सारथ्यं यदि मे कुर्याद धरुवस ते विजयॊ भवेत
तस्य मे सारथिः शल्यॊ भवत्व असु करः परैः
नाराचान गार्ध्रपत्रांश च शकटानि वहन्तु मे
रथाश च मुख्या राजेन्द्र युक्ता वाजिभिर उत्तमैः
आयान्तु पश्चात सततं माम एव भरतर्षभ
एवम अभ्यधिकः पार्थाद भविष्यामि गुणैर अहम
शल्यॊ हय अभ्यधिकः कृष्णाद अर्जुनाद अधिकॊ हय अहम
यथाश्वहृदयं वेद दाशार्हः परवीरहा
तथा शल्यॊ ऽपि जानीते हयानां वै महारथः
बाहुवीर्ये समॊ नास्ति मद्रराजस्य कश चन
तथास्त्रैर मत्समॊ नास्ति कश चिद एव धनुर्धरः
तथा शल्य समॊ नास्ति हययाने ह कश चन
सॊ ऽयम अभ्यधिकः पार्थाद भविष्यति रथॊ मम
एतत कृतं महाराज तवयेच्छामि परंतप
एवं कृते कृतं मह्यं सर्वकामैर भविष्यति
ततॊ दरष्टासि समरे यत करिष्यामि भारत
सर्वथा पाण्डवान सर्वाञ जेष्याम्य अद्य समागतान
[दुर]
सर्वम एतत करिष्यामि यथा तवं कर्ण मन्यसे
सॊपासङ्गा रथाः साश्वा अनुयास्यन्ति सूतज
नाराचान गार्ध्रपक्षांश च शकटानि वहन्तु ते
अनुयास्याम कर्ण तवां वयं सर्वे च पार्थिवाः
[स]
एवम उक्त्वा महाराज तव पुत्राः परतापवान
अभिगम्याब्रवीद राजा मद्रराजम इदं वचः
[स]
पुत्रस तव महाराज मद्रराजम इदं वचः
विनयेनॊपसंगम्य परणयाद वाक्यम अब्रवीत
सत्यव्रत महाभाग दविषताम अघवर्धन
मद्रेश्वर रणे शूर परसैन्यभयंकर
शरुतवान असि कर्णस्य बरुवतॊ वदतां वर
यथा नृपतिसिंहानां मध्ये तवां वरयत्य अयम
तस्मात पार्थ विनाशार्थं हितार्थं मम चैव हि
सारथ्यं रथिनां शरेष्ठ सुमनाः कर्तुम अर्हसि
अस्याभीशु गरहॊ लॊके नान्यॊ ऽसति भवता समः
स पातु सर्वतः कर्णं भवान बरह्मेव शंकरम
पार्थस्य सचिवः कृष्णॊ यथाभीशु गरहॊ वरः
तथा तवम अपि राधेयं सर्वतः परिपालय
भीष्मॊ दरॊणः कृपः कर्णॊ भवान भॊजश च वीर्यवान
शकुनिः सौबलॊ दरौणिर अहम एव च नॊ बलम
एषाम एव कृतॊ भागॊ नवधा पृतना पते
नैव भागॊ ऽतर भीष्मस्य दरॊणस्य च महात्मनः
ताभ्याम अतीत्य तौ भागौ निहता मम शत्रवः
वृद्धौ हि तौ नरव्याघ्रौ छलेन निहतौ च तौ
कृत्वा नसुकरं कर्म गतौ सवर्गम इतॊ ऽनघ
तथान्ये पुरुषव्याघ्राः परैर विनिहता युधि
अस्मदीयाश च बहवः सवर्गायॊपगता रणे
तयक्त्वा पराणान यथाशक्ति चेष्टाः कृत्वा च पुष्कलाः
कर्णॊ हय एकॊ महाबाहुर अस्मत्प्रियहिते रतः
भवांश च पुरुषव्याघ्र सर्वलॊकमहारथः
तस्मिञ जयाशा विपुला मम मद्रजनाधिप
पार्थस्य समरे कृष्णॊ यथाभीशु वरग्रहः
तेन युक्तॊ रणे पार्थॊ रक्ष्यमाणश च पार्थिव
यानि कर्माणि कुरुते परत्यक्षाणि तथैव ते
पूर्वं न समरे हय एवम अवधीद अर्जुनॊ रिपून
अहन्य अहनि मद्रेश दरावयन दृश्यते युधि
भागॊ ऽवशिष्टः कर्णस्य तव चैव महाद्युते
तं भागं सह कर्णेन युगपन नाशयाहवे
सूर्यारुणौ यथादृष्ट्वा तमॊ नश्यति मारिष
तथा नश्यन्तु कौन्तेयाः सपाञ्चालाः ससृञ्जयाः
रथानां परवरः कर्णॊ यन्तॄणां परवरॊ भवान
संनिपातः समॊ लॊके भवतॊर नास्ति कश चन
यथा सर्वास्व अवस्थासु वार्ष्णेयः पाति पाण्डवम
तथा भवान परित्रातु कर्णं वैकर्तनं रणे
तवया सारथिना हय एष अप्रधृष्यॊ भविष्यति
देवतानाम अपि रणे सशक्राणां महीपते
किं पुनः पाण्डवेयानां मातिशङ्कीर वचॊ मम
दुर्यॊधन वचः शरुत्वा शल्यः करॊधसमन्वितः
तरिशिखां भरुकुटीं कृत्वा धुन्वन हस्तौ पुनः पुनः
करॊधरक्ते महानेत्रे परिवर्त्य महाभुजः
कुलैश्वर्यश्रुतिबलैर दृप्तः शल्यॊ ऽबरवीद इदम
अवमन्यसे मां गान्धारे धरुवं मां परिशङ्कसे
यन मां बरवीषि विस्रब्धं सारथ्यं करियताम इति
अस्मत्तॊ ऽभयधिकं कर्णं मन्यमानः परशंससि
न चाहं युधि राधेयं गणये तुल्यम आत्मना
आदिश्यताम अभ्यधिकॊ ममांशः पृथिवीपते
तम अहं समरे हत्वा गमिष्यामि यथागतम
अथ वाप्य एक एवाहं यॊत्स्यामि कुरुनन्दन
पश्य वीर्यं ममाद्य तवं संग्रामे दहतॊ रिपून
न चाभिकामान कौरव्य विधाय हृदये पुमान
अस्मद्विधः परवर्तेत मा मा तवम अतिशङ्किथाः
युधि चाप्य अवमानॊ मे न कर्तव्यः कथं चन
पश्य हीमौ मम भुजौ वज्रसंहननॊपमौ
धनुः पश्य च मे चित्रं शरांश चाशीविषॊपमान
रथं पश्य च मे कॢप्तं सदश्वैर वातवेगितैः
गदां च पश्य गान्धारे हेमपट्ट विभूषिताम
दारयेयं महीं करुद्धॊ विकिरेयं च पर्वतान
शॊषयेयं समुद्रांश च तेजसा सवेन पार्थिव
तन माम एवंविधं जानन समर्थम अरिनिग्रहे
कस्माद युनक्षि सारथ्ये नयूनस्याधिरथेर नृप
न नाम धुरि राजेन्द्र परयॊक्तुं तवम इहार्हसि
न हि पापीयसः शरेयान भूत्वा परेष्यत्वम उत्सहे
यॊ हय अभ्युपगतं परीत्या गरीयांसं वशे सथितम
वशे पापीयसॊ धत्ते तत पापम अधरॊत्तरम
बराह्मणा बरह्मणा सृष्टा मुखात कषत्रम अथॊरसः
ऊरुभ्याम असृजद वैश्याञ शूद्रान पद्भ्याम इति शरुतिः
तेभ्यॊ वर्णविशेषाश च परतिलॊमानुलॊमजाः
अथान्यॊन्यस्य संयॊगाच चातुर्वर्ण्यस्य भारत
गॊप्तारः संग्रहीतारौ दातारः कषत्रियाः समृताः
याजनाध्यापनैर विप्रा विशुद्धैश च परतिग्रहैः
लॊकस्यानुग्रहार्थाय सथापिता बरह्मणा भुवि
कृषिश च पाशुपाल्यं च विशां दानं च सर्वशः
बरह्मक्षत्रविशां शूद्रा विहिताः परिचारकाः
बरह्मक्षत्रस्य विहितः सूता वै परिचारकाः
न विट शूद्रस्य तत्रैव शृणु वाक्यं ममानघ
सॊ ऽहं मूर्धावसिक्तः सन राजर्षिकुलसंभवः
महारथः समाख्यातः सेव्यः सतव्यश च बन्दिनाम
सॊ ऽहम एतादृशॊ भूत्वा नेहारि कुलमर्दन
सूतपुत्रस्य संग्रामे सारथ्यं कर्तुम उत्सहे
अवमानम अहं पराप्य न यॊत्स्यामि कथं चन
आपृच्छ्य तवाद्य गान्धारे गमिष्यामि यथागतम
एवम उक्त्वा नरव्याघ्रः शल्यः समितिशॊभनः
उत्थाय परययौ तूर्णं राजमध्याद अमर्षितः
परणयाद बहुमानाच च तं निगृह्य सुतस तव
अब्रवीन मधुरं वाक्यं साम सर्वार्थसाधकम
यथा शल्य तवम आत्थेदम एवम एतद असंशयम
अभिप्रायस तु मे कश चित तं निबॊध जनेश्वर
न कर्णॊ ऽभयधिकस तवत्तः शङ्के नैव कथं चन
न हि मद्रेश्वरॊ राजा कुर्याद यद अनृतं भवेत
ऋतम एव हि पूर्वास ते वहन्ति पुरुषॊत्तमाः
तस्माद आर्तायनिः परॊक्तॊ भवान इति मतिर मम
शल्य भूतश च शत्रूणां यस्मात तवं भुवि मानद
तस्माच छल्येति ते नाम कथ्यते पृथिवीपते
यद एव वयाहृतं पूर्वं भवता भूरिदक्षिण
तद एव कुरु धर्मज्ञ मदर्थं यद यद उच्यसे
न च तवत्तॊ हि राधेयॊ न चाहम अपि वीर्यवान
वृणीमस तवां हयाग्र्याणां यन्तारम इति संयुगे
यथा हय अभ्यधिकं कर्णं गुणैस तात धनंजयात
वासुदेवाद अपि तवां च लॊकॊ ऽयम इति मन्यते
कर्णॊ हय अभ्यधिकः पार्थाद अस्त्रैर एव नरर्षभ
भवान अप्य अधिकः कृष्णाद अश्वयाने बले तथा
यथाश्वहृदयं वेद वासुदेवॊ महामनाः
दविगुणं तवं तथा वेत्थ मद्रराज न संशयः
[ष]
यन मा बरवीषि गान्धारे मध्ये सैन्यस्य कौरव
विशिष्टं देवकीपुत्रात परीतिमान अस्म्य अहं तवयि
एष सारथ्यम आतिष्ठे राधेयस्य यशस्विनः
युध्यतः पाण्डवाग्र्येण यथा तवं वीर मन्यसे
समयश च हि मे वीर कश चिद वैकर्तनं परति
उत्सृजेयं यथाश्रद्धम अहं वाचॊ ऽसय संनिधौ
[स]
तथेति राजन पुत्रस ते सह कर्णेन भारत
अब्रवीन मद्रराजस्य सुतं भरतसत्तम
[दुर]
भूय एव तु मद्रेश यत ते वक्ष्यामि तच छृणु
यथा पुरावृत्तम इदं युद्धे देवासुरे विभॊ
यद उक्तवान पितुर मह्यं मार्कण्डेयॊ महान ऋषिः
तद अशेषेण बरुवतॊ मम राजर्षिसत्तम
तवं निबॊध न चाप्य अत्र कर्तव्या ते विचारणा
देवानाम असुराणां च महान आसीत समागमः
बभूव परथमॊ राजन संग्रामस तारका मयः
निर्जिताश च तदा दैत्या दैवतैर इति नः शरुतम
निर्जितेषु च दैत्येषु तारकस्य सुतास तरयः
ताराक्षः कमलाक्षश च विद्युन्माली च पार्थिव
तप उग्रं समास्थाय नियमे परमे सथिताः
तपसा कर्शयाम आसुर देहान सवाञ शत्रुतापन
दमेन तपसा चैव नियमेन च पार्थिव
तेषां पितामहः परीतॊ वरदः परददौ वरान
अवध्यत्वं च ते राजन सर्वभूतेषु सर्वदा
सहिता वरयाम आसुः सर्वलॊकपितामहम
तान बरवीत तदा देवॊ लॊकानां परभुर ईश्वरः
नास्ति सर्वामरत्वं हि निवर्तध्वम अतॊ ऽसुराः
वरम अन्यं वृणीध्वं वै यादृशं संप्ररॊचते
ततस ते सहिता राजन संप्रधार्यासकृद बहु
सर्वलॊकेश्वरं वाक्यं परणम्यैनम अथाब्रुवन
अस्माकं तवं वरं देव परयच्छेमं पितामह
वयं पुराणि तरीण्य एव समास्थाय महीम इमाम
विचरिष्याम लॊके ऽसमिंस तवत्प्रसाद पुरस्कृताः
ततॊ वर्षसहस्रे तु समेष्यामः परस्परम
एकीभावं गमिष्यन्ति पुराण्य एतानि चानघ
समागतानि चैतानि यॊ हन्याद भगवंस तदा
एकेषुणा देववरः स नॊ मृत्युर भविष्यति
एवम अस्त्व इति तान देवः परत्युक्त्वा पराविशद दिवम
ते तु लब्धवराः परीताः संप्रधार्य परस्परम
पुरत्रय विसृष्ट्य अर्थं मयं वव्रुर महासुरम
विश्वकर्माणम अजरं दैत्यदानव पूजितम
ततॊ मयः सवतपसा चक्रे धीमान पुराणि ह
तरीणि काञ्चनम एकं तु रौप्यं कार्ष्णायसं तथा
काञ्चनं दिवि तत्रासीद अन्तरिक्षे च राजतम
आयसं चाभवद भूमौ चक्रस्थं पृथिवीपते
एकैकं यॊजनशतं विस्तारायाम संमितम
गृहाट्टाट्टालक युतं बृहत पराकारतॊरणम
गुणप्रसव संबाधम असंबाधम अनामयम
परासादैर विविधैश चैव दवारैश चाप्य उपशॊभितम
पुरेषु चाभवन राजन राजानॊ वै पृथक पृथक
काञ्चनं तारकाक्षस्य चित्रम आसीन महात्मनः
राजतं कमलाक्षस्य विद्युन्मालिन आयसम
तरयस ते दैत्य राजानस तरीँल लॊकान आशु तेजसा
आक्रम्य तस्थुर वर्षाणां पूगान नाम परजापतिः
तेषां दानवमुख्यानां परयुतान्य अर्बुदानि च
कॊट्यश चाप्रतिवीराणां समाजग्मुस ततस ततः
महद ऐश्वर्यम इच्छन्तस तरिपुरं दुर्गम आश्रिताः
सर्वेषां च पुनस तेषां सर्वयॊगवहॊ मयः
तम आश्रित्य हि ते सर्वे अवर्तन्ताकुतॊ भयाः
यॊ हि यं मनसा कामं दध्यौ तरिपुरसंश्रयः
तस्मै कामं मयस तं तं विदधे मायया तदा
तारकाक्ष सुतश चासीद धरिर नाम महाबलः
तपस तेपे परमकं येनातुष्यत पितामहः
स तुष्टम अवृणॊद देवं वापी भवतु नः पुरे
शस्त्रैर विनिहता यत्र कषिप्ताः सयुर बलवत्तराः
स तु लब्ध्वा वरं वीरस तारकाक्ष सुतॊ हरिः
ससृजे तत्र वापीं तां मृतानां जीवनीं परभॊ
येन रूपेण दैत्यस तु येन वेषेण चैव ह
मृतस तस्यां परिक्षिप्तस तादृशेनैव जज्ञिवान
तां पराप्य तरैपुरस्थास तु सर्वाँल लॊकान बबाधिरे
महता तपसा सिद्धाः सुराणां भयवर्धनाः
न तेषाम अभवद राजन कषयॊ युद्धे कथं चन
ततस ते लॊभमॊहाभ्याम अभिभूता विचेतसः
निर्ह्रीकाः संस्थितिं सर्वे सथापितां समलूलुपन
विद्राव्य सगणान देवांस तत्र तत्र तदा तदा
विचेरुः सवेन कामेन वरदानेन दर्पिताः
देवारण्यानि सर्वाणि परियाणि च दिवौकसाम
ऋषीणाम आश्रमान्पुण्यान यूपाञ्जन पदांस तथा
वयनाशयन्त मर्यादा दानवा दुष्टचारिणः
ते देवाः सहिताः सर्वे पितामहम अरिंदम
अभिजग्मुस तदाख्यातुं विप्र कारं सुरेतरैः
ते तत्त्वं सर्वम आख्याय शिरसाभिप्रणम्य च
वधॊपायमपृच्छन्त भगवन्तं पितामहम
शरुत्वा तद भगवान देवॊ देवान इदम उवाच ह
असुराश च दुरात्मानस ते चापि विभुध दविषः
अपराध्यन्ति सततं ये युष्मान पीडयन्त्य उत
अहं हि तुल्यः सर्वेषां भूतानां नात्र संशयः
अधार्मिकास तु हन्तव्या इत्य अहं परब्रवीमि वः
ते यूयं सथाणुम ईशानं जिष्णुम अक्लिष्टकारिणम
यॊद्धारं वृणुतादित्याः स तान हन्ता सुरेतरान
इति तस्य वचः शरुत्वा देवाः शक्रपुरॊगमाः
बरह्माणम अग्रतः कृत्वा वृषाङ्कं शरणं ययुः
तपः परं समातस्थुर गृणन्तॊ बरह्म शाश्वतम
ऋषिभिः सहधर्मज्ञा भवं सर्वात्मना गताः
तुष्टुवुर वाग्भिर अर्थ्याभिर भयेष्व अभयकृत्तमम
सर्वात्मानं महात्मानं येनाप्तं सर्वम आत्मना
तपॊ विशेषैर बहुभिर यॊगं यॊ वेद चात्मनः
यः सांख्यम आत्मनॊ वेद यस्य चात्मा वशे सदा
ते तं ददृशुर ईशानं तेजॊराशिम उमापतिम
अनन्यसदृशं लॊके वरतवन्तम अकल्मषम
एकं च भगवन्तं ते नानारूपम अकल्पयन
आत्मनः परतिरूपाणि रूपाण्य अथ महात्मनि
परस्परस्य चापश्यन सर्वे परमविस्मिताः
सर्वभूतमयं चेशं तम अजं जगतः पतिम
देवा बरह्मर्षयश चैव शिरॊभिर धरणीं गताः
तान सवस्ति वाक्येनाभ्यर्च्य समुत्थाप्य च शंकरः
बरूत बरूतेति भगवान समयमानॊ ऽभयभाषत
तर्यम्बकेणाभ्यनुज्ञातास ततस ते ऽसवस्थचेतसः
नमॊ नमस ते ऽसतु विभॊ तत इत्य अब्रुवन भवम
नमॊ देवातिदेवाय धन्विने चातिमन्यवे
परजापतिमखघ्नाय परजापतिभिर ईड्यसे
नमः सतुताय सतुत्याय सतूयमानाय मृत्यवे
विलॊहिताय रुद्राय नीलग्रीवाय शूलिने
अमॊघाय मृगाक्षाय परवरायुध यॊधिने
दुर्वारणाय शुक्राय बरह्मणे बरह्मचारिणे
ईशानायाप्रमेयाय नियन्त्रे चर्म वाससे
तपॊनित्याय पिङ्गाय वरतिने कृत्ति वाससे
कुमार पित्रे तर्यक्षाय परवरायुध धारिणे
परपन्नार्ति विनाशाय बरह्म दविट संघघातिने
वनस्पतीनां पतये नराणां पतये नमः
गवां च पतये नित्यं यज्ञानां पतये नमः
नमॊ ऽसतु ते ससैन्याय तर्यम्बकायॊग्र तेजसे
मनॊवाक कर्मभिर देव तवां परपन्नान भजस्व नः
ततः परसन्नॊ भगवान सवागतेनाभिनन्द्य तान
परॊवाच वयेतु वस्त्रासॊ बरूत किं करवाणि वः
पितृदेवर्षिसंघेभ्यॊ वरे दत्ते महात्मना
सत्कृत्य शंकरं पराह बरह्मा लॊकहितं वचः
तवातिसर्गाद देवेश पराजापत्यम इदं पदम
मयाधितिष्ठता दत्तॊ दानवेभ्यॊ महान वरः
तान अतिक्रान्त मर्यादान नान्यः संहर्तुम अर्हति
तवाम ऋते भूतभव्येश तवं हय एषां परत्य अरिर वधे
स तवं देव परपन्नानां याचतां च दिवौकसाम
कुरु परसादं देवेश दानवाञ जहि शूलभृत
[भग]
हन्तव्याः शत्रवः सर्वे युष्माकम इति मे मतिः
न तव एकॊ ऽहं वधे तेषां समर्थॊ वै सुरद्विषाम
ते यूयं सहिताः सर्वे मदीयेनास्त्र तेजसा
जयध्वं युधि ताञ शत्रून संघातॊ हि महाबलः
[देवाह]
अस्मत तेजॊबलं यावत तावद दविगुणम एव च
तेषाम इति ह मन्यामॊ दृष्टतेजॊबला हि ते
[भग]
वध्यास ते सर्वतः पापा ये युष्मास्व अपराधिनः
मम तेजॊबलार्धेन सर्वांस तान घनत शात्रवान
[देवाह]
बिभर्तुं तेजसॊ ऽरधं ते न शक्ष्यामॊ महेश्वर
सर्वेषां नॊ बलार्धेन तवम एव जहि शात्रवान
[दुर]
ततस तथेति देवेशस तैर उक्तॊ राजसत्तम
अर्धम आदाय सर्वेभ्यस तेजसाभ्यधिकॊ ऽभवत
स तु देवॊ बलेनासीत सर्वेभ्यॊ बलवत्तरः
महादेव इति खयातस तदा परभृति शंकरः
ततॊ ऽबरवीन महादेवॊ धनुर बाणधरस तव अहम
हनिष्यामि रथेनाजौ तान रिपून वै दिवौकसः
ते यूयं मे रथं चैव धनुर बाणं तथैव च
पश्यध्वं यावद अद्यैतान पातयामि महीतले
[देवाह]
मूर्ति सर्वस्वम आदाय तरैलॊक्यस्य ततस ततः
रथं ते कल्पयिष्याम देवेश्वर महौजसम
तथैव बुद्ध्या विहितं विश्वकर्म कृतं शुभम
ततॊ विबुधशार्दूलास तं रथं समकल्पयन
वन्धुरं पृथिवीं देवीं विशालपुरमालिनीम
सपर्वतवनद्वीपां चक्रूर भूतधरां तदा
मन्दरं पर्वतं चाक्षं जङ्घास तस्य महानदीः
दिशश च परदिशश चैव परिवारं रथस्य हि
अनुकर्षान गरहान दीप्तान वरूथं चापि तारकाः
धर्मार्थकामसंयुक्तं तरिवेणुं चापि बन्धुरम
ओषधीर विविधास तत्र नानापुष्पफलॊद्गमाः
सूर्या चन्द्रमसौ कृत्वा चक्रे रथवरॊत्तमे
पक्षौ पूर्वापरौ तत्र कृते रात्र्यहनी शुभे
दशनागपतीनीषाम धृतराष्ट्र मुखान दृढाम
दयां युगं युगचर्माणि संवर्तक बलाहकान
शम्यां धृतिं च मेघां च सथितिं संनतिम एव च
गरहनक्षत्रताराभिश चर्म चित्रं नभस्तलम
सुराम्बुप्रेतवित्तानां पतीँल लॊकेश्वरान हयान
सिनीवालीम अनुमतिं कुहूं राकां च सुव्रताम
यॊक्त्राणि चक्रुर वाहानां रॊहकांश चापि कण्ठकम
कर्म सत्यं तपॊ ऽरथश च विहितास तत्र रश्मयः
अधिष्ठानं मनस तव आसीत परिरथ्यं सरस्वती
नानावर्णाश च चित्राश च पताकाः पवनेरिताः
विद्युद इन्द्र धनुर नद्धं रथं दीप्तं वयदीपयत
एवं तस्मिन महाराज कल्पिते रथसत्तमे
देवैर मनुजशार्दूल दविषताम अभिमर्दने
सवान्य आयुधानि मुख्यानि नयदधाच छंकरॊ रथे
रथयष्टिं वियत कृष्टां सथापयाम आस गॊवृषम
बरह्मदण्डः कालदण्डॊ रुद्र दण्डस तथा जवरः
परिस्कन्दा रथस्यास्य सर्वतॊदिशम उद्यताः
अथर्वाङ्गिरसाव आस्तां चक्ररक्षौ महात्मनः
ऋग्वेदः सामवेदश च पुराणं च पुरःसराः
इतिहास यजुर्वेदौ पृष्ठरक्षौ बभूवतुः
दिव्या वाचश च विद्याश च परिपार्श्व चराः कृताः
तॊत्त्रादयश च राजेन्द्र वषट्कारस तथैव च
ओंकारश च मुखे राजन्न अतिशॊभा करॊ ऽभवत
विचित्रम ऋतुभिः षड्भिः कृत्वा संवत्सरं धनुः
तस्मान नॄणां कालरात्रिर जया कृता धनुषॊ ऽजरा
इषुश चाप्य अभवद विष्णुर जवलनः सॊम एव च
अग्नी षॊमौ जगत कृत्स्नं वैष्णवं चॊच्यते जगत
विष्णुश चात्मा भगवतॊ भवस्यामित तेजसः
तस्माद धनुर्ज्या संस्पर्शं न विषेहुर हरस्य ते
तस्मिञ शरे तिग्ममन्युर मुमॊचाविषहं परभुः
भृग्वङ्गिरॊ मन्युभवं करॊधाग्निम अतिदुःसहम
स नीललॊहितॊ धूम्रः कृत्तिवासा भयंकरः
आदित्यायुत संकाशस तेजॊ जवालावृतॊ जवलन
दुश्च्यावश चयावनॊ जेता हन्ता बरह्म दविषां हरः
नित्यं तराता च हन्ता च धर्माधर्माश्रिताञ जनान
परमाथिभिर घॊररूपैर भीमॊदग्रैर गणैर वृतः
विभाति भगवान सथाणुस तैर एवात्म गुणैर वृतः
तस्याङ्गानि समाश्रित्य सथितं विश्वम इदं जगत
जङ्गमाजङ्गमं राजञ शुशुभे ऽदभुतदर्शनम
दृष्ट्वा तु तं रथं दिव्यं कवची स शरासनी
बाणम आदत्त तं दिव्यं सॊमविष्ण्व अग्निसंभवम
तस्य वाजांस ततॊ देवाः कल्पयां चक्रिरे विभॊः
पुण्यगन्धवहं राजञ शवसनं राजसत्तम
तम आस्थाय महादेवस तरासयन दैवतान्य अपि
आरुरॊह तदा यत्तः कम्पयन्न इव रॊदसी
स शॊभमानॊ वरदः खड्गी बाणी शरासनी
हसन्न इवारवीद देवॊ सारथिः कॊ भविष्यति
तम अब्रुवन देवगणा यं भवान संनियॊक्ष्यते
स भविष्यति देवेश सारथिस ते न संशयः
तान अब्रवीत पुनर देवॊ मत्तः शरेष्ठतरॊ हि यः
तं सारथिं कुरुध्वं मे सवयं संचिन्त्य माचिरम
एतच छरुत्वा ततॊ देवा वाक्यम उक्तं महात्मना
गत्वा पितामहं देवं परसाद्यैवं वचॊ ऽबरुवन
देव तवयेदं कथितं तरिदशारिनिबर्हणम
तथा च कृतम अस्माभिः परसन्नॊ वृषभध्वजः
रथश च विहितॊ ऽसमाभिर विचित्रायुध संवृतः
सारथिं तु न जानीमः कः सयात तस्मिन रथॊत्तमे
तस्माद विधीयतां कश चित सारथिर देव सत्तम
सफलां तां गिरं देवकर्तुम अर्हसि नॊ विभॊ
एवम अस्मासु हि पुरा भगवन्न उक्तवान असि
हितंकर्तास्मि भवताम इति तत कर्तुम अर्हसि
स देव युक्तॊ रथसत्तमॊ नॊ; दुरावरॊ दरावणः शात्रवाणाम
पिनाक पाणिर विहितॊ ऽतर यॊद्धा; विभीषयन दानवान उद्यतॊ ऽसौ
तथैव वेदाश चतुरॊ हयाग्र्या; धरा सशैला च रथॊ महात्मन
नक्षत्रवंशॊ ऽनुगतॊ वरूथे; यस्मिन यॊद्धा सारथिनाभिरक्ष्यः
तत्र सारथिर एष्टव्यः सर्वैर एतैर विशेषवान
तत परतिष्ठॊ रथॊ देव हया यॊद्धा तथैव च
कवचानि च शस्त्राणि कार्मुकं च पितामह
तवाम ऋते सारथिं तत्र नान्यं पश्यामहे वयम
तवं हि सर्वैर गुणैर युक्तॊ देवताभ्यॊ ऽधिकः परभॊ
सारथ्ये तूर्णम आरॊह संयच्छ परमान हयान
इति ते शिरसा नत्वा तरिलॊकेशं पितामहम
देवाः परसादयाम आसुः सारथ्यायेति नः शरुतम
[बरह्मा]
नात्र किं चिन मृषा वाक्यं यद उक्तं वॊ दिवौकसः
संयच्छामि हयान एष युध्यतॊ वै कपर्दिनः
ततः स भगवान देवॊ लॊकस्रष्टा पितामहः
सारथ्ये कल्पितॊ देवैर ईशानस्य महात्मनः
तस्मिन्न आरॊहति कषिप्रं सयन्दनं लॊकपूजिते
शिरॊभिर अगमंस तूर्णं ते हया वातरंहसः
महेश्वरे तवारुहति जानुभ्याम अगमन महीम
अभीशून हि तरिलॊकेशः संगृह्य परपितामहः
तान अश्वांश चॊदयाम आस मनॊमारुतरंहसः
ततॊ ऽधिरूढे वरदे परयाते चासुरान परति
साधु साध्व इति विश्वेशः समयमानॊ ऽभयभाषत
याहि देव यतॊ दैत्याश चॊदयाश्वान अतन्द्रितः
पश्य बाह्वॊर बलं मे ऽदय निघ्नतः शात्रवान रणे
ततस तांश चॊदयाम आस वायुवेगसमाञ्जवे
येन तन्त्रिपुरं राजन दैत्यदानवरक्षितम
अथाधिज्यं धनुः कृत्वा शर्वः संधाय तं शरम
युक्त्वा पाशुपतास्त्रेण तरिपुरं समचिन्तयत
तस्मिन सथिते तदा राजन करुद्धे विधृत कार्मुके
पुराणि तानि कालेन जग्मुर एकत्वतां तदा
एकीभावं गते चैव तरिपुरे समुपागते
बभूव तुमुलॊ हर्षॊ दैवतानां महात्मनाम
ततॊ देवगणाः सर्वे सिद्धाश च परमर्षयः
जयेति वाचॊ मुमुचुः संस्तुवन्तॊ मुदान्विताः
ततॊ ऽगरतॊ परादुरभूत तरिपुरं जघ्नुषॊ ऽसुरान
अनिर्देश्यॊग्र वपुषॊ देवस्यासह्य तेजसः
स तद विकृष्य भगवान दिव्यं लॊकेश्वरॊ धनुः
तरैलॊक्यसारं तम इषुं मुमॊच तरिपुरं परति
तत सासुरगणं दग्ध्वा पराक्षिपत पश्चिमार्णवे
एवं तत तरिपुरं दग्धं दानवाश चाप्य अशेषतः
महेश्वरेण करुद्धेन तरैलॊक्यस्य हितैषिणा
स चात्मक्रॊधजॊ वह्निर हाहेत्य उक्त्वा निवारितः
मा कार्षीर भस्मसाल लॊकान इति तर्यक्षॊ ऽबरवीच च तम
ततः परकृतिम आपन्ना देवा लॊकास तथर्षयः
तुष्टुवुर वाग्भिर अर्थ्याभिः सथाणुम अप्रतिमौजसम
ते ऽनुज्ञाता भगवता जग्मुः सर्वे यथागतम
कृतकामाः परसन्नेन परजापतिमुखाः सुराः
यथैव भगवान बरह्मा लॊकधाता पिता महः
संयच्छ तवं हयान अस्य राधेयस्य महात्मनः
तवं हि कृष्णाच च कर्णाच च फल्गुनाच च विशेषतः
विशिष्टॊ राजशार्दूल नास्ति तत्र विचारणा
युद्धे हय अयं रुद्र कल्पस तवं च बरह्म समॊ ऽनघ
तस्माच छक्तौ युवां जेतुं मच्छत्रूंस ताव इवासुरान
यथा शल्याद्य कर्णॊ ऽयं शवेताश्वं कृष्णसारथिम
परमथ्य हन्यात कौन्तेयं तथा शीघ्रं विधीयताम
तवयि कर्णश च राज्यं च वयं चैव परतिष्ठिताः
इंमं चाप्य अपरं भूय इतिहासं निबॊध मे
पितुर मम सकाशे यं बराह्मणः पराह धर्मवित
शरुत्वा चैतद वचश चित्रं हेतुकार्यार्थ संहितम
कुरु शल्य विनिश्चित्य मा भूद अत्र विचारणा
भार्गवाणां कुले जातॊ जमद अग्निर महातपाः
तस्य रामेति विख्यातः पुत्रस तेजॊ गुणान्वितः
स तीव्रं तप आस्थाय परसादयितवान भवम
अस्त्रहेतॊः परसन्नात्मा नियतः संयतेन्द्रियः
तस्य तुष्टॊ महादेवॊ भक्त्या च परशमेन च
हृद्गतं चास्य विज्ञाय दर्शयाम आस शंकरः
[इष्वर]
राम तुष्टॊ ऽसमि भद्रं ते विदितं मे तवेप्सितम
कुरुष्व पूतम आत्मानं सर्वम एतद अवाप्स्यसि
दास्यामि ते तदास्त्राणि यदा पूतॊ भविष्यसि
अपात्रम असमर्थं च दहन्त्य अस्त्राणि भार्गव
इत्य उक्तॊ जामदग्न्यस तु देवदेवेन शूलिना
परत्युवाच महात्मानं शिरसावनतः परभुम
यदा जानासि देवेश पात्रं माम अस्त्रधारणे
तदा शुश्रूषते ऽसत्राणि भवान मे दातुम अर्हति
[दुर]
ततः स तपसा चैव दमेन नियमेन च
पूजॊपहार बलिभिर हॊममन्त्रपुरस्कृतैः
आराधयितवाञ शर्वं बहून वर्षगणांस तदा
परसन्नश च महादेवॊ भार्गवस्य महात्मनः
अब्रवीत तस्य बहुशॊ गुणान देव्याः समीपतः
भक्तिमान एष सततं मयि रामॊ दृढव्रतः
एवं तस्य गुणान परीतॊ बहुशॊ ऽकथयत परभुः
देवतानां पितॄणां च समक्षम अरिसूदनः
एतस्मिन्न एव काले तु दैत्या आसन महाबलाः
तैस तदा दर्पमॊहान्धैर अबाध्यन्त दिवौकसः
ततः संभूय विबुधास तान हन्तुं कृतनिश्चयाः
चक्रुः शत्रुवधे यत्नं न शेकुर जेतुम एव ते
अभिगम्य ततॊ देवा महेश्वरम अथाब्रुवन
परसादयन्तस तं भक्त्या जहि शत्रुगणान इति
परतिज्ञाय ततॊ देवॊ देवतानां रिपुक्षयम
रामं भार्गवम आहूय सॊ ऽभयभाषत शंकरः
रिपून भार्गव देवानां जहि सर्वान समागतान
लॊकानां हितकामार्थं मत्प्रीत्यर्थं तथैव च
[राम]
अकृतास्त्रस्य देवेश का शक्तिर मे महेश्वर
निहन्तुं दानवान सर्वान कृतास्त्रान युद्धदुर्मदान
[इष्वर]
गच्छ तवं मद अनुध्यानान निहनिष्यसि दानवान
विजित्य च रिपून सर्वान गुणान पराप्स्यसि पुष्कलान
[दुर]
एतच छरुत्वा च वचनं परतिगृह्य च सर्वशः
रामः कृतस्वस्त्ययनः परययौ दानवान परति
अवधीद देवशत्रूंस तान मददर्प बलान्वितान
वज्राशनिसमस्पर्शैः परहारैर एव भार्गवः
स दानवैः कषततनुर जामद अग्न्यॊ दविजॊत्तमः
संस्पृष्टः सथाणुना सद्यॊ निर्व्रणः समजायत
परीतश च भगवान देवः कर्मणा तेन तस्य वै
वरान परादाद बरह्म विदे भार्गवाय महात्मने
उक्तश च देवदेवेन परीतियुक्तेन शूलिना
निपातात तव शस्त्राणां शरीरे याभवद रुजा
तया ते मानुषं कर्म वयपॊढं भृगुनन्दन
गृहाणास्त्राणि दिव्यानि मत्सकाशाद यथेप्सितम
ततॊ ऽसत्राणि समस्तानि वरांश च मनसेप्सितान
लब्ध्वा बहुविधान रामः परणम्या शिरसा शिवम
अनुज्ञां पराप्य देवेशाञ जगाम स महातपाः
एवम एतत पुरावृत्तं तदा कथितवान ऋषिः
भार्गवॊ ऽपय अददात सर्वं धनुर्वेदं महात्मने
कर्णाय पुरुषव्याघ्र सुप्रीतेनान्तरात्मना
वृजिनं हि भवेत किं चिद यदि कर्णस्य पार्थिव
नास्मै हय अस्त्राणि दिव्यानि परादास्यद भृगुनन्दनः
नापि सूत कुले जात्म कर्णं मन्ये कथं चन
देवपुत्रम अहं मन्ये कषत्रियाणां कुलॊद्भवम
सकुण्डलं सकवचं दीर्घबाहुं महारथम
कथम आदित्यसदृशं मृगी वयाघ्रं जनिष्यति
पश्य हय अस्य भुजौ पीनौ नागराजकरॊपमौ
वक्षः पश्य विशालं च सर्वशत्रुनिबर्हणम
[दुर]
एवं स भगवान देवः सर्वलॊकपितामहः
सारथ्यम अकरॊत तत्र यत्र रुद्रॊ ऽभवद रथी
रथिनाभ्यधिकॊ वीरः कर्तव्यॊ रथसारथिः
तस्मात तवं पुरुषव्याघ्र नियच्छ तुरगान युधि
[स]
ततः शल्यः परिष्वज्य सुतं ते वाक्यम अब्रवीत
दुर्यॊधनम अमित्रघ्नः परीतॊ मद्राधिपस तदा
एवं चेन मन्यसे राजन गान्धारे परियदर्शन
तस्मात ते यत परियं किं चित तत सर्वं करवाण्य अहम
यत्रास्मि भरतश्रेष्ठ यॊग्यः कर्मणि कर्हि चित
तत्र सर्वात्मना युक्तॊ वक्ष्ये कार्यधुरं तव
यत तु कर्णम अहं बरूयां हितकामः परियाप्रियम
मम तत्क्षमतां सर्वं भवान कर्णश च सर्वशः
[कर्ण]
ईशानस्य यथा बरह्मा यथा पार्थस्य केशवः
तथा नित्यं हिते युक्तॊ मद्रराजभजस्व नः
[षल्य]
आत्मनिन्दात्मपूजा च परनिन्दा परस्तवः
अनाचरितम आर्याणां वृत्तम एतच चतुर्विधम
यत तु विद्वान परवक्ष्यामि परत्ययार्थम अहं तव
आत्मनः सतवसंयुक्तं तन निबॊध यथातथम
अहं शक्रस्य सारथ्ये यॊग्यॊ मातलिवत परभॊ
अप्रमाद परयॊगाच च जञानविद्या चिकित्सितैः
ततः पार्थेन संग्रामे युध्यमानस्य ते ऽनघ
वाहयिष्यामि तुरगान विज्वरॊ भव सूतज
[दुर]
अयं ते कर्ण सारथ्यं मद्रराजः करिष्यति
कृष्णाद अभ्यधिकॊ यन्ता देवेन्द्रस्येव मातलिः
यथा हरिहयैर युक्तं संगृह्णाति स मातलिः
शल्यस तव तथाद्यायं संयन्ता रथवाजिनाम
यॊधे तवयि रथस्थे च मद्रराजे च सारथौ
रथश्रेष्ठॊ धरुवं संख्ये पार्थॊ नाभिभविष्यति
[स]
ततॊ दुर्यॊधनॊ भूयॊ मद्रराजं तरस्विनम
उवाच राजन संग्रामे संयच्छन्तं हयॊत्तमान
तवयाभिगुप्तॊ राधेयॊ विजेष्यति धनंजयम
इत्य उक्तॊ रथम आस्थाय तथेति पराह भारत
शल्ये ऽभयुपगते कर्णः सारथिं सुमनॊऽबरवीत
सवं सूत सयन्दनं मह्यं कल्पयेत्य असकृत तवरन
ततॊ जैत्रं रथवरं गन्धर्वनगरॊपमम
विधिवत कल्पितं भर्त्रे जयेत्य उक्त्वा नयवेदयत
तं रथं रथिनां शरेष्ठः कर्णॊ ऽभयर्च्य यथाविधि
संपादितं बरह्मविदा पूर्वम एव पुरॊधसा
कृत्वा परदक्षिणं यत्नाद उपस्थाय च भास्करम
समीपस्थं मद्रराजं समारॊपयद अग्रतः
ततः कर्णस्य दुर्धर्षं सयन्दनप्रवरं महत
आरुरॊह महातेजाः शल्यः सिंह इवाचलम
ततः शल्यास्थितं राजन कर्णः सवरथम उत्तमम
अध्यतिष्ठद यथाम्भॊदं विद्युत्वन्तं दिवाकरः
ताव एकरथम आरूढाव आदित्याग्निसमत्विषौ
वयभ्राजेतां यथा मेघं सूर्याग्नी सहितौ दिवि
संस्तूयमानौ तौ वीरौ तदास्तां दयुतिमत्तरौ
ऋत्विक सदस्यैर इन्द्राग्नी हूयमानाव इवाध्वरे
स शल्य संगृहीताश्वे रथे कर्णः सथितॊ ऽभवत
धनुर विस्फारयन घॊरं परिवेषीव भास्करः
आस्थितः स रथश्रेष्ठं कर्णः शरगभस्तिमान
परबभौ पुरुषव्याघ्रॊ मन्दरस्थ इवांशुमान
तं रथस्थं महावीरं यान्तं चामिततेजसम
दुर्यॊधनः सम राधेयम इदं वचनम अब्रवीत
अकृतं दरॊण भीष्माभ्यां दुष्करं कर्म संयुगे
कुरुष्वाधिरथे वीर मिषतां सर्वधन्विनाम
मनॊगतं मम हय आसीद भीष्मद्रॊणौ महारथौ
अर्जुनं भीमसेनं च निहन्ताराव इति धरुवम
ताभ्यां यद अकृतं वीर वीरकर्म महामृधे
तत कर्म कुरु राधेय वज्रपाणिर इवापरः
गृहाण धर्मराजं वा जहि वा तवं धनंजयम
भीमसेनं च राधेय माद्रीपुत्रौ यमाव अपि
जयश च ते ऽसतु भद्रं च परयाहि पुरुषर्षभ
पाण्डुपुत्रस्य सैन्यानि कुरु सर्वाणि भस्मसात
ततस तूर्यसहस्राणि भेरीणाम अयुतानि च
वाद्यमानान्य अरॊचन्त मेघशब्दा यथा दिवि
परतिगृह्य तु तद वाक्यं रथस्थॊ रथसत्तमः
अभ्यभाषत राधेयः शल्यं युद्धविशादरम
चॊदयाश्वान महाबाहॊ यावद धन्मि धनंजयम
भीमसेनं यमौ चॊभौ राजानं च युधिष्ठिरम
अद्य पश्यतु मे शल्य बाहुवीर्यं धनंजयः
अस्यतः कङ्कपत्राणां सहस्राणि शतानि च
अद्य कषेप्स्याम्य अहं शल्य शरान परमतेजनान
पाण्डवानां विनाशाय दुर्यॊधन जयाय च
[षल्य]
सूतपुत्र कथं नु तवं पाण्डवान अवमन्यसे
सर्वास्त्रज्ञान महेष्वासान सर्वान एव महारथान
अनिवर्तिनॊ महाभागान अजेयान सत्यविक्रमान
अपि संजनयेयुर ये भयं साक्षाच छतक्रतॊः
यदा शरॊष्यसि निर्घॊषं विस्फूर्जितम इवाशनेः
राधेय गाण्डिवस्याजौ तदा नैवं वदिष्यसि
[स]
अनादृत्य तु तद वाक्यं मद्रराजेन भाषितम
दरक्ष्यस्य अद्येत्य अवॊचद वै शक्यं कर्णॊ नरेश्वर
दृष्ट्वा कर्णं महेष्वासं युयुत्सुं समवस्थितम
चुक्रुशुः कुरवः सर्वे हृष्टरूपाः परंतप
ततॊ दुन्दुभिघॊषेण भेरीणां निनदेन च
बाणशब्दैश च विविधैर गर्जितैश च तरस्विनाम
निर्ययुस तावका युद्धे मृत्युं कृत्वा निवर्तनम
परयाते तु ततः कर्णे यॊधेषु मुदितेषु च
चचाल पृथिवी राजन ररास च सुविस्वरम
निश्चरन्तॊ वयदृश्यन्त सूर्यात सप्त महाग्रहाः
उल्का पातश च संजज्ञे दिशां दाहस तथैव च
तथाशन्यश च संपेतुर ववुर वाताश च दारुणाः
मृगपक्षिगणाश चैव बहुशः पृतनां तव
अपसव्यं तदा चक्रुर वेदयन्तॊ महद भयम
परस्थितस्य च कर्णस्य निपेतुस तुरगा भुवि
अस्थि वर्षं च पतितम अन्तरिक्षाद भयानकम
जज्वलुश चैव शस्त्राणि धवजाश चैव चकम्पिरे
अश्रूणि च वयमुञ्चन्त वाहनानि विशां पते
एते चान्ये च बहव उत्पातास तत्र मारिष
समुत्पेतुर विनाशाय कौरवाणां सुदारुणाः
न च तान गणयाम आसुः सर्वे ते दैवमॊहिताः
परस्थितं सूतपुत्रं च जयेत्य ऊचुर नरा भुवि
निर्जितान पाण्डवांश चैव मेनिरे तव कौरवाः
ततॊ रथस्थः परवीर हन्ता; भीष्मद्रॊणाव आत्तवीर्यौ निरीक्ष्य
समज्वलद भारत पावकाभॊ; वैकर्तनॊ ऽसौ रथकुञ्जरॊ वृषः
स शल्यम आभाष्य जगाद वाक्यं; पार्थस्य कर्माप्रतिमं च दृष्ट्वा
मानेन दर्पेण च दह्यमानः; करॊधेन दीप्यन्न इव निःश्वसित्वा
नाहं महेन्द्राद अपि वज्रवाणेः; करुद्धाद बिभेम्य आत्तधनू रथस्थः
दृष्ट्वा तु भीष्म परमुखाञ शयानान; न तव एव मां सथिरता संजहाति
महेन्द्र विष्णुप्रतिमाव अनिन्दितौ; रथाश्वनागप्रवर परमाथिनौ
अवध्यकल्पौ निहतौ यदा परैस; ततॊ ममाद्यापि रणे ऽसति साध्वसम
समीक्ष्य संख्ये ऽतिबालान नराधिपैर; नराश्वमातङ्गरथाञ शरैर हतान
कथं न सर्वान अहितान रणे ऽवधीन; महास्त्रविद बराह्मणपुंगवॊ गुरुः
स संस्मरन दरॊण हवं महाहवे; बरवीमि सत्यं कुरवॊ निबॊधत
न वॊ मद अन्यः परसहेद रणे ऽरजुनं; करमागतं मृत्युम इवॊग्ररूपिणम
शिक्षा परसादश च बलं धृतिश च; दरॊणे महास्त्राणि च संनतिश च
स चेद अगान मृत्युवशं महात्मा; सर्वान अन्यान आतुरान अद्य मन्ये
नेह धरुवं किं चिद अपि परचिन्त्यं; विदुर लॊके कर्मणॊ ऽनित्य यॊगात
सूर्यॊदये कॊ हि विमुक्तसंशयॊ; गर्वं कुर्वीताद्य गुरौ निपातिते
न नूनम अस्त्राणि बलं पराक्रमः; करिया सुनीतं परमायुधानि वा
अलं मनुष्यस्य सुखाय वर्तितुं; तथा हि युद्धे निहतः परैर गुरुः
हुताशनादित्य समानतेजसं; पराक्रमे विष्णुपुरंदरॊपमम
नये बृहस्पत्युशनः समं सदा; न चैनम अस्त्रं तद अपात सुदुःसहम
संप्रक्रुष्टे रुदितस्त्री कुमारे; पराभूते पौरुषे धार्तराष्ट्रे
मया कृत्यम इति जानामि शल्य; परयाहि तस्माद दविषताम अनीकम
यत्र राजा पाण्डवाः सत्यसंधॊ; वयवस्थितॊ भीमसेनार्जुनौ च
वासुदेवः सृञ्जयाः सात्यकिश च; यमौ च कस तौ विषहेन मद अन्यः
तस्मात कषिप्रं मद्रपते परयाहि; रणे पाञ्चालान पाण्डवान सृञ्जयांश च
तान वा हनिष्यामि समेत्य संख्ये; यास्यामि वा दरॊण मुखाय मन्ये
न तव एवाहं न गमिष्यामि मध्यं; तेषां शूराणाम इति मा शल्यविद्धि
मित्रद्रॊहॊ मर्षणीयॊ न मे ऽयं; तयक्त्वा पराणान अनुयास्यामि दरॊणम
पराज्ञस्य मूढस्य च जीवितान्ते; पराणप्रमॊक्षॊ ऽनतकवक्त्रगस्य
अतॊ विद्वन्न अभियास्यामि पार्थं; दिष्टं न शक्यं वयतिवर्तितुं वै
कल्याण वृत्तः सततं हि राजन; वैचित्रवीर्यस्य सुतॊ ममासीत
तस्यार्थसिद्ध्यर्थम अहं तयजामि; परियान भॊगान दुस्त्यजं जीवितं च
वैयाघ्रचर्माणम अकूजनाक्षं; हैमत्रिकॊशं रजतत्रिवेणुम
रथप्रबर्हं तुरगप्रबर्हैर; युक्तं परादान मह्यम इदं हि रामः
धनूंषि चित्राणि निरीक्ष्य शल्य; धवजं गदां सायकांश चॊग्ररूपान
असिं च दीप्तं परमायुधं च; शङ्खं च शुभ्रं सवनवन्तम उग्रम
पताकिनं वज्रनिपात निस्वनं; सिताश्वयुक्तं शुभतूण शॊभितम
इमं समास्थाय रथं रथर्षभं; रणे हनिष्याम्य अहम अर्जुनं बलात
तं चेन मृत्युः सर्वहरॊ ऽभिरक्षते; सदा परमत्तः समरे पाण्डुपुत्रम
तं वा हनिष्यामि समेत्य युद्धे; यास्यामि वा भीष्म मुखॊ यमाय
यम वरुण कुबेर वासवा वा; यदि युगपत सगणा महाहवे
जुगुपिषव इहैत्य पाण्डवं; किम उ बहुना सह तैर जयामि तम
इति रणरभसस्य कत्थतस; तद उपनिशम्य वचः स मद्रराट
अवहसद अवमन्य वीर्यवान; परतिषिषिधे च जागाद चॊत्तरम
विरम विरम कर्ण कत्थनाद; अतिरभसॊ ऽसयति चाप्य अयुक्तवाक
कव च हि नरवरॊ धनंजयः; कव पुनर इह तवम उपारमाबुध
यदुसदनम उपेन्द्र पालितं; तरिदिवम इवामर राजरक्षितम
परसभम इह विलॊक्य कॊ हरेत; पुरुषवरावरजाम ऋते ऽरजुनात
तरिभुवन सृजम ईश्वरेश्वरं; क इह पुमान भवम आह्वयेद युधि
मृगवध कलहे ऋते ऽरजुनात; सुरपतिवीर्यसमप्रभावतः
असुरसुरमहॊरगान नरान; गरुड पिशाच सयक्षराक्षसान
इषुभिर अजयद अग्निगौरवात; सवभिलषितं च हविर ददौ जयः
समरसि ननु यदा परैर हृतः; स च धृतराष्ट्र सुतॊ विमॊक्षितः
दिनकरज नरॊत्तमैर यदा; मरुषु बहून विनिहत्य तान अरीन
परथमम अपि पलायिते तवयि; परिय कलहा धृतराष्ट्र सूनवः
समरसि ननु यदा परमॊचिताः; खचर गणान अवजित्य पाण्डवैः
समुदित बलवाहनाः पुनः; पुरुषवरेण जिताः सथ गॊग्रहे
सगुरु गुरु सुताः सभीष्मकाः; किम उ न जितः स तदा तवयार्जुनः
इदम अपरम उपस्थितं पुनस; तव निधनाय सुयुद्धम अद्य वै
यदि न रिपुभयात पलायसे; समरगतॊ ऽदय हतॊ ऽसि सूतज
[स]
इति बहु परुषं परभाषति; परमनसि मद्रपतौ रिपुस्तवम
भृशम अतिरुषितः परं वृषः; कुरु पृतना पतिर आह मद्रपम
भवतु भवतु किं विकत्थसे; ननु मम तस्य च युद्धम उद्यतम
यदि स जयति मां महाहवे; तत इदम अस्तु सुकत्थितं तव
एवम अस्त्व इति मद्रेश उक्त्वा नॊत्तरम उक्तवान
याहि मद्रेश चाप्य एनं कर्णः पराह युयुत्सया
स रथः परययौ शत्रूञ शवेताश्वः शल्य सारथिः
निघ्नन्न अमित्रान समरे तमॊ घनन सविता यथा
ततः परायात परीतिमान वै रथेन; वैयाघ्रेण शवेतयुजाथ कर्णः
स चालॊक्य धवजिनीं पाण्डवानां; धनंजयं तवरया पर्यपृच्छत
[स]
परयान एव तदा कर्णॊ हर्षयन वाहिनीं तव
एकैकं समरे दृष्ट्वा पाण्डवं पर्यपृच्छत
यॊ ममाद्य महात्मानं दर्शयेच छवेत वाहनम
तस्मै दद्याम अभिप्रेतं वरं यं मनसेच्छति
स चेत तद अभिमन्येत तस्मै दद्याम अहं पुनः
शक्तटं रत्नसंपूर्णं यॊ मे बरूयाद धनंजयम
स चेत तद अभिमन्येत पुरुषॊ ऽरजुन दर्शिवान
अन्यं तस्मै पुनर दद्यां सौवर्णं हस्तिषड्गवम
तथा तस्मै पुनर दद्यां सत्रीणां शतम अलंकृतम
शयामानां निष्ककण्ठीनां गीतवाद्य विपश्चिताम
स चेत तद अभिमन्येत पुरुषॊ ऽरजुन दर्शिवान
अन्यं तस्मै वरं दद्यां शवेतान पञ्च शतान हयान
हेमभाण्ड परिच्छन्नान सुमृष्टमणिकुण्डलान
सुदान्तान अपि चैवाहं दद्याम अष्ट शतान परान
रथं च शुभ्रं सौवर्णं दद्यां तस्मै सवलंकृतम
युक्तं परमकाम्बॊजैर यॊ मे बरूयाद धनंजयम
अन्यं तस्मै वरं दद्यां कुञ्जराणां शतानि षट
काञ्चनैर विविधैर भाण्डैर आच्छन्नान हेममालिनः
उत्पन्नान अपरान्तेषु विनीतान हस्तिशिक्षकैः
स चेत तद अभिमन्येत पुरुषॊ ऽरजुन दर्शिवान
अन्यं तस्मै वरं दद्यां यम असौ कामयेत सवयम
पुत्रदारान विहारांश च यद अन्यद वित्तम अस्ति मे
तच च तस्मै पुनर दद्यां यद यत स मनसेच्छति
हत्वा च सहितौ कृष्णौ तयॊर वित्तानि सर्वशः
तस्मै दद्याम अहं यॊ मे परब्रूयात केशवार्जुनौ
एता वाचः सुबहुशः कर्ण उच्चारयन युधि
दध्मौ सागरसंभूतं सुस्वनं शङ्खम उत्तमम
ता वाचः सूतपुत्रस्य तथायुक्ता निशम्य तु
दुर्यॊधनॊ महाराज परहृष्टः सानुगॊ ऽभवत
ततॊ दुन्दुभिनिर्घॊषॊ मृदङ्गानां च सर्वशः
सिंहनादः सवादित्रः कुञ्जराणाम अनिस्वनः
परादुरासीत तदा राजंस तवत सैन्ये भरतर्षभ
यॊधानां संप्रहृष्टानां तथा समभवत सवनः
तथा परहृष्टे सैन्ये तु परवमानं महारथम
विकत्थमानं समरे राधेयम अरिकर्शनम
मद्रराजः परहस्येवं वचनं परथ्यभाषत
मा सूतपुत्र मानेन सौवर्णं हस्तिषड्गवम
परयच्छ पुरुषायाद्य दरक्ष्यसि तवं धनंजयम
बाल्याद इव तवं तयजसि वसु वैश्रवणॊ यथा
अयत्नेनैव राधेय दरष्टास्य अद्य धनंजयम
परासृजसि मिथ्या किं किं च तवं बहु मूढवत
अपात्र दाने ये दॊषास तान मॊहान नावबुध्यसे
यत परवेदयसे वित्तं बहुत्वेन खलु तवया
शक्यं बहुविधैर यज्ञैर यष्टुं सूत यजस्व तैः
यच च परार्थयसे हन्तुं कृष्णौ मॊहान मृषैव तत
न हि शुश्रुम संमर्दे करॊष्ट्रा सिंहौ निपातितौ
अप्रार्थितं परार्थयसे सुहृदॊ न हि सन्ति ते
ये तवां न वारयन्त्य आशु परपतन्तं हुताशने
कालकार्यं न जानीषे कालपक्वॊ ऽसय असंशयम
बह्वबद्धम अकर्णीयं कॊ हि बरूयाज जिजीविषुः
समुद्रतरणं दॊर्भ्यां कण्ठे बद्ध्वा यथा शिलाम
गिर्यग्राद वा निपतनं तादृक तव चिकीर्षितम
सहितः सर्वयॊधैस तवं वयूढानीकैः सुरक्षितः
धनंजयेन युध्यस्व शरेयश चेत पराप्तुम इच्छसि
हितार्थं धार्तराष्ट्रस्य बरवीमि तवा न हिंसया
शरद्धत्स्वैतन मया परॊक्तं यदि ते ऽसति जिजीविषा
[कर्ण]
सववीर्ये ऽहं पराश्वस्य परार्थयाम्य अर्जुनं रणे
तवं तु मित्र मुखः शत्रुर मां भीषयितुम इच्छसि
न माम अस्माद अभिप्रायात कश चिद अद्य निवर्तयेत
अपीन्द्रॊ वज्रम उद्यम्य किं नु मर्त्यः करिष्यति
[स]
इति कर्णस्य वाक्यान्ते शल्यः पराहॊत्तरं वचः
चुकॊपयिषुर अत्यर्थं कर्णं मद्रेश्वरः पुनः
यदा वै तवां फल्गुन वेगनुन्ना; जया चॊदिता हस्तवता विसृष्टाः
अन्वेतारः कङ्कपत्राः शिताग्रास; तदा तप्स्यस्य अर्जुनस्याभियॊगात
यदा दिव्यं धनुर आदाय पार्थः; परभासयन पृतनां सव्यसाची
तवाम अर्दयेत निशितैः पृषत्कैस; तदा पश्चात तप्स्यसे सूतपुत्र
बालश चन्द्रं मातुर अङ्के शयानॊ; यथा कश चित परार्थयते ऽपहर्तुम
तद्वन मॊहाद यतमानॊ रथस्थस; तवं परार्थयस्य अर्जुनम अद्य जेतुम
तरिशूलम आश्लिष्य सुतीक्ष्णधारं; सर्वाणि गात्राणि निघर्षसि तवम
सुतीक्ष्णधारॊपम कर्मणा तवं; युयुत्ससे यॊ ऽरजुनेनाद्य कर्ण
सिद्धं सिंहं केसरिणं बृहन्तं; बालॊ मूढः कषुद्रमृगस तरस्वी
समाह्वयेत तद्वद एतत तवाद्य; समाह्वानं सूतपुत्रार्जुनस्य
मा सूतपुत्राह्वय राजपुत्रं; महावीर्यं केसरिणं यथैव
वने सृगालः पिशितस्य तृप्तॊ; मा मार्थम आसाद्य विनङ्क्ष्यसि तवम
ईषादन्तं महानागं परभिन्नकरटा मुखम
शशक आह्वयसे युद्धे कर्ण पार्थं धनंजयम
बिलस्थं कृष्णसर्पं तवं बाल्यात काष्ठेन विध्यसि
महाविषं पूर्णकॊशं यत पार्थं यॊद्धुम इच्छसि
सिंहं केसरिणं करुद्धम अतिक्रम्याभिनर्दसि
सृगाल इव मूढत्वान नृसिंहं कर्ण पाण्डवम
सुपर्णं पतगश्रेष्ठं वैनतेयं तरस्विनम
लट्व एवाह्वयसे पाते कर्ण पार्थं धनंजयम
सर्वाम्भॊ निलयं भीमम ऊर्मिमन्तं झषायुतम
चन्द्रॊदये विवर्तन्तम अप्लवः संतितीर्षसि
ऋषभं दुन्दुभिग्रीवं तीक्ष्णशृङ्गं परहारिणम
वत्स आह्वयसे युद्धे कर्ण पार्थं धनंजयम
महाघॊषं महामेघं दर्दुरः परतिनर्दसि
कामतॊय परदं लॊके नरपर्जन्यम अर्जुनम
यथा च सवगृहस्थः शवा वयाघ्रं वनगतं भषेत
तथा तवं भषसे कर्ण नरव्याघ्रं धनंजयम
सृगालॊ ऽपि वने कर्ण शशैः परिवृतॊ वसन
मन्यते सिंहम आत्मानं यावत सिंहं न पश्यति
तथा तवम अपि राधेय सिंहम आत्मानम इच्छसि
अपश्यञ शत्रुदमनं नरव्याघ्रं धनंजयम
वयाघ्रं तवं मन्यसे ऽऽतमानं यावत कृष्णौ न पश्यसि
समास्थिताव एकरथे सूर्यचन्द्रमसाव इव
यावद गाण्डीवनिर्घॊषं न शृणॊषि महाहवे
तावद एव तवया कर्ण शक्यं वक्तुं यथेच्छसि
रथशब्दधनुः शब्दैर नादयन्तं दिशॊ दश
नर्दन्तम इव शार्दूलं दृष्ट्वा करॊष्टा भविष्यसि
नित्यम एव सृगाजस तवं नित्यं सिंहॊ धनंजयः
वीर परद्वेषणान मूढ नित्यं करॊष्टेव लक्ष्यसे
यथाखुः सयाद बिडालश च शवा वयाघ्रश च बलाबले
यथा सृगालः सिंहश च यथा च शशकुञ्जरौ
यथानृतं च सत्यं च यथा चापि वृषामृते
तथा तवम अपि पार्थश च परख्याताव आत्मकर्मभिः
[स]
अधिक्षिप्तस तु राधेयः शल्येनामित तेजसा
शल्यम आह सुसंक्रुद्धॊ वाक्शल्यम अवधारयन
गुणान गुणवतः शल्य गुणवान वेत्ति नागुणः
तवं तु नित्यं गुणैर हीनः किं जञास्यस्य अगुणॊ गुणान
अर्जुनस्य महास्त्राणि करॊधं वीर्यं धनुः शरान
अहं शल्याभिजानामि न तवं जानासि तत तथा
एवम एवात्मनॊ वीर्यम अहं वीर्यं च पाण्डवे
जानन्न एवाह्वये युद्धे शल्य नाग्निं पतंगवत
अस्ति चायम इषुः शल्य सुपुङ्खॊ रथभॊजनः
एकतूणी शयः पत्री सुधौतः समलंकृतः
शेते चन्दनपूर्णेन पूजितॊ बहुलाः समाः
आहेयॊ विषवान उग्रॊ नराश्वद्विपसंघहा
एकवीरॊ महारौद्रस तनुत्रास्थि विदारणः
निर्भिन्द्यां येन रुष्टॊ ऽहम अपि मेरुं महागिरिम
तम अहं जातु नास्येयम अन्यस्मिन फल्गुनाद ऋते
कृष्णाद वा देवकीपुत्रात सत्यं चात्र शृणुष्व मे
तेनाहम इषुणा शल्य वासुदेवधनंजयौ
यॊत्स्ये परमसंक्रुद्धस तत कर्म सदृशं मम
सर्वेषां वासुदेवानां कृष्णे लक्ष्मीः परतिष्ठिता
सर्वेषां पाण्डुपुत्राणां जयः पार्थे परतिष्ठितः
उभयं तत समासाद्य कॊ ऽतिवर्तितुम अर्हति
ताव एतौ पुरुषव्याघ्रौ समेतौ सयन्दने सथितौ
माम एकम अभिसंयातौ सुजातं शल्य पश्य मे
पितृष्वसा मातुलजौ भरातराव अपराजितौ
मणी सूत्र इव परॊक्तौ दरष्टासि निहतौ मया
अर्जुने गाण्डिवं कृष्णे चक्रं तार्क्ष्य कपिध्वजौ
भीरूणां तरासजननौ शल्य हर्षकरौ मम
तवं तु दुष्प्रकृतिर मूढॊ महायुद्धेष्व अकॊविदः
भयावतीर्णः संत्रासाद अबद्धं बहु भाषसे
संस्तौषि तवं तु केनापि हेतुना तौ कुदेशज
तौ हत्वा समरे हन्ता तवाम अद्धा सहबान्धवम
पापदेशज दुर्बुद्धे कषुद्रक्षत्रियपांसन
सुहृद भूत्वा रिपुः किं मां कृष्णाभ्यां भीषयन्न असि
तौ वा ममाद्य हन्तारौ हन्तास्मि समरे सथितौ
नाहं बिभेमि कृष्णाभ्यां विजानन्न आत्मनॊ बलम
वासुदेव सहस्रं वा फल्गुनानां शतानि च
अहम एकॊ हनिष्यामि जॊषम आस्स्व कुदेशज
सत्रियॊ बालाश च वृद्धाश च परायः करीडा गता जनाः
या गाथाः संप्रगायन्ति कुर्वन्तॊ ऽधययनं यथा
ता गाथाः शृणु मे शल्य मद्रकेषु दुरात्मसु
बराह्मणैः कथिताः पूर्वं यथावद राजसंनिधौ
शरुत्वा चैकमना मूढ कषम वा बरूहि वॊत्तमम
मित्रध्रुन मद्रकॊ नित्यं यॊ नॊ दवेष्टि स मद्रकः
मद्रके संगतं नास्ति कषुद्रवाक्ये नराधमे
दुरात्मा मद्रकॊ नित्यं नित्यं चानृतिकॊ ऽनृजुः
यावदन्तं हि दौरात्म्यं मद्रकेष्व इति नः शरुतम
पिता माता च पुत्रश च शवश्रू शवशुर मातुलाः
जामाता दुहिता भराता नप्ता ते ते च बान्धवाः
वयस्याभ्यागताश चान्ये दासीदासं च संगतम
पुम्भिर विमिश्रा नार्यश च जञाताज्ञाताः सवयेच्छया
येषां गृहेषु शिष्टानां सक्तु मन्थाशिनां सदा
पीत्वा सीधुं सगॊ मांसं नर्दन्ति च हसन्ति च
यानि चैवाप्य अबद्धानि परवर्तन्ते च कामतः
कामप्रलापिनॊ ऽनयॊन्यं तेषु धर्मः कथं भवेत
मद्रकेषु विलुप्तेषु परख्याताशुभ कर्मसु
नापि वैरं न सौहार्दं मद्रकेषु समाचरेत
मद्रके संगतं नास्ति मद्रकॊ हि सचापलः
मद्रकेषु च दुःस्पर्शं शौचं गान्धारकेषु च
राजयाजक याज्येन नष्टं दत्तं हविर भवेत
शूद्र संस्कारकॊ विप्रॊ यथा याति पराभवम
तथा बरह्म दविषॊ नित्यं गच्छन्तीह पराभवम
मद्रके संगतं नास्ति हतं वृश्चिकतॊ विषम
आथर्वणेन मन्त्रेण सर्वा शान्तिः कृता भवेत
इति वृश्चिक दष्टस्य नाना विषहतस्य च
कुर्वन्ति भेषजं पराज्ञाः सत्यं तच चापि दृश्यते
एवं विद्वञ जॊषम आस्स्व शृणु चात्रॊत्तरं वचः
वासांस्य उत्सृज्य नृत्यन्ति सत्रियॊ या मद्य मॊहिताः
मिथुने ऽसंयताश चापि यथा कामचराश च ताः
तासां पुत्रः कथं धर्मं मद्रकॊ वक्तुम अर्हति
यास तिष्ठन्त्यः परमेहन्ति यथैवॊष्ट्री दशेरके
तासां विभ्रष्टलज्जानां निर्लज्जानां ततस ततः
तवं पुत्रस तादृशीनां हि धर्मं वक्तुम इहेच्छसि
सुवीरकं याच्यमाना मद्रका कषति सफिजौ
अदातु कामा वचनम इदं वदति दारुणम
मा मा सुवीरकं कश चिद याचतां दयितॊ मम
पुत्रं दद्यां परतिपदं न तु दद्यां सुवीरकम
नार्यॊ बृहत्यॊ निर्ह्रीका मद्रकाः कम्बलावृताः
घस्मरा नष्टशौचाश च पराय इत्य अनुशुश्रुम
एवमादि मयान्यैर वा शक्यं वक्तुं भवेद बहु
आ केशाग्रान नखाग्राच च वक्तव्येषु कुवर्त्मसु
मद्रकाः सिन्धुसौवीरा धर्मं विद्युः कथं तव इह
पापदेशॊद्भवा मलेच्छा धर्माणम अविचक्षणाः
एष मुख्यतमॊ धर्मः कषत्रियस्येति नः शरुतम
यद आजौ निहतः शेते सद्भिः समभिपूजितः
आयुधानां संपराये यन मुच्येयम अहं ततः
न मे स परथमः कल्पॊ निधने सवर्गम इच्छतः
सॊ ऽहं परियः सखा चास्मि धार्तराष्ट्रस्य धीमतः
तदर्थे हि मम पराणा यच च मे विद्यते वसु
वयक्तं तवम अप्य उपहितः पाण्डवैः पापदेशज
यथा हय अमित्रवत सर्वं तवम अस्मासु परवर्तसे
कामं न खलु शक्यॊ ऽहं तवद्विधानां शतैर अपि
संग्रामाद विमुखः कर्तुं धर्मज्ञ इव नास्तिकैः
सारङ्ग इव घर्मार्तः कामं विलप शुष्य च
नाहं भीषयितुं शक्यः कषत्रवृत्ते वयवस्थितः
तनु तयजां नृसिंहानाम आहवेष्व अनिवर्तिनाम
या गतिर गुरुणा पराङ मे परॊक्ता रामेण तां समर
सवेषां तराणार्थम उद्युक्तं वधाय दविषताम अपि
विद्धि माम आस्थितं वृत्तं पौरूरव समुत्तमम
न तद भूतं परपश्यामि तरिषु लॊकेषु मद्रक
यॊ माम अस्माद अभिप्रायाद वारयेद इति मे मतिः
एवं विद्वञ जॊषम आस्स्व तरासात किं बहु भाषसे
मा तवा हत्वा परदास्यामि करव्याद्भ्यॊ मद्रकाधम
मित्र परतीक्षया शल्य धार्तराष्ट्रस्य चॊभयॊः
अपवादतितिक्षाभिस तरिभिर एतैर हि जीवसि
पुनश चेद ईद्दृशं वाक्यं मद्रराजवदिष्यसि
शिरस ते पातयिष्यामि गदया वज्रकल्पया
शरॊतारस तव इदम अद्येह दरष्टारॊ वा कुदेशज
कर्णं वा जघ्नतुः कृष्णौ कर्णॊ वापि जघान तौ
एवम उक्त्वा तु राधेयः पुनर एव विशां पते
अब्रवीन मद्रराजानं याहि याहीत्य असंभ्रमम
[स]
मारिषाधिरथेः शरुत्वा वचॊ युद्धाभिनन्दिनः
शल्यॊ ऽबरवीत पुनः कर्णं निदर्शनम उदाहरन
यथैव मत्तॊ मद्येन तवं तथा न च वा तथा
तथाहं तवां परमाद्यन्तं चिकित्सामि सुहृत्तया
इमां काकॊपमां कर्ण परॊच्यमानां निबॊध मे
शरुत्वा यथेष्टं कुर्यास तवं विहीनकुलपांसन
नाहम आत्मनि किं चिद वै किल्बिषं कर्ण संस्मरे
येन तवं मां महाबाहॊ हन्तुम इच्छस्य अनागसम
अवश्यं तु मया वाच्यं बुध्यतां यदि ते हितम
विशेषतॊ रथस्थेन राज्ञश चैव हितैषिणा
समं च विषमं चैव रथिनश च बलाबलम
शरमः खेदश च सततं हयानां रथिना सह
आयुधस्य परिज्ञानं रुतं च मृगपक्षिणाम
भारश चाप्य अतिभारश च शल्यानां च परतिक्रिया
अस्त्रयॊगश च युद्धं च निमित्तानि तथैव च
सर्वम एतन मया जञेयं रथस्यास्य कुटुम्बिना
अतस तवां कथये कर्ण निदर्शनम इदं पुनः
वैश्यः किल समुद्रान्ते परभूतधनधान्यवान
यज्वा दानपतिः कषान्तः सवकर्मस्थॊ ऽभवच छुचिः
बहुपुत्रः परियापत्यः सर्वभूतानुकम्पकः
राज्ञॊ धर्मप्रधानस्य राष्ट्रे वसति निर्भयः
पुत्राणां तस्य बालानां कुमाराणां यशस्विनाम
काकॊ बहूनाम अभवद उच्चिष्ट कृतभॊजनः
तस्मै सदा परयच्छन्ति वैश्य पुत्राः कुमारकाः
मांसौदनं दधि कषीरं पायसं मधुसर्पिषी
स चॊच्छिष्ट भृतः काकॊ वैश्य पुत्रैः कुमारकैः
सदृशान पक्षिणॊ दृप्तः शरेयसश चावमन्यते
अथ हंसाः समुद्रान्ते कदा चिद अभिपातितः
गरुडस्य गतौ तुल्याश चक्राङ्गा हृष्टचेतसः
कुमारकास ततॊ हंसान दृष्ट्वा काकम अथाब्रुवन
भवान एव विशिष्टॊ हि पतत्रिभ्यॊ विहंगम
परतार्यमाणस तु स तैर अल्पबुद्धिभिर अण्डजः
तद वचः सत्यम इत्य एव मौर्ख्याद दर्पाच च मन्यते
तान सॊ ऽभिपत्य जिज्ञासुः क एषां शरेष्ठ भाग इति
उच्छिष्ट दर्पितः काकॊ बहूनां दूरपातिनाम
तेषां यं परवरं मेने हंसानां दूरपातिनाम
तम आह्वयत दुर्बुद्धिः पताम इति पक्षिणम
तच छरुत्वा पराहसन हंसा ये तत्रासन समागताः
भाषतॊ बहु काकस्य बलिनः पततां वराः
इदम ऊचुश च चक्राङ्गा वचः काकं विहंगमाः
वयं हंसाश चरामेमां पृथिवीं मानसौकसः
पक्षिणां च वयं नित्यं दूरपातेन पूजिताः
कथं नु हंसं बलिनं वज्राङ्गं दूरपातिनम
काकॊ भूत्वा निपतने समाह्वायसि दुर्मते
कथं तवं पतनं काक सहास्माभिर बरवीषि तत
अथ हंसवचॊ मूढः कुत्सयित्वा पुनः पुनः
परजगादॊत्तरं काकः कत्थनॊ जातिलाघवात
शतम एकं च पातानां पतितास्मि न संशयः
शतयॊजनम एकैकं विचित्रं विविधं तथा
उड्डीनम अवडीनं च परडीनं डीनम एव च
निडीनम अथ संडीनं तिर्यक चातिगतानि च
विडीनं परिडीनं च पराडीनं सुडीनकम
अतिडीनं महाडीनं निडीनं परिडीनकम
गतागत परतिगता बह्वीश च निकुडीनिकाः
कर्तास्मि मिषतां वॊ ऽदय ततॊ दरक्ष्यथ मे बलम
एवम उक्ते तु काकेन परहस्यैकॊ विहंगमः
उवाच हंसस तं काकं वचनं तन निबॊध मे
शतम एकं च पातानां तवं काकपतिता धरुवम
एकम एव तु ये पातं विदुः सर्वे विहंगमाः
तम अहं पतिता काकनान्यं जानामि कं चन
पत तवम अपि रक्ताक्ष येन वा तेन मन्यसे
अथ काकाः परजहसुर ये तत्रासन समागताः
कथम एकेन पातेन हंसः पातशतं जयेत
एकेनैव शतस्यैकं पातेनाभिभविष्यति
हंसस्य पतितं काकॊ बलवान आशु विक्रमः
परपेततुः सपर्धयाथ ततस तौ हंसवायसौ
एकपाती च चक्राङ्गः काकः पातशतेन च
पेतिवान अथ चक्राङ्कः पेतिवान थ वायसः
विसिस्मापयिषुः पातैर आचक्षाणॊ ऽऽतमनः करियाम
अथ काकस्य चित्राणि पतितानीतराणि च
दृष्ट्वा परमुदिताः काका विनेदुर अथ तैः सवरैः
हंसांश चावहसन्ति सम परावदन्न अप्रियाणि च
उत्पत्यॊत्पत्य च पराहुर मुहूर्तम इति चेति च
वृक्षाग्रेभ्यः सथलेभ्यश च निपतन्त्य उत्पतन्ति च
कुर्वाणा विविधान रावान आशंसन्तस तदा जयम
हंसस तु मृदुकेनैव विक्रान्तुम उपचक्रमे
परत्यहीयत काकाच च मुहूर्तम इव मारिष
अवमन्य रयं हंसान इदं वचनम अब्रवीत
यॊ ऽसाव उत्पतितॊ हंसः सॊ ऽसाव एव परहीयते
अथ हंसः स तच छरुत्वा परापतत पश्चिमां दिशम
उपर्य उपरि वेगेन सागरं वरुणालयम
ततॊ भीः पराविशत काकं तदा तत्र विचेतसम
दवीपद्रुमान अपश्यन्तं निपतन्तं शरमान्वितम
निपतेयं कव नु शरान्त इति तस्मिञ जलार्णवे
अविषह्यः समुद्रॊ हि बहु सत्त्वगणालयः
महाभूतशतॊद्भासी नभसॊ ऽपि विशिष्यते
गाम्भीर्याद धि समुद्रस्य न विशेषः कुलाधम
दिग अम्बराम्भसां कर्ण समुद्रस्था हि दुर्जयाः
विदूर पातात तॊयस्य किं पुनः कर्ण वायसः
अथ हंसॊ ऽभयतिक्रम्य मुहूर्तम इति चेति च
अवेक्षमाणस तं काकं नाशक्नॊद वयपसर्पितुम
अतिक्रम्य च चक्राङ्गः काकं तं समुदैक्षत
तं तथा हीयमानं च हंसॊ दृष्ट्वाब्रवीद इदम
उज्जिहीर्षुर निमज्जन्तं समरन सत्पुरुषव्रतम
बहूनि पतनानि तवम आचक्षाणॊ मुहुर मुहुः
पतस्य अव्याहरंश चेदं न नॊ गुह्यं परभाषसे
किंनाम पतनं काकयत तवं पतसि सांप्रतम
जलं सपृशसि पक्षाभ्यां तुण्डेन च पुनः पुनः
स पक्षाभ्यां सपृशन्न आर्तस तुण्डेन जलम अर्णवे
काकॊ दृढं परिश्रान्तः सहसा निपपात ह
[हम्स]
शतम एकं च पातानां यत परभाषसि वायस
नानाविधानीह पुरा तच चानृतम इहाद्य ते
[काक]
उच्छिष्ट दर्पितॊ हंस मन्ये ऽऽतमानं सुपर्णवत
अवमन्य बहूंश चाहं काकान अन्यांश च पक्षिणः
पराणैर हंसप्रपद्ये तवं दवीपात्नं परापयस्व माम
यद्य अहं सवस्तिमान हंसस्वदेशं पराप्नुयां पुनः
न कं चिद अवमन्येयम आपदॊ मां समुद्धर
तम एवं वादिनं दीनं विलपन्तम अचेतनम
काककाकेति वाशन्तं निमज्जन्तं महार्णवे
तथैत्य वायसं हंसॊ जलक्लिन्नं सुदुर्दशम
पद्भ्याम उत्क्षिप्य वेपन्तं पृष्ठम आरॊपयच छनैः
आरॊप्य पृष्ठं काकं तं हंसः कर्ण विचेतसम
आजगाम पुनर दवीपं सपर्धया पेततुर यतः
संस्थाप्य तं चापि पुनः समाश्वास्य च खेचरम
गतॊ यथेप्सितं देशं हंसॊ मन इवाशुगः
उच्छिष्ट भॊजनात काकॊ यथा वैश्य कुले तु सः
एवं तवम उच्छिष्ट भृतॊ धार्तराष्ट्रैर न संशयः
सदृशाञ शरेयसश चापि सर्वान कर्णातिमन्यसे
दरॊण दरौणिकृपैर गुप्तॊ भीष्मेणान्यैश च कौरवैः
विराटनगरे पार्थम एकं किं नावधीस तदा
यत्र वयस्ताः समस्ताश च निर्जिताः सथ किरीटिना
सृगाला इव सिंहेन कव ते वीर्यम अभूत तदा
भरातरं च हतं दृष्ट्वा निर्जितः सव्यसाचिना
पश्यतां कुरुवीराणां परथमं तवं पलायथाः
तथा दवैतवने कर्ण गन्धर्वैः समभिद्रुतः
कुरून समग्रान उत्सृज्य परथमं तवं पलायथाः
हत्वा जित्वा च गन्धर्वांश चित्रसेनमुखान रणे
कर्णदुर्यॊधनं पार्थः सभार्यं सममॊचयत
पुनः परभावः पार्थस्य पुराणः केशवस्य च
कथितः कर्ण रामेण सभायां राजसंसदि
सततं च तद अश्रौषीर वचनं दरॊण भीष्मयॊः
अवध्यौ वदतॊः कृष्णौ संनिधौ वै महीक्षिताम
कियन्तं तत्र वक्ष्यामि येन येन धनंजयः
तवत्तॊ ऽतिरिक्तः सर्वेभ्यॊ भूतेभ्यॊ बराह्मणॊ यथा
इदानीम एव दरष्टासि परधने सयन्दने सथितौ
पुत्रं च वसुदेवस्य पाण्डवं च धनंजयम
देवासुरमनुष्येषु परख्यातौ यौ नरर्षभौ
परकाशेनाभिविख्यातौ तवं तु खद्यॊतवन नृषु
एवं विद्वान मावमंस्थाः सूतपुत्राच्युतार्जुनौ
नृसिंहौ तौ नरश्वा तवं जॊषम आस्स्व विकत्थन
[स]
मद्राधिपस्याधिरथिस तदैवं; वचॊ निशम्याप्रियम अप्रतीतः
उवाच शल्यं विदितं ममैतद; यथाविधाव अर्जुन वासुदेवौ
शौरे रथं वाहयतॊ ऽरजुनस्य; बलं महास्त्राणि च पाण्डवस्य
अहं विजानामि यथावद अद्य; परॊक्षभूतं तव तत तु शल्यल
तौ चाप्रधृष्यौ शस्त्रभृतां वरिष्ठौ; वयपेतभीर यॊधयिष्यामि कृष्णौ
संतापयत्य अभ्यधिकं तु रामाच; छापॊ ऽदय मां बराह्मणसत्तमाच च
अवात्सं वै बराह्मणच छद्मनाहं; रामे पुरा दिव्यम अस्त्रं चिकीर्षुः
तत्रापि मे देवराजेन विघ्नॊ; हितार्थिना फल्गुनस्यैव शल्य
कृतॊ ऽवभेदेन ममॊरुम एत्य; परविश्य कीटस्य तनुं विरूपाम
गुरॊर भयाच चापि न चेलिवान अहं; तच चावबुद्धॊ ददृशे स विप्रः
पृष्ठश चाहं तम अवॊचं महर्षिं; सूतॊ ऽहम अस्मीति स मां शशाप
सूतॊपधाव आप्तम इदं तवयास्त्रं; न कर्मकाले परतिभास्यति तवाम
अन्यत्र यस्मात तव मृत्युकालाद; अब्राह्मणे बरह्म न हि धरुवं सयात
तद अद्य पर्याप्तम अतीव शस्त्रम; अस्मिन संग्रामे तुमुले तात भीमे
अपां पतिर वेगवान अप्रमेयॊ; निमज्जयिष्यन निवहान परजानाम
महानगं यः कुरुते समुद्रं; वेलैव तं वारयत्य अप्रमेयम
परमुञ्चन्तं बाणसंघान अमॊघान; मर्मच छिदॊ वीर हणः सपत्रान
कुन्तीपुत्रं परतियॊत्स्यामि युद्धे; जया कर्षिणाम उत्तमम अद्य लॊके
एवं बलेनातिबलं महास्त्रं; समुद्रकल्पं सुदुरापम उग्रम
शरौघिणं पार्थिवान मज्जयन्तं; वेलेव पार्थम इषुभिः संसहिष्ये
अद्याहवे यस्य न तुल्यम अन्यं; मन्ये मनुष्यं धनुर आददानम
सुरासुरान वै युधि यॊ जयेत; तेनाद्य मे पश्य युद्धं सुघॊरम
अतिमानी पाण्डवॊ युद्धकामॊ; अमानुषैर एष्यति मे महास्त्रैः
तस्यास्त्रम अस्त्रैर अभिहत्य संख्ये; शरॊत्तमैः पातयिष्यामि पार्थम
दिवाकरेणापि समं तपन्तं; समाप्तरश्मिं यशसा जवलन्तम
तमॊनुदं मेघ इवातिमात्रॊ; धनंजयं छादयिष्यामि बाणैः
वैश्वानरं धूमशिखं जवलन्तं; तेजस्विनं लॊकम इमं दहन्तम
मेघॊ भूत्वा शरवर्षैर यथाग्निं; तथा पार्थं शमयिष्यामि युद्धे
परमाथिनं बलवन्तं परहारिणं; परभञ्जनं मातरिश्वानम उग्रम
युद्धे सहिष्ये हिमवान इवाचलॊ; धनंजयं करुद्धम अमृष्यमाणम
विशारदं रथमार्गेष्व असक्तं; धुर्यं नित्यं समरेषु परवीरम
लॊके वरं सर्वधनुर्धराणां; धनंजयं संयुगे संसहिष्ये
अद्याहवे यस्य न तुल्यम अन्यं; मध्ये मनुष्यं धनुर आददानम
सर्वाम इमां यः पृथिवीं सहेत; तथा विद्वान यॊत्स्यमानॊ ऽसमि तेन
यः सर्वभूतानि सदेवकानि; परस्थे ऽजयत खाण्डवे सव्यसाची
कॊ जीवितं रक्षमाणॊ हि तेन; युयुत्सते माम ऋते मानुषॊ ऽनयः
अहं तस्य पौरुषं पाण्डवस्य; बरूयां हृष्टः समितौ कषत्रियाणाम
किं तवं मूर्खः परभषन मूढ चेता; माम अवॊचः पौरुषम अर्जुनस्य
अप्रियॊ यः परुषॊ निष्ठुरॊ हि; कषुद्रः कषेप्ता कषमिणश चाक्षमावान
हन्याम अहं तादृशानां शतानि; कषमामि तवां कषमया कालयॊगात
अवॊचस तवं पाण्डवार्थे ऽपरियाणि; परधर्षयन मां मूढवत पापकर्मन
मय्य आर्जवे जिह्मगतिर हतस तवं; मित्रद्रॊही सप्त पदं हि मित्रम
कालस तव अयं मृत्युमयॊ ऽतिदारुणॊ; दुर्यॊधनॊ युद्धम उपागमद यत
तस्यार्थसिद्धिम अभिकाङ्क्षमाणस; तम अभ्येष्ये यत्र नैकान्त्यम अस्ति
मित्रं मिदेर नन्दतेः परीयतेर वा; संत्रायतेर मानद मॊदतेर वा
बरवीति तच चामुत विप्र पूर्वात; तच चापि सर्वं मम दुर्यॊधने ऽसति
शत्रुः शदेः शासतेः शायतेर वा; शृणातेर वा शवयतेर वापि सर्गे
उपसर्गाद बहुधा सूदतेश च; परायेण सर्वं तवयि तच च मह्यम
दुर्यॊधनार्थं तव चाप्रियार्थं; यशॊऽरथम आत्मार्थम अपीश्वरार्थम
तस्माद अहं पाण्डव वासुदेवौ; यॊत्स्ये यत्नात कर्म तत पश्य मे ऽदय
अस्त्राणि पश्याद्य ममॊत्तमानि; बराह्माणि दिव्यान्य अथ मानुषाणि
आसादयिष्याम्य अहम उग्रवीर्यं; दविपॊत्तमं मत्तम इवाभिमत्तः
अस्त्रं बराह्मं मनसा तद धयजय्यं; कषेप्स्ये पार्थायाप्रतिमं जयाय
तेनापि मे नैव मुच्येत युद्धे; न चेत पतेद विषमे मे ऽदय चक्रम
वैवस्वताद दण्डहस्ताद वरुणाद वापि पाशिनः
सगदाद वा धनपतेः सवर्जाद वापि वासवात
नान्यस्माद अपि कस्माच चिद बिभिमॊ हय आततायिनः
इति शल्य विजानीहि यथा नाहं बिभेम्य अभीः
तस्माद भयं न मे पार्थान नापि चैव जनार्दनात
अद्य युद्धं हि ताभ्यां मे संपराये भविष्यति
शवभ्रे ते पततां चक्रम इति मे बराह्मणॊ ऽवदत
युध्यमानस्य संग्रामे पराप्तस्यैकायने भयम
तस्माद बिभेमि बलवद बराह्मण वयाहृताद अहम
एते हि सॊमराजान ईश्वराः सुखदुःखयॊः
हॊमधेन्वा वत्सम अस्य परमत्त इषुणाहनम
चरन्तम अजने शल्य बराह्मणात तपसॊ निधेः
ईषादन्तान सप्तशतान दासीदास शतानि च
ददतॊ दविजमुख्याय परसादं न चकार मे
कृष्णानां शवेतवत्सानां सहस्राणि चतुर्दश
आहरन न लभे तस्मात परसादं दविजसत्तमात
ऋद्धं गेहं सर्वकामैर यच च मे वसु किं चन
तत सर्वम अस्मै सत्कृत्य परयच्छामि न चेच्छति
ततॊ ऽबरवीन मां याचन्तम अपराद्धं परयत्नतः
वयाहृतं यन मया सूत तत तथा न तद अन्यथा
अनृतॊक्तं परजा हन्यात ततः पापम अवाप्नुयात
तस्माद धर्माभिरक्षार्थं नानृतं वक्क्तुम उत्सहे
मा तवं बरह्म गतिं हिंस्याः परायश्चित्तं कृतं तवया
मद्वाक्यं नानृतं लॊके कश चित कुर्यात समाप्नुहि
इत्य एतत ते मया परॊक्तं कषिप्तेनापि सुहृत्तया
जानामि तवाधिक्षिपन्तं जॊषम आस्स्वॊत्तरं शृणु
[स]
ततः पुनर महाराज मद्रराजम अरिंदमम
अभ्यभाषत राधेयः संनिवार्यॊत्तरं वचः
यत तवं निदर्शनार्थं मां शल्य जल्पितवान असि
नाहं शक्यस तवया वाचा विभीषयितुम आहवे
यदि मां देवताः सर्वा यॊधयेयुः सवासवाः
तथापि मे भयं न सयात किम उ पार्थात सकेशवात
नाहं भीषयितुं शक्यॊ वान मात्रेण कथं चन
अन्यं जानीहि यः शक्यस तवया भीषयितुं रणे
नीचस्य बलम एतावत पारुष्यं यत तवम आत्थ माम
अशक्तॊ ऽसमद गुणान पराप्तुं वल्गसे बहु दुर्मते
न हि कर्णः समुद्भूतॊ भयार्थम इह मारिष
विक्रमार्थम अहं जातॊ यशॊऽरथं च तथैव च
इदं तु मे तवम एकाग्रः शृणु मद्रजनाधिप
संनिधौ धृतराष्ट्रस्य परॊच्यमानं मया शरुतम
देशांश च विविधांश चित्रान पूर्ववृत्तांश च पार्थिवान
बराह्मणाः कथयन्तः सम धृतराष्ठम उपासते
तत्र वृद्धः पुरावृत्ताः कथाः काश चिद दविजॊत्तमः
बाह्लीक देशं मद्रांश च कुत्सयन वाक्यम अब्रवीत
बहिष्कृता हिमवता गङ्गया च तिरस्कृताः
सरस्वत्या यमुनया कुरुक्षेत्रेण चापि ये
पञ्चानां सिन्धुषष्ठानां नदीनां ये ऽनतर आश्रिताः
तान धर्मबाह्यान अशुचीन बाह्लीकान परिवर्जयेत
गॊवर्धनॊ नाम वटः सुभाण्डं नाम चत्वरम
एतद राजकुलद्वारम आकुमारः समराम्य अहम
कार्येणात्यर्थ गाढेन बाह्लीकेषूषितं मया
तत एषां समाचारः संवासाद विदितॊ मम
शाकलं नाम नगरम आपगा नाम निम्नगा
जर्तिका नाम बाह्लीकास तेषां वृत्तं सुनिन्दितम
धाना गौडासवे पीत्वा गॊमांसं लशुनैः सह
अपूप मांसवाट्यानाम आशिनः शीलवर्जिताः
हसन्ति गान्ति नृत्यन्ति सत्रीभिर मत्ता विवाससः
नगरागार वप्रेषु बहिर माल्यानुलेपनाः
मत्तावगीतैर विविधैः खरॊष्ट्रनिनदॊपमैः
आहुर अन्यॊन्यम उक्तानि परब्रुवाणा मदॊत्कटाः
हाहते हाहतेत्य एव सवामिभर्तृहतेति च
आक्रॊशन्त्यः परनृत्यन्ति मन्दाः पर्वस्व असंयताः
तेषां किलावलिप्तानां निवसन कुरुजाङ्गले
कश चिद बाह्लीक मुख्यानां नातिहृष्टमना जगौ
सा नूनं बृहती गौरी सूक्ष्मकम्बलवासिनी
माम अनुस्मरती शेते बाह्लीकं कुरु वासिनम
शतद्रुक नदीं तीर्त्वा तां च रम्याम इरावतीम
गत्वा सवदेशं दरक्ष्यामि सथूलशङ्खाः शुभाः सत्रियः
मनःशिलॊज्ज्वलापाङ्गा गौर्यस तरिककुदाञ्जनाः
केवलाजिनसंवीताः कूर्दन्त्यः परियदर्शनाः
मृदङ्गानक शङ्खानां मर्दलानां च निस्वनैः
खरॊष्ट्राश्वतरैश चैव मत्ता यास्यामहे सुखम
शमी पीलु करीराणां वनेषु सुखवर्त्मसु
अपूपान सक्तु पिण्डीश च खादन्तॊ मथितान्विताः
पथिषु परबला भूत्वा कदास मृदिते ऽधवनि
खलॊपहारं कुर्वाणास ताडयिष्याम भूयसः
एवं हीनेषु वरात्येषु बाह्लीकेषु दुरात्मसु
कश चेतयानॊ निवसेन मुहूर्तम अपि मानवः
ईदृशा बराह्मणेनॊक्ता बाह्लीका मॊघचारिणः
येषां षड्भागहर्ता तवम उभयॊः शुभपापयॊः
इत्य उक्त्वा बराह्मणः साधुर उत्तरं पुनर उक्तवान
बाह्लीकेष्व अविनीतेषु परॊच्यमानं निबॊधत
तत्र सम राक्षसी गाति सदा कृष्ण चतुर्दशीम
नगरे शाकले सफीते आहत्य निशि दुन्दुभिम
कदा वा घॊषिका गाथाः पुनर गास्यन्ति शाकले
गव्यस्य तृप्ता मांसस्य पीत्वा गौडं महासवम
गौरीभिः सह नारीभिर बृहतीभिः सवलंकृताः
पलाण्डु गाण्डूष युतान खादन्ते चैडकान बहून
वाराहं कौक्कुटं मांसं गव्यं गार्दभम औष्ट्रकम
ऐडं च ये न खादन्ति तेषां जन्म निरर्थकम
इति गायन्ति ये मत्ताः शीधुना शाकलावतः
सबालवृद्धाः कूर्दन्तस तेषु वृत्तं कथं भवेत
इति शल्य विजानीहि हन्त भूयॊ बरवीमि ते
यद अन्यॊ ऽपय उक्तवान अस्मान बराह्मणः कुरुसंसदि
पञ्च नद्यॊ वहन्त्य एता यत्र पीलु वनान्य अपि
शतद्रुश च विपाशा च तृतीयेरावती तथा
चन्द्र भागा वितस्ता च सिन्धुषष्ठा बहिर गताः
आरट्टा नाम ते देशा नष्टधर्मान न तान वरजेत
वरात्यानां दासमीयानां विदेहानाम अयज्वनाम
न देवाः परतिगृह्णन्ति पितरॊ बराह्मणास तथा
तेषां परनष्टधर्माणां बाह्लीकानाम इति शरुतिः
बराह्मणेन तथा परॊक्तं विदुषा साधु संसदि
काष्ठकुण्डेषु बाह्लीका मृण्मयेषु च भुञ्जते
सक्तु वाट्यावलिप्तेषु शवादि लीढेषु निर्घृणाः
आविकं चौष्ट्रिकं चैव कषीरं गार्दभम एव च
तद विकारांश च बाह्लीकाः खादन्ति च पिबन्ति च
पुत्र संकरिणॊ जाल्माः सर्वान नक्षीर भॊजनाः
आरट्टा नाम बाह्लीका वर्जनीया विपश्चिता
उत शल्य विजानीहि हन्त भूयॊ बरवीमि ते
यद अन्यॊ ऽपय उक्तवान सभ्यॊ बराह्मणः कुरुसंसदि
युगं धरे पयः पीत्वा परॊष्य चाप्य अच्युतस्थले
तद्वद भूतिलये सनात्वा कथं सवर्गं गमिष्यति
पञ्च नद्यॊ वहन्त्य एता यत्र निःसृत्य पर्वतात
आरट्टा नाम बाह्लीका न तेष्व आर्यॊ दव्यहं वसेत
बहिश च नाम हलीकश च विपाशायां पिशाचकौ
तयॊर अपत्यं बाह्लीका नैषा सृष्टिः परजापतेः
कारः करान महिषकान कलिङ्गान कीकटाटवीन
कर्कॊटकान वीरकांश च दुर्धर्मांश च विवर्जयेत
इति तीर्थानुसर्तारं राक्षसी का चिद अब्रवीत
एकरात्रा शमी गेहे महॊलूखल मेखला
आरट्टा नाम ते देशा बाह्लीका नाम ते जनाः
वसाति सिन्धुसौवीरा इति परायॊ विकुत्सिताः
उत शल्य विजानीहि हन्त भूयॊ बरवीमि ते
उच्यमानं मया सम्यक तद एकाग्रमनाः शृणु
बराह्मणः शिल्पिनॊ गेहम अभ्यगच्छत पुरातिथिः
आचारं तत्र संप्रेक्ष्य परीतः शिल्पिनम अब्रवीत
मया हिमवतः शृङ्गम एकेनाध्युषितं चिरम
दृष्टाश च बहवॊ देशा नानाधर्मसमाकुलाः
न च केन च धर्मेण विरुध्यन्ते परजा इमाः
सर्वे हि ते ऽबरुवन धर्मं यथॊक्तं वेदपारगैः
अटता तु सदा देशान नानाधर्मसमाकुलान
आगच्छता महाराज बाह्लीकेषु निशामितम
तत्रैव बराह्मणॊ भूत्वा ततॊ भवति कषत्रियः
वैश्यः शूद्रश च बाह्लीकस ततॊ भवति नापितः
नापितश च ततॊ भूत्वा पुनर भवति बराह्मणः
दविजॊ भूत्वा च तत्रैव पुनर दासॊ ऽपि जायते
भवत्य एकः कुले विप्रः शिष्टान्ये कामचारिणः
गान्धारा मद्रकाश चैव बाह्लीकाः के ऽपय अचेतसः
एतन मया शरुतं तत्र धर्मसंकरकारकम
कृत्स्नाम अटित्वा पृथिवीं बाह्लीकेषु विपर्ययः
उत शल्य विजानीहि हन्त भूयॊ बरवीमि ते
यद अप्य अन्यॊ ऽबरवीद वाक्यं बाह्लीकानां विकुत्सितम
सती पुरा हृता का चिद आरट्टा किल दस्युभिः
अधर्मतश चॊपयाता सा तान अभ्यशपत ततः
बालां बन्धुमतीं यन माम अधर्मेणॊपगच्छथ
तस्मान नार्यॊ भविष्यन्ति बन्धक्यॊ वै कुलेषु वः
न चैवास्मात परमॊक्ष्यध्वं घॊरात पापान नराधमाः
कुरवः सहपाञ्चालाः शाल्वा मत्स्याः सनैमिषाः
कॊसलाः काशयॊ ऽङगाश च कलिङ्गा मगधास तथा
चेदयश च महाभागा धर्मं जानन्ति शाश्वतम
नानादेशेषु सन्तश च परायॊ बाह्या लयाद ऋते
आ मत्स्येभ्यः कुरुपाञ्चालदेश्या; आ नैमिषाच चेदयॊ ये विशिष्टाः
धर्मं पुराणम उपजीवन्ति सन्तॊ; मद्रान ऋते पञ्च नदांश च जिह्मान
एवं विद्वन धर्मकथांश च राजंस; तूष्णींभूतॊ जडवच छल्य भूयाह
तवं तस्य गॊप्ता च जनस्य राजा; षड्भागहर्ता शुभदुष्कृतस्य
अथ वा दुष्कृतस्य तवं हर्ता तेषाम अरक्षिता
रक्षिता पुण्यभाग राजा परजानां तवं तव अपुण्य भाक
पूज्यमाने पुरा धर्मे सर्वदेशेषु शाश्वते
धर्मं पाञ्चनदं दृष्ट्वा धिग इत्य आह पितामहः
वरात्यानां दाशमीयानां कृते ऽपय अशुभ कर्मणाम
इति पाञ्चनदं धर्मम अवमेने पितामहः
सवधर्मस्थेषु वर्णेषु सॊ ऽपय एतं नाभिपूजयेत
उत शल्य विजानीहि हन्त भूयॊ बरवीमि ते
कल्माषपादः सरसि निमज्जन राक्षसॊ ऽबरवीत
कषत्रियस्य मलं भैक्षं बराह्मणस्यानृतं मलम
मलं पृथिव्या बाह्लीकाः सत्रीणां मद्रस्त्रियॊ मलम
निमज्जमानम उद्धृत्य कश चिद राजा निशाचरम
अपृच्छत तेन चाख्यात्म परॊक्तवान यन निबॊध तत
मानुषाणां मलं मेच्छा मेच्छानां मौष्टिका मलम
मौष्टिकानां मलं शण्डाः शण्डानां राजयाजकाः
राजयाजक याज्यानां मद्रकाणां च यन मलम
तद भवेद वै तव मलं यद्य अस्मान न विमुञ्चसि
इति रक्षॊपसृष्टेषु विषवीर्यहतेषु च
राक्षसं भेषजं परॊक्तं संसिद्धं वचनॊत्तरम
बराह्मं पाञ्चाला कौरवेयाः सवधर्मः; सत्यं मत्स्याः शूरसेनाश च यज्ञः
पराच्या दासा वृषला दाक्षिणात्याः; सतेना बाह्लीकाः संकरा वै सुराष्ट्राः
कृतघ्नता परवित्तापहारः; सुरा पानं गुरु दारावमर्शः
येषां धर्मस तान परति नास्त्य अधर्म; आरट्टकान पाञ्चनदान धिग अस्तु
आ पाञ्चालेभ्यः कुरवॊ नैमिषाश च; मत्स्याश चैवाप्य अथ जानन्ति धर्मम
कलिङ्गकाश चाङ्गका मागधाश च; शिष्टान धर्मान उपजीवन्ति वृद्धाः
पराचीं दिशं शरिता देवा जातवेदः पुरॊगमाः
दक्षिणां पितरॊ गुप्तां यमेन शुभकर्मणा
परतीचीं वरुणः पाति पालयन्न असुरान बली
उदीचीं भगवां सॊमॊ बरह्मण्यॊ बराह्मणैः सह
रक्षःपिशाचान हिमवान गुह्यकान गन्धमादनः
धरुवः सर्वाणि भूतानि विष्णुर लॊकाञ जनार्दनः
इङ्गितज्ञाश च मगधाः परेक्षितज्ञाश च कॊसलाः
अर्धॊक्ताः कुरुपाञ्चालाः शाल्वाः कृत्स्नानुशासनाः
पार्वतीयाश च विषमा यथैव गिरयस तथा
सर्वज्ञा यवना राजञ शूराश चैव विशेषतः
मलेच्छाः सवसंज्ञा नियता नानुक्त इतरॊ जनः
परतिरब्धास तु बाह्लीका न च के चन मद्रकाः
स तवम एतादृशः शल्य नॊत्तरं वक्तुम अर्हसि
एतज जञात्वा जॊषम आस्स्व परतीपं मा सम वै कृथाः
स तवां पूर्वम अहं हत्वा हनिष्ये केशवार्जुनौ
[षल्य]
आतुराणां परित्यागः सवदारसुत विक्रयः
अङ्गेषु वर्तते कर्ण येषाम अधिपतिर भवान
रथातिरथ संख्यायां यत तवा भीष्मस तदाब्रवीत
तान विदित्वात्मनॊ दॊषान निर्मन्युर भव मा करुधः
सर्वत्र बराह्मणाः सन्ति सन्ति सर्वत्र कषत्रियाः
वैश्याः शूद्रास तथा कर्ण सत्रियः साध्व्यश च सुव्रताः
रमन्ते चॊपहासेन पुरुषाः पुरुषैः सह
अन्यॊन्यम अवतक्षन्तॊ देशे देशे समैथुनाः
परवाच्येषु निपुणः सर्वॊ भवति सर्वदा
आत्मवाच्यं न जानीते जानन्न अपि विमुह्यति
[स]
कर्णॊ ऽपि नॊत्तरं पराह शल्यॊ ऽपय अभिमुखः परान
पुनः परहस्य राधेयः पुनर याहीत्य अचॊदयत
[स]
ततः परानीक भिदं वयूहम अप्रतिमं परैः
समीक्ष्य कर्णः पार्थानां धृष्टद्युम्नाभिरक्षितम
परययौ रथघॊषेण सिंहनाद रवेण च
वादित्राणां च निनदैः कम्पयन्न इव मेदिनीम
वेपमान इव करॊधाद युद्धशौण्डः परंतपः
पतिव्यूह्य महातेजा यथावद भरतर्षभ
वयधमत पाण्डवीं सेनाम आसुरीं मघवान इव
युधिष्ठिरं चाभिभवन्न असपव्यं चकार ह
[धृ]
कथं संजय राधेयः परत्यव्यूहत पाण्डवान
धृष्टद्युम्नमुखान वीरान भीमसेनाभिरक्षितान
के च परपक्षौ पक्षौ वा मम सैन्यस्य संजय
परविभज्य यथान्यायं कथं वा समवस्थिताः
कथं पाण्डुसुतश चापि परत्यव्यूहन्त मामकान
कथं चैतान महायुद्धं परावर्तत सुदारुणम
कव च बीभत्सुर अभवद यत कर्णॊ ऽयाद युधिष्ठिरम
कॊ हय अर्जुनस्य सांनिध्ये शक्तॊ ऽभयेतुं युधिष्ठिरम
सर्वभूतानि यॊ हय एकः खाण्डवे जितवान पुरा
कस तम अन्यत्र राधेयात परतियुध्येज जिजीविषुः
[स]
शृणु वयूहस्य रचनाम अर्जुनश च यथागतः
परिदाय नृपं तेभ्यः संग्रामश चाभवद यथा
कृपः शारद्वतॊ राजन मागधश च तरस्विनः
सात्वतः कृतवर्मा च दक्षिणं पक्षम आश्रिताः
तेषां परपक्षे शकुनिर उलूकश च महारथः
सादिभिर विमलप्रासैस तवानीकम अरक्षताम
गान्धारिभिर असंभ्रान्तैः पार्वतीयैश च दुर्जयैः
शलभानाम इव वरातैः पिशाचैर इव दुर्दृशैः
चतुस्त्रिंशत सहस्राणि रथानाम अनिवर्तिनाम
संशप्तका युद्धशौण्डा वामं पार्श्वम अपालयन
समुच्चितास तव सुतैः कृष्णार्जुन जिघांसवः
तेषां परपक्षः काम्बॊजाः शकाश च यवनैः सह
निदेशात सूतपुत्रस्य सरथाः साश्वपत्तयः
आह्वयन्तॊ ऽरजुनं तस्थुः केशवं च महाबलम
मध्ये सेनामुखं कर्णॊ वयवातिष्ठत दंशितः
चित्रवर्माङ्गदः सरग्वी पालयन धवज्जिनी मुखम
रक्ष्यमाणः सुसंरब्धैः पुत्रैः शस्त्रभृतां वरः
वाहिनी परमुखं वीरः संप्रकर्षन्न अशॊभत
अयॊ ऽरत्निर महाबाहुः सूर्यवैश्वानर दयुतिः
महाद्विप सकन्धगतः पिङ्गलः परियदर्शनः
दुःशासनॊ वृतः सैन्यैः सथितॊ वयूहस्य पृष्ठ्यतः
तम अन्वयान महाराज सवयं दुर्यॊधनॊ नृपः
चित्राश्वैश चित्रसंनाहैः सॊदर्यैर अभिरक्षितः
रक्ष्यमाणॊ महावीर्यैः सहितैर मद्रकेकयैः
अशॊभत महाराज देवैर इव शतक्रतुः
अश्वत्थामा कुरूणां च ये परवीरा महारथाः
नित्यमत्ताश च मातङ्गाः शूरैर मलेच्छैर अधिष्ठिताः
अन्वयुस तद्रथानीकं कषरन्त इव तॊयदाः
ते धवजैर वैजयन्तीभिर जवलद्भिः परमायुधैः
सादिभिश चास्थिता रेजुर दरुमवन्त इवाचलाः
तेषां पदातिनागानां पादरक्षाः सहस्रशः
पट्टिशासि धराः शूरा बभूवुर अनिवर्तिनः
सादिभिः सयन्दनैर नागैर अधिकं समलंकृतैः
स वयूह राजॊ विबभौ देवासुरचमूपमः
बार्हस्पत्यः सुविहितॊ नायकेन विपश्चिता
नृत्यतीव महाव्यूहः परेषाम आदधद भयम
तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यॊ निष्पतन्ति युयुत्सवः
पत्त्यश्वरथमातङ्गाः परावृषीव बलाहकाः
ततः सेनामुखे कर्णं दृष्ट्वा राजा युधिष्ठिरः
धनंजयम अमित्रघ्नम एकवीरम उवाच ह
पश्यार्जुन महाव्यूहं कर्णेन विहितं रणे
युक्तं पक्षैः परपक्षैश च सेनानीकं परकाशते
तद एतद वै समालॊक्य परत्यमित्रं महद बलम
यथा नाभिभवत्य अस्मांस तथा नीतिर विधीयताम
एवम उक्तॊ ऽरजुनॊ राज्ञा पराञ्जलिर नृपम अब्रवीत
यथा भवान आह तथा तत सर्वं न तद अन्यथा
यस तव अस्य विहितॊ घातस तं करिष्यामि भारत
परधानवध एवास्य विनाशस तं करॊम्य अहम
[य]
यस्मात तवम एव राधेयं भीमसेनः सुयॊधनम
वृषसेनं च नकुलः सहदेवॊ ऽपि सौबलम
दुःशासनं शतानीकॊ हार्दिक्यं शिनिपुंगवः
धृष्टद्युम्नस तथा दरौणिं सवयं यास्याम्य अहं कृपम
दरौपदेया धार्तराष्ट्राञ शिष्टान सह शिखण्डिना
ते ते च तांस तान अहितान अस्माकं घनन्तु मामकाः
[स]
इत्य उक्तॊ धर्मराजेन तथेत्य उक्त्वा धनंजयः
वयादिदेश सवसैन्यानि सवयं चागाच चमूमुखम
अथ तं रथम आयान्तं दृष्ट्वात्यद्भुत दर्शनम
उवाचाधिरथिं शल्यः पुनस तं युद्धदुर्मदम
अयं स रथ आयाति शवेताश्वः कृष्णसारथिः
निघ्नन्न अमित्रान कौन्तेयॊ यं यं तवं परिपृच्छसि
शरूयते तुमुलः शब्दॊ रथनेमि सवनॊ महान
एष रेणुः समुद्भूतॊ दिवम आवृत्य तिष्ठति
चक्रनेमि परणुन्ना च कम्पते कर्ण मेदिनी
परवात्य एष महावायुर अभितस तव वाहिनीम
करव्यादा वयाहरन्त्य एते मृगाः कुर्वन्ति भैरवम
पश्य कर्ण महाघॊरं भयदं लॊमहर्षणम
कबन्धं मेघसंकाशं भानुम आवृत्य संस्थितम
पश्य यूथैर बहुविधैर मृगाणां सर्वतॊदिशम
बलिभिर दृप्तशार्दूलैर आदित्यॊ ऽभिनिरीक्ष्यते
पश्य कङ्कांश च गृध्रांश च समवेतान सहस्रशः
सथितान अभिमुखान घॊरान अन्यॊन्यम अभिभाषतः
सिताश चाश्वाः समायुक्तास तव कर्ण महारथे
परदराः परज्वलन्त्य एते धवजश चैव परकम्पते
उदीर्यतॊ हयान पश्य महाकायान महाजवान
पलवमानान दर्शनीयान आकाशे गरुडान इव
धरुवम एषु निमित्तेषु भीमिम आवृत्य पार्थिवाः
सवप्स्यन्ति निहताः कर्ण शतशॊ ऽथ सहस्रशः
शङ्खानां तुमुलः शब्दः शरूयते लॊमहर्षणः
आनकानां च राधेय मृदङ्गानां च सर्वशः
बाणशब्दान बहुविधान नराश्वरथनिस्वना
जयातलत्रेषु शब्दांश च शृणु कर्ण महात्मनाम
हेमरूप्य परमृष्टानां वाससां शिल्पिनिर्मिताः
नानावर्णा रथे भान्ति शवसनेन परकम्पिताः
सहेम चन्द्र तारार्काः पताकाः किङ्किणी युताः
पश्य कर्णार्जुनस्यैताः सौदामिन्य इवाम्बुदे
धवजाः कणकणायन्ते वातेनाभिसमीरिताः
सपताका रथाश चापि पाञ्चालानां महात्मनाम
नागाश्वरथपत्त्यौघांस तावकान समभिघ्नतः
धवजाग्रं दृश्यते तव अस्य जयाशब्दश चापि शरूयते
अद्य दरष्टासि तं वीरं शवेताश्वं कृष्णसारथिम
निघ्नन्तं शात्रवान संख्ये यं कर्ण परिपृच्छसि
अद्य तौ पुरुषव्याघ्रौ लॊहिताक्षौ परंतपौ
वासुदेवार्जुनौ कर्ण दरष्टास्य एकरथस्थितौ
सारथिर यस्य वार्ष्णेयॊ गाण्डीवं यस्य कार्मुकम
तं चेद धन्तासि राधेय तवं नॊ राजा भविष्यसि
एष संशप्तकाहूतस तान एवाभिमुखॊ गतः
करॊति कदनं चैषां संग्रामे दविषतां बली
इति बरुवाणं मद्रेशं कर्णः पराहातिमन्युमान
पश्य संशप्तकैः करुद्धैः सर्वतः समभिद्रुतः
एष सूर्य इवाम्भॊदैर्श छन्नः पार्थॊ न दृश्यते
एतद अन्तॊ ऽरजुनः शल्य निमग्नः शॊकसागरे
[षल्य]
वरुणं कॊ ऽमभसा हन्याद इन्धनेन च पावकम
कॊ वानिलं निगृह्णीयात पिबेद वा कॊ महार्णवम
ईदृग रूपम अहं मन्ये पार्थस्य युधि निग्रहम
न हि शक्यॊ ऽरजुनॊ जेतुं सेन्द्रैः सर्वैः सुरासुरैः
अथैवं परितॊषस ते वाचॊक्त्वा सुमना भव
न स शक्यॊ युधा जेतुम अन्यं कुरु मनॊरथम
बाहुभ्याम उद्धरेद भूमिं दहेत करुद्ध इमाः परजाः
पातयेत तरिदिवाद देवान यॊ ऽरजुनं समरे जयेत
पश्य कुन्तीसुतं वीरं भीमम अक्लिष्टकारिणम
परभासन्तं महाबाहुं सथितं मेरुम इवाचलम
अमर्षी नित्यसंरब्धश चिरं वैरम अनुस्मरन
एष भीमॊ जय परेप्सुर युधि तिष्ठति वीर्यवान
एष धर्मभृतां शरेष्ठॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
तिष्ठत्य असुकरः संख्ये परैः परपुरंजयः
एतौ च पुरुषव्याघ्राव अश्विनाव इव सॊदरौ
नकुलः सहदेवश च तिष्ठतॊ युधि दुर्जयौ
दृश्यन्त एते कार्ष्णेयाः पञ्च पञ्चाचला इव
वयवस्थिता यॊत्स्यमानाः सर्वे ऽरजुन समा युधि
एते दरुपदपुत्राश च धृष्टद्युम्नपुरॊगमाः
हीनाः सत्यजिता वीरास तिष्ठन्ति परमौजसः
इति संवदतॊर एव तयॊः पुरुषसिंहयॊः
ते सेने समसज्जेतां गङ्गा यमुनवद भृषम
[धृ]
तथा वयूढेष्व अनीकेषु संसक्तेषु च संजय
संशप्तकान कथं पार्थॊ गतः कर्णश च पाण्डवान
एतद विस्तरतॊ युद्धं परब्रूहि कुशलॊ हय असि
न हि तृप्यामि वीराणां शृण्वानॊ विक्रमान रणे
[स]
तत सथाने समवस्थाप्य परत्यमित्रं महाबलम
अव्यूहतार्जुनॊ वयूहं पुत्रस्य तव दुर्नये
तत सादिनागकलिलं पदातिरथसंकुलम
धृष्टद्युम्नमुखैर वयूढम अशॊभत महद बलम
पारावत सवर्णाश्वश चन्द्रादित्य समद्युतिः
पार्षतः परबभौ धन्वी कालॊ विग्रहवान इव
पार्षतं तव अभि संतस्थुर दरौपदेया युयुत्सवः
सानुगा भीमवपुशश चन्द्रं तारागणा इव
अथ वयूढेष्व अनीकेषु परेक्ष्य संशप्तकान रणे
करुद्धॊ ऽरजुनॊ ऽभिदुद्राव वयाक्षिपन गाण्डिवं धनुः
अथ संशप्तकाः पार्थम अभ्यधावन वधैषिणः
विजये कृतसंकल्पा मृत्युं कृत्वा निवर्तनम
तद अश्वसंघ बहुलं मत्तनागरथाकुलम
पत्तिमच छूर वीरौघैर दरुतम अर्जुनम आद्रवत
स संप्रहारस तुमुलस तेषाम आसीत किरीटिना
तस्यैव नः शरुतॊ यादृङ निवातकवचैः सह
रथान अश्वान धवजान नागान पत्तीन रथपतीन अपि
इषून धनूंषि खड्गांश च चक्राणि च परश्वधान
सायुधान उद्यतान बाहून उद्यतान्य आयुधानि च
चिच्छेद दविषतां पार्थः शिरांसि च सहस्रशः
तस्मिन सैन्ये महावर्ते पातालावर्त संनिभे
निमग्नं तं रथं मत्वा नेदुः संशप्तका मुदा
स पुरस्ताद अरीन हत्वा पश्चार्धेनॊत्तरेण च
दक्षिणेन च बीभत्सुः करुद्धॊ रुद्रः पशून इव
अथ पाञ्चाल चेदीनां सृञ्जयानां च मारिष
तवदीयैः सह संग्राम आसीत परमदारुणः
कृपश च कृतवर्मा च शकुनिश चापि सौबलः
हृष्टसेनाः सुसंरब्धा रथानीकैः परहारिणः
कॊसलैः काशिमत्स्यैश च कारूषैः केकयैर अपि
शूरसेनैः शूर वीरैर युयुधुर युद्धदुर्मदाः
तेषाम अन्तकरं युद्धं देहपाप्म परणाशनम
शूद्र विट कषत्रवीराणां धर्म्यं सवर्ग्यं यशः करम
दुर्यॊधनॊ ऽपि सहितॊ भरातृभिर भरतर्षभ
गुप्तः कुरुप्रवीरैश च मद्राणां च महारथैः
पाण्डवैः सहपाञ्चालैश चेदिभिः सात्यकेन च
युध्यमानं रणे कर्णं कुरुवीरॊ ऽभयपालयत
कर्णॊ ऽपि निशितैर बाणैर विनिहत्य महाचमूम
परमृद्य च रथश्रेष्ठान युधिष्ठिरम अपीडयत
विपत्रायुध देहासून कृत्वा शत्रून सहस्रशः
युक्त्वा सवर्गयशॊभ्यां च सवेभ्यॊ मुदम उदावहत
[धृ]
यत तत परविश्य पार्थानां सेनां कुर्वञ जनक्षयम
कर्णॊ राजानम अभ्यर्च्छत तन ममाचक्ष्व संजय
के च परवीराः पार्थानां युधि कर्णम अवारयन
कांश च परमथ्याधिरथिर युधिष्ठिरम अपीडयत
[स]
धृष्टद्युम्नमुखान पार्थान दृष्ट्वा कर्णॊ वयवस्थितान
समभ्यधावत तवरितः पाञ्चालाञ शत्रुकर्शनः
तं तूर्णम अभिधावन्तं पाञ्चाला जितकाशिनः
परत्युद्ययुर महाराज हंसा इव महार्णवम
ततः शङ्खसहस्राणां निस्वनॊ हृदयंगमः
परादुरासीद उभयतॊ भेरीशब्दश च दारुणः
नाना वादित्रनादश च दविपाश्वरथनिस्वनः
सिंहनादश च वीराणाम अभवद दारुणस तदा
साद्रि दरुमार्णवा भूमिः सवाताम्बुदम अम्बरम
सार्केन्दु गरहनक्षत्रा दयौश च वयक्तं वयघूर्णत
अति भूतानि तं शब्दं मेनिरे ऽति च विव्यथुः
यानि चाप्लव सत्त्वानि परायस तानि मृतानि च
अथ कर्णॊ भृशं करुद्धः शीघ्रम अस्त्रम उदीरयन
जघान पाण्डवीं सेनाम आसुरीं मघवान इव
स पाण्डवरथांस तूर्णं परविश्य विसृजञ शरान
परभद्रकाणां परवरान अहनत सप्त सप्ततिम
ततः सुपुङ्खैर निशितै रथश्रेष्ठॊ रथेषुभिः
अवधीत पञ्चविंशत्या पाञ्चालान पञ्चविंशतिम
सुवर्णपुङ्खैर नाराचैः परकायविदारणैः
चेदिकान अवधीद वीरः शतशॊ ऽथ सहस्रशः
तं तथा समरे कर्म कुर्वाणम अतिमानुषम
परिवव्रुर महाराज पाञ्चालानां रथव्रजाः
ततः संधाय विशिखान पञ्च भारत दुःसहान
पाञ्चालान अवधीत पञ्च कर्णॊ वैकर्तनॊ वृषः
भानुदेवं चित्रसेनं सेना बिन्दुं च भारत
तपनं शूरसेनं च पाञ्चालान अवधीद रणे
पाञ्चालेषु च शूरेषु वध्यमानेषु सायकैः
हाहाकारॊ महान आसीत पाञ्चालानां महाहवे
तेषां संकीर्यमाणानां हाहाकारकृता दिशः
पुनर एव च तान कर्णॊ जघानाशु पतत्रिभिः
चक्ररक्षौ तु कर्णस्य पुत्रौ मारिष दुर्जयौ
सुषेणः सत्यसेनश च तयक्त्वा पराणान अयुध्यताम
पृष्ठगॊपस तु कर्णस्य जयेष्ठः पुत्रॊ महारथः
वृषसेनः सवयं कर्णं पृष्ठतः पर्यपालयत
धृष्टद्युम्नः सात्यकिश च दरौपदेया वृकॊदरः
जनमेजयः शिखण्डी च परवीराश च परभद्रकाः
चेदिकेकयपाञ्चाला यमौ मत्स्याश च दंशिताः
समभ्यधावन राधेयं जिघांसन्तः परहारिणः
त एनं विविधैः शस्त्रैः शरधाराभिर एव च
अभ्यवर्षन विमृद्नन्तः परावृषीवाम्बुदा गिरिम
पितरं तु परीप्सन्तः कर्ण पुत्राः परहारिणः
तवदीयाश चापरे राजन वीरा वीरान अवारयन
सुषेणॊ भीमसेनस्य छित्त्वा भल्लेन कार्मुकम
नाराचैः सप्तभिर विद्ध्वा हृदि भीमं ननाद ह
अथान्यद धनुर आदाय सुदृढं भीमविक्रमः
सज्यं वृकॊदरः कृत्वा सुषेणस्याच्छिनद धनुः
विव्याध चैनं नवभिः करुद्धॊ नृत्यन्न इवेषुभिः
कर्णं च तूर्णं विव्याध तरिसप्तत्या शितैः शरैः
सत्यसेनं च दशभिः साश्वसूतध्वजायुधम
पश्यतां सुहृदां मध्ये कर्ण पुत्रम अपातयत
कषुरप्र णुन्नं तत तस्य शिरश चन्द्रनिभाननम
शुभदर्शनम एवासीन नालभ्रष्टम इवाम्बुजम
हत्वा कर्णसुतं भीमस तावकान पुनर आर्दयत
कृप हार्दिक्ययॊश छित्त्वा चापे ताव अप्य अथार्दयत
दुःशासनं तरिभिर विद्ध्वा शकुनिं षड्भिर आयसैः
उलूकं च पतत्रिं च चकार विरथाव उभौ
हे सुषेण हतॊ ऽसीति बरुवन्न आदत्त सायकम
तम अस्य कर्णश चिच्छेद तरिभिश चैनम अताडयत
अथान्यम अपि जग्राह सुपर्वाणं सुतेजनम
सुषेणायासृजद भीमस तम अप्य अस्याच्छिनद वृषः
पुनः कर्णस तरिसप्तत्या भीमसेनं रथेषुभिः
पुत्रं परीप्सन विव्याध करूरं करूरैर जिघांसया
सुषेणस तु धनुर गृह्य भारसाधनम उत्तमम
नकुलं पञ्चभिर बाणैर बाह्वॊर उरसि चार्दयत
नकुलस तं तु विंशत्या विद्ध्वा भारसहैर दृढैः
ननाद बलवन नादं कर्णस्य भयम आदधत
तं सुषेणॊ महाराज विद्ध्वा दशभिर आशुगैः
चिच्छेद च धनुः शीघ्रं कषुरप्रेण महारथः
अथान्यद धनुर आदाय नकुलः करॊधमूर्च्छितः
सुषेणं बहुभिर बाणैर वारयाम आस संयुगे
स तु बाणैर दिशॊ राजन्न आच्छाद्य परवीरहा
आजघ्ने सारथिं चास्य सुषेणं च ततस तरिभिः
चिच्छेद चास्य सुदृढं धनुर भल्लैस तरिभिस तरिधा
अथान्यद धनुर आदाय सुषेणः करॊधमूर्छितः
अविध्यन नकुलं षष्ट्या सहदेवं च सप्तभिः
तद युद्धं सुमहद घॊरम आसीद देवासुरॊपमम
निघ्नतां सायकैस तूर्णम अन्यॊन्यस्य वधं परति
सात्यकिर वृषसेनस्य हत्वा सूतं तरिभिः शरैः
धनुश चिच्छेद भल्लेन जघानाश्वांश च सप्तभिः
धवजम एकेषुणॊन्मथ्य तरिभिस तं हृद्य अताडयत
अथावसन्नः सवरथे मुहूर्तात पुनर उत्थितः
अथॊ जिघांसुः शैनेयं खड्गचर्म भृद अभ्ययात
तस्य चाप्लवतः शीघ्रं वृषसेनस्य सात्यकिः
वराहकर्णैर दशभिर अविध्यद असि चर्मणी
दुःशासनस तु तं दृष्ट्वा विरथं वयायुधं कृतम
आरॊप्य सवरथे तूर्णम अपॊवाह रथान्तरम
अथान्यं रथम आस्थाय वृषसेनॊ महारथः
कर्णस्य युधि दुर्धर्षः पुनः पृष्ठम अपालयत
दुःशासनं तु शैनेयॊ नवैर नवभिर आशुगैः
विसूताश्वरथं कृत्वा ललाडे तरिभिर आर्पयत
स तव अन्यं रथम आस्थाय विधिवत कल्पितं पुनः
युयुधे पाण्डुभिः सार्धं कर्णस्याप्याययन बलम
धृष्टद्युम्नस ततः कर्णम अविध्यद दशभिः शरैः
दरौपदेयास तरिसप्तत्या युयुधानस तु सप्तभिः
भीमसेनश चतुःषष्ट्या सहदेवश च पञ्चभिः
नकुलस तरिंशता बाणैः शतानीकश च सप्तभिः
शिखण्डी दशभिर वीरॊ धर्मराजः शतेन तु
एते चान्ये च राजेन्द्र परवीरा जय गृद्धिनः
अभ्यर्दयन महेष्वासं सूतपुत्रं महामृधे
तान सूतपुत्रॊ विशिखैर दशभिर दशभिः शितैः
रथे चारु चरन वीरः पत्यविध्यद अरिंदमः
तत्रास्त्र वीर्यं कर्णस्य लाघवं च महात्मनः
अपश्याम महाराज तद अद्भुतम इवाभवत
न हय आददानं ददृशुः संदधानं च सायकान
विमुञ्चन्तं च संरम्भाद ददृशुस ते महारथम
दयौर वियद भूर दिशश चाशु परणुन्ना निशितैः शरैः
अरुणाभ्रावृताकारं तस्मिन देशे बभौ वियत
नृत्यन्न इव हि राधेयश चापहस्तः परतापवान
यैर विद्धः परत्यविध्यत तान एकैकं तरिगुणैः शरैः
दशभिर दशभिश चैनान पुनर विद्ध्वा ननाद ह
साश्वसूत धवजच छत्रास ततस ते विवरं ददुः
तान परमृद्नन महेष्वासान राधेयः शरवृष्टिभिः
राजानीकम असंबाधं पराविशच छत्रुकर्शनः
स रथांस तरिशतान हत्वा चेदीनाम अनिवर्तिनाम
राधेयॊ निशितैर बाणैर ततॊ ऽभयार्च्छद युधिष्ठिरम
ततस ते पाण्डवा राजञ शिखण्डी च ससात्यकिः
राधेयात परिरक्षन्तॊ राजानं पर्यवारयन
तथैव तावकाः सर्वे कर्णं दुर्वारणं रणे
यत्ताः सेना महेष्वासाः पर्यरक्षन्त सर्वशः
नाना वादित्रघॊषाश च परादुरासन विशां पते
सिंहनादश च संजज्ञे शूराणाम अनिवर्तिनाम
ततः पुनः समाजग्मुर अभीताः कुरुपाण्डवाः
युधिष्ठिर मुखाः पार्थाः सूतपुत्र मुखा वयम
[स]
विदार्य कर्णस तां सेनां धर्मराजम उपाद्रवत
रथहस्त्यश्वपत्तीनां सहस्रैः परिवारितः
नानायुध सहस्राणि परेषितान्य अरिभिर वृषः
छित्त्वा बाणशतैर उग्रैस तान विध्यद असंभ्रमः
निचकर्त शिरांस्य एषां बाहून ऊरूंश च सर्वशः
ते हता वसुधां पेतुर भग्नाश चान्ये विदुद्रुवुः
दरविडान्ध्र निषादास तु पुनः सात्यकिचॊदिताः
अभ्यर्दयञ जिघांसन्तः पत्तयः कर्णम आहवे
ते विबाहु शिरस तराणाः परहताः कर्ण सायकैः
पेतुः पृथिव्यां युगपच छिन्नं शालवनं यथा
एवं यॊधशतान्य आजौ सहस्राण्य अयुतानि च
हतानीयुर महीं देहैर यशसापूरयन दिशः
अथ वैकर्तनं कर्णं रणे करुद्धम इवान्तकम
रुरुधुः पाण्डुपाञ्चाला वयाधिं मन्त्रौषधैर इव
स तान परमृद्याभ्यपतत पुनर एव युधिष्ठिरम
मन्त्रौषधिक्रियातीतॊ वयाधिर इत्य उल्बणॊ यथा
स राजगृद्धिभी रुद्धः पाण्डुपाञ्चाल केकयैः
नाशकत तान अतिक्रान्तुं मृत्युर बरह्मविदॊ यथा
ततॊ युधिष्ठिरः कर्णम अदूरस्थं निवारितम
अब्रवीत परवीरघ्नः करॊधसंरक्तलॊचनः
कर्ण कर्ण वृथा दृष्टे सूतपुत्र वचः शृणु
सदा सपर्धसि संग्रामे फल्गुनेन यशस्विना
तथास्मान बाधसे नित्यं धार्तराष्ट्र मते सथितः
यद बलं यच च ते वीर्यं परद्वेषॊ यश च पाण्डुषु
तत सर्वं दर्शयस्वाद्य पौरुषं महद आस्थितः
युद्धश्रद्धां स ते ऽदयाहं विनेष्यामि महाहवे
एवम उक्त्वा महाराज कर्णं पाण्डुसुतस तदा
सुवर्णपुङ्खैर दशभिर विव्याधायॊ मयैः शितैः
तं सूतपुत्रॊ नवभिः परत्यविध्यद अरिंदमः
वत्सदन्तैर महेष्वासः परहसन्न इव भारत
ततः कषुराभ्यां पाञ्चाल्यौ चक्ररक्षौ महात्मनः
जघान समरे शूरः शरैः संनतपर्वभिः
ताव उभौ धर्मराजस्य परवीरौ परिपार्श्वतः
रथाभ्याशे चकाशेते चन्द्रस्येव पुनर वसू
युधिष्ठिरः पुनः कर्णम अविध्यत तरिंशता शरैः
सुषेणं सत्यसेनं च तरिभिस तरिभिर अताडयत
शल्यं नवत्या विव्याध तरिसप्तत्या च सूतजम
तांश चास्य गॊप्तॄन विव्याध तरिभिस तरिभिर अजिह्मगैः
ततः परहस्याधिरथिर विधुन्वानः स कार्मुकम
भित्त्वा भल्लेन राजानं विद्ध्वा षष्ट्यानदन मुदा
ततः परवीराः पाण्डूनाम अभ्यधावन युधिष्ठिरम
सूतपुत्रात परीप्सन्तः कर्णम अभ्यर्दयञ शरैः
सात्यकिश चेकितानश च युयुत्सुः पाण्ड्य एव च
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च दरौपदेयाः परभद्रकाः
यमौ च भीमसेनश च शिशुपालस्य चात्मजः
कारूषा मत्स्यशेषाश च केकयाः काशिकॊसलाः
एते च तवरिता वीरा वसुषेणम अवारयन
जनमेजयश च पाञ्चाल्यः कर्णं विव्याध सायकैः
वराहकर्णैर नाराचैर नालीकैर निशितैः शरैः
वत्सदन्तैर विपाठैश च कषुरप्रैश चटका मुखैः
नानाप्रहरणैश चॊग्रै रथहस्त्यश्वसादिनः
सर्वतॊ ऽभयाद्रवन कर्णं परिवार्य जिघांसया
स पाण्डवानां परवरैः सर्वतः समभिद्रुतः
उदैरयद बराह्मम अस्त्रं शरैः संपूरयन दिशः
तथा शरमहाज्वालॊ वीर्यॊष्मा कर्ण पावकः
निर्दहन पाण्डव वनं चारु पर्यचरद रणे
स संवार्य महास्त्राणि महेष्वासॊ महात्मनाम
परहस्य पुरुषेन्द्रस्य शरैश चिच्छेद कार्मुकम
तथ संधाय नवतिं निमेषान नतपर्वणाम
बिभेद कवचं राज्ञॊ रणे कर्णः शितैः शरैः
तद वर्म हेमविकृतं रराज निपतत तदा
सविद्युदभ्रं सवितुः शिष्टं वातहतं यथा
तद अङ्गं पुरुषेन्द्रस्य भरष्टवर्म वयरॊचत
रत्नैर अलंकृतं दिव्यैर वयभ्रं निशि यथा नभः
स विवर्मा शरैः पार्थॊ रुधिरेण समुक्षितः
करुद्धः सर्वायसीं शक्तिं चिक्षेपाधिरथिं परति
तां जवलन्तीम इवाकाशे शरैश चिच्छेद सप्तभिः
सा छिन्ना भूमिम अपतन महेष्वासस्य सायकैः
ततॊ बाह्वॊर ललाटे च हृदि चैव युधिष्ठिरः
चतुर्भिस तॊमरैः कर्णं ताडयित्वा मुदानदत
उद्भिन्न रुधिरः कर्णः करुद्धः सर्प इव शवसन
धवजं चिच्छेद भल्लेन तरिभिर विव्याध पाण्डवम
इषुधी चास्य चिच्छेद रथं च तिलशॊ ऽचछिनत
एवं पार्थॊ वयपायात स निहतप्रार्ष्टि सारथिः
अशक्नुवन परमुखतः सथातुं कर्णस्य दुर्मनाः
तम अभिद्रुत्य राधेयः सकन्धं संस्पृश्य पाणिना
अब्रवीत परहसन राजन कुत्सयन्न इव पाण्डवम
कथं नाम कुले जातः कषत्रधर्मे वयवस्थितः
परजह्यात समरे शत्रून पराणान रक्षन महाहवे
न भवान कषत्रधर्मेषु कुशलॊ ऽसीति मे मतिः
बराह्मे बले भवान युक्तः सवाध्याये यज्ञकर्मणि
मां सम युध्यस्व कौन्तेय मा च वीरान समासदः
मा चैनान अप्रियं बरूहि मा च वरज महारणम
एवम उक्त्वा ततः पार्थं विसृज्य च महाबलः
नयहनत पाण्डवीं सेनां वज्रहस्त इवासुरीम
ततः परायाद दरुतं राजन वरीडन्न इव जनेश्वरः
अथ परयान्तं राजानम अन्वयुस ते तदाच्युतम
चेदिपाण्डव पाञ्चालाः सात्यकिश च महारथ
दरौपदेयास तथा शूरा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
ततॊ युधिष्ठिरानीकं दृष्ट्वा कर्णः पराङ्मुखम
कुरुभिः सहितॊ वीरैः पृष्ठगैः पृष्ठम अन्वयात
शङ्खभेरी निनादैश च कार्मुकाणां च निस्वनैः
बभूव धार्तराष्ट्राणां सिंहनाद रवस तदा
युधिष्ठिरस तु कौरव्य रथम आरुह्य सत्वरः
शरुतकीर्तेर महाराज दृष्टवान कर्ण विक्रमम
काल्यमानं बलं दृष्ट्वा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
तान यॊधान अब्रवीत करुद्धॊ हतैनं वै सहस्रशः
ततॊ राज्ञाभ्यनुज्ञाताः पाण्डवानां महारथाः
भीमसेनमुखाः सर्वे पुत्रांस ते परत्युपाद्रवन
अभवत तुमुलः शब्दॊ यॊधानां तत्र भारत
हस्त्यश्वरथपत्तीनां शस्त्राणां च ततस ततः
उत्तिष्ठत परहरत परैताभिपततेति च
इति बरुवाणा अन्यॊन्यं जघ्नुर यॊधा रणाजिरे
अभ्रच छायेव तत्रासीच छरवृष्टिभिर अम्बरे
समावृत्तैर नरवरैर निघ्नद्भिर इतरेतरम
विपताका धवजच छत्रा वयश्व सूतायुधा रणे
वयङ्गाङ्गावयवाः पेतुः कषितौ कषीणा हतेश्वराः
परवराणीव शैलानां शिखराणि दविपॊत्तमाः
सारॊहा निहताः पेतुर वज्रभिन्ना इवाद्रयः
छिन्नभिन्न विपर्यस्तैर वर्मालंकार विग्रहैः
सारॊहास तुरगाः पेतुर हतवीराः सहस्रशः
विप्र विद्धायुधाङ्गाश च दविरदाश्वरथैर हताः
परतिवीरैश च संमर्दे पत्तिसंघाः सहस्रशः
विशालायतताम्राक्षैः पद्मेन्दु सदृशाननैः
शिरॊभिर युद्धशौण्डानां सर्वतः संस्तृता मही
तथा तु वितते वयॊम्नि निस्वनं शुश्रुवुर जनाः
विमानैर अप्सरः संघैर गीतवादित्रनिस्वनैः
हतान कृत्तान अभिमुखान वीरान वीरैः सहस्रशः
आरॊप्यारॊप्य गच्छन्ति विमानेष्व अप्सरॊगणाः
तद दृष्ट्वा महद आश्चर्यं परत्यक्षं सवर्गलिप्सया
परहृष्टमनसः शूराः कषिप्रं जग्मुः परस्परम
रथिनॊ रथिभिः सार्धं चित्रं युयुधुर आहवे
पत्तयः पत्तिभिर नागा नागैः सह हयैर हयाः
एवं परवृत्ते संग्रामे गजवाजिजनक्षये
सैन्ये च रजसा वयाप्ते सवे सवाञ जघ्नुः परे परान
कचाकचि बभौ युद्धं दन्ता दन्ति नखा नखि
मुष्टियुद्धं नियुद्धं च देहपाप्म विनाशनम
तथा वर्तति संग्रामे गजवाजिजनक्षये
नराश्वगजदेहेभ्यः परसृता लॊहितापगा
नराश्वगजदेहान सा वयुवाह पतितान बहून
नराश्वगजसंबाधे नराश्वगजसादिनाम
लॊहितॊदा महाघॊरा नदी लॊहितकर्दमा
नराश्वगजदेहान सा वहन्ती भीरु भीषणी
तस्याः परमपारं च वरजन्ति विजयैषिणः
गाधेन च पलवन्तश च निमज्ज्यॊन्मज्ज्य चापरे
ते तु लॊहितदिग्धाङ्गा रक्तवर्मायुधाम्बराः
सस्नुस तस्याम पपुश चासृन मम्लुश च भरतर्षभ
रथान अश्वान नरान नागान आयुधाभरणानि च
वसनान्य अथ वर्माणि हन्यमानान हतान अपि
भूमिं खं दयां दिशश चैव परायः पश्याम लॊहितम
लॊहितस्य तु गन्धेन सपर्शेन च रसेन च
रूपेण चातिरिक्तेन शब्देन च विसर्पता
विषादः सुमहान आसीत परायः सैन्यस्य भारत
तत तु विप्रहतं सैन्यं भीमसेनमुखैस तव
भूयः समाद्रवन वीराः सात्यकिप्रमुखा रथाः
तेषाम आपततां वेगम अविषह्य महात्मनाम
पुत्राणां ते महत सैन्यम आसीद राजन पराङ्मुखम
तत परकीर्णरथाश्वेभं नरवाजि समाकुलम
विध्वस्तचर्म कवचं परविद्धायुध कार्मुकम
वयद्रवत तावकं सैन्यं लॊड्यमानं समन्ततः
सिंहार्दितं महारण्ये यथा गजकुलं तथा
[स]
तान अभिद्रवतॊ दृष्ट्वा पाण्डवांस तावकं बलम
करॊशतस तव पुत्रस्य न सम राजन नयवर्तत
ततः पक्षात परपक्षाच च परपक्षैश चापि दक्षिणात
उदस्त शस्त्राः कुरवॊ भीमम अभ्यद्रवन रणे
कर्णॊ ऽपि दृष्ट्वा दरवतॊ धार्तराष्ट्रान पराङ्मुखान
हंसवर्णान हयाग्र्यांस तान परैषीद यत्र वृकॊदरः
ते परेषिता महाराज शल्येनाहव शॊभिना
भीमसेनरथं पराप्य समसज्जन्त वाजिनः
दृष्ट्वा कर्णं समायान्तं भीमः करॊधसमन्वितः
मतिं दध्रे विनाशाय कर्णस्य भरतर्षभ
सॊ ऽबरवीत सात्यकिं वीरं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम
एनं रक्षत राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
संशयान महतॊ मुक्तं कथं चित परेक्षितॊ मम
अग्रतॊ मे कृतॊ राजा छिन्नसर्वपरिच्छदः
दुर्यॊधनस्य परीत्यर्थं राधेयेन दुरात्मना
अन्तम अद्य करिष्यामि तस्य दुःखस्य पार्षत
हन्ता वास्मि रणे कर्णं स वा मां निहनिष्यति
संग्रामेण सुघॊरेण सत्यम एतद बरवीमि वः
राजानम अद्य भवतां नयासभूतं ददामि वै
अस्य संरक्षणे सर्वे यतध्वं विगतज्वराः
एवम उक्त्वा महाबाहुः परायाद आधिरथिं परति
सिंहनादेन महता सर्वाः संनादयन दिशः
दृष्ट्वा तवरितम आयान्तं भीमं युद्धाभिनन्दिनम
सूतपुत्रम अथॊवाच मद्राणाम ईश्वरॊ विभुः
पश्य कर्ण महाबाहुं करुद्धं पाण्डवनन्दनम
दीर्घकालार्जितं करॊधं मॊक्तु कामं तवयि धरुवम
ईदृशं नास्य रूपं मे दृष्टपूर्वं कदा चन
अभिमन्यौ हते कर्णे राक्षसे वा घटॊत्कचे
तरैलॊक्यस्य समस्तस्य शक्तः करुद्धॊ निवारणे
बिभर्ति यादृशं रूपं कालाग्निसदृशं शुभम
इति बरुवति राधेयं मद्राणाम ईश्वरे नृप
अभ्यवर्तत वै कर्णं करॊधदीप्तॊ वृकॊदरः
तथागतं तु संप्रेक्ष्य भीमं युद्धाभिनन्दिनम
अब्रवीद वचनं शल्यं राधेयः परहसन्न इव
यद उक्तं वचनं मे ऽदय तवया मद्रजनेश्वर
भीमसेनं परति विभॊ तत सत्यं नात्र संशयः
एष शूरश च वीरश च करॊधनश च वृकॊदरः
निरपेक्षः शरीरे च पराणतश च बलाधिकः
अज्ञातवासं वसता विराटनगरे तदा
दरौपद्याः परियकामेन केवलं बाहुसंश्रयात
गूढभावं समाश्रित्य कीचकः सगणॊ हतः
सॊ ऽदय संग्रामशिरसि सन्नद्धः करॊधमूर्च्छितः
किंकरॊद्यत दण्डेन मृत्युनापि वरजेद रणम
चिरकालाभिलषितॊ ममायं तु मनॊरथः
अर्जुनं समरे हन्यां मां वा हन्याद धनंजयः
स मे कदा चिद अद्यैव भवेद भीम समागमात
निहते भीम सेते तु यदि वा विरथी कृते
अभियास्यति मां पार्थस तन मे साधु भविष्यति
अत्र यन मन्यसे पराप्तं तच छीघ्रं संप्रधारय
एतच छरुत्वा तु वचनं राधेयस्य महात्मनः
उवाच वचनं शल्यः सूतपुत्रं तथागतम
अभियासि महाबाहॊ भीमसेनं महाबलम
निरस्य भीमसेनं तु ततः पराप्स्यसि फल्गुनम
यस ते कामॊ ऽभिलषितश चिरात परभृति हृद्गतः
स वै संपत्स्यते कर्ण सत्यम एतद बरवीमि ते
एवम उक्ते ततः कर्णः शल्यं पुनर अभाषत
हन्ताहम अर्जुनं संख्ये मां वा हन्ता धनंजयः
युद्धे मनः समाधाय याहि याहीत्य अचॊदयत
ततः परायाद रथेनाशु शल्यस तत्र विशां पते
यत्र भीमॊ महेष्वासॊ वयद्रावयत वाहिनीम
ततस तूर्यनिनादश च भेरीणां च महास्वनः
उदतिष्ठत राजेन्द्र कर्ण भीम समागमे
भीमसेनॊ ऽथ संक्रुद्धस तव सैन्यं दुरासदम
नाराचैर विमलैस तीक्ष्णैर दिशः पराद्रावयद बली
स संनिपातस तुमुलॊ भीमरूपॊ विशां पते
आसीद रौद्रॊ महाराज कर्ण पाण्डवयॊर मृधे
ततॊ मुहूर्ताद राजेन्द्र पाण्डवः कर्णम आद्रवत
तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य कर्णॊ वैकर्तनॊ वृषः
आजघानॊरसि करुद्धॊ नाराचेन सतनान्तरे
पुनश चैनम अमेयात्मा शरवर्षैर अवाकिरत
स विद्धः सूतपुत्रेण छादयाम आस पत्रिभिः
विव्याध निशितैः कर्ण नवभिर नतपर्वभिः
तस्य कर्णॊ धनुर्मध्ये दविधा चिच्छेद पत्रिणा
अथ तं छिन्नधन्वानम अभ्यविध्यत सतनान्तरे
नाराचेन सुतीक्ष्णेन सर्वावरणभेदिना
सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय सूतपुत्रं वृकॊदरः
राजन मर्मसु मर्मज्ञॊ विद्ध्वा सुनिशितैः शरैः
ननाद बलवन नादं कम्पयन्न इव रॊदसी
तं कर्णः पञ्चविंशत्या नाराचानां समार्दयत
मदॊत्कटं वने दृप्तम उल्काभिर इव कुञ्जरम
ततः सायकभिन्नाङ्गः पाण्डवः करॊधमूर्च्छितः
संरम्भामर्ष ताम्राक्षः सूतपुत्र वधेच्छया
स कार्मुके महावेगं भारसाधनम उत्तमम
गिरीणाम अपि भेत्तारं सायकं समयॊजयत
वीकृष्य बलवच चापम आ कर्णाद अतिमारुतिः
तं मुमॊच महेष्वासः करुद्धः कर्ण जिघांसया
स विसृष्टॊ बलवता बाणॊ वज्राशनिस्वनः
अदारयद रणे कर्णं वज्रवेग इवाचलम
स भीमसेनाभिहतॊ सूतपुत्रः कुरूद्वहा
निषसाद रथॊपस्थे विसंज्ञः पृतना पतिः
ततॊ मद्राधिपॊ दृष्ट्वा विसंज्ञं सूतनन्दनम
अपॊवाह रथेनाजौ कर्णम आहवशॊभिनम
ततः पराजिते कर्णे धार्तराष्ट्रीं महाचमूम
वयद्रावयद भीमसेनॊ यथेन्द्रॊ दानवीं चमूम
[धृ]
सुदुष्करम इदं कर्मकृतं भीमेन संजय
येन कर्णॊ महाबाहू रथॊपस्थे निपातितः
कर्णॊ हय एकॊ रणे हन्ता सृञ्जयान पाण्डवैः सह
इति दुर्यॊधनः सूत पराब्रवीन मां मुहुर मुहुः
पराजितं तु राधेयं दृष्ट्वा भीमेन संयुगे
ततः परं किम अकरॊत पुत्रॊ दुर्यॊधनॊ मम
[स]
विभ्रान्तं परेक्ष्य राधेयं सूतपुत्रं महाहवे
महत्या सेनया राजन सॊदर्यान समभाषत
शीघ्रं गच्छत भद्रं वॊ राधेयं परिरक्षत
भीमसेनभयागाधे मज्जन्तं वयसनार्णवे
ते तु राज्ञः समादिष्टा भीमसेनजिघांसवः
अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः पतंगा इव पावकम
शरुतायुर दुर्धरः कराथॊ विवित्सुर विकटः समः
निषङ्गी कवची पाशी तथा नन्दॊपनन्दकौ
दुष्प्रधर्षः सुबाहुश च वातवेगसुवर्चसौ
धनुर गराहॊ दुर्मदश च तथा सत्त्वसमः सहः
एते रथैः परिवृता वीर्यवन्तॊ महाबलाः
भीमसेनं समासाद्य समन्तात पर्यवारयन
ते वयमुञ्चञ शरव्रातान नाना लिङ्गान समन्ततः
स तैर अभ्यर्द्यमानस तु भीमसेनॊ महाबलः
तेषाम आपततां कषिप्रं सुतानां ते नराधिप
रथैः पञ्चाशता सार्धं पञ्चाशन नयहनद रथान
विवित्सॊस तु ततः करुद्धॊ भल्लेनापाहरच छिरः
सकुण्डल शिरस तराणं पूर्णचन्द्रॊपमं तदा
भीमेन च महाराज स पपात हतॊ भुवि
तं दृष्ट्वा निहतं शूरं भरातरः सर्वतः परभॊ
अब्भ्यद्रवन्त समरे भीमं भीमपराक्रमम
ततॊ ऽपराभ्यां भल्लाभ्यां पुत्रयॊस ते महाहवे
जहार समरे पराणान भीमॊ भीमपराक्रमः
तौ धराम अन्वपद्येतां वातरुग्णाव इव दरुमौ
विकटश च समश चॊभौ देवगर्भसमौ नृप
ततस तु तवरितॊ भीमः कराथं निन्ये यमक्षयम
नाराचेन सुतीक्ष्णेन स हतॊ नयपतद भुवि
हाहाकारस ततस तीव्रः संबभूव जनेश्वर
वध्यमानेषु ते राजंस तदा पुत्रेषु धन्विषु
तेषां संलुलिते सैन्ये भीमसेनॊ महाबलः
नन्दॊपनन्दौ समरे परापयद यमसादनम
ततस ते पराद्रवन भीताः पुत्रास ते विह्वली कृताः
भीमसेनं रणे दृष्ट्वा कालान्तकयमॊपमम
पुत्रांस ते निहतान दृष्ट्वा सूतपुत्रॊ महामनाः
हंसवर्णान हयान भूयः पराहिणॊद यत्र पाण्डवः
ते परेषिता महाराज मद्रराजेन वाजिनः
भीमसेनरथं पराप्य समसज्जन्त वेगिताः
स संनिपातस तुमुलॊ घॊररूपॊ विशां पते
आसीद रौद्रॊ महाराज कर्ण पाण्डवयॊर मृधे
दृष्ट्वा मम महाराज तौ समेतौ महारथौ
आसीद बुद्धिः कथं नूनम एतद अद्य भविष्यति
ततॊ मुहूर्ताद राजेन्द्र नातिकृच्छ्राद धसन्न इव
विरथं भीमकर्माणं भीमं कर्णश चकार ह
विरथॊ भरतश्रेष्ठः परहसन्न अनिलॊपमः
गदाहस्तॊ महाबाहुर अपतत सयन्दनॊत्तमात
नागान सप्तशतान राजान्न ईष दन्तान परहारिणः
वयधमत सहसा भीमः करुद्ध रूपाः परंतपः
दन्तवेष्टेषु नेत्रेषु कम्भेषु स कटेषु च
मर्मस्व अपि च मर्मज्ञॊ निनदन वयधमद भृशम
ततस ते पराद्रवन भीताः परतीपं परहिताः पुनः
महामात्रैस तम आवव्रुर मेघा इव दिवाकरम
तान स सप्तशतान नागान सारॊहायुध केतनान
भूमिष्ठॊ गदया जघ्ने शरन मेघान इवानिलः
ततः सुबल पुत्रस्य नागान अतिबलान पुनः
पॊथयाम आस कौन्तेयॊ दवापञ्चाशतम आहवे
तथा रथशतं साग्रं पत्तींश च शतशॊ ऽपरान
नयहनत पाण्डवॊ युद्धे तापयंस तव वाहिनीम
परताप्यमानं सूर्येण भीमेन च महात्मना
तव सैन्यं संच्चुकॊच चर्म वह्नि गतं यथा
ते भीम भयसंत्रस्तास तावका भरतर्षभ
विहाय समरे भीमं दुद्रुवुर वै दिशॊ दश
रथाः पञ्चशताश चान्ये हरादिनश चर्म वर्मिणः
भीमम अभ्यद्रवंस तूर्णं शरपूगैः समन्ततः
तान ससूत रथान सर्वान सपताका धवजायुधान
पॊथयाम आस गदया भीमॊ विष्णुर इवासुरान
ततः शकुनिनिर्दिष्टाः सादिनः शूर संमताः
तरिसाहस्रा ययुर भीमं शक्त्यृष्टि परासपाणयः
तान परत्युद्गम्य यवनान अश्वारॊहान वरारिहा
विचरन विविधान मार्गान घातयाम आस पॊथयन
तेषाम आसीन महाञ शब्दस ताडितानां च सार्वशः
असिभिश छिद्यमानानां नडानाम इव भारत
एवं सुबल पुत्रस्य तरिसाहस्रान हयॊत्तमान
हत्वान्यं रथम आस्थाय करुद्धॊ राधेयम अभ्ययात
कर्णॊ ऽपि समरे राजन धर्मपुत्रम अरिंदमम
शरैः परच्छादयाम आस सारथिं चाप्य अपातयत
ततः संम्प्रद्रुतं संख्ये रथं दृष्ट्वा महारथः
अन्वधावत किरन बाणैः कङ्कपत्रैर अजिह्मगैः
राजानम अभि धावन्तं शरैर आवृत्य रॊदसी
करुद्धः परच्छादयाम आस शरजालेन मारुतिः
संनिवृत्तस ततस तूर्णं राधेयः शत्रुकर्शनः
भीमं परच्छादयाम आस समन्तान निशितैः शरैः
भीमसेनरथव्यग्रं कर्णं भारत सात्यकिः
अभ्यर्दयद अमेयात्मा पार्ष्णिग्रहणकारणात
अभ्यवर्तत कर्णस तम अर्दितॊ ऽपि शरैर भृशम
ताव अन्यॊन्यं समासाद्य वृषाभौ सर्वधन्विनाम
विसृजन्तौ शरांश चित्रान विभ्राजेतां मनस्विनौ
ताभ्यां वियति राजेन्द्र विततं भीमदर्शनम
करौञ्चपृष्ठारुणं रौद्रं बाणजालं वयदृश्यत
नैव सूर्यप्रभां खं वा न दिशः परदिशः कुतः
पराज्ञासिष्म वयं ताभ्यां शरैर मुक्तैः सहस्रशः
मध्याह्ने तपतॊ राजन भास्करस्य महाप्रभाः
हृताः सर्वाः शरौघैस तैः कर्णम आधवयॊस तदा
सौबलं कृतवर्माणं दरौणिम आधिरथिं कृपम
संसक्तान पाण्डवैर दृष्ट्वा निवृत्ताः कुरवः पुनः
तेषाम आपततां शब्दस तीव्र आसीद विशां पते
उद्धूतानां यथा वृष्ट्या सागराणां भयावहः
ते सेने भृशसंविग्ने दृष्ट्वान्यॊन्यं महारणे
हर्षेण महता युक्ते परिगृह्य परस्परम
ततः परववृते युद्धं मध्यं पराप्ते दिवाकरे
यादृशं न कदाचिद धि दृष्टपूर्वं न च शरुतम
बलौघस तु समासाद्य बलौघं सहसा रणे
उपासर्पत वेगेन जलौघ इव सागरम
आसीन निनादः सुमहान बलौघानां परस्परम
गर्जतां सागरौघाणां यथा सयान निस्वनॊ महान
ते तु सेने समासाद्य वेगवत्यौ परस्परम
एकीभावम अनुप्राप्ते नद्याव इव समागमे
ततः परववृते युद्धं घॊररूपं विशां पते
कुरूणां पाण्डवानां च लिप्सतां सुमहद यशः
कुरूणां गर्जतां तत्र अविच्छेद कृता गिरः
शरूयन्ते विविधा राजन नामान्य उद्दिश्य भारत
यस्य यद धि रणे नयङ्गं पितृतॊ मातृतॊ ऽपि वा
कर्मतः शीलतॊ वापि स तच छरावयते युधि
तान दृष्ट्वा समरे शूरांस तर्जयानान परस्परम
अब्भवन मे मती राजन्न एषाम अस्तीति जीवितम
तेषां दृष्ट्वा तु करुद्धानां वपूंष्य अमिततेजसाम
अभवन मे भयं तीव्रं कथम एतद भविष्यति
ततस ते पाण्डवा राजन कौरवाश च महारथाः
ततक्षुः सायकैस तीक्ष्णैर निघ्नन्तॊ हि परस्परम
कषत्रियास ते महाराज परस्परवधैषिणः
अन्यॊन्यं समरे जघ्नुः कृतवैराः परस्परम
रथौघाश च हयौघाश च नरौघाश च समन्ततः
गजौघाश च महाराज संसक्ताः सम परस्परम
गदानां परिघाणां च कणपानां च सर्पताम
परासानां भिण्डिपालानां भुशुण्डीनां च सर्वशः
संपातं चान्वपश्याम संग्रामे भृशदारुणे
शलभा इव संपेतुः समन्ताच छरवृष्टयः
नागा नागान समासाद्य वयधमन्त परस्परम
हया हयांश च समरे रथिनॊ रथिनस तथा
पत्तयः पत्तिसंघैश च हयसंघैर हयास तथा
पत्तयॊ रथमातङ्गान रथा हस्त्यश्वम एव च
नागाश च समरे तर्यङ्गं ममृदुः शीघ्रगा नृप
पततां तत्र शूराणां करॊशतां च परस्परम
घॊरम आयॊधनं जज्ञे पशूनां वैशसं यथा
रुधिरेण समास्तीर्णा भाति भारत मेदिनी
शक्र गॊप गणाकीर्णा परावृषीव यथा धरा
यथा वा वाससी शुक्ले महारजन रञ्जिते
बिभृत्याद युवतिः शयामा तद्वद आसीद वसुंधरा
मांसशॊणितचित्रेव शातकौम्भमयीव च
छिन्नानां चॊत्तमाङ्गानां बाहूनां चॊरुभिः सह
कुण्डलानां परविद्धानां भूषणानां च भारत
निष्काणाम अधिसूत्राणां शरीराणां च धन्विनाम
वर्मणां सपताकानां संघास तत्रापतन भुवि
गजान गजाः समासाद्य विषाणाग्रैर अदारयन
विषाणाभिहतास ते च भराजन्ते दविरदा यथा
रुधिरेणावसिक्ताङ्गा गैरिकप्रस्रवा इव
यथा भराजन्ति सयन्दन्तः पर्वता धातुमण्डिताः
तॊमरान गजिभिर मुक्तान परतीपान आस्थितान बहून
हस्तैर विचेरुस ते नागा बभञ्जुश चापरे तथा
नाराचैश छिन्नवर्माणॊ भराजन्ते सम गजॊत्तमाः
हिमागमे महाराज वयभ्रा इव महीधराः
शरैः कनकपुङ्खैस तु चिता रेजुर गजॊत्तमाः
उल्काभिः संप्रदीप्ताग्राः पर्वता इव मारिष
केच चिद अभ्याहता नागा नागैर नगनिभा भुवि
निपेतुः समरे तस्मिन पक्षवन्त इवाद्रयः
अपरे पराद्रवन नागाः शल्यार्ता वरणपीडिताः
परतिमानैश च कुम्भैश च पेतुर उर्व्यां महाहवे
निषेदुः सिंहवच चान्ये नदन्तॊ भैरवान रवान
मम्लुश च बहवॊ राजंश चुकूजुश चापरे तथा
हयाश च निहता बाकैः सवर्णभाण्ड परिच्छदाः
निषेदुश चैव मम्लुश च बभ्रमुश च दिशॊ दश
अपरे कृष्यमाणाश च विवेष्टन्तॊ महीतले
भावान बहुविधांश चक्रुस ताडिताः शरतॊमरैः
नरास तु निहता भूमौ कूजन्तस तत्र मारिष
दृष्ट्वा च बान्धवान अन्ये पितॄन अन्ये पितामहान
धावमानान परांश चैव दृष्ट्वान्ये तत्र भारत
गॊत्र नामानि खयातानि शशंसुर इतरेतरम
तेषां छिन्ना महाराज भुजाः कनकभूषणाः
उद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते पतन्ते चॊत्पतन्ति च
निपतन्ति तथा भूमौ सफुरन्ति च सहस्रशः
वेगांश चान्ये रणे चक्रुः सफुरन्त इव पन्नगाः
ते भुजा भॊगि भॊगाभाश चन्दनाक्ता विशां पते
लॊहितार्द्रा भृशं रेजुस तपनीयध्वजा इव
वर्तमाने तथा घॊरे संकुले सर्वतॊदिशम
अविज्ञाताः सम युध्यन्ते विनिघ्नन्तः परस्परम
भौमेन रजसा कीर्णे शस्त्रसंपात संकुले
नैव सवे न परे राजन वयज्ञायन्त तमॊवृते
तथा तद अभवद युद्धं घॊररूपं भयानकम
शॊणितॊदा महानद्यः परसस्रुस तत्र चासकृत
शीर्ष पाषाण संछन्नाः केशशैवलशाद्वलाः
अस्थि संघातसंकीर्णा धनुः शरवरॊत्तमाः
मांसकर्दम पङ्काश च शॊणितौघाः सुदारुणाः
नदीः परवर्तयाम आसुर यम राष्ट्रविवर्धनीः
ता नद्यॊ घॊररूपाश च नयन्त्यॊ यमसादनम
अवगाढा मज्जयन्त्यः कषत्रस्याजनयन भयम
करव्यादानां नरव्याघ्र नर्दतां तत्र तत्र ह
घॊरम आयॊधनं जज्ञे परेतराजपुरॊपमम
उत्थितान्य अगणेयानि कबन्धानि समन्ततः
नृत्यन्ति वै भूतगणाः संतृप्ता मांसशॊणितैः
पीत्वा च शॊणितं तत्र वसां पीत्वा च भारत
मेदॊ मज्जा वसा तृप्तास तृप्ता मांसस्य चैव हि
धावमानाश च दृश्यन्ते काकगृध्रबलास तथा
शूरास ते समरे राजन भयं तयक्त्वा सुदुस्त्यजम
यॊधव्रतसमाख्याताश चक्रुः कर्माण्य अभीतवत
शरशक्तिसमाकीर्णे करव्यादगणसंकुले
वयचरन्त गणैः शूराः खयापयन्तः सवपौरुषम
अन्यॊन्यं शरावयन्ति सम नामगॊत्राणि भारत
पितृनामानि च रणे गॊत्र नामानि चाभितः
शरावयन्तॊ हि बहवस तत्र यॊधा विशां पते
अन्यॊन्यम अवमृद्नन्तः शक्तितॊमरपट्टिशैः
वर्तमाने तदा युद्धे घॊररूपे सुदारुणे
वयषीदत कौरवी सेना भिन्ना नौर इव सागरे
[स]
वर्तमाने तदा युद्धे कषत्रियाणां निमज्जने
गाण्डीवस्य महान घॊषः शुश्रुवे युधि मारिष
संशप्तकानां कदनम अकरॊद यत्र पाण्डवः
कॊसलानां तथा राजन नारायण बलस्य च
संशप्तकास तु समरे शरवृष्टिं समन्ततः
अपातयन पार्थ मूर्ध्नि जय गृद्धाः परमन्यवः
तां वृष्टिं सहसा राजंस तरसा धारयन परभुः
वयगाहत रणे पार्थॊ विनिघ्नन रथिनां वरः
निगृह्य तु रथानीकं कङ्कपत्रैः शिलाशितैः
आससाद रणे पार्थः सुशर्माणं महारथम
स तस्य शरवर्षाणि ववर्ष रथिनां वरः
तथा संशप्तकाश चैव पार्थस्य समरे सथिताः
सुशर्मा तु ततः पार्थां विद्ध्वा नवभिर आशुगैः
जनार्दनं तरिभिर बाणैर अभ्यहन दक्षिणे भुजे
ततॊ ऽपरेण भल्लेन केतुं विव्याध मारिष
स वानरवरॊ राजन विश्वकर्म कृतॊ महान
ननाद सुमहान नादं भीषयन वै ननर्द च
कपेस तु निनदं शरुत्वा संत्रस्ता तव वाहिनी
भयं विपुलम आदाय निश्चेष्टा समपद्यत
ततः सा शुशुभे सेना निश्चेष्टावस्थिता नृप
नानापुष्पसमाकीर्णं यथा चैत्ररथं वनम
परतिलभ्य ततः संज्ञां यॊधास ते कुरुसत्तम
अर्जुनं सिषिचुर बाणैः पर्वतं जलदा इव
परिवव्रुस तदा सर्वे पाण्डवस्य महारथम
ते हयान रथचक्रे च रथेषाश चापि भारत
निगृह्य बलवत तूर्णं सिंहनादम अथानदन
अपरे जगृहुश चैव केशवस्य महाभुजौ
पार्थम अन्ये महाराज रथस्थं जगृहुर मुदा
केशवस तु तदा बाहू विधुन्वन रणमूर्धनि
पातयाम आस तान सर्वान दुष्टहस्तीव हस्तिनः
ततः करुद्धॊ रणे पार्थः संवृतस तैर महारथैः
निगृहीतं रथं दृष्ट्वा केशवं चाप्य अभिद्रुतम
रथारूढांश च सुबहून पदातींश चाप्य अपातयत
आसन्नांश च ततॊ यॊधाञ शरैर आसन्न यॊधिभिः
चयावयाम आस समरे केशवं चेदम अब्रवीत
पश्य कृष्ण महाबाहॊ संशप्तक गणान मया
कुर्वाणान दारुणं कर्म वध्यमानान सहस्रशः
रथबन्धम इदं घॊरं पृथिव्यां नास्ति कश चन
यः सहेत पुमाँल लॊके मद अन्यॊ यदुपुंगव
इत्य एवम उक्त्वा बीभत्सुर देवदत्तम अथाधमत
पाञ्चजन्यं च कृष्णॊ ऽपि पूरयन्न इव रॊदसी
तं तु शङ्खस्वनं शरुत्वा संशप्तक वरूथिनी
संचचाल महाराज वित्रस्ता चाभवद भृषम
पदबन्धं ततश चक्रे पाण्डवः परवीरहा
नागम अस्त्रं महाराज संप्रॊदीर्य मुहुर मुहुः
यान उद्दिश्य रणे पार्थः पदबन्धं चकार ह
ते बद्धाः पदबन्धेन पाण्डवेन महात्मना
निश्चेष्टा अभवन राजन्न अश्मसारमया इव
निश्चेष्टांस तु ततॊ यॊधान अवधीत पाण्डुनन्दनः
यथेन्दुः समरे दैत्यांस तारकस्य वधे पुरा
ते वध्यमानाः समरे मुमुचुस तं रथॊत्तमम
आयुधानि च सर्वाणि विस्रष्टुम उपचक्रमुः
ततः सुशर्मा राजेन्द्र गृहीतां वीक्ष्य वाहिनीम
सौपर्णम अस्त्रं तवरितः परादुश्चक्रे महारथः
ततः सुपर्णाः संपेतुर भक्षयन्तॊ भुजंगमान
ते वै विदुद्रुवुर नागा दृष्ट्वा तान खचरान नृप
बभौ बलं तद विमुक्तं पदबन्धाद विशां पते
मेघवृन्दाद यथा मुक्तॊ भास्करस तापयन परजाः
विप्रमुक्तास तु ते यॊधाः फल्गुनस्य रथं परति
ससृजुर बाणसंघांश च शस्त्रसंघांश च मारिष
तां महास्त्र मयीं वृष्टिं संछिद्य शरवृष्टिभिः
वयवातिष्ठत ततॊ यॊधान वासविः परवीरहा
सुशर्मा तु ततॊ राजन बाणेनानत पर्वणा
अर्जुनं हृदये विद्ध्वा विव्याधान्यैस तरिभिः शरैः
स गाढविद्धॊ वयथितॊ रथॊपस्थ उपाविशत
परतिलभ्य ततः संज्ञां शवेताश्वः कृष्णसारथिः
ऐन्द्रम अस्त्रम अमेयात्मा परादुश्चक्रे तवरान्वितः
ततॊ बाणसहस्राणि समुत्पन्नानि मारिष
सर्वदिक्षु वयदृश्यन्त सूदयन्तॊ नृप दविपान
हयान रथांश च समरे शस्त्रैः शतसहस्रशः
वध्यमाने ततः सैन्ये विपुला भीः समाविशत
संशप्तक गणानां च गॊपालानां च भारत
न हि कश चित पुमांस तत्र यॊ ऽरजुनं परत्ययुध्यत
पश्यतां तत्र वीराणाम अहन्यत महद बलम
हन्यमानम अपश्यंश च निश्चेष्टाः सम पराक्रमे
अयुतं तत्र यॊधानां हत्वा पाण्डुसुतॊ रणे
वयभ्राजत रणे राजन विधूमॊ ऽगनिर इव जवलन
चतुर्दशसहस्राणि यानि शिष्टानि भारत
रथानाम अयुतं चैव तरिसाहस्राश च दन्तिनः
ततः संशप्तका भूयः परिवव्रुर धनंजयम
मर्तव्यम इति निश्चित्य जयं वापि निवर्तनम
तत्र युद्धं महद धयासीत तावकानां विशां पते
शूरेण बलिना सार्धं पाण्डवेन किरीटिना
[स]
कृतवर्मा कृपॊ दरौणिः सूतपुत्रश च मारिष
उलूकः सौबलश चैव राजा च सह सॊदरैः
सीदमानां चमूं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्र भयार्दिताम
समुज्जिहीर्षुर वेगेन भिन्नां नावम इवार्णवे
ततॊ युद्धम अतीवासीन मुहूर्तम इव भारत
भीरूणां तरासजननं शूराणां हर्षवर्धनम
कृपेण शरवर्षाणि विप्र मुक्तानि संयुगे
सृञ्जयाः शातयाम आसुः शलभानां वरजा इव
शिखण्डी तु ततः करुद्धॊ गौतमं तवरितॊ ययौ
ववर्ष शरवर्षाणि समन्ताद एव बराह्मणे
कृपस तु शरवर्षं तद विनिहत्य महास्त्रवित
शिखण्डिनं रणे करुद्धॊ विव्याध दशभिः शरैः
ततः शिखण्डी कुपीतः शरैः सप्तभिर आहवे
कृपं विव्याध सुभृशं कङ्कपत्रैर अजिह्मगैः
ततः कृपः शरैस तीक्ष्णैः सॊ ऽतिविद्धॊ महारथः
वयश्व सूत रथं चक्रे पार्षतं तु दविजॊत्तमः
हताश्वात तु ततॊ यानाद अवप्लुत्य महारथः
चर्मखड्गे च संगृह्य सत्वरं बराह्मणं ययौ
तम आपतन्तं सहसा शरैः संनतपर्वभिः
छादयाम आस समरे तद अद्भुतम इवाभवत
तत्राद्भुतम अपश्याम शिलानां पलवनं यथा
निश्चेष्टॊ यद रणे राजञ शिखण्डी समतिष्ठत
कृपेण छादितं दृष्ट्वा नृपॊत्तम शिखण्डिनम
परत्युद्ययौ कृपं तूर्णं धृष्टद्युम्नॊ महारथ
धृष्टद्युम्नं ततॊ यान्तं शारद्वत रथं परति
परतिजग्राह वेगेन कृतवर्मा महारथः
युधिष्ठिरम अथायान्तं शारद्वत रथं परति
सपुत्रं सहसेनं च दरॊणपुत्रॊ नयवारयत
नकुलं सहदेवं च तवरमाणौ महारथौ
परतिजग्राह ते पुत्रः शरवर्षेण वारयन
भीमसेनं करूषांश च केकयान सहसृञ्जयान
कर्णॊ वैकर्तनॊ युद्धे वारयाम आस भारत
शिखण्डिनस ततॊ बाणान कृपः शारद्वतॊ युधि
पराहिणॊत तवरया युक्तॊ दिधक्षुर इव मारिष
ताञ शरान परेषितांस तेन समन्ताद धेमभूषणान
चिच्छेद खड्गम आविध्य भरामयंश च पुनः पुनः
शतचन्द्रं ततश चर्म गौतमः पार्षतस्य ह
वयधमत सायकैस तूर्णं तत उच्चुक्रुशुर जनाः
स विचर्मा महाराज खड्गपाणिर उपाद्रवत
कृपस्य वशम आपन्नॊ मृत्यॊर आस्यम इवातुरः
शारद्वत शरैर गरस्तं कलिश्यमानं महाबलम
चित्रकेतुसुतॊ राजन सुकेतुस तवरितॊ ययौ
विकिरन बराह्मणं युद्धे बहुभिर निशितैः शरैः
अभ्यापतद अमेयात्मा गौतमस्य रथं परति
दृष्ट्वाविषह्यं तं युद्धे बराह्मणं चरितव्रतम
अपयातस ततस तूर्णं शिखण्डी राजसत्तम
सुकेतुस तु ततॊ राजन गौतमं नवभिः शरैः
विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनश चैनं तरिभिः शरैः
अथास्य सशरं चापं पुनश चिच्छेद मारिष
सारथिं च शरेणास्य भृशं मर्मण्य अताडयत
गौतमस तु ततः करुद्धॊ धनुर गृह्य नवं दृढम
सुकेतुं तरिंशता बाणैः सर्वमर्मस्व अताडयत
स विह्वलितसर्वाङ्गः परचचाल रथॊत्तमे
भूमिचाले यथा वृक्षश चलत्य आकम्पितॊ भृशम
चलतस तस्य कायात तु शिरॊ जवलितकुण्डलम
सॊष्णीषं सशिरस्त्राणं कषुरप्रेणान्वपातयत
तच्छिरः परापतद भूमौ शयेनाहृतम इवामिषम
ततॊ ऽसय कायॊ वसुधां पश्चात पराप तदा चयुतः
तस्मिन हते महाराज तरस्तास तस्य पदानुगाः
गौतमं समरे तयक्त्वा दुद्रुवुस ते दिशॊ दश
धृष्टद्युम्नं तु समरे संनिवार्य महाबलः
कृतवर्माब्रवीद धृष्टस तिष्ठ तिष्ठेति पार्षतम
तद अभूत तुमुलं युद्धं वृष्णिपार्षतयॊ रणे
आमिषार्थे यथा युद्धं शयेनयॊर गृद्धयॊर नृप
धृष्टद्युम्नस तु समरे हार्दिक्यं नवभिः शरैः
आजघानॊरसि करुद्धः पीडयन हृदिकात्मजम
कृतवर्मा तु समरे पार्षतेन दृढाहतः
पार्षतं सरथं साश्वं छादयाम आस सायकैः
सरथश छादितॊ राजन धृष्टद्युम्नॊ न दृश्यते
मेघैर इव परिच्छन्नॊ भास्करॊ जलदागमे
विधूय तं बाणगणं शरैः कनकभूषणैः
वयरॊचत रणे राजन धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः
ततस तु पार्षतः करुद्धः शस्त्रवृष्टिं सुदारुणाम
कृतवर्माणम आसाद्य वयसृजत पृतना पतिः
ताम आपतन्तीं सहसा शस्त्रवृष्टिं निरन्तराम
शरैर अनेकसाहस्रैर हार्दिक्यॊ वयधमद युधि
दृष्ट्वा तु दारितां युद्धे शस्त्रवृष्टिं दुरुत्तराम
कृतवर्माणम अभ्येत्य वारयाम आस पार्षतः
सारथिं चास्य तरसा पराहिणॊद यमसादनम
भल्लेन शितधारेण स हतः परापतद रथात
धृष्टद्युम्नस तु बलवाञ जित्वा शत्रुं महारथम
कौरवान समरे तूर्णं वारयाम आस सायकैः
ततस ते तावका यॊधा धृष्टद्युम्नम उपाद्रवन
सिंहनाद रवं कृत्वा ततॊ युद्धम अवर्तत
[स]
दरौणिर युधिष्ठिरं दृष्ट्वा शैनेयेनाभिरक्षितम
दरौपदेयैस तथा शूरैर अभ्यवर्तत हृष्टवत
किरन्न इषुगणान घॊरान सवर्णपुङ्खाञ शिलाशितान
दर्शयन विविधान मार्गाञ शिक्षार्थं लघुहस्तवत
ततः खं पूरयाम आस शरैर दिव्यास्त्रमन्त्रितैः
युधिष्ठिरं च समरे पर्यवारयद अस्त्रवित
दरौणायनि शरच छन्नं न पराज्ञायत किं चन
बाणभूतम अभूत सर्वम आयॊधन शिरॊ हि तत
बाणजालं दिविष्ठं तत सवर्णजालविभूषितम
शुशुभे भरतश्रेष्ठ वितानम इव विष्ठितम
तेन छन्ने रणे राजन बाणजालेन भास्वता
अभ्रच छायेव संजज्ञे बाणरुद्धे नभस्तले
तत्राश्चर्यम अपश्याम बाणभूते तथाविधे
न सम संपतते भूमौ दृष्ट्वा दरौणेः पराक्रमम
लाघवं दरॊणपुत्रस्य दृष्ट्वा तत्र महारथाः
वयस्मयन्त महाराज न चैनं परतिवीक्षितुम
शेकुस ते सर्वराजानस तपन्तम इव भास्करम
सात्यकिर यतमानस तु धर्मराजश च पाण्डवः
तथेतराणि सैन्यानि न सम चक्रुः पराक्रमम
वध्यमाने ततः सैन्ये दरौपदेया महारथाः
सात्यकिर धर्मराजश च पाञ्चालाश चापि संगताः
तयक्त्वा मृत्युभयं घॊरं दरौणायनिम उपाद्रवन
सात्यकिः पञ्चविंशत्या दरौणिं विद्ध्वा शिला मुखैः
पुनर विव्याध नाराचैः सप्तभिः सवर्णभूषितैः
युधिष्ठिरस तरिसप्तत्या परतिविन्ध्यश च सप्तभिः
शरुतकर्मा तरिभिर बाणैः शरुतकीर्तिस तु सप्तभिः
सुत सॊमश च नवभिः शतानीकश च सप्तभिः
अन्ये च बहवः शूरा विव्यधुस तं समन्ततः
सॊ ऽतिक्रुद्धस ततॊ राजन्न आशीविष इव शवसन
सात्यकिं पञ्चविंशत्या पराविध्यत शिलाशितैः
शरुतकीर्तिं च नवभिः सुत सॊमं च पञ्चभिः
अष्टभिः शरुतकर्माणं परतिविन्ध्यं तरिभिः शरैः
शतानीकं च नवभिर धर्मपुत्रं च सप्तभिः
अथेतरांस ततः शूरान दवाभ्यां दवाभ्याम अताडयत
शरुतकीर्तेस तथा चापं चिच्छेद निशितैः शरैः
अथान्यद धनुर आदाय शरुतकीर्तिर महारथः
दरौणायनिं तरिभिर विद्ध्वा विव्याधान्यैः शितैः शरैः
ततॊ दरौणिर महाराज शरवर्षेण भारत
छादयाम आस तत सैन्यं समन्ताच च शरैर नृपान
ततः पुनर अमेयात्मा धर्मराजस्य कार्मुकम
दरौणिश चिच्छेद विहसन विव्याध च शरैस तरिभिः
ततॊ धर्मसुतॊ राजन परगृह्यान्यन महद धनुः
दरौणिं विव्याध सप्तत्या बाह्वॊर उरसि चार्दयत
सात्यकिस तु ततः करुद्धॊ दरौणेः परहरतॊ रणे
अर्धचन्द्रेण तीक्ष्णेन धनुश छित्त्वानदद भृशम
छिन्नधन्वा ततॊ दरौणिः शक्त्या शक्तिमतां वरः
सारथिं पातयाम आस शैनेयस्य रथाद दरुतम
अथान्यद धनुर आदाय दरॊणपुत्रः परतापवान
शैनेयं शरवर्षेण छादयाम आस भारत
तस्याश्वाः परद्रुताः संख्ये पतिते रथसारथौ
तत्र तत्रैव धावन्तः समदृश्यन्त भारत
युधिष्ठिरपुरॊगास ते दरौणिं शस्त्रभृतां वरम
अभ्यवर्षन्त वेगेन विसृजन्तः शिताञ शरान
आगच्छमानांस तान दृष्ट्वा रौद्ररूपान परंतपः
परहसन परतिजग्राह दरॊणपुत्रॊ महारणे
ततः शरशतज्वालः सेना कक्षंमहा रथः
दरौणिर ददाह समरे कक्षम अग्निर यथा वने
तद बलं पाण्डुपुत्रस्य दरॊणपुत्र परतापितम
चुक्षुभे भरतश्रेष्ठ तिमिनेव नदी मुखम
दृष्ट्वा ते च महाराज दरॊणपुत्र पराक्रमम
निहतान मेनिरे सर्वान पाण्डून दरॊणसुतेन वै
युधिष्ठिरस तु तवरितॊ दरौणिं शलिष्य महारथम
अब्रवीद दरॊणपुत्रं तु रॊषामर्षसमन्वितः
नैव नाम तव परीतिर नैव नाम कृतज्ञता
यतस तवं पुरुषव्याघ्र माम एवाद्य जिघांससि
बराह्मणेन तपः कार्यं दानम अध्ययनं तथा
कषत्रियेण धनुर नाम्यं स भवान बराह्मण बरुवः
मिषतस ते महाबाहॊ जेष्यामि युधि कौरवान
कुरुष्व समरे कर्म बरह्म बन्धुर असि धरुवम
एवम उक्तॊ महाराज दरॊणपुत्रः समयन्न इव
युक्तत्वं तच च संचिन्त्य नॊत्तरं किं चिद अब्रवीत
अनुक्त्वा च ततः किं चिच छरवर्षेण पाण्डवम
छादयाम आस समरे करुद्धॊ ऽनतक इव परजाः
संछाद्यमानस तु तदा दरॊणपुत्रेण मारिष
पार्थॊ ऽपयातः शीघ्रं वै विहाय महतीं चमूम
अपयाते ततस तस्मिन धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे
दरॊणपुत्रः सथितॊ राजन परत्यादेशान महात्मनः
ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा तयक्त्वा दरौणिं महाहवे
परययौ तावकं सैन्यं युक्तः करूराय कर्मणे
[स]
भीमसेनं सपाञ्चाल्यं चेदिकेकयसंवृतम
वैकर्तनः सवयं रुद्ध्वा वरयाम आस सायकैः
ततस तु चेदिकारूषान सृञ्जयांश च महारथान
कर्णॊ जघान संक्रुद्धॊ भीमसेनस्य पश्यतः
भीमसेनस ततः कर्णं विहाय रथसत्तमम
परययौ कौरवं सैन्यं कक्षम अग्निर इव जवलन
सूतपुत्रॊ ऽपि समरे पाञ्चालान केकयांस तथा
सृञ्जयांश च महेष्वासान निजघान सहस्रशः
संशप्तकेषु पार्थाश च कौरवेषु वृकॊदरः
पाञ्चालेषु तथा कर्णः कषयं चक्रूर महारथाः
ते कषत्रिया दह्यमानास तरिभिस तैः पावकॊपमैः
जग्मुर विनाशं समरे राजन दुर्मन्त्रिते तव
ततॊ दुर्यॊधनः करुद्धॊ नकुलं नवभिः शरैः
विव्याध भरतश्रेष्ठ चतुरश चास्य वाजिनः
ततः पुनर अमेयात्मा तव पुत्रॊ जनाधिपः
कषुरेण सहदेवस्य धवजं चिच्छेद काञ्चनम
नकुलस तु ततः करुद्धस तव पुत्रं तरिसप्तभिः
जघान समरे राजन सहदेवश च पञ्चभिः
ताव उभौ भरतश्रेष्ठौ शरेष्ठौ सर्वधनुष्मताम
विव्याधॊरसि संक्रुद्धः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः
ततॊ ऽपराभ्यां भल्लाभ्यां धनुषी समकृन्तत
यमयॊः परहसन राजन विव्याधैव च सप्तभिः
ताव अन्ये धनुषी शरेष्ठे शक्रचापनिभे शुभे
परगृह्य रेजतुः शूरौ देवपुत्रसमौ युधि
ततस तौ रभसौ युद्धे भरातरौ भरातरं नृप
शरैर ववर्षतुर घॊरैर महामेघौ यथाचलम
ततः करुद्धॊ महाराज तव पुत्रॊ महारथः
पाण्डुपुत्रौ महेष्वासौ वारयाम आस पत्रिभिः
धनुर्मण्डलम एवास्य दृश्यते युधि भारत
सायकाश चैव दृश्यन्ते निश्चरन्तः समन्ततः
तस्य सायकसंछन्नौ चकाशेतां च पाण्डवौ
मेघच छन्नौ यथा वयॊम्नि चन्द्रसूर्यौ हतप्रभौ
ते तु बाणा महाराज हेमपुङ्खाः शिलाशिताः
आछादयन दिशः सर्वाः सूर्यस्येवांशवस तदा
बाणभूते ततस तस्मिन संछन्ने च नभस्तले
यमाभ्यां ददृशे रूपं कालान्तकयमॊपमम
पराक्रमं तु तं दृष्ट्वा तव सूनॊर महारथाः
मृत्यॊर उपान्तिकं पराप्तौ माद्रीपुत्रौ सम मेनिरे
ततः सेनापती राजन पाण्डवस्य महात्मनः
पार्षतः परययौ तत्र यत्र राजा सुयॊधनः
माद्रीपुत्रौ ततः शूरौ वयतिक्रम्य महारथौ
धृष्टद्युम्नस तव सुतं ताडयाम आस सायकैः
तम अविध्यद अमेयात्मा तव पुत्रॊ ऽतयमर्षणः
पाञ्चाल्यं पञ्चविंशत्या परहस्य पुरुषर्षभ
ततः पुनर अमेयात्मा पुत्रस ते पृथिवीपते
विद्ध्वा ननाद पाञ्चाल्यं षष्ट्या पञ्चभिर एव च
अथास्य सशरं चापं हस्तावापं च मारिष
कषुरप्रेण सुतीक्ष्णेन राजा चिच्छेद संयुगे
तद अपास्य धनुश छिन्नं पाञ्चाल्यः शक्र कर्शनः
अन्यद आदत्त वेगेन धनुर भारसहं नवम
परज्वलन्न इव वेगेन संरम्भाद रुधिरेक्षणः
अशॊभत महेष्वासॊ धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः
स पञ्चदश नाराचाञ शवसतः पन्नगान इव
जिघांसुर भरतश्रेष्ठं धृष्टद्युम्नॊ वयवासृजत
ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा राज्ञः शिलाशिताः
विविशुर वसुधां वेगात कङ्कबर्हिण वाससः
सॊ ऽतिविद्धॊ महाराज पुत्रस ते ऽतिव्यराजत
वसन्ते पुष्पशबलः सपुष्प इव किंशुकः
स छिन्नवर्मा नाराचैः परहारैर जर्जरच्छविः
धृष्टद्युम्नस्य भल्लेन करुद्धश चिच्छेद कार्मुकम
अथैनं छिन्नधन्वानं तवरमाणॊ महीपतिः
सायकैर दशभी राजन भरुवॊर मध्ये समार्दयत
तस्य ते ऽशॊभयन वक्त्रं कर्मार परिमार्जिताः
परफुल्लं चम्पकं यद्वद भरमरा मधु लिप्सवः
तद अपास्य धनुश छिन्नं धृष्टद्युम्नॊ महामनाः
अन्यद आदत्त वेगेन धनुर भल्लांश च षॊडश
ततॊ दुर्यॊधनस्याश्वान हत्वा सूतं च पञ्चभिः
धनुश चिच्छेद भल्लेन जातरूपपरिष्कृतम
रथं सॊपस्करं छत्रं शक्तिं खड्गं गदां धवजम
भल्लैश चिच्छेद नवभिः पुत्रस्य तव पार्षतः
तपनीयाङ्गदं चित्रं नागं मणिमयं शुभम
धवजं कुरुपतेश छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः
दुर्यॊधनं तु विरथं छिन्नसर्वायुधं रणे
भरातरः पर्यरक्षन्त सॊदर्या भरतर्षभ
तम आरॊप्य रथे राजन दण्डधारॊ जनाधिपम
अपॊवाह च संभ्रान्तॊ धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः
कर्णस तु सात्यकिं जित्वा राजगृद्धी महाबलः
दरॊण हन्तारम उग्रेषुं ससाराभिमुखं रणे
तं पृष्ठतॊ ऽभययात तूर्णं शैनेयॊ वितुदञ शरैः
वारणं जघनॊपान्ते विषाणाभ्याम इव दविपः
स भारत महान आसीद यॊधानां सुमहात्मनाम
कर्ण पार्षतयॊर मध्ये तवदीयानां महारणः
न पाण्डवानां नास्माकं यॊधः कश्च चित पराङ्मुखः
परत्यदृश्यत यत कर्णः पाञ्चालांस तवरितॊ ययौ
तस्मिन कषणे नरश्रेष्ठ गजवाजिन रक्षयः
परादुरासीद उभयतॊ राजन मध्यं गते ऽहनि
पाञ्चालास तु महाराज तवरिता विजिगीषवः
सर्वतॊ ऽभयद्रवन कर्णं पतत्रिण इव दरुमम
तेषाम आधिरथिः करुद्धॊ यतमानान मनस्विनः
विचिन्वन्न एव बाणाग्रैः समासादयद अग्रतः
वयाघ्रकेतुं सुशर्माणं शङ्कुं चॊग्रं धनंजयम
शुक्लं च रॊचमानं च सिंहसेनं च दुर्जयम
ते वीरा रथवेगेन परिवव्रुर नरॊत्तरम
सृजन्तं सायकान करुद्धं कर्णम आहवशॊभिनम
युध्यमानांस तु ताञ शूरान मनुजेन्द्रः परतापवान
अष्टाभिर अष्टौ राधेयॊ नयहनन निशितैः शरैः
अथापरान महाराज सूतपुत्रः परतापवान
जघान बहुसाहस्रान यॊधान युद्धविशारदः
विष्णुं च विष्णुकर्माणं देवापिं भद्रम एव च
दण्डं च समरे राजंश चित्रं चित्रायुधं हरिम
सिंहकेतुं रॊचमानं शलभं च महारथम
निजघान सुसंक्रुद्धश चेदीनां च महारथान
तेषाम आददतः पराणान आसीद आधिरथेर वपुः
शॊणिताभ्युक्षिताङ्गस्य रुद्रस्येवॊर्जितं महत
तत्र भारत कर्णेन मातङ्गास ताडिताः शरैः
सर्वतॊ ऽभयद्रवन भीताः कुर्वन्तॊ महद आकुलम
निपेतुर उर्व्यां समरे कर्ण सायकपीडिताः
कुर्वन्तॊ विविधान नादान वज्रनुन्ना इवाचलाः
गजवाजिमनुष्यैश च निपतद्भिः समन्ततः
रथैश चावगतैर मार्गे पर्यस्तीर्यत मेदिनी
नैव भीष्मॊ न च दरॊणॊ नाप्य अन्ये युधि तावकाः
चक्रुः सम तादृशं कर्म यादृशं वै कृतं रणे
सूतपुत्रेण नागेषु रथेषु च हयेषु च
नरेषु च नरव्याघ्र कृतं सम कदनं महत
मृगमध्ये यथा सिंहॊ दृश्यते निर्भयश चरन
पाञ्चालानां तथा मध्ये कर्णॊ ऽचरद अभीतवत
यथा मृगगणांस तरस्तान सिंहॊ दरावयते दिशः
पाञ्चालानां रथव्रातान कर्णॊ दरावयते तथा
सिंहास्यं च यथा पराप्य न जीवन्ति मृगाः कव चित
तथा कर्णम अनुप्राप्य न जीवन्ति महारथाः
वैश्वानरं यथा दीप्तं दह्यन्ते पराप्य वै जनाः
कर्णाग्निना रणे तद्वद दग्धा भारत सृञ्जयाः
कर्णेन चेदिष्व एकेन पाञ्चालेषु च भारत
विश्राव्य नाम निहता बहवः शूर संमताः
मम चासीन मनुष्येन्द्र दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम
नैकॊ ऽपय आधिरथेर जीवन पाञ्चाल्यॊ मॊक्ष्यते युधि
पाञ्चालान विधमन संख्ये सूतपुत्रः परतापवान
अभ्यधावत संक्रुद्धॊ धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम
धृष्टद्युम्नश च राजानं दरौपदेयाश च मारिष
परिवव्रुर अमित्रघ्नं शतशश चापरे जनाः
शिखण्डी सहदेवश च नकुलॊ नाकुलिस तथा
जनमेजयः शिनेर नप्ता बहवश च परभद्रकाः
एते पुरॊगमा भूत्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे
कर्णम अस्यन्तम इष्वस्त्रैर विचेरुर अमितौजसः
तांस तत्राधिरथिः संख्ये चेदिपाञ्चालपाण्डवान
एकॊ बहून अभ्यपतद गरुत्मन पान्नगान इव
भीमसेनस तु संक्रुद्धः कुरून मद्रान सकेकयान
एकः संख्ये महेष्वासॊ यॊधयन बह्व अशॊभत
तत्र मर्मसु भीमेन नाराचैस ताडिता गजाः
परपतन्तॊ हतारॊहाः कम्पयन्ति सम मेदिनीम
वाजिनश च हतारॊहाः पत्तयश च गतासवः
शेरते युधि निर्भिन्ना वमन्तॊ रुधिरं बहु
सहस्रशश च रथिनः पतिताः पतितायुधाः
अक्षताः समदृश्यन्त भीमाद भीता गतासवः
रथिभिर वाजिभिः सूतैः पत्तिभिश च तथा गजैः
भीमसेनशरच छिन्नैर आस्तीर्णा वसुधाभवत
तत सतम्भितम इवातिष्ठद भीमसेनबलार्दितम
दुर्यॊधन बलं राजन निरुत्साहं कृतव्रणम
निश्चेष्टं तुमुले दीनं बभौ तस्मिन महारणे
परसन्नसलिलः काले यथा सयात सागरॊ नृप
मन्युवीर्यबलॊपेतं बलात पर्यवरॊपितम
अभवत तव पुत्रस्य तत सैन्यम इषुभिस तदा
रुधिरौघपरिक्लिन्नं रुधिरार्द्रं बभूव ह
सूतपुत्रॊ रणे करुद्धः पाण्डवानाम अनीकिनीम
भीमसेनः कुरूंश चापि दरावयन बह्व अशॊभत
वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे ऽदभुतदर्शने
निहत्य पृतना मध्ये संशप्तक गणान बहून
अर्जुनॊ जयतां शरेष्ठॊ वासुदेवम अथाब्रवीत
परभग्नं बलम एतद धि यॊत्स्यमानं जनार्दन
एते धावन्ति सगणाः संशप्तक महारथाः
अपारयन्तॊ मद्बाणान सिंहशब्दान मृगा इव
दीर्यते च महत सैन्यं सृञ्जयानां महारणे
हस्तिकक्ष्यॊ हय असौ कृष्ण केतुः कर्णस्य धीमतः
दृश्यते राजसैन्यस्य मध्ये विचरतॊ मुहुः
न च कर्णं रणे शक्ता जेतुम अन्ये महारथाः
जानीते हि भवान कर्णं वीर्यवन्तं पराक्रमे
तत्र याहि यतः कर्णॊ दरावयत्य एष नॊ बलम
वर्जयित्वा रणे याहि सूतपुत्रं महारथम
शरमॊ मा बाधते कृष्ण यथा वा तव रॊचते
एतच छरुत्वा महाराज गॊविन्दः परहसन्न इव
अब्रवीद अर्जुनं तूर्णं कौरवाञ जहि पाण्डव
ततस तव महत सैन्यं गॊविन्द परेरिता हयाः
हंसवर्णाः परविविशुर वहन्तः कृष्ण पाण्डवौ
केशव परहितैर अश्वैः शवेतैः काञ्चनभूषणैः
परविशद्भिस तव बलं चतुर्दिशम अभिद्यत
तौ विदार्य महासेना परविष्टौ केशवार्जुनौ
करुद्धौ संरम्भरक्ताक्षौ वयभ्राजेतां महाद्युती
युद्धशौण्डौ समाहूताव अरिभिस तौ रणाध्वरम
यज्वभिर विधिनाहूतौ मखे देवाव इवाश्विनौ
करुद्धौ तौ तु नरव्याघ्रौ वेगवन्तौल बभूवतुः
तलशब्देन रुषितौ यथा नागौ महाहवे
विगाहन स रथानीकम अश्वसंघांश च फल्गुनः
वयचरत पृतना मध्ये पाशहस्त इवान्तकः
तं दृष्ट्वा युधि विक्रान्तं सेनायां तव भारत
संशप्तक गणान भूयः पुत्रस ते समचॊदयत
ततॊ रथसहस्रेण दविरदानां तरिभिः शतैः
चतुर्दशसहस्रैश च तुरगाणां महाहवे
दवाभ्यां शतसहस्राभ्यां पदातीनां च धन्विनाम
शूराणां नाम लब्धानां विदितानां समन्ततः
अभ्यवर्तन्त तौ वीरौ छादयन्तॊ महारथाः
स छाद्यमानः समरे शरैः परबलार्दनः
दर्शयन रौद्रम आत्मानं पाशहस्त इवान्तकः
निघ्नन संशप्तकान पार्थः परेक्षणीयतरॊ ऽभवत
ततॊ विद्युत्प्रभैर बाणैः कार्तस्वरविभूषितैः
निरन्तरम इवाकाशम आसीन नुन्नैः किरीटिना
किरीटिभुजनिर्मुक्तैः संपतद्भिर महाशरैः
समाच्छन्नं बभौ सर्वं काद्रवेयैर इव परभॊ
रुक्मपुङ्खान परसन्नाग्राञ शरान संनतपर्वणः
अदर्शयद अमेयात्मा दिक्षु सर्वासु पाण्डवः
हत्वा दशसहस्राणि पार्थिवानां महारथ
संशप्तकानां कौन्तेयः परपक्षं तवरितॊ ऽभययात
परपक्षं स समासाद्य पार्थः काम्बॊजरक्षितम
परममाथ बलाद बाणैर दानवान इव वासवः
परचिच्छेदाशु भल्लैश च दविषताम आततायिनाम
शस्त्रपाणींस तथा बाहूंस तथापि च शिरांस्य उत
अङ्गाङ्गावयवैश छिन्नैर वयायुधास ते ऽपतन कषितौ
विष्वग वाताभिसंभग्ना बहुशाखा इव दरुमाः
हस्त्यश्वरथपत्तीनां वरातान निघ्नन्तम अर्जुनम
सुदक्षिणाद अवरजः शरवृष्ट्याभ्यवीवृषत
अस्यास्यतॊ ऽरधचन्द्राभ्यां स बाहू परिघॊपमौ
पूर्णचन्द्राभवक्त्रं च कषुरेणाभ्यहनच छिरः
स पपात ततॊ वाहात सवलॊहित परिस्रवः
मनःशिला गिरेः शृङ्गं वज्रेणेवावदारितम
सुदक्षिणाद अवरजं काम्बॊजं ददृशुर हतम
परांशुं कमलपत्राक्षम अत्यर्थं परियदर्शनम
काञ्चनस्तम्भसंकाशं भिन्नं हेमगिरिं यथा
ततॊ ऽभवत पुनर युद्धं घॊरम अद्भुतदर्शनम
नानावस्थाश च यॊधानां बभूवुस तत्र युध्यताम
एतेष्व आवर्जितैर अश्वैः काम्बॊजैर यवनैः शकैः
शॊणिताक्तैस तदा रक्तं सर्वम आसीद विशां पते
रथै रथाश्वसूतैश च हतारॊहैश च वाजिभिः
दविरदैश च हतारॊहैर महामात्रैर हतद्विपैः
अन्यॊन्येन महाराज कृतॊ घॊरॊ जनक्षयः
तस्मिन परपक्षे पक्षे च वध्यमाने महात्मना
अर्जुनं जयतां शरेष्ठं तवरितॊ दरौणिर आययौ
विधुन्वानॊ महच चापं कार्तस्वरविभूषितम
आददानः शरान घॊरान सवा रश्मीन इव भास्करः
तैः पतद्भिर महाराज दरौणिमुक्तैः समन्ततः
संछादितौ रथस्थौ ताव उभौ कृष्ण धनंजयौ
ततः शरशतैस तीक्ष्णैर भारद्वाजः परतावपान
निश्चेष्टौ ताव उभौ चक्रे युद्धे माधव पाण्डवौ
हाहाकृतम अभूत सर्वं जङ्गमं सथावरं तथा
चराचरस्य गॊप्तारौ दृष्ट्वा संछादितौ शरैः
सिद्धचारणसंघाश च संपेतुर वै समन्ततः
चिन्तयन्तॊ भवेद अद्य लॊकानां सवस्त्य अपीत्य अह
न मया तादृशॊ राजन दृष्टपूर्वः पराक्रमः
संजज्ञे यादृशॊ दरौणेः कृष्णौ संछादयिष्यतः
दरौणेस तु धनुषः शब्दम अहितत्रासनं रणे
अश्रौषं बहुशॊ राजन सिंहस्य नदतॊ यथा
जया चास्य चरतॊ युद्धे सव्यदक्षिणम अस्यतः
विद्युद अम्बुदमध्यस्था भराजमानेव साभवत
स तथा कषिप्रकारी च दृढहस्तश च पाण्डवः
संमॊहं परमं गत्वा परैक्षत दरॊणजं ततः
स विक्रमं हृतं मेने आत्मानः सुमहात्मना
तथास्य समरे राजन वपुर आसीत सुदुर्दृशम
दरौणिपाण्डवयॊर एवं वतमाने महारणे
वर्धमाने च राजेन्द्र दरॊणपुत्रे महाबले
हीयमाने च कौन्तेये कृष्णं रॊषः समभ्ययात
सरॊषान निःश्वसन राजन निर्दहन्न इव चक्षुषा
दरौणिं हय अपश्यत संग्रामे फल्गुनं च मुहुर मुहुः
ततः करुद्धॊ ऽबरवीत कृष्णः पार्थं सप्रणयं तदा
अत्यद्भुतम इदं पार्थ तव पश्यामि संयुगे
अतिशेते हि यत्र तवा दरॊणपुत्रॊ ऽदय भारत
कच चित ते गाण्डिवं हस्ते रथे तिष्ठसि चार्जुन
कच चित कुशलिनौ बाहू कच चिद वीर्यं तद एव ते
एवम उक्तस तु कृष्णेन कषिप्त्वा भल्लांश चतुर्दश
तवरमाणस तवरा काले दरौणेर धनुर अथाच्छिनत
धवजं छत्रं पताकां च रथां शक्तिं गदां तथा
जत्रु देशे च सुभृशं वत्सदन्तैर अताडयत
स पूर्च्छां परमां गत्वा धवजयष्टिं समाश्रितः
तं विसंज्ञं महाराज किरीटिभयपीडितम
अपॊवाह रणात सूतॊ रक्षमाणॊ धनंजयात
एतस्मिन्न एव काले तु विजयः शत्रुतापनः
नयवधीत तावकं सैन्यं शतशॊ ऽथ सहस्रशः
पश्यतस तव पुत्रस्य तस्य वीरस्य भारत
एवम एष कषयॊ वृत्तस तावकानां परैः सह
करूरॊ विशसनॊ घॊरॊ राजन दुर्मन्त्रिते तव
संशप्तकांश च कौन्तेयः कुरूंश चापि वृकॊदरः
वसुषेणं च पाञ्चालः कृत्स्नेन वयधमद रणे
[स]
तरमाणः पुनः कृष्णः पार्थम अभ्यवदच छनैः
पश्य कौरव्य राजानम अपयातांश च पाण्डवान
कर्णं पश्य महारङ्गे जवलन्तम इव पावकम
असौ भीमॊ महेष्वासः संनिवृत्तॊ रणं परति
तम एते ऽनु निवर्तन्ते धृष्टद्युम्नपुरॊगमाः
पाञ्चालानां सृञ्जयानां पाण्डवानां च यन मुखम
निवृत्तैश च तथा पार्थैर भग्नं शत्रुबलं महत
कौरवान दरवतॊ हय एष कर्णॊ धारयते ऽरजुन
अन्तकप्रतिमॊ वेगे शक्रतुल्यपराक्रमः
असौ गच्छति कौरव्य दरौणिर अस्त्रभृतां वरः
तम एष परद्रुतः संख्ये धृष्टद्युम्नॊ महारथः
सर्वं वयाचष्ट दुर्धर्षॊ वासुदेवः किरीटिने
ततॊ राजन परादुरासीन महाघॊरॊ महारणः
सिंहनाद रवाश चात्र परादुरासन समागमे
उभयॊः सेनयॊ राजन मृत्युं कृत्वा निवर्तनम
[स]
ततः पुनः समाजग्मुर अभीताः कुरुसृञ्जयाः
युधिष्ठिर मुखाः पार्था वैकर्तन मुखा वयम
ततः परववृते भीमः संग्रामॊ लॊमहर्षणः
कर्णस्य पाण्डवानां च यम राष्ट्रविवर्धनः
तस्मिन परवृत्ते संग्रामे तुमुले शॊणितॊदके
संशप्तकेषु शूरेषु किं चिच छिष्टेषु भारत
धृष्टद्युम्नॊ महाराज सहितः सर्वराजभिः
कर्णम एवाभिदुद्राव पाण्डवाश च महारथाः
आगच्छमानांस तान संख्ये परहृष्टान विजयैषिणः
दधारैकॊ रणे कर्णॊ जलौघान इव पर्वतः
तम आसाद्य तु ते कर्णं वयशीर्यन्त महारथः
यथाचलं समासाद्य जलौघाः सर्वतॊदिशम
तयॊर आसीन महाराज संग्रामॊ लॊमहर्षणः
धृष्टद्युम्नस तु राधेयं शरेण नतपर्वणा
ताडयाम आस संक्रुद्धस तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत
विजयं तु धनुःश्रेष्ठं विधुन्वानॊ महारथः
पार्षतस्य धनुश छित्त्वा शरान आशीविषॊपमान
ताडयाम आस संक्रुद्धः पार्षतं नवभिः शरैः
ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा तस्य महात्मनः
शॊणिताक्ता वयराजन्त शक्र गॊपा इवानघ
तद अपास्य धनुश छिन्नं धृष्टद्युम्नॊ महारथः
अन्यद धनुर उपादाय शरांश चाशीविषॊपमान
कर्णं विव्याध सप्तत्या शरैः संनतपर्वभिः
तथैव राजन कर्णॊ ऽपि पार्षतं शत्रुतापनम
दरॊण शत्रुं महेष्वासॊ विव्याध निशितैः शरैः
तस्य कर्णॊ महाराज शरं कनकभूषणम
परेषयाम आस संक्रुद्धॊ मृत्युदण्डम इवापरम
तम आपतन्तं सहसा घॊररूपं विशां पते
चिच्छेद सप्तधा राजञ शैनेयः कृतहस्तवत
दृष्ट्वा विनिहितं बाणं शरैः कर्णॊ विशां पते
सात्यकिं शरवर्षेण समन्तात पर्यवारयत
विव्याध चैनं समरे नाराचैस तत्र सप्तभिः
तं परत्यविध्यच छैनेयः शरैर हेमविभूषितैः
ततॊ युद्धम अतीवासीच चक्षुः शरॊत्रभयावहम
राजन घॊरं च चित्रं च परेक्षणीयं समन्ततः
सर्वेषां तत्र भूतानां लॊम हर्षॊ वयजायत
तद दृष्ट्वा समरे कर्म कर्ण शैनेययॊर नृप
एतस्मिन्न अन्तरे दरौणिर अभ्ययात सुमहाबलम
पार्षतं शत्रुदमनं शत्रुवीर्यासु नाशनम
अभ्यभाषत संक्रुद्धॊ दरौणिर दूरे धनंजये
तिष्ठ तिष्ठाद्य बरह्मघ्न न मे जीवन विमॊक्ष्यसे
इत्य उक्त्वा सुभृशं वीरः शीघ्रकृन निशितैः शरैः
पार्षतं छादयाम आस घॊररूपैः सुतेजनैः
यतमानं परं शक्त्या यतमानॊ महारथः
यथा हि समरे दरौणिः पार्षतं वीक्ष्य मारिष
तथा दरौणिं रणे दृष्ट्वा पार्षतः परवीरहा
नातिहृष्टमना भूत्वा मन्यते मृत्युम आत्मनः
दरौणिस तु दृष्ट्वा राजेन्द्र धृष्टद्युम्नं रणे सथितम
करॊधेन निःश्वसन वीरः पार्षतं समुपाद्रवत
ताव अन्यॊन्यं तु दृष्ट्वैव संरम्भं जग्मतुः परम
अथाब्रवीन महाराज दरॊणपुत्रः परतापवान
धृष्टद्युम्नं समीपस्थं तवरमाणॊ विशां पते
पाञ्चालापसदाद्य तवां परेषयिष्यामि मृत्यवे
पापं हि यत तवया कर्म घनता दरॊणं पुरा कृतम
अद्य तवा पत्स्यते तद वै यथा हय अकुशलं तथा
अरक्ष्यमाणः पार्थेन यदि तिष्ठसि संयुगे
नापक्रमसि वा मूढ सत्यम एतद बरवीमि ते
एवम उक्तः परत्युवाच धृष्टद्युम्नः परतापवान
परतिवाक्यं स एवासिर मामकॊ दास्यते तव
येनैव ते पितुर दत्तं यतमानस्य संयुगे
यदि तावन मया दरॊणॊ निहतॊ बराह्मण बरुवः
तवाम इदानीं कथं युद्धे न हनिष्यामि विक्रमात
एवम उक्त्वा महाराज सेनापतिर अमर्षणः
निशितेनाथ बाणेन दरौणिं विव्याध पार्षत
ततॊ दरॊणिः सुसंक्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिः
पराच्छादयद दिशॊ राजन धृष्टद्युम्नस्य संयुगे
नैवान्तरिक्षं न दिशॊ नैव यॊधाः समन्ततः
दृश्यन्ते वै महाराज शरैश छन्नाः सहस्रशः
तथैव पार्षतॊ राजन दरौणिम आहवशॊभिनम
शरैः संछादयाम आस सूतपुत्रस्य पश्यतः
राधेयॊ ऽपि महाराज पाञ्चालान सह पाण्डवैः
दरौपदेयान युधामन्युं सात्यकिं च महारथम
एकः स वारयाम आस परेक्षणीयः समन्ततः
धृष्टद्युम्नॊ ऽपि समरे दरौणेश चिच्छेद कार्मुकम
तद अपास्य धनुश छिन्नम अन्यद आदत्त कार्मुकम
वेगवत समरे घॊरं शरांश चाशीविषॊपमान
स पार्षतस्य राजेन्द्र धनुः शक्तिं गदां धवजम
हयान सूतं रथं चैव निमेषाद वयधमच छरैः
स छिन्नधन्वा विरथॊ हताश्वॊ हतसारथिः
खड्गम आदत्त विपुलं शतचन्द्रं च भानुमत
दरौणिस तद अपि राजेन्द्र भल्लैः कषिप्रं महारथः
चिच्छेद समरे वीरः कषिप्रहस्तॊ दृढायुधः
रथाद अनवरूढस्य तद अद्भुतम इवाभवत
धृष्टद्युम्नं तु विरथं हताश्वं छिन्नकार्मुकम
शरैश च बहुधा विद्धम अस्त्रैश च शकलीकृतम
नातरद भरतश्रेष्ठ यतमानॊ महारथः
तस्यान्तम इषुभी राजन यदा दरौणिर न जग्मिवान
अथ तयक्त्वा धनुर वीरः पार्षतं तवरितॊ ऽनवगात
आसीद आद्रवतॊ राजन वेगस तस्य महात्मनः
गरुडस्येव पततॊ जिघृक्षॊः पन्नगॊत्तमम
एतस्मिन्न एव काले तु माधवॊ ऽरजुनम अब्रवीत
पश्य पार्थ यथा दरौणिः पार्षतस्य वधं परति
यत्नं करॊति विपुलं हन्याच चैनम असंशयम
तं मॊचय महाबाहॊ पार्षतं शत्रुतापनम
दरौणेर आस्यम अनुप्राप्तं मृत्यॊर आस्य गतं यथा
एवम उक्त्वा महाराज वासुदेवः परतापवान
परैषयत तत्र तुरगान यत्र दरौणिर वयवस्थितः
ते हयाश चन्द्रसंकाशाः केशवेन परचॊदिताः
पिबन्त इव तद वयॊम जग्मुर दरौणि रथं परथि
दृष्ट्वायान्तौ महावीर्याव उभौ कृष्ण धनंजयौ
धृष्टद्युम्न वधे राजंश चक्रे यत्नं महाबलः
विकृष्यमाणं दृष्ट्वैव धृष्टद्युम्नं जनेश्वर
शरांश चिक्षेप वै पार्थॊ दरौणिं परति महाबलः
ते शरा हेमविकृता गाण्डीवप्रेषिता भृशम
दरौणिम आसाद्य विविशुर वल्मीकम इव पन्नगाः
स विद्धस तैः शरैर घॊरैर दरॊणपुत्रः परतापवान
रथम आरुरुहे वीरॊ धनंजय शरार्दितः
परगृह्य च धनुःश्रेष्ठं पार्थं विव्याध सायकैः
एतस्मिन्न अन्तरे वीरः सहदेवॊ जनाधिप
अपॊवाह रथेनाजौ पार्षतं शत्रुतापनम
अर्जुनॊ ऽपि महाराज दरौणिं विव्याध पत्रिभिः
तं दरॊणपुत्रः संक्रुद्धॊ बाह्वॊर उरसि चार्दयत
करॊधितस तु रणे पार्थॊ नाराचं कालसंमितम
दरॊणपुत्राय चिक्षेप कालदण्डम इवापरम
स बराह्मणस्यांस देशे कालदण्डम इवापरम
स विह्वलॊ महाराज शरवेगेन संयुगे
निषसाद रथॊपस्थे वयाक्षिपद विजयं धनुः
अर्जुनं समरे करुद्धः परेक्षमाणॊ मुहुर मुहुः
दवैरथं चापि पार्थेन कामयानॊ महारणे
तं तु हित्वा हतं वीरं सारथिः शत्रुकर्शनम
अपॊवाह रथेनाजौ तवरमाणॊ रणाजिरात
अथॊत्क्रुष्टं महा राजपाञ्चालैर जितकाशिभिः
मॊक्षितं पार्षतं दृष्ट्वा दरॊणपुत्रं च पीडितम
वादित्राणि च दिव्यानि परावाद्यन्त सहस्रशः
सिंहनादश च संजज्ञे दृष्ट्वा घॊरं महाद्भुतम
एवं कृत्वाब्रवीत पार्थॊ वासुदेवं धनंजयः
याहि संशप्तकान कृष्ण कार्यम एतत परं मम
ततः परयातॊ दाशार्हः शरुत्वा पाण्डव भाषितम
रथेनातिपताकेन मनॊमारुतरंहसा
[स]
एतस्मिन्न अन्तरे कृष्णः पार्थं वचनम अब्रवीत
दर्शयन्न इव कौन्तेयं धर्मराजं युधिष्ठिरम
एष पाण्डव ते भराता धार्तराष्ट्रैर महाबलैः
जिघांसुभिर महेष्वासैर दरुतं पार्थानुसर्यते
तथानुयान्ति संरब्धाः पाञ्चाला युद्धदुर्मदाः
युधिष्ठिरं महात्मानं परीप्सन्तॊ महाजवाः
एष दुर्यॊधनः पार्थरथानीकेन दंशितः
राजा सर्वस्य लॊकस्य राजानम अनुधावति
जिघांसुः पुरुषव्याघ्रं भरातृभिः सहितॊ बली
आशीविषा समस्पर्शैः सर्वयुद्धविशारदैः
एते जिघृक्षवॊ यान्ति दविपाश्वरथपत्तयः
युधिष्ठिरं धार्तराष्ट्रा रत्नॊत्तमम इवार्थिनः
पश्य सात्वत भीमाभ्यां निरुद्धाधिष्ठितः परभुः
जिहीर्षवॊ ऽमृतं दैत्याः शक्राग्निभ्याम इवावशाः
एते बहुत्वात तवरिताः पुनर गच्छन्ति पाण्डवम
समुद्रम इव वार्यॊघाः परावृट्काले महारथः
नदन्तः सिंहनादांश च धमन्तश चापि वारिजान
बलवन्तॊ महेष्वासा विधुन्वन्तॊ धनूंषि च
मृत्यॊर मुखगतं मन्ये कुन्तीपुत्रं युधिष्ट्ष्हिरम
हुतम अग्नौ च भद्रं ते दुर्यॊधन वशंगतम
यथा युक्तम अनीकं हि धार्तराष्ट्रस्य पाण्डव
नास्य शक्रॊ ऽपि मुच्येत संप्राप्तॊ बाणगॊच्चरम
दुर्यॊधनस्य शूरस्य दरौणेः शारद्वतस्य च
कर्णस्य चेषु वेगॊ वै पर्वतान अपि दारयेत
दुर्यॊधनस्य शूरस्य शरौघाञ शीघ्रम अस्यतः
संक्रुद्धस्यान्तकस्येव कॊ वेगं संसहेद रणे
कर्णेन च कृतॊ राजा विमुखः शत्रुतापनः
बलवाँल लघु तस्तश च कृती युद्धविशारदः
राधेयः पाण्डवश्रेष्ठं शक्तः पीडयितुं रणे
सहितॊ धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः शूरॊ महात्मभिः
तस्यैवं युध्यमानस्य संग्रामे संयतात्मनः
अन्यैर अपि च पार्थस्य हृतं वर्म महारथैः
उपवासकृशॊ राजा भृशं भरतसत्तम
बराह्मे बले सथितॊ हय एष न कषत्रे ऽतिबले विभॊ
न जीवति महाराजॊ मन्ये पार्थ युधिष्ठिरः
यद भीमसेनः सहते सिंहनादम अमर्षणः
नर्दतां धार्तराष्ट्राणां पुनः पुनर अरिंदम
धमतां च महाशङ्खान संग्रामे जितकर्शिनाम
युधिष्ठिरं पाण्डवेयं हतेति भरतर्षभ
संचॊदयत्य असौ कर्णॊ धार्तराष्ट्रान महाबलान
सथूणाकर्णेन्दु जालेन पार्थ पाशुपतेन च
परच्छादयन्तॊ राजानम अनुयान्ति महारथाः
आतुरॊ मे मतॊ राजा संनिषेव्यश च भारत
यथैनम अनुवर्तन्ते पाञ्चालाः सह पाण्डवैः
तवरमाणास तवरा काले सर्वशस्त्रभृतां वराः
मज्जन्तम इव पाताले बलिनॊ ऽपय उज्जिहीर्षवः
न केतुर दृश्यते राज्ञः कर्णेन निहतः शरैः
पश्यतॊर यमयॊः पार्थ सात्यकेश च शिखण्डिनः
धृष्टद्युम्नस्य भीमस्य शतानीकस्य वा विभॊ
पाञ्चालानां च सर्वेषां चेदीनां चैव भारत
एष कर्णॊ रणे पार्थ पाण्डवानाम अनीकिनीम
शरैर विध्वंसयति वै नलिनीम इव कुञ्जरः
एते दरवन्ति रथिनस तवदीयाः पाण्डुनन्दन
पश्य पश्य यथा पार्थ गच्छन्त्य एते महारथाः
एते भारत मातङ्गाः कर्णेनाभिहता रणे
आर्तनादान विकुर्वाणा विद्रवन्ति दिशॊ दश
रथानां दरवतां वृन्दं पश्य पार्थ समन्ततः
दराव्यमाणं रणे चैव कर्णेनामित्र कर्शिना
हस्तिकक्ष्यां रणे पश्य चरन्तीं तत्र तत्र ह
रथस्थं सूतपुत्रस्य केतुं केतुमतां वर
असौ धावति राधेयॊ भीमसेनरथं परति
किरञ शरशतानीव विनिघ्नंस तव वाहिनीम
एतान पश्य च पाञ्चालान दराव्यमाणान महात्मना
शक्रेणेव यथा दैत्यान हन्यमानान महाहवे
एष कर्णॊ रणे जित्वा पाञ्चालान पाण्डुसृञ्जयान
दिशॊ विप्रेक्षते सर्वास तवदर्थम इति मे मतिः
पश्य पार्थधनुःश्रेष्ठं विकर्षन साधु शॊभते
शत्रूञ जित्वा यथा शक्रॊ देवसंघैः समावृतः
एते नदन्ति कौरव्या दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम
तरासयन्तॊ रणे पार्थान सृञ्जयांश च सहस्रशः
एष सर्वात्मना पाण्डूंस तरासयित्वा महारणे
अभिभाषति राधेयः सर्वसैन्यानि मानद
अभिद्रवत गच्छध्वं दरुतं दरवत कौरवाः
यथा जीवन न वः कश चिन मुच्यते युधि सृञ्जयः
तथा कुरुत संयत्ता वयं यास्याम पृष्ठतः
एवम उक्त्वा ययाव एष पृष्ठतॊ विकिरञ शरैः
पश्य कर्णं रणे पार्थ शवेतच्छवि विराजितम
उदयं पर्वतं यद्वच छॊभयन वै दिवाकरः
पूर्णचन्द्र निकाशेन मूर्ध्नि छत्रेण भारत
धरियमाणेन समरे तथा शतशलाकिना
एष तवां परेक्षते कर्णः सकताक्षॊ विशां पते
उत्तमं यत्नम आस्थाय धरुवाम एष्यति संयुगे
पश्य हय एनं महाबाहॊ विधुन्वानं महद धनुः
शरांश चाशीविषाकारान विसृजन्तं महाबलम
असौ निवृत्तॊ राधेयॊ दृश्यते वानरध्वज
वधाय चात्मनॊ ऽभयेति दीपस्य शलभॊ यथा
कर्णम एकाकिनं दृष्ट्वा रथानीकेन भारत
रिरक्षिषुः सुसंयत्तॊ धार्तराष्ट्रॊ ऽभिवर्तते
सार्वैः सहैभिर दुष्टात्मा वध्य एष परयत्नतः
तवया यशश च राज्यं च सुखं चॊत्तमम इच्छता
आत्मानं च कृतात्मानं समीक्ष्य भरतर्षभ
कृतागसं च राधेयं धर्मात्मनि युधिष्ठिरे
परतिपद्यस्व राधेयं पराप्तकालम अनन्तरम
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा परत्येहि रथयूथपम
पञ्च हय एतानि मिख्यानां रथानां रथसत्तम
शतान्य आयान्ति वेगेन बलिनां भीम तेजसाम
पञ्च नागसहस्राणि दविगुणा वाजिनस तथा
अभिसंहत्य कौन्तेय पदातिप्रयुतानि च
अन्यॊन्यरक्षितं वीर बलं तवाम अभिवर्तते
सूतपुत्रे महेष्वासे दर्शयात्मानम आत्मना
उत्तमं यत्नम आस्थाय परत्येहि भरतर्षभ
असौ कर्णः सुसंरब्धः पाञ्चालान अभिधावति
केतुम अस्य हि पश्यामि धृष्टद्युम्न रथं परति
समुच्छेत्स्यति पाञ्चालान इति मन्ये परंतप
आचक्षे ते परियं पार्थ तद एवं भरतर्षभ
राजा जीवति कौरव्यॊ धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः
असौ भिमॊ महाबाहुह्ल संनिवृत्तश चमूमुखे
वृतः सृञ्जय सैन्येन सात्यकेन च भातत
वध्यन्त एते समरे कौरवा निशितैः शरैः
भीमसेनेन कौन्तेय पाञ्चालैश च महात्मभिः
सेना हि धार्तराष्ट्रस्य विमुखा चाभवद रणात
विप्रधावति वेगेन भीमस्य निहता शरैः
विपन्नसस्येव मही रुधिरेण समुक्षिता
भारती भरतश्रेष्ठ सेना कृपण दर्शना
निवृत्तं पश्य कौन्तेय भीमसेनं युधां पतिम
आशीविषम इव करुद्धं तस्माद दरवति वाहिनी
पीतरक्तासित सितास तारा चन्द्रार्क मण्डिताः
पताकाविप्रकीर्यन्ते छत्राण्य एतानि चार्जुन
सौवर्णा राजताश चैव तैजसाश च पृथग्विधाः
केतवॊ विनिपात्यन्ते हस्त्यश्वं विप्रकीर्यते
रथेभ्यः परपतन्त्य एते रथिनॊ विगतासवः
नानावर्णैर हता बाणैः पाञ्चालैर अपलायिभिः
निर्मनुष्यान गजान अश्वान रथांश चैव धनंजय
समाद्रवन्ति पाञ्चाला धार्तराष्ट्रांस तरस्विनः
मृद्नन्ति च नरव्याघ्रा भीमसेनव्यपाश्रयात
बलं परेषां दुर्धर्षं तयक्त्वा पराणान अरिंदम
एते नदन्ति पाञ्चाला धमन्त्य अपि च वारिजान
अभिद्रवन्ति च रणे निघ्नन्तः सायकैः परान
पश्य सवर्गस्य माहात्म्यं पाञ्चाला हि परंतप
धार्तराष्ट्रान विनिघ्नन्ति करुद्धाः सिंहा इव दविपान
सर्वतश चाभिपन्नैषा धार्तराष्ट्री महाचमूः
पाञ्चालैर मानसाद एत्य हंसैर गङ्गेव वेगितैः
सुभृशं च पराक्रान्ताः पाञ्चालानां निवारणे
कृप कर्णादयॊ वीरा ऋषभाणाम इवर्षभाः
सुनिमग्नांश च भीमास्त्रैर धार्तराष्ट्रान महारथान
धृष्टद्युम्नमुखा वीरा घनन्ति शत्रून सहस्रशः
विषण्णभूयिष्ठ रथा धार्तराष्ट्री महाचमूः
पश्य भीमेन नाराचैश छिन्ना नागाःपतन्त्य अमी
वज्रिवज्राहतानीव शिखराणि महीभृताम
भीमसेनस्य निर्विद्धा बाणैः संनतपर्वभिः
सवान्य अनीकानि मृद्नन्तॊ दरवत्य एते महागजाः
नाभिजानासि भीमस्य सिंहनादं दुरुत्सहम
नदतॊ ऽरजुन संग्रामे वीरस्य जितकाशिनः
एष नैषादिर अब्भ्येति दविपमुख्येन पाण्डवम
जिघांसुस तॊमरैः करुद्धॊ दण्डा पाणिर इवान्तकः
सतॊमराव अस्य भुजौ छिन्नौ भीमेन गर्जतः
तीक्ष्णैर अग्निशिखा परख्यैर नाराचैर दशभिर हतः
हत्वैनं पुनर आयाति नागान अन्यान परहारिणः
पश्य नीलाम्बुदनिभान महामात्रैर अधिष्ठितान
शक्तितॊमरसंकाशैर विनिघ्नन्तं वृकॊदरम
सप्त सप्त च नागंस तान वैजयन्तीश च सध्वजाः
निहत्य निशितैर बाणैश छिन्नाः पार्थाग्रजेन ते
दशभिर दशभिश चैकॊ नाराचैर निहतॊ गजः
न चासौ धार्तराष्ट्राणां शरूयते निनदस तथा
पुरंदरसमे करुद्धे निवृत्ते भरतर्षभे
अक्षौहिण्यस तथा तिस्रॊ धार्तराष्ट्रस्य संहताः
करुद्धेन नरसिंहेन भीमसेनेन वारिताः
[स]
भीमसेनेन तत कर्मकृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम
अर्जुनॊ वयधमच छिष्टान अहितान निशितैः शरैः
ते वध्यमानाः समरे संशप्तक गणाः परभॊ
शक्रस्यातिथितां गत्वा विशॊका हय अभवन मुदा
पार्थश च पुरुषव्याघ्रः शरैः संनतपर्वभिः
जघान धार्तराष्ट्रस्य चतुर्विध बलां चमूम
[धृ]
निवृत्ते भीमसेने च पाण्डवे च युधिष्ठिरे
वध्यमाने बले चापि मामके पाण्डुसृञ्जयैः
दरवमाणे बलौघे च निराक्रन्दे मुहुर मुहुः
किम अकुर्वन्त कुरवस तन ममाचक्ष्व संजय
[स]
दृष्ट्वा भीमं महाबाहुं सूतपुत्रः परतापवान
करॊधरक्तेक्षणॊ राजन भीमसेनम उपाद्रवत
तावकं च बलं दृष्ट्वा भीमसेनात पराङ्मुखम
यत्नेन महता राजन पर्यवस्थापयद बली
वयवस्थाप्य महाबाहुस तव पुत्रस्य वाहिनीम
परत्युद्ययौ तदा कर्णः पाण्डवान युद्धदुर्मदान
परत्युद्ययुस तु राधेयं पाण्डवानां महारथाः
धुन्वानाः कार्मुकाण्य आजौ विक्षिपन्तश च सायकान
भीमसेनः सिनेर नप्ता शिखण्डी जनमेजयः
धृष्टद्युम्नश च बलवान सर्वे चापि परभद्रकाः
पाञ्चालाश च नरव्याघ्राः समन्तात तव वाहिनीम
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धाः समरे जितकाशिनः
तथैव तावका राजन पाण्डवानाम अनीकिनीम
अभ्यद्रवन्त तवरिता जिघांसन्तॊ महारथाः
रथनागाश्वकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलम
बभूव पुरुषव्याघ्र सैन्यम अद्भुतदर्शनम
शिखण्डी च ययौ कर्णं धृष्टद्युम्नः सुतं तव
दुःशासनं महाराज महत्या सेनया वृतम
नकुलॊ वृषसेनं च चित्रसेनं समभ्ययात
उलूकं समरे राजन सहदेवः समभ्ययात
सात्यकिः शकुनिं चापि भीमसेनश च कौरवान
अर्जुनं च रणे यत्तं दरॊणपुत्रॊ महारथः
युधामन्युं महेष्वासं गौतमॊ ऽभयपतद रणे
कृतवर्मा च बलवान उत्तमौजसम आद्रवत
भीमसेनः कुरून सर्वान पुत्रांश च तव मारिष
सहानीकान महाबाहुर एक एवाभ्यवारयत
शिखण्डी च ततः कर्णं विचरन्तम अभीतवत
भीष्म हन्ता महाराज वारयाम आस पत्रिभिः
परतिरब्धस ततः कर्णॊ रॊषात परस्फुरिताधरः
शिखण्डिनं तरिभिर बाणैर भरुवॊर मध्ये वयताडयत
धारयंस तु स तान बाणाञ शिखण्डी बह्व अशॊभत
राजतः पर्वतॊ यद्वत तरिभिः शृङ्गैः समन्वितः
सॊ ऽतिविद्धॊ महेष्वासः सूतपुत्रेण संयुगे
कर्णं विव्याध समरे नवत्या निशितैः शरैः
तस्य कर्णॊ हयान हत्वा सारथिं च तरिभिः शरैः
उन्ममाथ धवजं चास्य कषुप्रप्रेण महारथः
हताश्वात तु ततॊ यानाद अवप्लुत्य महारथः
शक्तिं चिक्षेप कर्णाय संक्रुद्धः शत्रुतापनः
तां छित्त्वा समरे कर्णस तरिभिर भारत सायकैः
शिखण्डिनम अथाविध्यन नवभिर निशितैः शरैः
कर्ण चापच्युतान बाणान वर्जयंस तु नरॊत्तमः
अपयातस ततस तूर्णं शिखण्डी जयतां वरः
ततः कर्णॊ महाराज पाण्डुसैन्यान्य अशातयत
तूलराशिं समासाद्य यथा वायुर महाजवः
धृष्टद्युम्नॊ महाराज तव पुत्रेण पीडितः
दुःशासनं तरिभिर बाणैर अभ्यविध्यत सतनान्तरे
तस्य दुःशासनॊ बाहुं सव्यं विव्याध मारिष
शितेन रुक्मपुङ्खेन भल्लेन नतपर्वणा
धृष्टद्युम्नस तु निर्विद्धः शरं घॊरम अमर्षणः
दुःशासनाय संक्रुद्धः परेषयाम आस भारत
आपतन्तं महावेगं धृष्टद्युम्न समीरितम
शरैश चिच्छेद पुत्रस ते तरिभिर एव विशां पते
अथापरैः सप्त दशैर भल्लैः कनकभूषणैः
धृष्टद्युम्नं समासाद्य बाह्वॊर उरसि चार्दयत
ततः स पार्षतः करुद्धॊ धनुश चिच्छेद मारिष
कषुरप्रेण सुतीक्ष्णेन तत उच्चुक्रुशुर जनाः
अथान्यद धनुर आदाय पुत्रस ते भरतर्षभ
धृष्टद्युम्नं शरव्रातैः समन्तात पर्यवारयत
तव पुत्रस्य ते दृष्ट्वा विक्रमं तं महात्मनः
वयहसन्त रणे यॊधाः सिद्धाश चाप्सरसां गणाः
ततः परववृते युद्धं तावकानां परैः सह
घॊरं पराणभृतां काले घॊररूपं परंतप
नकुलं वृषसेनस तु विद्ध्वा पञ्चभिर आयसैः
पितुः समीपे तिष्ठन्तं तरिभिर अन्यैर अविध्यत
नकुलस तु ततः करुद्धॊ वृषसेनं समयन्न इव
नाराचेन सुतीक्ष्णेन विव्याध हृदये दृढम
सॊ ऽतिविद्धॊ बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनः
शत्रुं विव्याध विंशत्या स च तं पञ्चभिः शरैः
ततः शरसहस्रेण ताव उभौ पुरुषर्षभौ
अन्यॊन्यम आच्छादयताम अथाभज्यत वाहिनी
दृष्ट्वा तु परद्रुतां सेनां धार्तराष्ट्रस्य सूतजः
निवारयाम आस बलाद अनुपत्य विशां पते
निवृत्ते तु ततः कर्णे नकुलः कौरवान ययौ
कर्णपुत्रस तु समरे हित्वा नकुलम एव तु
जुगॊप चक्रं तवरितं राधेयस्यैव मारिष
उलूकस तु रणे करुद्धः सहदेवेन वारितः
तस्याश्वांश चतुरॊ हत्वा सहदेवः परतापवान
सारथिं परेषयाम आस यमस्य सदनं परति
उलूकस तु ततॊ यानाद अवप्लुत्य विशां पते
तरिगर्तानां बलं पूर्णं जगाम पितृनन्दनः
सात्यकिः शकुनिं विद्ध्वा विंशत्या निशितैः शरैः
धवजं चिच्छेद भल्लेन सौबलस्य हसन्न इव
सौबलस तस्य समरे करुद्धॊ राजन परतापवान
विदार्य कवचं भूयॊ धवजं चिच्छेद काञ्चनम
अथैनं निशितैर बाणैः सात्यकिः परत्यविध्यत
सारथिं च महाराज तरिभिर एव समार्दयत
अथास्य वाहांस तवरितः शरैर निन्ये यमक्षयम
ततॊ ऽवप्लुत्य सहसा शकुनिर भरतर्षभ
आरुरॊह रथं तूर्णम उलूकस्य महारथः
अपॊवाहाथ शीघ्रं स शैनेयाद युद्धशालिनः
सात्यकिस तु रणे राजंस तावकानाम अनीकिनीम
अभिदुद्राव वेगेन ततॊ ऽनीकम अभिद्यत
शैनेय शरनुन्नं तु ततः सैन्यं विशां पते
भेजे दश दिशस तूर्णं नयपतच च गतासुवत
भीमसेनं तव सुतॊ वारयाम आस संयुगे
तं तु भीमॊ मुहूर्तेन वयश्व सूत रथध्वजम
चक्रे लॊकेश्वरं तत्र तेनातुष्यन्त चारणाः
ततॊ ऽपायान नृपस तत्र भीमसेनस्य गॊचरात
कुरुसैन्यं ततः सर्वं भीमसेनम उपाद्रवत
तत्र रावॊ महान आसीद भीमम एकं जिघांसताम
युधामन्युः कृपं विद्ध्वा धनुर अस्याशु चिच्छिदे
अथान्यद धनुर आदाय कृपः शस्त्रभृतां वरः
युधामन्यॊर धवजं सूतं छत्रं चापातयत कषितौ
ततॊ ऽपायाद रथेनैव युधामन्युर महारथः
उत्तमौजास तु हार्दिक्यं शरैर भीमपराक्रमम
छादयाम आस सहसा मेघॊ वृष्ट्या यथाचलम
तद युद्धं सुमहच चासीद घॊररूपं परंतप
यादृशं न मया युद्धं दृष्टपूर्वं विशां पते
कृतवर्मा ततॊ राजन्न उत्तमौजसम आहवे
हृदि विव्याध स तदा रथॊपस्थ उपाविशत
सारथिस तम अपॊवाह रथेन रथिनां वरम
ततस तु सत्वरं राजन पाण्डुसैन्यम उपाद्रवत
[स]
दरौणिस तु रथवंशेन महता परिवारितः
आपतत सहसा राजन यत्र राजा वयवस्थिथ
तम आपतन्तं सहसा शूरः शौरि सहायवान
दधार सहसा पार्थॊ वेलेव मकलालयम
ततः करुद्धॊ महाराज दरॊणपुत्रः परताववान
अर्जुनं वासुदेवं च छादयाम आस पत्रिभिः
अवच्छन्नौ ततः कृष्णौ दृष्ट्वा तत्र महारथाः
विस्मयं परमं गत्वा परैक्षान्त कुरवस तदा
अर्जुनस तु ततॊ दिव्यम अस्त्रं चक्रे हसन्न इव
तद अस्त्रं बराह्मणॊ युद्धे वारयाम आस भारत
यद यद धि वयाक्षिपद युद्धे पाण्डवॊ ऽसत्रं जिघांसया
तत तद अस्त्रं महेष्वासॊ दरॊणपुत्रॊ वयशातयत
अस्त्रयुद्धे ततॊ राजन अर्तमाने भयावहे
अपश्याम रणे दरौणिं वयात्ताननम इवान्तकम
स दिशॊ विदिशश चैव छादयित्वा विजिह्मगैः
वासुदेवं तरिभिर बाणैर अविध्यद दक्षिणे भुजे
ततॊ ऽरजुनॊ हयान हत्वा सर्वांस तस्य महात्मनः
चकार समरे भूमिं शॊणितौघतरङ्गिणीम
निहता रथिनः पेतुः पार्थ चापच्युतैः शरैः
हयाश च पर्यधावन्त मुक्तयॊक्त्रास ततस ततः
तद दृष्ट्वा कर्म पार्थस्य दरौणिर आहवशॊभिनः
अवाकिरद रणे कृष्णं समन्तान निशितैः शरैः
ततॊ ऽरजुनं महाराज दरौणिर आयम्य पत्रिणा
वक्षॊ देशे समासाद्य ताडयाम आस संयुगे
सॊ ऽतिविद्धॊ रणे तेन दरॊणपुत्रेण भारत
आदत्त परिघं घॊरं दरौणेश चैनम अवाक्षिपत
तम आपतन्तं परिघं कार्तस्वरविभूषितम
दरौणिश चिच्छेद सहसा तत उच्चुक्रुशुर जनाः
सॊ ऽनेकधापतद भूमौ भारद्वाजस्य सायकैः
विशीर्णः पर्वतॊ राजन यथा सयान मातरिश्वना
ततॊ ऽरजुनॊ रणे दरौणिं विव्याध दशभिः शरैः
सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडाद अपाहरत
स संगृह्य सवयं वाहान कृणौ पराच्छादयच छरैः
तत्राद्भुतम अपश्याम दरौणेर आशु पराक्रमम
अयच्छत तुरगान यच च फल्गुनं चाप्य अयॊधयत
तद अस्य समरे राजन सर्वे यॊधा अपूजयन
यदा तव अग्रस्यत रणे दरॊण पुत्रेण फल्गुनः
ततॊ रश्मीन रथाश्वानां कषुरप्रैश चिच्छिदे जयः
पराद्रवंस तुरगास ते तु शरवेगप्रबाधिताः
ततॊ ऽभून निनदॊ भूयस तव सैन्यस्य भारत
पाण्डवास तु जयं लब्ध्वा तव सैन्यम उपाद्रवन
समन्तान निशितान बाणान विमुञ्चन्तॊ जयैषिणः
पाण्डवैस तु महाराज धार्तराष्ट्री महाचमूः
पुनः पुनर अथॊ वीरैर अभज्यत जयॊद्धतैः
पश्यतां ते महाराज पुत्राणां चित्रयॊधिनाम
शकुनेः सौबलेयस्य कर्णस्य च महात्मनः
वार्यमाणा महासेना पुत्रैस तव जनेश्वर
नावतिष्ठत संग्रामे ताड्यमाना समन्ततः
ततॊ यॊधैर महाराज पलायद्भिस ततस ततः
अभवद वयाकुलं भीतैः पुत्राणां ते महद बलम
तिष्ठ तिष्ठेति सततं सूतपुत्रस्य जल्पतः
नावतिष्ठत सा सेना वध्यमाना महात्मभिः
अथॊत्क्रष्टं महाराज पाण्डवैर जितकाशिभिः
धार्तराष्ट्र बलं दृष्ट्वा दरवमाणं समन्ततः
ततॊ दुर्यॊधनः कर्णम अब्रवीत परणयाद इव
पश्य कर्ण यथा सेना पाण्डवैर अर्दिता भृशम
तवयि तिष्ठति संत्रासात पलायति समन्ततः
एतज जञात्वा महाबाहॊ कुरु पराप्तम अरिंदम
सहस्राणि च यॊधानां तवाम एव पुरुषर्षभ
करॊशन्ति समरे वीर दराव्यमाणानि पाण्डवैः
एतच छरुत्वा तु राधेयॊ दुर्यॊधन वचॊ महत
मद्रराजम इदं वाक्यम अब्रवीत सूतनन्दनः
पश्य मे भुजयॊर वीर्यम अस्त्राणां च जनेश्वर
अद्य हन्मि रणे सर्वान पाञ्चालान पाण्डुभिः सह
वाहयाश्वान नरव्याघ्र भद्रेणैव जनेश्वर
एवम उक्त्वा महाराज सूतपुत्रः परतापवान
परगृह्य विजयं वीरॊ धनुः शरेष्ठं पुरातनम
सज्यं कृत्वा महाराज संमृज्य च पुनः पुनः
संनिवार्य च यॊधान सवान सात्येन शपथेन च
परायॊजयद अमेयात्मा भार्गवास्त्रं महाबलः
ततॊ राजन सहस्राणि परयुतान्य अर्बुदानि च
कॊटिशश च शरास तीक्ष्णा निरगछन महामृधे
जवलितैस तैर महाघॊरैः कङ्कबर्हिण वाजितैः
संछन्ना पाण्डवी सेना न पराज्ञायत किंच चन
हाहाकारॊ महान आसीत पाञ्चालानां विशां पते
पीडितानां बलवता भार्गवास्त्रेण संयुगे
निपतद्भिर गजै राजन नरैश चापि सहस्रशः
रथैश चापि नरव्याघ्र हयैश चापि समन्ततः
पराकम्पत मही राजन निहतैस तैस ततस ततः
वयाकुलं सर्वम अभवत पाण्डवानां महद बलम
कर्णस तव एकॊ युधां शरेष्ठॊ विधूम इव पावकः
दहञ शत्रून नरव्याघ्र शुशुभे सा परंतपः
ते वध्यमानाः कर्णेन पाञ्चालाश चेदिभिः सह
तत्र तत्र वयमुह्यन्त वनदाहे यथा दविपाः
चुक्रुशुस ते नरव्याघ्र यथा पराग वा नरॊत्तमाः
तेषां तु करॊशतां शरुत्वा भीतानां रणमूर्धनि
धावतां च दिशॊ राजन वित्रस्तानं समन्ततः
आर्तनादॊ महांस तत्र परेतानाम इव संप्लवे
वध्यमानांस तु तान दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मारिष
वित्रेसुः सर्वभूतानि तिर्यग्यॊनिगतान्य अपि
ते वध्यमानाः समरे सूतपुत्रेण सृञ्जयाः
अर्जुनं वासुदेवं च वयाक्रॊशन्त मुहुर मुहुः
परेतराजपुरे यद्वत परेतराजं विचेतसः
अथाब्रवीद वासुदेवं कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः
भार्गवास्त्रं महाघॊरं दृष्ट्वा तत्र सभीरितम
पश्य कृष्ण महाबाहॊ भार्गवास्त्रस्य वीक्रमम
नैतद अस्त्रं हि समरे शक्यं हन्तुं कथं चन
सूतपुत्रं च संरब्धं पश्य कृष्ण महारणे
अन्तकप्रतिमं वीरं कुर्वाणं कर्म दारुणम
सुतीक्ष्णां चॊदयन्न अश्वान परेकते मां मुहुर मुहुः
न च पश्यामि समरे कर्णस्य परपलायितम
जीवन पराप्नॊति पुरुषः संख्ये जयपराजयौ
जितस्य तु हृषीकेश बध एव कुतॊ जयः
ततॊ जनार्दनः परायाद दरष्टुम इच्छन युधिष्ठिरम
शरमेण गराहयिष्यंश च कर्णं युद्धेन मारिष
अर्जुनं चाब्रवीत कृष्णॊ भृशं राजा परिक्षतः
तम आश्वास्य कुरु शरेष्ठ तताः कर्णं हनिष्यसि
ततॊ धनंजयॊ दरष्टुं राजानं बाणपीडितम
रथेन परययौ कषिप्रं संग्रामे केशवाज्ञया
गच्छन्न एव तु कौन्तेयॊ धर्मराज दिदृक्षया
सैन्यम आलॊकयाम आस नापश्यत तत्र चाग्रजम
युद्धं कृत्वा तु कौन्तेयॊ दरॊणपुत्रेण भारत
दुःसहं वाजिणा संख्ये पराजिग्ये भृगॊः सुतम
दरौणिं पराजित्य ततॊ ऽगरधन्वा; कृत्वा महद दुष्करम आर्य कर्म
आलॊकयाम आस ततः सवसैन्यं; धनंजयः शत्रुभिर अप्रधृष्यः
स युध्यमानः पृतना मुखस्थाञ; शूराञ शूरॊ हर्षयन सव्यसाची
पूर्वापदानैः परथितैः परशंसन; सथिरांश चकारात्म रथान अनीके
अपश्यमानस तु किरीटमाली; युधि जयेष्ठं भरातरम आजमीढम
उवाच भीमं तरसाभ्युपेत्य; राज्ञः परवृत्तिस तव इह केति राजन
[भम]
अपयात इतॊ राजा धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः
कर्ण बाणविभुग्नाङ्गॊ यदि जीवेत कथं चन
[अर्ज]
तस्माद भवाञ शीघ्रम इतः परयातु; राज्ञः परवृत्त्यै कुरुसत्तमस्य
नूनं हि विद्धॊ ऽतिभृशं पृषत्कैः; कर्णेन राजा शिबिरं गतॊ ऽसौ
यः संप्रहारे निशि संप्रवृत्ते; दरॊणेन विद्धॊ ऽतिभृशं तरस्वी
तस्थौ च तत्रापि जय परतीक्षॊ; दरॊणेन यावन न हतः किलासीत
स संशयं गमितः पाण्डवाग्र्यः; संख्ये ऽदय कर्णेन महानुभावः
जञातुं परयाह्य आशु तम अद्य भीम; सथास्याम्य अहं शत्रुगणान निरुध्य
[भम]
तवाम एव जानीहि महानुभाव; राज्ञः परवृत्तिं भरतर्षभस्य
अहं हि यद्य अर्जुन यामि तत्र; वक्ष्यन्ति मां भीत इति परवीराः
ततॊ ऽबरवीद अर्जुनॊ भीमसेनं; संशप्तकाः परत्यनीकं सथिता मे
एतान अहत्वा न मया तु शक्यम; इतॊ ऽपयातुं रिपुसंघ गॊष्ठात
अथाब्रवीद अर्जुनं भीमसेनः; सववीर्यम आश्रित्य कुरुप्रवीर
संशप्तकान परतियॊत्स्यामि संख्ये; सर्वान अहं याहि धनंजयेति
तद भीमसेनस्य वचॊ निशम्य; सुदुर्वचं भरातुर अमित्रमध्ये
दरष्टुं कुरुश्रेष्ठम अभिप्रयातुं; परॊवाच वृष्णिप्रवरं तदानीम
चॊदयाश्वान हृषीकेश विगाह्यैतं रथार्णवम
अजातशत्रुं राजानं दरष्टुम इच्छामि केशव
ततॊ हयान सर्वदाशार्ह मुख्यः; पराचॊदयद भीमम उवाच चेदम
नैतच चित्रं तव कर्माद्य वीर; यास्यामहे जहि भीमारि संघान
ततॊ ययौ हृषीकेशॊ यत्र राजा युधिष्ठिरः
शीघ्राच छीघ्रतरं राजन वाजिभिर गरुडॊपमैः
परत्यनीके वयवस्थाप्य भीमसेनम अरिंदमम
संदिश्य चैव राजेन्द्र युद्धं परति वृकॊदरम
ततस तु गत्वा पुरुषप्रवीरौ; राजानम आसाद्य शयानम एकम
रथाद उभौ परत्यवरुह्य तस्माद; ववन्दतुर धर्मराजस्य पादौ
तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ कषेमिणौ पुरुषर्षभ
मुदाभ्युपगतौ कृष्णाव अश्विनाव इव वासवम
ताव अभ्यनन्दद राजा हि विवस्वान अश्विनाव इव
हते महासुरे जम्भे शक्र विष्णू यथा गुरुः
मन्यमानॊ हतं कर्णं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
हर्षगद्गदया वाचा परीतः पराह परंतपौ
[स]
महासत्त्वौ तु तौ दृष्ट्वा सहितौ केशवार्जुनौ
हतम आधिरथिं मेने संख्ये गाण्डीवधन्वना
ताव अभ्यनन्दत कौन्तेयः साम्ना परमवल्गुना
समितपूर्वम अमित्रघ्नः पूजयन भरतर्षभ
[य]
सवागत्वं देवकीपुत्र सवागतं ते धनंजय
परियं मे दर्शनं बाढं युवयॊर अच्युतार्जुनौ
अक्षताब्भ्याम अरिष्टाभ्यां कथं युध्य महारथ
आशीविषसमं युद्धे सर्वशस्त्रविशारदम
अग्रगं धार्तराष्ट्राणां सवेषां शर्म वर्म च
रक्षितं वृषसेनेन सुषेणेन च धन्विना
अनुज्ञातं महावीर्यं रमेणास्त्रेषु दुर्जयम
तरातारं धार्तराष्ट्राणां गन्तारं वाहिनीमुखे
हन्तारम अरिसैन्यानाम अमित्रगणमर्दनम
दुर्यॊधन हिते युक्तम अस्मद युद्धाय चॊद्यतम
अप्रधृष्यं महायुद्धे देवैर अपि सवासवैः
अनलानिलयॊस तुल्यं तेजसा च बलेन च
पातालम इव गम्भीरं सुहृद आनन्दवर्धनम
अन्तकाभम अमित्राणां कर्णं हत्वा महाहवे
दिष्ट्या युवाम अनुप्राप्तौ जित्वासुरम इवामरौ
तेन युद्धम अदीनेन मया हय अद्याच्युतार्जुनौ
कुपितेनान्तकेनेव परजाः सर्वा जिघांसता
तेन केतुश च मे छिन्नॊ हतौ च पार्ष्णिसारथी
हतवाहः कृतश चास्मि युयुधानस्य पश्यतः
धृष्टद्युम्नस्य यमयॊर वीरस्य च शिखण्डिनः
पश्यतां दरौपदेयानां पाञ्चालानां च सर्वशः
एताञ जित्वा महावीर्यान कर्णः शत्रुगणान बहून
जितवान मां महाबाहॊ यतमानं महारणे
अनुसृज्य च मां युद्धे परुषाण्य उक्तवान बहु
तत्र तत्र युधां शरेष्ठः परिभूय न संशयः
भीमसेनप्रभावात तु यज जीवामि धनंजय
बहुनात्र किम उक्तेन नाहं तत सॊढुम उत्सहे
तरयॊदशाहं वर्षाणि यस्माद भीतॊ धनंजय
न सम निद्रां लभे रात्रौ न चाहनि सुखं कव चित
तस्य दवेषेण संयुक्तः परिदह्ये धनंजय
आत्मनॊ मरणां जानन वाध्रीणस इव दविपः
यस्यायम अगमत कालश चिन्तयानस्य मे विभॊ
कथं शक्यॊ मया कर्णॊ युद्धे कषपयितुं भवेत
जाग्रत सवपंश च कौन्तेय कर्णम एव सदा हय अहम
पश्यामि तत्र तत्रैव कर्ण भूतम इदं जगत
यत्र यत्र हि गच्छामि कर्णाद भीतॊ धनंजय
तत्र तत्र हि पश्यामि कर्णम एवाग्रतः सथितम
सॊ ऽहं तेनैव वीरेण समरेष्व अपलायिना
सहयः सरथः पार्थ जित्वा जीवन विसार्जितः
कॊ नु मे जीवितेनार्थॊ राज्येनार्थॊ ऽथ वा पुनः
ममैवं धिक्कृतस्येह कर्णेनाहव शॊभिना
न पराप्तपूर्वं यद भीष्मात कृपाद दरॊणाच च संयुगे
तत पराप्तम अद्य मे युद्धे सूतपुत्रान महारथात
तत तवा पृच्छामि कौन्तेय यथा हय अकुशलस तथा
तन ममाचक्ष्व कार्त्स्न्येन यथा कर्णस तवया हतः
शक्र वीर्यसमॊ युद्धे यम तुल्यपराक्रमः
राम तुल्यस तथास्त्रे यः स कथं वै निषूदितः
महारथः समाख्यातः सर्वयुद्धविशारदः
धनुर्धराणां परवरः सर्वेषाम एकपूरुषः
पूजितॊ धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण विशां पते
सदा तवदर्थं राधेयः स कथं निहतस तवया
धृतराष्ट्रॊ हि यॊधेषु सर्वेष्व एव सदार्जुन
तव मृत्युं रणे कर्णं मन्यते पुरुषर्षभः
स तवया पुरुषव्याघ्र कथं युद्धे निषूदितः
तं ममाचक्ष्व बीभत्सॊ यथा कर्णॊ हतस तवया
सॊत्सेधम अस्य च शिरः पश्यतां सुहृदां हृतम
तवया पुरुषशार्दूल शार्दूलेन यथा रुरॊः
यः पर्युपासीत परदिशॊ दिशश च; तवां सूतपुत्रः समरे परीप्सन
दित्सुः कर्णः समरे हस्तिपूगं; स हीदानीं कङ्कपत्रैः सुतीक्ष्णैः
तवया रणे निहतः सूतपुत्रः; कच चिच छेते भूमितले दुरात्मा
कच चित परियं मे परमं तवयाद्य; कृतं रणे सूतपुत्रं निहत्य
यः सर्वतः पर्यपतत तवदर्थे; महान्वितॊ गर्वितः सूतपुत्रः
सा शूरमानी समरे समेत्य; कच चित तवया निहतः संयुगे ऽदय
रौक्मं रथं हस्तिवरैश च युक्तं; रथं दित्सुर यःपरेभ्यस तवदर्थे
सादा रणे सपर्धते यः स पापः; कच चित तवया निहतस तात युद्धे
यॊ ऽसौ नित्यं शूर मदेन मत्तॊ; विकत्थते संसदि कौरवाणाम
परियॊ ऽतयर्थं तस्य सुयॊधनस्य; कच चित स पापॊ निहतस तवयाद्य
कच चित समागम्य धनुःप्रमुक्तैस; तवत परेषितैर लॊहितार्थैर विहंगैः
शेते ऽदय पापः स विभिन्नगात्रः; कच चिद भग्नॊ धार्तराष्ट्रस्य बाहुः
यॊ ऽसौ सदा शलाघते राजमध्ये; दुर्यॊधनं हर्षयन दर्पपूर्णः
अहं हन्ता फल्गुनस्येति मॊहात; कच्चिद धतस तस्य न वै तथा रथः
नाहं पादौ धावयिष्ये कदा चिद; यावत सथितः पार्थ इत्य अल्पबुद्धिः
वरतं तस्यैतत सर्वदा शक्रसूनॊ; कच चित तवया निहतः सॊ ऽदय कर्णः
यॊ ऽसौ कृष्णाम अब्रवीद दुष्टबुद्धिः; कर्णः सभायां कुरुवीरमध्ये
किं पाण्डवांस तवं न जहासि कृष्णे; सुदुर्बलान पतितान हीनसत्त्वान
यत तत कर्णः परत्यजानात तवदर्थे; नाहत्वाहं सह कृष्णेन पार्थम
इहॊपयातेति स पापबुद्धिः; कच चिच छेते शरसंभिन्न गात्रः
कच चित संग्रामे विदितॊ वा तदायं; समागमः सृञ्जय कौरवाणाम
यत्रावस्थाम ईदृशीं परापितॊ ऽहं; कच चित तवया सॊ ऽदय हतः समेत्य
कच चित तवया तस्य सुमन्दबुद्धेर; गाण्डीवमुक्तैर विशिखैर जवलद्भिः
सकुण्डलं भानुमद उत्तमाङ्गं; कायात परकृत्तं युधि सव्यसाचिन
यत तन मया बाणसमर्पितेन; धयातॊ ऽसि कर्णस्य वधाय वीर
तन मे तवया कच चिद अमॊघम अद्य; धयातं कृतं कर्ण निपातनेन
यद दर्पपूर्णः स सुयॊधनॊ ऽसमान; अवेक्षते कर्ण समाश्रयेण
कच चित तवया सॊ ऽदय समाश्रयॊ ऽसय; भग्नः पराक्रम्य सुयॊधनस्य
यॊ नः पुरा षण्ढतिलान अवॊचत; सभामध्ये पार्थिवानां समक्षम
स दुर्मतिः कच्च चिद उपेत्य संख्ये; तवया हतः सूतपुत्रॊ ऽतयमर्षी
यः सूतपुत्रः परहसन दुरात्मा; पुराब्रवीन निजितां सौबलेन
सवयं परसह्यानय याज्ञसेनीम; अपीह कच्च चित स हतस तवयाद्य
यः शस्त्रभृच छरेष्ठतमं पृथिव्यां; पितामहं वयाक्षिपद अल्पचेताः
संख्यायमानॊ ऽरधरथः स कच चित; तवया हतॊ ऽदयाधिरथिर दुरात्मा
अमर्षणं निकृतिसमीरणेरितं; हृदि शरितं जवलनम इमं सदा मम
हतॊ मया सॊ ऽदय समेत्य पापधीर; इति बरुवन परशमय मे ऽदय फल्गुन
[स]
तद धर्मशीलस्य वचॊ निशम्य; राज्ञः करुद्धस्याधिरथौ महात्मा
उवाच दुर्धर्षम अदीनसत्त्वं; युधिष्ठिरं जिष्णुर अनन्तवीर्यः
संशप्तकैर युध्यमानस्य मे ऽदय; सेनाग्रयायी कुरुसैन्यस्य राजन
आशीविषाभान खगमान परमुञ्चन; दरौणिः पुरस्तात सहसा वयतिष्ठत
दृष्ट्वा रथं मेघनिभं ममेमम; अम्बष्ठ सेना मरणे वयतिष्ठत
तेषाम अहं पञ्च शतानि हत्वा; ततॊ दरौणिम अगमं पार्थिवाग्र्य
ततॊ ऽपरान बाणसंघान अनेकान; आकर्णपूर्णायत विप्रमुक्तान
ससर्ज शिक्षास्त्र बलप्रयत्नैर; तथा यथा परावृषि काममेघः
नैवाददानं न च संदधानं; जानीमहे कतरेणास्यति इति
वामेन वा यदि वा दक्षिणेन; स दरॊणपुत्रः समरे पर्यवर्तत
अविध्यन मां पञ्चभिर दरॊणपुत्रः; शितैः शरैः पञ्चभिर वासुदेवम
अहं तु तं तरिंशता वज्रकल्पैः; समार्दयं निमिषस्यान्तरेण
स विक्षरन रुधिरं सर्वगात्रै; रथानीकं सूत सूनॊर विवेश
मयाभिभूतः सैनिकानां परबर्हान; असाव अपश्यन रुधिरेण परदिग्धान
ततॊ ऽभिभूतं युधि वीक्ष्य सैन्यं; विध्वस्तयॊधं दरुतवाजिनागम
पञ्चाशता रथमुखैः समेतः; कर्णस तवरन माम उपायात परमाथी
तान सूदयित्वाहम अपास्य कर्णं; दरष्टुं भवन्तं तवरयाभियातः
सर्वे पाञ्चाला हय उद्विजन्ते सम कर्णाद; गन्धाद गावः केसरिणॊ यथैव
महाझषस्येव मुखं परपन्नाः; परभद्रकाः कर्णम अभि दरवन्ति
मृत्यॊर आस्यं वयात्तम इवान्वपद्यन; परभद्रकाः कर्णम आसाद्य राजन
आयाहि पश्याद्य युयुत्समानं; मां सूतपुत्रं च वृतौ जयाय
षट साहस्रा भारत राजपुत्राः; सवर्गाय लॊकाय रथा निमग्नाः
समेत्याहं सूतपुत्रेण संख्ये; वृत्रेण वज्रीव नरेन्द्रमुख्य
यॊत्स्ये भृशं भारत सूतपुत्रम; अस्मिन संग्रामे यदि वै दृश्यते ऽदय
कर्णं न चेद अद्य निहन्मि राजन; सबान्धवं युध्यमानं परसह्य
परतिश्रुत्याकुर्वतां वै गतिर या; कष्टां गच्छेयं ताम अहं राजसिंह
आमन्त्रये तवां बरूहि जयं रणे मे; पुरा भीमं धार्तराष्ट्रा गरसन्ते
सौतिं हनिष्यामि नरेन्द्र सिंह; सैन्यं तथा शत्रुगणांश च सर्वान
[स]
शरुत्वा कर्णं कल्यम उदारवीर्यं; करुद्धः पार्थः फल्गुनस्यामितौजाः
धनंजयं वाक्यम उवाच चेदं; युधिष्ठिरः कर्ण शराभितप्तः
इदं यदि दवैतवने हय अवक्ष्यः; कर्णं यॊद्धुं न परसहे नृपेति
वयं तदा पराप्तकालानि सर्वे; वृत्तान्य उपैष्याम तदैव पार्थ
मयि परतिश्रुत्य वधं हि तस्य; बलस्य चाप्तस्य तथैव वीर
आनीय नः शत्रुमध्यं स कस्मात; समुत्क्षिप्य सथण्डिले परत्यपिंष्ठाह
अन्वाशिष्म वयम अर्जुन तवयि; यियासवॊ बहुकल्याणम इष्टम
तन नः सर्वं विफलं राजपुत्र; फलार्थिनां निचुलेवातिपुष्पः
परच्छादितं बडिशम इवामिषेण; परच्छादितॊ गवय इवापवाचा
अनर्थकं मे दर्शितवान असि तवं; राज्यार्थिनॊ राज्यरूपं विनाशम
यत तत पृथां वाग उवाचान्तरिक्षे; सप्ताह जाते तवयि मन्दबुद्धौ
जातः पुत्रॊ वासव विक्रमॊ ऽयं; सर्वाञ शूराञ शात्रवाञ जेष्यतीति
अयं जेता खाण्डवे देवसंघान; सर्वाणि भूतान्य अपि चॊत्तमौजाः
अयं जेता मद्रकलिङ्गकेकयान; अयं कुरून हन्ति च राजमध्ये
अस्मात परॊ न भविता धनुर्धरॊ; न वै भूतः कश चन जातु जेता
इच्छन्न आर्यः सर्वभूतानि कुर्याद; वशे वशीसर्वसमाप्त विद्यः
कान्त्या शशाङ्कस्य जवेन वायॊः; सथैर्येण मेरॊः कषमया पृथिव्याः
सूर्यस्य भासा धनदस्य लक्ष्म्या; शौर्येण शक्रस्य बबलेन विष्णॊः
तुल्यॊ महात्मा तव कुन्ति पुत्रॊ; जातॊ ऽदितेर विष्णुर इवारि हन्ता
सवेषां जयाय दविषतां वधाय; खयातॊ ऽमितौजाः कुलतन्तु कर्ता
इत्य अन्तरिक्षे शतशृङ्गमूर्ध्नि; तपस्विनां शृण्वतां वाग उवाच
एवंविधं तवां तच च नाभूत तवाद्य; देवा हि नूनम अनृतं वदन्ति
तथापरेषाम ऋषिसत्तमानां; शरुत्वा गिरं पूजयतां सदैव
न संनतिं परैति सुयॊधनस्य; न तवा जानाम्य आधिरथेर भयार्तम
तवष्टा कृतं वाहम अकूजनाक्षं; शुभं समास्थाय कपिध्वजं तवम
खड्गं गृहीत्वा हेमचित्रं समिद्धं; धनुश चेदं गाण्डिवं तालमात्रम
स केशवेनॊह्यमानः कथं नु; कर्णाद भीतॊ वयपयातॊ ऽसि पार्थ
धनुश चैतत केशवाय परदाय; यन्ता भविष्यस तवं रणे चेद दुरात्मन
ततॊ ऽहनिष्यत केशवः कर्णम उग्रं; मरुत्पतिर वृत्रम इवात्त वज्रः
मासे ऽपतिष्यः पञ्चमे तवं परकृच्छ्रे; न वा गर्भॊ ऽपय अभविष्यः पृथायाः
तत ते शरमॊ राजपुत्राभविष्यन; न संग्रामाद अपयातुं दुरात्मन
[स]
युधिष्ठिरेणैवम उक्तः कौन्तेयः शवेतवाहनः
असिं जग्राह संक्रुद्धॊ जिघांसुर भरतर्षभम
तस्य कॊपं समुद्वीक्ष्य चित्तज्ञः केशवस तदा
उवाच किम इदं पार्थ गृहीतः खड्ग इत्य उत
नेह पश्यामि यॊद्धव्यं तव किं चिद धनंजय
ते धवस्ता धार्तराष्ट्रा हि सर्वे भीमेन धीमता
अपयातॊ ऽसि कौन्तेय राजा दरष्टव्य इत्य अपि
स राजा भवता दृष्टः कुशली च युधिष्ठिरः
तं दृष्ट्वा नृपशार्दूल शार्दूल समविक्रमम
हर्षकाले तु संप्राप्ते कस्मात तवा मन्युर आविशत
न तं पश्यामि कौन्तेय यस ते वध्यॊ भवेद इह
कस्माद भवान महाखड्गं परिगृह्णाति सत्वरम
तत तवा पृच्छामि कौन्तेय किम इदं ते चिकीर्षितम
परामृशसि यत करुद्धः खड्गम अद्भुतविक्रम
एवम उक्तस तु कृष्णेन परेक्षमाणॊ युधिष्ठिरम
अर्जुनः पराह गॊविन्दं करुद्धः सर्प इव शवसन
दद गाण्डीवम अन्यस्मा इति मां यॊ ऽभिचॊदयेत
छिन्द्याम अहं शिरस तस्य इत्य उपांशु वरतं मम
तद उक्तॊ ऽहम अदीनात्मन राज्ञामित पराक्रम
समक्षं तव गॊविन्द न तत कषन्तुम इहॊत्सहे
तस्माद एनं वधिष्यामि राजानं धर्मभीरुकम
परतिज्ञां पालयिष्यामि हत्वेमं नरसत्तमम
एतदर्थं मया खड्ग्गॊ गृहीतॊ यदुनन्दन
सॊ ऽहं युधिष्ठिरं हत्वा सत्ये ऽपय आनृण्यतां गतः
विशॊकॊ विज्वरश चापि भविष्यामि जनार्दन
किं वा तवं मन्यसे पराप्तम अस्मिन काले समुत्थिते
तवम अस्य जगतस तात वेत्थ सर्वं गतागतम
तत तथा परकरिष्यामि यथा मां वक्ष्यते भवान
[क]
इदानीं पाथ जानामि न वृद्धाः सेवितास तवया
अकाले पुरुषव्याघ्र संरम्भक्रिययानया
न हि धर्मविभागज्ञः कुर्याद एवं धनंजय
अकार्याणां च कार्याणां संयॊगं यः करॊति वै
कार्याणाम अक्रियाणां च स पार्थ पुरुषाधमः
अनुसृत्य तु ये धर्मं कवयः समुपस्थिताः
समास विस्तरविदां न तेषां वेत्थ निश्चयम
अनिश्चयज्ञॊ हि नरः कार्याकार्यविनिश्चये
अवशॊ मुह्यते पार्थ यथा तवं मूढ एव तु
न हि कार्यम अकार्यं वा सुखं जञातुं कथं चन
शरुतेन जञायते सर्वं तच च तवं नावबुध्यसे
अविज्ञानाद भवान यच च धर्मं रक्षति धर्मवित
पराणिनां हि वधं पार्थ धार्मिकॊ नावबुध्यते
पराणिनाम अवधस तात सर्वज्यायान मतॊ मम
अनृतं तु भवेद वाच्यं न च हिंस्यात कथं चन
स कथं भरातरं जयेष्ठं राजानं धर्मकॊविदम
हन्याद भवान नरश्रेष्ठ पराकृतॊ ऽनयः पुमान इव
अयुध्यमानस्य वधस तथाशस्त्रस्य भारत
पराङ्मुखस्य दरवतः शरणं वाभिगच्छतः
कृताञ्जलेः परपन्नस्य न वधः पुज्यते बुधैः
तवया चैव वरतं पार्थ बालेनैव कृतं पुरा
तस्माद अधर्मसंयुक्तं मौढ्यात कर्म वयवस्यसि
स गुरुं पार्थ कस्मात तवं हन्या धर्मम अनुस्मरन
असंप्रधार्य धर्माणां गतिं सूक्ष्मां दुरन्वयाम
इदं धर्मरहस्यं च वक्ष्यामि भरतर्षभ
यद बरूयात तव भीष्मॊ वा धर्मज्ञॊ वा युधिष्ठिरः
विदुरॊ वा तथा कषत्ता कुन्ती वापि यशस्विनी
तत ते वक्ष्यामि तत्त्वेन तन निबॊध धनंजय
सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद विद्यते परम
तत्त्वेनैतत सुदुर्ज्ञेयं यस्य सत्यम अनुष्ठितम
भवेत सत्यम अवक्तव्यं वक्तव्यम अनृतं भवेत
सर्वस्वस्यापहारे तु वक्तव्यम अनृतं भवेत
पराणात्यये विवाहे च वक्तव्यम अनृतं भवेत
यत्रानृतं भवेत सत्यं सत्यं चाप्य अनृतं भवेत
तादृशं पश्यते बालॊ यस्य सत्यम अनुष्ठितम
सत्यानृते विनिश्चित्यल ततॊ भवति धर्मवित
किम आश्चर्यं कृतप्रज्ञः पुरुषॊ ऽपि सुदारुणः
सुमहत पराप्नुयात पुण्यं बलाकॊ ऽनधवधाद इव
किम आश्चर्यं पुनर मूढॊ धर्मकामॊ ऽपय अपण्डितः
सुमहत पराप्नुयात पापम आपगाम इव कौशिकः
[अर्ज]
आचक्ष्व भगवन्न एतद यथा विद्याम अहं तथा
बलाकान्धाभिसंबद्धं नदीनां कौशिकस्य च
[क]
मृगव्याधॊ ऽभवत कश चिद बलाकॊ नाम भारत
यात्रार्थं पुत्रदारस्य मृगान हन्ति न कामतः
सॊ ऽनधौ च माता पितरौ बिभर्त्य अन्यांश च संश्रितान
सवधर्मनिरतॊ नित्यं सत्यवाग अनसूयकः
स कदा चिन मृगाँल लिप्सुर नान्वविन्दत परयत्नवान
अथापश्यत स पीतॊदं शवापदं घराणचक्षुषम
अदृष्टपूर्वम अपि तत सत्त्वं तेन हतं तदा
अन्व एव च ततॊ वयॊम्नः पुष्पवर्षम अवापतत
अप्सरॊगीतवादित्रैर नादितं च मनॊरमम
विमानम आगमत सवर्गान मृगव्याध निनीषया
तद भूतं सर भूतानाम अभावाय किलार्जुन
तपस तप्त्वा वरं पराप्तं कृतम अन्धं सवयं भुवा
तद धत्वा सर्वभूतानाम अभाव कृतनिश्चयम
ततॊ बलाकः सवरगाद एवं धर्मः सुदुर्विदः
कौशिकॊ ऽपय अभवद विप्रस तपस्वी न बहुश्रुतः
नदीनां संगमे गरामाद अदूरे स किलावसत
सत्यं मया सदा वाच्यम इति तस्याभवद वरतम
सत्यवादीति विख्यातः स तदासीद धनंजय
अथ दस्यु भयात केचित्तदा तद वनम आविशन
दस्यवॊ ऽपि गताः करूरा वयमार्गन्त परयत्नतः
अथ कौशिकम अभ्येत्य पराहुस तं सत्यवादिनम
कतमेन पथा याता भगवन बहवॊ जनाः
सत्येन पृष्ठप्रब्रूहि यदि तान वेत्थ शंस नः
स पृष्ठः कौशिकः सत्यं वचनं तान उवाच ह
बहुवृक्ष लतागुल्मम एतद वनम उपाश्रिताः
ततस ते तान समासाद्य करूरा जघ्नुर इति शरुतिः
तेनाधर्मेण महता वाग दुरुक्तेन कौशिकः
गतः सुकष्टं नरकं सूक्ष्मधर्मेष्व अकॊविदः
अप्रभूत शरुतॊ मूढॊ धर्माणाम अविभागवित
वृद्धान अपृष्ट्वा संदेहं महच छवभ्रम इतॊ ऽरहति
तत्र ते लक्षणॊद्देशः कश चिद एव भविष्यति
दुष्करं परमज्ञानं कर्तेणात्र वयवस्यति
शरुतिर धर्म इति हय एके वदन्ति बहवॊ जनाः
न तव एतत परतिसूयामि न हि सर्वं विधीयते
परभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम
धारणाद धर्मम इत्य आहुर धर्मॊ धारयति परजाः
यः सयाद धारण संयुक्तः स धर्म इति निश्चयः
ये ऽनयायेन जिहीर्षन्तॊ जना इच्छन्ति कर्हि चित
अकूजनेन चेन मॊक्षॊ नात्र कूजेत कथं चन
अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन वाप्य अकूजतः
शरेयस तत्रानृतं वक्तुं सत्याद इति विचारितम
पराणात्यये विवाहे वा सर्वज्ञाति धनक्षये
नर्मण्य अभिप्रवृत्ते वा परवक्तव्यं मृषा भवेत
अधर्मं नात्र पश्यन्ति धर्मतत्त्वार्थ दर्शिनः
यः सतेनैः सह संबन्धान मुच्यते शपथैर अपि
शरेयस तत्रानृतं वक्तुं तत सत्यम अविचारितम
न च तेभ्यॊ धनं देयं शक्ये सति कथं चन
पापेभ्यॊ हि धनं देयं शक्ये सति कथं चन
तस्माद धर्मार्थम अनृतम उक्त्वा नानृत वाग भवेत
एष ते लक्षणॊद्देशः समुद्दिष्टॊ यथाविधि
एतच छरुत्वा बरूहि पार्थ यदि वध्यॊ युधिष्ठिरः
[अर्ज]
यथा बरूयान महाप्राज्ञॊ यथा बरूयान महामतिः
हितं चैव यथास्माकं तथैतद वचनं तव
भवान मातृसमॊ ऽसमाकं तथा पितृसमॊ ऽपि च
गतिश च परमा कृष्ण तेन ते वाक्यम अद्भुतम
न हि ते तरिषु लॊकेषु विद्यते ऽविदितं कव चित
तस्माद भवान परं धर्मं वेद सर्वं यथातथम
अवध्यं पाण्डवं मन्ये धर्मराजं युधिष्ठिरम
यस्मिन समयसंयॊगे बरूहि किं चिद अनुग्रहम
इदं चापरम अत्रैव शृणु हृत्स्थं विवक्षितम
जानामि दाशार्ह मम वरतं तवं; यॊ मां बरूयात कश चन मानुषेषु
अन्यस्मै तवं गाण्डिवं देहि पार्थ; यस तवत्तॊ ऽसत्रैर भविता वा विशिष्टः
हन्याम अहं केशव तं परसह्य; भीमॊ हन्यात तूबरकेति चॊक्तः
तन मे राजा परॊक्तवांस ते समक्षं; धनुर देहीत्य असकृद वृष्णिसिंह
तं हत्वा चेत केशव जीवलॊके; सथाता कालं नाहम अप्य अल्पमात्रम
सा च परतिज्ञा मम लॊकप्रबुद्धा; भवेत सत्या धर्मभृतां वरिष्ठ
यथा जीवेत पाण्डवॊ ऽहं च कृष्ण; तथा बुद्धिं दातुम अद्यार्हसि तवम
[वा]
राजा शरान्तॊ जगतॊ विक्षतश च; कर्णेन संख्ये निशितैर बाणसंघैः
तस्मात पार्थ तवां परुषाण्य अवॊचत; कर्णे दयूतंह्य अद्य रणे निबद्धम
तस्मिन हते कुरवॊ निर्जिताः सयुर; एवं बुद्धिः पार्थिवॊ धर्मपुत्रः
यदावमानं लभते महान्तं; तदा जीवन मृत इत्य उच्यते सः
तन मानितः पार्थिवॊ ऽयं सदैव; तवया सभीमेन तथा यमाभ्याम
वृद्धैश च लॊके पुरुषप्रवीरैस; तस्यावमानं कलया तवं परयुङ्क्ष्व
तवम इत्य अत्र भवन्तं तवं बरूहि पार्थ युधिष्ठिरम
तवम इत्य उक्तॊ हि निहतॊ गुरुर भवति भारत
एवम आचर कौन्तेय धर्मराजे युधिष्ठिरे
अधर्मयुक्तं संयॊगं कुरुष्वैवं कुरूद्वह
अथर्वाङ्गिरसी हय एषा शरुतीनाम उत्तमा शरुतिः
अविचार्यैव कार्यैषा शरेयः कामैर नरैः सदा
वधॊ हय अयं पाण्डव धर्मराज्ञस; तवत्तॊ युक्तॊ वेत्स्यते चैवम एषः
ततॊ ऽसय पादाव अभिवाद्य पश्चाच; छमं बरूयाः सान्त्वपूर्वं च पार्थम
भराता पराज्ञस तव कॊपं न जातु; कुर्याद राजा कं चन पाण्डवेयः
मुक्तॊ ऽनृताद भरातृवधाच च पार्थ; हृष्टः कर्णं तवं जहि सूतपुत्रम
[स]
इत्य एवम उक्तस तु जनार्दनेन; पार्थः परशस्याथ सुहृद वधं तम
ततॊ ऽबरवीद अर्जुनॊ धर्मराजम; अनुक्तपूर्वं परुषं परसह्य
मा तवं राजन वयाहर वयाहरत्सु; न तिष्ठसे करॊशमात्रे रणार्धे
भीमस तु माम अर्हति गर्हणाय; यॊ दयुध्यते सर्वयॊधप्रवीरः
काले हि शत्रून परतिपीड्य संख्ये; हत्वा च शूरान पृथिवीपतींस तान
यः कुञ्जराणाम अधिकं सहस्रं; हत्वानदत तुमुलं सिंहनादम
सुदुष्करं कर्म करॊति वीरः; कर्तुं यथा नार्हसि तवं कदा चित
रथाद अवप्लुत्य गदां परामृशंस; तया निहन्त्य अश्वनरद्विपान रणे
वरासिना वाजिरथाश्वकुञ्जरांस; तथा रथाङ्गैर धनुषा च हन्त्य अरीन
परमृद्य पद्भ्याम अहितान निहन्ति यः; पुनश च दॊर्भ्यां शतमन्युविक्रमः
महाबलॊ वैश्रवणान्तकॊपमः; परसह्य हन्ता दविषतां यथार्हम
स भीमसेनॊ ऽरहति गर्हणां मे; न तवं नित्यं रक्ष्यसे यः सुहृद्भिः
महारथान नागवरान हयांश च; पदातिमिख्यान अपि च परमथ्य
एकॊ भीमॊ धार्तराष्ट्रेषु मग्नः; स माम उपालब्धुम अरिंदमॊ ऽरहति
कलिङ्ग वङ्ग अनङ्ग निषादमागधान; सदा मदान नीलबलाहकॊपमान
निहन्ति यः शत्रुगणान अनेकशः; स माभिवक्तुं परभवत्य अनागसम
सुयुक्तम आस्थाय रथं हि काले; धनुर विकर्षञ शरपूर्णमुष्टिः
सृजत्य असौ शरवर्षाणि वीरॊ; महाहवे मेघ इवाम्बुधाराः
बलं तु वाचि दविजसत्तमानां; कषात्रं बुधा बाहुबलं वदन्ति
तवं वाग्बलॊ भारत निष्ठुरश च; तवम एव मां वेत्सि यथाविधॊ ऽहम
यतामि नित्यं तव कर्तुम इष्टं; दारैः सुतैर जीवितेनात्मना च
एवं च मां वाग विशिखैर निहंसि; तवत्तः सुखं न वयं विद्म किं चित
अवामंस्था मां दरौपदी तल्प संस्थॊ; महारथान परतिहन्मि तवदर्थे
तेनातिशङ्की भारत निष्ठुरॊ ऽसि; तवत्तः सुखं नाभिजानामि किं चित
परॊक्तः सवयं सत्यसंधेन मृत्युस; तव परियार्थं नददेव युद्धे
वीरः शिखण्डी दरौपदॊ ऽसौ महात्मा; मयाभिगुप्तेन हतश च तेन
न चाभिनन्दामि तवाधिराज्यं; यतस तम अक्षेष्व अहिताय सक्तः
सवयं कृत्वा पापम अनार्यजुष्टम; एभिर युद्धे तर्तुम इच्छस्य अरींस तु
अक्षेषु दॊषा बहवॊ विधर्माः; शरुतास तवया सहदेवॊ ऽबरवीद यान
तान नैषि सांतर्तुम असाधु जुष्टान; येन सम सर्वे निरयं परपन्नाः
तवं देविता तवत्कृते राज्यनाशस; तवत संभवं वयसनं नॊ नरेन्द्र
मास्मान करूरैर वाक परतॊदैस तुद तवं; भूयॊ राजन कॊपयन्न अल्पभाग्यान
एता वाचः परुषाः साव्य साची; सथिरप्रज्ञं शरावयित्वा ततक्ष
तदानुतेपे सुरराजपुत्रॊ; विनिःश्वसंश चाप्य असिम उद्बबर्ह
तम आह कृष्णाः किम इदं पुनर भवान; विकॊशम आकाशनिभं करॊत्य असिम
परब्रूहि सत्यं पुरर उत्तरं विधेर; वचः परवक्ष्याम्य अहम अर्थसिद्धये
इत्य एव पृष्ठः पुरुषॊत्तमेन; सुदुःखितः केशवम आह वाक्यम
अहं हनिष्ये सवशरीरम एव; परसह्य येनाहितम आचरं वै
निशम्य तत पार्थ वचॊ ऽबरवीद इदं; धनंजयं धर्मभृतां वरिष्ठः
परब्रूहि पार्थ सवगुणान इहात्मनस; तथा सवहार्दं भवतीह सद्यः
तथास्तु कृष्णेत्य अभिनन्द्य वाक्यं; धनंजयः पराह धनुर विनाम्य
युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठं; शृणुष्व राजन्न इति शक्रसूनुः
न मादृशॊ ऽनयॊ नरदेव विद्यते; धनुर्धरॊ देवम ऋते पिनाकिनम
अहं हि तेनानुमतॊ महात्मना; कषणेन हन्यां सचराचरं जगत
मया हि राजन सदिग ईश्वरा दिशॊ; विजित्य सर्वा भवतः कृता वशे
स राजसूयश च समाप्तदक्षिणः; सभा च दिव्या भवतॊ ममौजसा
पापौ पृषत्का लिखिता ममेमे; धनुश च संख्ये विततं सबाणम
पादौ च मे सशरौ सहध्वजौ; न मादृशं युद्धगतं जयन्ति
हता उदीच्या निहताः परतीच्याः; पराच्या निरस्ता दाक्षिणात्या विशस्ताः
संशप्तकानां किं चिद एवावशिष्टं; सर्वस्य सैन्यस्य हतं मयार्धम
शेते मया निहता भारती च; चमू राजन देव चमू परकाशा
ये नास्त्रज्ञास तान अहं हन्मि शस्त्रैस; तस्माल लॊकं नेह करॊमि भस्मसात
इत्य एवम उक्त्वा पुनर आह पार्थॊ; युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम
अप्य अपुत्रा तेन राधा भवित्री; कुन्ती मया वा तद ऋतं विद्धि राजन
परसीद राजन कषम यन मयॊक्तं; काले भवान वेत्स्यति तन नमस ते
परसाद्य राजानम अमित्रसाहं; सथितॊ ऽबरवीच चैनम अभिप्रपन्नः
याम्य एष भीमं समरात परमॊक्तुं; सर्वात्मना सूतपुत्रं च हन्तुम
तव परियार्थं मम जीवितं हि; बरवीमि सत्यं तद अवेहि राजन
इति परायाद उपसंगृह्य पादौ; समुत्थितॊ दीप्ततेजाः किरीटी
नेदं चिरात कषिप्रम इदं भविष्यत्य; आवर्तते ऽसाव अभियामि चैनम
एतच छरुत्वा पाण्डवॊ धर्मराजॊ; भरातुर वाक्यं परुषं फल्गुनस्य
उत्थाय तस्माच छयनाद उवाच; पार्थं ततॊ दुःखपरीत चेताः
कृतं मया पार्थ यथा न साधु; येन पराप्तं वयसनं वः सुघॊरम
तस्माच छिरश छिन्द्धि ममेदम अद्य; कुलान्तकस्याधम पुरुषस्य
पापस्य पापव्यसनान्वितस्य; विमूढबुद्धेर अलसस्य भीरॊः
वृद्धावमन्तुः परुषस्य चैव; किं ते चिरं माम अनुवृत्य रूक्षम
गच्छाम्य अहं वनम एवाद्य पापः; सुखं भवान वर्ततां मद्विहीनः
यॊग्यॊ राजा भीमसेनॊ महात्मा; कलीबस्य वा मम किं राज्यकृत्यम
न चास्मि शक्तः परुषाणि सॊढुं; पुनस तवेमानि रुषान्वितस्य
भीमॊ ऽसतु राजा मम जीवितेन; किं कार्यम अद्यावमतस्य वीर
इत्य एवम उक्त्वा सहसॊत्पपात; राजा ततस तच छयनं विहाय
इयेष निर्गन्तुम अथॊ वनाय; तं वासुदेवः परणतॊ ऽभयुवाच
राजन विदितम एतत ते यथा गाण्डीवधन्वनः
परतिज्ञा सत्यसंधस्य गाण्डीवं परति विश्रुता
बरूयाद य एवं गाण्डीवं देह्य अन्यस्मै तवम इत्य उत
स वध्यॊ ऽसय पुमाँल लॊके तवया चॊक्तॊ ऽयम ईदृशम
अतः सत्यां परतिज्ञां तां पार्थेन परिरक्षता
मच्छन्दाद अवमानॊ ऽयं कृतस तव महीपते
गुरूणाम अवमानॊ हि वध इत्य अभिधीयते
तस्मात तवं वै महाबाहॊ मम पार्थस्य चॊभयॊः
वयतिक्रमम इमं राजन संक्षमस्वार्जुनं परति
शरणं तवां महाराज परपन्नौ सव उभाव अपि
कषन्तुम अर्हसि मे राजन परणतस्याभियाचतः
राधेयस्याद्य पापस्य भूमिः पास्यति शॊणितम
सत्यं ते परतिजानामि हतं विद्ध्य अद्य सूतजम
यस्येच्छसि वधं तस्य गतम एवाद्य जीवितम
इति कृष्ण वचः शरुत्वा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
ससंभ्रमं हृषीकेशम उत्थाप्य परणतं तदा
कृताञ्जलिम इदं वाक्यम उवाचानन्तरं वचः
एवम एतद यथात्थ तवम अस्त्य एषॊ ऽतिक्रमॊ मम
अनुनीतॊ ऽसमि गॊविन्द तारितश चाद्य माधव
मॊक्षिता वयसनाद घॊराद वयम अद्य तवयाच्युत
भवन्तं नाथम आसाद्य आवां वयसनसागरात
घॊराद अद्य समुत्तीर्णाव उभाव अज्ञानमॊहितौ
तवद बुद्धिप्रवम आसाद्य दुःखशॊकार्णवाद वयम
समुत्तीर्णाः सहामात्याः सनाथाः सम तवयाच्युत
[स]
इति सम कृष्ण वचनात परत्युच्चार्य युधिष्ठिरम
बभूव विमनाः पार्थः किं चित कृत्वेव पातकम
ततॊ ऽबरवीद वासुदेवः परहसन्न इव पाण्डवम
कथं नाम भवेद एतद यदि तवं पार्थ धर्मजम
असिना तीक्ष्णधारेण हन्या धर्मे वयवस्थितम
तवम इत्य उक्त्वैव राजानम एवं कश्मलम आविशः
हत्वा तु नृपतिं पार्थ अकरिष्यः किम उत्तरम
एवं सुदुर्विदॊ धर्मॊ मन्दप्रज्ञैर विशेषतः
स भवान धर्मभीरुत्वाद धरुवम ऐष्यान महत तपः
नरकं घॊररूपं च भरातुर जयेष्ठस्य वै वधात
स तवं धर्मभृतां शरेष्ठं राजानं धर्मसंहितम
परसादय कुरुश्रेष्ठम एतद अत्र मतं मम
परसाद्य भक्त्या राजानं परीतं चैव युधिष्ठिरम
परयामस तवरिता यॊद्धुं सूतपुत्र रथं परथि
हत्वा सुदुर्जयं कर्णं तवम अद्य निशितैः शरैः
विपुलां परीतिम आधत्स्व धर्मपुत्रस्य मानद
एतद अत्र महाबाहॊ पराप्तकालं मतं मम
एवं कृते कृतं चैव तव कार्यभविष्यति
ततॊ ऽरजुनॊ महाराज लज्जया वै समन्वितः
धर्मराजस्य चरणौ परपेदे शिरसानघ
उवाच भरतश्रेष्ठ परसीदेति पुनः पुनः
कषमस्व राजन यत परॊक्तं धर्मकामेन भीरुणा
पादयॊः पतितं दृष्ट्वा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
धनंजयम अमित्रघ्नं रुदन्तं भरतर्षभ
उत्थाप्य भरातरं राजा धर्मराजॊ धनंजयम
समाश्लिष्य च सस्नेहं पररुरॊद महीपतिः
रुदित्वा तु चिरं कालं भरातरौ सुमहाद्युती
कृतशौचौ नरव्याघ्रौ परीतिमन्तौ बभूवतुः
तत आश्लिष्य स परेम्णा मूर्ध्नि चाग्राय पाण्डवम
परीत्या परमया युक्तः परस्मयंश चाब्रवीज जयम
कर्णेन मे महाबाहॊ सर्वसैन्यस्य पश्यतः
कवचं च धवजश चैव धनुः शक्तिर हया गदा
शरैः कृत्ता महेष्वास यतमानस्य संयुगे
सॊ ऽहं जञात्वा रणे तस्य कर्म दृष्ट्वा च फल्गुन
वयवसीदामि दुःखेन न च मे जीवितं परियम
तम अद्य यदि वै वीर न हनिष्यसि सूतजम
पराणान एव परित्यक्ष्ये जीवितार्थॊ हि कॊ मम
एवम उक्तः परत्युवाच विजयॊ भरतर्षभ
सत्येन ते शपे राजन परसादेन तवैव च
भीमेन च नरश्रेष्ठ यमाभ्यां च महीपते
यथाद्य समरे कर्णं हनिष्यामि हतॊ ऽथ वा
महीतले पतिष्यामि सत्येनायुधम आलभे
एवम आभाष्य राजानम अब्रवीन माधवं वचः
अद्य कर्णं रणे कृष्ण सूदयिष्ये न संशयः
तद अनुध्याहि भद्रं ते वधं तस्य दुरात्मनः
एवम उक्तॊ ऽबरवीत पार्थं केशवॊ राजसत्तम
शक्तॊ ऽसमि भरतश्रेष्ठ यत्नं कर्तुं यथाबलम
एवं चापि हि मे कामॊ नित्यम एव महारथ
कथं भवान रणे कर्णं निहन्याद इति मे मतिः
भूयश चॊवाच मतिमान माधवॊ धर्मनन्दनम
युधिष्ठिरेमं बीभत्सुं तवं सान्त्वयितुम अर्हसि
अनुज्ञातुं च कर्णस्य वधायाद्य दुरात्मनः
शरुत्वा हय अयम अहं चैव तवां कर्ण शरपीडितम
परवृत्तिं जञातुम आयाताव इह पाण्डवनन्दन
दिष्ट्यासि राजन निरुजॊ दिष्ट्या न गरहणं गतः
परिसान्त्वय बीभत्सुं जयम आशाधि चानघ
[य]
एह्य एहि पार्थ बीभत्सॊ मां परिष्वज पाण्डव
वक्तव्यम उक्तॊ ऽसम्य अहितं तवया कषान्तं च तन मया
अहं तवाम अनुजानामि जहि कर्णं धनंजय
मन्युं च मा कृथाः पार्थ यन मयॊक्तॊ ऽसि दारुणम
[स]
ततॊ धनंजयॊ राजञ शिरसा परणतस तदा
पादौ जग्राह पाणिभ्यां भरातुर जयेष्ठस्य मारिष
समुत्थाप्य ततॊ राजा परिष्वज्य च पीडितम
मूर्ध्न्य उपाघ्राय चैवैनम इदं पुनर उवाच ह
धनंजय महाबाहॊ मानितॊ ऽसमि दृढं तवया
माहात्म्यं विजयं चैव भूयः पराप्नुहि शाश्वतम
[अर्ज]
अद्य तं पापकर्माणं सानुबन्धं रणे शरैः
नयाम्य अन्तं समासाद्य राधेयं बलगर्वितम
येन तवं पीडितॊ बाणैर दृढम आयम्य कार्मुकम
तस्याद्य कर्मणः कर्णः फलं पराप्स्यति दारुणम
अद्य तवाम अहम एष्यामि कर्णं हत्वा महीपते
सभाजयितुम आक्रन्दाद इति सत्यं बरवीमि ते
नाहत्वा विनिवर्ते ऽहं कर्णम अद्य रणाजिरात
इति सत्येन ते पादौ सपृशामि जगतीपते
[स]
परसाद्य धर्मराजानं परहृष्टेनान्तरात्मना
पार्थः परॊवाच गॊविन्दं सूतपुत्र वधॊद्यतः
कल्प्यतां च रथॊ भूयॊ युज्यन्तां च हयॊत्तमाः
आयुधानि च सर्वाणि सज्ज्यन्तां वै महारथे
उपावृत्ताश च तुरगाः शिक्षिताश चाश्वसादिनः
रथॊपकरणैः सर्वैर उपायान्तु तवरान्विताः
एवम उक्ते महाराज फल्गुनेन महात्मना
उवाच दारुकं कृष्णः कुरु सर्वं यथाब्रवीत
अर्जुनॊ भरतश्रेष्ठः शरेष्ठः सर्वधनुष्मताम
आज्ञप्तस तव अथ कृष्णेन दारुकॊ राजसत्तम
यॊजयाम आस स रथं वैयाघ्रं शत्रुतापनम
युक्तं तु रथम आस्थाय दारुकेण महात्मना
आपृच्छ्य धर्मराजानं बराह्मणान सवस्ति वाच्य च
समङ्गल सवस्त्ययनम आरुरॊह रथॊत्तमम
तस्य राजा महाप्राज्ञॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
आशिषॊ ऽयुङ्क्त परमा युक्ताः कर्णवधं परति
तं परयान्तं महेष्वासं दृष्ट्वा भूतानि भारत
निहतं मेनिरे कर्णं पाण्डवेन महात्मना
बभूवुर विमलाः सर्वा दिशॊ राजन समन्ततः
चाषाश च शतपत्राश च करौञ्चाश चैव जनेश्वर
परदक्षिणम अकुर्वन्त तदा वै पाण्डुनन्दनम
बहवः पक्षिणॊ राजन पुंनामानः शुभाः शिवाः
तवरयन्तॊ ऽरजुनं युद्धे हृष्टरूपा ववाशिरे
कङ्का गृध्रा वडाश चैव वायसाश च विशां पते
अग्रतस तस्य गच्छन्ति भक्ष्यहेतॊर भयानकाः
निमित्तानि च धन्यानि पार्थस्य परशशंसिरे
विनाशम अरिसैन्यानां कर्णस्य च वधं तथा
परयातस्याथ पार्थस्य महान सवेदॊ वयजायत
चिन्ता च विपुला जज्ञे कथं नव एतद भविष्यति
ततॊ गाण्डीवधन्वानम अब्रवीन मधुसूदनः
दृष्ट्वा पार्थं तदायस्तं चिन्तापरिगतं तदा
गाण्डीवधन्वन संग्रामे ये तवया धनुषा जिताः
न तेषां मानुषॊ जेता तवदन्य इह विद्यते
दृष्टा हि बहवः शूराः शक्रतुल्यपराक्रमाः
तवां पराप्य समरे वीरं ये गताः परमां गतिम
कॊ हि दरॊणं च भीष्मं च भगदत्तं च मारिष
विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ काम्बॊजं च सुदक्षिणम
शरुतायुषं महावीर्यम अच्युतायुषम एव च
परत्युद्गम्य भवेत कषेमी यॊ न सयात तवम इव कषमी
तव हय अस्त्राणि दिव्यानि लाघवं बलम एव च
वेधः पातश च लक्षश च यॊगश चैव तवार्जुन
असंमॊहश च युद्धेषु विज्ञानस्य च संनतिः
भवान देवासुरान सर्वान हन्यात सहचराचरान
पृथिव्यां हि रणे पार्थ न यॊद्धा तवत्समः पुमान
धनुर गरहा हि ये के चित कषत्रिया युद्धदुर्मदाः
आ देवात तवत्समं तेषां न पश्यामि शृणॊमि वा
बराह्मणा च परजाः सृष्टा गाण्डीवं च महाद्भुतम
येन तवं युध्यसे पार्थ तस्मान नास्ति तवया समः
अवश्यं तु मया वाच्यं यत पथ्यं तव पाण्डव
मावमंस्था महाबाहॊ कर्णम आहवशॊभिनम
कर्णॊ हि बलवान धृष्टः कृतास्त्रश च महारथः
कृती च चित्रयॊधी च देशे काले च कॊविदः
तेजसा वह्नि सदृशॊ वायुवेगसमॊ जवे
अन्तकप्रतिमः करॊधे सिंहसंहननॊ बली
अयॊ रत्निर महाबाहुर वयूढॊरस्कः सुदुर्जयः
अतिमानी च शूरश च परवीरः परियदर्शनः
सर्वैर यॊधगुणैर युक्तॊ मित्राणाम अभयंकरः
सततं पाण्डव दवेषी धार्तराष्ट्र हिते रतः
सर्वैर अवध्यॊ राधेयॊ देवैर अपि सवासवैः
ऋते तवाम इति मे बुद्धिस तवम अद्य जहि सूतजम
देवैर अपि हि संयत्तैर बिभ्रद्भिर मांसशॊणितम
अशक्यः समरे जेतुं सर्वैर अपि युयुत्सुभिः
दुरात्मानं पापमतिं नृशंसं; दुष्टप्रज्ञं पाण्डवेयेषु नित्यम
हीनस्वार्थं पाण्डवेयैर विरॊधे; हत्वा कर्णं धिष्ठितार्थॊ भवाद्य
वीरं मन्यत आत्मानं येन पापः सुयॊधनः
तम अद्य मूलं पापानां जय सौतिं धनंजय
[स]
ततः पुनर अमेयात्मा केशवॊ ऽरजुनम अब्रवीत
कृतसंकल्पम आयस्तं वधे कर्णस्य सर्वशः
अद्य सप्त दशाहानि वर्तमानस्य भारत
विनाशस्यातिघॊरस्य नरवारणवाजिनाम
भूत्वा हि विपुला सेना तावकानां परैः सह
अन्यॊन्यं समरे पराप्य किं चिच छेषा विशां पते
भूत्वा हि कौरव्याः पार्थ परभूतगजवाजिनः
तवां वै शत्रुं समासाद्य विनष्टा रणमूर्धनि
एते च सर्वे पाञ्चालाः सृञ्जयाश च सहान्वयाः
तवां समासाद्य दुर्धर्षं पाण्डवाश च वयवस्थिताः
पाञ्चालैः पाण्डवैर मत्स्यैः कारूषैश चेदिकेकयैः
तवया गुप्तैर अमित्रघ्न कृतः शत्रुगणक्षयः
कॊ हि शक्तॊ रणे जेतुं कौरवांस तात संगतान
अन्यत्र पाण्डवान युद्धे तवया गुप्तान महारथान
तवं हि शक्तॊ रणे जेतुं स सुरासुरमानुषान
तरीँल लॊकान समम उद्युक्तान किं पुनः कौरवं बलम
भगदत्तं हि राजानं कॊ ऽनयः शक्तस तवया विना
जेतुं पुरुषशार्दूल यॊ ऽपि सयाद वासवॊपमः
तथेमां विपुलां सेनां गुप्तां पार्थ तवयानघ
न शेकुः पार्थिवाः सर्वे चक्षुर्भिर अभिवीक्षितुम
तथैव सततं पार्थ रक्षिताभ्यां तवया रणे
धृष्टद्युम्न शिखण्डिभ्यां भीष्मद्रॊणौ निपातितौ
कॊ हि शक्तॊ रणे पार्थ पाञ्चालानां महारथौ
भीष्मद्रॊणौ युधा जेतुं शक्रतुल्यपराक्रमौ
कॊ हि शांतनवं संख्ये दरॊणं वैकर्तनं कृपम
दरौणिं च सौमदत्तिं च कृतवर्माणम एव च
सौन्धवं मद्रराजं च राजानं च सुयॊधनम
वीरान कृतास्त्रान समरे सर्वान एवानुवर्तिनः
अक्षौहिणीपतीन उग्रान संरब्धान युद्धदुर्मदान
शरेण्यश च बहुलाः कषीणाः परदीर्णाश्वरथद्विपाः
नानाजनपदाश चॊग्राः कषत्रियाणाम अमर्षिणाम
गॊवास दासम ईयानां वसातीनां च भारत
वरात्यानां वाटधानानां भॊजानां चापि मानिनाम
उदीर्णाश च महासेना बरह्मक्षत्रस्य भारत
तवां समासाद्य निधनं गताः साश्वरथद्विपाः
उग्राश च करूरकर्माणस तुखारा यवनाः खशाः
दार्वाभिसारा दरदाः शका रमठ तङ्गणाः
अन्ध्रकाश च पुलिन्दाश च किराताश चॊग्रविक्रमाः
मलेच्छाश च पार्वतीयाश च सागरानूपवासिनः
संरम्भिणॊ युद्धशौण्डा बलिनॊ दृब्ध पाणयः
एते सुयॊधनस्यार्थे संरब्धाः कुरुभिः सह
न शक्या युधि निर्जेतुं तवदन्येन परंतप
धार्तराष्ट्रम उदग्रं हि वयूढं दृष्ट्वा महाबलम
यस्य तवं न भवेस तराता परतीयात कॊ नु मानवः
तत सागरम इवॊद्धूतं रजसा संवृतं बलम
विदार्य पाण्डवैः करुद्धैस तवया गुप्तैर हतं विभॊ
मागधानाम अधिपतिर जयत्सेनॊ महाबलः
अद्य सप्तैव चाहानि हतः संख्ये ऽभिमन्युना
तदॊ दशसहस्राणि गजानां भीमकर्मणाम
जघान गदया भीमस तस्य राज्ञः परिच्छदम
ततॊ ऽनये ऽपि हता नागा रथाश च शतशॊ बलात
तद एवं समरे तात वर्तमाने महाभये
भीमसेनं समासाद्य तवां च पाण्डव कौरवाः
सवाजिरथनागाश च मृत्युलॊकम इतॊ गताः
तथा सेनामुखे तत्र निहते पार्थ पाडवैः
भीष्मः परासृजद उग्राणि शरवर्षाणि मारिष
स चेदिकाशिपाञ्चालान करूषान मत्स्यकेकयान
शरैः परच्छाद्य निधनम अनयत परुषास्त्रवित
तस्य चापच्युतैर बाणैः परदेहविदारणैः
पूर्णम आकाशम अभवद रुक्मपुङ्खरजिह्मगैः
गत्या दशम्या ते गत्वा जघ्नुर वाजिरथद्विपान
हित्वा नव गतीर दुष्टाः स बाणान वयायतॊ ऽमुचत
दिनानि दश भीष्मेण निघ्नता तावकं बलम
शून्याः कृता रथॊपस्था हताश च गजवाजिनः
दर्शयित्वात्मनॊ रूपं रुद्रॊपेन्द्र समं युधि
पाण्डवानाम अनीकानि परविगाह्य वयशातयत
विनिघ्नन पृथिवीपालांश चेदिपाञ्चालकेकयान
वयदहत पाण्डवीं मन्दम उज्जिहीर्षुः सुयॊधनम
तथा चरन्तं समरे तपन्तम इव भास्करम
न शेकुः सृञ्जया दरष्टुं तथैवान्ये महीक्षितः
विचरन्तं तथा तं तु संग्रामे जितकाशिनम
सवाद यॊगेन सहसा पाण्डवा समुपाद्रवन
स तु विद्राव्य समरे पाण्डवान सृञ्जयान अपि
एक एव रणे भीष्म एक वीरत्वम आगतः
तं शिखण्डी समासाद्य तवया गुप्तॊ महारथम
जघान पुरुषव्याघ्रं शरैः संनतपर्वभिः
स एष पतितः शेते शरतल्पे पितामहः
तवां पराप्य पुरुषव्याघ्र गृध्रः पराप्येव वायसम
दरॊणः पञ्च दिनान्य उग्रॊ विधम्य रिपुवाहिनीः
कृत्वा वयूहं महायुद्धे पातयित्वा महारथान
जयद्रथस्य समरे कृत्वा रक्षां महारथः
अन्तकप्रतिमश चॊग्रां रात्रिं युद्ध्वादहत परजाः
अद्येति दवे दिने वीरॊ भारद्वाजः परतापवान
धृष्टद्युम्नं समासाद्य स गतः परमां गतिम
यदि चैव परान्य युद्धे सूतपुत्र मुखान रथान
नावारयिष्यः संग्रामे न सम दरॊणॊ वयनङ्क्ष्यत
भवता तु बलं सर्वं धार्तराष्ट्रस्य वारितम
ततॊ दरॊणॊ हतॊ युद्धे पार्षतेन धनंजय
क इवान्यॊ रणे कुर्यात तवदन्यः कषत्रियॊ युधि
यादृशं ते कृतं पार्थ जयद्रथवधं परति
निवार्य सेनां महतीं हत्वा शूरांश च पार्थिवान
निहतः सैन्धवॊ राजा तवयास्त्र बलतेजसा
आश्चर्यं सिन्धुराजस्य वधं जानन्ति पार्थिवाः
अनाश्चर्यं हि तत तवत्तस तवं हि पार्थ महारथः
तवां हि पराप्य रणे कषत्रम एकाहाद इति भारत
तप्यमानम असंयुक्तं न भवेद इति मे मतिः
सेयं पार्थ चमूर घॊरा धार्तराष्ट्रस्य संयुगे
हता ससर्व वीरा हि भीष्मद्रॊणौ यदा हतौ
शीर्णप्रवर यॊधा अद्य हतवाजि नरद्विपा
हीना सूर्येन्दु नक्षत्रैर दयौर इवाभाति भारती
विध्वस्ता हि रणे पार्थ सेनेयं भीमविक्रमात
आसुरीव पुरा सेना शक्रस्येव पराक्रमैः
तेषां हतावशिष्टास तु पञ्च सन्ति महारथाः
अश्वत्थामा कृतवर्मा कर्णॊ मद्राधिपः कृपः
तांस तवम अद्य नरव्याघ्र हत्वा पञ्च महारथान
हतामित्रः परयच्छॊर्वीं राज्ञः सद्वीप पत्तनाम
साकाश जलपातालां सपर्वतमहावनाम
पराप्नॊत्व अमितवीर्यश्रीर अद्य पार्थॊ वसुंधराम
एतां पुरा विष्णुर इव हत्वा दैतेय दानवान
परयच्छ मेदिनीं राज्ञे शक्रायेव यथा हरिः
अद्य मॊदन्तु पाञ्चाला निहतेष्व अरिषु तवया
विष्णुना निहतेष्व एव दानवेयेषु देवताः
यदि वा दविपदां शरेष्ठ दरॊणं मानयतॊ गुरुम
अश्वत्थाम्नि कृपा ते ऽसति कृपे चाचार्य गौरवात
अत्यन्तॊपचितान वा तवं मानयन भरातृबान्धवान
कृतवर्माणम आसाद्य न नेष्यामि यमक्षयम
भरातरं मातुर आसाद्य शल्यं मद्रजनाधिपम
यदि तवम अरविन्दाक्ष दयावान न जिघांससि
इमं पापमतिं कषुद्रम अत्यन्तं पाण्डवान परति
कर्णम अद्य नरश्रेष्ठ जह्य आशु निशितैः शरैः
एतत ते सुकृतं कर्म नात्र किं चिन न युज्यते
वयम अप्य अत्र जानीमॊ नात्र दॊषॊ ऽसति कश चन
दहने यत सपुत्राया निशि मातुस तवानघ
दयूतार्थे यच च युष्मासु परावर्तत सुयॊधनः
तत्र सर्वत्र दुष्टात्मा कर्णॊ मूलम इहार्जुन
कर्णाद धि मन्यते तराणं नित्यम एव सुयॊधनः
ततॊ माम अपि संरब्धॊ निग्रहीतुं परचक्रमे
सथिरा बुद्धिर नरेन्द्रस्य धार्तराष्ट्रस्य मानद
कर्णः पार्थान रणे सर्वान विजेष्यति न संशयः
कर्णम आश्रित्य कौन्तेय धार्तराष्ट्रेण विग्रहः
रॊचितॊ भवता सार्धं जानतापि बलं तव
कर्णॊ हि भाषते नित्यम अहं पार्थान समागतान
वासुदेवं सराजानं विजेष्यामि महारणे
परॊत्साहयन दुरात्मानं धार्तराष्ट्रं सुदुर्मतिः
समतौ गर्जते कर्णस तम अद्य जहि भारत
यच च युष्मासु पापं वै धार्तराष्ट्रः परयुक्तवान
तत्र सर्वत्र दुष्टात्मा कर्णः पापमतिर मुखम
यच च तद धार्तराष्ट्राणां करूरैः षड्भिर महारथैः
अपश्यं निहतं वीरं सौभद्रम ऋषभेक्षणम
दरॊण दरौणिकृपान वीरान कम्पयन्तॊ महारथान
निर्मनुष्यांश च मातङ्गान्विरथांश च महारथान
वयश्वारॊहांश च तुरगान पत्तीन वयायुध जीवितान
कुर्वन्तम ऋषभस्कन्धं कुरु वृष्णियशः करम
विधमन्तम अनीकानि वयथयन्तं महारथान
मनुष्यवाजि मातङ्गान परहिण्वन्तं यमक्षयम
शरैः सौभद्रम आयस्तं दहन्तम इव वाहिनीम
तन मे दहति गात्राणि सखे सत्येन ते शपे
यत तत्रापि च दुष्टात्मा कर्णॊ ऽभयद्रुह्यत परभॊ
अशक्नुवंश चाभिमन्यॊः कर्णः सथातुं रणे ऽगरतः
सौभद्र शरनिर्भिन्नॊ विसंज्ञः शॊणितॊक्षितः
निःश्वसन करॊधसंदीप्तॊ विमुखः सायकार्दितः
अपयान कृतॊत्साहॊ निराशश चापि जीविते
तस्थौ सुविह्वलः संख्ये परहार जनितश्रमः
अथ दरॊणस्य समरे तत कालसदृशं तदा
शरुत्वा कर्णॊ वचः करूरं ततश चिच्छेद कार्मुकम
ततश छिन्नायुधं तेन रणे पञ्च महारथाः
स चैव निकृतिप्रज्ञः परावधीच छरवृष्टिभिः
यच च कर्णॊ ऽबरवीत कृष्णां सभायां परुषं वचः
परमुखे पाण्डवेयानां कुरूणां च नृशंसवत
विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गताः
पतिम अन्यं पृथुश्रॊणिवृणीष्व मित भाषिणि
लेखाभ्रु धृतराष्ट्रस्य दासी भूत्वा निवेशनम
परविशाराल पक्ष्माक्षि न सन्ति पतयस तव
इत्य उक्तवान अधर्मज्ञस तदा परमदुर्मतिः
पापः पापं वचः कर्णः शृण्वतस तव भारत
तस्य पापस्य तद वाक्यं सुवर्णविकृताः शराः
शमयन्तु शिला धौतास तवयास्ता जीवितच छिदः
यानि चान्यानि दुष्टात्मा पापानि कृतवांस तवयि
तान्य अद्य जीवितं चास्य शमयन्तु शरास तव
गाण्डीवप्रहितान घॊरान अद्य गात्रैः सपृशञ शरान
कर्णः समरतु दुष्टात्मा वचनं दरॊण भीष्मयॊः
सुवर्णपुङ्खा नाराचाः शत्रुघ्ना वैद्युत परभाः
तवयास्तास तस्य मर्माणि भित्त्वा पास्यन्ति शॊणितम
उग्रास तवद भुजनिर्मुक्ता मर्म भित्त्वा शिताः शराः
अद्य कर्णं महावेगाः परेषयन्तु यमक्षयम
अद्य हाहाकृता दीना विषण्णास तवच छरार्दिताः
परपतन्तं रथा कर्णं पश्यन्तु वसुधाधिपाः
अद्य सवशॊणिते मग्नं शयानं पतितं भुवि
अपविद्धायुधं कर्णं पश्यन्तु सुहृदॊ निजाः
हस्तिकक्ष्यॊ महान अस्य भल्लेनॊन्मथितस तवया
परकम्पमानः पततु भूमाव आधिरथेर धवजः
तवया शरशतैश छिन्नं रथं हेमविभूषितम
हतयॊधं समुत्सृज्य भीतः शल्यः पलायताम
ततः सुयॊधनॊ दृष्ट्वा हतम आधिरथिं तवया
निराशॊ जीविते तव अद्य राज्ये चैव धनंजय
एते दरवन्ति पाञ्चाला वध्यमानाः शितैः शरैः
कर्णेन भरतश्रेष्ठ पाण्डवान उज्जिहीर्षवः
पाञ्चालान दरौपदेयांश च धृष्टद्युम्न शिखण्डिनौ
धृष्टद्युम्न तनूजांश च शतानीकं च नाकुलिम
नकुलं सहदेवं च दुर्मुखं जनमेजयम
सुवर्माणं सात्यकिं च विद्धि कर्ण वशंगतान
अभ्याहतानां कर्णेन पाञ्चालानां महारणे
शरूयते निनदॊ घॊरस तद बन्धूनां परंतप
न तव एव भीताः पाञ्चालाः कथं चित सयुः पराङ्मुखाः
न हि मृत्युं महेष्वासा गणयन्ति महारथाः
य एकः पाण्डवीं सेनां शरौघैः समवेष्टयत
तं समासाद्य पाञ्चाला भीष्मं नासान पराङ्मुखाः
तथा जवलन्तम अस्त्राग्निं गुरुं सर्वधनुष्मताम
निर्दहन्तं समारॊहन दुर्धर्षं दरॊणम ओजसा
ते नित्यम उदिता जेतुं युद्धे शत्रून अरिंदमाः
न जात्व आधिरथेर भीताः पाञ्चालाः सयुः पराङ्मुखाः
तेषाम आपततां शूरः पाञ्चालानां तरस्विनाम
आदत्ते ऽसूञ शरैः कर्णः पतंगानाम इवानलः
तांस तथाभिमुखान वीरान मित्रार्थे तयक्तजीवितान
कषयं नयति राधेयः पाञ्चालाञ शतशॊ रणे
अस्त्रं हि रामात कर्णेन भार्गवाद ऋषिसत्तमात
यद उपात्तं पुरा घॊरं तस्य रूपम उदीर्यते
तापनं सर्वसैन्यानां घॊररूपं सुदारुणम
समावृत्य महासेनां जवलति सवेन तेजसा
एते चरन्ति संग्रामे कर्ण चापच्युताः शराः
भरमराणाम इव वरातास तापयन्तः सम तावकान
एते चरन्ति पाञ्चाला दिक्षु सर्वासु भारत
कर्णास्त्रं समरे पराप्य दुर्निवारम अनात्मभिः
एष भीमॊ दृढक्रॊधॊ वृतः पार्थ समन्ततः
सृञ्जयैर यॊधयन कर्णं पीड्यते सम शितैः शरैः
पाण्डवान सृञ्जयांश चैव पाञ्चालांश चैव भारत
हन्याद उपेक्षितः कर्णॊ रॊगॊ देहम इवाततः
नान्यं तवत्तॊ ऽभिपश्यामि यॊधं यौधिष्ठिरे बले
यः समासाद्य राधेयं सवस्तिमान आव्रजेद गृहम
तम अद्य निशितैर बाणैर निहत्य भरतर्षभ
यथाप्रतिज्ञं पार्थ तवं कृत्वा कीर्तिम अवाप्नुहि
तवं हि शक्तॊ रणे जेतुं सकर्णान अपि कौरवान
नान्यॊ युधि युधां शरेष्ठ सत्यम एतद बरवीमि ते
एत कृत्वा महत कर्महत्वा कर्णं महारथम
कृतार्थः सफलः पार्थ सुखी भव नरॊत्तम
[स]
स केशवस्या बीभत्सुः शरुत्वा भारत भाषितम
विशॊकः संप्रहृष्टश च कषणेन समपद्यत
ततॊ जयाम अनुमृज्याशु वयाक्षिपद गाण्डिवं धनुः
दध्रे कर्ण विनाशाय केशवं चाभ्यभाषत
तवया नाथेन गॊविन्द धरुव एष जयॊ मम
परसन्नॊ यस्य मे ऽदय तवं भूतभव्य भवत परभुः
तवत्सहायॊ हय अहं कृष्ण तरीँल लॊकान वै समागतान
परापयेयं परं लॊकं किम उ कर्णं महारणे
पश्यामि दरवतीं सेनां पाञ्चालानां जनार्दन
पश्यामि कर्णं समरे विचरन्तम अभीतवत
भार्गवास्त्रं च पश्यामि विचरन्तं समन्ततः
सृष्टं कर्णेन वार्ष्णेय शक्रेणेव महाशनिम
अयं खलु स संग्रामॊ यत्र कृष्ण मया कृतम
कथयिष्यन्ति भूतानि यावद भूमिर धरिष्यति
अद्य कृष्ण विकर्णा मे कर्णं नेष्यन्ति मृत्यवे
गाण्डीवमुक्ताः कषिण्वन्तॊ मम हस्तप्रचॊदिताः
अद्य राजा धृतराष्ट्रः सवां बुद्धिम अवमंस्यते
दुर्यॊधनम अराज्यार्हं यया राज्ये ऽभिषेचयत
अद्य राज्यात सुखाच चैव शरियॊ राष्ट्रात तथा पुरात
पुत्रेभ्यश च महाबाहॊ धृतराष्ट्रॊ वियॊक्ष्यते
अद्य दुर्यॊधनॊ राजा जीविताच च निराशकः
भविष्यति हते कर्णे कृष्ण सत्यं बरवीमि ते
अद्य दृष्ट्वा मया कर्णं शरैर विशकलीकृतम
समरतां तव वाक्यानि शमं परति जनेश्वरः
अद्यासौ सौबलः कृष्ण गलहं जानातु वै शरान
दुरॊदरं च गाण्डीवं मण्डलं च रथं मम
यॊ ऽसौ रणे नरं नान्यं पृथिव्याम अभिमन्यते
तस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमिः पास्यति शॊणितम
गाण्डीवसृष्टा दास्यन्ति कर्णस्य परमां गतिम
अद्य तप्स्यति राधेयः पाञ्चालीं यत तदाब्रवीत
सभामध्ये वचः करूरं कुत्सयन पाण्डवान परति
ये वै षण्ढतिलास तत्र भवितारॊ ऽदय ते तिलाः
हते वैकर्तने कर्णे सूतपुत्रे दुरात्मनि
अहं वः पाण्डुपुत्रेभ्यस तरास्यामीति यद अब्रवीत
अनृतं तत करिष्यन्ति मामका निशिताः शराः
हन्ताहं पाण्डवान सर्वान सपुत्रान इति यॊ ऽबरवीत
तम अद्य कर्णं हन्तास्मि मिषतां सर्वधन्विनाम
यस्य वीर्ये समाश्वस्य धार्तराष्ट्रॊ बृहन मनाः
अवामन्यत दुर्बुद्धिर नित्यम अस्मान दुरात्मवान
तम अद्य कर्णं राधेयं हन्तास्मि मधुसूदन
अद्य कर्णे हते कृष्ण धार्तराष्ट्राः सराजकाः
विद्रवन्तु दिशॊ भीताः सिंहत्रस्ता मृगा इव
अद्य दुर्यॊधनॊ राजा पृथिवीम अन्ववेक्षताम
हते कर्णे मया संख्ये सपुत्रे ससुहृज्जने
अद्य कर्णं हतं दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रॊ ऽतयमर्षणः
जानातु मां रणे कृष्ण परवरं सर्वधन्विनाम
अद्याहम अनृणः कृष्ण भविष्यामिधनुर भृताम
करॊधस्य च कुरूणां च शराणां गाण्डिवस्य च
अद्य दुःखम अहं मॊक्ष्ये तरयॊदश समार्जितम
हत्वा कर्णं रणे कृष्ण शम्बरं मघवान इव
अद्य कर्णे हते युद्धे सॊमकानां महारथाः
कृतं कार्यं च मन्यन्तां मित्रकार्येप्सवॊ युधि
न जाने च कथं परीतिः शैनेयस्याद्य माधव
भविष्यान्ति हते कर्णे मयि चापि जयाधिके
अहं हत्वा रणे कर्णं पुत्रं चास्य महारथम
परीतिं दास्यामि भीमस्य यमयॊः सात्यकेर अपि
धृष्टद्युम्न शिखण्डिभ्यां पाञ्चालानां च माधव
अध्यानृण्यं गमिष्यामि हत्वा कर्णं महारणे
अद्य पश्यन्तु संग्रामे धनंजयम अमर्षणम
युध्यन्तं कौरवान संख्ये पातयन्तं च सूतजम
भवत सकाशे वक्ष्ये च पुनर एवात्म संस्तवम
धनुर्वेदे मत्समॊ नास्ति लॊके; पराक्रमे वा मम कॊ ऽसति तुल्यः
कॊ वाप्य अन्यॊ मत्समॊ ऽसति कषमायां; तथा करॊधे सदृशॊ ऽनयॊ न मे ऽसति
अहं धनुष्मान असुरान सुरांश च; सर्वाणि भूतानि च संगतानि
सवबाहुवीर्याद गमये पराभवं; मत्पौरुषं विद्धि परः परेभ्यः
शरार्चिषा गाण्डिवेनाहम एकः; सर्वान कुरून बाह्लिकांश चाभिपत्य
हिमात्यये कक्षगतॊ यथाग्निस; तहा दहेयं सगणान परसह्य
पाणौ पृषत्का लिखिता ममैते; धनुश च सव्ये निहितं सबाणम
पादौ च मे सरथौ सध्वजौ च; न मादृशं युद्धगतं जयन्ति
[स]
तेषाम अनीकानि बृहद धवजानि; रणे समृद्धानि समागतानि
गर्जन्ति भेरी निनदॊन्मुखानि; मेघैर यथा मेघगणास तपान्ते
महागजाभ्राकुलम अस्त्रतॊयं; वादित्रनेमी तलशब्दवच च
हिरण्यचित्रायुध वैद्युतं च; महारथैर आवृतशब्दवच च
तद भीमवेगं रुधिरौघवाहि; खड्गाकुलं कषत्रिय जीव वाहि
अनार्तवं करूरम अनिष्ट वर्षं; बभूव तत संहरणं परजानाम
रथान ससूतान सहयान गजांश च; सर्वान अरीन मृत्युवशं शरौघैः
निन्ये हयांश चैव तथा ससादीन; पदातिसंघांश च तथैव पार्थः
कृपः शिखण्डी च रणे समेतौ; दुर्यॊधनं सात्यकिर अभ्यगच्छत
शरुतश्रवा दरॊणसुतेन सार्धं; युधामन्युश चित्रसेनेन चापि
कर्णस्य पुत्रस तु रथी सुषेणं; समागतः सृञ्जयांश चॊत्तमौजाः
गान्धारराजं सहदेवः कषुधार्तॊ; महर्षभं सिंह इवाभ्यधावत
शतानीकॊ नाकुलिः कर्ण पुत्रं; युवा युवानं वृषसेनं शरौघैः
समार्दयत कर्णसुतश च वीरः; पाञ्चालेयं शरवर्षैर अनेकैः
रथर्षभः कृतवर्माणम आर्च्छन; माद्रीपुत्रॊ नकुलश चित्रयॊधी
पाञ्चालानाम अधिपॊ याज्ञसेनिः; सेनापतिं कर्णम आर्च्छत ससैन्यम
दुःशासनॊ भारत भारती च; संशप्तकानां पृतना समृद्धा
भीमं रणे शस्त्रभृतां वरिष्ठं; तदा समार्च्छत तम असह्य वेगम
कर्णात्मजं तत्र जघान शूरस; तथाछिन्नच चॊत्तमौजाः परसह्य
तस्यॊत्तमाङ्गं निपपात भूमौ; जञिनादयद गां निनदेन खं च
सुषेण शीर्षं पतितं पृथिव्यां; विलॊक्य कर्णॊ ऽथ तदार्तरूपः
करॊधाद धयांस तस्य रथं धवजं च; बाणैः सुधारैर निशितैर नयकृन्तत
स तूत्तमौजा निशितैः पृषत्कैर; विव्याध खड्गेन च भास्वरेण
पार्ष्णिं हयांश चैव कृपस्य हत्वा; शिखण्डिवाहं स ततॊ ऽभयरॊहत
कृपं तु दृष्ट्वा विरथं रथस्थॊ; नैच्छच छरैस ताडयितुं शिखण्डी
तं दरौणिर आवार्य रथं कृपं सम; समुज्जह्रे पङ्कगतां यथा गाम
हिरण्यवर्मा निशितैः पृषत्कैस; तवात्मजानाम अनिलात्मजॊ वै
अतापयत सैन्यम अतीव भीमः; काले शुचौ मध्यगतॊ यथार्कः
[स]
अथ तव इदानीं तुमुले विमर्दे; दविषद्भिर एकॊ बहुभिः समावृतः
महाभये सारथिम इत्य उवाच; भीमश चमूं वारयन धार्तराष्ट्रीम
तवं सारथे याहि जवेन वाहैर; नयाम्य एतान धार्तराष्ट्रान यमाय
संचॊदितॊ भीमसेनेन चैवं; स सारथिः पुत्रबलं तवदीयम
परायात ततः सारथिर उग्रवेगॊ; यतॊ भीमस तद बलं गन्तुम ऐच्छत
ततॊ ऽपरे नागरथाश्वपत्तिभिः; परत्युद्ययुः कुरवस तं समन्तात
भीमस्य वाहाग्र्यम उदारवेगं; समन्ततॊ बाणगणैर निजघ्नुः
ततः शरान आपततॊ महात्मा; चिच्छेद बाणैर तपनीयपुङ्खैः
ते वै निपेतुस तपनीयपुङ्खा; दविधा तरिधा भीम शरैर निकृत्ताः
ततॊ राजन नार रथाश्वयूनां; भीमाहतानां तव राजमध्ये
घॊरॊ निनादः परबभौ नरेन्द्र; वज्राहतानाम इव पर्वतानाम
ते वध्यमानाश च नरेन्द्रमुख्या; निर्भिन्ना वै भीमसेनप्रवेकैः
भीमं समन्तात समरे ऽधयरॊहन; वृक्षं शकुन्ता इव पुष्पहेतॊः
ततॊ ऽभिपातं तव सैन्यमध्ये; परादुश्चक्रे वेगम इवात्त वेगः
यथान्त काले कषपयन दिधक्षुर; भूतान्त कृत काल इवात्त दण्डः
तस्यातिवेगस्य रणे ऽतिवेगं; नाशक्नुवन धारयितुं तवदीयाः
वयात्ताननस्यापततॊ यथैव; कालस्य काले हरतः परजा वै
ततॊ बलं भारत भारतानां; परदह्यमानं समरे महात्मन
भीतं दिशॊ ऽकीर्यत भीम नुन्नं; महानिलेनाभ्र गणॊ यथैव
ततॊ धीमान सारथिम अब्रवीद बली; स भीमसेनः पुनर एव हृष्टः
सूताभिजानीहि परान सवकान वा; रथान धवजांश चापततः समेतान
युध्यन्न अहं नाभिजानामि किं चिन; मा सैन्यं सवं छादयिष्ये पृषत्कैः
अरीन विशॊकाभिनिरीक्ष्य सर्वतॊ; मनस तु चिन्ता परदुनॊति मे भृशम
राजातुरॊ नागम अद्यत किरीटी; बहून दुःखान्य अभिजातॊ ऽसमि सूत
एतद दुःखं सारथे धर्मराजॊ; यन मां हित्वा यातवाञ शत्रुमध्ये
नैनं जीवन नापि जानाम्य अजीवन; बीभत्सुं वा तन ममाद्यातिदुःखम
सॊ ऽहं दविषत सैन्यम उदग्रकल्पं; विनाशयिष्ये परमप्रतीतः
एतान निहत्याजिमध्ये समेतान; परीतॊ भविष्यामि सह तवयाद्य
सर्वांस तूणीरान मार्गणान वान्ववेक्ष्य; किं शिष्टं सयात सायकानां रथे मे
का वाजातिः किंप्रमाणं च तेषां; जञात्वा वयक्तं तन ममाचक्ष्व सूत
[विषॊक]
षण मार्गणानाम अयुतानि वीर; कषुराश च भल्लाश च तथायुताख्याः
नाराचानां दवे सहस्रे तु वीर; तरीण्य एव च परदराणां च पार्थ
अस्त्य आयुधं पाण्डवेयावशिष्टं; न यद वहेच छकटं षड गवीयम
एतद विद्वन मुञ्च सहस्रशॊ ऽपि; गदासिबाहुद्रविणं च ते ऽसति
[भस]
सूताद्येमं पश्य भीम परमुक्तैः; संभिन्दद्भिः पार्थिवान आशु वेगैः
उग्रैर बाणैर आहवं घॊररूपं; नष्टादित्यं मृत्युलॊकेन तुल्यम
अद्यैव तद विदितं पार्थिवानां; भविष्यतिय आकुमारं च सूत
निमग्नॊ वा समरे भीमसेन; एकः कुरून वा समरे विजेता
सर्वे संख्ये कुरवॊ निष्पतन्तु; मां वा लॊकाः कीर्तयन्त्व आकुमारम
सवान एकस तान अहं पातयिष्ये; ते वा सर्वे भीमसेनं तुदन्तु
आशास्तारः कर्म चाप्य उत्तमं वा; तन मे देवाः केवलं साधयन्तु
आयात्व इहाद्यार्जुनः शत्रुघाती; शक्रस तूर्णं यज्ञ इवॊपहूतः
ईक्ष्वस्वैतां भारतीं दीर्यमाणाम; एते कस्माद विद्रवन्ते नरेन्द्राः
वयक्तं धीमान सव्यसाची नराग्र्यः; सैन्यं हय एतच छादयत्य आशु बाणैः
पश्य धवजांश च दरवतॊ विशॊक; नागान हयान पत्तिसंघांश च संख्ये
राथान विशीर्णाञ शरशक्तिताडितान; पश्यस्वैतान रथिनश चैव सूत
आपूर्यते कौरवी चाप्य अभीक्ष्णं; सेना हय असौ सुभृशं हन्यमाना
धनंजयस्याशनि तुल्यवेगैर; गरस्ता शरैर बर्हि सुवर्णवाजैः
एते दरवन्ति सम रथाश्वनागाः; पदातिसंघान अवमर्दयन्तः
संमुह्यमानाः कौरवाः सर्व एव; दरवन्ति नागा इव दावभीताः
हाहाकृताश चैव रणे विशॊक; मुञ्चन्ति नादान विपुलान गजेन्द्राः
[विषॊक]
सर्वे कामाः पाण्डव ते समृद्धाः; कपिध्वजॊ दृश्यते हस्तिसैन्ये
नीलाद धनाद विद्युतम उच्चरन्तीं; तथापश्यं विस्फुरद वै धनुस तत
कपिर हय असौ वीक्ष्यते सर्वतॊ वै; धवजाग्रम आरुह्य धनंजयस्य
दिवाकराब्भॊ मणिर एष दिव्यॊ; विभ्राजते चैव किरीटसंस्थः
पार्श्वे भीमं पाण्डुराभ्रप्रकाशं; पश्येमं तवं देवदत्तं सुघॊषम
अभीशु हस्तस्य जनार्दनस्य; विगाहमानस्य चमूं परेषाम
रविप्रभं वज्रनाभं कषुरान्तं; पार्श्वे सथितं पश्य जनार्दनस्य
चक्रं यशॊ वर्धयत केशवस्य; सदार्चितं यदुभिः पश्य वीर
[भम]
ददामि ते गरामवरांश चतुर्दश; परियाख्याने सारथे सुप्रसन्नः
दसी शतं चापि रथांश च विंशतिं; यद अर्जुनं वेदयसे विशॊक
[स]
शरुत्वा च रथि निर्घॊषं सिंहनादं च संयुगे
अर्जुनः पराह गॊविन्दं शीघ्रं चॊदय वाजिनः
अर्जुनस्य वचः शरुत्वा गॊविन्दॊ ऽरजुनम अब्रवीत
एष गच्छामि सुक्षिप्रं यत्र भीमॊ वयवस्थितः
आयान्तम अश्वैर हिमशङ्खवर्णैः; सुवर्णमुक्ता मणिजालनद्धैः
जम्भं जिघांसुं परगृहीतवज्रं; जयाय देवेन्द्रम इवॊग्रमन्युम
रथाश्वमातङ्गपदातिसंघा; बाणस्वनैर नेमिखुर सवनैश च
संनादयन्तॊ वसुधां दिशश च; करुद्धा नृसिंहा जयम अभ्युदीयुः
तेषां च पार्थस्य महत तदासीद; देहासु पाप्म कषपणं सुयुद्धम
तरैलॊक्यहेतॊर असुरैर यथासीद; देवस्य विष्णॊर जयतां वरस्य
तैर अस्तम उच्चावचम आयुधौघम; एकः परतिच्छेदे किरीटमाली
कषुरार्धचन्द्रैर निशितैश च बाणैः; शिरांसि तेषां बहुधा च बाहून
छत्राणि वालव्यजनानि केतून; अश्वान रथान पत्तिगणान दविपांश च
ते पेतुर उर्व्यां बहुधा विरूपा; वातप्रभग्नानि यथा वनानि
सुवर्णजालावतता महागजाः; सवैजयन्ती धवजयॊधकल्पिताः
सुवर्णपुङ्खैर इषुभिः समाचिताश; चकाशिरे परज्वलिता यथाचलाः
विदार्य नागांश च रथांश च वाजिनः; शरॊत्तमैर वासव वज्रसंनिभैः
दरुतं ययौ कर्ण जिघांसया तथा; यथा मरुत्वान बलभेदने पुरा
ततः स पुरुषव्याघ्रः सूत सैन्यम अरिंदम
परविवेश महाबाहुर मकरः सागरं यथा
तं दृष्ट्वा तावका राजन रथपत्तिसमन्विताः
गजाश्वसादि बहुलाः पाण्डवं समुपाद्रवन
तत्राभिद्रवतां पार्थम आरावः सुमहान अभूत
सागरस्येव मत्तस्य यथा सयात सलिलस्वनः
ते तु तं पुरुषव्याघ्रं वयाघ्रा इव महारथाः
अभ्यद्रवन्त संग्रामे तयक्त्वा पराणकृतं भयम
तेषाम आपततां तत्र शरवर्षाणि मुञ्चताम
अर्जुनॊ वयधमत सैन्यं महावातॊ घनान इव
ते ऽरजुनं सहिता भूत्वा रथवंशैः परहारिणः
अभियाय महेष्वासा विव्यधुर निशितैः शरैः
ततॊ ऽरजुनः सहस्राणि रथवारणवाजिनाम
परेषयाम आस विशिखैर यमस्य सदनं परति
ते वध्यमानाः समरे पार्थ चापच्युतैः शरैः
तत्र तत्र सम लीयन्ते भये जाते महारथाः
तेषां चतुःशतान वीरान यतमानान महारथान
अर्जुनॊ निशितैर बाणैर अनयद यमसादनम
ते वध्यमानाः समरे नाना लिङ्गैः शितैः शरैः
अर्जुनं समभित्यज्य दुद्रुवुर वै दिशॊ भयात
तेषां शब्दॊ महान आसीद दरवतां वाहिनीमुखे
महौघस्येव भद्रं ते गिरिम आसाद्य दीर्यतः
तां तु सेनां भृशं विद्ध्वा दरावयित्वार्जुनः शरैः
परायाद अभिमुखः पार्थः सूतानीकानि मारिष
तस्य शब्दॊ महान आसीत परान अभिमुखस्य वै
गरुडस्येव पततः पन्नगार्थे यथा पुरा
तं तु शब्दम अभिश्रुत्य भीमसेनॊ महाबलः
बभूव परमप्रीतः पार्थ दर्शनलालसः
शरुत्वैव पार्थम आयान्तं भीमसेनः परतापवान
तयक्त्वा पराणान महाराज सेनां तव ममर्द ह
स वायुवेगप्रतिमॊ वायुवेगसमॊ जवे
वायुवद वयचरद भीमॊ वायुपुत्रः परतापवान
तेनार्द्यमाना राजेन्द्र सेना तव विशां पते
वयभ्राम्यत महाराज भिन्ना नौर इव सागरे
तां तु सेनां तदा भीमॊ दर्शयन पाणिलाघवम
शरैर अवचकर्तॊग्रैः परेषयिष्यन यमक्षयम
तत्र भारत भीमस्य बलं दृष्ट्वातिमानुषम
वयत्रस्यन्त रणे यॊधाः कालस्येव युगक्षये
तथार्दितान भीमबलान भीमसेनेन भारत
दृष्ट्वा दुर्यॊधनॊ राजा इदं वचनम अब्रवीत
सैनिकान स महेष्वासॊ यॊधाश च भरतर्षभ
समादिशद रणे सर्वान हतभीमम इति सम ह
तस्मिन हते हतं मन्ये सर्वसैन्यम अशेषतः
परतिगृह्य च ताम आज्ञां तव पुत्रस्य पार्थिवाः
भीमं परच्छादयाम आसुः शरवर्षैः समन्ततः
गजाश च बहुला राजन नराश च जय गृद्धिनः
रथा हयाश च राजेन्द्र परिवव्रुर वृकॊदरम
स तैः परिवृतः शूरैः शूरॊ राजन समन्ततः
शुशुभे भरतश्रेष्ठ नक्षत्रैर इव चन्द्रमाः
स रराज तथा संख्ये दर्शनीयॊ नरॊत्तमः
निर्विशेषं महाराज यथा हि विजयस तथा
तत्र ते पार्थिवाः सर्वे शरवृष्टी समासृजन
करॊधरक्तेक्षणाः करूरा हन्तुकामा वृकॊदरम
स विदार्य महासेनां शरैः संनतपर्वभिः
निश्चक्राम रणाद भीमॊ मत्स्यॊ जालाद इवाम्भसि
हत्वा दशसहस्राणि गजानाम अनिवर्तिनाम
नृषां शतसहस्रे दवे दवे शते चैव भारत
पञ्च चाश्वसहस्राणि रथानां शतम एव च
हत्वा परास्यन्दयद भीमॊ नदीं शॊणितकर्दमा
शॊणितॊदां रथावर्तां हस्तिग्राहसमाकुलाम
नरमीनाम अश्वनक्रां केशशैवलशाद्वलाम
संछिन्नभुज नागेन्द्रां बहुरत्नापहारिणीम
ऊरुग्राहां मज्ज पङ्कां शीर्षॊपल समाकुलाम
धनुष्काशां शरावापां गदापरिघकेतनाम
यॊधव्रातवतीं संख्ये वहन्तीं यमसादनम
कषणेन पुरुषव्याघ्रः परावर्तयत निम्नगाम
यथा वैतरणीम उग्रां दुस्तराम अकृतात्मभिः
यतॊ यतः पाण्डवेयः परवृत्तॊ रथसत्तमः
ततस ततॊ ऽपातयत यॊधाञ शतसहस्रशः
एवं दृष्ट्वा कृतं कर्म भीमसेनेन संयुगे
दुर्यॊधनॊ महाराज शकुनिं वाक्यम अब्रवीत
जय मातुलसंग्रामे भीमसेनं महाबलम
अस्मिञ जिते जितं मन्ये पाण्डवेयं महाबलम
ततः परायान महाराज सौबलेयः परतापवान
रणाय महते युक्तॊ भरातृभिः परिवारितः
रणाय महते युक्तॊ भरातृभिः पारिवारितः
स समासाद्य संग्रामे भीमं भीमपराक्रमम
वारयाम आस तं वीरॊ वेलेव मकरालयम
स नयवर्तत तं भीमॊ वार्यमाणः शितैः शरैः
शकुनिस तस्य राजेन्द्र वामे पार्श्वे सतनान्तरे
परेषयाम आस नाराचान रुक्मपुङ्खाञ शिलाशितान
वर्म भित्त्वा तु सौवर्णं बाणास तस्य महात्मनः
नयमज्जन्त महाराज कङ्कबर्हिण वाससः
सॊ ऽतिविद्धॊ रणे भीमः शरं हेमविभूषितम
परेषयाम आस सहसा सौबलं परति भारत
तम आयान्तं शरं घॊरं शकुनिः शत्रुतापनः
चिच्छेद शतधा राजन कृतहस्तॊ महाबलः
तस्मिन निपतिते भूमौ भीमः करुद्धॊ विशां पते
धनुश चिच्छेद भल्लेन सौबलस्य हसन्न इव
तद अपास्य धनुश छिन्नं सौबलेयः परतापवान
अन्यद आदत्त वेगेन धनुर भल्लांश च षॊडश
तैस तस्य तु महाराज भल्लैः संनतपर्वभिः
चतुर्भिः सारथिं हय आर्च्छद भीमं पञ्चभिर एव च
धवजम एकेन चिच्छेद छत्रं दवाभ्यां विशां पते
चतुर्भिश चतुरॊ वाहान विव्याध सुबलात्मजः
ततः करुद्धॊ महाराज भीमसेनः परतापवान
शक्तिं चिक्षेप समरे रुक्मदण्डाम अयॊ मयीम
सा भीम भुजनिर्मुक्ता नागजिह्वेव चञ्चला
निपपात रथे तूर्णं सौबलस्य महात्मनः
ततस ताम एव संगृह्य शक्तिं कनकभूषणाम
भीमसेनाय चिक्षेप करुद्ध रूपॊ विशां पते
सा निर्भिद्य भुजं सव्यं पाण्डवस्य महात्मनः
पपात च ततॊ भूमौ यथा विद्युन नभश चयुता
अथॊत्क्रुष्टं महाराज धार्तराष्ट्रैः समन्ततः
न तु तं ममृषे भीमः सिंहनादं तरस्विनाम
स संगृह्य धनुः सज्यं तवरमाणॊ महारथः
मुहूर्ताद इव राजेन्द्र छादयाम आस सायकैः
सौबलस्य बलं संख्ये तयक्त्वात्मानं महाबलः
तस्याश्वांश चतुरॊ हत्वा सूतं चैव विशां पते
धवजं चिच्छेद मल्लेन तवरमाणः पराक्रमी
हताश्वं रथम उत्सृज्य तवरमाणॊ नरॊत्तमः
तस्थौ विस्फारयंश चापं करॊधरक्तेक्षणः शवसन
शरैश च बहुधा राजन भीमम आर्च्छत समन्ततः
परतिहत्य तु वेगेन भीमसेनः परतापवान
धनुश चिच्छेद संक्रुद्धॊ विव्याध च शितैः शरैः
सॊ ऽतिविद्धॊ बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनः
निपपात ततॊ भूमौ किं चित पराणॊ नराधिप
ततस तं विह्वलं जञात्वा पुत्रस तव विशां पते
अपॊवाह रथेनाजौ भीमसेनस्य पश्यतः
रथस्थे तु नरव्याघ्रे धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखाः
परदुद्रुवुर दिशॊ भीता भीमाञ जाते महाभये
सौबले निर्जिते राजन भीमसेनेन धन्विना
भयेन महता भग्नः पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव
अपायाज जवनैर अश्वैः सापेक्षॊ मातुलं परति
पराङ्मुखं तु राजानं दृष्ट्वा सैन्यानि भारत
विप्रजग्मुः समुत्सृज्य दवैरथानि समन्ततः
तान दृष्ट्वातिरथान सर्वान धार्तराष्ट्रान पराङ्मुखान
जवेनाभ्यपतद भीमः किरञ शरशतान बहून
ते वध्यमाना भीमेन धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखाः
कर्णम आसाद्य समरे सथिता राजन समन्ततः
स हि तेषां महावीर्यॊ दवीपॊ ऽभूत सुमहाबलः
भिन्ननौका यथा राजन दवीपम आसाद्य निर्वृताः
भवन्ति पुरुषव्याघ्र नाविकाः कालपर्यये
तथा कर्णं समासाद्य तावका भरतर्षभ
समाश्वस्ताः सथिता राजन संप्रहृष्टाः परस्परम
समाजग्मुश च युद्धाय मृत्युं कृत्वा निवर्तनम
[धृ]
ततॊ भग्नेषु सैन्येषु भीमसेनेन संयुगे
दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत किं नु सौबलॊ वापि संजय
कर्णॊ वा जयतां शरेष्ठॊ यॊधा वा मामका युधि
कृपॊ वा कृतवर्मा च दरौणिर दुःशासनॊ ऽपि वा
अत्यद्भुतम इदं मन्ये पाण्डवेयस्य विक्रमम
यथाप्रतिज्ञं यॊधानां राधेयः कृतवान अपि
कुरूणाम अपि सर्वेषां कर्णः शत्रुनिषूदनः
शर्म वर्म परतिष्ठा च जीविताशा च संजय
तत परभग्नं बलं दृष्ट्वा कौन्तेयेनामितौजसा
राधेयानाम अधिरथः कर्णः किम अकरॊद युधि
पुत्रा वा मम दुर्धर्षा राजानॊ वा महारथाः
एतन मे सर्वम आचक्ष्व कुशलॊ हय असि संजय
[स]
अपराह्णे महाराज सूतपुत्रः परतापवान
जघान सॊमकान सर्वान भीमसेनस्य पश्यतः
भीमॊ ऽपय अतिबलः सैन्यं धार्तराष्ट्रं वयपॊथयत
दराव्यमाणं बलं दृष्ट्वा भीमसेनेन धीमता
यन्तारम अब्रवीत कर्णः पाञ्चालान एव मा वह
मद्रराजस ततः शल्यः शवेतान अश्वान महाजवान
पराहिणॊच चेदिपाञ्चालान करूषांश च महाबलः
परविश्य च स तां सेनां शल्यः परबलार्दनः
नययच्छत तुरगान हृष्टॊ यत्र यत्रैच्छद अग्रणीः
तं रतहं मेघसंकाशं वैयाघ्रपरिवारणम
संदृश्य पाण्डुपाञ्चालास तरस्ता आसन विशां पते
ततॊ रथस्य निनदः परादुरासीन महारणे
पर्जन्यसमनिर्घॊषः पर्वतस्येव दीर्यतः
ततः शरशतैस तीक्ष्णैः कर्णॊ ऽपय आकर्णनिःसृतैः
जघान पाण्डव बलं शतशॊ ऽथ सहस्रशः
तं तथा समरे कर्म कुर्वाणम अतिमानुषम
परिवव्रुर महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः
तं शिखण्डी च भीमश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः
नकुलः सहदेवश च दरौपदेयाः ससात्यकाः
परिवव्रुर जिघांसन्तॊ राधेयं शरवृष्टिभिः
सात्यकिस तु ततः कर्णं विंशत्या निशितैः शरैः
अताडयद रणे शूरॊ जत्रु देशे नरॊत्तमः
शिखण्डी पञ्चविंशत्या धृष्टद्युम्नश च पञ्चभिः
दरौपदेयाश चतुःषष्ट्या सहदेवश च सप्तभिः
नकुलश च शतेनाजौ कर्णं विव्याध सायकैः
भीमसेनस तु राधेयं नवत्या नतपर्वणाम
विव्याध समरे करुद्धॊ जत्रु देशे महाबलः
ततः परहस्याधिरथिर विक्षिपन धनुर उत्तमम
मुमॊच निशितान बाणान पीडयन सुमहाबलः
तान परत्यविध्यद राधेयः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः
सात्यकेस तु धनुश छित्त्वा धवजं च पुरुषर्षभः
अथैनं नवभिर बाणैर आजघान सतनान्तरे
भीमसेनस तु तं करुद्धॊ विव्याध तरिंशता शरैः
सारथिं च तरिभिर बाणैर आजघान परंतपः
विरथान दरौपदेयांश च चकार पुरुषर्षभः
अक्ष्णॊर निमेष मात्रेण तद अद्भुतम इवाभवत
विमुखीकृत्य तान सर्वाञ शरैः संनतपर्वभिः
पाञ्चालान अहनच छूरश चेदीनां च महारथान
ते वध्यमानाः समरे चेदिमत्स्या विशां पते
कर्णम एकम अभिद्रुत्य शरसंघैः समार्दयन
ताञ जघान शितैर बाणैः सूतपुत्रॊ महारथः
एतद अत्यद्भुतं कर्णे दृष्टवान अस्मि भारत
यद एकः समरे शूरान सूतपुत्रः परतापवान
यातमानान परं शक्त्यायॊधयत तांश च धन्विनः
पाण्डवेयान महाराज शरैर वारितवान रणे
तत्र भारत कर्णस्य ललाघवेन महात्मनः
तुतुषुर देवताः सर्वाः सिद्धाश च परमर्षयः
अपूजयन महेष्वासा धार्तराष्ट्रा नरॊत्तमम
कर्णं रथवरश्रेष्ठं शरेष्ठं सर्वधनुष्मताम
ततः कर्णॊ महाराज ददाह रिपुवाहिनीम
कक्षम इद्धॊ यथा वह्निर निदाघे जवलितॊ महान
ते वध्यमानाः कर्णेन पाण्डवेयास ततस ततः
पराद्रवन्त रणे भीताः कर्णं दृष्ट्वा महाबलम
तत्राक्रन्दॊ महान आसीत पाञ्चालानां महारणे
वध्यतां सायकैस तीक्ष्णैः कर्ण चापवरच्युतैः
तेन शब्देन वित्रस्ता पाण्डवानां महाचमूः
कर्णम एकं रणे यॊधं मेनिरे तत्र शात्रवाः
तत्राद्भुतं परं चक्रे राधेयः शत्रुकर्शनः
यद एकं पाण्डवाः सर्वे न शेकुर अभिवीक्षितुम
यथौघः पर्वतश्रेष्ठम आसाद्याभिप्रदीर्यतेल
तथा तत पाण्डवं सैन्यं कर्णम आस्साद्य दीर्यते
कर्णॊ ऽपि समरे राजन विधूमॊ ऽगनिर इव जवलन
दहंस तस्थौ महाबाहुः पाण्डवानां महाचमूम
शिरांसि च महाराज कर्णांश चञ्चल कुण्डलान
बाहूंश च वीरॊ वीराणां चिच्छेद लघु चेषुभिः
हस्तिदन्तान तसरून खड्गान धवजाञ शक्तीर हयान गजान
रथांश च विविधान राजन पताकाव्यजनानि च
अक्षेषा युगयॊक्त्राणि चक्राणि विविधानि च
चिच्छेद शतधा कर्णॊ यॊधव्रतम अनुष्ठितः
तत्र भारत कर्णेन निहतैर गजवाजिभिः
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशॊणितकर्दमा
विषमं च समं चैव हतैर अश्वपदातिभिः
रथैश च कुञ्जरैश चैव न परज्ञायत किं चन
नापि सवे न परे यॊधाः परज्ञायन्त परस्परम
घॊरे शरान्धकारे तु कर्णास्त्रे च विजृम्भिते
राधेय चापनिर्मुक्तैः शरैः काञ्चनभूषितैः
संछादिता महाराज यतमाना महारथाः
ते पाण्डवेयाः समरे कर्णेन सम पुनः पुनः
अभज्यन्त महाराज यतमाना महारथाः
मृगसंघान यथा करुद्धः सिंहॊ दरावयते वने
कर्णस तु समरे यॊधांस तत्र तत्र महायशाः
कालयाम आस तत सैन्यं यथा पशुगणान वृकः
दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखीम
अभिजग्मुर महेष्वासा रुवन्तॊ भैरवान रवान
दुर्यॊधनॊ हि राजेन्द्र मुदा परमया युतः
वादयाम आस संहृष्टॊ नानावाद्यानि सर्वशः
पाञ्चालापि महेष्वासा भग्नभग्ना नरॊत्तमाः
नयवर्तन्त यथा शूरा मृत्युं कृत्वा निवर्तनम
तान निवृत्तान रणे शूरान राधेयः शत्रुतापनः
अनेकशॊ महाराज बभञ्ज पुरुषर्षभः
तत्र भारत कर्णेन पाञ्चाला विंशती रथाः
निहताः सादयः करॊधाच चेदयश च परःशताः
कृत्वा शून्यान रथॊपस्थान वाजिपृष्ठांश च भारत
निर्मनुष्यान गजस्कन्धान पादातांश चैव विद्रुतान
आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यः परंतह
कालान्तकवपुः करूदः सूतपुत्रश चचाल ह
एवम एतान महाराज नरवाजि रथा दविपान
हत्वा तस्थौ महेष्वासः कर्णॊ ऽरिगणसूदनः
यथा भूतगणान हत्वा कालस तिष्ठेन महाबलः
तथा स सॊमकान हत्वा तस्थाव एकॊ महारथः
तत्राद्भुतम अपश्याम पाञ्चालानां पराक्रमम
वध्यमानापि कर्णेन नाजहू रणमूर्धनि
राजा दुःशासनश चैव कृपः शारद्वतस तथा
अश्वत्थामा कृतवर्मा शकुनिश चापि सौबलः
नयहनन पाण्डवीं सेनां शतशॊ ऽथ सहस्रशः
कर्ण पुत्रौ च राजेन्द्र भरातरौ सत्यविक्रमौ
अनाशयेतां बलिनः पाञ्चालान वै ततस ततः
तत्र युद्धं तदा हय आसीत करूरं विशसनं महत
तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्न शिखण्डिनौ
दरौपदेयाश च संक्रुद्धा अभ्यघ्नंस तावकं बलम
एवम एष कषयॊ वृत्तः पाण्डवानां ततस ततः
तावकानाम अपि रणे भीमं पराप्य महाबलम
[स]
अर्जुनस तु महाराज कृत्वा सैन्यं पृथग्विधाम
सूतपुत्रं सुसंरब्धं दृष्ट्वा चैव महारणे
शॊणितॊदां महीं कृत्वा मांसमज्जास्थि वाहिनीम
वासुदेवम इदं वाक्यम अब्रवीत पुरुषर्षभ
एष केतू रणे कृष्ण सूतपुत्रस्य दृश्यते
भीमसेनादयश चैते यॊधयन्ति महारथान
एते दरवन्ति पाञ्चालाः कर्णास तरस्ता जनार्दन
एष दुर्यॊधनॊ राजा शवेतच छत्रेण भास्वता
कर्णेन भग्नान पाञ्चालान दरावयन बहु शॊभते
कृपश च कृतवर्मा च दरौणिश चैव महाबलः
एते रक्षन्ति राजानं सूतपुत्रेण रक्षिताः
अवध्यमानास ते ऽसमाभिर घातयिष्यन्ति सॊमकान
एष शल्यॊ रथॊपस्थे रश्मिसंचार कॊविदः
सूतपुत्र रथं कृष्ण वाहयन बहु शॊभते
तत्र मे बुद्धिर उत्पन्ना वाहयात्र महारथम
नाहत्वा समरे कर्णं निवर्तिष्ये कथं चन
राधेयॊ ऽपय अन्यथा पर्थान सृञ्जयांश च महारथान
निःशेषान समरे कुर्यात पश्यातॊर नौ जनार्दन
ततः परायाद रथेनाशु केशवस तव वाहिनीम
कर्णं परति महेष्वासं दवैरथे सव्यसाचिना
परयातश च महाबाहुः पाण्डवानुज्ञया हरिः
आश्वासयन रथेनैव पाण्डुसैन्यानि सर्वशः
रथघॊषः स संग्रामे पाण्डवेयस्य संबभौ
वासवाशनि तुल्यस्य महौघस्येव मारिष
महता रथघॊषेण पाण्डवः सत्यविक्रमः
अभ्ययाद अप्रमेयात्मा विजयस तव वाहिनीम
तम आयान्तं समीक्ष्यैव शवेताश्वं कृष्णसारथिम
मद्रराजॊ ऽबरवीत कृष्णं केतुं दृष्ट्वा महात्मनः
अयं स रथ आयाति शवेताश्वः कृष्णसारथिः
निघ्नन्न अमित्रान समरे यं कर्ण परिपृच्छसि
एष तिष्ठति कौन्तेयः संस्पृशन गाण्डिवं धनुः
तं हनिष्यसि चेद अद्य तन नः शरेयॊ भविष्यति
एषा विदीर्यते सेना धार्तराष्ट्री समन्ततः
अर्जुनस्य भयात तूर्णं निघ्नतः शात्रवान बहून
वर्जयन सर्वसैन्यानि तवरते हि धनंजयः
तवदर्थम इति मन्ये ऽहं यथास्यॊदीर्यते वपुः
न हय अवस्थाप्यते पार्थॊ युयुत्सुः केन चित सह
तवाम ऋते करॊधदीप्तॊ हि पीड्यमाने वृकॊदरे
विरथं धर्मराजं च दृष्ट्वा सुदृढ विक्षतम
शिखण्डिनं सात्यकिं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम
दरौपदेयान युधामन्युम उत्तमौजसम एव च
नकुलं सहदेवं च भरातरौ दवौ समीक्ष्य च
सहसैक रथः पार्थस तवाम अभ्येति परंतप
करॊधरक्तेक्षणः करुद्धॊ जिघांसुः सर्वधन्विनाम
तवरितॊ ऽभिपतत्य अस्मांस तयक्त्वा सैन्यान्य असंशयम
तवं कर्ण परतियाह्य एनं नास्त्य अन्यॊ हि धनुर्धरः
न तं पश्यामि लॊके ऽसमिंस तवत्तॊ ऽपय अन्यं धनुर्धरम
अर्जुनं समरे करुद्धां यॊ वेलाम इव धारयेत
न चास्य रक्षां पश्यामि पृष्ठतॊ न च पार्श्वतः
एक एवाभियाति तवां पश्य साफल्यम आत्मनः
तवं हि कृष्णौ रणे शक्तः संसाधयितुम आहवे
तवैष भारॊ राधेय परत्युद्याहि धनंजयम
तवं कृतॊ हय एव भीष्मेण दरॊण दरौणिकृपैर अपि
सव्यसाचि परतिरथस तं निवर्तत पाण्डवम
लेलिहानं यथा सर्पं गर्जन्तम ऋषभं यथा
लयस्थितं यथा वयाघ्रं जहि कर्ण धनंजयम
एते दरवन्ति समरे धार्तराष्ट्रा महारथाः
अर्जुनस्या भयात तूर्णं निरपेक्षा जनाधिपाः
दरवताम अथ तेषां तु युधि नान्यॊ ऽसति मानवः
भयहा यॊ भवेद वीर तवाम ऋते सूतनन्दन
एते तवां कुरवः सर्वे दीपम आसाद्य संयुगे
विष्ठिताः पुरुषव्याघ्र तवात्तः शरण काङ्क्षिणः
वैदेहाम्बष्ठ काम्बॊजास तथा नग्न जितस तवया
गान्धाराश च यया धृत्या जिताः संख्ये सुदुर्जयाः
तां धृतिं कुरु राधेय ततः परत्येहि पाण्डवम
वासुदेवं च वार्ष्णेयं परीयमाणं किरीटिना
[कर्ण]
परकृतिस्थॊ हि मे शल्य इदानीं संमतस तथा
परतिभासि महाबाहॊ विभीश चैव धनंजयात
पश्य बाह्वॊर बलं मे ऽदय शिक्षितस्य च पश्य मे
एकॊ ऽदय निहनिष्यामि पाण्डवानां महाचमूम
कृष्णौ च पुरुषव्याघ्रौ तच च सत्यं बरवीमि ते
नाहत्वा युधि तौ वीराव अपयास्ये कथं चन
सवप्स्ये वा निह्यतस ताभ्याम असत्यॊ हि रणे जयः
कृतार्थॊ वा भविष्यामि हत्वा ताव अथ वा हतः
नैतादृशॊ जातु बभूव लॊके; रथॊत्तमॊ यावद अनुश्रुतं नः
तम ईदृशं परतियॊत्स्यामि पार्थं; महाहवे पश्य च पौरुषं मे
रथे चरत्य एष रथप्रवीरः; शीघ्रैर हयैः कौरव राजपुत्रः
स वाद्य मां नेष्यति कृच्छ्रम एतत; कर्णस्यान्ताद एतद अन्ताः सथ सर्वे
अस्वेदिनौ राजपुत्रस्य हस्ताव; अवेपिनौ जातकिणौ बृहन्तौ
दृढायुधः कृतिमान कषिप्रहस्तॊ; न पाण्डवेयेन समॊ ऽसति यॊधः
गृह्णात्य अनेकान अपि कङ्कपत्रान; एकं यथा तान कषितिपान परमथ्य
ते करॊशमात्रं निपतन्त्य अमॊघाः; कस तेन यॊधॊ ऽसति समः पृथिव्याम
अतॊषयत पाण्डवेयॊ हुताशं; कृष्ण दवितीयॊ ऽतिरथस तरस्वी
लेभे चक्रं यत्र कृष्णॊ महात्मा; धनुर गाण्डीवं पाण्डवः सव्य साची
शवेताश्वयुक्तं च सुघॊषम अग्र्यं; रथं महाबाहुर अदीनसत्त्वः
महेषुधी चाक्षयौ दिव्यरूपौ; शस्त्राणि दिव्यानि च हव्यवाहात
तथेन्द्र लॊके निजघान दैत्यान; असंख्येयान कालकेयांश च सर्वान
लेभे शङ्खं देवदत्तं सम तत्र; कॊ नाम तेनाभ्यधिकः पृथिव्याम
महादेवं तॊषयाम आस चैव; साक्षात सुयुद्धेन महानुभावः
लेभे ततः पाशुपतं सुघॊरं; तरैलॊक्यसंहार करं महास्त्रम
पृथक्पृथग लॊकपालाः समेता; ददुर हय अस्त्राण्य अप्रमेयाणि यस्य
यैस ताञ जघानाशु रणे नृसिंहान; स कालखञ्जान असुरान समेतान
तथा विराटस्य पुरे समेतान; सर्वान अस्मान एकरथेन जित्वा
जहार तद गॊधनम आजिमध्ये; वस्त्राणि चादत्त महारथेभ्यः
तम ईदृश्म वीर्यगुणॊपपन्नं; कृष्ण दवितीयं वरये रणाय
अनन्तवीर्येण च केशवेन; नारायणेनाप्रतिमेन गुप्तम
वर्षायुतैर यस्य गुणा न शक्या; वक्तुं समेतैर अपि सर्वलॊकैः
महात्मनः शङ्खचक्रासि पाणेर; विष्णॊर जिष्णॊर वसुदेवात्मजस्य
भयं मे वै जायते साध्वसं च; दृष्ट्वा कृष्णाव एकरथे समेतौ
उभौ हि शूरौ कृतिनौ दृढास्त्रौ; महारथौ संहननॊपपन्नौ
एतादृशौ फल्गुन वासुदेवौ; कॊ ऽनयः परतीयान मद ऋते नु शल्य
एताव अहं युधि वा पातयिष्ये; मां वा कृष्णौ निहनिष्यतॊ ऽदय
इति बरुवञ शक्यम अमित्रहन्ता; कर्णॊ रणे मेघ इवॊन्ननाद
अभ्येत्य पुत्रेण तवाभिनन्दितः; समेत्य चॊवाच कुरुप्रवीरान
कृपं च भॊजं च महाभुजाव उभौ; तथैव गान्धार नृपं सहानुजम
गुरॊः सुतं चावरजं तथात्मनः; पदातिनॊ ऽथ दविपसादिनॊ ऽनयान
निरुन्धताभिद्रवताच्युतार्जुनौ; शरमेण संयॊजयताशु सर्वतः
यथा भवद्भिर भृशविक्षताव उभौ; सुखेन हन्याम अहम अद्य भूमिपाः
तथेति चॊक्त्वा तवरिताः सम ते ऽरजुनं; जिघांसवॊ वीरतमाः समभ्ययुः
नदीनदान भूरि जलॊ महार्णवॊ; यथातथा तान समरे ऽरजुनॊ ऽगरसत
न संदधानॊ न तथा शरॊत्तमान; परमुञ्चमानॊ रिपुभिः परदृश्यते
धनंजयस तस्य शरैश च दारिता; हताश च पेतुर नरवाजि कुञ्जराः
शरार्चिषं गाण्डिवचारु मण्डलं; युगान्तसूर्यप्रतिमान तेजसम
न कौरवाः शेकुर उदीक्षितुं जयं; यथा रविं वयाधित चक्षुषॊ जनाः
तम अभ्यधावद विसृजञ शरान कृपस; तथैव भॊजस तव चात्मजः सवयम
जिघांसुभिस तान कुशलैः शरॊत्तमान; महाहवे संजवितान परयत्नतः
शरैः परचिच्छेद च पाण्डवस तवरन; पराभिनद वक्षसि च तरिभिस तरिभिः
स गाण्डिवाभ्यायत पूर्णमण्डलस; तपन रिपून अर्जुन भास्करॊ बभौ
शरॊग्र रश्मिः शुचि शुक्रमध्यगॊ; यथैव सूर्यः परिवेषगस तथा
अथाग्र्य बाणैर दशभिर धनंजयं; पराभिनद दरॊणसुतॊ ऽचयुतं तरिभिः
चतुर्भिर अश्वांश चतुरः कपिं तथा; शरैः स नाराचवरैर अवाकिरत
तथा तु तत तत सफुरद आत्तकार्मुकं; तरिभिः शरैर यन्तृशिरः कषुरेण
हयांश चतुर्भिश चतुरस तरिभिर धवजं; धनंजयॊ दरौणिरथान नयपातयत
स रॊषपूर्णॊ ऽशनिवज्रहाटकैर; अलंकृतं तक्षक भॊगवर्चसम
सुबन्धनं कार्मुकम अन्यद आददे; यथा महाहिप्रवरं गिरेस तथा
सवम आयुधं चॊपविकीर्य भूतले; धनुश च कृत्वा सगुणं गुणाधिकः
समानयानाव अजितौ नरॊत्तमौ; शरॊत्तमैर दरौणिर अविध्यद अन्तिकात
कृपश च भॊजश च तथात्मजश च ते; तमॊनुदं वारिधरा इवापतन
कृपस्य पार्थः सशरं शरासनं; हयान धवजं सारथिम एव पत्रिभिः
शरैः परचिच्छेद तवात्मजस्य; धवजं धनुश च परचकर्त नर्दतः
जघान चाश्वान कृतवर्मणः शुभान; धवजं च चिच्छेद ततः परतापवान
सवाजिसूतेष्व असनान सकेतनाञ; जघान नागाश्वरथांस तवरंश च सः
ततः परकीर्णं सुमहद बलं तव; परदारितं सेतुर इवाम्भसा यथा
ततॊ ऽरजुनस्याशु रथेन केशवश; चकार शत्रून अपसव्य मातुरान
तथ परयान्तं तवरितं धनंजयं; शतक्रतुं वृत्र निजघ्नुषं यथा
समन्वधावन पुनर उच्छ्रितैर धवजै; रथैः सुयुक्तैर अपरे युयुत्सवः
अथाभिसृत्य परतिवार्य तान अरीन; धनंजयस्याभि रथं महारथाः
शिखण्डिशैनेय यमाः शितैः शरैर; विदारयन्तॊ वयनदन सुभौरवम
ततॊ ऽभिजघ्नुः कुपिताः परस्परं; शरैस तदाञ्जॊ गतिभिः सुतेजनैः
कुरुप्रवीराः सह सृञ्जयैर यथा; असुराः पुरा देववरैर अयॊधयन
जयेप्सवः सवर्गमनाय चॊत्सुकाः; पतन्ति नागाश्वरथाः परंतप
जगर्जुर उच्चैर बलवच च विव्यधुः; शरैः सुमुक्तैर इतरेतरं पृथक
शरान्धकारे तु महात्मभिः कृते; महामृधे यॊधवरैः परस्परम
बभुर दशाशा न दिवं च पार्थिव; परभा च सूर्यस्य तमॊवृताभवत
[स]
राजन कुरूणां परवरैर बलैर भीमम अभिद्रुतम
मज्जन्तम इव कौन्तेयम उज्जिहीर्षुर धनंजयः
विमृद्य सूतपुत्रस्य सेनां भारत सायकैः
पराहिणॊन मृत्युलॊकाय परवीरान धनंजयः
ततॊ ऽसयाम्बरम आवृत्य शरजालानि भागशः
अदृश्यन्त तथान्ये च निघ्नन्तस तव वाहिनीम
स पक्षिसंघाचरितम आकाशं पूरयञ शरैः
धनंजयॊ महाराज कुरूणाम अन्तकॊ ऽभवत
ततॊ भल्लैः कषुरप्रैश च नाराचैर निर्मलैर अपि
गात्राणि पराक्षिणॊत पार्थः शैरांसि च चकर्त ह
छिन्नगात्रैर विकवचैर विशिरस्कैः समन्ततः
पतितैश चपतद्भिश च यॊधैर आसीत समावृतम
धनंजय शराभ्यस्तैः सयन्दनाश्वनरद्विपैः
रणभूमिर अभूद राजन महावैतरणी यथा
इषा चक्राक्षभङ्गैश च वयश्वैः साश्वैश च युध्यताम
ससूतैर हतसूतैश च रथैः सतीर्णाभवन मही
सुवर्णवर्म संनाहैर यॊधैः कनकभूषणैः
आस्थिताः कृतवर्माणॊ भद्रा नित्यमदा दविपाः
करुद्धाः करुद्धैर महामात्रैः परेषितार्जुनम अभ्ययुः
चतुःशताः शरवर्षैर हताः पेतुः किरीटिना
पर्यस्तानीव शृङ्गाणि ससत्त्वानि महागिरेः
धनंजय शराभ्यस्तैः सतीर्णा भूर वरवारणैः
अभिपेदे ऽरजुन रथॊ घनान भिन्दन्निवांशुमान
हतैर गजमनुष्याश्वैर भग्नैश च बहुधा रथैः
विशस्त्र पत्रकवचैर युद्धशौण्डैर गतासुभिः
अपविद्धायुधैर मार्गः सतीर्णॊ ऽभूत फल्गुनेन वै
वयस्फूर्जयच च गाण्डीवं सुमहद भैरवस्वनम
घॊरॊ वज्रविनिष्पेषः सतनयित्नॊर इवाम्बरे
ततः परदीर्यत चमूर धनंजय शराहता
महावातसमाविद्धा महानौर इव सागरे
नानारूपाः परहरणाः शरा गाण्डीवचॊदिताः
अलातॊल्काशनि परख्यास तव सैन्यं विनिर्दहन
महागिरौ वेणुवनं निशि परज्वलितं यथा
तथा तव महत सैन्यं परास्फुरच छरपीडितम
संपिष्ट दग्धविध्वस्तं तव सैन्यं किरीटिना
हतम्प्रविहतं बाणैः सर्वतः परद्रुतं दिशः
महावने मृगगणा दावाग्निग्रसिता यथा
कुरवः पर्यवर्तन्त निर्दग्धाः सव्यसाचिना
उत्सृज्य हि महाबाहुं भीमसेनं तदा रणे
बलं कुरूणाम उद्विग्नं सर्वम आसीत पराङ्मुखम
ततः कुरुषु भग्नेषु बीभत्सुर अपराजितः
भीमसेनं समासाद्य मुहूर्तं सॊ ऽभयवर्तत
समागम्य स भीमेन मन्त्रयित्वा च फल्गुनः
विशल्यम अरुजं चास्मै कथयित्वा युधिष्ठिरम
भीमसेनाभ्यनुज्ञातस ततः परायाद धनंजयः
नादयन रथघॊषेण पृथिवीं दयां च भारत
ततः परिवृतॊ भीमैर दशभिः शत्रुपुङ्गवैः
दुःशासनाद अवरजैस तव पुत्रैर धनंजयः
ते तम अभ्यर्दयन बाणैर उल्काभिर इव कुञ्जरम
आततेष्व असनाः करूरा नृत्यन्त इव भारत
अपसव्यांस तु तांश चक्रे रथेन मधुसूदनः
ततस ते पराद्रवञ शूराः पराङ्मुख रथे ऽरजुने
तेषाम आपततां केतून रथांश चापानि सायकान
नाराचैर अर्धचन्द्रैश च कषिप्रं पार्थॊ नयपातयत
अथान्यैर दशभिर भल्लैः शिरांस्य एषां नयपातयत
रॊषसंरक्त नेत्राणि संदष्टौष्ठानि भूतले
तानि वक्त्राणि विबभुर वयॊम्नि तारागणा इव
तांस तु भल्लैर महावेगैर दशभिर दश कौरवान
रुक्माङ्गदान रुक्मपुङ्खैर विद्ध्वा परायाद अमित्रहा
[स]
तं तु यान्तं महावेगैर अश्वैः कपिवरध्वजम
युद्धायाभ्यद्रवन वीराः कुरूणां नवती रथाः
परिवव्रुर नरव्याघ्रा नरव्याघ्रं रणे ऽरजुनम
कृष्णः शवेतान महावेगान अश्वान कनकभूषणान
मुक्ताजालप्रतिच्छन्नान परैषीत कर्ण रथं परति
ततः कर्ण रथं यान्तम अरीन घनन्तं धनंजयम
बाणवर्षैर अभिघ्नन्तः संशप्तक रथा ययुः
तवरमाणांस तु तान सर्वान ससूतेष्व असन धवजान
जघान नवतिं वीरान अर्जुनॊ निशितैः शरैः
ते ऽपतन्त हता बाणैर नानारूपैः किरीटिना
सविमाना यथा सिद्धाः सवर्गात पुण्यक्षये तथा
ततः सरथ नागाश्वाः कुरवः कुरुसत्तम
निर्भया भरतश्रेष्ठम अभ्यवर्तन्त फल्गुनम
तद आयस्तम अमुक्तास्त्रम उदीर्णवरवारणम
पुत्राणां ते महत सैन्यं समरौत्सीद धनंजयः
शक्त्यृष्टि तॊमरप्रासैर गदा निस्त्रिंशसायकैः
पराच्छादयन महेष्वासाः कुरवः कुरुनन्दनम
तां कुरूणां परविततां शस्त्रवृष्टिं समुद्यताम
वयधमत पाण्डवॊ बाणैस तमः सूर्य इवांशुभिः
ततॊ मलेच्छाः सथितैर मत्तैस तरयॊदश शतैर गजैः
पार्श्वतॊ ऽभयहनन पार्थं तव पुत्रस्य शासनात
कर्णिनालीकनाराचैस तॊमरैः परासशक्तिभिः
कम्पनैर भिण्डिपालैश च रथस्थं पार्थम आर्दयन
ताम अस्त्रवृष्टिं परहितां दविपस्थैर यवनैः समयन
चिच्छेद निशितैर भल्लैर अर्धचन्द्रैश च फल्गुनः
अथ तान दविरदान सर्वान नाना लिङ्गैर महाशरैः
सपताकान सहारॊहान गिरीन वज्रैर इवाभिनत
ते हेमपुङ्खैर इषुभिर आचिता हेममालिनः
हताः पेतुर महानागाः साग्निज्वाला इवाद्रयः
ततॊ गाण्डीवनिर्घॊषॊ महान आसीद विशां पते
सतनतां कूजतां चैव मनुष्यगजवाजिनाम
कुञ्जराश च हता राजन पराद्रवंस ते समन्ततः
अश्वांश च पर्यधावन्त हतारॊहा दिशॊ दश
रथा हीना महाराज रथिभिर वाजिभिस तथा
गन्धर्वनगराकारा दृश्यन्ते सम सहस्रशः
अश्वारॊहा महाराज धावमानास ततस ततः
तत्र तत्रैव दृश्यन्ते पतिताः पार्थ सायकैः
तस्मिन कषणे पाण्डवस्य बाह्वॊर बलम अदृश्यत
यत सादिनॊ वारणांश च रथांश चैकॊ ऽजयद युधि
ततस तर्यङ्गेण महता बलेन भरतर्षभ
दृष्ट्वा परिवृतं राजन भीमसेनः किरीटिनम
हतावशेषान उत्सृज्य तवदीयान कति चिद रथान
जवेनाभ्यद्रवद राजन धनंजयरथं परति
ततस तत पराद्रवत सैन्यं हतभूयिष्ठम आतुरम
दृष्ट्वा यद अर्जुनं भीमॊ जगाम भरातरं परति
हतावशिष्टांस तुरगान अर्जुनेन महाजवान
भीमॊ वयधमद अभ्रान्तॊ गदापाणिर महाहवे
कालरात्रिम इवात्युग्रां नरनागाश्वभॊजनाम
पराकाराट्ट पुरद्वार दारणीम अतिदारुणाम
ततॊ गदां नृनागाश्वेष्व आशु भीमॊ वयवासृजत
सा जघान बहून अश्वान अश्वारॊहांश च मारिष
कांस्यायस तनुत्रांस तान नरान अश्वांश च पाण्डवः
पॊथयाम आस गदया सशब्दहं ते ऽपतन हताः
हत्वा तु तद गजानीकं भीमसेनॊ महाबलः
पुनः सवरथम आस्थाय पृष्ठतॊ ऽरजुनम अन्वगात
हतं पराङ्मुख परायं निरुत्साहं परं बलम
वयालम्बत महाराज परायशः शस्त्रवेष्टितम
विलम्बमानं तत सैन्यम अप्रगल्भम अवस्थितम
दृष्ट्वा पराच्छादयद बाणैर अर्जुनः पराणतापनैः
ततः कुरूणाम अभवद आर्तनादॊ महामृधे
रथाश्वनागासु हरैर वध्यताम अर्जुनेषुभिः
हाहाकृतं भृशं तस्थौ लीयमानं परस्परम
अलातचक्रवत सैन्यं तदाब्भ्रमत तावकम
आदीप्तं तव तत सैन्यं शरैश छिन्नतनुच छदम
आसीत सवशॊणित कलिन्नं फुल्लाशॊक वनं यथा
तद दृष्ट्वा कुरवस तत्र विक्रान्तं सव्यसाचिनः
निराशाः समपद्यन्त सर्वे कर्णस्य जीविते
अविषह्यं तु पार्थस्य शरसंपातम आहवे
मत्वा नयवर्तन कुरवॊ जिता गाण्डीवधन्वना
ते हित्वा समरे पार्थं वध्यमानाश च सायकैः
परदुद्रुवुर दिशॊ भीताश चुक्रुशुश चापि सूतजम
अभ्यद्रवत तान पार्थः किरञ शरशतान बहून
हर्षयन पाण्डवान यॊधान भीमसेनपुरॊगमान
पुत्रास तु ते महाराज जग्मुः कर्ण रथं परथि
अगाधे मज्जतां तेषां दवीपः कर्णॊ ऽभवत तदा
कुरवॊ हि महाराज निर्विषाः पन्नगा इव
कर्णम एवॊपलीयन्त भयाद गाण्डीवधन्वनः
यथा सर्वाणि भूतानि मृत्यॊर भीतानि भारत
धर्मम एवॊपलीयन्ते कर्मवन्ति हि यानि च
तथा कर्णं महेष्वासं पुत्रास तव नराधिप
उपालीयन्त संत्रासात पाण्डवस्यमहात्मनः
ताञ शॊणितपरिक्लिन्नान विषमस्थाञ शरातुरान
मा भैष्टेत्य अब्रवीत कर्णॊ हय अभितॊ माम इतेति च
संभग्नं हि बलं दृष्ट्वा बलात पार्थेन तावकम
धनुर विस्फारयन कर्णस तस्थौ शत्रुजिघांसया
पाञ्चालान पुनर आधावत पश्यतः सव्यसाचिनः
ततः कषणेन कषितिपाः कषतजप्रतिमेक्षणाः
कर्णं ववर्षुर बाणौघैर यथा मेघा महीधरम
ततः शरसहस्राणि कर्ण मुक्तानि मारिष
वययॊजयन्त पाञ्चालान पराणैः पराणभृतां वर
ततॊ रणॊ महान आसीत पाञ्चालानां विशां पते
वध्यतां सूतपुत्रेण मित्रार्थे ऽमित्रघातिनाम
[स]
ततः कर्णः कुरुषु परद्रुतेषु; वरूथिना शवेतहयेन राजन
पाञ्चाल पुत्रान वयधमत सूतपुत्रॊ; महेषुभिर वात इवाभ्रसंघान
सूतं रथाद अज्ञलिकेन पात्य; जघान चाश्वाञ जनमेजयस्य
शतानीकं सुत सॊमं च भल्लैर; अवाकिरद धनुषी चाप्य अकृन्तत
धृष्टद्युम्नं निर्बिभेदाथ षड्भिर; जघान चाश्वं दक्षिणं तस्य संख्ये
हत्वा चाश्वान सात्यकेः सूतपुत्रः; कैकेय पुत्रं नयवधीद विशॊकम
तम अभ्यधावन निहते कुमारे; कैकेय सेनापतिर उग्रधन्वा
शरैर विभिन्नं भृशम उग्रवेगैः; कर्णात्मजं सॊ ऽभयहनत सुषेणम
तस्यार्ध चन्द्रैस तरिभिर उच्चकर्त; परसह्य बाहू च शिरश च कर्णः
स सयन्दनाद गाम अपतद गतासुः; परश्वधैः शाल इवावरुग्णः
हताश्वम अञ्जॊ गतिभिः सुषेणः; शिनिप्रवीरं निशितैः पृषत्कैः
परच्छाद्य नृत्यन्न इव सौति पुत्रः; शैनेय बाणाभिहतः पपात
पुत्रे हते करॊधपरीत चेताः; कर्णः शिनीनाम ऋषभं जिघांसुः
हतॊ ऽसि शैनेय इति बरुवन स; वयवासृजद बाणम अमित्रसाहम
स तस्य चिच्छेद शरं शिखण्डी; तरिभिस तरिभिश च परतुतॊद कर्णम
शिखण्डिनः कर्मुकं स धवजं च; छित्त्वा शराभ्याम अहनत सुजातम
शिखण्डिनं षड्भिर अविध्यद उग्रॊ; दान्तॊ धर्ष्टद्युम्न शिरश चकर्त
अथाभिनत सुत सॊमं शरेण; स संशितेनाधिरथिर महात्मा
अथाक्रन्दे तुमुले वर्तमाने; धार्ष्टद्युम्ने निहते तत्र कृष्णः
अपाञ्चाल्यं करियते याहि पार्थ; कर्णं जहीत्य अब्रवीद राजसिंह
ततः परहस्याशु नरप्रवीरॊ; रथं रथेनाधिरथेर जगाम
भये तेषां तराणम इच्छन सुबाहुर; अभ्याहतानां रथरूथपेन
विस्फार्य गाण्डीवम अथॊग्र घॊषं; जयया समाहत्य तले भृशं च
बाणान्ध कारं सहसैव कृत्वा; जघान नागाश्वरथान नरांश च
तं भीमसेनॊ ऽनु ययौ रथेन; पृष्ठे रक्षन पाण्डवम एकवीरम
तौ राजपुत्रौ तवरितौ रथाभ्यां; कर्णाय याताव अरिभिर विमुक्तौ
अत्रान्तरे सुमहत सूतपुत्रश; चक्रे युद्धं सॊमकान संप्रमृद्नन
रथाश्वमातङ्गगणाञ जघान; परच्छादयाम आस दिशः शरैश च
तम उत्तमौजा जनमेजयश च; करुद्धौ युधामन्युशिखण्डिनौ च
कर्णं विनेदुः सहिताः पृषत्कैः; संमर्दमानाः सह पार्षतेन
ते पञ्च पाञ्चाल रथाः सुरूपैर; वैकर्तनं कर्णम अभिद्रवन्तः
तस्माद रथाच चयावयितुं न शेकुर; धैर्यात कृतात्मानम इवेन्द्रियाणि
तेषां धनूंषि धवजवाजि सूतांस; तूणं पताकाश च निकृत्य बाणैः
तान पञ्चभिः स तव अहनत पृषत्कैः; कर्णस ततः सिंह इवॊन्ननाद
तस्यास्यतस तान अभिनिघ्नतश च; जया बाणहस्तस्य धनुः सवनेन
साद्रि दरुमा सयात पृथिवी विशीर्णा; इत्य एव मत्वा जनता वयषीदत
स शक्रचापप्रतिमेन धन्वना; भृशाततेनाधिरथिः शरान सृजन
बभौ रणे दीप्तमरीचि मण्डलॊ; यथांशु माली परिवृषवांस तथा
शिखण्डिनं दवादशभिः पराभिनच; छितैः शरैः षड्भिर अथॊत्तमौजसम
तरिहिर युधामन्युम अविध्यद आशुगैस; तरिभिस तरिभिः सॊमक पार्षतात्मजौ
पराजिताः पञ्च महारथास तु ते; महाहवे सूत सूतेन मारिष
निरुद्यमास तस्थुर अमित्रमर्दना; यथेन्द्रियार्थात्मवता पराजिताः
निमज्जतस तान अथ कर्ण सागरे; विपन्ननावॊ वणिजॊ यथार्णवे
उद्दध्रिरे नौभिर इवार्णवाद रथैः; सुकल्पितैर दरौपदिजाः सवमातुलान
ततः शिनीनाम ऋषबः शितैः शरैर; निकृत्य कर्ण परहितान इषून बहून
विदार्य कर्णं निशितैर अयॊ मयैस; तवात्मजं जयेष्ठम अविध्यद अष्टभिः
कृपॊ ऽथ भॊजश च तवात्मजस तथा; सवयं च कर्णॊ निशितैर अताडयत
स तैश चतुर्भिर युयुधे यदूत्तमॊ; दिग ईश्वरैर दैत्य पतिर यथातथा
समानतेनेष्व असनेन कूजता; भृशाततेनामित बाणवर्षिणा
बभूव दुर्धर्षतरः स सात्यकिः; शरन नभॊ मध्यगतॊ यथा रविः
पुनः समासाद्य रथान सुदंशिताः; शिनिप्रवीरं जुगुपुः परंतपः
समेत्य पाञ्चाल रथा महारणे; मरुद्गणाः शक्रम इवारि निग्रहे
ततॊ ऽभवद युद्धम अतीव दारुणं; तवाहितानां तव सैनिकैः सह
रथाश्वमातङ्गविनाशनं तथा; यथा सुराणाम असुरैः पुराभवत
रथद्विपा वाजिपदातयॊ ऽपि वा; भरमन्ति नानाविध शस्त्रवृष्टिताः
परस्परेणाभिहताश च चस्खलुर; विनेदुर आर्ता वयसवॊ ऽपतन्त च
तथागते भीम भीस तवात्मजः; ससार राजावरजः किरञ शरैः
तम अभ्यधावत तवरितॊ वृकॊदरॊ; महारुरुं सिंह इवाभिपेतिवान
ततस तयॊर युद्धम अतीतमानुषं; परदीव्यतॊः पराणदुरॊदरे ऽभवत
परस्परेणाभिनिविष्ट रॊषयॊर; उदग्रयॊः शम्बर शक्रयॊर यथा
शरैः शरीरान्तकरैः सुतेजनैर; निजघ्नतुस ताव इतरेतरं भृशम
सकृत परभिन्नाव इव वाशितान्तरे; महागजौ मन्मथ सक्तचेतसौ
तवात्मजस्याथ वृकॊदरस तवरन; धनुः कषुराभ्यां धवजम एव चाच्छिनत
ललाटम अप्य अस्य बिभेद पत्रिणा; शिरश च कायात परजहार सारथेः
स राजपुत्रॊ ऽनयद अवाप्य कार्मुकं; वृकॊदरं दवादशभिः पराभिनत
सवयं नियच्छंस तुरगान अजिह्मगैः; शरैश च भीमं पुनर अभ्यवीवृषत
[स]
तत्राकरॊद दुष्करं राजपुत्रॊ; दुःशासनस तुमुले युध्यमानः
चिच्छेद भीमस्य धनुः कषुरेण; षड्भिः शरैः सारथिम अप्य अविध्यत
ततॊ ऽभिनद बहुभिः कषिप्रम एव; वरेषुभिर भीमसेनं महात्मा
स विक्षरन नाग इव परभिन्नॊ; गदाम अस्मै तुमुले पराहिणॊद वै
तयाहरद दश धन्वन्तराणि; दुःशासनं भीमसेनः परसह्य
तया हतः पतितॊ वेपमानॊ; दुःशासनॊ गदया वेगवत्या
हयाः ससूताश च हता नरेन्द्र; चूर्णीकृतश चास्य रतः पतन्त्या
विध्वस्तवर्माभरणाम्बर सरग; विचेष्टमानॊ भृशवेदनार्तः
ततः समृत्वा भीमसेनस तरस्वी; सापत्नकं यत परयुक्तं सुतैस ते
रथाद अवप्लुत्य गतः स भूमौ; यत्नेन तस्मिन परणिधाय चक्षुः
असिं समुद्धृत्य शितं सुधारं; कण्ठे समाक्रम्य च वेपमानम
उत्कृत्य वक्षः पतितस्य भूमाव; अथापिबच छॊणितम अस्य कॊष्णम
आस्वाद्य चास्वाद्य च वीक्षमाणः; करुद्धॊ ऽतिवेलं परजगाद वाक्यम
सतन्यस्य मातुर मधुसर्पिषॊ वा; माध्वीक पानस्य च सत्कृतस्य
दिव्यस्य वा तॊयरसस्य पानात; पयॊ दधिभ्यां मथिताच च मुख्यात
सर्वेभ्य एवाभ्यधिकॊ रसॊ ऽयं; मतॊ ममाद्याहित लॊहितस्य
एवं बरुवाणं पुनर आद्रवन्तम; आस्वाद्य वल्गन्तम अतिप्रहृष्टम
ये भीमसेनं ददृशुस तदानीं; भयेन ते ऽपि वयथिता निपेतुः
ये चापि तत्रापतिता मनुष्यास; तेषां करेभ्यः पतितं च शस्त्रम
भयाच च संचुक्रुशुर उच्चकैस ते; निमीलिताक्षा ददृशुश च तन न
ये तत्र भीमं ददृशुः समन्ताद; दौःशासनं तद्रुधिरं पिबन्तम
सर्वे पलायन्त भयाभिपन्ना; नायं मनुष्य इति भाषमाणाः
शृण्वतां लॊकवीराणाम इदं वचनम अब्रवीत
एष ते रुधिरं कण्ठात पिबामि पुरुषाधम
बरूहीदानीं सुसंरब्धः पुनर गौर इति गौर इति
परमाण कॊट्यां शयनं कालकूटस्य भॊजनम
दशनं चाहिभिः कष्टं दाहं च जतु वेश्मनि
दयूतेन राज्यहरणम अरण्ये वसतिश च या
इष्वस्त्राणि च संग्रामेष्व असुखानि च वेश्मनि
दुःखान्य एतानि जानीमॊ न सुखानि कदा चन
धृतराष्ट्रस्य दौरात्म्यात सपुत्रस्या सदा वयम
इत्य उक्त्वा वचनं राजञ जयं पराप्य वृकॊदरः
पुनर आह महाराज समयंस तौ केशवार्जुनौ
दुःशासने यद रणे संश्रुतं मे; तद वै सर्वं कृतम अद्येह वीरौ
अद्यैव दास्याम्य अपरं दवितीयं; दुर्यॊधनं यज्ञपशुं विशस्या
शिरॊमृदित्वा च पदा दुरात्मनः; शान्तिं लप्स्ये कौरवाणां समक्षम
एतावद उक्त्वा वचनं परहृष्टॊ; ननाद अचॊच्चै रुधिरार्द्रगात्रः
ननर्त चैवातिबलॊ महात्मा; वृत्रं निहत्येव सहस्रनेत्रः
[स]
दुःशासने तु निहते पुत्रास तव महारथाः
महाक्रॊधविषा वीराः समरेष्व अपलायिनः
दश राजन महावीर्यॊ भीमं पराच्छादयञ शरैः
कवची निषङ्गी पाशी दण्डधारॊ धनुर्धरः
अलॊलुपः शलः संधॊ वातवेगसुवर्चसौ
एते समेत्य सहिता भरातृव्यसनकर्शिताः
भीमसेनं महाबाहुं मार्गणैः समवारयन
स वार्यमाणॊ विशिखैः समन्तात तैर महारथैः
भीमः करॊधाभिरक्ताक्षः करुद्धः काल इवाबभौ
तांस तु भल्लैर महावेगैर दशभिर दशभिः शितैः
रुक्माङ्गदॊ रुक्मपुङ्खैः पार्थॊ निन्ये यमक्षयम
हतेषु तेषु वीरेषु परदुद्राव बलं तव
पश्यतः सूतपुत्रस्य पाण्डवस्य भयार्दितम
ततः कर्णॊ महाराज परविवेश महारणम
दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्तम अन्तकस्य परजास्व इव
तस्य तव आकार भावज्ञः शल्यः समितिशॊभनः
उवाच वचनं कर्णां परप्त कालम अरिंदम
मा वयथां कुरु राधेय नैतत तवय्य उपपद्यते
एते दरवन्ति राजानॊ भीमसेनभयार्दिताः
दुर्यॊधनश च संमूढॊ भरातृव्यसनदुःखितः
दुःशासनस्य रुधिरे पीयमाने महात्मना
वयापन्न चेतसश चैव शॊकॊपहतमन्यवः
दुर्यॊधनम उपासन्ते परिवार्य समन्ततः
कृपप्रभृतयः कर्णहतशेषाश च सॊदराः
पाण्डवा लब्धलक्षाश च धनंजय पुरॊगमाः
तवाम एवाभिमुखाः शूरा युद्धाय समुपास्थिताः
स तं पुरुषशार्दूल पौरुषे महति सथितः
कषत्रधर्मं पुरस्कृत्य परत्युद्याहि धनंजयम
भारॊ हि धार्तराष्ट्रेण तवयि सर्वः समर्पितः
तम उद्वह महाबाहॊ यथाशक्ति यथाबलम
जये सयाद विपुला कीर्तिर धरुवः सवर्गः पराजये
वृषसेनश च राधेय संक्रुद्धस तनयस तव
तवयि मॊहसमापन्ने पाण्डवान अभिधावति
एतच छरुत्वा तु वचनं शल्यस्यामित तेजसः
हृदि मानुष्यकं भावं चक्रे युद्धाय सुस्थिरम
ततः करुद्धॊ वृषसेनॊ ऽभयधावद; आतस्थिवांसं सवरथं हतारिम
वृकॊदरं कालम इवात्त दण्डं; गदाहस्तं पॊथमानं तवदीयान
तम अभ्यधावन नकुलः परवीरॊ; रॊषाद अमित्रं परतुदन पृषत्कैः
कर्णस्य पुत्रं समरे परहृष्टं; जिष्णुर जिघांसुर मघवेव जम्भम
ततॊ धवजं सफाटिकचित्रकम्बुं; चिच्छेद वीरॊ नकुलः कषुरेण
कर्णात्मजस्येष्व असनं च चित्रं; भल्लेन जाम्बूनदपट्ट नद्धम
अथान्यद आदाय धनुः सुशीघ्रं; कर्णात्मजः पाण्डवम अभ्यविध्यत
दिव्यैर महास्त्रैर नकुलं महास्त्रॊ; दुःशासनस्यापचितिं यियासुः
ततः करुद्धॊ नकुलस तं महात्मा; शरैर महॊल्का परतिमैर अविध्यत
दिव्यैरस्त्रैर अभ्यविध्यच च सॊ ऽपि; कर्णस्या पुत्रॊ नकुलं कृतास्त्रः
कर्णस्या पुत्रॊ नकुलस्य राजन; सर्वान अश्वान अक्षिणॊद उत्तमास्त्रैः
वनायुजान सुकुमारस्य शुभ्रान; अलंकृताञ जातरूपेण शीघ्रान
ततॊ हताश्वाद अवरुह्य यानाद; आदाय चर्म रुचिरं चाष्ट चन्द्रम
आकाशसंकाशम असिं गृहीत्वा; पॊप्लूयमानः खगवच चचार
ततॊ ऽनतरिक्षे नृवराश्वनागंश; चिच्छेद मार्गान विचरन विचित्रान
ते परापतन्न असिना गां विशस्ता; यथाश्वमेधे पशवः शमित्रा
दविसाहस्रा विदिता युद्धशौण्डा; नानादेश्याः सुभृताः सत्यसंधाः
एकेन शीघ्रं नकुलेन कृत्ताः; सारेप्सुना इवॊत्तम चन्दनास ते
तम आपतन्तं नकुलं सॊ ऽभिपत्य; समन्ततः सायकैर अभ्यविध्यत
स तुद्यमानॊ नकुलः पृषत्कैर; विव्याध वीरं स चुकॊप विद्धः
तं कर्ण पुत्रॊ विधमन्तम एकं; नराश्वमातङ्गरथप्रवेकान
करीडन्तम अष्टादशभिः पृषत्कैर; विव्याध वीरं स चुकॊप विद्धः
ततॊ ऽभयधावत समरे जिघांसुः; कर्णात्मजं पाण्डुसुतॊ नृवीरः
तस्येषुभिर वयधमत कर्ण पुत्रॊ; महारणे चर्म सहस्रतारम
तस्यायसं निशितं तीक्ष्णधारम; असिं विकॊशं गुरुभारसाहम
दविषच छरीरापहरं सुघॊरम; आधुन्वतः सर्पम इवॊग्ररूपम
कषिप्रं शरैः षड्भिर अमित्रसाहश; चकर्त खड्गं निशितैः सुघॊरैः
पुनश च पीतैर निशितैः पृषत्कैः; सतनान्तरे गाढम अथाभ्यविध्यत
स भीमसेनस्य रतहं हताश्वॊ; माद्री सुतः कर्णसुताभितप्तः
आपुप्लुवे सिंह इवाचलाग्रं; संप्रेक्षमाणस्य धनंजयस्य
नकुलम अथ विदित्वा छिन्नबाणासनासिं; विरथम अरिशरार्तं कर्ण पुत्रास्त्र भग्नम
पवनधुत पताका हरादिनॊ वल्गिताश्वा; वरपुरुषनियत्तास ते रथाः शीघ्रम ईयुः
दरुपद सुत वरिष्ठाः पञ्च शैनेय षष्ठा; दरुपद दुहितृपुत्राः पञ्च चामित्रसाहाः
दविरदरथनराश्वान सूदयन्तस तवदीयान; भुजग पतिनिकाशैर मार्गणैर आत्तशस्त्राः
अथ तव रथमुख्यास तान परतीयुस तवरन्तॊ; हृदिक सुत कृपौ च दरौणिदुर्यॊधनौ च
शकुनिशुकवृकाश च कराथ देवावृधौ च; दविरदजलदघॊषैः सयन्दनैः कार्मुकैश च
तव नरवरवर्यास तान दशैकं च वीरान; परवर शरवराग्र्यैस ताडयन्तॊ ऽभयरुन्धन
नव जलदसवर्णैर हस्तिभिर तान उदीयुर; गिरिशिखरनिकाशैर भीमवेगैः कुणिन्दाः
सुकल्पिता हैमवता मदॊत्कटा; रणाभिकामैः कृतिभिः समास्थिताः
सुवर्णजालावतता बभुर गजास; तथा यथा वै जलदाः सविद्युतः
कुणिन्द पुत्रॊ दशभिर महायसैः; कृपं ससूताश्वम अपीडयद भृशम
ततः शरद्वत सुत सायकैर हतः; सहैव नागेन पपात भूतले
कुणिन्द पुत्रावरजस तु तॊमरैर; दिवाकरांशु परतिमैर अयॊ मयैः
रथं च विक्षॊभ्य ननाद नर्दतस; ततॊ ऽसय गान्धारपतिः शिरॊ ऽहरत
ततः कुणिन्देषु हतेषु तेष्व अथ; परहृष्टरूपास तव ते महारथाः
भृशं परदध्मुर लवनाम्बुसंभवान; परांश च बाणासनपाणयॊ ऽभययुः
अथाभवद युद्धम अतीव दारुणं; पुनः कुरूणां सह पाणु सृञ्जयैः
शरासि शक्त्यृष्टि गदा परश्वधैर; नराश्वनागासु हरं भृशाकुलम
रथाश्वमातङ्गपदातिभिस ततः; परस्परं विप्रहतापतन कषितौ
यथा सविद्युत्स्तनिता बलाहकाः; समास्थिता दिग्भ्य इवॊग्रमारुतैः
ततः शतानीक हतान महागजांस; तथा रथान पत्तिगणांश च तावकान
जघान भॊजश च हयान अथापतन; विशस्त्र कृत्ताः कृतवर्मणा दविपाः
अथापरे दरौणिशराहता दविपास; तरयः ससर्वायुध यॊधकेतवः
निपेतुर उर्व्यां वयसवः परपातितास; तथा यथा वज्रहता महाचलाः
कुणिन्द राजावरजाद अनन्तरः; सतनान्तरे पत्रिवरैर अताडयत
तवात्मजं तस्य तवात्मजः शरैः; शितैः शरीरं बिभिदे दविपं च तम
स नागराजः सह राजसूनुना; पपात रक्तं बहु सर्वतः कषरन
शचीश वज्रप्रहतॊ ऽमुदागमे; यथा जलं गैरिकपर्वतस तथा
कुणिन्द पुत्र परहितॊ ऽपरद्विपः; शुकं ससूताश्वरथं वयपॊथयत
ततॊ ऽपतत कराथ शराभिदारितः; सहेश्वरॊ वज्रहतॊ यथा गिरिः
रथी दविपस्थेन हतॊ ऽपतच छरैः; कराथाधिपः पर्वतजेन दुर्जयः
स वाजिसूतेष्व असनस तथापतद; यथा महावातहतॊ महाद्रुमः
वृकॊ दविपस्थं गिरिराजवासिनं; भृशं शरैर दवादशभिः पराभिनत
ततॊ वृकं साश्वरथं महाजवं; तवरंश चतुर्भिश चरणे वयपॊथयत
स नागराजः सनियन्तृकॊ ऽपतत; पराहतॊ बभ्रु सुतेषु भिर भृशम
स चापि देवावृध सूनुर अर्दितः; पपात नुन्नः सहदेव सूनुना
विषाण पॊत्रापरगात्रघातिना; गजेन हन्तुं शकुनेः कुणिन्दजः
जगाम वेगेन भृशार्दयंश च तं; ततॊ ऽसय गान्धारपतिः शिरॊ ऽहरत
ततः शतानीक हता महागजा; हया रथाः पत्तिगणाश च तावकाः
सुपर्णवातप्रहता यथा नगास; तथागता गाम अवशा विचूर्णिताः
ततॊ ऽभयविध्यद बहुभिः शितैः शरैः; कुणिन्द पुत्रॊ नकुलात्मजं समयन
ततॊ ऽसय कायान निचकर्त नाकुलिः; शिरः करुषेणाम्बुज संनिभाननम
ततः शतानीकम अविध्यद आशुगैस; तरिभिः शितैः कर्णसुतॊ ऽरजुनं तरिभिः
तरिभिश च भीमं नकुलं च सप्तभिर; जनार्दनं दवादशभिश च सायकैः
तद अस्य कर्मातिमनुष्य कर्मणः; समीक्ष्य हृष्टाः कुरवॊ ऽभयपूजयन
पराक्रमज्ञास तु धनंजयस्य ते; हुतॊ ऽयम अग्नाव इति तं तु मेनिरे
ततः किरीटी परवीर घाती; हताश्वम आलॊक्य नरप्रवीरम
तम अभ्यधावद वृषसेनम आहवे; ससूतजस्य परमुखे सथितं तदा
तम आपतन्तं नरवीरम उग्रं; महाहवे बाणसहस्रधारिणम
अभ्यापतत कर्णसुतॊ महारथॊ; यथैव चेन्द्रं नमुचिः पुरातने
ततॊ ऽदभुतेनैक शतेन पार्थं; शरैर विद्ध्वा सूतपुत्रस्य पुत्रः
ननाद नादं सुमहानुभावॊ; विद्ध्वेव शक्रं नमुचिः पुरा वै
पुनः स पार्थं वृषसेन उग्रैर; बाणैर अविध्यद भुजमूलमध्ये
तथैव कृष्णं नवभिः समार्दयत; पुनश च पार्थं दशभिः शिताग्रैः
ततः किरीटी रणमूर्ध्नि कॊपात; कृत्वा तरिशाखां भरुकुटिं ललाटे
मुमॊच बाणान विशिखान महात्मा; वधाय राजन सूतपुत्रस्य संख्ये
विव्याध चैनं दशभिः पृषत्कैर; मर्मस्व असक्तं परसभं किरीटी
चिच्छेद चास्येष्व असनं भुजौ च; कषुरैर चतुर्भिः शिर एव चॊग्रैः
स पार्थ बाणाभिहतः पपात; रथाद विबाहुर विशिरा धरायाम
सुपुष्पितः पर्णधरॊ ऽतिकायॊ; वातेरितः शाल इवाद्रिशृङ्गात
तं परेक्ष्य बाणाभिहतं पतन्तं; रथात सुतं सूतजः कषिप्रकारी
रथं रथेनाशु जगाम वेगात; किरीटिनः पुत्र बधाभितप्तः
[स]
वृषसेनं हतं दृष्ट्वा शॊकामर्ष समन्वितः
मुक्त्वा शॊकॊद्भवं वारि नेत्राभ्यां सहसा वृषः
रथेन कर्णस तेजस्वी जगामाभिमुखॊ रिपून
युद्धायामर्ष ताम्राक्षः समाहूय धनंजयम
तौ रथौ सूर्यसंकाशौ वैयाघ्रपरिवारणौ
समेतौ ददृशुस तत्र दवाव इवार्कौ समागतौ
शवेताश्वौ पुरुषादित्याव आस्थिताव अरिमर्दनौ
शुशुभाते महात्मानौ चन्द्रादित्यौ यथा दिवि
तौ दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः सर्वभूतानि मारिष
तरैलॊक्यविजये यत्ताव इन्द्र वैरॊचनाव इव
रथज्या तलनिर्ह्रादैर बाणशङ्खरवैर अपि
तौ रथाव अभिधावन्तौ समालॊक्य महीक्षिताम
धवजौ च दृष्ट्वा संसक्तौ विस्मयः समपद्यत
हस्तिकक्ष्यां च कर्णस्य वानरं च किरीटिनः
तौ रथौ संप्रसक्तौ च दृष्ट्वा भारत पार्थिवाः
सिंहनाद रवांश चक्रुः साधुवादांश च पुष्कलान
शरुत्वा तु दवैरथं ताभ्यां तत्र यॊधाः समन्ततः
चक्रुर बाहुवलम चैव तथा चेला वलं महत
आजग्मुः कुरवस तत्र वादित्रानुगतास तदा
कर्णं परहर्षयन्तश च शङ्खान दध्मुश च पुष्कलान
तथैव पाण्डवाः सर्वे हर्षयन्तॊ धनंजयम
तूर्यशङ्खनिनादेन दिशः सर्वा वयनादयन
कष्वेडितास्फॊटितॊत्क्रुष्टैस तुमुलं सर्वतॊ ऽभवत
बाहुघॊषाश च वीराणां कर्णार्जुन समागमे
तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ रथस्थौ रथिनां वरौ
परगृहीतमहाचापौ शरशक्तिगदायुधौ
वर्मिणौ बद्धनिस्त्रिंशॊ शेताश्वौ शङ्खशॊभिनौ
तूणीरवरसंपन्नौ दवाव अपि सम सुदर्शनौ
रक्तचन्दन दिग्धाङ्गौ समदौ वृषभाव इव
आशीविषसमप्रख्यौ यम कालान्तकॊपमौ
इन्द्र वृत्राव इव करुद्धौ सूर्या चान्द्रमस परभौ
महाग्रहाव इव करूरौ युगान्ते समुपस्थितौ
देवगर्भौ देवसमौ देवतुल्यौ च रूपतः
समेतौ पुरुषव्याघ्रौ परेक्ष्य कर्ण धनंजयौ
उभौ वरायुधधराव उभौ रणकृतश्रमौ
उभौ च बाहुशब्देन नादयन्तौ नभस्तलम
उभौ विश्रुत कर्माणौ पौरुषेणा बलेन च
उभौ च सदृशौ युद्धे शम्बरामर राजयॊः
कातवीर्य समौ युद्धे तथा दाशरभेः समौ
विष्णुवीर्यसमौ वीर्ये तथा बव समौ युधि
उभौ शवेतहयौ राजन रथप्रवर वाहिनौ
सारथी परवरौ चैव तयॊर आस्तां महाबलौ
तौ तु दृष्ट्वा महाराज राजमानौ महारथौ
सिद्धचारणसंघानां विस्मयः समपद्यत
धार्तराष्ट्रास ततः कर्णं सबला भरतर्षभ
परिवाव्रुर महात्मानं कषिप्रम आहवशॊभिनम
तथैव पाण्डवा हृष्टा धृष्टद्युम्नपुरॊगमाः
परिवव्रुर महात्मानं पार्थम अप्रतिमां युधि
तावकानां रणे कर्णॊ गलह आसीद विशां पते
तथैव पाण्डवेयानां गलहः पार्थॊ ऽभवद युधि
त एव सभ्यास तत्रासान परेक्षकाश चाभवन सम ते
तत्रैषां गलहमानानां धरुवौ जयपराजयौ
ताभ्यां दयूतं समायत्तं विजयायेतराय वा
अस्माकं पण्डवानां च सथितानां रणमूर्धनि
तौ तु सथितौ महाराज समरे युद्धशालिनौ
अन्यॊन्यं परतिसंरब्धाव अन्यॊन्यस्या जयैषिणौ
अन्यॊन्यं परतिसंरब्धाव अन्यॊन्यस्य जयैषिणौ
ताव उभौ परतिहीर्षेताम इन्द्र वृत्राव इवाभितः
भीमरूपा धराव आस्तं महाधूमाव इव गरहौ
ततॊ ऽनतरिक्षे साक्षेपा विवादा भरतर्षभ
मिथॊ भेदाश च भूतानाम आसन कर्णाजुनान्तरे
वयाश्रयन्त दिशॊ भिन्नाः सर्वलॊकाश च मारिष
देवदानवगन्धर्वाः पिशाच्चॊरग राक्षसाः
परतिपक्ष गरहं चक्रुः कर्णार्जुन समागमे
दयौर आसीत्क कर्णतॊ वयग्रा सनक्षत्रा विशां पते
भूमिर विशाला पार्थस्य मातापुत्रस्य भारत
सरितः सागराश चैव गिरयश च नरॊत्तम
वृक्षाश चौषधयस तत्र वयाश्रयन्ति किरीटिनम
असुरा यातुधानाश च गरुह्यकाश च परंतप
कर्णतः समपद्यन्त खे चराणि वयांसि च
रत्नानि निधयः सर्वे वेदाश चाख्यानपाञ्चमाः
सॊपवेदॊपनिषदः सरहस्याः ससंग्रहाः
वासुकिश चित्रसेनश च तक्षाकश चॊपतक्षकः
पर्वताश च तथा सर्वे काद्रवेयाश च सान्वयाः
विषवन्तॊ महारॊषा नागाश चार्जुनतॊ ऽभवन
ऐरावताः सौरभेया वैशालेयाश च भॊगिनः
एते ऽभवन्न अर्जुनतः कषुद्र सर्पास तु कर्णतः
ईहामृगा वयाड मृगा मङ्गल्याश च मृगद्विजाः
पार्थस्य विजयं राजन सर्व एवाभिसंश्रिताः
वसवॊ मरुतः साध्या रुद्रा विश्वे ऽशविनौ तथा
अग्निर इन्द्रश च सॊमश च पवनश च दिशॊ दश
धनंजयम उपाजग्मुर आदित्याः कर्णतॊ ऽभवन
देवास तु पितृभिः सार्धां सगणार्जुनतॊ ऽभवन
यमॊ वैश्रवणश चैव वरुणश च यतॊ ऽरजुनः
देव बरह्म नृपर्षीणां गणाः पाण्डवतॊ ऽभवन
तुम्बुरु परमुखा राजन गन्धर्वाश च यतॊ ऽरजुनः
परावेयाः साह मौनेयैर गन्धर्वाप्सरसां गणाः
ईहामृगव्याड मृगैर दविपाश च रथपत्तिभिः
उह्यमानास तथा मेघैर वायुना च मनीषिणः
दिदृक्षवः समाजग्मुः कर्णार्जुन समागमम
देवदानवगन्धर्वा नागा यक्षाः पतत्रिणः
महर्षयॊ वेद विदः पितरश च सवधा भुजः
तपॊ विद्यास तथौषध्यॊ नानारूपाम्बर तविषः
अन्तरिक्षे महाराज विनदन्तॊ ऽवतस्थिरे
बरह्मा बरह्मर्षिभिः सार्धं परजापतिभिर एव च
भवेनावस्थितॊ यानं दिव्यं तं देशम आभ्ययात
दृष्ट्वा परजापतिं देवाः सवयं भुवम उपागमन
समॊ ऽसतु देव विजय एतयॊर नरसिंहयॊः
तद उपश्रुत्य मघवा परणिपत्य पितामहम
कर्णाजुन विनाशेन मा नश्यत्व अखिलं जगत
सवयम्भॊ बरूहि तद वाक्यं समॊ ऽसतु विजयॊ ऽनयॊः
तत तथास्तु नमस ते ऽसतु परसीद भगवन मम
बरह्मेशानाव अथॊ वाक्यम ऊचतुस तरिदशेश्वरम
विजयॊ धरुव एवास्तु विजयस्य महात्मनः
मनस्वी बलवाञ शूरः कृतास्त्रश च तपॊधनः
बिभर्ति च महातेजा धनुर्वेदम अशेषतः
अतिक्रमेच च माहात्म्याद दिष्टम एतस्य पर्ययात
अतिक्रान्ते च लॊकानाम अभावॊ नियतॊ भवेत
न विद्यते वयवस्थानं कृष्णयॊः करुद्धयॊः कव चित
सरष्टारौ हय असतश चॊभौ सतश च पुरुषर्षभौ
नरनारायणाव एतौ पुराणाव ऋषिसत्तमौ
अनियत्तौ नियन्ताराव अभीतौ सम परंतपौ
कर्णॊ लॊकान अयं मुख्यान पराप्त्नॊतु पुरुषर्षभः
वीरॊ वैकर्तनः शूरॊ विजयस तव अस्तु कृष्णयॊः
वसूनां च सलॊकत्वं मरुतां वा समाप्नुयात
सहितॊ दरॊण भीष्माभ्यां नाकलॊके महीयताम
इत्य उक्तॊ देवदेवाभ्यां सहस्राक्षॊ ऽबरवीद वचः
आमन्त्र्य सर्वभूतानि बरह्मेशानानुशासनात
शरुतं भवद्भिर यात परॊक्तं भगवाद्भ्यां जगद धितम
तत तथा नान्यथा तद धि तिष्ठध्वं गतमन्यवः
इति शरुत्वेन्द्र वचनां सर्वभूतानि मारिष
विस्मितान्य अभवन राजन पूजयां चक्रिरे च तत
वयसृजांश च सुगन्धीनि नानारूपाणि खात तथा
पुष्पवर्षाणि बिबुधा देव तूर्याण्य अवादयन
दिदृक्षवश चाप्रतिमं दवैरथं नरसिंहयॊः
देवदानवगन्धर्वाः सर्व एवावतस्थिरे
रथौ च तौ शवेतहयौ युक्तकेतू महास्वनौ
समागता लॊकवीराः शङ्खान दध्मुः पृथक पृथक
वासुदेवार्जुनौ वीरौ कर्ण शल्यौ च भारत
तद भीरु संत्रास करं युद्धं समभवत तदा
अन्यॊन्यस्पर्धिनॊर वीर्ये शक्रशम्बरयॊर इव
तयॊर धवजौ वीतमालौ शुशुभाते रथस्थितौ
पृथग रूपौ समार्छन्तौ करॊधं युद्धे परस्परम
कर्णस्याशीविषनिभा रत्नसारवती दृढा
पुरंदर धनुःप्रख्या हस्तिकक्ष्या वयराजत
कपिश्रेष्ठस तु पार्थस्य वयादितास्यॊ भयंकरः
भीषयन्न एव दंष्ट्राभिर दुर्निरीक्ष्यॊ रविर यथा
युद्द्धाभिलाषुकॊ भूत्वा धवजॊ गाण्डीवधन्वनः
कर्ण धवजम उपातिष्ठत सॊ ऽवदीद अभिनर्दयन
उत्पत्य च महावेगः कक्ष्याम अभ्यहनत कपि
नखैश च दशनैर्श चैव गरुडः पन्नगं यथा
सुकिङ्किणीकाभरणा कालपाशॊपमायसी
अभ्यद्रवत सुसंक्रुद्धा नागकक्ष्या महाकपिम
उभयॊर उत्तमे युद्धे दवैरथे दयूत आहृते
परकुर्वाते धवजौ युद्धं परत्यहेषन हयान हयाः
अविध्यत पुण्डरीकाक्षः शल्यं नयनसायकैः
स चापि पुण्डरीकाक्षं तथैवाभिसमैक्षत
तत्राजयद वासुदेवः शल्यं नयनसायकैः
कर्णं चाप्य अजयद दृष्ट्या कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः
अथाब्रवीत सूतपुत्रः शल्यम आभाष्य सस्मितम
यदि पार्थॊ रणे हन्याद अद्य माम इह कर्हि चित
किम उत्तरं तदा ते सयात सखे सत्यं बरवीहि मे
[षल्य]
यदि कर्ण रणे हन्याद अद्य तवां शवेतवाहनः
उभाव एकरथेनाहं हन्यां माधव पाण्डवौ
[स]
एवम एव तु गॊविंदम अर्जुनः परत्यभाषत
तं परहस्याब्रवीत कृष्णः पार्थं परम इदं वचः
पतेद दिवाकरः सथानाच छीर्येतानेकधा कषितिः
शैत्यम आग्निर इयान न तवा कर्णॊ हन्याद धनंजयम
यदि तव एवं कथं चित सयाल लॊकपर्यसनं यथा
हन्यां कर्णं तथा शल्यं बाहुभ्याम एव संयुगे
इति कृष्ण वचः शरुत्वा परहसन कपिकेतनः
अर्जुनः परत्युवाचेदं कृष्णम अक्लिष्टकारिणम
ममाप्य एताव अपर्याप्तौ कर्ण शल्यौ जनार्दन
सपताका धवजं कर्णं सशल्य रथवाजिनम
सच्छत्र कवचं चैव सशक्ति शरकार्मुकम
दरष्टास्य अद्य शरैः कर्णं रणे कृत्तम अनेकधा
अद्यैनं सरथं साश्वं सशक्ति कवचायुधम
न हि मे शाम्यते वैरं कृष्णां यत पराहसत पुरा
अद्य दरष्टासि गॊविन्दकर्णम उन्मथितं मया
वारणेनेव मत्तेन पुष्पितं जगती रुहम
अद्य ता मधुरा वाचः शरॊतासि मधुसूदन
अद्याभिमन्यु जननीम अनृणः सान्त्वयिष्यसि
कुन्तीं पितृष्वसारं च संप्रहृष्टॊ जनार्दन
अद्य बाष्पमुखीं कृष्णां सान्त्वयिष्यसि माधव
वाग्भिश चामृतकल्पाभिर धर्मराजं युधिष्ठिरम
[स]
तद देव नागासुरसिद्धसंघैर; गन्धर्वयक्षाप्सरसां च संघैः
बरह्मर्षिराजर्षिसुपर्णजुष्टं; बभौ वियद विस्मयनीय रूपम
नानद्यमानं निनदैर मनॊज्ञैर; वादित्रगीतस्तुतिभिश च नृत्तैः
सर्वे ऽनतरिक्षे ददृशुर मनुष्याः; खस्थांश च तान विस्मयनीय रूपान
ततः परहृष्टाः कुरु पाण्डुयॊधा; वादित्रपत्रायुध सिंहनादैः
निनादयन्तॊ वसुधां दिशश च; सवनेन सर्वे दविषतॊ निजघ्नुः
नानाश्वमातङ्गरथायुताकुलं; वरासि शक्त्यृष्टि निपातदुःसहम
अभीरुजुष्टं हतदेहसंकुलं; रणाजिरं लॊहितरक्तम आबभौ
तथा परवृत्ते ऽसत्रभृतां पराभवे; धनंजयश चाधिरथिश च सायकैः
दिशश च सैन्यं च शितैर अजिह्मगैः; परस्परं परॊर्णुवतुः सम दंशितौ
ततस तवदीयाश च परे च सायकैः; कृते ऽनधकारे विविदुर न किं चन
भयात तु ताव एव रथौ समाश्रयंस; तमॊनुदौ खे परसृता इवांशवः
ततॊ ऽसत्रम अस्त्रेण परस्परस्य तौ; विधूय वाताव इव पूर्वपश्चिमौ
घनान्धकारे वितते तमॊनुदौ; यथॊदितौ तद्वद अतीव रेजतुः
न चाभिमन्तव्यम इति परचॊदिताः; परे तवदीयाश च तदावतस्थिरे
महारथौ तौ परिवार्य सर्वतः; सुरासुरा वासव शम्बराव इव
मृदङ्गभेरीपणवानकस्वनैर; निनादिते भारत शङ्खनिस्वनैः
ससिंह नादौ बभतुर नरॊत्तमौ; शशाङ्कसूर्याव इव मेघसंप्लवे
महाधनुर मण्डला मध्यगाव उभौ; सुवर्चसौ बाणसहस्ररश्मिनौ
दिधक्षमाणौ सचराचरं जगद; युगास्त सूर्याव इव दुःसहौ रणे
उभाव अजेयाव अहितान्तकाव उभौ; जिघांसतुस तौ कृतिनौ परस्परम
महाहवे वीर वरौ समीयतुर; यथेन्द्र जम्भाव इव कर्ण पाण्डवौ
ततॊ महास्त्राणि महाधनुर्धरौ; विमुञ्चमानाव इषुभिर भयानकैः
नराश्वनागानमितौ निजघ्नतुः; परस्परं जघ्नतुर उत्तमेषुभिः
ततॊ विसस्रुः पुनर अर्दिताः शरैर; नरॊत्तमाभ्यां कुरुपाण्डवाश्रयाः
सनागपत्त्यश्वरथा दिशॊ गतास; तथा यथा सिंहभयाद वनौकसः
ततस तु दुर्यॊधन भॊजसौबलाः; कृपश च शारद्वत सूनुना सह
महारथाः पञ्च धनंजयाच्युतौ; शरैः शरीरान्तकरैर अताडयन
धनूंषि तेषाम इषुधीन हयान धवजान; रथांश च सूतांश च धनंजयः शरैः
समं च चिच्छेद पराभिनच च ताञ; शरॊत्तमैर दवादशभिश च सूतजम
अथाभ्यधावंस तवरिताः शतं रथाः; शतं च नागार्जुनम आततायिनः
शकास तुखारा यवनाश च सादिनः; सहैव काम्बॊजवरैर जिघांसवः
वरायुधान पाणिगतान करैः सह; कषुरैर नयकृन्तंस तवरिताः शिरांसि च
हयांश च नागांश च रथांश च युध्यतां; धनंजयः शत्रुगणं तम अक्षिणॊत
ततॊ ऽनतरिक्षे सुरतूर्य निस्वनाः; ससाधु वादा हृषितैः समीरिताः
निपेतुर अप्य उत्तमपुष्पपृष्टयः; सुरूप गन्धाः पवनेरिताः शिवाः
तद अद्भुतं देवमनुष्यसाक्षिकं; समीक्ष्य भूतानि विसिष्मियुर नृप
तवात्मजः सूत सूतश च न वयथां; न विस्मयं जग्मतुर एकनिश्चयौ
अथाब्रवीद दरॊणसुतस तवात्मजं; करं करेण परतिपीड्य सान्त्वयन
परसीद दुर्यॊधन शाम्य पाण्डवैर; अलं विरॊधेन धिग अस्तु विग्रहम
हतॊ गुरुर बरह्म समॊ महास्त्रवित; तथैव भीष्म परमुखा नरर्षभाः
अहं तव अवध्यॊ मम चापि मातुलः; परशाधि राज्यं साह पाण्डवैर चिरम
धनंजयः सथास्यति वारितॊ मया; जनार्दनॊ नैव विरॊधम इच्छति
युधिष्ठिरॊ भूतहिते सदा रतॊ; वृकॊदरस तद्वशगस तथा यमौ
तवया च पार्थैश च परस्परेण; परजाः शिवं पराप्नुयुर इच्छति तवयि
वरजन्तु शेषाः सवपुराणि पार्थिवा; निवृत्तवैराश च भवन्तु सैनिकाः
न चेद वचः शरॊष्यसि मे नराधिप; धरुवं परतप्तासि हतॊ ऽरिभिर युधि
इदं च दृष्टं जगता सह तवया; कृतं यद एकेन किरीटिमालिना
यथा न कुर्याद बलभिन्न चान्तकॊ; न च परचेता भगवान न यक्षराट
अतॊ ऽपि भूयांश च गुणैर धनंजयः; स चाभिपत्स्यत्य अखिलं वचॊ मम
तवानुयात्रां च तथा करिष्यति; परसीद राजञ जगतः शमाय वै
ममापि मानः परमः सदा तवयि; बरवीम्य अतस तवां परमाच च सौहृदात
निवारयिष्यामि हि कर्णम अप्य अहं; यदा भवान सप्रणयॊ भविष्यति
वदन्ति मित्रं सहजं विचक्षणास; तथैव साम्ना च धनेन चार्जितम
परतापतश चॊपनतं चतुर्विधं; तद अस्ति सर्वं तवयि पाण्डवेषु च
निसर्गतस ते तव वीर बान्धवाः; पुनश च साम्ना च समाप्नुहि सथिरम
तवयि परसन्ने यदि मित्रताम इयुर; धरुवं नरेन्द्रेन्द्र तथा तवम आचर
स एवम उक्तः सुहृदा वचॊ हितं; विचिन्त्य निःश्वस्य च दुर्मनाब्रवीत
यथा भवान आह सखे तथैव तन; ममापि च जञापयतॊ वचः शृणु
निहत्य दुःशासनम उक्तवान बहु; परसह्य शार्दूलवद एष दुर्मतिः
वृकॊदरस तद धृदये मम सथितं; न तत्परॊक्षं भवतः कुतः शमः
न चापि कर्णं गुरुपुत्र संस्तवाद; उपारमेत्य अर्हसि वक्तुम अच्युत
शरमेण युक्तॊ महताद्य फल्गुनस; तम एष कर्णः परसाभं हनिष्यति
तम एवम उक्त्वाभ्यनुनीय चासकृत; तवात्मजः सवान अनुशास्ति सैनिकान
समाघ्नताभिद्रवताहितान इमान; सबाणशब्दान किम उ जॊषम आस्यते
[स]
तौ शङ्खभेरी निनदे समृद्धे; समीयतुः शवेतहयौ नराग्र्यौ
वैकर्तनः सूतपुत्रॊ ऽरजुनश च; दुर्मन्त्रिते तव पुत्रस्य राजन
यथा गजौ हैमवतौ परभिन्नौ; परगृह्य दन्ताव इव वाशितार्थे
तथा समाजग्मतुर उग्रवेगौ; धनंजयश चाधिरथिश च वीरौ
बलाहकेनेव यथाबलाहकॊ; यदृच्छया वा गिरिणा गिरिर यथा
तथा धनुर्ज्यातलनेमि निस्वनौ; समीयतुस ताव इषुवर्षवर्षिणौ
परवृद्धशृङ्गद्रुम वीरुद ओषधी; परवृद्धनानाविध पर्वतौकसौ
यथाचलौ वा गलितौ महाबलौ; तथा महास्त्रैर इतरेतरं घनतः
स संनिपातस तु तयॊर महान अभूत; सुरेश वैरॊच्चनयॊर यथा पुरा
शरैर विभुग्नाङ्गनियन्तृवाहनः; सुदुःसहॊ ऽनयैः पटु शॊणितॊदकः
परभूतपद्मॊत्पल मत्स्यकच्छपौ; महाह्रदौ पण्षि गणानुनादितौ
सुसंनिकृष्टाव अनिलॊद्धतौ यथा; तथा रथौ तौ धवजिनौ समीयतुः
उभौ महेन्द्रस्य सामान विक्रमाव; उभौ महेन्द्रप्रतिमौ महारथौ
महेन्द्रवज्रप्रतिमैश च सायकैर; महेन्द्र वृत्राव इव संप्रजह्रतुः
सनागपत्त्यश्वरथे उभे बले; विचित्रवर्णाभरणाम्बर सरजे
चकम्पतुश चॊन्नमतः सम विस्मयाद; वियद गताश चार्जुन कर्ण संयुगे
भुजाः सवज्राङ्गुलयः समुच्छ्रिताः; ससिंह नादा हृषितैर दिदृक्षुभिः
यदार्जुनं मत्तम इव दविपॊ दविपं; समभ्ययाद आधिरथिर जिघांसया
अभ्यक्रॊशन सॊमकास तत्र पार्थं; वरस्व याह्य अर्जुन विध्य कर्णम
छिन्ध्य अस्य मूर्धानम अलं चिरेण; शरद्धां च राज्याद धृतराष्ट्र सूनॊः
तथास्माकं बहवस तत्र यॊधाः; कर्णं तदा याहि याहीत्य अवॊचन
जह्य अर्जुनं कर्ण ततः सचीराः; पुनर वनं यान्तु चिराय पार्थाः
ततः कर्णः परथमं तत्र पार्थं; महेषुभिर दशभिः पर्यविध्यत
तम अर्जुनः परत्यविध्यच छिताग्रैः; कक्षान्तरे दशभिर अतीव करुद्धः
परस्परं तौ विशिखैः सुतीक्ष्णैस; ततक्षतुः सूतपुत्रॊ ऽरजुनश च
परस्परस्यान्तरेप्सू विमर्दे; सुभीमम अभ्याययतुः परहृष्टौ
अमृष्यमाणश च महाविमर्दे; तत्राक्रुध्यद भीमसेनॊ महात्मा
अथाब्रवीत पाणिना पाणिम आघ्नन; संदष्टौष्ठ नृत्यति वादयन्न इव
कथं नु तवां सूतपुत्रः किरीटिन; महेषुभिर दशभिर अविध्यद अग्रे
यया धृत्या सर्वभूतान्य अजैषीर; गरासं ददद वह्नये खाण्डवे तवम
तया धृत्या सूतपुत्रं जहि तवम; अहं वैनं गदया पॊथयिष्ये
अथाब्रवीद वासुदेवॊऽपि पार्थं; दृष्ट्वा रथेषून परतिहन्यमानान
अमीमृदत सर्वथा ते ऽदय कर्णॊ; हय अस्त्रैर अस्त्राणि किम इदं किरीटिन
स वीर किं मुह्यसि नावधीयसे; नदन्त्य एते कुरवः संप्रहृष्टाः
कर्णं पुरस्कृत्य विदुर हि सर्वे; तवद अस्त्रम अस्त्रैर विनिपात्यमानम
यया धृत्या निहतं तामसास्त्रं; युगे युगे राक्षसाश चापि घॊराः
दम्भॊद्भवाश चासुराश चाहवेषु; तया धृत्या तवं जहि सूतपुत्रम
अनेना वास्य कषुर नेमिनाद्य; संछिन्द्धि मूर्धानम अरेः परसह्य
मया निसृष्टेन सुदर्शनेन; वज्रेण शक्रॊ नमुचेर इवारेः
किरात रूपी भगवान यया च; तवया महत्या परितॊषितॊ ऽभूत
तां तवं धृतिं वीर पुनर गृहीत्वा; सहानुबन्धं जहि सूतपुत्रम
ततॊ महीं सागरमेखलां तं; सपत्तनां गरामवतीं समृद्धाम
परयच्छ राज्ञे निहतारि सांघां; यशश च पार्थातुलम आप्नुहि तवम
संचॊदितॊ भीम जनार्दनभ्यं; समृत्वा तदात्मानम अवेक्ष्य सत्त्वम
महात्मनश चागमने विदित्वा; परयॊजनं केशवम इत्य उवाच
परादुष्करॊम्य एष महास्त्रम उग्रं; शिवाय लॊकस्य वधाय सौतेः
तन मे ऽनुजनातु भवान सुराश च; बरह्मा भुवॊ बरह्म विदश च सर्वे
इत्य ऊचिवान बराह्मम असह्यम अस्त्रं; परादुश्चक्रे मनसा संविधेयम
ततॊ दिशश च परदिशश च सर्वाः; समावृणॊत सायकैर भूरि तेजाः
स सर्जबाणान भरतर्षभॊ ऽपि; शतं शतानेकवद आशु वेगान
वैकर्तनेनापि तथाजिमध्ये; सहस्रशॊ बाणगणा विसृष्टाः
ते घॊषिणः पाण्डवम अभ्युपेयुः; पजन्य मुक्ता इव वारिधाराः
स भीमासेनं च जनार्दनं च; किरीटिनं चाप्य अमनुष्यकर्मा
तरिभिस तरिभिर भीमबलॊ निहत्या; ननाद घॊरं महता सवरेण
स कर्ण बाणाभिहतः किरीटी; भीमं तथा परेक्ष्य जनार्दनं च
अमृष्यमाणः पुनार एव पार्थः; शरान दशाष्टौ च समुद्बबर्ह
सुषेणम एकेन शरेण विद्ध्वा शल्यां; चतुर्भिस तरिभिर एव कर्णम
ततः सुमुक्तैर दशभिर जघान; सभा पतिं काञ्चनवर्म नाद्धम
सा राजपुत्रॊ विशिरा विबाहुर; विवाजि सूतॊ विधनुर विकेतुः
ततॊ रथाग्राद अपतत परभग्नः; परश्वधैः शाल इवाभिकृत्तः
पुनश च कर्णं तरिभिर अष्टभिश च; दवाभ्यां चतुर्भिर दशभिश च विद्ध्वा
चातुः शतन दविरदान सायुधीयान; हत्वा रथान अष्ट शतं जघान
सहस्रम अश्वांश च पुनश च सादीन; अष्टौ सहस्राणि च पात्ति वीरान
दृष्ट्वाजि मुख्याव अथ युध्यमानौ; दिदृक्षवः शूर वराव अरिघ्नौ
कर्णं च पार्थं च नियाम्य वाहान; खस्था महीस्थाश च जनावतस्थुः
ततॊ धनुर्ज्या सहसातिकृष्टा; सुघॊषम आच्छिद्यत पाण्डवस्य
तस्मिन कषणे सूतपुत्रस तु पार्थं; समाच्चिनॊत कषुद्रकाणां शतेन
निर्मुक्तसर्पप्रतिमैश च तीक्ष्णैस; तैलप्रधौतैः खग पात्रवाजैः
षष्ट्या नाराचैर वासुदेवं बिभेद; तदन्तरं सॊमकाः पराद्रवन्त
ततॊ धनुर्ज्याम अवधम्य शीघ्रं; शरान अस्तान आधिरथेर विधम्य
सुसंरब्धः कर्ण शरक्षताङ्गॊ; रणे पार्थः सॊमकान परत्यगृह्णात
न पक्षिणः साम्पतन्त्य अन्तरिक्षे; कषेपीयसास्त्रेण कृते ऽनधकारे
शल्यं च पार्थॊ दशभिः पृषत्कैर; भृशं तनुत्रे परहसन्न अविध्यत
ततः कार्णं दवादशभिः सुमुक्तैर; विद्ध्वा पुनः सप्तभिर अभ्यविध्यत
स पार्थ बाणासनवेगनुन्नैर; दृढाहतः पत्रिभिर उग्रवेगैः
विभिन्नगात्रः कषतजॊक्षिताङ्गः; कर्णॊ बभौ रुद्र इवाततेषुः
ततस तरिभिश च तरिदाशाधिपॊपमं; शरैर बिभेदाधिरथिर धनंजयम
शरांस तु पञ्च जवलितान इवॊरगान; परवीरयाम आस जिघांसुर अच्च्युते
ते वर्म भित्त्वा पुरुषॊत्तमस्य; सुवर्णचित्रं नयपतन सुमुक्ताः
वेगेन गाम आविविशुः सुवेगाः; सनात्वा च कर्णाभिमुखाः परतीयुः
तान पञ्च भल्लैस तवरितैः सुमुक्तैस; तरिधा तरिधैकैकम अथॊच्चकर्त
धनंजयस ते नयपतन पृथिव्यां; महाहयस तक्षक पुत्र पक्षाः
ततः परजज्वाल किरीटमाली; करॊधेन कक्षं परदहन्न इवाग्निः
स कर्णम आकर्णविकृष्टसृष्टैः; शरैः शरीरान्तकरैर जवलद्भिः
मर्मस्व अविध्यत स चचाल दुःखाद; धैर्यात तु तस्थाव अतिमात्रधैर्यः
ततः शरौघैः परदिशॊ दिशश च; रविप्रभा कर्ण रथश च राजन
अदृश्य आसीत कुपिते धनंजये; तुषारनीहारवृतं यथा नभः
सचक्ररक्षान अथ पादरक्षान; पुरःसरान पृष्ठगॊपांश च सर्वान
दुर्यॊधनेनानुमतान अरिघ्नान; समुच्चितान सुरथान सारभूतान
दविसाहस्रान समरे सव्यसाची; कुरुप्रवीरान ऋषभः कुरूणाम
कषणेन सर्वान सरथाश्वसूतान; निनाय राजन कषायम एकवीरः
अथापलायन्त विहाय कर्णं; तवात्मजाः कुरवश चावशिष्टाः
हतान अवकीर्य शरक्षतांश च; लालप्यमानांस तनयान पितॄंश च
सा सर्वतः परेक्ष्य दिशॊ विशून्या; भयावदीर्णैः कुरुभिर विहीनः
न विव्यथे भारत तत्र कर्णः; परतीपम एवार्जुनम अभ्यधावत
[स]
ततॊ ऽपयाताः शरपात मात्रम; अवस्थिताः कुरवॊ भिन्नसेनाः
विद्युत परकाशं ददृशुः समन्ताद; धनंजयास्त्रं समुदीर्यमाणम
तद अर्जुनास्त्रं गरसते सम वीरान; वियत तथाकाशम अनन्त घॊषम
करुद्धेन पार्थेन तदाशु सृष्टं; वधाय कर्णस्य महाविमर्दे
रामाद उपात्तेन महामहिम्ना; आथर्वणेनारि विनाशनेन
तद अर्जुनास्त्रं वयधमद दहन्तं; पार्थं च बाणैर निशितैर निजघ्ने
ततॊ विमर्दः सुमहान बभूव; तस्यार्जुनस्याधिरथेश च राजन
अन्यॊन्यम आसादयतॊः पृषत्कैर; विषाण घातैर दविपयॊर इवॊग्रैः
ततॊ रिपुघ्नं समधत्त कर्णः; सुसंशितं सर्पमुखं जवलन्तम
रौद्रं शरं संयति सुप्रधौतं; पार्थार्थम अत्यर्थ चिराय गुप्तम
सदार्चितं चन्दनचूर्णशायिनं; सुवर्णनाली शयनं महाविषम
परदीप्तम ऐरावत वंशसंभवं; शिरॊ जिहीर्षुर युधि फल्गुनस्य
तम अब्रवीन मद्रराजॊ महात्मा; वैकर्तनं परेक्ष्य हि संहितेषुम
न कार्ण गरीवाम इषुर एष पराप्स्यते; संलक्ष्य संधत्स्व शरं शिरॊघ्नम
अथाब्रवीत करॊधसंरक्तनेत्रः; कर्णः शल्यं संधितेषुः परसह्य
न संधत्ते दविः शरं शल्य कर्णॊ; न मादृशाः शाठ्य युक्ता भवन्ति
तथैवम उक्त्वा विससार्ज तं शरं; बलाहकं वर्षघनाभिपूजितम
हतॊ ऽसि वै फल्गुन इत्य अवॊचत; ततस तवरन्न ऊर्जितम उत्ससर्ज
संधीयमानं भुजगं दृष्ट्वा कर्णेन माधवः
आक्रम्य सयन्दनं पद्भ्यां बलेन बलिनां वरः
अवगाढे रथे भूमौ जानुभ्याम अगमन हयाः
ततः शरः सॊ भयहनत किरीटं तस्य धीमतः
अथार्जुनस्यॊत्तमगात्रभूषणं; धरावियद्द्यॊसलिलेषु विश्रुतम
बलास्स्त्र सर्गॊत्तम यत्नमन्युभिः; शरेण मूर्ध्नः सा जहार सूतजः
दिवाकरेन्दु जवलनग्रहत्विषां; सुवर्णमुक्ता मणिजालभूषितम
पुरंदरार्थं तपसा परयत्नतः; सवयं कृतं यद भुवनस्य सूनुना
महार्हरूपं दविषतां भयंकरं; विभाति चात्यर्थ सुखं सुगन्धि तत
निजघ्नुषे देवरिपून सुरेश्वरः; सवयं ददौ यत सुमनाः किरीटिने
हराम्बुपाखण्डल वित्तगॊप्तृभिः; पिनाक पाशाशनि सायकॊत्तमैः
सुरॊत्तमैर अप्य अविषह्यम अर्दितुं; परसाह्य नागेन जहार यद वृषः
तद उत्तमेषून मथितं विषाग्निना; परदीप्तम अर्चिष्मद अभिक्षिति परियम
पपात पार्थस्य किरीटम उत्तमं; दिवाकरॊ ऽसताद इव पर्वताज जवलन
ततः किरीटं बहुरत्नमण्डितं; जहार नागॊ ऽरजुन मूर्धतॊ बलात
गिरेः सुजाताङ्कुर पुष्पितद्रुमं; महेन्द्रवज्रः शिखरं यथॊत्तमम
मही वियद दयौः सलिलानि वायुना; यथा विभिन्नानि विभान्ति भारत
तथैव शब्दॊ भुवनेष्व अभूत तदा; जना वयवस्यन वयथिताश च चस्खलुः
ततः सामुद्ग्रथ्य सितेन वाससा; सवमूर्ध जानव्यथितः सथितॊ ऽरजुनः
विभाति संपूर्णमरीच्चि भास्वता; शिरॊ गतेनॊदय पर्वतॊ यथा
बलाहकाः कर्ण भुजेरितस ततॊ; हुताशनार्क परतिमद्युतिर महान
महॊरगः कृतवैरॊ ऽरजुनेन; किरीटम आसाद्य समुत्पपात
तम अब्रवीद विद्धि कृतागसं मे; कृष्णाद्य मातुर वधजातवैरम
ततः कृष्णः पार्थम उवाच संख्ये; महॊरगं कृतवैरं जहि तवम
स एवम उक्तॊ मधुसूदनेन; गाण्डीवधन्वा रिपुषूग्र धन्वा
उवाच कॊ नव एष ममाद्य नागः; सवयं य आगाद गरुडस्य वक्त्रम
[कृस्ण]
यॊ ऽसौ तवया खाण्डावे चित्रभानुं; संतर्पयानेन धनुर्धरेण
वियद गतॊ बाणनिकृत्त देहॊ; हय अनेकरूपॊ निहतास्य माता
ततस तु जिष्णुः परिहृत्य शेषांश; चिच्छेद षड्भिर निशितैः सुधारैः
नागं वियत तिर्यग इवॊत्पतन्तं; स छिन्नगात्रॊ निपपात भूमौ
तस्मिन मुहूर्ते दशभिः पृषात्कैः; शिलाशितैर बर्हिणवाजितैश च
विव्याध कर्णः पुरुषप्रवीरं; धनंजयं तिर्यग अवेक्षमाणाम
ततॊ ऽरजुनॊ दवादशभिर विमुक्तैर; आकर्णमुक्तैर निशितैः समर्प्य
नाराचम आशीविषतुल्यवेगाम; आकर्णा पूर्णायतम उत्ससर्ज
स चित्र वर्मेषु वरॊ विदार्य; पराणान निरस्यन्न इव साधु मुक्तः
कर्णस्य पीत्वा रुधिरं विवेश; वसुंधरां शॊणितवाज दिग्धः
ततॊ वृषॊ बाणनिपात कॊपितॊ; महॊरगॊ दण्डविघट्टितॊ यथा
तथाशु कारी वयसृजच छरॊत्तमान; महाविषः सर्प इवॊत्तमं विषम
जनर्दनं दवादशभिः पराभिनन; नवैर नवत्या च शरैस तथार्जुनम
शरेण घॊरेण पुनश च पाण्डवं; विभिद्य कर्णॊ ऽभयनदज जहास च
तम अस्य हर्षं ममृषे न पाण्डवॊ; बिभेद मर्माणि ततॊ ऽसय मर्मवित
परं शरैः पत्रिभिर इन्द्र विक्रमस; तथा यथेन्द्रॊ बलम ओजसाहनत
ततः शराणां नवतीर नवार्जुनः; ससर्ज कर्णे ऽनतकदण्डसंनिभाः
शरैर भृशायस्त तनुः परविव्यथे; तथा यथा वज्रविदारितॊ ऽचलः
मणिप्रवेकॊत्तम वज्रहाटकैर; अलं कृतं चास्य वराङ्गभूषणम
परविद्धमुर्व्यां निपपात पत्रिभिर; धनंजयेनॊत्तम कुण्डले ऽपि च
महाधनं शिल्पिवरैः परयत्नतः; कृतं यद अस्यॊत्तम वर्म भास्वरम
सुदीर्घ कालेन तद अस्य पाण्डवः; कषणेन बाणैर बहुधा वयशातयत
स तं विवर्माणम अथॊत्तमेषुभिः; शरैश चतुर्भिः कुपितः पराभिनत
स विव्यथे ऽतयर्थम अरिप्रहारितॊ; यथातुरः पित्त कफानिल वरणैः
महाधनुर मण्डलनिःसृतैः शितैः; करिया परयत्नप्रहितैर बलेन च
ततक्ष कर्णं बहुभिः शरॊत्तमैर; बिभेद मर्मस्व अपि चार्जुनस तवरन
दृढाहतः पत्रिभिर उग्रवेगैः; पार्थेन कर्णॊ विविधैः शिताग्रैः
बभौ गिरिर गैरिकधातुरक्तः; कषरन परपातैर इव रक्तम अम्भः
साश्वं तु कर्णं सरथं किरीटी; सामाचिनॊद भारत वत्सदन्तैः
परच्छादयाम आस दिशश च बाणैः; सर्वप्रयत्नात तपनीयपुङ्खैः
स वत्सदन्तैः पृथु पीनवक्षाः; समाच्चितः समाधिरथिर विभाति
सुपुष्पिताशॊक पलाशशाल्मालिर; यथाचलः सपन्दन चन्दनायुतः
शरैः शरीरे बहुधा समर्पितैर; विभाति कर्णः समरे विशां पते
महीरुहैर आचितसानु कन्दरॊ; यथा महेन्द्रः शुभकर्णिकारवान
स बाणसंघान धनुषा वयवासृजन; विभाति कर्णः शरजालरश्मिवान
सलॊहितॊ रक्तगभस्ति मण्डलॊ; दिवाकरॊ ऽसताभिमुखॊ यथातथा
बाह्वन्तराद आधिरथेर विमुक्तान; बाणान महाहीन इव दीप्यमानान
वयध्वंसयन्न अर्जुन बाहुमुक्ताः; शराः समासाद्य दिशः शिताग्राः
ततश चक्रमपतत तस्य भूमौ; स विह्वलः सामरे सूतपुत्रः
घूर्णे रथे बराह्मणस्याभिशापाद; रमाद उपात्ते ऽपरतिभाति चास्त्रे
अमृष्यमाणॊ वयसनानि तानि; हस्तौ विधुन्वन स विगर्हमाणः
धर्मप्रधानान अभिपाति धर्म; इत्य अब्रुवन धर्मविदः सदैव
ममापि निम्नॊ ऽदय न पाति भक्तान; मन्ये न नित्यं परिपाति धार्मः
एवं बरुवन परस्खलिताश्वसूतॊ; विचाल्यमानॊ ऽरजुन शस्त्रपातैः
मर्माभिघाताच चलितः करियासु; पुनः पुनर धर्मम अगर्हद आजौ
ततः शरैर भीमतरैर आविध्यत तरिभिर आहवे
हस्ते कर्णस तदा पार्थम अभ्यविध्यच च साप्तभिः
ततॊ ऽरजुनः साप्त दश तिग्मतेजान अजिह्मगान
इन्द्राशनिसमान घॊरान असृजत पावकॊपमान
निर्भिद्य ते भीमवेगा नयपतन पृथिवीतले
कम्पितात्मा तथा कर्णः शक्त्या चेष्टाम अदर्शयत
बलेनाथ स संस्तभ्य बरह्मास्त्रं समुदैरयत
ऐन्द्रास्त्रम अर्जुनश चापि तद दृष्ट्वाभिन्यमन्त्रयत
गाण्डीवं जयां च बाणांश च अनुमन्त्र्य धनंजयः
असृजच छरवर्षाणि वर्षाणीव पुरंदरः
ततस तेजॊमया बाणा रथात पार्थस्य निःसृताः
परादुरासन महावीर्याः कर्णस्य रथम अन्तिकात
तान कर्णस तव अग्रतॊ ऽभयस्तान मॊघांश चक्रे महारथः
ततॊ ऽबरवीद वृष्णि वीरस तस्मिन्न अस्त्रे विनाशिते
विसृजास्त्रं परं पार्थ राधेयॊ गरसते शरान
बरह्मास्त्रम अर्जुनश चापि संमन्त्र्याथ परयॊजयत
हादयित्वा ततॊ बाणैः कर्णां परभ्राम्य चार्जुनः
तस्य कर्णः शरैः करुद्धश चिच्छेद जयां सुतेजनैः
ततॊ जयाम अवधायान्याम अनुमृज्या च पाण्डवः
शरैर अवाकिरत कर्णं दीप्यमानैः सहस्रशः
तस्य जयाच छेदनं कर्णॊ जयावधानं च संयुगे
नान्वबुध्यत शीघ्रत्वात तद अद्भुतम इवाभवत
अस्त्रैर अस्त्राणि राधेयः परत्यहन सव्यसाचिनः
चक्रे चाभ्यद्धिकं पार्थात सववीर्यं परतिदार्शयन
ततः कृष्णॊ ऽरजुनं दृष्ट्वा कर्णास्त्रेणाभिपीडितम
अभ्यस्येत्य अब्रवीत पार्थम आतिष्ठास्त्रम अनुत्तमम
ततॊ ऽनयम आग्निसदृशं शरं सर्पविषॊपमम
अश्मसारमयं दिव्यम अनुमन्त्र्य धनंजयः
रौद्रम अस्स्त्रं समादाय कषेप्तु कामः किरीटिवान
ततॊ ऽगरसन मही चक्रं राधेयस्य महामृधे
गरस्त चक्रस तु राधेयः कॊपाद अश्रूण्य अवर्तयत
सॊ ऽबरवीद अर्जुनं चापि मुहूर्तं कषम पाण्डव
मध्ये चक्रम अवग्रस्तं दृष्ट्वा दैवाद इदं मम
पार्थ कापुरुषाचीर्णम आभिसंधिं विवर्जय
परकीर्णकेशं विमुखे बराह्माणे च कृताञ्जलौ
शरणा गते नयस्तशस्त्रे तथा वयसनगे ऽरजुन
अबाणे भरष्टकवचे भरष्ट भग्नायुधे तथा
न शूराः परहरन्त्य आजौ न राज्ञे पार्थिवास तथा
तवं च शूरॊ ऽसि कौन्तेय तस्मात कषम मुहूर्तकम
यावच चक्रम इदं भूमेर उद्धरामि धनंजय
न मां रथस्थॊ भूमिष्ठम असज्जं हन्तुम अर्हसि
न वासुदेवात तवत्तॊ वा पाण्डवेय विभेम्य अहम
तवं हि कषत्रिय दायादॊ महाकुलविवर्धनः
समृत्वा धर्मॊपदेशं तवं मुहूर्तं कषम पाण्डव
[स]
अथाब्रवीद वासुदेवॊ रथस्थॊ; राधेय दिष्ट्या समरसीह धर्मम
परायेण नीचा वयसनेषु मग्ना; निन्दन्ति दैवं कुकृतं न तत तत
यद दरौपदीम एकवस्त्रां सभायाम; आनाय्य तवं चैव सुयॊधनश च
दुःशासनः शकुनिः सौबलश च; न ते कर्ण परत्यभात तत्र धर्मः
यदा सभायां कौन्तेयम अनक्षज्ञं युधिष्ठिरम
अक्षज्ञः शकुनिर जेता तदा धर्मः कव ते गतः
यदा रजस्वलां कृष्णां दुःशासन वशे सथिताम
सभायां पराहसः कर्ण कव ते धर्मस तदा गतः
राज्यलुब्धः पुनः कर्ण समाह्वयसि पाण्डवम
गान्धारराजम आश्रित्य कव ते धर्मस तदा गतः
एवम उक्ते तु राधेये वासुदेवेन पाण्डवम
मन्युर अभ्याविशत तीव्रः समृत्वा तत तद धनंजयम
तस्या करॊधेन सर्वेभ्यः सरॊतॊभ्यस तेजसॊ ऽरचिषः
परादुरासन महाराज तद अद्भुतम इवाभवत
तं समीक्ष्य ततः कर्णॊ बरह्मास्त्रेण धनंजयम
अभ्यवर्षत पुनर यत्नम अकरॊद रथसर्जने
तद अस्त्रम अस्त्रेणावार्य परजहारास्य पाण्डवः
ततॊ ऽनयद अस्त्रं कौन्तेयॊ दयितं जातवेदसः
मुमॊच कर्णम उद्दिश्य तत परजज्वाल वै भृशम
वारुणेन ततः कर्णः शमयाम आस पावकम
जीमूतैश च दिशः सर्वाश चक्रे तिमिरदुर्दिनाः
पाण्डवेयस तव असंभ्रान्तॊ वायव्यास्त्रेण वीर्यवान
अपॊवाह तदाभ्राणि राधेयस्य परपश्यतः
तं हस्तिकक्ष्या परवरं च बाणैः; सुवर्णमुक्ता मणिवज्र मृष्टम
कालप्रयत्नॊत्तम शिल्पियत्नैः; कृतं सुरूपं वितमस्कम उच्चैः
ऊर्जः करं तव सैन्यस्य नित्यम; अमित्रवित्रासनम ईड्य रूपम
विख्यातम आदित्यसमस्य लॊके; तविषा समं पावकभानु चन्द्रैः
ततः कषुरेणाधिरथेः किरीटी; सुवर्णपुङ्खेन शितेन यत्तः
शरिया जवलन्तं धवजम उन्ममाथ; महारथस्याधिरथेर महात्मा
यशश च धर्मश च जयश च मारिष; परियाणि सर्वाणि च तेन केतुना
तदा कुरूणां हृदयानि चापतन; बभूव हाहेति च निस्वनॊ महान
अथ तवरन कर्णवधाय पाण्डवॊ; महेन्द्रवज्रानल दण्डसंनिभम
आदत्त पार्थॊ ऽञजलिकं निषङ्गात; सहस्ररश्मेर इव रश्मिम उत्तमम
मर्मच छिदं शॊणितमांसदिग्धं; वैश्वानरार्क परतिमं महार्हम
नराश्वनागासु हरं तर्यरत्निं; षड वाजम अज्ञॊ गतिम उग्रवेगम
सहस्रनेत्राशनि तुल्यतेजसं; समानक्रव्यादम इवातिदुःसहम
पिनाक नारायण चक्रसंनिभं; भयंकरं पराणभृतां विनाशनम
युक्त्वा महास्त्रेण परेण मन्त्रविद; विकृष्य गाण्डीवम उवाच सस्वनम
अयं महास्त्रॊ ऽपरतिमॊ धृतः शरः; शरीरभिच चासु हरश च दुर्हृदः
तपॊ ऽसति तप्तं गुरवश च तॊषिता; मया यद इष्टं सुहृदां तथा शरुतम
अनेन सत्येन निहन्त्व अयं शरः; सुदंशितः कर्णम अरिं ममाजितह
इत्य ऊच्चिवांस तं सा मुमॊच बाणं; धनंजयः कर्णवधाय घॊरम
कृत्याम अथर्वाङ्गिरसीम इवॊग्रां; दीप्ताम असह्यां युधि मृत्युनापि
बरुवन किरीटी तम अतिप्रहृष्टॊ; अयं शरॊ मे विजयावहॊ ऽसतु
जिघांसुर अर्केन्दुसम परभावः; कर्णं समाप्तिं नयतां यमाय
तेनेषु वर्येण किरीटमाली; परहृष्टरूपॊ विजयावहेन
जिघांसुर अर्केन्दुर समप्रभेण; चक्रे विषक्तं रिपुम आततायी
तद उद्यतादित्य समानवर्चसं; शरन नभॊ मध्यग भास्करॊपमम
वराङ्गम उर्व्याम अपतच चमूपतेर; दिवाकरॊ ऽसताद इव रक्तमण्डलः
तद अस्य देही सततं सुखॊदितं; सवरूपम अत्यर्थम उदारकर्मणः
परेण कृच्छ्रेण शरीरम अत्यजद; गृहं महर्द्धीव ससङ्गम ईश्वरः
शरैर विभुग्नं वयसु तद विवर्मणः; पपात कर्णस्य शरीरम उच्छ्रितम
सरवद वरणं गैरिकतॊय विस्रवं; गिरेर यथा वज्रहतं शिरस तथा
देहात तु कर्णस्य निपातितस्य; तेजॊ दीप्तं खं विगाह्याचिरेण
तद अद्भुतं सर्वमनुष्ययॊधाः; पश्यन्ति राजन निहते सम कर्णे
तं सॊमकाः परेक्ष्य हतं शयानं; परीता नादं सह सैन्यैर अकुर्वन
तूर्याणि चाजघ्नुर अतीव हृष्टा; वासांसि चैवादुधुवुर भुजांश च
बलान्विताश चाप्य अपरे हय अनृत्यन्न; अन्यॊन्यम आश्लिष्य नदन्त ऊचुः
दृष्ट्वा तु कर्णं भुवि निष्टनन्तं; हतं रथात सायकेनावभिन्नम
महानिलेनाग्निम इवापविद्धं; यज्ञावसाने शयने निशान्ते
शरैर आचितसर्वाङ्गः शॊणितौघपरिप्लुतः
विभाति देहः कर्णस्य सवरश्मिभिर इवांशुमान
परताप्य सेनाम आमित्रीं दीप्तैः शरगभस्स्तिभिः
बलिनार्जुन कालेन नीतॊ ऽसतं कर्ण भास्करः
अस्तं गच्छन्त्य अथादित्यः परभाम आदाय गच्छति
एवं जीवितम आदाय कर्णस्येषुर जगाम ह
अपराह्णे पराह्णस्य सूतपुत्रस्य मारिष
छिन्नम अञ्जलिकेनाजौ सॊत्सेधम अपतच छिरः
उपर्य उपरि सैन्यानां तस्य शत्रॊस तद अञ्जसा
शिरः कर्णस्य सॊत्सेधम इषुः सॊ ऽपाहरद दरुतम
[स]
कर्णं तु शूरं पतितं पृथिव्यां; शराचितं शॊणितदिग्ध गात्रम
दृष्ट्वा शयानं भुवि मद्रराजश; छिन्नध्वजेनापययौ रथेन
कर्णे हते कुरवः पराद्रवन्त; भयार्दिता गाढविद्धाश च संख्ये
अवेक्षमाणा मुहुर अर्जुनस्य; धवजं महान्तं वपुषा जवलन्तम
सहस्रनेत्र परतिमानकर्मणः; सहस्रपत्र परतिमाननं शुभम
सहस्ररश्मिर दिनसंक्षये यथा; तथापतत तस्य शिरॊ वसुंधराम
[स]
शल्यस तु कर्णार्जुनयॊर विमर्दे; बलानि दृष्ट्वा मृदितानि बाणैः
दुर्यॊधनं यान्तम अवेक्षमाणॊ; संदर्शयद भारत युद्धभूमिम
निपातितस्यन्दनवाजिनागं; दृष्ट्वा बलं तद धतसूतपुत्रम
दुर्यॊधनॊ ऽशरुप्रति पूर्णनेत्रॊ; मुहुर मुहुर नयश्वसद आर्तरूपः
कर्मं तु शूरं पतितं पृथिव्यां; शराचितं शॊणितदिग्ध गात्रम
यदृच्छया सूर्यम इवावनिस्थं; दिदृक्षवः संपरिवार्य तस्थुः
परहृष्टवित्रस्त विषण्णविस्मृतास; तथापरे शॊकगता इवाभवन
परे तवदीयाश च परस्परेण; यथा यथैषां परकृतिस तथाभवन
परविद्ध वर्माभरणाम्बरायुधं; धनंजयेनाभिहतं हतौजसम
निशम्य कर्णं कुरवः परदुद्रुवुर; हतर्षभा गाव इवाकुलाकुलाः
कृत्वा विमर्दं भृशम अर्जुनेन; कर्णं हतं केसरिणेव नागम
दृष्ट्वा शयानं भुवि मद्रराजॊ; भीतॊ ऽपसर्पत सरथः सुशीघ्रम
मद्राधिपश चापि विमूढचेतास; तूर्णं रथेनापहृत धवजेन
दुर्यॊधनस्यान्तिकम एत्य शीघ्रं; संभाष्य दुःखार्तम उवाच वाक्यम
विशीर्णनागाश्वरथप्रवीरं; बलं तवदियं यम राष्ट्रकल्पम
अन्यॊन्यम आसाद्य हतं महद्भिर; नराश्वनागैर गिरिकूट कल्पैः
नैतादृशं भारत युद्धम आसीद; यथाद्य कर्णार्जुनयॊर बभूव
गरस्तौ हि कर्णेन समेत्य कृष्णाव; अन्ये च सर्वे तव शत्रवॊ ये
दैवं तु यत तत सववशं परवृत्तं; तत पाण्डवान पाति हिनस्ति चास्मान
तवार्थ सिद्ध्यर्थकरा हि सर्वे; परसह्य वीरा निहता दविषद्भिः
कुबेर वैवस्वतवासवानां; तुल्यप्रभावाम्बुपतेश च वीराः
वीर्येण शौर्येण बलेन चैव; तैस तैश च युक्ता विपुलैर गुणौघैः
अवध्यकल्पा निहता नरेन्द्रास; तवार्थ कामा युधि पाण्डवेयैः
तन मा शुचॊ भारत दिष्टम एतत; पर्याय सिद्धिर न सदास्ति सिद्धिः
एतद वचॊ मद्रपतेर निशम्य; सवं चापनीतं मनसा निरीक्ष्य
दुर्यॊधनॊ दीनमना विसंज्ञः; पुनः पुनर नयश्वसद आर्तरूपः
तं धयानमूकं कृपणं भृशार्तम; आर्तायनिर दीनम उवाच वाक्यम
पश्येदम उग्रं नरवाजि नागैर; आयॊधनं वीर हतैः परपन्नम
महीधराभैः पतितैर महागजैः; सकृत परविद्धैः शरविद्ध मर्मभिः
तैर विह्वलद्भिश च गतासुभिश च; परध्वस्त यन्त्रायुध वर्म यॊधैः
वज्रापविद्धैर इव चाचलेन्द्रैर; विभिन्नपाषाण मृगद्रुमौषधैः
परविद्ध घण्टाङ्कुश तॊमरध्वजैः; सहेम मालै रुधिरौघसंप्लुतैः
शरावभिन्नैः पतितैश च वाजिभिः; शवसद्भिर अन्यैः कषतजं वमद्भिः
दीनैः सतनद्भिः परिवृत्तनेत्रैर; महीं दशद्भिः कृपणं नदद्भिः
तथापविद्धैर गजवाजियॊधैर; मन्दासुभिश चैव गतासुभिश च
नराश्वनागैश च रथैश च मर्दितैर; मही महावैतरणीव दुर्दृशा
गजैर निकृत्तापरहस्तगात्रैर; उद्वेपमानैः पतितैः पृथिव्याम
यशस्विभिर नागरथाश्वयॊधिभिः; पदातिभिश चाभिमुखैर हतैः परैः
विशीर्णवर्माभरणाम्बरायुधैर; वृता निशान्तैर इव पावकैर मही
शरप्रहाराभिहतैर महाबलैर; अवेक्ष्यमाणैः पतितैः सहस्रशः
परनष्टसंज्ञैः पुनर उच्छ्वसद्भिर; मही बभूवानुगतैर इवाग्निभिः
दिवश चयुतैर भूर अतिदीप्तम अद्भिर; नक्तं गरहैर दयौर अमलेव दीप्तैः
शरास तु कर्णार्जुन बाहुमुक्ता; विदार्य नागाश्वमनुष्यदेहान
पराणान निरस्याशु महीम अतीयुर; महॊरगा वासम इवाभितॊ ऽसत्रैः
हतैर मनुष्याश्वगजैश च संख्ये; शरावभिन्नैश च रथैर बभूव
धनंजयस्याधिरथेश च मार्गे; गजैर अगम्या वसुधातिदुर्गा
रथैर वरेषून मथितैश च यॊधैः; संस्यूत सूताश्ववरायुधध्वजैः
विशीर्णशस्त्रैर विनिकृत्तबन्धुरैर; निकृत्तचक्राक्ष युगत्रिवेणुभिः
विमुक्तयन्त्रैर निहतैर अयॊमयैर; हतानुषङ्गैर विनिषङ्ग बन्धुरैः
परभग्ननीडैर मणिहेममण्डितैः; सतृता मही दयौर इव शारदैर घनैः
विकृष्यमणैर जवनैर अलंकृतैर; हतेश्वरैर आजिरथैः सुकल्पितैः
मनुष्यमातङ्गरथाश्वराशिभिर; दरुतं वरजन्तॊ बहुधा विचूर्णिताः
सहेम पट्टाः परिघाः परश्वधाः; कडङ्ग रायॊ मुसलानि पट्टिशाः
पेतुश च खड्गा विमला विकॊशा; गदाश च जाम्बूनदपट्ट बद्धाः
चापानि रुक्माङ्गद भूषणानि; शराश च कार्तस्वरचित्रपुङ्खाः
ऋष्ट्यश च पीता विमला विकॊशाः; परासाः सखड्गाः कनकावभासाः
छत्त्राणि वालव्यजनानि शङ्खाः; सरजश च पुष्पॊत्तम हेमचित्राः
कुथाः पताकाम्बर वेष्टिताश च; किरीटमाला मुकुटाश च शुभ्राः
परकीर्णका विप्रकीर्णाः कुथाश च; परधानमुक्ता तरलाश च हाराः
आपीड केयूरवराङ्गदानि; गरैवेय निष्काः ससुवर्ण सूत्राः
मण्युत्तमा वज्रसुवर्णमुक्ता; रत्नानि चॊच्चावचमङ्गलानि
गात्राणि चात्यन्त सुखॊचितानि; शिरांसि चेन्दु परतिमाननानि
देहांश च भॊगांश च परिच्छदांश च; तयक्त्वा मनॊज्ञानि सुखानि चापि
सवधर्मनिष्ठां महतीम अवाप्य; वयाप्तांश च लॊकान यशसा समीयुः
इत्य एवम उक्त्वा विरराम शल्यॊ; दुर्यॊधनः शॊकपरीत चेताः
हा कर्ण हा कर्ण इति बरुवाण; आर्तॊ विसंज्ञॊ भृशम अश्रुनेत्रः
तं दरॊणपुत्र परमुखा नरेन्द्राः; सर्वे समाश्वास्य सह परयान्ति
निरीक्षमाणा मुहुर अर्जुनस्य; धवजं महान्तं यशसा जवलन्तम
नराश्वमातङ्गशरीरजेन; रक्तेन सिक्ता रुधिरेण भूमिः
रक्ताम्बरस्रक तपनीययॊगान; नारी परकाशा इव सर्वगम्या
परच्छन्नरूपा रुधिरेण राजन; रौद्रे मुहूर्ते ऽतिविराजमानाः
नैवावतस्थुः कुरवः समीक्ष्य; परव्राजिता देवलॊकाश च सर्वे
वधेन कर्णस्य सुदुःखितास ते; हा कर्ण हा कर्ण इति बरुवाणाः
दरुतं परयाताः शिबिराणि राजन; दिवाकरं रक्तम अवेक्षमाणाः
गाण्डीवमुक्तैस तु सुवर्णपुङ्खैः; शितैः शरैः शॊणितदिग्ध वाजैः
शरैश चिताङ्गॊ भुवि भाति कर्णॊ; हतॊ ऽपि सन सूर्य इवांशुमाली
कर्णस्य देहं रुधिरावसिक्तं; भक्तानुकम्पी भगवान विवस्वान
सपृष्ट्वा करैर लॊहितरक्तरूपः; सिष्णासुर अभ्येति परं समुद्रम
इतीव संचिन्त्य सुरर्षिसंघाः; संप्रथिता यान्ति यथानिकेतम
संचिन्तयित्वा च जना विसस्रुर; यथासुखं खं च महीतलं च
तद अद्भुतं पराणभृतां भयंकरं; निशम्य युद्धं कुरुवीरमुख्ययॊः
धनंजयस्याधिरथेश च विस्मिताः; परशंसमानाः परययुस तदा जनाः
शरैः संकृत्तवर्माणं वीरं शिवसने हतम
गतासुम अपि राधेयं नैव लक्ष्मीर वयमुञ्चत
नानाभरणवान राजन मृष्टजाम्बूनदाङ्गदः
हतॊ वैकर्तनः शेते पादपॊ ऽङकुरवान इव
कनकॊत्तम संकाशः परदीप्त इव पावकः
सपुत्रः पुरुषव्याघ्रः संशान्तः पार्थ तेजसा
परताप्य पाण्डवान राजन पाञ्चालांश चास्त्रतेजसा
ददानीत्य एव यॊ ऽवॊचन न नातीत्य अर्थितॊ ऽरथिभिः
सद्भिः सदा सत्पुरुषः स हतॊ दवैरथे वृषः
यस्य बराह्मणसात सर्वम आत्मार्थं न महात्मनः
नादेयं बराह्मणेष्व आसीद यस्य सवम अपि जीवितम
सदा नॄणां परियॊ दाता परिय दानॊ दिवं गतः
आदाय तव पुत्राणां जयाशां शर्म वर्म च
हते सम कर्णे सरितॊ न सरवन्ति; जगाम चास्तं कलुषॊ दिवाकरः
गरहश च तिर्यग जवलितार्कवर्णॊ; यमस्य पुत्रॊ ऽभयुदियाय राजन
नभः पफालाथ ननादचॊर्वी; ववुश च वाताः परुषातिवेलम
दिशः सधूमाश च भृशं परजज्वलुर; महार्णवाश चुक्षुभिरे च सस्वनाः
सकाननाः साद्रि चयाश चकम्पुः; परविव्यथुर भूतगणाश च मारिष
बृहस्पती रॊहिणीं संप्रपीड्य; बभूव चन्द्रार्कसमानवर्णः
हते कर्णे न दिशॊ विप्रजज्ञुस; तमॊवृता दयौर विचचाल भूमिः
पपात चॊल्का जवलनप्रकाशा; निशाचराश चाप्य अभवन परहृष्टाः
शशिप्रकाशाननम अर्जुनॊ यदा; कषुरेण कर्णस्य शिरॊ नयपातयत
अथान्तरिक्षे दिवि चेह चासकृद; बभूव हाहेति जनस्य निस्वनः
स देवगन्धर्वमनुष्यपूजितं; निहत्य कर्णं रिपुम आहवे ऽरजुनः
रराज पार्थः परमेण तेजसा; वृत्रं निहत्येव सहस्रलॊचनः
ततॊ रथेनाम्बुदवृन्दनादिना; शरन नभॊ मध्यग भास्करत्विषा
पताकिना भीम निनाद केतुना; हिमेन्दु शङ्खस्फटिकावभासिना
सुवर्णमुक्ता मणिवज्र विद्रुमैर; अलंकृतेनाप्रतिमान रंहसा
नरॊत्तमौ पाण्डव केशि मर्दनाव; उदाहिताव अग्निदिवाकरॊपमौ
रणाजिरे वीतभयौ विरेजतुः; समानयानाव इव विष्णुवासवौ
ततॊ धनुर्ज्यातलनेमि निस्वनैः; परसह्य कृत्वा च रिपून हतप्रभान
संसाधयित्वैव कुरूञ शरौघैः; कपिध्वजः पक्षिवरध्वजश च
परसह्य शङ्खौ धमतुः सुघॊषौ; मनांस्य अरिणाम अवसादयन्तौ
सुवर्णजालावततौ महास्वनौ; हिमावदातौ परिगृह्य पाणिभिः
चुचुम्बतुः शङ्खवरौ नृणां वरौ; वराननाभ्यां युगपच च दध्मतुः
पाञ्चजन्यस्य निर्घॊषॊ देवदत्तस्य चॊभयॊः
पृथिवीम अन्तरिक्षं च दयाम अपश चाप्य अपूरयत
तौ शङ्खशब्देन निनादयन्तौ; वननै शैलान सरितॊ दिशश च
वित्रासयन्तौ तव पुत्र सेनां; युधिष्ठिरं नन्दयतः सम वीरौ
ततः परयाताः कुरवॊ जवेन; शरुत्वैव शङ्खस्वनम ईर्यमाणम
विहाय मद्राधिपतिं पतिं च; दुर्यॊधनं भारत भारतानाम
महाहवे तं बहु शॊभमानं; धनंजयं भूतगणाः समेताः
तदान्वमॊदन्त जनार्दनं च; परभाकराव अभ्युदितौ यथैव
समाचितौ कर्ण शरैः परंतपाव; उभौ वयभातां समरे ऽचयुतार्जुनौ
तमॊ निहत्याभ्युदितौ यथामलौ; शशाङ्कसूर्याव इव रश्मिमालिनौ
विहाय तान बाणगणान अथागतौ; सुहृद्वृताव अप्रतिमान विक्रमौ
सुखं परविष्टौ शिबिरं सवम ईश्वरौ; सदस्य हुताव इव वासवाच्युतौ
सदेवगन्धर्वमनुष्यचारणैर; महर्षिभिर यक्षमहॊरगैर अपि
जयाभिवृद्ध्या परयाभिपूजितौ; निहत्य कर्णं परमाहवे तदा
[स]
तथा निपातिते कर्णे तव सैन्ये च विद्रुते
आश्लिष्य पार्थं दाशार्हॊ हर्षाद वचनम अब्रवीत
हतॊ बलभिदा वृत्रस तवया कर्णॊ धनंजय
वधं वै कर्ण वृत्राभ्यां कथयिष्यन्ति मानवाः
वज्रिणा निहतॊ वृत्रः समयुगे भूरि तेजसा
तवया तु निहतः कर्णॊ धनुषा निशितैः शरैः
तम इमं विक्रमं लॊके परथितं ते यशॊ वहम
निवेदयावः कौन्तेय धर्मराजाय धीमते
वधं कर्णस्य संग्रामे दीर्घकालचिकीर्षितम
निवेद्य धर्मराजस्य तवम आनृण्यं गमिष्यसि
तथेत्य उक्ते केशवस तु पार्थेन यदुपुङ्गवः
पर्यवर्तयद अव्यग्रॊ रथं रथवरस्य तम
धृष्टद्युम्नं युधामन्युं माद्रीपुत्रौ वृकॊदरम
युयुधानं च गॊविन्द इदं वचनम अब्रवीत
परान अभिमुखा यत्तास तिष्ठध्वं भद्रम अस्तु वः
यावद आवेद्यते राज्ञे हतः कर्णॊ ऽरजुनेन वै
स तैः शूरैर अनुज्ञातॊ ययौ राजनिवेशनम
पार्थम आदाय गॊविन्दॊ ददर्श च युधिष्ठिरम
शयानं राजशार्दूलं काञ्चने शयनॊत्तमे
अगृह्णीतां च चरणौ मुदितौ पार्थिवस्य तौ
तयॊः परहर्षम आलाक्ष्य परहारांश चातिमानुषान
राधेयं निहतंमत्वा समुत्तस्थौ युधिष्ठिरः
ततॊ ऽसमै याद यथावृत्तं वासुदेवः परियंवदः
कथयाम आस कर्णस्य निधनं यदुनन्दनः
ईषद उत्स्मयमानस तु कृष्णॊ राजानम अब्रवीत
युधिष्ठिरं हतामित्रं कृताञ्जालिर अथाच्युतः
दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च पाण्डवश च वृकॊदरः
तवं चापि कुशली राजन माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
मुक्ता वीर कषयाद अस्मात संग्रामाल लॊमहर्षणात
कषिप्रम उत्तरकालानि कुरु कार्याणि पार्थिव
हतॊ वैकार्तनः करूरः सूतपुत्रॊ महाबलः
दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र दिष्ट्या वर्धसि पाण्डव
यः स दयूतजितां कृष्णां पराह सत्पुरुषाधमः
तस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमिः पिबति शॊणितम
शेते ऽसौ शरदीर्णाङ्गः शत्रुस ते कुरुपुंगव
तं पाश्या पुरुषव्याघ्र विभिन्नं बहुधा शरैः
युधिष्ठिरस तु दाशार्हं परहृष्टः परत्यपूजयत
दिष्ट्या दिष्ट्येति राजेन्द्र परीत्या चेदम उवाच ह
नैतच चित्रं महाबाहॊ तवायि देवकिनन्दन
तवया सारथिना पार्थॊ यत कुर्याद अद्य पौरुषम
परगृह्य च कुरु शरेष्ठः साङ्गदं दक्षिणं भुजम
उवाच धर्मभृत पार्थ उभौ तौ केशवार्जुनौ
नरनारायणौ देवौ कथितौ नारदेन ह
धर्मसंस्थापने युक्तौ पुराणौ पुरुषॊत्तमौ
असकृच चापि मेधावी कृष्णा दवैपायनॊ मम
कथाम एतां महाबाहॊ दिव्याम अकथयत परभुः
तव कृष्ण परभावेण गाण्डीवेन धनंजयः
जयत्य अभिमुखाञ शत्रून न चासीद विमुखः कव चित
जयश चैवा धरुवॊ ऽसमाकं न तव अस्माकं पराजयः
यदा तवं युधि पार्थस्य सारथ्यमुपजग्मिवान
एवम उक्त्वा महाराज तं रथं हेमभूषितम
दन्तवर्णैर हयैर युक्तं कालवालैर महारथः
आस्थाय पुरुषव्याघ्रः सवबलेनाभिसंवृतः
कृष्णार्जुनाभ्यां वीराभ्याम अनुमन्य ततः परियम
आगतॊ बहु वृत्तान्तं दरष्टुम आयॊधनं तदा
आभाषमाणस तौ वीराव उभौ माधव फल्गुनौ
स ददर्श रणे कर्णं शयानं पुरुषर्षभम
गाण्डीवमुक्तैर विशिखैः सर्वतः शकलीकृतम
सपुत्रं निहतं दृष्ट्वा कर्णं राजा युधिष्ठिरः
परशशंस नरव्याघ्राव उभौ माधव पाण्डवौ
अद्य राजास्मि गॊविन्द पृथिव्यां भरातृभिः सह
तवया नाथेन वीरेण विदुषा परिपालितः
हतं दृष्ट्वा नरव्याघ्रं राधेयम अभिमानिनम
निराशॊ ऽदय दुरात्मासौ धार्तराष्ट्रॊ भविष्यति
जीविताच चापि राज्याच च हते कर्णे महारथे
तवत्प्रसादाद वयं चैव कृतार्थाः पुरुषर्षभ
तवं च गाण्डीवधन्वा च विजयी यदुनन्दन
दिष्ट्या जयसि गॊविन्द दिष्ट्या कर्णॊ निपातितः
एवं स बहुशॊ हृष्टः परशशंस जनार्दनम
अर्जुनं चापि राजेन्द्र धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
ततॊ भीमप्रभृतिभिः सार्वैश च भरातृभिर वृतम
वर्धयन्ति सम राजानं हर्ष युक्ता महारथाः
नकुलः साहदेवश च पाण्डावश च वृकॊदरः
सात्यकिश च महाराज वृष्णीनां परवरॊ रथः
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाण्डुपाञ्चाल सृञ्जयाः
पूजयन्ति सम कौन्तेयं निहते सूतनन्दने
ते वर्धयित्वा नृपतिं पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम
जितकाशिनॊ लब्धलक्षा युद्धशौण्डाः परहारिणः
सतुवन्तः सतवयुक्ताभिर वाग्भिः कृष्णौ परंतपौ
जग्मुः सवशिबिरायैव मुदा युक्ता महारथाः
एवम एष कषयॊ वृत्तः सुमहाँल लॊमहर्षणः
तव दुर्मन्त्रिते राजन्न अतीतं किं नु शॊचसि
[वै]
शरुत्वा तद अप्रियं राजन धृतराष्ट्रॊ महीपतिः
पपात भूमौ निश्चेष्टः कौरव्यः परमार्तिवान
तथा सत्यव्रता देवी गान्धारी धर्मदर्शिनी
तं परत्यगृह्णाद विदुरॊ नृपतिं संजयस तथा
पर्याश्वासयतश चैवं ताव उभाव एव भूमिपम
तथैवॊत्थापयाम आसुर गान्धारीं राजयॊषितः
ताभ्याम आश्वसितॊ राजा तूष्णीम आसीद विचेतनः

About this parayana

Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.

How to chant

Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.

daily-pujasanskritparayanadevotionalmahabharatascriptureepicitihasa