अरुणाचल पञ्चरत्नम्

अरुणाचलपञ्चरत्नवार्त्तिकम्कम्
अरुणाचलपञ्चरत्नवार्त्तिकम्कम्
मङ्गलम्लम्
सच्चिन्मात्रस्वभावायभावायनित्यमुक्तायायशम्भवेवे।
रमणायात्मनाथाय
नाथायनमोभगवतेसदा॥१॥
ग्रन्थावतरणम्ावतरणम्
तेनारुणाचलाख्यस्यस्वस्वरूपस्यपञ्चभिः।
श्लोकैःोकैःकृतानुतिस्तस्याःाःक्रियतेयतेलघुवार्त्तिकम्कम्॥२॥
माण्डूक्योदितमद्वैतंैतंतुर्याख्यंनिष्प्रपञ्चकम्कम्।
ससाधनंस्तुतावस्यामात्मतत्त्वंप्रपञ्च्यतेते॥३॥
प्रामाण्यंयंयुज्यतेतेह्यस्ययतोवक्त्यत्रसद्गुरुः।
नित्यानुभूतमात्मीयंीयंतत्त्वंशिवमनामयम्वमनामयम्॥४॥
वेदेनगुरुवाक्यानांानांप्रामाण्यंयंमन्यतांतांजनः।
मन्यामहेामहेतुवेदानांप्रामाण्यंयंगुरुवाक्यतःतः॥५॥
स्वस्वरूपेपेतुरीयाख्ये
ेस्थितोतोयस्सभवेद्गुरुः।
उपदेशस्तदीयो
दीयोयस्सास्यादुपनिषत्परारा॥६॥
विहायहायप्रायशोायशोवादान्प्रामाण्याद्वचसांचसांगुरोः।
सिद्धान्ताएवसङ्गृह्यदीयन्ते
ेह्यत्रवार्त्तिकेके॥७॥
प्रथमश्लोकःोकः
करुणापूर्णसुधाब्धे
कबलितघनविश्वरूपकिरणावल्या।
अरुणाचलपरमात्म-
न्नरुणोणोभवचित्तकञ्जसुविकासायकासाय॥
अरुणाचलपञ्चरत्नवार्त्तिकम्कम्
प्रथमश्लोकस्यानुवादःानुवादः
कृपासुधाम्बुधेऽरुणाचल
णाचलप्रबोधभास्कर
स्वचित्स्वरूपतेजसापतेजसानिगीर्णसर्वलोककलोकक।
हृदम्बुजातकोशकप्रफुल्लताविधायिनीं
प्रभांभांनिजांजांप्रसार्यभोस्तमोमोविनाशयान्तरम्रम्॥
वार्त्तिकम्कम्
हृदम्भोजविकासायकासायप्रथमेथमेप्रार्थ्यतेतेशुभा।
तत्कृपास्वीयभक्तानांानांतत्स्वरूपत्वसिद्धयेये।
अत्रैवैवनिष्प्रपञ्चत्वंदिश्यतेयतेचपरात्मनः
नः॥८॥
अहमित्यखिलस्यान्तर्भानंनंयत्परमात्मनः
नः।
करुणेत्युच्यतेतेसैवनाद्वैतेैतेविक्रियायायतः॥९॥
करुणायाःणायाःस्वरूपत्वमिष्टंनगुणताविभोःभोः।
उच्यतेतेनिर्गुणत्वंहिवेदान्तैः
ैःपरमात्मनः
नः॥१०॥
तयागृहीतायेभक्ताःाःप्रेमिणोणोवाविचारिणःणः।
स्वरूपानुभवस्तेषांेषांध्रुवोुवोह्यज्ञाननाशतःाननाशतः॥११॥
निष्प्रपञ्चकमद्वैतंैतंतुर्यंसत्यमितिस्फुटम्ुटम्।
जगत्कबलनस्योक्त्यापूर्वार्धेगुरुणोच्यतेते॥१२॥
अधिष्ठानतयानतयातस्यविश्वस्यारोपितत्वतःतः।
सत्यत्वमस्तितस्यैवैवनतुविश्वस्यकर्हिचित्त्॥१३॥
अरुणाचलपञ्चरत्नवार्त्तिकम्कम्
कुरुतेतेह्यसदेवासत्सदेवासत्करुणाणापरमात्मनः
नः।
नान्यत्त्किञ्चन
कर्तव्यंसत्यआत्मासएवहि॥१४॥
संविद्भानुरसावात्मायद्भासासामायिकं
कंजगत्।
नीयतेनाशमत्यन्तंतमोभासायथारवेः॥१५॥
असदेवतमोयद्वत्त्सत्यवद्गृह्यतेऽबुधैःतेऽबुधैः।
असत्यैवैवतथामायासकार्यासत्यवन्मताता॥१६॥
यथाऽसत्त्वात्
ात्तमोभासाकबलीक्रियते
यतेरवेः।
सकार्याचतथामायाकबलीक्रियते
यतेचिताता॥१७॥
सएवशिष्यतेतेतुर्येचिदानन्दोऽद्वितीयकःतीयकः।
नजीवोनजगत्किञ्चित्त्तद्द्वयंयंचमृषाकिल
॥१८॥
द्वितीयश्लोकःोकः
त्वय्यरुणाचलणाचलसर्वं
भूत्वास्थित्वाप्रलीनमेतच्चित्रम्म्।
हृद्यहमित्यात्मतयातया
नृत्यसिभोस्तेवदन्तिहृदयंदयंनाम॥
द्वितीयश्लोकानुवादःोकानुवादः
उदेति
वर्ततेतेप्रलीयतेऽखिलंलंजगच्चलंलं
त्वयिप्रकाशवत्पटेटेयथैवचित्रसन्ततिः।
अहन्तयाऽऽत्मरूपतोऽपिनृत्यसिस्वयंयंहृदि
वदन्त्यतोतोहृदाख्यकंकंभवन्तमेककंमेककंपरम्॥
अरुणाचलपञ्चरत्नवार्त्तिकम्कम्
वार्त्तिकम्कम्
बहवःप्रतिबध्यन्तेमन्वानाःानाःसदिदंदंजगत्।
आत्मनाशपदंनाशपदंकेचिदिदंदंमत्वाचबिभ्यति।
शङ्काद्वयनिरासायरासायद्वितीयश्लोकोकईरितःतः॥१९॥
तटस्थलक्षणंणंचात्रदिश्यतेयतेपरमात्मनः
नः।
स्वरूपलक्षणंणंचापि
शुद्धंभक्तिविवृद्धयेये॥२०॥
स्वतःतःसत्यंजगन्मत्वातस्याधिष्ठानमव्ययम्यम्।
नपश्यत्यविवेकीतितत्तत्त्वमुपदिश्यतेयते॥२१॥
जीवेशौविषयाश्चेतित्रितयंतयंजगदाख्यकम्
कम्।
आरोपितमिदं
दंसर्वमधिष्ठानेानेचिदात्मनि॥२२॥
स्वरूपंपंजगतःसत्यंसच्चिदात्मैवैवकेवलः।
अतोऽन्वेषेण
ेषेणलब्धव्योविहायेदंहायेदंसएवहि॥२३॥
दृश्यतेयतेजगदित्येतत्ेतत्तत्सत्तांांनैवसाधयेत्।
अधिष्ठानंानंकिमप्यस्तीत्येतदेवेतदेवहिसाधितम्
तम्॥२४॥
प्रतीयतेतीयतेयथायद्यत्त्तत्तथेत्यप्रमाणकम्माणकम्।
वैज्ञानिकजनैश्चापिस्पष्टमेतन्निरूपितम्तम्॥२५॥
बहिर्मुखतयाखतयातेतुभेदज्ञानपरायणाःानपरायणाः।
नस्वंवेदितुमिच्छन्तिज्ञानंानंतेषामतोमृषा॥२६॥
साक्षात्कृतमधिष्ठानंानंजगतोयेनबोधतः।
प्रमाणीकृत्यतद्वाक्यंतथानिष्ठांांलभेमहि
॥२७॥
अधिष्ठानसदद्वैतंैतंनिर्विशेषंशेषंनिरंशकम्रंशकम्।
जगद्रूपतयाूपतयाभाति
मनोव्यापारमात्रतःतः॥२८॥
मनएवस्वयंयंमायायाऽन्यथा
थाकुरुतेतेपरम्।
ज्ञायतांायतांतदिदंदंस्पष्टंसुप्तौजगदभानतः॥२९॥
अरुणाचलपञ्चरत्नवार्त्तिकम्कम्
उदेति
वर्ततेतेतस्मिन्न्लीयतेचाखिलं
लंयतः।
सएवात्मा
ाततःसर्वंजीवेशौविषयाषयाअपि॥३०॥
मायाकार्यमिदं
दंयस्मात्ात्केवलोऽसावविक्रियः
यः।
नानेनबाध्यतेतेकिञ्चित्त्पटश्चित्राग्निनानायथा॥३१॥
तदाभासमयंचेदंसएवपरमार्थतःतः।
यदेवाद्यन्तयोरेतन्मध्येचेदंतदेवहि॥३२॥
विश्वंविवेकदृष्ट्यैवंैवंस्वात्मनिप्रविलापयेत्लापयेत्।
प्रविलापनदृष्ट्याहिस्वान्वेषणक्षमंमंमनः॥३३॥
स्वान्वेषणस्यचात्रैवैवप्रकारकारउपदिश्यतेयते।
तेनस्वरूपेऽवस्थानंानंजगद्भ्रमविनाशतःनाशतः॥३४॥
तटस्थलक्षणंणंदिष्टमेवंमेवंतस्यपरात्मनः
नः।
स्वरूपलक्षणंणंत्वत्रसूचितं
तंचोपलक्ष्यतेते॥३५॥
स्वरूपंपंतत्स्फुटीकुर्वन्न्शिवस्यपरमात्मनः
नः।
तस्यैवात्मत्वमस्माकंाकंदर्शयत्यतिशोभनम्शोभनम्॥३६॥
आत्मत्वेनाखिलस्यान्तरहमित्यनिशंशंस्वयम्यम्।
भात्यसौसौनान्यआत्माऽस्तिस्वरूपंपंतदिदंदंविभोःभोः॥३७॥
नृत्यसीतिपदेनात्र
दिष्टाऽऽनन्दस्वरूपतापता।
आत्मभूतस्यतुर्यस्यतदसंसारिताऽऽत्मनः
नः॥३८॥
स्वयैवयैवमाययादेवोविमोहित
इवस्वयम्यम्।
भ्रमतीवात्रसंसारेमायाऽसौनतुविद्यतेते॥३९॥
अर्थाद्व्यावर्तनंनंचापि
देहादीनामनात्मनाम्
नाम्।
कृतमेवेत्यतस्तेषु
ेषुजह्यादात्मत्वभावनाम्भावनाम्॥४०॥
सर्वेवयंसएवस्मोनदेहानापि
देहिनःनः।
नाज्ञानंानंनचसंसारइत्येषाेषापरमार्थताता॥४१॥
मनःकल्पयतेयतेदेहान्जीवांश्च
विषयानहोषयानहो।
जाग्रत्यपियथास्वप्नेमायैषामनएवहि॥४२॥
शुद्धचिद्रूपूपआत्मैवैवसत्योनान्यस्ततःतःशिवःवः।
एषवेदान्तसिद्धान्तउक्तःस्वीयानुभूतितःतः॥४३॥
अरुणाचलपञ्चरत्नवार्त्तिकम्कम्
प्रेष्ठआत्मैवैवसर्वेषांषांतदर्थमितरत्तरत्प्रियम्यम्।
अतआनन्दरूपत्वमात्मनोनोगम्यतेतेस्फुटम्ुटम्॥४४॥
तदानन्दकणा
कणाएवह्यानन्दालौकिकाः
काःस्मृताःृताः।
आत्मलाभसमोलाभसमोनास्तीत्यत
एवोच्यते
तेबुधैः॥४५॥
बहिर्मुखत्वहानायहानायदिश्यतेयतेहृदितत्स्थितिः।
अन्तर्मुखतयाखतयाह्येवेवसाधनेसम्प्रवर्तनम्नम्॥४६॥
परमार्थतयातयात्वेषेषपरमोहृदयंदयंस्वयम्यम्।
सर्वाधारस्यसत्यस्यमिथ्यैवाधारकल्पनाना॥४७॥
तृतीयश्लोकःोकः
अहमिति
कुतआयाती-
त्यन्विष्यान्तःप्रविष्टयाऽत्यमलधियाया।
अवगम्य
स्वंरूपंपं
शाम्यत्यरुणाचलणाचलत्वयिनदीवाब्धौ॥
ौ॥
तृतीयश्लोकस्यानुवादः
ानुवादः
उदेत्यहं
हंकुतस्स
एषइत्यतीवतीवशुद्धयाया
धियायाहृदिप्रविष्टयायाविमृग्य
तत्त्वमात्मनःनः।
अवैति
चेच्चिदात्मकंकंभवन्तमात्मरूपतोपतो
नदीवसङ्गताऽम्बुधिंत्वयिप्रशान्तिमेतिधीः॥
अरुणाचलपञ्चरत्नवार्त्तिकम्कम्
वार्त्तिकम्कम्
ज्ञात्वैवमात्मलाभायलाभाययतमानस्य
सिद्धयेये।
ऋजुमार्गस्तृतीयेन
ृतीयेनविस्पष्टमुपदिश्यतेयते॥४८॥
आभासमात्रोोजीवोऽयंचिज्जडग्रन्थिरूपकःपकः।
तच्चिदंशनिदानंदानंतुभवत्यात्मापरःस्वयम्यम्॥४९॥
हित्वाजडांशंदेहादि
शिष्टांांचैतन्यरूपिणीम्णीम्।
शुद्धाहन्तांांसमादायतन्मूलंूलंस्वंगवेषयेत्॥५०॥
निमज्जेत्ेत्सलिलेलेलब्धुंुंमग्नंवस्तुुयथातथा।
अहन्तामूलमन्विष्यन्न्निमज्जेत्ेत्साधकोहृदि॥५१॥
स्वामिनोनोगन्धमादायमादाययथाश्वातंगवेषयेत्।
शुद्धाहन्तांांतथाऽऽदायधीःस्वमूलंमूलंगवेषयेत्॥५२॥
गवेषणेस्थिरीभूतंरीभूतंमनोविशतिहृद्गुहाम्ुहाम्।
तदाभायात्स्वभासाऽऽत्माशाम्येदपिमनोऽन्ततः
तः॥५३॥
मनोनाशादपार्थक्यं
ंस्वतःतःसिद्धंप्रकाशतेकाशते।
मनःकृतोहिभेदोऽयंद्वयोर्ब्रह्मात्मनोरिह॥५४॥
इदमन्वेषणात्
ेषणात्स्वस्यतत्त्वस्यहृदिमज्जनम्नम्।
साधनंपरमंमुक्तेर्विचारचारइति
चोच्यतेते॥५५॥
अत्यन्त्यैक्यमनावृत्तिंदर्शयिष्यन्नतोतोगुरुःः।
नदींदृष्टान्तयत्यब्धिंगत्वातद्रूपतांूपतांगताम्॥५६॥
आत्मानुभूतिरेषैवरेषैवमुक्तिरित्यभिधीयतेधीयते।
सत्यास्थितिःपरंधामकैवल्यं
ंसहजास्थितिः॥५७॥
स्वज्ञानममृतत्वंचमौनंनिर्भयतेत्युतुत।
स्थितिमेतांमेतांपरांतुर्यांशंसन्ति
बहुधाधाबुधाः॥५८॥
आत्मातुज्ञेयतांेयतांनैति
तुर्येज्ञाताऽपिनास्तिहि।
ज्ञानाज्ञानविनिर्मुक्तआत्माज्ञानस्वरूपकःपकः॥५९॥
ज्ञेयज्ञातृविहिनोऽसावात्माभवति
केवलः।
अरुणाचलपञ्चरत्नवार्त्तिकम्कम्
अनात्मन्यात्मधीनाशःधीनाशःस्वात्मज्ञानमितीर्यतेते॥६०॥
नष्टंयस्यविचारेणचारेणमनोहृदिनिमज्जनात्नात्।
आत्मैवैवसहिनात्मज्ञोब्रह्मैवैवब्रह्मविन्नहि॥६१॥
ब्रह्मब्रह्मज्ञयोर्भेदंदंमन्वानःानःपारमार्थिकम्
कम्।
मिथ्याग्रहेणहेणतेनैवप्रतिबध्येतेतसाधकः॥६२॥
ज्ञानाद्विमुक्तिरित्युक्तेर्ज्ञानमित्यर्थएवहि।
नज्ञानंानंकारणंमुक्तेर्मुक्तिर्ज्ञानफलंनफलंचन॥६३॥
आत्मनःनःसहजामुक्तिःस्वरूपंपंज्ञानमात्मनःनः।
समुक्तिर्नित्यसिद्धैवैवस्वयमेवयमेवस्वकारणम्कारणम्।
व्यावहारिकदृष्ट्यातुज्ञानान्मुक्तिरितीर्यतेते॥६४॥
नवक्तुंुंनापि
मन्तुंुंवाशक्यमेतत्मेतत्परंपदम्।
मौनव्याख्यानिर्देश्यंयंवेद्यंचस्वानुभूतितःतः॥६५॥
नवक्तानचमन्तावातत्रकश्चन
शिष्यतेते।
अतएतत्पदंतुर्यंमौनमित्यभिधीयतेधीयते॥६६॥
वाचोऽपि
मनसासाकंनिवर्तन्तेयतोऽद्वयात्यात्।
अनुभूयतमानन्दं
ंनबिभेतिकुतश्चनन॥६७॥
यत्रास्तिभेदविज्ञानंानंनाभीतिस्तत्रकर्हिचित्त्।
इति
चश्रूयतेूयतेयस्मात्ात्तुर्यमेवाभयंमेवाभयंपदम्॥६८॥
स्वस्वरूपपरिज्ञानात्ानात्कथमैक्यं
ंपरात्मना
ना।
इति
प्रश्नोनिराधाराधारऐक्यंस्वाभाविकंकंयतः॥६९॥
अत्रोक्तेनेनविचारेणचारेणलभ्यैषाैषापरमागतिःः।
नान्यथाथालभ्यतेतेसेयमिति
वेदान्तनिर्णयःयः॥७०॥
इहदिष्टःसएवार्थोनदीदृष्टान्तयोजनात्योजनात्।
अन्यत्रानेकधानेकधाचापि
स्पष्टंभगवतासताम्॥७१॥
नोपासनेनयोगेनपुण्यैर्वाऽपिचकर्मभिः।
लभ्येतेदंेतेदंपदंतुर्यमित्येवंेवंचप्रदर्शितम्तम्॥७२॥
मिथ्येयंेयंजीवतायावन्न
लुप्येतेतविचारणात्चारणात्।
तावत्संसारनिर्मोक्षोोनभवेत्किल
देहिनाम्नाम्॥७३॥
अरुणाचलपञ्चरत्नवार्त्तिकम्कम्
जीवत्वमादिमोमोधर्मःकर्तृत्वाद्यास्तदाश्रयाःयाः।
जीवताऽऽरोपितातापूर्वंकर्तृत्वाद्यास्ततःतःपरम्।
जीवत्वनाशे
नाशेसर्वेषांषांनाशोऽतःसहजास्थितिः॥७४॥
सर्वधर्मपरित्यागोागोयोगीतासुविधीयतेधीयते।
कर्तृत्वादिकहानंकहानंसजीवत्वत्यागपूर्वकम्कम्॥७५॥
सर्वधर्मपरित्यागोागोजीवत्वत्यागागएवहि।
अत्यागेागेजीवतायास्तु
ुत्यक्तोधर्मोनकश्चन
॥७६॥
इत्यौपनिषदंषदंस्वास्थ्यंपरमंपदमव्ययम्
यम्।
अत्रोपदिष्टंद्रष्टव्यमद्वैतंैतंतुर्यनामकम्नामकम्॥७७॥
ऋजुमार्गमिमं
मंहित्वाचरन्त्यन्यपथापथातुये।
कालेनपरमंधामयान्तितेहृन्निमज्जनात्नात्॥७८॥
चतुर्थश्लोकःोकः
त्यक्त्वाविषयंषयंबाह्यं
रुद्धप्राणेनाणेनरुद्धमनसाऽन्तस्त्वाम्ाम्।
ध्यायन्पश्यतियोगी
दीधितिमरुणाचलणाचलत्वयिमहीयंते॥४॥
चतुर्थश्लोकस्यानुवादःानुवादः
विहायहायबाह्यवस्तुुवायुरोधनान्मनो
नोहठा-
न्निरुध्ययोगगस्स्मरन्
रन्भवन्तमेवमेवसर्वदादा।
महिम्निलीनधीःप्रभेभेक्षणेनणेनमोदतेभृशं
अथोत्थितस्सवासनेनचेतसातुसंसरेत्॥
अरुणाचलपञ्चरत्नवार्त्तिकम्कम्
वार्त्तिकम्कम्
शिष्येतेतेयतमानौद्वौयोगीप्रेमीेमीपरात्मनि
।
चतुर्थेयोगिनं
नंवक्तिप्रेमिणंणंपञ्चमेमेगुरुःः॥७९॥
तत्रयोगीहठाद्रुद्ध्वाप्राणायामेनाणायामेनमानसम्।
चिज्ज्योतिर्वीक्षणंणंलब्ध्वातदानींमोदतेभृशम्॥८०॥
मनोरोधोहठात्सिद्धोनस्थिरोरोभविताताक्वचित्त्।
लीनमेवमनस्तिष्ठेत्ेत्सवासनमथोदियात्यात्॥८१॥
मनोनाशेनमुक्तिर्हिनलयेनकदाचन।
लीनंहिपुनरायाति
नष्टंनैवोदियात्यात्पुनः।
अनाशान्मनसो
नसोयोगीजीवत्वं
ंनजहाति
हि॥८२॥
स्फुटीकर्तुमिमंमंभेदंमनसोलयनाशयोः।
गुरुर्वक्तिपुरावृत्तांांकथांकस्यापियोगिनः
नः॥८३॥
समाधेर्व्युत्थितोतोयोगीपिपासार्दितमानसःतमानसः।
शिष्यमादिश्य
तीर्थाय
समाधिं
ंप्राविशत्शत्पुनः॥८४॥
ययुःशतानि
वर्षाणांणांव्युत्थितोऽभूत्तोऽभूत्ततःपरम्।
जलाथप्रेषितंतंशिष्यंवेगेनाथस्मरंस्तदादा।
उवाचोच्चैश्च
भोस्तीर्थंकिमानीतंमानीतंत्वयेत्यसौसौ॥८५॥
पिपासावासनायुक्तंंमनोलीनंह्यभूच्चिरम्रम्।
उदियाययायचवेगेनसमाधेर्व्युत्थितस्यहि।
अनाशान्मनसो
नसोह्येवंेवंवेगेनस्मृतिरुद्गताता॥८६॥
महिम्निरमतेयोगीनस्वरूपंपंप्रपद्यतेते।
इत्युक्त्यायोगिनो
नोभोगोदिश्यतेयतेनतुमोक्षणम्णम्॥८७॥
अल्पमप्यन्तरंरंकृत्वाभयमेतीति
चश्रुतेःुतेः।
अरुणाचलपञ्चरत्नवार्त्तिकम्कम्
नाभयंविन्दतेतेयोगीत्ययमर्थोनिरूपितःतः॥८८॥
विनानाविवेकमत्रोक्तंंस्वशक्त्याचहठेनच।
यतमानोहिदिष्टोऽत्रनतुसर्वोऽपियोगगः॥८९॥
यावन्न
सज्जतेतेसोऽयंविचारेऽहङ्कृतिंत्यजन्जन्।
परंवाशरणंयाति
तावन्नायंायंविमुच्यतेते॥९०॥
पञ्चमश्लोकःोकः
त्वय्यर्पितमनसातमनसात्वांां
पश्यन्सर्वंतवाकृतितया
तयासततम्।
भजतेऽनन्यप्रीत्या
सजयतरुणाचलणाचलत्वयिसुखेमग्नः॥५॥
पञ्चश्लोकस्यानुवादःानुवादः
त्वदर्पितेनतेनचेतसाऽनुरक्तमानसस्त्वयि
त्वदाकृतित्वतोऽखिलंलंजगत्समीक्ष्यसर्वदादा।
अनन्यभक्तियोगतोयोगतोभजन्सुखाम्बुधौुधौत्वयि
निमग्नधीर्जयत्यसौसौसउत्तमोमोहियोगिषु
षु॥
वार्त्तिकम्कम्
अतोविशिष्यतेतेप्रेमीेमीतदर्पितमनाःतमनाःसदा।
विस्मृत्यस्वंचतत्प्रेम्णावीक्षतेतेतन्मयंयंजगत्॥९१॥
᳚योमांपश्यतिसर्वत्रसर्वंचमयि
पश्यति।
अरुणाचलपञ्चरत्नवार्त्तिकम्कम्
तस्याहंाहंनप्रणश्यामिसचमेनप्रणश्यति᳚॥९२॥
᳚योगिनामपि
सर्वेषांषांमद्गतेनान्तरात्मनाना।
श्रद्धावान्ावान्भजतेयोमांसमेयुक्ततमोतमोमतः᳚॥
इति
गीतासुसन्दिष्टंपारम्यं
ंप्रेमिणःणःकिल
॥९३॥
पश्यंस्तंससदाप्रेष्ठंतदानन्दे
ेनिमग्नधीःधीः।
मुक्तप्रायोायोह्यसौसौकालान्मुक्तिमात्यन्तिकींव्रजेत्जेत्॥९४॥
भक्तियोगेनयोगेनलभ्येतेतपरस्मिन्न्प्रेमेमशोभनम्।
उक्ताभागवतेभक्तिर्नवधावधाश्रवणादिकाका।
प्रपत्तिर्नवमावमातत्तुुपरस्मैैस्वनिवेदनम्वेदनम्॥९५॥
᳚दैवीह्येषाेषागुणमयीमममायादुरत्ययाया।
मामेवयेप्रपद्यन्तेमायामेतांतरन्तिते᳚॥
इत्युपायःुपायःप्रपत्तिर्हिमायामोक्षायायदिश्यतेयते॥९६॥
माययाविषयेष्वेवेवप्रीतिःसञ्जायतेायतेनृणाम्।
प्रपन्नोमाययामुक्तःपरस्मिन्न्प्रेमवान्ेमवान्भवेत्॥९७॥
अतःपरस्मिन्न्कर्तव्याभक्तिःपरमशोभना।
आत्मत्वेनेनपृथक्त्वेनेनकथञ्चित्त्परमंभजेत्॥९८॥
भजनात्प्रेम्णिसञ्जातेातेपार्थक्यंस्रंसतेंसतेचिरात्रात्।
अभेदःशिष्यतेतेसत्यएवंभक्तःकृतीभवेत्॥९९॥
प्रेमवाञ्जयतीत्युक्त्यायोगिभ्योऽसौोऽसौविशिष्यतेते।
अतोविचारेचारेनोचेद्धीरिच्छेत्ेत्प्रेम्णाऽऽप्तुमीश्वरम्रम्॥१००॥
स्तोत्रसमुदायार्थःः
᳚नहिज्ञानेनानेनसदृशंशंपवित्रमिहविद्यतेते᳚।
इति
पूर्वोक्तमेवार्थमिवदर्शयतिस्वयम्यम्॥१०१॥
वृद्धइत्युच्यतेतेज्ञानीानीप्रेमीेमीबालइतीर्यतेते।
अहङ्कारपरीतात्मायोगीप्रोक्तोयुवेति
च॥१०२॥
अत्रयौवनमेवाद्यंंततोबालत्वृद्धतेते।
साहङ्कारत्वमेवादौमेवादौनिरहङ्कारतारतापरा।
अरुणाचलपञ्चरत्नवार्त्तिकम्कम्
योगाद्भक्तिस्ततःतःप्रेमेमततोज्ञानमितिक्रमःमः॥१०३॥
उत्तमोमोभवति
ज्ञानीानीनिकृष्टोयोगतत्परः
रः।
मध्यमोमोभवति
प्रेमीेमीतेषामेवंभिदादामता॥१०४॥
मोक्षकारणसामग्र्यांांभक्तिरेवरेवगरीयसी।
भक्तिप्रकारेकारेसर्वस्मिन्न्विचारःचारःपरमोत्तमःमः॥१०५॥
विचारेणान्नतांतांयाति
परमस्य
स्वयंयंहृदि।
विचारीचारीपरमोभक्तोज्ञात्वैवंैवंस्वंविचारयन्चारयन्॥१०६॥
विचारेणैवचारेणैवसम्पूर्णंपरस्मैैस्वनिवेदनम्वेदनम्।
विचारेणान्नतामेत्यनततोभिद्यतेतेयतः॥१०७॥
मङ्गलम्लम्
ईश्वरोरोगुरुरात्मेतिमूर्तिभेदविभागिनेने।
परस्मैैरमणाख्याय
ायपञ्चरत्नकृतेकृतेनमः॥१०८॥
इति
शिवम्वम्
एतद्रमणमहर्षेर्दर्शनमरुणाचलस्यदेवगिरा
रा।
पञ्चकमार्यागीतौगीतौरत्नंत्विदमौपनिषदंषदंहि॥
इति
श्रीपाराशर्यस्य
भगवतोमहर्षेराचार्य
रमणस्य
दर्शनमरुणाचलपञ्चरत्नम्म्॥
अरुणाचलपञ्चरत्नवार्त्तिकम्कम्