← ← शब्दावर परत
मराठी interface
ब्रह्मा सूत्र
Bramha Sutra
Bramha Sutra
Text in देवनागरी script
Devotional text
ब्रह्मसूत्राणि ब्रह्मसूत्राणि ॐ ॥श्रीगुरुभ्योनमःहरिःःॐ॥ ॥श्रीबादरायणाभिधेयश्रीवेदव्यासमहर्षिप्रणीतानि श्रीब्रह्मसूत्राणि॥ ॥अथप्रथमोऽध्यायः॥ायः॥ ॐअथातोब्रह्मजिज्ञासासाॐ॥१.१.१॥ ॐजन्माद्यस्ययतःॐ॥१.१.२॥ ॐशास्त्रयोनित्वात्ात्ॐ॥१.१.३॥ ॐतत्तुसमन्वयात्यात्ॐ॥१.१.४॥ ॐईक्षतेर्नाशब्दम्म्ॐ॥१.१.५॥ ॐगौणश्चेन्नात्मशब्दात्ात्ॐ॥१.१.६॥ ॐतन्निष्ठस्यमोक्षोपदेशात्ोपदेशात्ॐ॥१.१.७॥ ॐहेयत्वावचनाच्चॐ॥१.१.८॥ ॐस्वाप्ययात्यात्ॐ॥१.१.९॥ ॐगतिसामान्यात्ात्ॐ॥१.१.१०॥ ॐश्रुतत्वाच्चॐ॥१.१.११॥ ॐआनन्दमयोऽभ्यासात्ासात्ॐ॥१.१.१२॥ ॐविकारशब्दान्नेतिचेन्नप्राचुर्यात्त्ॐ॥१.१.१३॥ ॐतद्धेतुव्यपदेशाच्चॐ॥१.१.१४॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐमान्त्रवर्णिकमेवकमेवचगीयतेॐ॥१.१.१५॥ ॐनेतरोऽनुपपत्तेःेःॐ॥१.१.१६॥ ॐभेदव्यपदेशाच्चॐ॥१.१.१७॥ ॐकामाच्च नानुमानापेक्षााॐ॥१.१.१८॥ ॐअस्मिन्नस्यचतद्योगंोगंशास्तिॐ॥१.१.१९॥ ॐअन्तस्तद्धर्मोपदेशात्पदेशात्ॐ॥१.१.२०॥ ॐभेदव्यपदेशाच्चान्यःॐ॥१.१.२१॥ ॐआकाशस्तल्लिङ्गात्ात्ॐ॥१.१.२२॥ ॐअतएवप्राणःाणःॐ॥१.१.२३॥ ॐज्योतिश्चरणाभिधानात्धानात्ॐ॥१.१.२४॥ ॐछन्दोऽभिधानान्नेतिचेन्नतथाचेतोऽर्पणनिगदात्तथा था हिदर्शनम्नम्ॐ॥१.१.२५॥ ॐभूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम्ैवम्ॐ॥१.१.२६॥ ॐउपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात्रोधात्ॐ॥१.१.२७॥ ॐप्राणस्तथानुगमात्थानुगमात्ॐ॥१.१.२८॥ ॐनवक्तुरात्मोपदेशादितिचेदध्यात्मसंबन्धभूमाभूमा ह्यस्मिन्न्ॐ॥१.१.२९॥ ॐशास्त्रदृष्ट्यातूपदेशोवामदेववत्ॐ॥१.१.३०॥ ॐजीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेतिचेन्नोपासत्रैविद्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात्ोगात्ॐ॥१.१.३१॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु प्रथमाध्यायस्यप्रथमःथमःपादःसमाप्तःः ॐसर्वत्रप्रसिद्धोपदेशात्ोपदेशात्ॐ॥१.२.१॥ ॐविवक्षितगुणोपपत्तेश्चॐ॥१.२.२॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐअनुपपत्तेस्तु ुनशारीरःॐ॥१.२.३॥ ॐकर्मकर्तृव्यपदेशाच्चॐ॥१.२.४॥ ॐशब्दविशेषात्शेषात्ॐ॥१.२.५॥ ॐस्मृतेश्चॐ॥१.२.६॥ ॐअर्भकौकस्त्वात्ात्तद्व्यपदेशाच्चनेति चेन्ननिचाय्यत्वादेवंादेवं व्योमवच्चॐ॥१.२.७॥ ॐसंभोगप्राप्तिरिति चेन्नवैशेष्यात् ात्ॐ॥१.२.८॥ ॐअत्ताचराचरग्रहणात्हणात्ॐ॥१.२.९॥ ॐप्रकरणाच्चॐ॥१.२.१०॥ ॐगुहांप्रविष्टावात्मानौानौहितद्दर्शनात्नात्ॐ॥१.२.११॥ ॐविशेषणाच्चॐ॥१.२.१२॥ ॐअन्तरउपपत्तेःेःॐ॥१.२.१३॥ ॐस्थानादिव्यपदेशाच्चॐ॥१.२.१४॥ ॐसुखविशिष्टाभिधानादेवधानादेवचॐ॥१.२.१५॥ ॐश्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्चॐ॥१.२.१६॥ ॐअनवस्थितेरसंभवाच्चनेतरःॐ॥१.२.१७॥ ॐअन्तर्याम्यधिदैवादिषुषुतद्धर्मव्यपदेशात्पदेशात्ॐ॥१.२.१८॥ ॐनचस्मार्तंअतद्धर्माभिपालात्पालात्ॐ॥१.२.१९॥ ॐशरीरश्चोभयेऽपि हिभेदेनैनमधीयतेॐ॥१.२.२०॥ ॐअदृश्यत्वादिगुणकोगुणकोधर्मोक्तेःेःॐ॥१.२.२१॥ ॐविशेषणभेदव्यपदेशाभ्यांांनेतरौॐ॥१.२.२२॥ ॐरूपोपन्यासाच्चॐ॥१.२.२३॥ ॐवैश्वानरःानरःसाधारणशब्दविशेषात् शेषात्ॐ॥१.२.२४॥ ॐस्मर्यमाणमनुमानंमाणमनुमानंस्यादितिॐ॥१.२.२५॥ ॐशब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्नेतिचेन्नतथा ब्रह्मसूत्राणि (पाठेभदप्रतिष्ठानाच्चनेति चेन्न) दृष्ट्युपदेशादसंभवात्पुरुषविध्मपिचैनमधीयतेॐ॥१.२.२६॥ ॐअतएवनदेवताभूतंचॐ॥१.२.२७॥ ॐसाक्षादप्यविरोधंरोधंजैमिनिःःॐ॥१.२.२८॥ ॐअभिव्यक्तेरित्याश्मरथ्यःॐ॥१.२.२९॥ ॐअनुस्मृतेर्बादरिःॐ॥१.२.३०॥ ॐसम्पत्तेरितिजैमिनिःःतथाहिदर्शयतिॐ॥१.२.३१॥ ॐआमनन्ति चैनमस्मिन् न्ॐ॥१.२.३२॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु प्रथमाध्यायस्यद्वितीयःतीयःपादःसमाप्तःः ॐद्युभ्वाद्यायतनंायतनंस्वशब्दात्ात्ॐ॥१.३.१॥ ॐमुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्पदेशात्ॐ॥१.३.२॥ ॐनानुमानमतच्छब्दात् ात्ॐ॥१.३.३॥ ॐप्राणभृच्चॐ॥१.३.४॥ ॐभेदव्यपदेशात् पदेशात्ॐ॥१.३.५॥ ॐप्रकरणात्करणात्ॐ॥१.३.६॥ ॐस्थित्यदनाभ्यांांचॐ॥१.३.७॥ ॐभूमासम्प्रसादादध्युपदेशात्ुपदेशात्ॐ॥१.३.८॥ ॐधर्मोपपत्तेश्चॐ॥१.३.९॥ ॐअक्षरमम्बरान्तधृतेःधृतेःॐ॥१.३.१०॥ ॐसाचप्रशासनात्शासनात्ॐ॥१.३.११॥ ॐअन्यभावव्यावृत्तेश्चॐ॥१.३.१२॥ ॐईक्षतिकर्मव्यपदेशात्पदेशात्सःॐ॥१.३.१३॥ ॐदहरउत्तरेभ्यःॐ॥१.३.१४॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐगतिशब्दाभ्यांांतथाहिदृष्टंलिङ्गंचॐ॥१.३.१५॥ ॐधृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेःेःॐ॥१.३.१६॥ ॐप्रसिद्धेश्चॐ॥१.३.१७॥ ॐइतरपरामर्शात् त्सइति चेन्नासम्भवात्वात्ॐ॥१.३.१८॥ ॐउत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तुुॐ॥१.३.१९॥ ॐअन्यार्थश्चपरामर्शःःॐ॥१.३.२०॥ ॐअल्पश्रुतेरितिचेत्तदुक्तम्म्ॐ॥१.३.२१॥ ॐअनुकृतेस्तस्य चॐ॥१.३.२२॥ ॐअपिस्मर्यतेतेॐ॥१.३.२३॥पाठभेदअपिचस्मर्यतेते ॐशब्दादेवादेवप्रमितःतःॐ॥१.३.२४॥ ॐहृद्यपेक्षयायातुमनुष्याधिकारत्वात्ात्ॐ॥१.३.२५॥ ॐतदुपर्यपिबादरायणःसंभवात्ॐ॥१.३.२६॥ ॐविरोधःरोधःकर्मणीतिचेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात्नात्ॐ॥१.३.२७॥ ॐशब्दइतिचेन्नातःातःप्रभवात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्ाम्ॐ॥१.३.२८॥ ॐअतएवचनित्यत्वम्म्ॐ॥१.३.२९॥ ॐसमाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधोरोधो दर्शनात्स्मृतेश्चॐ॥१.३.३०॥ ॐमध्वादिष्वसंभवादनधिकारंकारंजैमिनिःःॐ॥१.३.३१॥ ॐज्योतिषिभावाच्च ॐ॥१.३.३२॥ ॐभावंतुबादरायणोऽस्ति हिॐ॥१.३.३३॥ ॐशुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यतेतेहिॐ॥१.३.३४॥ ॐक्षत्रियत्वागतेश्चोत्तरत्रचैत्ररथेनरथेनलिङ्गात्ात्ॐ॥१.३.३५॥ ॐसंस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्चॐ॥१.३.३६॥ ॐतदभावनिर्धारणे रणेचप्रवृत्तेःेःॐ॥१.३.३७॥ ॐश्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्षेधात्स्मृतेश्चॐ॥१.३.३८॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐकम्पनात्नात्ॐ॥१.३.३९॥ ॐज्योतिर्दर्शनात्नात्ॐ॥१.३.४०॥ ॐआकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात्पदेशात्ॐ॥१.३.४१॥ ॐसुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेनदेनॐ॥१.३.४२॥ ॐपत्यादिशब्देभ्यःॐ॥१.३.४३॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु प्रथमाध्यायस्यतृतीयःपादःसमाप्तःः ॐआनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्नशरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति चॐ॥१.४.१॥ ॐसूक्ष्मंतुतदर्हत्वात्ात्ॐ॥१.४.२॥ ॐतदधीनत्वादर्थवत्वत्ॐ॥१.४.३॥ ॐज्ञेयत्वावचनाच्चॐ॥१.४.४॥ ॐवदतीति चेन्नप्राज्ञोहिॐ॥१.४.५॥ पाठभेद1.4.5 6 ॐप्रकरणात्करणात्ॐ॥१.४.६॥ ॐत्रयाणामेवयाणामेवचैवमुपन्यासः ासःप्रश्नश्चॐ॥१.४.७॥ ॐमहद्वच्चॐ॥१.४.८॥ ॐचमसवदविशेषात्शेषात्ॐ॥१.४.९॥ ॐज्योतिरुपक्रमामातुतथाह्यधीयतधीयतएकेॐ॥१.४.१०॥(ज्योतिरुपक्रमात्तुु) ॐकल्पनोपदेशाच्चमध्वादिवदविरोधःरोधःॐ॥१.४.११॥ ॐनसङ्ख्योपसङ्ग्रहादपिनानाभावादतिरेकाच्च ॐ॥१.४.१२॥ ॐप्राणादयोाणादयोवाक्यशेषात्शेषात्ॐ॥१.४.१३॥ ॐज्योतिषैकेषामसत्यन्नेॐ॥१.४.१४॥ ॐकारणत्वेन ेनचाकाशादिषुषुयथाव्यपदिष्टोक्तेःेःॐ॥१.४.१५॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐसमाकर्षात्त्ॐ॥१.४.१६॥ ॐजगद्वाचित्वात्ात्ॐ॥१.४.१७॥ ॐ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत् तद्व्याख्यातम्ातम् ॐ ॥ १.४.१८॥ (जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति) ॐअन्यार्थंतुजैमिनिःःप्रश्नव्याख्यानाभ्यामपिचैवमेकेॐ॥१.४.१९॥ ॐवाक्यान्वयात्यात्ॐ॥१.४.२०॥ ॐप्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यःॐ॥१.४.२१॥ ॐउत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलोमिः ःॐ॥१.४.२२॥ ॐअवस्थितेरितिकाशकृत्स्नः ःॐ॥१.४.२३॥ ॐप्रकृतिश्चप्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्ानुपरोधात्ॐ॥१.४.२४॥ ॐअभिध्योपदेशाच्चॐ॥१.४.२५॥ ॐसाक्षाच्चोभयाम्नानात्ानात्ॐ॥१.४.२६॥ ॐआत्मकृतेःकृतेःपरिणामात्णामात्ॐ॥१.४.२७॥ ॐयोनिश्चहिगीयतेॐ॥१.४.२८॥ ॐएतेनसर्वेव्याख्याताव्याख्याताःाताःॐ॥१.४.२९॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु प्रथमाध्यायस्यचतुर्थःःपादःसमाप्तःः ॥इति प्रथमोऽध्यायः॥ायः॥ ॥अथद्वितीयोऽध्यायः॥ायः॥ ॐस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गइति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात्ात्ॐ॥२.१.१॥ ॐइतरेषांचानुपलब्धेः ेःॐ॥२.१.२॥ ॐएतेनयोगःप्रत्युक्तःॐ॥२.१.३॥ ॐनविलक्षणत्वादस्यतथात्वं ंचशब्दात्ात्ॐ॥२.१.४॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐदृश्यतेयतेतुॐ॥२.१.५॥ ॐअभिमानिव्यपदेशस्तुुविशेषानुगतिभ्याम्ाम्ॐ॥२.१.६॥ ॐदृश्यतेयतेचॐ॥२.१.७॥पाठभेददृश्यतेयतेतु ॐअसदिति चेन्नप्रतिषेधमात्रत्वात्ात्ॐ॥२.१.८॥ ॐअपीतौतद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम्सम्ॐ॥२.१.९॥ ॐनतुदृष्टान्तभावात्भावात्ॐ॥२.१.१०॥ ॐस्वपक्षदोषाच्चॐ॥२.१.११॥ ॐतर्काप्रतिष्ठानादपिअन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मोक्षप्रसङ्गःॐ॥२.१.१२॥ ॐएतेनशिष्टापरिग्रहाऽपिव्याख्याताःाताःॐ॥२.१.१३॥ ॐभोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत्ोकवत्ॐ॥२.१.१४॥ ॐतदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यःॐ॥२.१.१५॥ ॐभावेचोपलब्धेः ेःॐ॥२.१.१६॥ ॐसत्त्वाच्चावरस्यॐ॥२.१.१७॥ ॐअसद्व्यपदेशान्नेतिचेन्नधर्मान्तरेणरेणवाक्यशेषात्शेषात्ॐ॥२.१.१८॥ ॐयुक्तेःेःशब्दान्तराच्चॐ॥२.१.१९॥ ॐपटवच्च ॐ॥२.१.२०॥ ॐयथाप्राणादिःॐ॥२.१.२१॥ ॐइतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिःॐ॥२.१.२२॥ ॐअधिकंकंतुभेदनिर्देशात्शात्ॐ॥२.१.२३॥ ॐअश्मादिवच्चतदनुपपत्तिः ःॐ॥२.१.२४॥ ॐउपसंहारदर्शनान्नेति चेन्नक्षीरवद्धिॐ॥२.१.२५॥ ॐदेवादिवदपि लोकेॐ॥२.१.२६॥ ॐकृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्दकोपोकोपोवाॐ॥२.१.२७॥ ॐश्रुतेस्तुुशब्दमूलत्वात्ात्ॐ॥२.१.२८॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐआत्मनिचैवंविचित्राश्चहिॐ॥२.१.२९॥ ॐस्वपक्षदोषाच्चॐ॥२.१.३०॥ ॐसर्वोपेतापेताचतद्दर्शनात्नात्ॐ॥२.१.३१॥ ॐविकरणत्वान्नेतिचेत्तदुक्तम्म्ॐ॥२.१.३२॥ ॐनप्रयोजनत्त्वात्ात्ॐ॥२.१.३३॥ ॐलोकवत्तु ुलीलाकैवल्यम् म्ॐ॥२.१.३४॥ ॐवैष्यम्यनैर्घृण्येयेनसापेक्षत्वात्तथाथाहिदर्शयतिॐ॥२.१.३५॥ ॐकर्माविभागादितिचेन्नानादित्वात्ात्ॐ॥२.१.३६॥ ॐउपपद्यतेतेचाप्युपलभ्यतेतेचॐ॥२.१.३७॥ ॐसर्वधर्मोपत्तेश्च ॐ॥२.१.३८॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु द्वितीयाध्यायस्यप्रथमःथमःपादःसमाप्तःः ॐरचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्ॐ॥२.२.१॥ ॐप्रवृत्तेश्चॐ॥२.२.२॥ ॐपयोऽम्बुवच्चेत्तत्रापिॐ॥२.२.३॥ ॐव्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात्ात्ॐ॥२.२.४॥ ॐअन्यत्राभावाच्चनतृणादिवत्वत्ॐ॥२.२.५॥ ॐअभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात्भावात्ॐ॥२.२.६॥ ॐपुरुषाश्मवदितिचेत्तथापिॐ॥२.२.७॥ ॐअङ्गित्वानुपपत्तेःेःॐ॥२.२.८॥ ॐअन्यथानुमितौतौचज्ञशक्तिवियोगात्योगात्ॐ॥२.२.९॥ ॐविप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम्सम्ॐ॥२.२.१०॥ ॐमहद्दीर्घवद्धाह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम्ाम्ॐ॥२.२.११॥ ॐउभयथापि नकर्मातस्तदभावःदभावःॐ॥२.२.१२॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐसमवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थितेःतेःॐ॥२.२.१३॥ ॐनित्यमेवमेवचभावात्ॐ॥२.२.१४॥ ॐरूपादिमत्त्वाच्चविपर्ययोयोदर्शनात्नात्ॐ॥२.२.१५॥ ॐउभयथाचदोषात्ॐ॥२.२.१६॥ ॐअपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षाॐ॥२.२.१७॥ ॐसमुदायोभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिःॐ॥२.२.१८॥ ॐइतरेतरप्रत्ययत्वादितिचेन्नौत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात्ात्ॐ॥२.२.१९॥ ॐउत्तरोत्पादेादेचपूर्वनिरोधात्रोधात्ॐ॥२.२.२०॥ ॐअसति प्रतिज्ञोपरोधोपरोधोयौगपद्यमन्यथाथाॐ॥२.२.२१॥ ॐप्रतिसङ्ख्याप्रतिसङ्ख्यानिरोधाप्राप्तिःअविच्छेदात्ेदात्ॐ॥२.२.२२॥ ॐउभयथाचदोषात्ॐ॥२.२.२३॥ ॐआकाशेचाविशेषात्शेषात्ॐ॥२.२.२४॥ ॐअनुस्मृतेश्चॐ॥२.२.२५॥ ॐनासतोऽदृष्टत्वात् ात्ॐ॥२.२.२६॥ ॐउदासीनानामपि चैवंसिद्धिःॐ॥२.२.२७॥ ॐनाभावउपलब्धेः ेःॐ॥२.२.२८॥ ॐवैधर्म्याच्चनस्वप्नादिवत्वत्ॐ॥२.२.२९॥ ॐनभावोऽनुपलब्धेः ेःॐ॥२.२.३०॥ ॐक्षणिकत्वाच्चॐ॥२.२.३१॥ ॐसर्वथानुपपत्तेश्चॐ॥२.२.३२॥ ॐनैकस्मिन्नसम्भवात्वात्ॐ॥२.२.३३॥ ॐएवंचात्माकार्त्स्न्यम्म्ॐ॥२.२.३४॥ ॐनचपर्यायादप्यविरोधःरोधःविकारादिभ्यःॐ॥२.२.३५॥ ॐअन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषत्शेषत्ॐ॥२.२.३६॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐपत्युरसामञ्जस्यात्ात्ॐ॥२.२.३७॥ ॐसंबन्धानुपपत्तेश्चॐ॥२.२.३८॥ ॐअधिष्ठानानुपपत्तेश्चॐ॥२.२.३९॥ ॐकरणवच्चेन्नभोगादिभ्यः ःॐ॥२.२.४०॥ ॐअन्तवत्त्वमसर्वज्ञतातावाॐ॥२.२.४१॥ ॐउत्पत्त्यसम्भवात्वात्ॐ॥२.२.४२॥ ॐनचकर्तुःकरणम्ॐ॥२.२.४३॥ ॐविज्ञानादिभावेभावेवातदप्रतिषेधःषेधःॐ॥२.२.४४॥ ॐविप्रतिषेधाच्चॐ॥२.२.४५॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु द्वितीयाध्यायस्यद्वितीयःतीयःपादःसमाप्तःः ॐनवियदश्रुतेःुतेःॐ॥२.३.१॥ ॐअस्तितुॐ॥२.३.२॥ ॐगौण्यसम्भवात्वात्ॐ॥२.३.३॥ ॐशब्दाच्चॐ॥२.३.४॥ ॐस्याच्चैकस्यब्रह्मशब्दवत्वत्ॐ॥२.३.५॥ ॐप्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यःॐ॥२.३.६॥ ॐयावद्विकारंकारंतुविभागोभागोलोकवत्ॐ॥२.३.७॥ ॐएतेनमातरिश्वााव्याख्यातःातःॐ॥२.३.८॥ ॐअसम्भवस्तुुसतोऽनुपपत्तेःेःॐ॥२.३.९॥ ॐतेजोऽतस्तथा थाह्याहाहॐ॥२.३.१०॥ ॐआपःॐ॥२.३.११॥ ॐपृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरादिभ्यःॐ॥२.३.१२॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐतदभिध्यानादेवानादेवतुतल्लिङ्गात्ात्सःॐ॥२.३.१३॥ ॐविपर्ययेणयेणतुक्रमोऽतमोऽतउपपद्यतेतेचॐ॥२.३.१४॥ ॐअन्तराराविज्ञानमनसीानमनसीक्रमेणमेणतल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात्शेषात्ॐ॥२.३.१५॥ ॐचराचरव्यपाश्रयस्तुुस्यात्ात्तद्व्यपदेशोपदेशोभाक्तः तद्भावभावित्वात्ात्ॐ॥२.३.१६॥ ॐनात्माअश्रुतेर्नित्यत्वाच्चताभ्यःॐ॥२.३.१७॥ ॐज्ञोऽतोऽतएवॐ॥२.३.१८॥ ॐयुक्तेश्चॐ॥२.३.१९॥ ॐउत्क्रान्तिगत्यागतीनाम्ागतीनाम्ॐ॥२.३.२०॥ ॐस्वात्मनानाचोत्तरयोःरयोःॐ॥२.३.२१॥ ॐनाणुरतत्श्रुतेरितिचेन्नइतराधिकारात् कारात्ॐ॥२.३.२२॥ ॐस्वशब्दोन्मानाभ्यांांचॐ॥२.३.२३॥ ॐअविरोधश्चन्दनवत्नवत्ॐ॥२.३.२४॥ ॐअवस्थितिवैशेष्यादितिचेन्नाभ्युपगमाद्धृद्धिहिॐ॥२.३.२५॥ ॐगुणाद्वाऽऽलोकवत्ाऽऽलोकवत्ॐ॥२.३.२६॥ ॐव्यतिरेकोरेकोगन्धवत्वत्तथाचदर्शयतिॐ॥२.३.२७॥ ॐपृथगुपदेशात्ॐ॥२.३.२८॥ ॐतद्गुणसारत्वात्तुुतद्व्यपदेशःपदेशःप्राज्ञवत्वत्ॐ॥२.३.२९॥ ॐयावदात्मभावित्वाच्चनदोषस्तद्दर्शनात्नात्ॐ॥२.३.३०॥ ॐपुंस्त्वादिवत्त्वस्यसतोऽभिव्यक्तियोगात्योगात्ॐ॥२.३.३१॥ ॐनित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमोयमो वाऽन्यथा थाॐ॥२.३.३२॥ ॐकर्ताशास्त्रार्थवत्त्वात्ात्ॐ॥२.३.३३॥ ॐविहारोपदेशात्हारोपदेशात्ॐ॥२.३.३४॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐउपादानात्ॐ॥२.३.३५॥ ॐव्यपदेशाच्चक्रियायांयायांनचेन्निर्देशविपर्ययःयःॐ॥२.३.३६॥ ॐउपलब्धिवदनियमःयमःॐ॥२.३.३७॥ ॐशक्तिविपर्ययात्यात्ॐ॥२.३.३८॥ ॐसमाध्यभावाछ भावाछॐ॥२.३.३९॥ ॐयथाचतक्षोभयथाोभयथाॐ॥२.३.४०॥ ॐपरात्तु ुतच्छ्रुतेःुतेःॐ॥२.३.४१॥ ॐकृतप्रयत्नोपेक्षस्तुुविहितप्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्यःॐ॥२.३.४२॥ ॐअंशोनानाव्यपदेशादन्यथाथाचापि दाशकितवादित्वमधीयत मधीयतएकेॐ॥२.३.४३॥ ॐमन्त्रवर्णात्त्ॐ॥२.३.४४॥ ॐअपिस्मर्यतेतेॐ॥२.३.४५॥पाठभेदअपिचस्मर्यतेते ॐप्रकाशादिवन्नैवंैवंपरःॐ॥२.३.४६॥ ॐस्मरन्तिचॐ॥२.३.४७॥ ॐअनुज्ञापरिहारौहारौदेहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत्वत्ॐ॥२.३.४८॥ ॐअसन्तेश्चाव्यतिकरःकरःॐ॥२.३.४९॥ ॐआभासएवचॐ॥२.३.५०॥ ॐअदृष्टानियमात्यमात्ॐ॥२.३.५१॥ ॐअभिसन्ध्यादिष्वपिचैवम्ॐ॥२.३.५२॥ ॐप्रदेशादितिचेन्नान्तर्भावात्वात्ॐ॥२.३.५३॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु द्वितीयाध्यायस्यतृतीयःपादःसमाप्तःः ॐतथाप्राणाःाणाःॐ॥२.४.१॥ ॐगौण्यसम्भवात्वात्ॐ॥२.४.२॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐप्रतिज्ञानुपरोधाच्चॐ॥२.४.३॥पाठभेद ॐतत्प्राक्श्रुतेश्चॐ॥२.४.४॥ ॐतत्पूर्वकत्वाद्वाचःाचःॐ॥२.४.५॥ ॐसप्तगतेर्विशेषितत्वाच्चॐ॥२.४.६॥ ॐहस्तादयस्तुुस्थितेऽतोतेऽतोनैवम्ॐ॥२.४.७॥ ॐअणवश्च ॐ॥२.४.८॥ ॐश्रेष्ठश्चॐ॥२.४.९॥ ॐनवायुक्रिये येपृथगुपदेशात्ॐ॥२.४.१०॥ ॐचक्षुरादिवत्तुुतत्सहशिष्ट्यादिभ्यःॐ॥२.४.११॥ ॐअकरणत्वाच्चनदोषस्तथा थाहिदर्शयतिॐ॥२.४.१२॥ ॐपञ्चवृत्तिर्मनोवद्व्यपदिश्यतेयतेॐ॥२.४.१३॥ ॐअणुश्च ॐ॥२.४.१४॥ ॐज्योतिराद्यधिष्ठानंानंतुतदामननात्ॐ॥२.४.१५॥ ॐप्राणवताणवताशब्दात्ात्ॐ॥२.४.१६॥ ॐतस्यचनितयत्वात्ात्ॐ॥२.४.१७॥ ॐतइन्द्रियाणितद्व्यपदेशादन्यत्रश्रेष्ठात्ात्ॐ॥२.४.१८॥ ॐभेदश्रुतेःुतेःॐ॥२.४.१९॥ ॐवैलक्षण्याच्चॐ॥२.४.२०॥ ॐसंज्ञामूर्तिक्लृप्तिस्तुुत्रिवृत्कुर्वतउपदेशात्ॐ॥२.४.२१॥ ॐमांसादि भौमंयथाशब्दमितरयोश्चॐ॥२.४.२२॥ ॐवैशेष्यात्तुुतद्वादस्तद्वादःादःॐ॥२.४.२३॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु द्वितीयाध्यायस्यचतुर्थःःपादःसमाप्तःः ॥इति द्वितीयोऽध्यायः॥ायः॥ ब्रह्मसूत्राणि ॥अथतृतीयोऽध्यायः॥ ायः॥ ॐतदन्तरप्रतिपत्तौरंहति सम्परिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम्ाम्ॐ॥३.१.१॥ ॐत्र्यात्मकत्वात्तुुभूयस्त्वात्ात्ॐ॥३.१.२॥ ॐप्राणगतेश्चॐ॥३.१.३॥ ॐअग्न्यादिगतिश्रुतेरितिचेन्नभाक्तत्वात्ात्ॐ॥३.१.४॥ ॐप्रथमेऽश्रवणादितिचेन्नताएवह्युपपत्तेःेःॐ॥३.१.५॥ ॐअश्रुतत्वादितिचेन्नेष्टादिकारिणांणांप्रतीतेःतीतेःॐ॥३.१.६॥ ॐभाक्तंंवाऽनात्मवित्त्वात्ात्तथाहिदर्शयतिॐ॥३.१.७॥ ॐकृतात्ययेऽनुशयवान् येऽनुशयवान्दृष्टस्मृतिभ्याम्ाम्ॐ॥३.१.८॥ पाठभेद3.1.8 9 ॐयथेतमनेवंचॐ॥३.१.९॥ ॐचरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेतिकार्ष्णाजनिःॐ॥३.१.१०॥ ॐआनर्थक्यमितिचेन्नतदपेक्षत्वात्ात्ॐ॥३.१.११॥ ॐसुकृतदुष्कृते ृतेएवेति तुबादरिःःॐ॥३.१.१२॥ ॐअनिष्टादिकारिणामपिचश्रुतम्ुतम्ॐ॥३.१.१३॥ ॐसंयमनेत्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ तद्गतिदर्शनात्नात्ॐ॥३.१.१४॥ ॐस्मरन्तिचॐ॥३.१.१५॥ ॐअपिसप्तॐ॥३.१.१६॥ ॐतत्रापिचतद्व्यापारादविरोधःरोधःॐ॥३.१.१७॥ ॐविद्याकर्मणोरितितुप्रकृतत्वात्ात्ॐ॥३.१.१८॥ ॐनतृतीयेतथोपलब्धेः ेःॐ॥३.१.१९॥ ॐस्मर्यतेऽपिचलोकेॐ॥३.१.२०॥ ॐदर्शनाच्चॐ॥३.१.२१॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐतृतीयेशब्दावरोधःावरोधःसंशोकजस्य ॐ॥३.१.२२॥ ॐस्मरणाच्चॐ॥३.१.२३॥ ॐतत्साभाव्यापत्तिरुपपत्तेःेःॐ॥३.१.२४॥ ॐनातिचिरेण रेणविशेषात्शेषात्ॐ॥३.१.२५॥ ॐअन्याधिष्ठितेषुतेषुपूर्ववदभिलापात्लापात्ॐ॥३.१.२६॥(अन्याधिष्ठितेते) ॐअशुद्धमिति चेन्नशब्दात्ात्ॐ॥३.१.२७॥ ॐरेतःसिग्योगोऽथयोगोऽथॐ॥३.१.२८॥ ॐयोनेःशरीरम्ॐ॥३.१.२९॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु तृतीयाध्यायस्य प्रथमःथमःपादःसमाप्तःः ॐसन्ध्येसृष्टिराहराहहिॐ॥३.२.१॥ ॐनिर्मातारंतारंचैकेपुत्रादयश्चॐ॥३.२.२॥ ॐमायामात्रंंतुकार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्ात्ॐ॥३.२.३॥ ॐसूचकश्च हिश्रुतेःुतेःआचक्षतेतेचतद्विदःदःॐ॥३.२.४॥ ॐपराभिध्यानात्तुुतिरोहितंतंततोह्यस्यबन्धविपर्ययौयौॐ॥३.२.५॥ ॐदेहयोगाद्वासोऽपि ॐ॥३.२.६॥ ॐतदभावोनाडीषुतच्छ्रुतेःुतेःआत्मनिचॐ॥३.२.७॥ ॐअतःप्रबोधोऽस्मात्ात्ॐ॥३.२.८॥ ॐसएवतुकर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यःॐ॥३.२.९॥ ॐमुग्धेऽर्धसम्पत्तिर्परिशेषात्शेषात्ॐ॥३.२.१०॥ ॐनस्थानतोऽपिपरस्योभयलिङ्गंसर्वत्रहिॐ॥३.२.११॥ ॐनभेदादिति चेन्नप्रत्येकमतद्वचनात्चनात्ॐ॥३.२.१२॥ ॐअपिचैवमेकेॐ॥३.२.१३॥ ॐअरूपवदेवपवदेवहितत्प्रधानत्वात्ात्ॐ॥३.२.१४॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐप्रकाशवच्चावैयर्थ्यात्त्ॐ(प्रकाशवच्चावैयर्थ्यम्म्) ॥३.२.१५॥ ॐआहचतन्मात्रम्म्ॐ॥३.२.१६॥ ॐदर्शयतिचाथोऽपि स्मर्यतेतेॐ॥३.२.१७॥ ॐअतएवचोपमासूर्यकादिवत्वत्ॐ॥३.२.१८॥ ॐअम्बुवदग्रहणात्तुुनतथात्वम् म्ॐ॥३.२.१९॥ ॐवृद्धिह्रासभाक्त्वमन्तर्भावात्वात् उभयसामञ्जस्यादेवम् ादेवम्ॐ॥३.२.२०॥ ॐदर्शनाच्चॐ॥३.२.२१॥ ॐप्रकृतैतावत्त्वंहिप्रतिषेधतिततोब्रवीति चभूयःॐ॥३.२.२२॥ ॐतदव्यक्तमाहमाहहिॐ॥३.२.२३॥ ॐअपिसंराधनेप्रत्यक्षानुमानाभ्याम्ाम्ॐ॥३.२.२४॥ ॐप्रकाशवच्चावैशेष्यंॐ॥३.२.२५॥ पाठभेद3.2.25 26 ॐप्रकाशश्चकर्मण्यभ्यासात्ासात्ॐ॥३.२.२६॥ ॐअतोऽनन्तेन ेनतथाहिलिङ्गम्म्ॐ॥३.२.२७॥ ॐउभयव्यपदेशात्तुुअहिकुण्डलवत्डलवत्ॐ॥३.२.२८॥ ॐप्रकाशाश्रयवद्वातेजस्त्वात्ात्ॐ॥३.२.२९॥ ॐपूर्ववद्वाॐ॥३.२.३०॥ ॐप्रतिषेधाच्चॐ॥३.२.३१॥ ॐपरमतस्सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यःॐ॥३.२.३२॥ ॐदर्शनात्नात्ॐ॥३.२.३३॥ ॐबुद्ध्यर्थःःपादवत्ॐ॥३.२.३४॥ ॐस्थानविशेषात्प्रकाशादिवत्वत्ॐ॥३.२.३५॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐउपपत्तेश्चॐ॥३.२.३६॥ ॐतथाऽन्यप्रतिषेधात्षेधात्ॐ॥३.२.३७॥ ॐअनेनसर्वगतत्वमायामयशब्दादिभ्यःॐ॥३.२.३८॥ ॐफलमतउपपत्तेःेःॐ॥३.२.३९॥ ॐश्रुतत्वाच्चॐ॥३.२.४०॥ ॐधर्मंजैमिनिःःअतएवॐ॥३.२.४१॥ ॐपूर्वंतुबादरायणोहेतुव्यपदेशात्पदेशात्ॐ॥३.२.४२॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु तृतीयाध्यायस्य द्वितीयःतीयःपादःसमाप्तःः ॐसर्ववेदान्तप्रत्ययंयंचोदनाद्यविशेषात् शेषात्ॐ॥३.३.१॥ ॐभेदान्नेति चेदेकस्यामपि ॐ॥३.३.२॥ ॐस्वाध्यायस्यतथात्वेन ेनहिसमाचारेऽधिकाराच्च ॐ॥३.३.३॥ पाठभेद+ समाचारेऽधिकाराच्च सववच्च तन्नियमःयमः ॐसलिलवच्चतन्नियमःयमःॐ॥३.३.४॥ ॐदर्शयतिचॐ॥३.३.५॥ ॐउपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत्समाने मानेचॐ॥३.३.६॥ ॐअन्यथात्वंचशब्दादितिचेन्नाविशेषात्शेषात्ॐ॥३.३.७॥ ॐनवाप्रकरणभेदात्परोवरीयस्त्वादिवत्वत्ॐ॥३.३.८॥ ॐसंज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्तितुतदपि ॐ॥३.३.९॥ ॐप्राप्तेश्चसमञ्जसम्सम्ॐ॥३.३.१०॥ ॐसर्वाभेदादन्यत्रेमेमेॐ॥३.३.११॥ ॐआनन्दादयःादयःप्रधानस्यॐ॥३.३.१२॥ ॐप्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौपचयापचयौहिभेदेॐ॥३.३.१३॥ ॐइतरेत्वर्थसामान्यात्ात्ॐ॥३.३.१४॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐआध्यानायानायप्रयोजनाभावात्योजनाभावात्ॐ॥३.३.१५॥ ॐआत्मशब्दाच्चॐ॥३.३.१६॥ ॐआत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात्रात्ॐ॥३.३.१७॥ ॐअन्वयादितिचेत्स्यादवधारणात्ादवधारणात्ॐ॥३.३.१८॥ ॐकार्याख्यानादपूर्वम्म्ॐ॥३.३.१९॥ ॐसमानएवञ्चाभेदात्ाभेदात्ॐ॥३.३.२०॥ ॐसंबन्धादेवमन्यत्रापिॐ॥३.३.२१॥ ॐनवाविशेषात्शेषात्ॐ॥३.३.२२॥ ॐदर्शयतिचॐ॥३.३.२३॥ ॐसम्भृतिद्युव्याप्त्यपिचातःॐ॥३.३.२४॥ ॐपुरुषविद्यायामिवचेतरेषामनाम्नानात्ानात्ॐ॥३.३.२५॥ ॐवेधाद्यर्थभेदात्भेदात्ॐ॥३.३.२६॥ ॐहानौतूपायनशब्दशेषात् शेषात्कुशाच्छन्दस्स्तुत्युपगानवत्ुपगानवत् तदुक्तम्म्ॐ॥३.३.२७॥ ॐसाम्परायेरायेतर्तव्याभावात्ाभावात्तथाह्यन्येॐ॥३.३.२८॥ ॐछन्दत उभयाविरोधात्रोधात्ॐ॥३.३.२९॥ ॐगतेरर्थवत्त्वमुभयथाऽन्यथाथाहिविरोधःरोधःॐ॥३.३.३०॥ ॐउपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेःेःलोकवत्ॐ॥३.३.३१॥ ॐअनियमःयमःसर्वेषामविरोधश्शब्दानुमानाभ्याम्ाम्ॐ॥३.३.३२॥ ॐयावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम्काणाम्ॐ॥३.३.३३॥ ॐअक्षरधियांयांत्वविरोधःरोधः सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम्म्ॐ॥३.३.३४॥ ॐइयदामननात्ॐ॥३.३.३५॥ ॐअन्तराराभूतग्रामवदिति चेत्तदुक्तम्म्ॐ॥३.३.३६॥ ॐअन्यथाथाभेदानुपपत्तिरितिचेन्नोपदेशवत् ोपदेशवत्ॐ॥३.३.३७॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐव्यतिहारोहारोविशिंषन्तिहीतरव्रत्त्ॐ॥३.३.३८॥ ॐसैवहिसत्यादयःादयःॐ॥३.३.३९॥ ॐकामादितरत्र तत्रचआयतनादिभ्यः ःॐ॥३.३.४०॥ ॐआदारादलोपःॐ॥३.३.४१॥ ॐउपस्थितेस्तद्वचनात्चनात्ॐ॥३.३.४२॥ ॐतन्निर्धारणार्थनियमस्तद्दृष्टेर्पृथग्ध्यप्रतिबन्धः फलम्ॐ॥३.३.४३॥ ॐप्रदानवदेवदानवदेवहितदुक्तम्म्ॐ॥३.३.४४॥ ॐलिङ्गभूयस्त्वात्तद्धिबलीयस्तदपि ॐ॥३.३.४५॥ ॐपूर्वविकल्पःप्रकरणात्स्यात्क्रियामानसवत्यामानसवत्ॐ॥३.३.४६॥ ॐअतिदेशाच्चॐ॥३.३.४७॥ ॐविद्यैवैवतुनिर्धारणात्रणात्ॐ॥३.३.४८॥ ॐदर्शनाच्चॐ॥३.३.४९॥ ॐश्रुत्यादिबलीयस्त्वाच्चनबाधःॐ॥३.३.५०॥ ॐअनुबन्धादिभ्यःॐ॥३.३.५१॥ ॐप्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्दृष्टिश्चतदुक्तम्म्ॐ॥३.३.५२॥ ॐनसामान्यादप्युपलब्धेर्मृत्युवन्नहिलोकापत्तिः ःॐ॥३.३.५३॥ ॐपरेणचशब्दस्यताद्विध्यंभूयस्त्वात्त्वनुबन्धःॐ॥३.३.५४॥ ॐएकआत्मनःनःशरीरेभावात्ॐ॥३.३.५५॥ ॐव्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्नतूपलब्धिवत् वत्ॐ॥३.३.५६॥ ॐअङ्गावबद्धास्तुुनशाखासुहिप्रतिवेदम्वेदम्ॐ॥३.३.५७॥ ॐमन्त्रादिवद्वाऽविरोधःरोधःॐ॥३.३.५८॥ ॐभूम्नःक्रतुवज्ज्यायस्त्वंतथाचदर्शयतिॐ॥३.३.५९॥ ॐनानाशब्दादिभेदात् भेदात्ॐ॥३.३.६०॥ ॐविकल्पोविशिष्टफलत्वात्ात्ॐ॥३.३.६१॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐकाम्यास्तुुयथाकामंसमुच्चीयेरन्नवापूर्वहेत्वभावात्भावात्ॐ॥३.३.६२॥ ॐअङ्गेषुेषुयथाश्रयभावःयभावःॐ॥३.३.६३॥ ॐशिष्टेश्चॐ॥३.३.६४॥ ॐसमाहारात्ॐ॥३.३.६५॥ ॐगुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॐ॥३.३.६६॥ ॐनवातत्सहभावश्रुतेःुतेःॐ॥३.३.६७॥ ॐदर्शनाच्चॐ॥३.३.६८॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु तृतीयाध्यायस्य तृतीयःपादःसमाप्तःः ॐपुरुषार्थोऽतःऽतःशब्दादितिबादरायणःॐ॥३.४.१॥ ॐशेषत्वात्पुरुषार्थवादोवादोयथाऽन्येष्वितिजैमिनिःःॐ॥३.४.२॥ ॐआचारदर्शनात्नात्ॐ॥३.४.३॥ ॐतच्छ्रुतेःुतेःॐ॥३.४.४॥ ॐसमन्वारम्भणात्णात्ॐ॥३.४.५॥ ॐतद्वतोतोविधानात्धानात्ॐ॥३.४.६॥ ॐनियमाच्चॐ॥३.४.७॥ ॐअधिकोपदेशात्तुुबादरायणस्यैवं ैवंतद्दर्शनात्नात्ॐ॥३.४.८॥ ॐतुल्यंतुदर्शनम्नम्ॐ॥३.४.९॥ ॐअसार्वत्रिकीकीॐ॥३.४.१०॥ ॐविभागःभागःशतवत्ॐ॥३.४.११॥ ॐअध्ययनमात्रवतःवतःॐ॥३.४.१२॥ ॐनाविशेषात्शेषात्ॐ॥३.४.१३॥ ॐस्तुतयेऽनुमतिर्वाॐ॥३.४.१४॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐकामकारेणचैकेॐ॥३.४.१५॥ ॐउपमर्दंचॐ॥३.४.१६॥ ॐऊर्ध्वरेतस्सुुचशब्देहिॐ॥३.४.१७॥ ॐपरामर्शं जैमिनिरचोदनारचोदनाचापवदिति हिॐ॥३.४.१८॥ ॐअनुष्ठेयंेयंबादरायणःसाम्यश्रुतेःुतेःॐ॥३.४.१९॥ ॐविधिर्वाधारणवत्ॐ॥३.४.२०॥ ॐस्तुतिमात्रमुपादानादितिचेन्नापूर्वत्वात्ात्ॐ॥३.४.२१॥ ॐभावशब्दाच्चॐ॥३.४.२२॥ ॐपारिप्लवार्थाइति चेन्नविशेषितत्वात्ात्ॐ॥३.४.२३॥ ॐतथाचैकवाक्योपबन्धात् ात्ॐ॥३.४.२४॥ ॐअतएवचाग्नीन्धनाद्यनपेक्षाॐ॥३.४.२५॥ ॐसर्वापेक्षाचयज्ञादिश्रुतेःुतेःअश्ववत्वत्ॐ॥३.४.२६॥ ॐशमदमाद्युपेतःुपेतःस्यात्तथाऽपितुतद्विधेस्तदङ्गतयातया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ात्ॐ॥३.४.२७॥ ॐसर्वान्नानुमतिश्चप्राणात्ययेयेतद्दर्शनात्नात्ॐ॥३.४.२८॥ ॐअबाधाच्च ॐ॥३.४.२९॥ ॐअपिस्मर्यतेतेॐ॥३.४.३०॥ ॐशब्दश्चातोऽकामचारेातोऽकामचारेॐ॥३.४.३१॥ ॐविहितत्वाच्चाश्रमकर्मापिॐ॥३.४.३२॥ ॐसहकारित्वेन ेनचॐ॥३.४.३३॥ ॐसर्वथापितुतएवोभयलिङ्गात् ात्ॐ॥३.४.३४॥ ॐअनभिभवं भवंचदर्शयतिॐ॥३.४.३५॥ ॐअन्तराराचापि तुतद्दृष्टेःेःॐ॥३.४.३६॥ ॐअपिस्मर्यतेतेॐ॥३.४.३७॥ ॐविशेषणानुग्रहंहंचॐ॥३.४.३८॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐअतस्त्वितरज्ज्यायोायोलिङ्गाच्चॐ॥३.४.३९॥ ॐतद्भूतस्यतुतद्भावोावोजैमिनेरपि नियमातद्रूपाऽभावेभ्यःॐ॥३.४.४०॥ ॐनचाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात्दयोगात्ॐ॥३.४.४१॥ ॐउपपूर्वमपीत्येके ेकेभावशमनवत्तदुक्तम् म्ॐ॥३.४.४२॥ ॐबहिस्तूभयथापिस्मृतेराचाराच्चॐ॥३.४.४३॥ ॐस्वामिनःनःश्रुतेरित्यात्रेयःेयःॐ॥३.४.४४॥ ॐआर्त्विज्यमित्यौडुलोमिःतस्मैैहिपरिक्रियतेयतेॐ॥३.४.४५॥ ॐसहकार्यन्तरविधिःःपक्षेणेणतृतीयंतद्वतोतो विद्यादिवत्वत्ॐ॥३.४.४६॥ पाठभेदश्रुतेश्च 3.4.46 ॐकृत्स्नभावात्तुुगृहिणोपसंहारःणोपसंहारःॐ॥३.४.४७॥ ॐमौनवदितरेषामप्युपदेशात् ुपदेशात्ॐ॥३.४.४८॥ ॐअनाविष्कुर्वन्नन्वयात्यात्ॐ॥३.४.४९॥ ॐऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धेतद्दर्शनात्नात्ॐ॥३.४.५०॥ ॐएवंमुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेःावधृतेःॐ॥३.४.५१॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु तृतीयाध्यायस्य चतुर्थःःपादःसमाप्तःः ॥इति तृतीयोऽध्यायः॥ ायः॥ ॥अथचतुर्थोऽध्यायः॥ायः॥ ॐआवृत्तिःःअसकृदुपदेशात्पदेशात्ॐ॥४.१.१॥ ॐलिङ्गाच्चॐ॥४.१.२॥ ॐआत्मेतितूपगच्छन्तिग्राहयन्तिचॐ॥४.१.३॥ ॐनप्रतीकेतीकेनहिसःॐ॥४.१.४॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात्त्ॐ॥४.१.५॥ ॐआदित्यादिमतयश्चाङ्गउपपत्तेःेःॐ॥४.१.६॥ ॐआसीनस्सम्भवात्वात्ॐ॥४.१.७॥ ॐध्यानाच्चॐ॥४.१.८॥ ॐअचलत्वं ंचापेक्ष्यॐ॥४.१.९॥ ॐस्मरन्तिचॐ॥४.१.१०॥ ॐयत्रैकाग्रतातातत्राविशेषात्शेषात्ॐ॥४.१.११॥ ॐआप्रायणात्तत्रापिहिदृष्टम्म्ॐ॥४.१.१२॥ ॐतदधिगम गमउत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौनाशौ तद्व्यपदेशात्पदेशात्ॐ॥४.१.१३॥ ॐइतरस्याप्येवमसंश्लेषःेषःपातेतुॐ॥४.१.१४॥ ॐअनारब्धकार्येएवतुपूर्वेतदवधेःॐ॥४.१.१५॥ ॐअग्निहोत्रादितुतत्कार्यायैवयैवतद्दर्शनात्नात्ॐ॥४.१.१६॥ ॐअतोऽन्यदपीत्येकेषामुभयोःेकेषामुभयोःॐ॥४.१.१७॥ ॐयदेवविद्येतिहिॐ॥४.१.१८॥ ॐभागेनत्वितरेतरेक्षपयित्वासम्पत्स्यतेतेॐ॥४.१.१९॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु चतुर्थाध्यायस्यप्रथमःथमःपादःसमाप्तःः ॐवाङ्ग्मनसिदर्शनाच्छब्दाच्चॐ॥४.२.१॥ ॐअतएवचसर्वाण्यनुयनुॐ॥४.२.२॥ ॐतन्मनःनःप्राणाणउत्तरात्रात्ॐ॥४.२.३॥ ॐसोऽध्यक्षेतदुपगमादिभ्यःॐ॥४.२.४॥ ॐभूतेषुतच्छ्रुतेःुतेःॐ॥४.२.५॥ ॐनैकस्मिन् न्दर्शयतोयतोहिॐ॥४.२.६॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐसमानाचासृत्युपक्रमादमृतत्वंचानुपोष्य ॐ॥४.२.७॥ ॐतदपीतेःसंसारव्यपदेशात् पदेशात्ॐ॥४.२.८॥ ॐसूक्ष्मंप्रमाणतश्चतथोपलब्धेः ेःॐ॥४.२.९॥ ॐनोपमर्देनातःनातःॐ॥४.२.१०॥ ॐअस्यैवैवचोपपत्तेरूष्माॐ॥४.२.११॥ ॐप्रतिषेधादितिचेन्नशारीरात्ॐ॥४.२.१२॥ ॐस्पष्टोह्येकेषाम्ेकेषाम्ॐ॥४.२.१३॥ ॐस्मर्यतेतेचॐ॥४.२.१४॥ ॐतानि परेतथाह्याहाहॐ॥४.२.१५॥ ॐअविभागोभागोवचनात्ॐ॥४.२.१६॥ ॐतदोकोऽग्रज्वलनं लनंतत्प्रकाशितद्वारोारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच्चहार्दानुगृहीताःनुगृहीताः शताधिकया कयाॐ॥४.२.१७॥ ॐरश्म्यनुसारीनुसारीॐ॥४.२.१८॥ ॐनिशिनेति चेन्नसंभन्धात् ात्ॐ॥४.२.१९॥ पाठभेद ॐयावद्देहभावित्वाद्दर्शयतिचॐ॥४.२.२०॥ ॐअतश्चायनेऽपिदक्षिणेणेॐ॥४.२.२१॥ ॐयोगिनः नःप्रतिस्मर्यतेतेस्मार्तेचैतेॐ॥४.२.२२॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु चतुर्थाध्यायस्यद्वितीयःतीयःपादःसमाप्तःः ॐअर्चिरादिनानातत्प्रथितेःतेःॐ॥४.३.१॥ ॐवायुशब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ाम्ॐ॥४.३.२॥ ॐतटितोऽधि वरुणःणःसंबन्धात् ात्ॐ॥४.३.३॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐआतिवाहिकस्तल्लिङ्गात्ात्ॐ॥४.३.४॥ ॐउभयव्यामोहात्तत्सिद्धेःेःॐ॥४.३.५॥ ॐवैद्युतेनैवुतेनैवततस्तच्छ्रुतेःुतेःॐ॥४.३.६॥ ॐकार्यंबादरिरस्य गत्युपपत्तेःेःॐ॥४.३.७॥ ॐविशेषितत्वाच्चॐ॥४.३.८॥ ॐसामीप्यात्तुुतद्व्यपदेशःपदेशःॐ॥४.३.९॥ ॐकार्यात्ययेयेतदध्यक्षेणेणसहातःपरमभिधानात् धानात्ॐ॥४.३.१०॥ ॐस्मृतेश्चॐ॥४.३.११॥ ॐपरंजैमिनिर्मुख्यत्वात्ात्ॐ॥४.३.१२॥ ॐदर्शनाच्चॐ॥४.३.१३॥ ॐनचकार्येप्रतिपत्त्यभिसन्धिःॐ॥४.३.१४॥ ॐअप्रतीकालम्बनान्नयतीतिबादरायणरुभयथाभयथाच दोषात्तत्क्रतुश्चॐ॥४.३.१५॥ ॐविशेषंशेषंचदर्शयतिॐ॥४.३.१६॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु चतुर्थाध्यायस्यतृतीयःपादःसमाप्तःः ॐसम्पद्याविहायहायस्वेनशब्दात्ात्ॐ॥४.४.१॥ ॐमुक्तःप्रतिज्ञानात्ानात्ॐ॥४.४.२॥ ॐआत्माप्रकरणात्करणात्ॐ॥४.४.३॥ ॐअविभागेनभागेनदृष्टत्वात्ात्ॐ॥४.४.४॥ ॐब्राह्मेणेणजैमिनिरुपन्यासादिभ्यःॐ॥४.४.५॥ ॐचितिमात्रेणेणतदात्मकत्वादित्यौडुलोमिःॐ॥४.४.६॥ ॐएवमप्युपन्यासात्पूर्वभावादविरोधंरोधंबादरायणःॐ॥४.४.७॥ ॐसङ्कल्पादेवादेवचतच्छ्रुतेःुतेःॐ॥४.४.८॥ ब्रह्मसूत्राणि ॐअतएवचानन्याधिपतिःःॐ॥४.४.९॥ ॐअभावंबादरिराहराहह्येवम्ेवम्ॐ॥४.४.१०॥ ॐभावंजैमिनिर्विकल्पाम्नानात्ानात्ॐ॥४.४.११॥ ॐद्वादशाहवदुभयविधंधंबादरायणोऽतःॐ॥४.४.१२॥ ॐतन्वभावेभावेसन्ध्यवदुपपत्तेःेःॐ॥४.४.१३॥ ॐभावेजाग्रद्वत्त्ॐ॥४.४.१४॥ ॐप्रदीपवदावेशःदीपवदावेशःतथाहिदर्शयतिॐ॥४.४.१५॥ ॐस्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतंृतंहिॐ॥४.४.१६॥ ॐजगद्व्यापारवर्जम्म्ॐ॥४.४.१७॥ पाठभेद4.4.17 18 ॐप्रकरणादसन्निहितत्वाच्चॐ॥४.४.१८॥ ॐप्रत्यक्षोपदेशादितिचेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेःेःॐ॥४.४.१९॥ ॐविकारावर्तिचतथाहिदर्शयतिॐ॥४.४.२०॥ ॐस्थितिमाहमाहदर्शयतश्चैवंैवंप्रत्यक्षानुमानेानुमानेॐ॥४.४.२१॥ ॐभोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्चॐ॥४.४.२२॥ ॐअनावृत्तिः ःशब्दादनावृत्तिःशब्दात्ात्ॐ॥४.४.२३॥ इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनकृतब्रह्मसूत्रेषुेषु चतुर्थाध्यायस्यचतुर्थःःपादःसमाप्तःः ॥इति चतुर्थोऽध्यायः॥ायः॥ भारतीरमणमुख्यप्राणान्तर्गत तश्रीकृष्णार्पणमस्तुु ब्रह्मसूत्राणि
About this stotram
A Stotram is a Sanskrit hymn of praise composed by great sages and poet-saints such as Adi Shankaracharya. Stotrams describe the deity’s form, qualities and deeds in richly poetic language, and chanting them is said to purify the intellect and awaken devotion. Many stotrams carry a phala-shruti — a closing verse describing the benefits of recitation.
How to chant
Stotrams reward slow, attentive chanting. Read the meaning once before you begin so the verses resonate as you recite. Early morning (Brahma Muhurat) is ideal, but any quiet time works. If Sanskrit feels difficult, chant along with the transliteration and let the rhythm settle naturally over a few days of practice.
daily-pujasanskritstotradevotional