← ← Back to Shabda
नेपाली interface
महाभारत — शान्ति पर्व
Mahabharata — Shanti Parva
Mahabharata — Shanti Parva
Text in देवनागरी script
Devotional text
[वैषम्पायन] कृतॊदकास ते सुहृदं सर्वेषां पाण्डुनन्दनाः विदुरॊ धृतराष्ट्रश च सर्वाश च भरत सत्रियः तत्र ते सुमहात्मानॊ नयवसन कुरुनन्दनाः शौचं निवर्तयिष्यन्तॊ मासम एकं बहिः पुरात कृतॊदकं तु राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम अभिजग्मुर महात्मानः सिद्धा बरह्मर्षिसत्तमाः दवैपायनॊ नारदश च देवलश च महान ऋषिः देवस्थानश च कण्वश च तेषां शिष्याश च सत्तमाः अन्ये च वेद विद्वांसः कृतप्रज्ञा दविजातयः गृहस्थाः सनातकाः सर्वे ददृशुः कुरुसत्तमम अभिगम्य महात्मानः पूजिताश च यथाविधि आसनेषु महार्हेषु विविशुस ते महर्षयः परतिगृह्य ततः पूजां तत कालसदृशीं तदा पर्युपासन यथान्यायं परिवार्य युधिष्ठिरम पुण्ये भागीरथी तीरे शॊकव्याकुल चेतसम आश्वासयन्तॊ राजानं विप्राः शतसहस्रशः नारदस तव अब्रवीत काले धर्मात्मानं युधिष्ठिरम विचार्य मुनिभिः सार्धं तत कालसदृशं वचः भवतॊ बाहुवीर्येण परसादान माधवस्य च जितेयम अवनिः कृत्स्ना धर्मेण च युधिष्ठिरः दिष्ट्या मुक्ताः सम संग्रामाद अस्माल लॊकभयंकरात कषत्रधर्मरतश चापि कच चिन मॊदसि पाण्डव कच चिच च निहतामित्रः परीणासि सुहृदॊ नृप कच चिच छरियम इमां पराप्य न तवां शॊकः परबाधते [युधिस्ठिर] विजितेयं महीकृत्स्ना कृष्ण बाहुबलाश्रयात बराह्मणानां परसादेन भीमार्जुनबलेन च इदं तु मे महद दुःखं वर्तते हृदि नित्यदा कृत्वा जञातिक्षयम इमं महान्तं लॊभकारितम सौभद्रं दरौपदेयांश च घातयित्वा परियान सुतान जयॊ ऽयम अजयाकारॊ भगवन परतिभाति मे किं नु वक्ष्यति वार्ष्णेयी वधूर मे मधुसूदनम दवारकावासिनी कृष्णम इतः परतिगतं हरिम दरौपदी हतपुत्रेयं कृपणा हतबान्धवा अस्मत्प्रियहिते युक्ता भूयॊ पीडयतीव माम इदम अन्यच च भगवन यत तवां वक्ष्यामि नारद मन्त्रसंवरणेनास्मि कुन्त्या दुःखेन यॊजितः यॊ ऽसौ नागायुत बलॊ लॊके ऽपरतिरथॊ रणे सिंहखेल गतिर धीमान घृणी दान्तॊ यतव्रतः आश्रमॊ धार्तराष्ट्राणां मानी तीक्ष्णपराक्रमः अमर्षी नित्यसंरम्भी कषेप्तास्माकं रणे रणे शीघ्रास्त्रश चित्रयॊधी च कृती चाद्भुतविक्रमः गूढॊत्पन्नः सुतः कुन्त्या भरातास्माकं च सॊदरः तॊयकर्मणि यं कुन्ती कथयाम आस सूर्यजम पुत्रं सर्वगुणॊपेतम अवकीर्णं जले पुरा यं सूतपुत्रं लॊकॊ ऽयं राधेयं चाप्य अमन्यत स जयेष्ठपुत्रः कुन्त्या वै भरातास्माकं च मातृजः अजानता मया संख्ये राज्यलुब्धेन घातितः तन मे दहति गात्राणि तूलराशिम इवानलः न हि तं वेद पार्थॊ ऽपि भरातरं शवेतवाहनः नाहं न भीमॊ न यमौ स तव अस्मान वेद सुव्रतः गता किल पृथा तस्य सकाशम इति नः शरुतम अस्माकं शम कामा वै तवं च पुत्रॊ ममेत्य अथ पृथाया न कृतः कामस तेन चापि महात्मना अति पश्चाद इदं मातर्य अवॊचद इति नः शरुतम न हि शक्ष्याम्य अहं तयक्तुं नृपं दुर्यॊधनं रणे अनार्यं च नृशंसं च कृतघ्नं च हि मे भवेत युधिष्ठिरेण संधिं चयदि कुर्यां मते तव भीतॊ रणे शवेतवाहाद इति मां मंस्यते जनः सॊ ऽहं निर्जित्य समरे विजयं सह केशवम संधास्ये धर्मपुत्रेण पश्चाद इति च सॊ ऽबरवीत तम अवॊचत किल पृथा पुनः पृथुल वक्षसम चतुर्णाम अभयं देहि कामं युध्यस्व फल्गुनम सॊ ऽबरवीन मातरं धीमान वेपमानः कृताञ्जलिः पराप्तान विषह्यांश चतुरॊ न हनिष्यामि ते सुतान पञ्चैव हि सुता मातर भविष्यन्ति हि ते धरुवम स कर्णा वा हते पार्थे सार्जुना वा हते मयि तं पुत्रगृद्धिनी भूयॊ मातापुत्रम अथाब्रवीत भरातॄणां सवस्ति कुर्वीथा येषां सवस्ति चिकीर्षसि तम एवम उक्त्वा तु पृथा विसृज्यॊपययौ गृहान सॊ ऽरजुनेन हतॊ वीरॊ भराता भरात्रा सहॊदरः न चैव विवृतॊ मन्त्रः पृथायास तस्य वा मुने अथ शूरॊ महेष्वासः पार्थेनासौ निपातितः अहं तव अज्ञासिषं पश्चात सवसॊदर्यं दविजॊत्तम पूर्वजं भरातरं कर्णं पृथाया वचनात परभॊ तेन मे दूयते ऽतीव हृदयं भरातृघातिनः कर्णार्जुन सहायॊ ऽहं जयेयम अपि वासवम सभायां कलिश्यमानस्य धार्तराष्ट्रैर दुरात्मभिः सहसॊत्पतितः करॊधः कर्णं दृष्ट्वा परशाम्यति यदाय हय अस्य गिरॊ रूक्षाः शृणॊमि कटुकॊदयाः सभायां गदतॊ दयूते दुर्यॊधनहितैषिणः तदा नश्यति मे करॊधः पादौ तस्य निरीक्ष्य ह कुन्त्या हि सदृशौ पादौ कर्णस्येति मतिर मम सादृश्य हेतुम अन्विच्छन पृथायास तव चैव ह कारणं नाधिगच्छामि कथं चिद अपि चिन्तयन कथं नु तस्य संग्रामे पृथिवी चक्रम अग्रसत कथं च शप्तॊ भराता मे तत तवं वक्तुम इहार्हसि शरॊतुम इच्छामि भगवंस तवत्तः सर्वं यथातथम भवान हि सर्वविद विद्वाँल लॊके वेद कृताकृतम [वैषम्पायन] स एवम उक्तस तु मुनिर नारदॊ वदतां वरः कथयाम आस तत सर्वं यथा शप्तः ससूतजः एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि भारत न कर्णार्जुनयॊः किं चिद अविषह्यं भवेद रणे गुह्यम एतत तु देवानां कथयिष्यामि ते नृप तन निबॊध महाराज यथावृत्तम इदं पुरा कषत्रं सवर्गं कथं गच्छेच छस्त्र पूतम इति परभॊ संघर्षजननस तस्मात कन्या गर्भॊ विनिर्मितः स बालस तेजसा युक्तः सूतपुत्रत्वम आगतः चकाराङ्गिरसां शरेष्ठे धनुर्वेदं गुरौ तव सबलं भीमसेनस्य फल्गुनस्य च लाघवम बुद्धिं च तव राजेन्द्र यमयॊर विनयं तथा सख्यं च वासुदेवेन बाल्ये गाण्डिवधन्वनः परजानाम अनुरागं च चिन्तयानॊ वयदह्यत स सख्यम अगमद बाल्ये राज्ञा दुर्यॊधनेन वै युष्माभिर नित्यसंद्विष्टॊ दैवाच चापि सवभावतः विद्याधिकम अथालक्ष्य धनुर्वेदे धनंजयम दरॊणं रहस्य उपागम्य कर्णॊ वचनम अब्रवीत बरह्मास्तं वेत्तुम इच्छामि स रहस्यनिवर्तनम अर्जुनेन समॊ युद्धे भवेयम इति मे मतिः समः पुत्रेषु च सनेहः शिष्येषु च तव धरुवम तवत्प्रसादान न मां बरूयुर अकृतास्त्रं विचक्षणाः दरॊणस तथॊक्तः कर्णेन सापेक्षः फल्गुनं परति दौरात्म्यं चापि कर्णस्य विदित्वा तम उवाच ह बरह्मास्तं बराह्मणॊ विद्याद यथावच चरितव्रतः कषत्रियॊ वा तपस्वी यॊ नान्यॊ विद्यात कथं चन इत्य उक्तॊ ऽङगिरसां शरेष्ठम आमन्त्र्य परतिपूज्य च जगाम सहसा रामं महेन्द्रं पर्वतं परति स तु रामम उपागम्य शिरसाभिप्रणम्य च बराह्मणॊ भार्गवॊ ऽसमीति गौरवेणाभ्यगच्छत रामस तं परतिजग्राह पृष्ट्वा गॊत्रादि सर्वशः उष्यतां सवागतं चेति परीतिमांश चाभवद भृशम तत्र कर्णस्य वसतॊ महेन्द्रे पर्वतॊत्तमे गन्धर्वै राक्षसैर यक्षैर देवैश चासीत समागमः स तत्रेष्व अस्त्रम अकरॊद भृगुश्रेष्ठाद यथाविधि परियश चाभवद अत्यर्थं देवगन्धर्वरक्षसाम स कदा चित समुद्रान्ते विचरन्न आश्रमान्तिके एकः खड्गधनुः पाणिः परिचक्राम सूत जः सॊ ऽगनिहॊत्रप्रसक्तस्य कस्य चिद बरह्मवादिनः जघानाज्ञानतः पार्थ हॊमधेनुं यदृच्छया तद अज्ञानकृतं मत्वा बराह्मणाय नयवेदयत कर्णः परसादयंश चैनम इदम इत्य अब्रवीद वचः अबुद्धि पूर्वं भगवन धेनुर एषा हता तव मया तत्र परसादं मे कुरुष्वेति पुनः पुनः तं स विप्रॊ ऽबरवीत करुद्धॊ वाचा निर्भर्त्सयन्न इव दुराचार वधार्हस तवं फलं पराप्नुहि दुर्मते येन विस्पर्धसे नित्यं यदर्थं घटसे ऽनिशम युध्यतस तेन ते पापभूमिश चक्रं गरसिष्यति ततश चक्रे मही गरस्ते मूर्धानं ते विचेतसः पातयिष्यति विक्रम्य शत्रुर गच्छ नराधम यथेयं गौर हता मूढ परमत्तेन तवया मम परमत्तस्यैवम एवान्यः शिरस ते पातयिष्यति ततः परसादयाम आस पुनस तं दविजसत्तमम गॊभिर धनैश च रत्नैश च स चैनं पुनर अब्रवीत नेदं मद वयाहृतं कुर्यात सर्वलॊकॊ ऽपि वै मृषा गच्छ वा तिष्ठ वा यद वा कार्यं ते तत समाचर इत्य उक्तॊ बराह्मणेनाथ कर्णॊ दैन्याद अधॊमुखः रामम अभ्यागमद भीतस तद एव मनसा समरन [नारद] कर्णस्य बाहुवीर्येण परश्रयेण दमेन च तुतॊष भृगुशार्दूलॊ गुरुशुश्रूषया तथा तस्मै स विधिवत कृत्स्नं बरह्मास्त्रं स निवर्तनम परॊवाचाखिलम अव्यग्रं तपस्वी सुतपस्विने विदितास्त्रस ततः कर्णॊ रममाणॊ ऽऽशरमे भृगॊः चकार वै धनुर्वेदे यत्नम अद्भुतविक्रमः ततः कदा चिद रामस तु चरन्न आश्रमम अन्तिकात कर्णेन सहितॊ धीमान उपवासेन कर्शितः सुष्वाप जामदग्न्यॊ वै विस्रम्भॊत्पन्न सौहृदः कर्णस्यॊत्सङ्ग आधाय शिरॊ कलान्तमना गुरुः अथ कृमिः शलेष्म मयॊ मांसशॊणितभॊजनः दारुणॊ दारुणस्पर्शः कर्णस्याभ्याशम आगमत स तस्यॊरुम अथासाद्य बिभेद रुधिराशनः न चैनम अशकत कषेप्तुं हन्तुं वापि गुरॊर भयात संदश्यमानॊ ऽपि तथा कृमिणा तेन भारत गुरु परबॊध शङ्की च तम उपैक्षत सूत जः कर्णस तु वेदनां धैर्याद असह्यां विनिगृह्य ताम अकम्पन्न अव्यथंश चैव धारयाम आस भार्गवम यदा तु रिधिरेणाङ्गे परिस्पृष्टॊ भृगूद्वहः तदाबुध्यत तेजस्वी संतप्तश चेदम अब्रवीत अहॊ ऽसम्य अशुचितां पराप्तः किम इदं करियते तवया कथयस्व भयं तयक्त्वा याथातथ्यम इदं मम तस्य कर्णस तदाचष्ट कृमिणा परिभक्षणम ददर्श रामस तं चापि कृमिं सूकर संनिभम अष्ट पादं तीक्ष्णदंष्ट्रं सूचीभिर इव संवृतम रॊमभिः संनिरुद्धाङ्गम अलर्कं नाम नामतः स दृष्टमात्रॊ रामेण कृमिः पराणान अवासृजत तस्मिन्न एवासृक संक्लिन्ने तद अद्भुतम इवाभवत ततॊ ऽनतरिक्षे ददृशे विश्वरूपः करालवान राक्षसॊ लॊहितग्रीवः कृष्णाङ्गॊ मेघवाहनः स राम पराञ्जलिर भूत्वा बभाषे पूर्णमानसः सवस्ति ते भृगुशार्दूल गमिष्यामि यथागतम मॊक्षितॊ नरकाद अस्मि भवता मुनिसत्तम भद्रं च ते ऽसु नन्दिश च परियं मे भवता कृतम तम उवाचं महाबाहुर जामदग्न्यः परतापवान कस तवं कस्माच च नरकं परतिपन्नॊ बरवीहि तत सॊ ऽबरवीद अहम आसं पराग गृत्सॊ नाम महासुरः पुरा देवयुगे तात भृगॊस तुल्यवया इव सॊ ऽहं भृगॊर सुदयितां भार्याम अपहरं बलात महर्षेर अभिशापेन कृमिभूतॊ ऽपतं भुवि अब्रवीत तु स मां करॊधात तव पूर्वपितामहः मूत्र शलेष्माशनः पापनिरयं परतिपत्स्यसे शापस्यान्तॊ भवेद बरह्मन्न इत्य एवं तम अथाब्रुवम भविता भार्गवे राम इति माम अब्रवीद भृगुः सॊ ऽहम एतां गतिं पराप्तॊ यथा न कुशलं तथा तवया साधॊ समागम्य विमुक्तः पापयॊनितः एवम उक्त्वा नमस्कृत्य ययौ रामं महासुरः रामः कर्णं तु स करॊदम इदं वचनम अब्रवीत अति दुःखम इदं मूढ न जातु बराह्मणः सहेत कषत्रियस्यैव ते धैर्यं कामया सत्यम उच्यताम तम उवाच ततः कर्णः शापभीतः परसादयन बरह्मक्षत्रान्तरे सूतं जातं मां विद्धि भार्गव राधेयः कर्ण इति मां परवदन्ति जना भुवि परसादं कुरु मे बरह्मन्न अस्त्रलुब्धस्य भार्गव पिता गुरुर न संदेहॊ वेद विद्या परदः परभुः अतॊ भार्गव इत्य उक्तं मया गॊत्रं तवान्तिके तम उवाच भृगुश्रेष्ठः सरॊषः परहसन्न इव भूमौ निपतितं दीनं वेपमान कृताञ्जलिम यस्मान मिथ्यॊपचरितॊ अस्त्रलॊभाद इह तवया तस्माद एतद धि ते मूढ बरह्मास्त्रं परतिभास्यति अन्यत्र वधकालात ते सदृशेन समेयुषः अब्राह्मणे न हि बरह्म धरुवं तिष्ठेत कदा चन गच्छेदानीं न ते सथानम अनृतस्येह विद्यते न तवया सदृशॊ युद्धे भविता कशत्रियॊ भुवि एवम उक्तस तु रामेण नयायेनॊपजगाम सः दुर्यॊधनम उपागम्य कृतास्त्रॊ ऽसमीति चाब्रवीत [नारद] कर्णस तु समवाप्यैतद अस्त्रं भार्गवनन्दनात दुर्यॊधनेन सहितॊ मुमुदे भरतर्षभ ततः कदा चिद राजानः समाजग्मुः सवयंवरे कलिङ्ग विषये राजन राज्ञश चित्राङ्गदस्य च शरीमद्राजपुरं नाम नगरं तत्र भारत राजानः शतशस तत्र कन्यार्थं समुपागमन शुत्वा दुर्यॊधनस तत्र समेतान सर्वपार्थिवान रथेन काञ्चनाङ्गेन कर्णेन सहितॊ ययौ ततः सवयंवरे तस्मिन संप्रवृत्ते महॊत्सवे समापेतुर नृपतयः कन्यार्थे नृपसत्तम शिशुपालॊ जरासंधॊ भीष्मकॊ वक्र एव च कपॊत रॊमा नीलश च रुक्मी च दृढविक्रमः सृगालश च महाराज सत्री राज्याधिपतिश च यः अशॊकः शतधन्वा च भॊजॊ वीरश च नामतः एते चान्ये च बहवॊ दक्षिणां दिशम आश्रिताः मलेच्छाचार्याश च राजानः पराच्यॊदीच्यश च भारत काञ्चनाङ्गदिनः सर्वे बद्धजाम्बूनद सरजः सर्वे भास्वरदेहाश च वयाघ्रा इव मदॊत्कटाः ततः समुपविष्टेषु तेषु राजसु भारत विवेश रङ्गं सा कन्या धात्री वर्षधरान्विता ततः संश्राव्यमाणेषु राज्ञां नामसु भारत अत्यक्रामद धार्तराष्ट्रं सा कन्या वरवर्णिनी दुर्यॊधनस तु कौरव्यॊ नामर्षयत लङ्घनम परत्यषेधच च तां कन्याम असत्कृत्य नराधिपान स वीर्यमदमत्तत्वाद भीष्मद्रॊणाव उपाश्रितः रथम आरॊप्य तां कन्याम आजुहाव नराधिपान तम अन्वयाद रथी खड्गी भद्ध गॊधाङ्गुलित्रवान कर्णः शस्त भृतां शरेष्ठः पृष्ठतः पुरुषर्षभ ततॊ विमर्दः सुमहान राज्ञाम आसीद युधिष्ठिरः संनह्यतां तनुत्राणि रथान यॊजयताम अपि ते ऽभयधावन्त संक्रुद्धाः कर्णदुर्यॊधनाव उभौ शरवर्षाणि मुञ्चन्तॊ मेघाः पर्वतयॊर इव कर्णस तेषाम आपतताम एकैकेन कषुरेण ह धनूंषि स शरावापान्य अपातयत भूतले ततॊ विधनुषः कांश चित कांश चिद उद्यतकार्मुकान कांश चिद उद्वहतॊ बाणान रथशक्ति गदास तथा लाघवाद आकुली कृत्यकर्णः परहरतां वरः हतसूतांश च भूयिष्ठान अवजिग्ये नराधिपान ते सवयं तवरयन्तॊ ऽशवान याहि याहीति वादिनः वयपेयुस ते रणं हित्वा राजानॊ भग्नमानसाः दुर्यॊधनस तु कर्णेन पाल्यमानॊ ऽभययात तदा हृष्टः कन्याम उपादाय नरगं नागसाह्वयम [नारद] आविष कृतबलं कर्णं जञात्वा राजा तु मागधः आह्वयद दवैरथेनाजौ जरासंधॊ महीपतिः तयॊः समभवद युद्धं दिव्यास्त्रविदुषॊर दवयॊः युधि नानाप्रहरणैर अन्यॊन्यम अभिवर्षतॊः कषीणबाणौ वि धनुषौ भग्नखड्गौ महीं गतौ बाहुभिः समसञ्जेताम उभाव अपि बलान्वितौ बाहुकण्टक युद्धेन तस्य कर्णॊ ऽथ युध्यतः बिभेद संधिं देहस्य जरया शलेषितस्य ह स विकारं शरीरस्य दृष्ट्वा नृपतिर आत्मनः परीतॊ ऽसमीत्य अब्रवीत कर्णं वैरम उत्सृज्य भारत परीत्या ददौ स कर्णाय मालिनीं नगरीम अथ अङ्गेषु नरशार्दूल स राजासीत सपत्नजित पालयाम आस चम्पां तु कर्णः परबलार्दनः दुर्यॊधनस्यानुमते तवापि विदितं तथा एवं शस्त्रप्रतापेन परथितः सॊ ऽभवत कषितौ तवद्धितार्थं सुरेन्द्रेण भिक्षितॊ वर्म कुण्डले स दिव्ये सहजे परादात कुण्डले परमार्चिते सहजं कवचं चैव मॊहितॊ देव मायया विमुक्तः कुण्डलाभ्यां च सहजेन च वर्मणा निहतॊ विजयेनाजौ वासुदेवस्य पश्यतः बराह्मणस्याभिशापेन रामस्य च महात्मनः कुन्त्याश च वरदानेन मायया च शतक्रतॊः भीष्मावमानात संख्यायां रथानाम अर्धकीर्तनात शल्यात तेजॊवधाच चापि वासुदेव नयेन च रुद्रस्य देवराजस्य यमस्य वरुणस्य च कुबेर दरॊणयॊश चैव कृपस्य च महात्मनः अस्त्राणि दिव्यान्य आदाय युधि गाण्डीवधन्वना हतॊ वैकर्तनः कर्णॊ दिवाकरसमद्युतिः एवं शप्तस तव भराता बहुभिश चापि वञ्चितः न शॊच्यः स नरव्याघ्रॊ युद्धे हि निधनं गतः [वैषम्पायन] एतावद उक्त्वा देवर्षिर विरराम स नारदः युधिष्ठिरस तु राजर्षिर दध्यौ शॊकपरिप्लुतः तं दीनमनसं वीरम अधॊ वदनम आतुलम निःश्वसन्तं यथा नागं पर्यश्रुनयनं तथा कुन्ती शॊकपरीताङ्गी दुःखॊपहत चेतना अब्रवीन मधुराभाषा काले वचनम अर्थवत युधिष्ठिर महाबाहॊ नैनं शॊचितुम अर्हसि जहि शॊकं महाप्राज्ञ शृणु चेदं वचॊ मम यतितः स मया पूर्वं भरात्र्यं जञापयितुं तव भास्करेण च देवेन पित्रा धर्मभृतां वर यद वाच्यं हितकामेन सुहृदा भूतिम इच्छता तथा दिवाकरेणॊक्तः सवप्नान्ते मम चाग्रतः न चैनम अशकद भानुर अहं वा सनेहकारणैः पुरा परत्यनुनेतुं वा नेतुं वाप्य एकतां तवया ततः कालपरीतः स वैरस्यॊद्धुक्षणे रतः परतीप कारी युष्माकम इति चॊपेक्षितॊ मया इत्य उक्तॊ धर्मराजस तु मात्रा बाष्पाकुलेक्षणः उवाच वाक्यं धर्मात्मा शॊकव्याकुल चेतनः भवत्या गूढमन्त्रत्वात पीडितॊ ऽसमीत्य उवाच ताम शशाप च महातेजाः सर्वलॊकेषु च सत्रियः न गुह्यं धारयिष्यन्तीत्य अतिदुःख समन्वितः स राजा पुत्रपौत्राणां संबन्धिसुहृदां तथा समरन्न उद्विग्नहृदयॊ बभूवास्वस्थ चेतनः ततः शॊकपरीतात्मा स धूम इव पावकः निर्वेदम अकरॊद धीमान राजा संतापपीडितः [वैषम्पायन] युधिष्ठिरस तु धर्मात्मा शॊकव्याकुल चेतनः शुशॊच दुःखसंतप्तः समृत्वा कर्णं महारथम आविष्टॊ दुःखशॊकाभ्यां निःश्वसंश च पुनः पुनः दृष्ट्वार्जुनम उवाचेदं वचनं शॊककर्शितः यद भैक्षम आचरिष्याम वृष्ण्यन्धकपुरे वयम जञातीन निष्पुरुषान कृत्वा नेमां पराप्स्याम दुर्गतिम अमित्रा नः समृद्धार्था वृत्तार्थाः कुरवः किल आत्मानम आत्मना हत्वा किं धर्मफलम आप्नुमः धिग अस्तु कषात्रम आचारं धिग अस्तु बलम औरसम धिग अस्त्व अमर्षं येनेमाम आपदं गमिता वयम साधु कषमा दमः शौचम अवैरॊध्यम अमत्सरः अहिंसा सत्यवचनं नित्यानि वनचारिणाम वयं तु लॊभान मॊहाच च सतम्भं मानं च संश्रिताः इमाम अवस्थाम आपन्ना राज्यलेश बुभुक्षया तरैलॊक्यस्यापि राज्येन नास्मान कश चित परहर्षयेत बान्धवान निहतान दृष्ट्वा पृथिव्याम आमिषैषिणः ते वयं पृथिवी हेतॊर अवध्यान पृथिवीसमान संपरित्यज्य जीवामॊ हीनार्था हतबान्धवाः आमिषे गृध्यमानानाम अशुनां नः शुनाम इव आमिषं चैव नॊ नष्टम आमिषस्य च भॊजिनः न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभिः न गवाश्वेन सर्वेण ते तयाज्या य इमे हताः संयुक्ताः काममन्युभ्यां करॊधामर्षसमन्विताः मृत्युयानं समारुह्य गता वैवस्वतक्षयम बहुकल्याणम इच्छन्त ईहन्ते पितरः सुतान तपसा बरह्मचर्येण वन्दनेन तितिक्षया उपवासैस तथेज्याभिर वरतकौतुक मङ्गलैः लभन्ते मातरॊ गर्भांस तान मासान दश बिभ्रति यदि सवस्ति परजायन्ते जाता जीवन्ति वा यदि संभाविता जातबलास ते दद्युर यदि नः सुखम इह चामुत्र चैवेति कृपणाः फलहेतुकाः तासाम अयं समारम्भॊ निवृत्तः केवलॊ ऽफलः यद आसां निहताः पुत्रा युवानॊ मृष्टकुण्डलाः अभुक्त्वा पार्थिवान भॊगान ऋणान्य अनवदाय च पितृभ्यॊ देवताभ्यश च गता वैवस्वतक्षयम यदैषाम अङ्गपितरौ जातौ काममयाव इव संजातबलरूपेषु तदैव निहता नृपाः संयुक्ताः काममन्युभ्यां करॊधहर्षासमञ्जसाः न ते जन्म फलं किं चिद भॊक्तारॊ जातु कर्हि चित पाञ्चालानां कुरूणां च हता एव हि ये ऽहताः ते वयं तव अधमाँल लॊकान परपद्येम सवकर्मभिः वयम एवास्य लॊकस्य विनाशे कारणं समृताः धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण निकृत्या परत्यपत्स्महि सदैव निकृतिप्रज्ञॊ दवेष्टा मायॊपजीवनः मिथ्यवृत्तः स सततम अस्मास्व अनपकारिषु अंशकामा वयं ते च न चास्माभिर न तैर जितम न तैर भुक्तेयम अवनिर न नार्यॊ गीतवादितम नामात्य समितौ कथ्यं न च शरुतवतां शरुतम न रत्नानि परार्ध्यानि न भूर न दरविणागमः ऋद्धिम अस्मासु तां दृष्ट्वा विवर्णॊ हरिणः कृशः धृतराष्ट्रस्य नृपतेः सौबलेन निवेदितः तं पिता पुत्रगृद्धित्वाद अनुमेने ऽनये सथितम अनवेक्ष्यैष पितरं गाङ्गेयं विदुरं तथा असंशयं धृतराष्ट्रॊ यथैवाहं तथागतः अनियम्याशुचिं लुब्धं पुत्रं कामवशानुगम पतितॊ यशसॊ दीप्ताद घातयित्वा सहॊदरान इमौ वृद्धौ च शॊकाग्नौ परक्षिप्य स सुयॊधनः अस्मत परद्वेष संयुक्तः पापबुद्धिः सदैव हि कॊ हि बन्धुः कुलीनः संस तथा बरूयात सुहृज्जने यथासाव उक्तवान कषुद्रॊ युयुत्सुर वृष्णिसंनिधौ आत्मनॊ हि वयं दॊषाद विनष्टाः शाश्वतीः समाः परदहन्तॊ दिशः सर्वास तेजसा भास्करा इव सॊ ऽसमाकं वैरपुरुषॊ दुर्मन्त्रि परग्रहं गतः दुर्यॊधनकृते हय एतत कुलं नॊ विनिपातितम अवध्यानां वधं कृत्वा लॊके पराप्ताः सम वाच्यताम कुलस्यास्यान्त करणं दुर्मतिं पापकारिणम राजा राष्ट्रेश्वरं कृत्वा धृतराष्ट्रॊ ऽदय शॊचति हताः शूराः कृतं पापं विषयः सवॊ विनाशितः हत्वा नॊ विगतॊ मन्युः शॊकॊ मां रुन्धयत्य अयम धनंजय कृतं पापं कल्याणेनॊपहन्यते तयागवांश च पुनः पापं नालं कर्तुम इति शरुतिः तयागवाञ जन्म मरणे नाप्नॊतीति शरुतिर यदा पराप्तवर्मा कृतमतिर बरह्म संपद्यते तदा सधनंजय निर्द्वंद्वॊ मुनिर जञानसमन्वितः वनम आमन्त्र्य वः सर्वान गमिष्यामि परंतप न हि कृत्स्नतमॊ धर्मः शक्यः पराप्तुम इति शरुतिः परिग्रहवता तन मे परत्यक्षम अरिसूदन मया निसृष्टं पापं हि परिग्रहम अभीप्सता जन्म कषयनिमित्तं च शक्यं पराप्तुम इति शरुतिः स परिग्रहम उत्सृज्य कृत्स्नं राज्यं तथैव च गमिष्यामि विनिर्मुक्तॊ विशॊकॊ वि जवरस तथा परशाधि तवम इमाम उर्वीं कषेमां निहतकण्टकाम न ममार्थॊ ऽसति राज्येन न भॊगैर वा कुरूत्तम एतावद उक्त्वा वचनं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः वयुपारमत ततः पार्थः कनीयान परत्यभाषत [वैषम्पायन] अथार्जुन उवाचेदम अधिक्षिप्त इवाक्षमी अभिनीततरं वाक्यं दृढवादपराक्रमः दर्शयन्न ऐन्द्रिर आत्मानम उग्रम उग्रपराक्रमः समयमानॊ महातेजाः सृक्किणी संलिहन मुहुः अहॊ दुःखम अहॊ कृच्छ्रम अहॊ वैक्लव्यम उत्तमम यत्कृत्वामानुषं कर्म तयजेथाः शरियम उत्तमाम शत्रून हत्वा महीं लब्ध्वा सवधर्मेणॊपपादिताम हतामित्रः कथं सर्वं तयजेथा बुद्धिलाघवात कलीबस्य हि कुतॊ राज्यं दीर्घसूत्रस्य वा पुनः किमर्थं च महीपालान अवधीः करॊधमूर्छितः यॊ हय आजिजीविषेद भैक्ष्यं कर्मणा नैव केन चित समारम्भान बुभूषेत हतस्वस्तिर अकिंचनः सर्वलॊकेषु विख्यातॊ न पुत्रपशुसंहितः कापालीं नृप पापिष्ठां वृत्तिम आस्थाय जीवतः संत्यज्य राज्यम ऋद्धं ते लॊकॊ ऽयं किं वदिष्यति सर्वारम्भान समुत्सृज्य हतस्वस्तिर अकिंचनः कस्माद आशंससे भैक्ष्यं चर्तुं पराकृतवत परभॊ अस्मिन राजकुले जातॊ जित्वा कृत्स्नां वसुंधराम धर्मार्थाव अखिलौ हित्वा वनं मौढ्यात परतिष्ठसे यदीमानि हवींषीह विमथिष्यन्त्य असाधवः भवता विप्रहीणानि पराप्तं तवाम एव किल्बिषम आकिंचन्यम अनाशास्यम इति वै नहुषॊ ऽबरवीत कृत्या नृशंसा हय अधने धिग अस्त्व अधनताम इह अश्वस्तनम ऋषीणां हि विद्यते वेद तद भवान यं तव इमं धर्मम इत्य आहुर धनाद एष परवर्तते धर्मं संहरते तस्य धनं हरति यस्य यः हरियमाणे धने राजन वयं कस्य कषमेमहि अभिशस्तवत परपश्यन्ति दरिद्रं पार्श्वतः सथितम दारिद्र्यं पातकं लॊके कस तच छंसितुम अर्हति पतितः शॊच्यते राजन निर्धनश चापि शॊच्यते विशेषं नाधिगच्छामि पतितस्याधनस्य च अर्थेभ्यॊ हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस ततस ततः करियाः सर्वाः परवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवाप गाः अर्धाद धर्मश च कामश च सवर्गश चैव नराधिप पराणयात्रा हि लॊकस्य विनार्थं न परसिध्यति अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः वयुच्छिद्यन्ते करियाः सर्वा गरीष्मे कु सरितॊ यथा यस्यार्थास तस्य मित्राणि यस्यार्थास तस्य बान्धवाः यस्यार्थाः स पुमाँल लॊके यस्यार्थाः स च पण्डितः अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यॊ विवित्सता अर्थैर अर्था निबध्यन्ते गजैर इव महागजाः धर्मः कामश च सवर्गश च हर्षः करॊधः शरुतं दमः अर्थाद एतानि सर्वाणि परवर्तन्ते नराधिप धनात कुलं परभवति धनाद धर्मः परवर्तते नाधनस्यास्त्य अयं लॊकॊ न परः पुरुषॊत्तम नाधनॊ धर्मकृत्यानि यथावद अनुतिष्ठति धनाद धि धर्मः सरवति शैलाद गिरिनदी यथा यः कृशाश्वः कृश गवः कृश भृत्यः कृशातिथिः स वै राजन कृशॊ नाम न शरीरकृशः कृशः अवेक्षस्व यथान्यायं पश्य देवासुरं यथा राजन किम अन्यज जञातीनां वधाद ऋध्यन्ति देवताः न चेद धर्तव्यम अन्यस्य कथं तद धर्मम आरभेत एतावान एव वेदेषु निश्चयः कविभिः कृतः अध्येतव्या तरयी विद्या भवितव्यं विपश्चिता सर्वथा धनम आहार्यं यष्टव्यं चापि यत्नतः करॊहाद देवैर अवाप्तानि दिवि सथानानि सर्वशः इति देवा वयवसिता वेदवादाश च शाश्वताः अधीयन्ते तपस्यन्ति यजन्ते याजयन्ति च कृत्स्नं तद एव च शरेयॊ यद अप्य आददते ऽनयतः न पश्यामॊ ऽनपहृतं धनं किं चित कव चिद वयम एवम एव हि राजानॊ जयन्ति पृथिवीम इमाम जित्वा ममत्वं बरुवते पुत्रा इव पितुर धने राजर्षयॊ जितस्वर्गा धर्मॊ हय एषां निगद्यते यथैव पूर्णाद उदधेः सयन्दन्त्य आपॊ दिशॊ दश एवं राजकुलाद वित्तं पृथिवीं परतितिष्ठति आसीद इयं दिलीपस्य नृगस्य नहुषस्य च अम्बरीषस्य मान्धातुः पृथिवी सा तवयि सथिता स तवां दरव्यमयॊ यज्ञः संप्राप्तः सर्वदक्षिणः तं चेन न यजसे राजन पराप्तस तवं देवकिल्बिषम येषां राजाश्वमेधेन यजते दक्षिणावता उपेत्य तस्यावभृथं पूताः सर्वे भवन्ति ते विश्वरूपॊ महादेवः सर्वमेधे महामखे जुहाव सर्वभूतानि तथैवात्मानम आत्मना शाश्वतॊ ऽयं भूतिपथॊ नास्यान्तम अनुशुश्रुम महान दाशरथः पन्था मा राजन कापथं गमः [युधिस्ठिर] मुहूर्तं तावद एकाग्रॊ मनः शरॊत्रे ऽनतरात्मनि धारयित्वापि ते शरुत्वा रॊचतां वचनं मम सार्थगम्यम अहं मार्गं न जातु तवत्कृते पुनः गच्छेयं तद गमिष्यामि हित्वा गराम्यसुखान्य उत कषेम्यश चैकाकिना गम्यः पन्थाः कॊ ऽसतीति पृच्छ माम अथ वा नेच्छसि परष्टुम अपृच्छन्न अपि मे शृणु हित्वा गराम्यसुखाचारं तप्यमानॊ महत तपः अरण्ये फलमूलाशी चरिष्यामि मृगैः सह जुह्वानॊ ऽगनिं यथाकालम उभौ कालाव उपस्पृशन कृशः परिमिताहारश चर्म चीरजटा धरः शीतवातातप सहः कषुत्पिपासाश्रमक्षमः तपसा विधिदृष्टेन शरीरम उपशॊषयन मनःकर्णसुखा नित्यं शृण्वन्न उच्चावचा गिरः मुदितानाम अरण्येषु वसतां मृगपक्षिणाम आजिघ्रन पेशलान गन्धान फुल्लानां वृक्षवीरुधाम नानारूपान वने पश्यन रमणीयान वनौकसः वान परस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनः नाप्रियाण्य आचरिष्यामि किं पुनर गरामवासिनाम एकान्तशीली विमृशन पक्वापक्वेन वर्तयन पितॄन देवांश च वन्येन वाग्भिर अद्भिश च तर्पयन एवम आरण्य शास्त्राणाम उग्रम उग्रतरं विधिम सेवमानः परतीक्षिष्ये देहस्यास्य समापनम अथ वैकॊ ऽहम एकाहम एकैकस्मिन वनस्पतौ चरन भैक्ष्यं मुनिर मुण्डः कषपयिष्ये कलेवरम पांसुभिः समवच्छन्नः शून्यागार परतिश्रयः वृक्षमूलनिकेतॊ वा तयक्तसर्वप्रियाप्रियः न शॊचन न परहृष्यंश च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः निराशीर निर्ममॊ भूत्वा निर्द्वंद्वॊ निष्परिग्रहः आत्मारामः परसन्नात्मा जडान्धबधिराकृतिः अकुर्वाणः परैः कां चित संविदं जातु केन चित जङ्गमाजङ्गमान सर्वान न विहिंसंश चतुर्विधान परजाः सर्वाः सवधर्मस्थाः समः पराणभृतः परति न चाप्य अवहसन कं चिन न कुर्वन भरुकुटीं कव चित परसन्नवदनॊ नित्यं सर्वेन्द्रियसुसंयतः अपृच्छन कस्य चिन मार्गं वरजन येनैव केन चित न देशं न दिशं कां चिद गन्तुम इच्छन विशेषतः गमने निरपेक्षश च पश्चाद अनवलॊकयन ऋजुः परणिहितॊ गच्छंस तरस सथावरवर्जकः सवभावस तु परयात्य अग्रे परभवन्त्य अशनान्य अपि दवंद्वानि च विरुद्धानि तानि सर्वाण्य अचिन्तयन अल्पं वास्वादु वा भॊज्यं पूर्वालाभेन जातुचित अन्येष्व अपि चरँल लाभम अलाभे सप्त पूरयन वि धूमे नयस्तमुसले वयङ्गारे भुक्तवज जने अतीतपात्र संचारे काले विगतभिक्षुके एककालं चरन भैक्ष्यं गृहे दवे चैव पञ्च च सपृहा पाशान विमुच्याहं चरिष्यामि महीम इमाम न जिजीविषुवत किं चिन न मुमूर्षुवद आचरन जीवितं मरणं चैव नाभिनन्दन न च दविषन वास्यैकं तक्षतॊ बाहुं चन्दनेनैकम उक्षतः नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्न उभयॊस तयॊः याः काश चिज जीवता शक्याः कर्तुम अभ्युदय करियाः सर्वास ताः समभित्यज्य निमेषादि वयवस्थितः तेषु नित्यम असक्तश च तयक्तसर्वेन्द्रियक्रियः सुपरित्यक्त संकल्पः सुनिर्णिक्तात्म कल्मषः विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यॊ वयतीतः सर्ववागुराः न वशे कस्य चित तिष्ठन स धर्मा मातरिश्वनः वीतरागश चरन्न एवं तुष्टिं पराप्स्यामि शाश्वतीम तृष्णया हि महत पापम अज्ञानाद अस्मि कारितः कुशलाकुशलान्य एके कृत्वा कर्माणि मानवाः कार्यकारण संश्लिष्टं सवजनं नाम अबिभ्रती आयुषॊ ऽनते परहायेदं कषीणप्रायं कलेवरम परतिगृह्णाति तत पापं कर्तुः कर्मफलं हि तत एवं संसारचक्रे ऽसमिन वयाविद्धे रथचक्रवत समेति भूतग्रामॊ ऽयं भूतग्रामेण कार्यवान जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिर उपद्रुतम असारम इमम अस्वन्तं संसारं तयजतः सुखम दिवः पतत्सु देवेषु सथानेभ्यश च महर्षिषु कॊ हि नाम भवेनार्थी भवेत कारणतत्त्ववित कृत्वा हि विविधं कर्म तत तद विविधलक्षणम पार्थिवैर नृपतिः सवल्पैः कारणैर एव बध्यते तस्मात परज्ञामृतम इदं चिरान मां परत्युपस्थितम तत पराप्य परार्थये सथानम अव्ययं शाश्वतं धरुवम एतया सततं वृत्त्या चरन्न एवं परकारया देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गम आस्थितः [भीम] शरॊत्रियस्येव ते राजन मन्दकस्याविपश्चितः अनुवाक हता बुद्धिर नैषा तत्त्वार्थ दर्शिनी आलस्ये कृतचित्तस्य राजधर्मानसूयतः विनाशे धार्तराष्ट्राणां किं फलं भरतर्षभ कषमानुकम्पा कारुण्यम आनृशंस्यं न विद्यते कषात्रम आचरतॊ मार्गम अपि बन्धॊस तवद अन्तरे यदीमां भवतॊ बुद्धिं विद्याम वयम ईदृशीम शस्त्रं नैव गरहीष्यामॊ न वधिष्याम कं चन भैक्ष्यम एवाचरिष्याम शरीरस्या विमॊक्षणात न चेदं दारुणं युद्धम अभविष्यन महीक्षिताम पराणस्यान्नम इदं सर्वम इति वै कवयॊ विदुः सथावरं जङ्गमं चैव सर्वं पराणस्य भॊजनम आददानस्य चेद राज्यं ये के चित परिपन्थिनः हन्तव्यास त इति पराज्ञाः कषत्रधर्मविदॊ विदुः ते स दॊषा हतास्माभी राज्यस्य परिपन्थिनः तान हत्वा भुङ्क्ष्व धर्मेण युधिष्ठिर महीम इमाम यथा हि पुरुषः खात्वा कूपम अप्राप्य चॊदकम पङ्कदिग्धॊ निवर्तेत कर्मेदं नस तथॊपमम यथारुह्य महावृक्षम अपहृत्य ततॊ मधु अप्राश्य निधनं गच्छेत कर्मेदं नस तथॊपमम यथा महान्तम अध्वानम आशया पुरुषः पतन स निराशॊ निवर्तेत कर्मेदं नस तथॊपमम यथा शत्रून घातयित्वा पुरुषः कुरुसत्तम आत्मानं घातयेत पश्चात कर्मेदं नस तथाविधम यथान्नं कषुधितॊ लब्ध्वा न भुञ्जीत यदृच्छया कामी च कामिनीं लब्ध्वा कर्मेदं नस तथाविधम वयम एवात्र गर्ह्या हि ये वयं मन्दचेतसः तवां राजन्न अनुगच्छामॊ जयेष्ठॊ ऽयम इति भारत वयं हि बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः कलीबस्य वाक्ये तिष्ठामॊ यथैवाशक्तयस तथा अगतीन कागतीन अस्मान नष्टार्थान अर्थसिद्धये कथं वै नानुपश्येयुर जनाः पश्यन्ति यादृशम आपत्काले हि संन्यासः कर्तव्य इति शिष्यते जरयाभिपरीतेन शत्रुभिर वयंसितेन च तस्माद इह कृतप्रज्ञास तयागं न परिचक्षते धर्मव्यतिक्रमं चेदं मन्यन्ते सूक्ष्मदर्शिनः कथं तस्मात समुत्पन्नस तन्निष्ठस तद उपाश्रयः तद एव निन्दन्न आसीत शरद्धा वान्यत्र गृह्यते शरिया विहीनैर अधनैर नास्तिकैः संप्रवर्तितम वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासम इवानृतम शक्यं तु मौण्ड्यम आस्थाय बिभ्रतात्मानम आत्मना धर्मच छद्म समास्थाय आसितुं न तु जीवितुम शक्यं पुनर अरण्येषु सुखम एकेन जीवितुम अबिभ्रता पुत्रपौत्रान देवर्षीन अतिथीन पितॄन नेमे मृगाः सवर्गजितॊ न वराहा न पक्षिणः अथैतेन परकारेण पुण्यम आहुर न ताञ जनाः यदि संन्यासतः सिद्धिं राजन कश चिद अवाप्नुयात पर्वताश च दरुमाश चैव कषिप्रं सिद्धिम अवाप्नुयुः एते हि नित्यसंन्यासा दृश्यन्ते निरुपद्रवाः अपरिग्रहवन्तश च सततं चात्मचारिणः अथ चेद आत्मभाग्येषु नान्येषां सिद्धिम अश्नुते तस्मात कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिर अकर्मणः औदकाः सृष्टयश चैव जन्तवः सिद्धिम आप्नुयुः येषाम आत्मैव भर्तव्यॊ नान्यः कश चन विद्यते अवेक्षस्व यथा सवैः सवैः कर्मभिर वयापृतं जगत तस्मात कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिर अकर्मणः [अर्जुन] अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम तापसैः सह संवादं शक्रस्य भरतर्षभ के चिद गृहान परित्यज्य वनम अभ्यगमन दविजाः अजातश्मश्रवॊ मन्दाः कुले जाताः परवव्रजुः धर्मॊ ऽयम इति मन्वाना बरह्मचर्ये वयवस्थिताः तयक्त्वा गृहान पितॄंश चैव तान इन्द्रॊ ऽनवकृपायत तान आबभाषे भगवान पक्षी भूत्वा हिरन मयः सुदुष्करं मनुष्यैश च यत्कृतं विघसाशिभिः पुण्यं च बत कर्मैषां परशस्तं चैव जीवितम संसिद्धास ते गतिं मुख्यां पराप्ता धर्मपरायणाः [रसरह] अहॊ बतायं शकुनिर विघसाशान परशंसति अस्मान नूनम अयं शास्ति वयं च विघसाशिनः [षकुनि] नाहं युष्मान परशंसामि पङ्कदिग्धान रजस्वलान उच्छिष्ट भॊजिनॊ मन्दान अन्ये वै विघसाशिनः [रसयह] इदं शरेयॊ परम इति वयम एवाभ्युपास्महे शकुने बरूहि यच छरेयॊ भृशं वै शरद्दधाम ते [षकुनि] यदि मां नाभिशङ्कध्वं विभाज्यात्मानम आत्मना ततॊ ऽहं वः परवक्ष्यामि याथा तथ्यं हितं वचः [रसयह] शृणुमस ते वचस तात पन्थानॊ विदितास तव नियॊगे चैव धर्मात्मन सथातुम इच्छामि शाधि नः [षकुनि] चतुष पदां गौः परवरा लॊहानां काञ्चनं वरम शब्दानां परवरॊ मन्त्रॊ बराह्मणॊ दविपदां वरः मन्त्रायं जातकर्मादि बराह्मणस्य विधीयते जीवतॊ यॊ यथाकालं शमशाननिधनाद इति कर्माणि वैदिकान्य अस्य सवर्ग्यः पन्थास तव अनुत्तमः अथ सर्वाणि कर्माणि मन्त्रसिद्धानि चक्षते आम्नायदृढवादीनि तथा सिद्धिर इहेष्यते मासार्ध मासा ऋतव आदित्य शशितारकम ईहन्ते सर्वभूतानि तद ऋतं कर्मसङ्गिनाम सिद्धिक्षेत्रम इदं पुण्यम अयम एवाश्रमॊ महान अथ ये कर्म निन्दन्तॊ मनुष्याः कापथं गताः मूढानाम अर्थहीनानां तेषाम एनस तु विद्यते देव वंशान पितृवंशान बरह्म वंशांश च शाश्वतान संत्यज्य मूढा वर्तन्ते ततॊ यान्त्य अश्रुती पथम एतद वॊ ऽसतु तपॊ युक्तं ददानीत्य ऋषिचॊदितम तस्मात तद अध्यवसतस तपस्वितप उच्यते देव वंशान पितृवंशान बरह्म वंशांश च शाश्वतान संविभज्य गुरॊश चर्यां तद वै दुष्करम उच्यते देवा वै दुष्करं कृत्वा विभूतिं परमां गताः तस्माद गार्हस्थ्यम उद्वॊढुं दुष्करं परब्रवीमि वः तपॊ शरेष्ठं परजानां हि मूलम एतन न संशयः कुटुम्ब विधिनानेन यस्मिन सर्वं परतिष्ठितम एतद विदुस तपॊ विप्रा दवंद्वातीता विमत्सराः तस्माद वनं मध्यमं च लॊकेषु तप उच्यते दुराधर्षं पदं चैव गच्छन्ति विघसाशिनः सायंप्रातर विभज्यान्नं सवकुटुम्बे यथाविधि दत्त्वातिथिभ्यॊ देवैभ्यः पितृभ्यः सवजनस्य च अवशिष्टानि ये ऽशनाति तान आहुर विघसाशिनः तस्मात सवधर्मम आस्थाय सुव्रताः सत्यवादिनः लॊकस्य गुरवॊ भूत्वा ते भवन्त्य अनुपस्कृताः तरिदिवं पराप्य शक्रस्य सवर्गलॊके विमत्सराः वसन्ति शाश्वतीर वर्षा जना दुष्करकारिणः ततस ते तद वचॊ शरुत्वा तस्य धर्मार्थसंहितम उत्सृज्य नास्तिक गतिं गार्हस्थ्यं धर्मम आश्रिताः तस्मात तवम अपि दुर्धर्ष धैर्यम आलम्ब्य शाश्वतम परशाधि पृथिवीं कृत्स्नां हतामित्रां नरॊत्तम [वैषम्पायन] अर्जुनस्य वचॊ शरुत्वा नकुलॊ वाक्यम अब्रवीत राजानम अभिसंप्रेक्ष्य सर्वधर्मभृतां वरम अनुरुध्य महाप्राज्ञॊ भरातुश चित्तम अरिंदमः वयूढॊरः कॊ महाबाहुस ताम्रास्यॊ मित भाषिता विशाख यूपे देवानां सर्वेषाम अग्नयश चिताः तस्माद विद्धि महाराज देवान कर्म पथि सथितान अनास्तिकान आस्तिकानां पराणदाः पितरश च ये ते ऽपि कर्मैव कुर्वन्ति विधिं पश्यस्व पार्थिव वेदवादापविद्धांस तु तान विद्धि भृशनास्तिकान न हि वेदॊक्तम उत्सृज्य विप्रः सर्वेषु कर्मसु देव यानेन नाकस्य पृष्ठम आप्नॊति भारत अत्य आश्रमान अयं सर्वान इत्य आहुर वेद निश्चयाः बराह्मणाः शरुतिसंपन्नास तान निबॊध जनाधिप वित्तानि धर्मलब्धानि करतुमुख्येष्व अवासृजन कृतात्मसु महाराज स वै तयागी समृतॊ नरः अनवेक्ष्य सुखादानं तथेवॊर्ध्वं परतिष्ठितः आत्मत्यागी महाराज स तयागी तामसः परभॊ अनिकेतः परिपतन वृक्षमूलाश्रयॊ मुनिः अपाचकः सदा यॊगी स तयागी पार्थ भिक्षुकः करॊधहर्षाव अनादृत्य पैशुन्यं च विशां पते विप्रॊ वेदान अधीते यः स तयागी गुरु पूजकः आश्रमांस तुलया सर्वान धृतान आहुर मनीषिणः एकतस ते तरयॊ राजन गृहस्थाश्रम एकतः समीक्षते तु यॊ ऽरथं वै कामस्वर्गं च भारत अयं पन्था महर्षीणाम इयं लॊकविदां गतिः इति यः कुरुते भावं स तयागी भरतर्षभ न यः परित्यज्य गृहान वनम एति विमूढवत यदा कामान समीक्षेत धर्मवैतंसिकॊ ऽनृजुः अथैनं मृत्युपाशेन कण्ठे बध्नाति मृत्युराज अभिमान कृतं कर्म नैतत फलवद उच्यते तयागयुक्तं महाराज सर्वम एव महाफलम शमॊ दमस तपॊ दानं सत्यं शौचम अथार्जवम यज्ञॊ धृतिश च धर्मश च नित्यम आर्षॊ विधिः समृतः पितृदेवातिथि कृते समारम्भॊ ऽतर शस्यते अत्रैव हि महाराज तरिवर्गः केवलं फलम एतस्मिन वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेविते तयागिनः परकृतस्येह नॊच्छित्तिर विद्यते कव चित असृजद धि परजा राजन परजापतिर अकल्मषः मां यक्ष्यन्तीति शान्तात्मा यज्ञैर विविधदक्षिणैः वीरुधश चैव वृक्षांश च यज्ञार्थं च तथौषधीः पशूंश चैव तथा मेध्यान यज्ञार्थानि हवींषि च गृहस्थाश्रमिणस तच च यज्ञकर्म विरॊधकम तस्माद गार्हस्थ्यम एवेह दुष्करं दुर्लभं तथा तत संप्राप्य गृहस्था ये पशुधान्य समन्विताः न यजन्ते महाराज शाश्वतं तेषु किल्बिषम सवाध्याययज्ञा ऋषयॊ जञानयज्ञास तथापरे अथापरे महायज्ञान मनसैव वितन्वते एवं दानसमाधानं मार्गम आतिष्ठतॊ नृप दविजातेर बरह्मभूतस्य सपृहयन्ति दिवौकसः स रत्नानि विचित्राणि संभृतानि ततस ततः मखेष्व अनभिसंत्यज्य नास्तिक्यम अभिजल्पसि कुटुम्बम आस्थिते तयागं न पश्यामि नराधिप राजसूयाश्वमेधेषु सर्वमेधेषु वा पुनः य चान्ये करतवस तात बराह्मणैर अभिपूजिताः तैर यजस्व महाराज शक्रॊ देवपतिर यथा राज्ञः परमाददॊषेण दस्युभिः परिमुष्यताम अशरण्यः परजानां यः स राजा कलिर उच्यते अश्वान गाश चैव दासीश च करेणूश च सवलं कृताः गरामाञ जनपदांश चैव कषेत्राणि च गृहाणि च अप्रदाय दविजातिभ्यॊ मात्सर्याविष्ट चेतसः वयं ते राजकलयॊ भविष्यामॊ विशां पते अदातारॊ ऽशरण्याश च राजकिल्बिष भागिनः दुःखानाम एव भॊक्तारॊ न सुखानां कदा चन अनिष्ट्वा च महायज्ञैर अकृत्वाच पितृस्वधाम तीर्थेष्व अनभिसंत्यज्य परव्रजिष्यसि चेद अथ छिन्नाभ्रम इव गन्तासि विलयं मारुतेरितम लॊकयॊर उभयॊर भरष्टॊ हय अन्तराले वयवस्थितः अन्तर बहिश च यत किं चिन मनॊ वयासङ्ग कारकम परित्यज्य भवेत तयागी न यॊ हित्वा परतिष्ठते एतस्मिन वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेविते बराह्मणस्य महाराज नॊच्छित्तिर विद्यते कव चित निहत्य शत्रूंस तरसा समृद्धान; शक्रॊ यथा दैत्य बलानि संख्ये कः पार्थ शॊचेन निरतः सवधर्मे; पूर्वैः समृते पार्थिव शिष्टजुष्टे कषात्रेण धर्मेण पराक्रमेण; जित्वा महीं मन्त्रविद्भ्यः परदाय नाकस्य पृष्ठे ऽसि नरेन्द्र गन्ता; न शॊचितव्यं भवताद्य पार्थ [सहदेव] न बाह्यं दरव्यम उत्सृज्य सिद्धिर भवति भारत शारीरं दरव्यम उत्सृज्य सिद्धिर भवति वा न वा बाह्यद्रव्यविमुक्तस्य शरीरेषु च गृध्यतः यॊ धर्मॊ यत सुखं वा सयाद दविषतां तत तथास्तु नः शारीरं दरव्यम उत्सृज्य पृथिवीम अनुशासतः यॊ धर्मॊ यत सुखं वा सयात सुहृदां तत तथास्तु नः दव्यक्षरस तु भवेन मृत्युस तर्यक्षरं बरह्म शाश्वतम ममेति च भवेन मृत्युर न ममेति च शाश्वतम बरह्म मृत्यू च तौ राजन्न आत्मन्य एव समाश्रितौ अदृश्यमानौ भूतानि यॊधयेताम असंशयम अविनाशॊ ऽसय सत्त्वस्य नियतॊ यदि भारत भित्त्वा शरीरं भूतानां न हिंसा परतिपत्स्यते अथापि च सहॊत्पत्तिः सत्त्वस्य परलयस तथा नष्टे शरीरे नष्टं सयाद वृथा च सयात करिया पथः तस्माद एकान्तम उत्सृज्य पूर्वैः पूर्वतरैश च यः पन्था निषेवितः सद्भिः स निषेव्यॊ विजानता लब्ध्वापि पृथिवीं कृत्स्नां सहस्थावरजङ्गमाम न भुङ्क्ते यॊ नृपः सम्यङ निष्फलं तस्य जीवितम अथ वा वसतॊ राजन वने वन्येन जीवतः दरव्येषु यस्य ममता मृत्यॊर आस्ये स वर्तते बाह्याभ्यन्तर भूतानां सवभावं पश्य भारत ये तु पश्यन्ति तद्भावं मुच्यन्ते महतॊ भयात भवान पिता भवान माता भवान भराता भवान गुरुः दुःखप्रलापान आर्तस्य तस्मान मे कषन्तुम अर्हसि तथ्यं वा यदि वातथ्यं यन मयैतत परभाषितम तद विद्धि पृथिवीपाल भक्त्या भरतसत्तम [वैषम्पायन] अव्याहरति कौन्तेये धर्मराजे युधिष्ठिरे भरातॄणां बरुवतां तांस तान विविधान वेद निश्चयान महाभिजन संपन्ना शरीमत्य आयतलॊचना अभ्यभाषत राजेन्द्रं दरौपदीं यॊषितां वरा आसीनम ऋषभं राज्ञां भरातृभिः परिवारितम सिंहशार्दूलसदृशैर वारणैर इव यूथपम अभिमानवती नित्यं विशेषेण युधिष्ठिरे लालिता सततं राज्ञा धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी आमन्त्र्य विपुलश्रॊणी साम्ना परमवल्गुना भर्तारम अभिसंप्रेक्ष्य ततॊ वचनम अब्रवीत इमे ते भरातरः पार्थ शुष्यन्त सतॊकका इव वावाश्यमानास तिष्ठन्ति न चैनान अभिनन्दसे नन्दयैतान महाराज मत्तान इव महाद्विपान उपपन्नेन वाक्येन सततं दुःखभागिनः कथं दवैतवने राजन पूर्वम उक्त्वा तथा वचः भरातॄन एतान सम सहिताञ शीतवातातपार्दितान वयं दुर्यॊधनं हत्वा मृधे भॊक्ष्याम मेदिनीम संपूर्णां सर्वकामानाम आहवे विजयैषिणः विरथाश च रथान कृत्वा निहत्य च महागजान संस्तीर्य च रथैर भूमिं स सादिभिर अरिंदमाः यजतां विविधैर यज्ञैः समृद्धैर आप्तदक्षिणैः वनवास कृतं दुःखं भविष्यति सुखाय नः इत्य एतान एवम उक्त्वा तवं सवयं धर्मभृतां वर कथम अद्य पुनर वीर विनिहंसि मनांस्य उत न कलीबॊ वसुधां भुङ्क्ते न कलीबॊ धनम अश्नुते न कलीबस्य गृहे पुत्रा मत्स्याः पङ्क इवासते नादण्डः कषत्रियॊ भाति नादण्डॊ भूतिम अश्नुते नादण्डस्य परजा राज्णः सुखम एधन्ति भारत मित्रता सर्वभूतेषु दानम अध्ययनं तपः बराह्मणस्यैष धर्मः सयान न राज्ञॊ राजसत्तम असतां परतिषेधश च सतां च परिपालयन एष राज्ञां परॊ धर्मः समरे चापलायनम यस्मिन कषमा च करॊधश च दानादाने भयाभये निग्रहानुग्रहौ चॊभौ स वै धर्मविद उच्यते न शरुतेन न दानेन न सान्त्वेन न चेज्यया तवयेयं पृथिवी लब्धा नॊत्कॊचेन तथाप्य उत यत तद बलम अमित्राणां तथा वीर समुद्यतम हस्त्यश्वरथसंपन्नं तरिभिर अङ्गैर महत्तरम रक्षितं दरॊणकर्णाभ्याम अश्वत्थाम्ना कृपेण च तत तवया निहतं वीर तस्माद भुङ्क्ष्व वसुंधराम जम्बूद्वीपॊ महाराज नानाजनपदायुतः तवया पुरुषशार्दूल दण्डेन मृदितः परभॊ जम्बूद्वीपेन सदृशः करौञ्चद्वीपॊ नराधिप अपरेण महामेरॊर दण्डेन मृदितस तवया करौञ्चद्वीपेन सदृशः शाकद्वीपॊ नराधिप पूर्वेण तु महामेरॊर दण्डेन मृदितस तवया उत्तरेण महामेरॊः शाकद्वीपेन संमितः भद्राश्वः पुरुषव्याघ्र दण्डेन मृदितस तवया दवीपाश च सान्तरद्वीपा नानाजनपदालयाः विगाह्य सागरं वीर दण्डेन मृदितास तवया एतान्य अप्रतिमानि तवं कृत्वा कर्माणि भारत न परीयसे महाराज पूज्यमानॊ दविजातिभिः स तवं भरातॄन इमान दृष्ट्वा परतिनन्दस्व भारत ऋषभान इव संमत्तान गजेन्द्रान ऊर्जितान इव अमर परतिमाः सर्वे शत्रुसाहाः परंतपाः एकॊ ऽपि हि सुखायैषां कषमः सयाद इति मे मतिः किं पुनः पुरुषव्याघ्राः पतयॊ मे नरर्षभाः समस्तानीन्द्रियाणीव शरीरस्य विचेष्टने अनृतं माब्रवीच छवश्रूः सर्वज्ञा सर्वदर्शिनी युधिष्ठिरस तवां पाञ्चालि सुखे धास्यत्य अनुत्तमे हत्वा राजसहस्राणि बहून्य आशु पराक्रमः तद वयर्थं संप्रपश्यामि मॊहात तव जनाधिप येषाम उन्मत्तकॊ जयेष्ठः सर्वे तस्यॊपचारिणः तवॊन्मादेन राजेन्द्र सॊन्मादाः सर्वपाण्डवाः यदि हि सयुर अनुन्मत्ता भरातरस ते जनाधिप बद्ध्वा तवां नास्तिकैः सार्धं परशासेयुर वसुंधराम कुरुते मूढम एवं हि यः शरेयॊ नाधिगच्छति धूपैर अञ्जन यॊगैश च नस्य कर्मभिर एव च भेषजैः स चिकित्स्यः सयाद य उन्मार्गेण गच्छति साहं सर्वाधमा लॊके सत्रीणां भरतसत्तम तथा विनिकृतामित्रैर याहम इच्छामि जीवितुम एतेषां यतमानानाम उत्पद्यन्ते तु संपदः तवं तु सर्वां महीं लब्ध्वा कुरुषे सवयम आपदम यथास्तां संमतौ राज्ञां पृथिव्यां राजसत्तमौ मान्धाता चाम्बरीषश च तथा राजन विराजसे परशाधि पृथिवीं देवीं परजा धर्मेण पालयन स पर्वत वनद्वीपां मा राजन विमना भव यजस्व विविधैर यज्ञैर जुह्वन्न अग्नीन परयच्छ च पुराणि भॊगान वासांसि दविजातिभ्यॊ नृपॊत्तम [वैषम्पायन] याज्ञसेन्या वचॊ शरुत्वा पुनर एवार्जुनॊ ऽबरवीत अनुमान्य महाबाहुं जयेष्ठं भरातरम ईश्वरम दण्डः शास्ति परजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर बुधाः धर्मं संरक्षते दण्डस तथेवार्थं नराधिप कामं संरक्षते दण्डस तरिवर्गॊ दण्ड उच्यते दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यते एतद विद्वन्न उपादत्स्व सवभावं पश्य लौकिकम राजदण्डभयाद एके पापाः पापं न कुर्वते यमदण्डभयाद एके परलॊकभयाद अपि परस्परभयाद एके पापाः पापं न कुर्वते एवं सांसिद्धिके लॊके सर्वं दण्डे परतिष्ठितम दण्डस्यैव भयाद एके न खादन्ति परस्परम अन्धे तमसि मज्जेयुर यदि दण्डॊ न पालयेत यस्माद अदान्तान दमयत्य अशिष्टान दण्डयत्य अपि दमनाद दण्डनाच चैव तस्माद दण्डं विदुर बुधाः वाचि दण्डॊ बराह्मणानां कषत्रियाणां भुजार्पणम दानदण्डः समृतॊ वैश्यॊ निर्दण्डः शूद्र उच्यते असंमॊहाय मर्त्यानाम अर्थसंरक्षणाय च मर्यादा सथापिता लॊके दण्डसंज्ञा विशां पते यत्र शयामॊ लॊहिताक्षॊ दण्डश चरति सूनृतः परजास तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत साधु पश्यति बरह्म चारी गृहस्थश च वानप्रस्थॊ ऽथ भिक्षुकः दण्डस्यैव भयाद एते मनुष्या वर्त्मनि सथिताः नाभीतॊ यजते राजन नाभीतॊ दातुम इच्छति नाभीतः पुरुषः कश चित समये सथातुम इच्छति नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम नाहत्वा मत्स्यघातीव पराप्नॊति महतीं शरियम नाघ्नतः कीर्तिर अस्तीह न वित्तं न पुनः परजाः इन्द्रॊ वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत य एव देवा हन्तारस ताँल लॊकॊ ऽरचयते भृशम हन्ता रुद्रस तथा सकन्दः शक्रॊ ऽगनिर वरुणॊ यमः हन्ता कालस तथा वायुर मृत्युर वैश्रवणॊ रविः वसवॊ मरुतः साध्या विश्वे देवाश च भारत एतान देवान नमस्यन्ति परताप परणता जनाः न बरह्माणं न धातारं न पूषाणं कथं चन मध्यस्थान सर्वभूतेषु दान्ताञ शम परायणान यजन्ते मानवाः के चित परशान्ताः सर्वकर्मसु न हि पश्यामि जीवन्तं लॊके कं चिद अहिंसया सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति दुर्बलैर बलवत्तराः नकुलॊ मूषकान अत्ति बिडालॊ नकुलं तथा बिडालम अत्ति शवा राजञ शवानं वयालमृगस तथा तान अत्ति पुरुषः सर्वान पश्य धर्मॊ यथागतः पराणस्यान्नम इदं सर्वं जङ्गमं सथावरं च यत विधानं देव विहितं तत्र विद्वान न मुह्यते यथा सृष्टॊ ऽसि राजेन्द्र तथा भवितुम अर्हसि विनीतक्रॊधहर्षा हि मन्दा वनम उपाश्रिताः विना वधं न कुर्वन्ति तापसाः पराणयापनम उदके बहवः पराणाः पृथिव्यां च फलेषु च न च कश चिन न तान हन्ति किम अन्यत पराणयापनात सूक्ष्मयॊनीनि भूतानि तर्क गम्यानि कानि चित पक्ष्मणॊ ऽपि निपातेन येषां सयात सकन्धपर्ययः गरामान निष्क्रम्य मुनयॊ विगतक्रॊधमत्सराः वने कुटुम्ब धर्माणॊ दृश्यन्ते परिमॊहिताः भूमिं भित्त्वौषधीश छित्त्वा वृक्षादीन अण्डजान पशून मनुष्यास तन्वते यज्ञांस ते सवर्गं पराप्नुवन्ति च दण्डनीत्यां परणीतायां सर्वे सिध्यन्त्य उपक्रमाः कौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः दण्डश चेन न भवेल लॊके वयनशिष्यन्न इमाः परजाः शूले मत्स्यान इवापक्ष्यन दुर्बलान बलवत्तराः सत्यं चेदं बरह्मणा पूर्वम उक्तं; दण्डः परजा रक्षति साधु नीतः पश्याग्नयश च परतिशाम्यन्त्य अभीताः; संतर्जिता दण्डभयाज जवलन्ति अन्धं तम इवेदं सयान न परज्ञायेत किं चन दण्डश चेन न भवेल लॊके विभजन साध्वसाधुनी ये ऽपि संभिन्नमर्यादा नास्तिका वेद निन्दकाः ते ऽपि भॊगाय कल्पन्ते दण्डेनॊपनिपीडिताः सर्वॊ दण्डजितॊ लॊकॊ दुर्लभॊ हि शुचिर नरः दण्डस्य हि भयाद भीतॊ भॊगायेह परकल्पते चातुर्वर्ण्याप्रमॊहाय सुनीत नयनाय च दण्डॊ विधात्रा विहितॊ धर्मार्थाव्व अभिरक्षितुम यदि दण्डान न बिभ्येयुर वयांसि शवापदानि च अद्युः पशून मनुष्यांश च यज्ञार्थानि हवींषि च न बरह्मचर्य अधीयीत कल्याणी गौर न दुह्यते न कन्यॊद्वहनं गच्छेद यदि दण्डॊ न पालयेत विश्वलॊपः परवर्तेत भिद्येरन सर्वसेतवः ममत्वं न परजानीयुर यदि दण्डॊ न पालयेत न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुर अकुतॊभयाः विधिवद दक्षिणावन्ति यदि दण्डॊ न पालयेत चरेयुर नाश्रमे धर्मं यथॊक्तं विधिम आश्रिताः न विद्यां पराप्नुयात कश चिद यदि दण्डॊ न पालयेत न चॊष्ट्रा न बलीवर्दा नाश्वाश्वतर गर्दभाः युक्ता वहेयुर यानानि यदि दण्डॊ न पालयेत न परेष्या वचनं कुर्युर न बालॊ जातु कर्हि चित तिष्ठेत पितृमते धर्मे यदि दण्डॊ न पालयेत दण्डे सथिताः परजाः सर्वा भयं दण्डं विदुर बुधाः दण्डे सवर्गॊ मनुष्याणां लॊकॊ ऽयं च परतिष्ठितः न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वापि दृष्यते यत्र दण्डः सुविहितश चरत्य अरिविनाशनः हविः शवा परपिबेद धृष्टॊ दण्डश चेन नॊद्यतॊ भवेत हरेत काकः पुरॊडाशं यदि दण्डॊ न पालयेत यद इदं धर्मतॊ राज्यं विहितं यद्य अधर्मतः कार्यस तत्र न शॊकॊ वै भुङ्क्ष्व भॊगान यजस्व च सुखेन धर्मं शरीमन्तश चरन्ति शुचि वाससः संवसन्तः परियैर दारैर भुञ्जानाश चान्नम उत्तमम अर्थे सर्वे समारम्भाः समायत्ता न संशयः स च दण्डे समायत्तः पश्य दण्डस्य गौरवम लॊकयात्रार्थम एवेह धर्मप्रवचनं कृतम अहिंसा साधु हिंसेति शरेयान धर्मपरिग्रहः नात्यन्त गुणवान कश चिन न चाप्य अत्यन्तनिर्गुणः उभयं सर्वकार्येषु दृश्यते साध्व असाधु च पशूनां वृषणं छित्त्वा ततॊ भिन्दन्ति नस्तकान कृषन्ति बहवॊ भारान बध्नन्ति दमयन्ति च एवं पर्याकुले लॊके विपथे जर्जरीकृते तैस तैर नयायैर महाराज पुराणं धर्मम आचर जय देहि परजा रक्ष धर्मं समनुपालय अमित्राञ जहि कौन्तेय मित्राणि परिपालय मा च ते निघ्नतः शत्रून मन्युर भवतु भारत न तत्र किल्बिषं किं चित कर्तुं भवति भारत आततायी हि यॊ हन्याद आततायिनम आगतम न तेन भरूणहा स सयान मन्युस तं मन्युम ऋच्छति अवध्यः सर्वभूतानाम अन्तरात्मा न संशयः अवध्ये चात्मनि कथं वध्यॊ भवति केन चित यथा हि पुरुषः शालां पुनः संप्रविशेन नवाम एवं जीवः शरीराणि तानि तानि परपद्यते देहान पुराणान उत्सृज्य नवान संप्रतिपद्यते एवं मृत्युमुखं पराहुर ये जनास तत्त्वदर्शिनः [वैषम्पायन] अर्जुनस्य वचॊ शरुत्वा भीमसेनॊ ऽतय अमर्षणः धैर्यम आस्थाय तेजस्वी जयेष्ठं भरातरम अब्रवीत राजन विदितधर्मॊ ऽसि न ते ऽसत्य अविदितं भुवि उपशिक्षाम ते वृत्तं सदैव न च शक्नुमः न वक्ष्यामि न वक्ष्यामीत्य एवं मे मनसि सथितम अति दुःखात तु वक्ष्यामि तन निबॊध जनाधिप भवतस तु परमॊहेन सर्वं संशयितं कृतम विक्लवत्वं च नः पराप्तम अबलत्वं तथैव च कथं हि राजा लॊकस्य सर्वशास्त्रविशारदः मॊहम आपद्यते दैन्याद यथा कु पुरुषस तथा आगतिश च गतिश चैव लॊकस्य विदिता तव आयत्यां च तदात्वे च न ते ऽसत्य अविदितं परभॊ एवंगते महाराज राज्यं परति जनाधिप हेतुम अत्र परवक्ष्यामि तद इहैकमनाः शृणु दविदिधॊ जायते वयाधिः शारीरॊ मानसस तथा परस्परं तयॊर जन्म निर्द्वंद्वं नॊपलभ्यते शारीराज जायते वयाधिर मानसॊ नात्र संशयः मानसाज जायते वयाधिः शारीर इति निश्चयः शारीर मानसे दुःखे यॊ ऽतीते अनुशॊचति दुःखेन लभते दुःखं दवाव अनर्थौ परपद्यते शीतॊष्णे चैव वायुश च तरयः शारीर जा गुणाः तेषां गुणानां साम्यं च तद आहुः सवस्थलक्षणम तेषाम अन्यतमॊत्सेके विधानम उपदिष्यते उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनॊष्णं परबाध्यते सत्त्वं रजॊ तमॊ चैव मानसाः सयुस तरयॊ गुणाः हर्षेण बाध्यते शॊकॊ हर्षः शॊकेन बाध्यते कश चित सुखे वर्तमानॊ दुःखस्य समर्तुम इच्छति कश चिद दुःखे वर्तमानः सुखस्य समर्तुम इच्छति स तवं न दुःखी दुःखस्य न सुखी च सुखस्य च न दुःखी सुखजातस्य न सुखी दुःखजस्य वा समर्तुम अर्हसि कौरव्य दिष्टं तु बलवत्तरम अथ वा ते सवभावॊ ऽयं येन पार्थिव कृष्यसे दृष्ट्वा सभा गतां कृष्णाम एकवस्त्रां रजस्वलाम मिषतां पाण्डुपुत्राणां न तस्य समर्तुम अर्हसि परव्राजनं च नगराद अजिनैश च निवासनम महारण्यनिवासश च न तस्य समर्तुम अर्हसि जटासुरात परिक्लेशं चित्रसेनेन चाहवम सैन्धवाच च परिक्लेशं कथं विस्मृतवान असि पुनर अज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधम यच च ते दरॊण भीष्माभ्यां युद्धम आसीद अरिंदम मनसैकेन ते युद्धम इदं घॊरम उपस्थितम यत्र नास्ति शरैः कार्यं न मित्रैर न च बन्धुभिः आत्मनैकेन यॊद्धव्यं तत ते युद्धम उपस्थितम तस्मिन्न अनिर्जिते युद्धे परणान यदि ह मॊक्ष्यसे अन्यं देहं समास्थाय पुनस तेनैव यॊत्स्यसे तस्माद अद्यैव गन्तव्यं युद्धस्य भरतर्षभ एतज जित्वा महाराज कृतकृत्यॊ भविष्यसि एतां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानाम आगतिं गतिम पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथॊचितम दिष्ट्या दुर्यॊधनः पापॊ निहतः सानुगॊ युधि दरौपद्याः केशपक्षस्य दिष्ट्या तवं पदवीं गतः यजस्व वाजिमेधेन विधिवद दक्षिणावता वयं ते किंकराः पार्थ वासुदेवश च वीर्यवान [युधिस्ठिर] असंतॊषः परमादश च मदॊ रागॊ ऽपरशान्तता बलं मॊहॊ ऽभिमानश च उद्वेगश चापि सर्वशः एभिः पाप्मभिर आविष्टॊ राज्यं तवम अभिकाङ्क्षसि निरामिषॊ विनिर्मुक्तः परशान्तः सुसुखी भव य इमाम अखिलां भूमिं शिष्याद एकॊ महीपतिः तस्याप्य उदरम एवैकं किम इदं तवं परशंससि नाह्ना पूरयितुं शक्या न मासेन नरर्षभ अपूर्यां पूरयन्न इच्छाम आयुषापि न शक्नुयात यथेद्धः परज्वलत्य अग्निर असमिद्धः परशाम्यति अल्पाहारतया तव अग्निं शमयौदर्यम उत्थितम जयॊदरं पृथिव्या ते शरेयॊ निर्जितया जितम मानुषान कामभॊगांस तवम ऐश्वर्यं च परशंससि अभॊगिनॊ ऽबलाश चैव यान्ति सथानम अनुत्तमम यॊगक्षेमौ च राष्ट्रस्य धर्माधर्मौ तवयि सथितौ मुच्यस्व महतॊ भारात तयागम एवाभिसंश्रय एकॊदर कृते वयाघ्रः करॊति विघसं बहु तम अन्ये ऽपय उपजीवन्ति मन्दवेगं चरा मृगाः विषयान परतिसंहृत्य संन्यासं कुरुते यतिः न च तुष्यन्ति राजानः पश्य बुद्ध्यन्तरं यथा पत्राहारैर अश्मकुट्टैर दन्तॊलूखलिकैस तथा अब्भक्षैर वायुभक्षैश च तैर अयं नरकॊ जितः यश चेमां वसुधां कृत्स्नां परशासेद अखिलां नृपः तुल्याश्म काञ्चनॊ यश च स कृतार्थॊ न पार्थिवः संकल्पेषु निरारम्भॊ निराशॊ निर्ममॊ भव विशॊकं सथानम आतिष्ठ इह चामुत्र चाव्ययम निरामिषा न शॊचन्ति शॊचसि तवं किम आमिषम परित्यज्यामिषं सर्वं मृषावादात परमॊक्ष्यसे पन्थानौ पितृयानश च देव यानश च विश्रुतौ ईजानाः पितृयानेन देव यानेन मॊक्षिणः तपसा बरह्मचर्येण सवाध्यायेन च पाविताः विमुच्य देहान वै भान्ति मृत्यॊर अविषयं गताः आमिषं बन्धनं लॊके कर्मेहॊक्तं तथामिषम ताभ्यां विमुक्तः पाशाभ्यां पदम आप्नॊति तत्परम अपि गाथाम इमां गीतां जनकेन वदन्त्य उत निर्द्वन्द्वेन विमुक्तेन मॊक्षं समनुपश्यता अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किं चन मिथिलायां परदीप्तायां न मे दह्यति किं चन परज्ञा परसादम आरुह्य न शॊच्याञ शॊचतॊ जनान जगतीस्थान इवाद्रिस्थॊ मन्दबुद्धीन अवेक्षते दृश्यं पश्यति यः पश्यन स चक्षुष्मान स बुद्धिमान अज्ञातानां च विज्ञानात संबॊधाद बुद्धिर उच्यते यस तु वाचं विजानाति बहुमानम इयात स वै बरह्म भावप्रसूतानां वैद्यानां भावितात्मनाम यदा भूतपृथग्भावम एकस्थम अनुपश्यति तत एव च विस्तारं बरह्म संपद्यते तदा ते जनानां गतिं यान्ति नाविद्वांसॊ ऽलपचेतसः नाबुद्धयॊ नातपसः सर्वं बुद्धौ परतिष्ठितम [वैषम्पायन] तूष्णींभूतं तु राजानं पुनर एवार्जुनॊ ऽबरवीत संतप्तः शॊकदुःखाभ्यां राज्ञॊ वाक्शल्य पीडितः कथयन्ति पुरावृत्तम इतिहासम इमं जनाः विदेहराज्ञः संवादं भार्यया सह भारत उत्सृज्य राज्यं भैक्षार्थं कृतबुद्धिं जनेश्वरम विदेहराजं महिषी दुःखिता परत्यभाषत धनाय अपत्यं मित्राणि रत्नानि विविधानि च पन्थानं पावनं हित्वा जनकॊ मौण्ड्यम आस्थितः तं ददर्श परिया भार्या भैक्ष्य वृत्तिम अकिंचनम धाना मुष्टिम उपासीनं निरीहं गतमत्सरम तम उवाच समागम्य भर्तारम अकुतॊभयम करुद्धा मनस्विनी भार्या विविक्ते हेतुमद वचः कथम उत्सृज्य राज्यं सवं धनधान्य समाचितम कापालीं वृत्तिम आस्थाय धाना मुष्टिर वने ऽचरः परतिज्ञा ते ऽनयथा राजन विचेष्टा चान्यथा तव यद राज्यं महद उत्सृज्य सवल्पे तुष्यसि पार्थिव नैतेनातिथयॊ राजन देवर्षिपितरस तथा शक्यम अद्य तवया भर्तुं मॊघस ते ऽयं परिश्रमः देवतातिथिभिश चैव पितृभिश चैव पार्थिव सर्वैर एतैः परित्यक्तः परिव्रजसि निष्क्रियः यस तवं तरैविद्य वृद्धानां बराह्मणानां सहस्रशः भर्ता भूत्वा च लॊकस्य सॊ ऽदयान्यैर भृतिम इच्छसि शरियं हित्वा परदीप्तां तवं शववत संप्रति वीक्ष्यसे अपुत्रा जननी ते ऽदय कौसल्या चापतिस तवया अशीतिर धर्मकामास तवां कषत्रियाः पर्युपासते तवद आशाम अभिकाङ्क्षन्त्यः कृपणाः फलहेतुकाः ताश च तवं विफलाः कुर्वन कालं लॊकान नु गमिष्यसि राजन संशयिते मॊक्षे परतन्त्रेषु देहिषु नैव ते ऽसति परॊ लॊकॊ नापरः पापकर्मणः धर्म्यान दारान परित्यज्य यस तवम इच्छसि जीवितुम सरजॊ गन्धान अलं कारान वासांसि विविधानि च किमर्थम अभिसंत्यज्य परिव्रजसि निष्क्रियः निपानं सर्वभूतानां भूत्वा तवं पावनं महत आढ्यॊ वनस्पतिर भूत्वा सॊ ऽदयान्यान पर्युपाससे खादन्ति हस्तिनं नयासे करव्यादा बहवॊ ऽपय उत बहवः कृमयश चैव किं पुनस तवाम अनर्थकम य इमां कुण्डिकां भिन्द्यान तरिविष्टब्धं च ते हरेत वासॊ चापहरेत तस्मिन कथं ते मानसं भवेत यस तव अयं सर्वम उत्सृज्य धाना मुष्टिपरिग्रहः यदानेन समं सर्वं किम इदं मम दीयते धाना मुष्टिर इहार्थश चेत परतिज्ञा ते विनश्यति का वाहं तव कॊ मे तवं कॊ ऽदय ते मय्य अनुग्रहः परशाधि पृथिवीं राजन यत्र ते ऽनुग्रहॊ भवेत परासादं शयनं यानं वासांस्य आभरणानि च शरिया निराशैर अधनैस तयक्तमित्रैर अकिंचनैः सौखिकैः संभृतान अर्थान यः संत्यजसि किं नु तत यॊ ऽतयन्तं परतिगृह्णीयाद यश च दद्यात सदैव हि तयॊस तवम अन्तरं विद्धि शरेयांस ताभ्यां क उच्यते सदैव याचमानेषु सत्सु दम्भविवर्जिषु एतेषु दक्षिणा दत्ता दावाग्नाव इव दुर्हुतम जातवेदा यथा राजन्न आदग्ध्वैवॊपशाम्यति सदैव याचमानॊ वै तथा शाम्यति न दविजः सतां च वेदा अन्नं च लॊके ऽसमिन परकृतिर धरुवा न चेद दाता भवेद दाता कुतः सयुर मॊक्षकाङ्क्षिणः अन्नाद गृहस्था लॊके ऽसमिन भिक्षवस तत एव च अन्नात पराणः परभवति अन्नदः पराणदॊ भवेत गृहस्थैभ्यॊ ऽभिनिर्वृत्ता गृहस्थान एव संश्रिताः परभवं च परतिष्ठां च दान्ता निन्दन्त आसते तयागान न भिक्षुकं विद्यान न मौण्ड्यान न च याचनात ऋजुस तु यॊ ऽरथं तयजति तं सुखं विद्धि भिक्षुकम असक्तः सक्तवद गच्छन निःसङ्गॊ मुक्तबन्धनः समः शत्रौ च मित्रे च स वै मुक्तॊ महीपते परिव्रजन्ति दानार्थं मुण्डाः काषायवाससः सिता बहुविधैः पाशैः संचिन्वन्तॊ वृथामिषम तरयीं च नाम वार्तां च तयक्त्वा पुत्रांस तयजन्ति ये तरिविष्टब्धं च वासॊ च परतिगृह्णन्त्य अबुद्धयः अनिष्कषाये काषायम ईहार्थम इति विद्धि तत धर्मध्वजानां मुण्डानां वृत्त्यर्थम इति मे मतिः काषायैर अजिनैश चीरैर नग्नान मुण्डाञ जटाधरान बिभ्रत साधून महाराज जय लॊकाञ जितेन्द्रियः अग्न्याधेयानि गुर्वर्थान करतून स पशुदक्षिणान ददात्य अहर अहः पूर्वं कॊ नु धर्मतरस ततः तत्त्वज्ञॊ जनकॊ राजा लॊके ऽसमिन्न इति गीयते सॊ ऽपय आसीन मॊहसंपन्नॊ मा मॊहवशम अन्वगाः एवं धर्मम अनुक्रान्तं सदा दानपरैर नरैः आनृशंस्य गुणॊपेतैः कामक्रॊधविवर्जिताः पालयन्तः परजाश चैव दानम उत्तमम आस्थिताः इष्टाँल लॊकान अवाप्स्यामॊ बरह्मण्याः सत्यवादिनः [युधिस्ठिर] वेदाहं तात शास्त्राणि अपराणि पराणि च उभयं वेद वचनं कुरु कर्म तयजेति च आकुलानि च शास्त्राणि हेतुभिश चित्रितानि च निश्चयश चैव यन मात्रॊ वेदाहं तं यथाविधि तवं तु केवलम अस्त्रज्ञॊ वीरव्रतम अनुष्ठितः शास्त्रार्थं तत्त्वतॊ गन्तुं न समर्थः कथं चन शास्त्रार्थसूक्ष्म दर्शी यॊ धर्मनिश्चय कॊविदः तेनाप्य एवं न वाच्यॊ ऽहं यदि धर्मं परपश्यसि भरातृसौहृदम आस्थाय यद उक्तं वचनं तवया नयाय्यं युक्तं च कौन्तेय परीतॊ ऽहं तेन ते ऽरजुन युद्धधर्मेषु सर्वेषु करियाणां नैपुणेषु च न तवया सदृशः कश चित तरिषु लॊकेषु विद्यते धर्मसूक्ष्मं तु यद वाक्यं तत्र दुष्प्रतरं तवया धनंजय न मे बुद्धिम अभिशङ्कितुम अर्हसि युद्धशास्त्रविद एव तवं न वृद्धाः सेवितास तवया समास विस्तर विदां न तेषां वेत्षि निश्चयम तपस तयागॊ विधिर इति निश्चयस तापधीमताम परं परं जयाय एषां सैषा नैःश्रेयसी गतिः न तव एतन मन्यसे पार्थ न जयायॊ ऽसति धनाद इति अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा नैतत परधानतः तपःस्वाध्यायशीला हि दृश्यन्ते धार्मिका जनाः ऋषयस तपसा युक्ता येषां लॊकाः सनातनाः अजातश्मश्रवॊ धीरास तथान्ये वनवासिनः अनन्ता अधना एव सवाध्यायेन दिवं गताः उत्तरेण तु पन्थानम आर्या विषयनिग्रहात अबुद्धि जं तमस तयक्त्वा लॊकांस तयागवतां गताः दक्षिणेन तु पन्थानं यं भास्वन्तं परपश्यसि एते करियावतां लॊका ये शमशानानि भेजिरे अनिर्देश्या गतिः सा तु यां परपश्यन्ति मॊक्षिणः तस्मात तयागः परधानेष्टः स तु दुःखः परवेदितुम अनुसृत्य तु शास्त्राणि कवयः समवस्थिताः अपीह सयाद अपीह सयात सारासार दिदृष्कया वेदवादान अतिक्रम्य शास्त्राण्य आरण्यकानि च विपाट्य कदली सकन्धं सारं ददृशिरे न ते अथैकान्त वयुदासेन शरीरे पञ्च भौतिके इच्छा दवेषसमायुक्तम आत्मानं पराहुर इङ्गितैः अग्राह्यश चक्षुषा सॊ ऽपि अनिर्देश्यं च तद गिरा कर्महेतुपुरस्कारं भूतेषु परिवर्तते कल्याण गॊचरं कृत्वा मनस तृष्णां निगृह्य च कर्म संततिम उत्सृज्य सयान निरालम्बनः सुखी अस्मिन्न एवं सूक्ष्मगम्ये मार्गे सद्भिर निषेविते कथम अर्थम अनर्थाढ्यम अर्जुन तवं परशंससि पूर्वशास्त्रविदॊ हय एवं जनाः पश्यन्ति भारत करियासु निरता नित्यं दाने यज्ञे च कर्मणि भवन्ति सुदुरावर्ता हेतुमन्तॊ ऽपि पण्डिताः दृढपूर्वश्रुता मूढा नैतद अस्तीति वादिनः अमृतस्यावमन्तारॊ वक्तारॊ जनसंसदि चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वावदूका बहुश्रुताः यान वयं नाभिजानीमः कस ताञ जञातुम इहार्हति एवं पराज्ञान सतश चापि महतः शास्त्रवित्तमान तपसा महद आप्नॊति बुद्ध्या वै विन्दते महत तयागेन सुखम आप्नॊति सदा कौन्तेय धर्मवित [वैषम्पायन] तस्मिन वाक्यान्तरे वक्ता देवस्थानॊ महातपाः अभिनीततरं वाक्यम इत्य उवाच युधिष्ठिरम यद वचॊ फल्गुनेनॊक्तं न जयायॊ ऽसति धनाद इति अत्र ते वर्तयिष्यामि तद एकाग्रमनाः शृणु अजातशत्रॊ धर्मेण कृत्स्ना ते वसुधा जिता तां जित्वा न वृथा राजंस तवं परित्यक्तुम अर्हसि चतुष्पदी हि निःश्रेणी कर्मण्य एषा परतिष्ठिता तां करमेण महाबाहॊ यथावज जय पार्थिव तस्मात पार्थ महायज्ञैर यजस्व बहु दक्षिणैः सवाध्याययज्ञा ऋषयॊ जञानयज्ञास तथापरे कर्म निष्ठांस तु बुध्येथास तपॊ निष्ठांश च भारत वैखानसानां राजेन्द्र वचनं शरूयते यथा ईहते धनहेतॊर यस तस्यानीहा गरीयसी भूयान दॊषः परवर्धेत यस तं धनम अपाश्रयेत कृच्छ्राच च दरव्यसंहारं कुर्वन्ति धनकारणात धनेन तृषितॊ ऽबुद्ध्या भरूण हत्यां न बुध्यते अनर्हते यद ददाति न ददाति यद अर्हते अनर्हार्हापरिज्ञानाद दानधर्मॊ ऽपि दुष्करः यज्ञाय सृष्टानि धनानि धात्रा; यष्टादिष्टः पुरुषॊ रक्षिता च तस्मात सर्वं यज्ञ एवॊपयॊज्यं; धनं ततॊ ऽनन्तर एव कामः यज्ञैर इन्द्रॊ विविधैर अन्नवद्भिर; देवान सर्वान अभ्ययान महौजाः तेनेन्द्रत्वं पराप्य विभ्राजते ऽसौ; तस्माद यज्ञे सर्वम एवॊपयॊज्यम महादेवः सर्वमेधे महात्मा; हुत्वात्मानं देवदेवॊ विभूतः विश्वाँल लॊकान वयाप्य विष्टभ्य कीर्त्या; विरॊचते दयुतिमान कृत्ति वासाः आविक्षितः पार्थिवॊ वै मरुत्तः; सवृद्ध्या मर्त्यॊ यॊ ऽयजद देवराजम यज्ञे यस्य शरीः सवयं संनिविष्टा; यस्मिन भाण्डं काञ्चनं सर्वम आसीत हरिश्चन्द्रः पार्थिवेन्द्रः शरुतस ते; यज्ञैर इष्ट्वा पुण्यकृद वीतशॊकः ऋद्ध्या शक्रं यॊ ऽजयन मानुषः संस; तस्माद यज्ञे सर्वम एवॊपयॊज्यम [देवस्थान] अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम इन्द्रेण समये पृष्टॊ यद उवाच बृहस्पतिः संतॊषॊ वै सवर्गतमः संतॊषः परमं सुखम तुष्टेर न किं चित परतः सुसम्यक परितिष्ठति यदा संहरते कामान कूर्मॊ ऽङगानीव सर्वशः तदात्म जयॊतिर आत्मैव सवात्मनैव परसीदति न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान न बिभ्यति कामद्वेषौ च जयति तदात्मानं परपश्यति यदासौ सर्वभूतानां न करुध्यति न दुष्यति कर्मणा मनसा वाचा बरह्म संपद्यते तदा एवं कौन्तेय भूतानि तं तं धर्मं तथा तथा तदा तदा परपश्यन्ति तस्माद बुध्यस्व भारत अन्ये शमं परशंसन्ति वयायामम अपरे तथा नैकं न चापरं के चिद उभयं च तथापरे यज्ञम एके परशंसन्ति संन्यासम अपरे जनाः दानम एके परशंसन्ति के चिद एव परतिग्रहम के चित सर्वं परित्यज्य तूष्णीं धयायन्त आसते राज्यम एके परशंसन्ति सर्वेषां परिपालनम हत्वा भित्त्वा च छित्त्वा च के चिद एकान्तशीलिनः एतत सर्वं समालॊक्य बुधानाम एष निश्चयः अद्रॊहेणैव भूतानां यॊ धर्मः स सतां मतः अद्रॊहः सत्यवचनं संविभागॊ धृतिः कषमा परजनः सवेषु दारेषु मार्दवं हरीर अचापलम धनं धर्मप्रधानेष्टं मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत तस्माद एवं परयत्नेन कौन्तेय परिपालय यॊ हि राज्ये सथितः शश्वद वशीतुल्यप्रियाप्रियः कषत्रियॊ यज्ञशिष्टाशी राजशास्त्रार्थ तत्त्ववित असाधु निग्रहरतः साधूनां परग्रहे रतः धर्मे वर्त्मनि संस्थाप्य परजा वर्तेत धर्मवित पुत्र संक्रामित शरीस तु वने वन्येन वर्तयन विधिना शरामणेनैव कुर्यात कालम अतन्द्रितः य एवं वर्तते राजा राजधर्मविनिश्चितः तस्यायं च परश चैव लॊकः सयात सफलॊ नृप निर्वाणं तु सुदुष्पारं बहुविघ्नं च मे मतम एवं धर्मम अनुक्रान्ताः सत्यदानतपः पराः आनृशंस्य गुणैर युक्ताः कामक्रॊधविवर्जिताः परजानां पालने युक्ता दमम उत्तमम आस्थिताः गॊब्राह्मणार्थं युद्धेन संप्राप्ता गतिम उत्तमाम एवं रुद्राः स वसवस तथादित्याः परंतप साध्या राजर्षिसंघाश च धर्मम एतं समाश्रिताः अप्रमत्तास ततः सवर्गं पराप्ताः पुण्यैः सवकर्मभिः [वैषम्पायन] तस्मिन वाक्यान्तरे वाक्यं पुनर एवार्जुनॊ ऽबरवीत विषण्णमनसं जयेष्ठम इदं भरातरम ईश्वरम कषत्रधर्मेण धर्मज्ञ पराप्य राज्यम अनुत्तमम जित्वा चारीन नरश्रेष्ठ तप्यते किं भवान भृशम कषत्रियाणां महाराज संग्रामे निधनं समृतम विशिष्टं बहुभिर यज्ञैः कषत्रधर्मम अनुस्मर बराह्मणानां तपस तयागः परेत्य धर्मविधिः समृतः कषत्रियाणां च विहितं संग्रामे निधनं विभॊ कषत्रधर्मॊ महारौद्रः शस्त्रनित्य इति समृतः वधश च भरतश्रेष्ठ काले शस्त्रेण संयुगे बराह्मणस्यापि चेद राजन कषत्रधर्मेण तिष्ठतः परशस्तं जीवितं लॊके कषत्रं हि बरह्म संस्थितम न तयागॊ न पुनर याच्ञा न तपॊ मनुजेश्वर कषत्रियस्य विधीयन्ते न परस्वॊपजीवनम स भवान सर्वधर्मज्ञः सर्वात्मा भरतर्षभ राजा मनीषी निपुणॊ लॊके दृष्टपरावरः तयक्त्वा संतापजं शॊकं दंशितॊ भव कर्मणि कषत्रियस्य विशेषेण हृदयं वज्रसंहतम जित्वारीन कषत्रधर्मेण पराप्य राज्यम अकण्टकम विजितात्मा मनुष्येन्द्र यज्ञदानपरॊ भव इन्द्रॊ वै बरह्मणः पुत्रः कर्मणा कषत्रियॊ ऽभवत जञातीनां पापवृत्तीनां जघान नवतीर नव तच चास्य कर्म पूज्यं हि परशस्यं च विशां पते तेन चेन्द्रत्वम आपेदे देवानाम इति नः शरुतम स तवं यज्ञैर महाराज यजस्व बहु दक्षिणैः यथैवेन्द्रॊ मनुष्येन्द्र चिराय विगतज्वरः मा तवम एवंगते किं चित कषत्रियर्षभ शॊचिथाः गतास ते कषत्रधर्मेण शस्त्रपूताः परां गतिम भवितव्यं तथा तच च यद्वृत्तं भरतर्षभ दिष्टं हि राजशार्दूल न शक्यम अतिवर्तितुम [वैषम्पायन] एवम उक्तस तु कौन्तेय गुडाकेशेन भारत नॊवाच किं चित कौरव्यस ततॊ दवैपायनॊ ऽबरवीत बीभत्सॊर वचनं सम्यक सत्यम एतद युधिष्ठिर शास्त्रदृष्टः परॊ धर्मः समृतॊ गार्हस्थ्य आश्रमः सवधर्मं चर धर्मज्ञ यथाशास्त्रं यथाविधि न हि गार्हस्थ्यम उत्सृज्य तवारण्यं विधीयते गृहस्थं हि सदा देवाः पितर ऋषयस तथा भृत्याश चैवॊपजीवन्ति तान भजस्व महीपते वयांसि पशवश चैव भूतानि च महीपते गृहस्थैर एव धार्यन्ते तस्माज जयेष्ठाश्रमॊ गृही सॊ ऽयं चतुर्णाम एतेषाम आश्रमाणां दुराचरः तं चराविमनाः पार्थ दुश्चरं दुर्बलेन्द्रियैः वेद जञानं च ते कृत्स्नं तपॊ च चरितं महत पितृपैतामहे राज्ये धुरम उद्वॊढुम अर्हसि तपॊयज्ञस तथा विद्या भैक्षम इन्द्रियनिग्रहः धयानम एकान्तशीलत्वं तुष्टिर दानं च शक्तितः बराह्मणानां महाराज चेष्टाः संसिद्धि कारिकाः कषत्रियाणां च वक्ष्यामि तवापि विदितं पुनः यज्ञॊ विद्या समुत्थानम असंतॊषः शरियं परति दण्डधारणम अत्युग्रं परजानां परिपालनम वेद जञानं तथा कृत्स्नं तपॊ सुचरितं तथा दरविणॊपार्जनं भूरि पात्रेषु परतिपादनम एतानि राज्ञां कर्माणि सुकृतानि विशां पते इमं लॊकम अमुं लॊकं साधयन्तीति नः शरुतम तेषां जयायस तु कौन्तेय दण्डधारणम उच्यते बलं हि कषत्रिये नित्यं बले दण्डः समाहितः एताश चेष्टाः कषत्रियाणां राजन संसिद्धि कारिकाः अपि गाथाम इमां चापि बृहस्पतिर अभाषत भूमिर एतौ निगिरति सर्पॊ बिलशयान इव राजानं चाविरॊद्धारं बराह्मणं चाप्रवासिनम सुद्युम्नश चापि राजर्षिः शरूयते दण्डधारणात पराप्तवान परमां सिद्धिं दक्षः पराचेतसॊ यथा [युधिस्ठिर] भगवन कर्मणा केन सुद्युम्नॊ वसुधाधिपः संसिद्धिं परमां पराप्तः शरॊतुम इच्छामि तं नृपम [वयास] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शङ्खश च लिखितश चास्तां भरातरौ संयत वरतौ तयॊर आवसथाव आस्तां रमणीयौ पृथक पृथक नित्यपुष्पफलैर वृक्षैर उपेतौ बाहुदाम अनु ततस तदाचिल लिखितः शङ्खस्याश्रमम आगमत यदृच्छयापि शङ्खॊ ऽथ निष्क्रान्तॊ ऽभवद आश्रमात सॊ ऽभिगम्याश्रमं भरातुः शङ्खस्य लिखितस तदा फलानि शातयाम आस सम्यक परिणतान्य उत तान्य उपादाय विस्रब्धॊ भक्षयाम आस स दविजः तस्मिंश च भक्षयत्य एव शङ्खॊ ऽपय आश्रमम आगमत भक्षयन्तं तु तं दृष्ट्वा शङ्खॊ भरातरम अब्रवीत कुतः फलान्य अवाप्तानि हेतुना केन खादसि सॊ ऽबरवीद भरातरं जयेष्ठम उपस्पृश्याभिवाद्य च इत एव गृहीतानि मयेति परहसन्न इव तम अब्रवीत तदा शङ्खस तीव्रकॊपसमन्वितः सतेयं तवया कृतम इदं फलान्य आददता सवयम गच्छ राजानम आसाद्य सवकर्म परथयस्व वै अदत्तादानम एवेदं कृतं पार्थिव सत्तम सतेनं मां तवं विदित्वा च सवधर्मम अनुपालय शीघ्रं धारय चौरस्य मम दण्डं नराधिप इत्य उक्तस तस्य वचनात सुद्युम्नं वसुधाधिपम अभ्यगच्छन महाबाहॊ लिखितः संशितव्रतः सुद्युम्नस तवान्त पालैभ्यः शरुत्वा लिखितम आगतम अभ्यगच्छत सहामात्यः पद्भ्याम एव नरेश्वरः तम अब्रवीत समागत्य स राजा बरह्म वित्तमम किम आगमनम आचक्ष्व भगवन कृतम एव तत एवम उक्तः स विप्रर्षिः सुद्युम्नम इदम अब्रवीत परतिश्रौषि करिष्येति शरुत्वा तत कर्तुम अर्हसि अनिसृष्टानि गुरुणा फलानि पुरुषर्षभ भक्षितानि मया राजंस तत्र मां शाधि माचिरम [सुद्युम्न] परमाणं चेन मतॊ राजा भवतॊ दण्डधारणे अनुज्ञायाम अपि तथा हेतुः सयाद बराह्मणर्षभ स भवान अभ्यनुज्ञातः शुचि कर्मा महाव्रतः बरूहि कामान अतॊ ऽनयांस तवं करिष्यामि हि ते वचः [वयास] छन्द्यमानॊ ऽपि बरह्मर्षिः पार्थिवेन महात्मना नान्यं वै वरयाम आस तस्माद दण्डाद ऋते वरम ततः स पृथिवीपालॊ लिखितस्य महात्मनः करौ परच्छेदयाम आस धृतदण्डॊ जगाम सः स गत्वा भरातरं शङ्खम आर्तरूपॊ ऽबरवीद इदम धृतदण्डस्य दुर्भुद्धेर भगवन कषन्तुम अर्हसि [षन्ख] न कुप्ये तव धर्मज्ञ न च दूषयसे मम धर्मॊ तु ते वयतिक्रान्तस ततस ते निष्कृतिः कृता स गत्वा बाहुदां शीघ्रं तर्पयस्व यथाविधि देवान पितॄन ऋषींश चैव मा चाधर्मे मनॊ कृथाः [वयास] तस्य तद वचनं शरुत्वा शङ्खस्य लिखितस तदा अवगाह्यापगां पुण्याम उदकार्धं परचक्रमे परादुरास्तां ततस तस्य करौ जलज संनिभौ ततः स विस्मितॊ भरातुर दर्शयाम आस तौ करौ ततस तम अब्रवीच छङ्खस तपसेदं कृतं मया मा च ते ऽतर वि शङ्का भूद दैवम एव विधीयते [लिहित] किं नु नाहं तवया पूतः पूर्वम एव महाद्युते यस्य ते तपसॊ वीर्यम ईदृशं दविजसत्तम [षन्ख] एवम एतन मया कार्यं नाहं दण्डधरस तव स च पूतॊ नरपतिस तवं चापि पितृभिः सह [वयास] स राजा पाण्डवश्रेष्ठ शरेष्ठॊ वै तेन कर्मणा पराप्तवान परमां सिद्धिं दक्षः पराचेतसॊ यथा एष धर्मः कषत्रियाणां परजानां परिपालनम उत्पथे ऽसमिन महाराज मा च शॊके मनॊ कृथाः भरातुर अस्य हितं वाक्यं शृणु धर्मज्ञ सत्तम दण्ड एव हि राजेन्द्र कषत्रधर्मॊ न मुण्डनम [वैषम्पायन] पुनर एव महर्षिस तं कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत अजातशत्रुं कौन्तेयम इदं वचनम अर्थवत अरण्ये वसतां तात भरातॄणां ते तपस्विनाम मनॊरथा महाराज ये तत्रासन युधिष्ठिर तान इमे भरतश्रेष्ठ पराप्नुवन्तु महारथाः परशाधि पृथिवीं पार्थ ययातिर इव नाहुषः अरण्ये दुःखवसतिर अनुभूता तपस्विभिः दुःखस्यान्ते नरव्याघ्राः सुखं तव अनुभवन्त्व इमे धर्मम अर्थं च कामं च भरातृभिः सह भारत अनुभूय ततः पश्चात परस्थातासि विशां पते अतिथीनां च पितॄणां देवतानां च भारत आनृण्यं गच्छ कौन्तेय ततः सवर्गं गमिष्यसि सर्वमेधाश्वमेधाभ्यां यजस्व कुरुनन्दन ततः पश्चान महाराज गमिष्यसि परां गतिम भरातॄंश च सर्वान करतुभिः संयॊज्य बहु दक्षिणैः संप्राप्तः कीर्तिम अतुलां पाण्डवेय भविष्यसि विद्म ते पुरुषव्याघ्र वचनं कुरुनन्दन शृणु मच च यथा कुर्वन धर्मान न चयवते नृपः आददानस्य च धनं निग्रहं च युधिष्ठिर समानं धर्मकुशलाः सथापयन्ति नरेश्वर देशकालप्रतीक्षे यॊ दस्यॊर दर्शयते नृपः शास्त्रजां बुद्धिम आस्थाय नैनसा स हि युज्यते आदाय बलिषड भागं यॊ राष्ट्रं नाभिरक्षति परतिगृह्णाति तत पापं चतुर्थांशेन पार्थिवः निबॊध च यथातिष्ठन धर्मान न चयवते नृपः निग्रहाद धर्मशास्त्राणाम अनुरुध्यन्न अपेतभीः कामक्रॊधाव अनादृत्य पितेव समदर्शनः दैवेनॊपहते राजा कर्मकाले महाद्युते परमादयति तत कर्म न तत्राहुर अति करमम तरसा बुद्धिपूर्वं वा निग्राह्या एव शत्रवः पापैः सह न संदध्याद राष्ट्रं पण्यं न कारयेत शूराश चार्याश च सत्कार्या विद्वांसश च युधिष्ठिर गॊमतॊ धनिनश चैव परिपाल्या विशेषतः वयवहारेषु धर्म्येषु नियॊज्याश च बहुश्रुताः गुणयुक्ते ऽपि नैकस्मिन विश्वस्याच च विचक्षणः अरक्षिता दुर्विनीतॊ मानी सतब्धॊ ऽभयसूयकः एनसा युज्यते राजा दुर्दान्त इति चॊच्यते ये ऽरक्ष्यमाणा हीयन्ते दैवेनॊपहते नृपे तस्करैश चापि हन्यन्ते सर्वं तद राजकिल्बिषम सुमन्त्रिते सुनीते च विधिवच चॊपपादिते पौरुषे कर्मणि कृते नास्त्य अधर्मॊ युधिष्ठिर विपद्यन्ते समारम्भाः सिध्यन्त्य अपि च दैवतः कृते पुरुषकारे तु नैनॊ सपृशति पार्थिवम अत्र ते राजशार्दूल वर्तयिष्ये कथाम इमाम यद्वृत्तं पूर्वराजर्षेर हयग्रीवस्य पार्थिव शत्रून हत्वा हतस्याजौ शूरस्याक्लिष्ट कर्मणः असहायस्य धीरस्य निर्जितस्य युधिष्ठिर यत कर्म वै निग्रहे शात्रवाणां; यॊगश चाग्र्यः पालने मानवानाम कृत्वा कर्म पराप्य कीर्तिं सुयुद्धे; वाजिग्रीवॊ मॊदते देवलॊके संत्यक्तात्मा समरेष्व आततायी; शस्त्रैश छिन्नॊ दस्युभिर अर्द्यमानः अश्वग्रीवः कर्म शीलॊ महात्मा; संसिद्धात्मा मॊदते देवलॊके धनुर यूपॊ रशना जया शरः सरुक; सरुवः खङ्गॊ रुधिरं यत्र चाज्यम रथॊ वेदी कामगॊ युद्धम अग्निश; चातुर्हॊत्रं चतुरॊ वाजिमुख्याः हुत्वा तस्मिन यज्ञवह्नाव अथारीन; पापान मुक्तॊ राजसिंहस तरस्वी पराणान हुत्वा चावभृथे रणे स; वाजिग्रीवॊ मॊदते देवलॊके राष्ट्रं रक्षन बुद्धिपूर्वं नयेन; संत्यक्तात्मा यज्ञशीलॊ महात्मा सर्वाँल लॊकान वयाप्य कीर्त्या मनस्वी; वाजिग्रीवॊ मॊदते देवलॊके दैवीं सिद्धिं मानुषीं दण्डनीतिं; यॊगन्यायैः पालयित्वा महीं च तस्माद राजा धर्मशीलॊ महात्मा; हयग्रीवॊ मॊदते सवर्गलॊके विद्वांस तयागी शरद्दधानः कृतज्ञस; तयक्त्वा लॊकं मानुषं कर्मकृत्वा मेधाविनां विदुषां संमतानां; तनुत्यजां लॊकम आक्रम्य राजा सम्यग वेदान पराप्य शास्त्राण्य अधीत्य; सम्यग राष्ट्रं पालयित्वा महात्मा चातुर्वर्ण्यं सथापयित्वा सवधर्मे; वाजिग्रीवॊ मॊदते देवलॊके जित्वा संग्रामान पालयित्वा परजाश च; सॊमं पीत्वा तर्पयित्वा दविजाग्र्यान युक्त्या दण्डं धारयित्वा परजानां; युद्धे कषीणॊ मॊदते देवलॊके वृत्तं यस्य शलाघनीयं मनुष्याः; सन्तॊ विद्वांसश चार्हयन्त्य अर्हणीयाः सवर्गं जित्वा वीरलॊकांश च गत्वा; सिद्धिं पराप्तः पुण्यकीर्तिर महात्मा [वैषम्पायन] दवैपायन वचॊ शरुत्वा कुपिते च धनंजये वयासम आमन्त्र्य कौन्तेयः परत्युवाच युधिष्ठिरः न पार्थिवम इदं राज्यं न च भॊगाः पृथग्विधाः परीणयन्ति मनॊ मे ऽदय शॊकॊ मां नर्दयत्य अयम शरुत्वा च वीर हीनानाम अपुत्राणां च यॊषिताम परिदेवयमानानां शान्तिं नॊपलभे मुने इत्य उक्तः परत्युवाचेदं वयासॊ यॊगविदां वरः युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं धर्मज्ञॊ वेद पारगः न कर्मणा लभ्यते चिन्तया वा; नाप्य अस्य दाता पुरुषस्य कश चित पर्याय यॊगाद विहितं विधात्रा; कालेन सर्वं लभते मनुष्यः न बुद्धिशास्त्राध्ययनेन शक्यं; पराप्तुं विशेषैर मनुजैर अकाले मूर्खॊ ऽपि पराप्नॊति कदा चिद अर्थान; कालॊ हि कार्यं परति निर्विशेषः नाभूति काले च फलं ददाति; शिल्पं न मन्त्राश च तथौषधानि तान्य एव कालेन समाहितानि; सिध्यन्ति चेध्यन्ति च भूतकाले कालेन शीघ्राः परविवान्ति वाताः; कालेन वृष्टिर जलदान उपैति कालेन पद्मॊत्पलवज जलं च; कालेन पुष्यन्ति नगा वनेषु कालेन कृष्णाश च सिताश च रात्र्यः; कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः नाकालतः पुष्पफलं नगानां; नाकालवेगाः सरितॊ वहन्ति नाकालमत्ताः खग पन्नगाश च; मृगद्विपाः शैलमहाग्रहाश च नाकालतः सत्रीषु भवन्ति गर्भा; नायान्त्य अकाले शिशिरॊष्ण वर्षाः नाकालतॊ मरियते जायते वा; नाकालतॊ वयाहरते च बालः नाकालतॊ यौवनम अभ्युपैति; नाकालतॊ रॊहति बीजम उप्तम नाकालतॊ भानुर उपैति यॊगं; नाकालतॊ ऽसतं गिरिम अभ्युपैति नाकालतॊ वर्धते हीयते च; चन्द्रः समुद्रश च महॊर्मिमाली अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर सर्वान एवैष पर्यायॊ मर्त्यान सपृशति दुस्तरः कालेन परिपक्वा हि मरियन्ते सर्वमानवाः घनन्ति चान्यान नरा राजंस तान अप्य अन्ये नरास तथा संज्ञैषा लौकिकी राजन न हिनस्ति न हन्यते हन्तीति मन्यते कश चिन न हन्तीत्य अपि चापरे सवभावतस तु नियतौ भूतानां परभवाप्ययौ नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते अहॊ कष्टम इति धयायञ शॊकस्यापचितिं चरेत स किं शॊचसि मूढः सञ शॊच्यः किम अनुशॊचसि पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्य अपि आत्मापि चायं न मम सर्वापि पृथिवी मम यथा मम तथान्येषाम इति पश्यन न मुह्यति शॊकस्थान सहस्राणि हर्षस्थान शतानि च दिवसे दिवसे मूढम आविशन्ति न पण्डितम एवम एतानि कालेन परिय दवेष्याणि भागशः जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च दुःखम एवास्ति न सुखं तस्मात तद उपलभ्यते तृष्णार्ति परभवं दुःखं दुःखार्ति परभवं सुखम सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम सुखम अन्ते हि दुःखानां दुःखम अन्ते सुखस्य च तस्माद एतद दवयं जह्याद य इच्छेच छाश्वतं सुखम यन्निमित्तं भवेच छॊकस तापॊ वा दुःखमूर्छितः आयसॊ वापि यन मूलस तद एकाङ्गम अपि तयजेत सुखं वा यदि वा दुःखं परियं वा यदि वाप्रियम पराप्तं पराप्तम उपासीत हृदयेनापराजितः ईषद अप्य अङ्गदाराणां पुत्राणां वा चराप्रियम ततॊ जञास्यसि कः कस्य केन वा कथम एव वा ये च मूढतमा लॊके ये च बुद्धेः परं गताः त एव सुखम एधन्ते मध्यः कलेशेन युज्यते इत्य अब्रवीन महाप्राज्ञॊ युधिष्ठिर स सेनजित परावरज्ञॊ लॊकस्य धर्मवित सुखदुःखवित सुखी परस्य यॊ दुःखे न जातु स सुखी भवेत दुःखानां हि कषयॊ नास्ति जायते हय अपरात परम सुखं च दुःखं च भवाभवौ च; लाभालाभौ मरणं जीवितं च पर्यायशः सर्वम इह सपृशन्ति; तस्माद धीरॊ नैव हृष्येन न कुप्येत दीक्षां यज्ञे पालनं युद्धम आहुर; यॊगं राष्ट्रे दण्डनीत्या च सम्यक वित्तत्यागं दक्षिणानां च यज्ञे; सम्यग जञानं पावनानीति विद्यात रक्षन राष्ट्रं बुद्धिपूर्वं नयेन; संत्यक्तात्मा यज्ञशीलॊ महात्मा सर्वाँल लॊकान धर्ममूर्त्या चरंश चाप्य; ऊर्ध्वं देहान मॊदते देवलॊके जित्वा संग्रामान पालयित्वा च राष्ट्रं; सॊमं पीत्वा वर्धयित्वा परजाश च युक्त्या दण्डं धारयित्वा परजानां; युद्धे कषीणॊ मॊदते देवलॊके सम्यग वेदान पराप्य शास्त्राण्य अधीत्य; सम्यग राष्ट्रं पालयित्वा च राजा चातुर्वर्ण्यं सथापयित्वा सवधर्मे; पूतात्मा वै मॊदते देवलॊके यस्य वृत्तं नमस्यन्ति सवर्गस्थस्यापि मानवाः पौरजानपदामात्याः स राजा राजसत्तमः [युधिस्ठिर] अभिमन्यौ हते बाले दरौपद्यास तनयेषु च धृष्टद्युम्ने विराते च दरुपदे च महीपतौ वसुषेणे च धर्मज्ञे धृष्टकेतौ च पार्थिवे तथान्येषु नरेन्द्रेषु नानादेश्येषु संगमे न विमुञ्चति मां शॊकॊ जञातिघातिनम आतुरम राज्यकामुकम अत्य उग्रं सववंशॊच्छेद कारकम यस्याङ्के करीडमानेन मया वै परिवर्तितम स मया राज्यलुब्धेन गाङ्गेयॊ विनिपातितः यदा हय एनं विघूर्णन्तम अपश्यं पार्थ सायकैः कम्पमानं यथा वज्रैः परेक्षमाणं शिखण्डिनम जीर्णं सिंहम इव परांशुं नरसिंहं पितामहम कीर्यमाणं शरैस तीक्ष्णैर दृष्ट्वा मे वयथितं मनः पराङ्मुखं सीदमानं च रथाद अपच्युतं शरैः घूर्णमानं यथा शैलं तदा मे कश्मलॊ ऽभवत यः स बाणधनुष पाणिर यॊधयाम आस भार्गवम बहून्य अहानि कौरव्यः कुरुक्षेत्रे महामृधे समेतं पार्थिवं कषत्रं वारणस्यां नदी सुतः कन्यार्थम आह्वयद वीरॊ रथेनैकेन संयुगे येन चॊग्रायुधॊ राजा चक्रवर्ती दुरासदः दग्धः शस्त्रप्रतापेन स मया युधि घातितः सवयं मृत्युं रक्षमाणः पाञ्चाल्यं यः शिखण्डिनम न बाणैः पातयाम आस सॊ ऽरजुनेन निपातितः यदैनं पतितं भूमाव अपश्यं रुधिरॊक्षितम तदैवाविशद अत्य उग्रॊ जवरॊ मे मुनिसत्तम येन संवर्धिता बाला येन सम परिरक्षिताः स मया राज्यलुब्धेन पापेन गुरु घातिना अल्पकालस्य राज्यस्य कृते मूढेन घातितः आचार्यश च महेष्वासः सर्वपार्थिवपूजितः अभिगम्य रणे मिथ्या पापेनॊक्तः सुतं परति तन मे दहति गात्राणि यन मां गुरुर अभाषत सत्यवाक्यॊ हि राजंस तवं यदि जीवति मे सुतः सत्यं मा मर्शयन विप्रॊ मयि तत्परिपृष्टवान कुञ्जरं चान्तरं कृत्वा मिथ्यॊपचरितं मया सुभृशं राज्यलुब्धेन पापेन गुरु घातिना सत्यकञ्चुकम आस्थाय मयॊक्तॊ गुरुर आहवे अश्वत्थामा हत इति कुञ्जरे विनिपातिते कान नु लॊकान गमिष्यामि कृत्वा तत कर्म दारुणम अघातयं च यत कर्णं समरेष्व अपलायिनम जयेष्ठं भरातरम अत्य उग्रं कॊ मत्तः पापकृत्तमः अभिमन्युं च यद बालं जातं सिंहम इवाद्रिषु परावेशयम अहं लुब्धॊ वाहिनीं दरॊण पालिताम तदा परभृति बीभत्सुं न शक्नॊमि निरीक्षितुम कृष्णं च पुण्डरीकाक्षं किल्बिषी भरूण हा यथा दरौपदीं चाप्य अदुःखार्हां पञ्च पुत्र विनाकृताम शॊचामि पृथिवीं हीनां पञ्चभिः पर्वतैर इव सॊ ऽहम आगः करः पापः पृथिवी नाश कारकः आसीन एवम एवेदं शॊषयिष्ये कलेवरम परायॊपविष्टं जानीध्वम अद्य मां गुरु घातिनम जातिष्व अन्यास्व अपि यथा न भवेयं कुलान्त कृत न भॊक्ष्ये न च पानीयम उपयॊक्ष्ये कथं चन शॊषयिष्ये परियान पराणान इह सथॊ ऽहं तपॊधन यथेष्टं गम्यतां कामम अनुजाने परसाद्य वः सर्वे माम अनुजानीत तयक्ष्यामीदं कलेवरम [वैषम्पायन] तम एवं वादिनं पार्थं बन्धुशॊकेन विह्वलम मैवम इत्य अब्रवीद वयासॊ निगृह्य मुनिसत्तमः अति वेलं महाराज न शॊकं कर्तुम अर्हसि पुनर उक्तं परवक्ष्यामि दिष्टम एतद इति परभॊ संयॊगा विप्रयॊगाश च जातानां पराणिनां धरुवम बुद्बुदा इव तॊयेषु भवन्ति न भवन्ति च सर्वे कषयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः संयॊगा विप्रयॊगान्ता मरणान्तं हि जीवितम सुखं दुःखान्तम आलस्यं दाक्ष्यं दुःखं सुखॊदयम भूतिः शरीर हरीर धृतिः सिद्धिर नादक्षे निवसन्त्य उत नालं सुखाय सुहृदॊ नालं दुःखाय दुर्हृदः न च परज्ञालम अर्थैभ्यॊ न सुखैभ्यॊ ऽपय अलं धनम यथा सृष्टॊ ऽसि कौन्तेय धात्रा कर्मसु तत कुरु अत एव हि सिद्धिस ते नेशस तवम आत्मना नृप [वैषम्पायन] जञातिशॊकाभितप्तस्य पराणान अभ्युत्सिकृक्षतः जयेष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य वयासः शॊकम अपानुदत [वयास] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम अश्मगीतं नरव्याघ्र तन निबॊध युधिष्ठिर अश्मानं बराह्मणं पराज्ञं वैदेहॊ जनकॊ नृपः संशयं परिपप्रच्छ दुःखशॊक परिप्लुतः [जनक] आगमे यदि वापाये जञातीनां दरविणस्य च नरेण परतिपत्तव्यं कल्याणं कथम इच्छता [अष्मन] उत्पन्नम इमम आत्मानं नरस्यानन्तरं ततः तानि तान्य अभिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च तेषाम अन्यतरापत्तौ यद यद एवॊपसेवते तत तद धि चेतनाम अस्य हरत्य अभ्रम इवानिलः अभिजातॊ ऽसमि सिद्धॊ ऽसमि नास्मि केवलमानुषः इत्य एवं हेतुभिस तस्य तरिभिश चित्तं परसिच्यति स परसिक्त मना भॊगान विसृज्य पितृसंचितान परिक्षीणः परस्वानाम आदानं साधु मन्यते तम अतिक्रान्त मर्यादम आददानम असांप्रतम परतिषेधन्ति राजानॊ लुब्धा मृगम इवेषुभिः ये च विंशतिवर्षा वा तरिंशद्वर्षाश च मानवाः परेण ते वर्षशतान न भविष्यन्ति पार्थिव तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भेषजम आदिशेत सर्वप्राणभृतां वृत्तं परेक्षमाणस ततस ततः मानसानां पुनर यॊनिर दुःखानां चित्तविभ्रमः अनिष्टॊपनिपातॊ वा तृतीयं नॊपपद्यते एवम एतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम विविधान्य उपवर्तन्ते तथा सांस्पर्शकानि च जरामृत्यू ह भूतानि खादितारौ वृकाव इव बलिनां दुर्बलानां च हरस्वानां महताम अपि न कश चिज जात्व अतिक्रामेज जरामृत्यू ह मानवः अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुंधराम सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम पराप्तव्यम अवशैः सर्वं परिहारॊ न विद्यते पूर्वे वयसि मध्ये वाप्य उत्तमे वा नराधिप अवर्जनीयास ते ऽरथा वै काङ्क्षिताश च ततॊ ऽनयथा सुप्रियैर विप्रयॊगश च संप्रयॊगस तथाप्रियैः अर्थानर्थौ सुखं दुःखं विधानम अनुवर्तते परादुर्भावश च भूतानां देहन्यासस तथैव च पराप्ति वयायामयॊगश च सर्वम एतत परतिष्ठितम गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते सवभावतः तथैव सुखदुःखानि विधानम अनुवर्तते आसनं शयनं यानम उत्थानं पानभॊजनम नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवन्त्य उत वैद्याश चाप्य आतुराः सन्ति बलवन्तः सुदुर्बलाः सत्रीमन्तश च तथा षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः कुले जन्म तथा वीर्यम आरॊग्यं धैर्यम एव च सौभग्यम उपभॊगश च भवितव्येन लभ्यते सन्ति पुत्राः सुबहवॊ दरिद्राणाम अनिच्छताम बहूनाम इच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम वयाधिर अग्निर जलं शस्त्रं बुभुक्षा शवापदं विषम रज्ज्वा च मरणं जन्तॊर उच्चाच्च पतनं तथा निर्याणं यस्य यद दिष्टं तेन गच्छति हेतुना दृश्यते नाभ्यतिक्रामन्न अतिक्रान्तॊ न वा पुनः दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन वसुमान नरः दरिद्रश च परिक्लिष्टः शतवर्षॊ जनाधिप अकिंचनाश च दृश्यन्ते पुरुषाश चिरजीविनः समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतङ्गवत परायेण शरीमतां लॊके भॊक्तुं शक्तिर न विद्यते काष्ठान्य अपि हि जीर्वन्ते दरिद्राणां नराधिप अहम एतत करॊमीति मन्यते कालचॊदितः यद यद इष्टम असंतॊषाद दुरात्मा पापम आचरन सत्रियॊ ऽकषा मृगया पानं परसङ्गान निन्दिता बुधैः दृश्यन्ते चापि बहवः संप्रसक्ता बहुश्रुताः इति कालेन सर्वार्थानीप्सितानीप्सितानि च सपृशन्ति सर्वभूतानि निमित्तं नॊपलभ्यते वायुम आकाशम अग्निं च चन्द्रादित्याव अहः कषपे जयॊतींषि सरितः शैलान कः करॊति बिभर्ति वा शीतम उष्णं तथा वर्षं कालेन परिवर्तते एवम एव मनुष्याणां सुखदुःखे नरर्षभ नौषधानि न शास्त्राणि न हॊमा न पुनर जपाः तरायन्ते मृत्युनॊपेतं जरया वापि मानवम यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महॊदधौ समेत्य च वयतीयातां तद्वद भूतसमागमः ये चापि पुरुषैः सत्रीभिर गीतवाद्यैर उपस्थिताः ये चानाथाः परान्नादाः कालस तेषु समक्रियः मातृपितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च संसारेष्व अनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम नैवास्य कश चिद भविता नायं भवति कस्य चित पथि संगतम एवेदं दारबन्धुसुहृद गणैः कवासं कवास्मि गमिष्यामि कॊ नव अहं किम इहास्थितः कस्मात कम अनुशॊचेयम इत्य एवं सथापयेन मनः अनित्ये परिय संवासे संसारे चक्रवद गतौ न दृष्टपूर्वं परत्यक्षं परलॊकं विदुर बुधाः आगमांस तव अनतिक्रम्य शरद्धातव्यं बुभूषता कुर्वीत पितृदैवत्यं धर्माणि च समाचरेत यजेच च विद्वान विधिवत तरिवर्गं चाप्य अनुव्रजेत संनिमज्जज जगद इदं गम्भीरे कालसागरे जरामृत्युमहाग्राहे न कश चिद अवबुध्यते आयुर वेदम अधीयानाः केवलं स परिग्रहम दृश्यन्ते बहवॊ वैद्या वयाधिभिः समभिप्लुताः ते पिबन्तः कषायांश च सर्पींषि विविधानि च न मृत्युम अतिवर्तन्ते वेलाम इव महॊदधिः रसायन विदश चैव सुप्रयुक्त रसायनाः दृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैर इवॊत्तमैः तथैव तपसॊपेताः सवाध्यायाभ्यसने रताः दातारॊ यज्ञशीलाश च न तरन्ति जरान्तकौ न हय अहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः समाः जातानां सर्वभूतानां न पक्षा न पुनः कषपाः सॊ ऽयं विपुलम अध्वानं कालेन धरुवम अध्रुवः नरॊ ऽवशः समभ्येति सर्वभूतनिषेवितम देहॊ वा जीवतॊ ऽभयेति जीवॊ वाभ्येति देहतः पथि संगतम एवेदं दारैर अन्यैश च बन्धुभिः नायम अत्यन्तसंवासॊ लभ्यते जातु केन चित अपि सवेन शरीरेण किम उतान्येन केन चित कव नु ते ऽदय पिता राजन कव नु ते ऽदय पितामहः न तवं पश्यसि तान अद्य न तवां पश्यन्ति ते ऽपि च न हय एव पुरुषॊ दरष्टा सवर्गस्य नरकस्य वा आगमस तु सतां चक्षुर नृपते तम इहाचर चरितब्रह्म चर्यॊ हि परजायेत यजेत च पितृदेव महर्षीणाम आनृण्यायानसूयकः स यज्ञशीलः परजने निविष्टः; पराग बरह्म चारी परविभक्त पक्षः आराधयन सवर्गम इमं च लॊकं; परं च मुक्त्वा हृदयव्यलीकम सम्यग घि धर्मं चरतॊ नृपस्य; दरव्याणि चाप्य आहरतॊ यथावत परवृत्त चक्रस्य यशॊ ऽभिवर्धते; सर्वेषु लॊकेषु चराचरेषु [वयास] इत्य एवम आज्ञाय विदेहराजॊ; वाक्यं समग्रं परिपूर्णहेतुः अश्मानम आमन्त्र्य विशुद्धबुद्धिर; ययौ गृहं सवं परति शान्तशॊकः तथा तवम अप्य अच्युत मुञ्च शॊकम; उत्तिष्ठ शक्रॊपम हर्षम एहि कषात्रेण धर्मेण मही जिता ते; तां भुङ्क्ष्व कुन्तीसुत मा विषादीः [वैषम्पायन] अव्याहरति कौन्तेये धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे गुडाकेशॊ हृषीकेशम अभ्यभाषत पाण्डवः जञातिशॊकाभिसंतप्तॊ धर्मराजः परंतपः एष शॊकार्णवे मग्नस तम आश्वासय माधव सर्वे सम ते संशयिताः पुनर एव जनार्दन अस्य शॊकं महाबाहॊ परणाशयितुम अर्हसि एवम उक्तस तु गॊविन्दॊ विजयेन महात्मना पर्यवर्तत राजानं पुण्डरीकेक्षणॊ ऽचयुतः अनतिक्रमणीयॊ हि धर्मराजस्य केशवः बाल्यात परभृति गॊविन्दः परीत्या चाभ्यधिकॊ ऽरजुनात संप्रगृह्य महाबाहुर भुजं चन्दनभूषितम शैलस्तम्भॊपमं शौरिर उवाचाभिविनॊदयन शुशुभे वदनं तस्य सुदंष्ट्रं चारुलॊचनम वयाकॊशम इव विस्पष्टं पद्मं सूर्यविबॊधितम मा कृथाः पुरुषव्याघ्र शॊकं तवं गात्रशॊषणम न हि ते सुलभा भूयॊ ये हतास्मिन रणाजिरे सवप्नलब्धा यथा लाभा वि तथाः परतिबॊधने एवं ते कषत्रिया राजन ये वयतीता महारणे सर्वे हय अभिमुखाः शूरा विगता रणशॊभिनः नैषां कश चित पृष्ठतॊ वा पलायन वापि पातितः सर्वे तयक्त्वात्मनः पराणान युद्ध्वा वीरा महाहवे शस्त्रपूता दिवं पराप्ता न ताञ शॊचितुम अर्हसि अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम सृञ्जयं पुत्रशॊकार्तं यथायं पराह नारदः सुखदुःखैर अहं तवं च परजाः सर्वाश च सृञ्जय अविमुक्तं चरिष्यामस तत्र का परिदेवना महाभाग्यं परं राज्ञां कीर्त्यमानं मया शृणु गच्छावधानं नृपते ततॊ दुःखं परहास्यसि मृतान महानुभावांस तवं शरुत्वैव तु महीपतीन शरुत्वापनय संतापं शृणु विस्तरशश च मे आविक्षितं मरुत्तं मे मृतं सृञ्जय शुश्रुहि यस्य सेन्द्राः स वरुणा बृहस्पतिपुरॊगमाः देवा विश्वसृजॊ राज्ञॊ यज्ञम ईयुर महात्मनः यः सपर्धाम अनयच छक्रं देवराजं शतक्रतुम शक्र परियैषी यं विद्वान परत्याचष्ट बृहस्पतिः संवर्तॊ याजयाम आस यं पीडार्थं बृहस्पतेः यस्मिन परशासति सतां नृपतौ नृपसत्तम अकृष्टपच्या पृथिवी विबभौ चैत्यमालिनी आविक्षितस्य वै सत्रे विश्वे देवाः सभा सदः मरुतः परिवेष्टारः साध्याश चासन महात्मनः मरुद्गणा मरुत्तस्य यत सॊमम अपिबन्त ते देवान मनुष्यान गन्धर्वान अत्यरिच्यन्त दक्षिणाः स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः सुहॊत्रं चेद वैतिथिनं मृतं सृञ्जय शुश्रुम यस्मै हिरण्यं ववृषे मगह्वान परिवत्सरम सत्यनामा वसुमती यं पराप्यासीज जनाधिप हिरण्यम अवहन नद्यस तस्मिञ जनपदेश्वरे कूर्मान कर्कटकान नक्रान मकराञ शिंशुकान अपि नदीष्व अपातयद राजन मघवा लॊकपूजितः हैरण्यान पतितान दृष्ट्वा मत्स्यान मकरकच्छपान सहस्रशॊ ऽथ शतशस ततॊ ऽसमयत वैतिथिः तद धिरण्यम अपर्यन्तम आवृत्तं कुरुजाङ्गले ईजानॊ वितते यज्ञे बराह्मणेभ्यः समाहितः स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः अदक्षिणम अयज्वानं शवैत्य संशाम्य मा शुचः अङ्गं बृहद्रथं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय यः सहस्रं सहस्राणां शवेतान अश्वान अवासृजत सहस्रं च सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः ईजानॊ वितते यज्ञे दक्षिणाम अत्यकालयत शतं शतसहस्राणां वृषाणां हेममालिनाम गवां सहस्रानुचरं दक्षिणाम अत्यकालयत अङ्गस्य यजमानस्य तदा विष्णुपदे गिरौ अमाद्यद इन्द्रः सॊमेन दक्षिणाभिर दविजातयः यस्य यज्ञेषु राजेन्द्र शतसंख्येषु वै पुनः देवान मनुष्यान गन्धर्वान अत्यरिच्यन्त दक्षिणाः न जातॊ जनिता चान्यः पुमान यस तत परदास्यति यद अङ्गः परददौ वित्तं सॊमसंस्थासु सप्तसु स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः शिबिम औशीनरं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत समवेष्टयत महता रथघॊषेण पृथिवीम अनुनादयन एकछत्रां महीं चक्रे जैत्रेणैक रथेन यः यावद अद्य गवाश्वं सयाद आरण्यैः पशुभिः सह तावतीः परददौ गाः स शिबिर औशीनरॊ ऽधवरे नॊद्यन्तारं धुरं तस्य कं चिन मेने परजापतिः न भूतं न भविष्यन्तं सर्वराजसु भारत अन्यत्रौशीनराच छैब्याद राजर्षेर इन्द्र विक्रमात स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः अदक्षिणम अयज्वानं तं वै संशाम्य मा शुचः भरतं चैव दौःषन्तिं मृतं सृञ्जय शुश्रुम शाकुन्तलिं महेष्वासं भूरि दरविण तेजसम यॊ बद्ध्वा तरिंशतॊ हय अश्वान देवैभ्यॊ यमुनाम अनु सरस्वतीं विंशतिं च गङ्गाम अनु चतुर्दश अश्वमेध सहस्रेण राजसूय शतेन च इष्टवान स महातेजा दौःषन्तिर भरतः पुरा भरतस्य महत कर्म सर्वराजसु पार्थिवाः खं मर्त्या इव बाहुभ्यां नानुगन्तुम अशक्नुवन परं सहस्राद यॊ बद्ध्वा हयान वेदीं विचित्य च सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतॊ ददौ स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः रामं दाशरथिं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय यॊ ऽनवकम्पत वै नित्यं परजाः पुत्रान इवौरसान विधवा यस्य विषये नानाथाः काश चनाभवन सर्वस्यासीत पितृसमॊ रामॊ राज्यं यदान्वशात कालवर्षाश च पर्जन्याः सस्यानि रसवन्ति च नित्यं सुभिक्षम एवासीद रामे राज्यं परशासति पराणिनॊ नाप्सु मज्जन्ति नानर्थे पावकॊ ऽदहत न वयालजं भयं चासीद रामे राज्यं परशासति आसन वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिकाः अरॊगाः सर्वसिद्धार्थाः परजा रामे परशासति नान्यॊन्येन विवादॊ ऽभूत सत्रीणाम अपि कुतॊ नृणाम धर्मनित्याः परजाश चासन रामे राज्यं परशासति नित्यपुष्पफलाश चैव पादपा निरुपद्रवाः सर्वा दरॊण दुघा गावॊ रामे राज्यं परशासति स चतुर्दश वर्षाणि वने परॊष्य महातपाः दशाश्वमेधाञ जारूथ्यान आजहार निरर्गलान शयामॊ युवा लॊहिताक्षॊ मत्तवारणविक्रमः दशवर्षसहस्राणि रामॊ राज्यम अकारयत स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः भगीरथं च राजानं मृतं शुश्रुम सृञ्जय यस्येद्न्रॊ वितते यज्ञे सॊमं पीत्वा मदॊत्कटः असुराणां सहस्राणि बहूनि सुरसत्तमः अजयद बाहुवीर्येण भगवान पाकशासनः यः सहस्रं सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः ईजानॊ वितते यज्ञे दक्षिणाम अत्यकालयत सर्वा रथगताः कन्या रथाः सर्वे चतुर्युजः रथे रथे शतं नागाः पद्मिनॊ हेममालिनः सहस्रम अश्वा एकैकं हस्तिनं पृष्ठतॊ ऽनवयुः गवां सहस्रम अश्वे ऽशवे सहस्रं गव्य अजाविकम उपह्वरे निवसतॊ यस्याङ्के निषसाद ह गङ्गा भागीरथी तस्माद उर्वशी हय अभवत पुरा भूरिदक्षिणम इक्ष्वाकुं यजमानं भगीरथम तरिलॊकपथ गा गङ्गा दुहितृत्वम उपेयिषी स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः दिलीपं चैवैलविलं मृतं शुश्रुम सृञ्जय यस्य कर्माणि भूरीणि कथयन्ति दविजातयः इमां वै वसु संपन्नां वसुधां वसुधाधिपः ददौ तस्मिन महायज्ञे बराह्मणैभ्यः समाहितः तस्येह यजमानस्य यज्ञे यज्ञे पुरॊहितः सहस्रं वारणान हैमान दक्षिणाम अत्यकालयत यस्य यज्ञे महान आसीद यूपः शरीमान हिरण्मयः तं देवाः कर्म कुर्वाणाः शक्र जयेष्ठा उपाश्रयन चषालॊ यस्य सौवर्णस तस्मिन यूपे हिरण्मये ननृतुर देवगन्धर्वाः षट सहस्राणि सप्तधा अवादयत तत्र वीणां मध्ये विश्वावसुः सवयम सर्वभूतान्य अमन्यन्त मम वादयतीत्य अयम एतद राज्ञॊ दिलीपस्य राजानॊ नानुचक्रिरे यत सत्रियॊ हेमसंपन्नाः पथि मत्ताः सम शेरते राजानम उग्रधन्वानं दिलीपं सत्यवादिनम ये ऽपश्यन सुमहात्मानं ते ऽपि सवर्गजितॊ नराः तरयः शब्दा न जीर्यन्ते दिलीपस्य निवेशने सवाध्यायघॊषॊ जयाघॊषॊ दीयताम इति चैव हि स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः मांधातारं यौवनाश्वं मृतं शुश्रुम सृञ्जय यं देवा मरुतॊ गर्भं पितुः पार्श्वाद अपाहरन संवृद्धॊ युवनाश्वस्य जठरे यॊ महात्मनः पृषद आज्यॊद्भवः शरीमांस तरिलॊकविजयी नृपः यं दृष्ट्वा पितुर उत्सङ्गे शयानं देवरूपिणम अन्यॊन्यम अब्रुवन देवाः कम अयं धास्यतीति वै माम एव धास्यतीत्य एवम इन्द्रॊ अभ्यवपद्यत मांधातेति ततस तस्य नाम चक्रे शतक्रतुः ततस तु पयसॊ धारां पुष्टि हेतॊर महात्मनः तस्यास्ये यौवनाश्वस्य पाणिर इन्द्रस्य चास्रवत तं पिबन पाणिम इन्द्रस्य समाम अह्ना वयवर्धत स आसीद दवादश समॊ दवादशाहेन पार्थिव तम इयं पृथिवी सर्वा एकाह्ना समपद्यत धर्मात्मानं महात्मानं शूरम इन्द्रसमं युधि य आङ्गारं हि नृपतिं मरुत्तम असितं गयम अङ्गं बृहद्रथं चैव मांधाता समरे ऽजयत यौवनाश्वॊ यदाङ्गारं समरे समयॊधयत विस्फारैर धनुषॊ देवा दयौर अभेदीति मेनिरे यतः सूर्य उदेति सम यत्र च परतितिष्ठति सर्वं तद यौवनाश्वस्य मांधातुः कषेत्रम उच्यते अश्वमेध शतेनेष्ट्वा राजसूय शतेन च अददाद रॊहितान मत्स्यान बराह्मणैभ्यॊ महीपतिः हैरण्यान यॊजनॊत्सेधान आयतान दशयॊजनम अतिरिक्तान दविजातिभ्यॊ वयभजन्न इतरे जनाः स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः ययातिं नाहुषं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय य इमां पृथिवीं सर्वां विजित्य सह सागराम शम्या पातेनाभ्यतीयाद वेदीभिश चित्रयन नृप ईजानः करतुभिः पुण्यैः पर्यगच्छद वसुंधराम इष्ट्वा करतुसहस्रेण वाजिमेधशतेन च तर्पयाम आस देवेन्द्रं तरिभिः काञ्चनपर्वतैः वयूढे देवासुरे युद्धे हत्वा दैतेय दानवान वयभजत पृथिवीं कृत्स्नां ययातिर नहुषात्मजः अन्तेषु पुत्रान निक्षिप्य यदुद्रुह्यु पुरॊगमान पूरुं राज्ये ऽभिषिच्य सवे सदारः परस्थितॊ वनम स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः अम्बरीषं च नाभागं मृतं शुश्रुम सृञ्जय यं परजा वव्रिरे पुण्यं गॊप्तारं नृपसत्तम यः सहस्रं सहस्राणां राज्ञाम अयुत याजिनाम ईजानॊ वितते यज्ञे बराह्मणैभ्यः समाहितः नैतत पूर्वे जनाश चक्रुर न करिष्यन्ति चापरे इत्य अम्बरीषं नाभागम अन्वमॊदन्त दक्षिणाः शतं राजसहस्राणि शतं राजशतानि च सर्वे ऽशवमेधैर ईजानास ते ऽभययुर दक्षिणायनम स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्र तरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः शशबिन्दुं चैत्ररथं मृतं शुश्रुम सृञ्जय यस्य भार्या सहस्राणां शतम आसीन महात्मनः सहस्रं तु सहस्राणां यस्यासञ शाश बिन्दवः हिरण्यकवचाः सर्वे सर्वे चॊत्तमधन्विनः शतं कन्या राजपुत्रम एकैकं पृष्ठतॊ ऽनवयुः कन्यां कन्यां शतं नागा नागं नागं शतं रथाः रथं रथं शतं चाश्वा देशजा हेममालिनः अश्वम अश्वं शतं गावॊ गां गां तद्वद अजाविकम एतद धनम अपर्यन्तम अश्वमेधे महामखे शशबिन्दुर महाराज बराह्मणैभ्यः समादिशत स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः गयम आमूर्तरयसं मृतं शुश्रुम सृञ्जय यः स वर्षशतं राजा हुतशिष्टाशनॊ ऽभवत यस्मै वह्निर वरान परादात ततॊ वव्रे वरान गयः ददतॊ मे ऽकषया चास्तु धर्मे शरद्धा च वर्धताम मनॊ मे रमतां सत्ये तवत्प्रसादाद धुताशन लेभे च कामांस तान सर्वान पावकाद इति नः शरुतम दर्शेन पौर्णमासेन चातुर्मास्यैः पुनः पुनः अयजत स महातेजाः सहस्रं परिवत्सरान शतं गवां सहस्राणि शतम अश्वशतानि च उत्थायॊत्थाय वै परादात सहस्रं परिवत्सरान तर्पयाम आस सॊमेन देवान वित्तैर दविजान अपि पितॄन सवधाभिः कामैश च सत्रियः सवाः पुरुषर्षभ सौवर्णां पृथिवीं कृत्वा दशव्यामां दविर आयताम दक्षिमाम अददद राजा वाजिमेधमहामखे यावत्यः सिकता राजन गङ्गायाः पुरुषर्षभ तावतीर एव गाः परादाद आमूर्तरयसॊ गयः स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः रन्ति देवं च साङ्कृत्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जय सम्यग आराध्य यः शक्रं वरं लेभे महायशाः अन्नं च नॊ बहु भवेद अतिथींश च लभेमहि शरद्धा च नॊ मा वयगमन मा च याचिष्म कं चन उपातिष्ठन्त पशवः सवयं तं संशितव्रतम गराम्यारण्या महात्मानं रन्ति देवं यशस्विनम महानदी चर्म राशेर उत्क्लेदात सुस्रुवे यतः ततश चर्मण्वतीत्य एवं विख्याता सा महानदी बराह्मणैभ्यॊ ददौ निष्कान सदसि परतते नृपः तुभ्यं तुभ्यं निष्कम इति यत्राक्रॊशन्ति वै दविजाः सहस्रं तुभ्यम इत्य उक्त्वा बराह्मणान सम परपद्यते अन्वाहार्यॊपकरणं दरव्यॊपकरणं च यत घटाः सथाल्यः कटाहाश च पात्र्यश च पिठरा अपि न तत किं चिद असौवर्णं रन्ति देवस्य धीमतः साङ्कृते रन्ति देवस्य यां रात्रिम अवसद गृहे आलभ्यन्त शतं गावः सहस्राणि च विंशतिः तत्र सम सूदाः करॊशन्ति सुमृष्टमणिकुण्डलाः सूपभूयिष्ठम अश्नीध्वं नाद्य मांसं यथा पुरा स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः सगरं च महात्मानं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ऐक्ष्वाकं पुरुषव्याघ्रम अति मानुषविक्रमम षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पृष्ठतॊ ऽनवयुः नक्षत्रराजं वर्षान्ते वयभ्रे जयॊतिर गणा इव एकछत्रा मही यस्य परणता हय अभवत पुरा यॊ ऽशवमेध सहस्रेण तर्पयाम आस देवताः यः परादात काञ्चनस्तम्भं परासादं सर्वकाञ्चनम पूर्णं पद्मदलाक्षीणां सत्रीणां शयनसंकुलम दविजातिभ्यॊ ऽनुरूपैभ्यः कामान उच्चावचांस तथा यस्यादेशेन तद वित्तं वयभजन्त दविजातयः खानयाम आस यः कॊपात पृथिवीं सागराङ्किताम यस्य नाम्ना समुद्रश च सागरत्वम उपागतः स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः राजानं च पृथुं वैन्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जय यम अभ्यषिञ्चन संभूय महारण्ये महर्षयः परथयिष्यति वै लॊकान पृथुर इत्य एव शब्दितः कषताच च नस तरायतीति स तस्मात कषत्रियः समृतः पृथुं वैन्यं परजा दृष्ट्वा रक्ताः समेति यद अब्रुवन ततॊ राजेति नामास्य अनुरागाद अजायत अकृष्टपच्या पृथिवी पुटके पुटके मधु सर्वा दरॊण दुघा गावॊ वैन्यस्यासन परशासतः अरॊगाः सर्वसिद्धार्था मनुष्या अकुतॊभयाः यथाभिकामम अवसन कषेत्रेषु च गृहेषु च आपः संस्तम्भिरे यस्य समुद्रस्य यियासतः सरितश चानुदीर्यन्त धवजसङ्गश च नाभवत हैरण्यांस तरिनलॊत्सेधान पर्वतान एकविंशतिम बराह्मणैभ्यॊ ददौ राजा यॊ ऽशवमेधे महामखे स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः किं वै तूष्णीं धयायसि सृञ्जय तवं; न मे राजन वाचम इमां शृणॊषि न चेन मॊघं विप्रलप्तं मयेदं; पथ्यं मुमूर्षॊर इव सम्यग उक्तम [सृन्जय] शृणॊमि ते नारद वाचम एतां; विचित्रार्थां सरजम इव पुण्यगन्धाम राजर्षीणां पुण्यकृतां महात्मनां; कीर्त्या युक्तां शॊकनिर्णाशनार्थम न ते मॊघं विप्रलप्तं महर्षे; दृष्ट्वैव तवां नारदाहं वि शॊकः शुश्रूषे ते वचनं बरह्मवादिन; न ते तृप्याम्य अमृतस्येव पानात अमॊघदर्शिन मम चेत परसादं; सुताघ दग्धस्य विभॊ परकुर्याः मृतस्य संजीवनम अद्य मे सयात; तव परसादात सुत संगमश च [नारद] यस ते पुत्रॊ दयितॊ ऽयं वियातः; सवर्णष्ठीवी यम अदात पर्वतस ते पुनस ते तं पुत्रम अहं ददामि; हिरण्यनाभं वर्षसहस्रिणं च [युधिस्ठिर] स कथं काञ्चनष्ठीवी सृञ्जयस्य सुतॊ ऽभवत पर्वतेन किमर्थं च दत्तः केन ममार च यदा वर्षसहस्रायुस तदा भवति मानवः कथम अप्राप्तकौमारः सृञ्जयस्य सुतॊ मृतः उताहॊ नाममात्रं वै सुवर्णष्ठीविनॊ ऽभवत तथ्यं वा काञ्चनष्ठीवीत्य एतद इच्छामि वेदितुम [वासुदेव] अत्र ते कथयिष्यामि यथावृत्तं जनेश्वर नारदः पर्वतश चैव पराग ऋषी लॊकपूजितौ मातुलॊ भागिनेयश च देवलॊकाद इहागतौ विहर्तु कामौ संप्रीत्या मानुष्येषु पुरा परभू हविः पवित्रभॊज्येन देव भॊज्येन चैव ह नारदॊ मातुलश चैव भागिनेयश च पर्वतः ताव उभौ तपसॊपेताव अवनी तलचारिणौ भुञ्जानौ मानुषान भॊगान यथावत पर्यधावताम परीतिमन्तौ मुदा युक्तौ समयं तत्र चक्रतुः यॊ भवेद धृदि संकल्पः शुभॊ वा यदि वाशुभः अन्यॊन्यस्य स आख्येयॊ मृषा शापॊ ऽनयथा भवेत तौ तथेति परतिज्ञाय महर्षी लॊकपूजितौ सृञ्जयं शवैत्यम अभ्येत्य राजानम इदम ऊचतुः आवां भवति वत्स्यावः कं चित कालं हिताय ते यथावत पृथिवीपालावयॊः परगुणी भव तथेति कृत्वा तौ राजा सत्कृत्यॊपचचार ह ततः कदा चित तौ राजा महात्मानौ तथागतौ अब्रवीत परमप्रीतः सुतेयं वरवर्णिनी एकैव मम कन्यैषा युवां परिचरिष्यति दर्शनीयानवद्याङ्गी शीलवृत्तसमन्विता सुकुमारी कुमारी च पद्मकिञ्जल्क संनिभा परमं सौम्य इत्य उक्तस ताभ्यां राजा शशास ताम कन्ये विप्राव उपचर देववत पितृवच च ह सा तु कन्या तथेत्य उक्त्वा पितरं धर्मचारिणी यथानिदेशं राज्ञस तौ सत्कृत्यॊपचचार ह तस्यास तथॊपचारेण रूपेणाप्रतिमेन च नारदं हृच्छयस तूर्णं सहसैवान्वपद्यत ववृधे च ततस तस्य हृदि कामॊ महात्मनः यथा शुक्लस्य पक्षस्य परवृत्ताव उडुराट शनैः न च तं भागिनेयाय पर्वताय महात्मने शशंस मन्मथं तीव्रं वरीडमानः स धर्मवित तपसा चेङ्गितेनाथ पर्वतॊ ऽथ बुबॊध तत कामार्तं नारदं करुद्धः शशापैनं ततॊ भृशम कृत्वा समयम अव्यग्रॊ भवान वै सहितॊ मया यॊ भवेद धृदि संकल्पः शुभॊ वा यदि वाशुभः अन्यॊन्यस्य स आख्येय इति तद वै मृषा कृतम भवता वचनं बरह्मंस तस्माद एतद वदाम्य अहम न हि कामं परवर्तन्तं भवान आचष्ट मे पुरा सुकुमार्यां कुमार्यां ते तस्माद एष शपाम्य अहम बरह्मवादी गुरुर यस्मात तपस्वी बरह्मणश च सन अकार्षीः समयभ्रंशम आवाभ्यां यः कृतॊ मिथः शप्स्ये तस्मात सुसंक्रुद्धॊ भवन्तं तं निबॊध मे सुकुमारी च ते भार्या भविष्यति न संशयः वानरं चैव कन्या तवां विवाहात परभृति परभॊ संद्रक्ष्यन्ति नराश चान्ये सवरूपेण विनाकृतम स तद वाक्यं तु विज्ञाय नारदः पर्वतात तदा अशपत तम अपि करॊधाद भागिनेयं स मातुलः तपसा बरह्मचर्येण सत्येन च दमेन च युक्तॊ ऽपि धर्मनित्यश च न सवर्गवासम आप्स्यसि तौ तु शप्त्वा भृशं करुद्धौ परस्परम अमर्षणौ परतिजग्मतुर अन्यॊन्यं करुद्धा इव गजॊत्तमौ पर्वतः पृथिवीं कृत्स्नां विचचार महामुनिः पूज्यमानॊ यथान्यायं तेजसा सवेन भारत अथ ताम अलभत कन्यां नारदः सृञ्जयात्म जाम धर्मेण धर्मप्रवरः सुकुमारीम अनिन्दिताम सा तु कन्या यथा शापं नारदं तं ददर्श ह पाणिग्रहण मन्त्राणां परयॊगाद एव वानरम सुकुमारी च देवर्षिं वानरप्रतिमाननम नैवावमन्यत तदा परीतिमत्य एव चाभवत उपतस्थे च भर्तारं न चान्यं मनसाप्य अगात देवं मुनिं वा यक्षं वा पतित्वे पतिवत्सला ततः कदा चिद भगवान पर्वतॊ ऽनुससार ह वनं विरहितं किं चित तत्रापश्यत स नारदम ततॊ ऽभिवाद्य परॊवाच नारदं पर्वतस तदा भवान परसादं कुरुतां सवर्गा देशाय मे परभॊ तम उवाच ततॊ दृष्ट्वा पर्वतं नारदस तदा कृताञ्जलिम उपासीनं दीनं दीनतरः सवयम तवयाहं परथमं शप्तॊ वानरॊ तवं भविष्यसि इत्य उक्तेन मया पश्चाच छप्तस तवम अपि मत्सरात अद्य परभृति वै वासं सवर्गे नावाप्स्यसीति ह तव नैतद धि सदृशं पुत्र सथाने हि मे भवान निवर्तयेतां तौ शापम अन्यॊ ऽनयेन तदा मुनी शरीसमृद्धं तदा दृष्ट्वा नारदं देवरूपिणम सुकुमारी परदुद्राव परपत्य अभिशङ्कया तां पर्वतस ततॊ दृष्ट्वा परद्रवन्तीम अनिन्दिताम अब्रवीत तव भर्तैष नात्र कार्या विचारणा ऋषिः परमधर्मात्मा नारदॊ भगवान परभुः तवैवाभेद्य हृदयॊ मा ते भूद अत्र संशयः सानुनीता बहुविधं पर्वतेन महात्मना शापदॊषं च तं भर्तुः शरुत्वा सवां परकृतिं गता पर्वतॊ ऽथ ययौ सवर्गं नारदॊ ऽथ ययौ गृहान परत्यक्षकर्मा सर्वस्य नारदॊ ऽयं महान ऋषिः एष वक्ष्यति वै पृष्टॊ यथावृत्तं नरॊत्तम [वैषम्पायन] ततॊ राजा पाण्डुसुतॊ नारदं परत्यभाषत भगवञ शरॊतुम इच्छामि सुवर्णष्ठीवि संभवम एवम उक्तः स च मुनिर धर्मराजेन नारदः आचचक्षे यथावृत्तं सुवर्णष्ठीविनं परति एवम एतन महाराज यथायं केशवॊ ऽबरवीत कार्यस्यास्य तु यच छेषं तत ते वक्ष्यामि पृच्छतः अहं च पर्वतश चैव सवस्रीयॊ मे महामुनिः वस्तु कामाव अभिगतौ सृञ्जयं जयतां वरम तत्र संपूजितौ तेन विधिदृष्टेन कर्मणा सर्वकामैः सुविहितौ निवसावॊ ऽसय वेश्मनि वयतिक्रान्तासु वर्षासु समये गमनस्य च पर्वतॊ माम उवाचेदं काले वचनम अर्थवत आवाम अस्य नरेन्द्रस्य गृहे परमपूजितौ उषितौ समये बरह्मंश चिन्त्यताम अत्र सांप्रतम ततॊ ऽहम अब्रुवं राजन पर्वतं शुभदर्शनम सर्वम एतत तवयि विभॊ भागिनेयॊपपद्यते वरेण छन्द्यतां राजा लभतां यद यद इच्छति आवयॊस तपसा सिद्धिं पराप्नॊतु यदि मन्यसे तत आहूय राजानं सृञ्जयं शुभदर्शनम पर्वतॊ ऽनुमतं वाक्यम उवाच मुनिपुंगवः परीतौ सवॊ नृप सत्कारैस तव हय आर्जवसंभृतैः आवाभ्याम अभ्यनुज्ञातॊ वरं नृवर चिन्तय देवानाम अविहिंसायां यद भवेन मानुषक्षमम तद्गृहाण महाराज पूजार्हॊ नौ मतॊ भवान [सृन्जय] परीतौ भवन्तौ यदि मे कृतम एतावता मम एष एव परॊ लाभॊ निर्वृत्तॊ मे महाफलः [नारद] तम एवं वादिनं भूयः पर्वतः परत्यभाषत वृणीष्व राजन संकल्पॊ यस ते हृदि चिरं सथितः [सृन्जय] अभीप्सामि सुतं वीरं वीर्यवन्तं दृढव्रतम आयुष्मन्तं महाभागं देवराजसमद्युतिम [पर्वत] भविष्यत्य एष ते कामॊ न तव आयुष्मान भविष्यति देवराजाभिभूत्य अर्थं संकल्पॊ हय एष ते हृदि सुवर्णष्ठीवनाच चैव सवर्णष्ठीवी भविष्यति रक्ष्यश च देवराजात स देवराजसमद्युतिः [नारद] तच छरुत्वा सृञ्जयॊ वाक्यं पर्वतस्य महात्मनः परसादयाम आस तदा नैतद एवं भवेद इति आयुष्मान मे भवेत पुत्रॊ भवतस तपसा मुने न च तं पर्वतः किं चिद उवाचेन्द्र वयपेक्षया तम अहं नृपतिं दीनम अब्रुवं पुनर एव तु समर्तव्यॊ ऽहं महाराज दर्शयिष्यामि ते समृतः अहं ते दयितं पुत्रं परेतराजवशं गतम पुनर दास्यामि तद रूपं मा शुचः पृथिवीपते एवम उक्त्वा तु नृपतिं परयातौ सवॊ यथेप्सितम सृञ्जयश च यथाकामं परविवेश सवमन्दिरम सृञ्जयस्याथ राजर्षेः कस्मिंश चित कालपर्यये जज्ञे पुत्रॊ महावीर्यस तेजसा परज्वलन्न इव ववृधे स यथाकालं सरसीव महॊत्पलम बभूव काञ्चनष्ठीवी यथार्थं नाम तस्य तत तद अद्भुततमं लॊके पप्रथे कुरुसत्तम बुबुधे तच च देवेन्द्रॊ वरदानं महात्मनॊः ततस तव अभिभवाद भीतॊ बृहस्पतिमते सथितः कुमारस्यान्तर परेक्षी बभूव बलवृत्र हा चॊदयाम आस वज्रं स दिव्यास्त्रं मूर्ति संस्थितम वयाघ्रॊ भूत्वा जहीमं तवं राजपुत्रम इति परभॊ विवृद्धः किल वीर्येण माम एषॊ ऽभिभविष्यति सृञ्जयस्य सुतॊ वज्रयथैनं पर्वतॊ ददौ एवम उक्तस तु शक्रेण वर्जॊ बर पुरंजयः कुमारस्यान्तर परेक्षी नित्यम एवान्वपद्यत सृञ्जयॊ ऽपि सुतं पराप्य देवराजसमद्युतिम हृष्टः सान्तःपुरॊ राजा वननित्यॊ ऽभवत तदा ततॊ भागीरथी तीरे कदा चिद वननिर्झरे धात्री दवितीयॊ बालः स करीडार्थं पर्यधावत पञ्चवर्षक देशीयॊ बालॊ नागेन्द्र विक्रमः सहसॊत्पतितं वयाघ्रम आससाद महाबलः तेन चैव विनिष्पिष्टॊ वेपमानॊ नृपात्म जः वयसुः पपात मेदिन्यां ततॊ धात्री विचुक्रुशे हत्वा तु राजपुत्रं स तत्रैवान्तरधीयत शार्दूलॊ देवराजस्य माययान्तर हितस तदा धात्र्यास तु निनदं शरुत्वा रुदत्याः परमार्तवत अभ्यधावत तं देशं सवयम एव महीपतिः स ददर्श गतासुं तं शयानं पीतशॊणितम कुमारं विगतानन्दं निशाकरम इव चयुतम स तम उत्सङ्गम आरॊप्य परिपीडित वक्षसम पुत्रं रुधिरसंसिक्तं पर्यदेवयद आतुरः ततस ता मातरस तस्य रुदन्त्यः शॊककर्शिताः अभ्यधावन्त तं देशं यत्र राजा स सृञ्जयः ततः स राजा सस्मार माम अन्तर्गतमानसः तच चाहं चिन्तितं जञात्वा गतवांस तस्य दर्शनम स मयैतानि वाक्यानि शरावितः शॊकलालसः यानि ते यदुवीरेण कथितानि महीपते संजीवितश चापि मया वासवानुमते तदा भवितव्यं तथा तच च न तच छक्यम अतॊ ऽनयथा अत ऊर्ध्वं कुमारः सस्वर्ण षठीवी महायशाः चित्तं परसादयाम आस पितुर मातुश च वीर्यवान कारयाम आस राज्यं स पितरि सवर्गते विभुः वर्षाणाम एकशतवत सहस्रं भीमविक्रमः तत इष्ट्वा महायज्ञैर बहुभिर भूरिदक्षिणैः तर्पयाम आस देवांश च पितॄंश चैव महाद्युतिः उत्पाद्य च बहून पुत्रान कुलसंतान कारिणः कालेन महता राजन कालधर्मम उपेयिवान स तवं राजेन्द्र संजातं शॊकम एतन निवर्तय यथा तवां केशवः पराह वयासश च सुमहातपाः पितृपैतामहं राज्यम आस्थाय दुरम उद्वह इष्ट्वा पुण्यैर महायज्ञैर इष्टाँल लॊकान अवाप्स्यसि [वैषम्पायन] तूष्णींभूतं तु राजानं शॊचमानं युधिष्ठिरम तपस्वी धर्मतत्त्वज्ञः कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत परजानां पालनं धर्मॊ राज्ञां राजीवलॊचन धर्मः परमाणं लॊकस्य नित्यं धर्मानुवर्तनम अनुतिष्ठस्व वै राजन पितृपैतामहं पदम बराह्मणेषु च यॊ धर्मः स नित्यॊ वेद निश्चितः तत परमाणं परमाणानां शाश्वतं भरतर्षभ तस्य धर्मस्य कृत्स्नस्य कषत्रियः परिरक्षिता तथा यः परतिहन्त्य अस्य शासनं विषये नरः स बाहुभ्यां विनिग्राह्यॊ लॊकयात्रा विघातकः परमाणम अप्रमाणं यः कुर्यान मॊहवशं गतः भृत्यॊ व यदि वा पुत्रस तपस्वी वापि कश चन पापान सर्वैर उपायैस तान नियच्छेद घातयेत वा अतॊ ऽनयथा वर्तमानॊ राजा पराप्नॊति किल्बिषम धर्मं विनश्यमानं हि यॊ न रक्षेत स धर्महा ते तवया धर्महन्तारॊ निहताः सपदानुगाः सवधर्मे वर्तमानस तवं किं नु शॊचसि पाण्डव राजा हि हन्याद दद्याच च परजा रक्षेच च धर्मतः [युधिस्ठिर] न ते ऽभिशङ्के वचनं यद बरवीषि तपॊधन अपरॊक्षॊ हि तेधर्मः सर्वधर्मभृतां वर मया हय अवध्या बहवॊ घातिता राज्यकारणात तान्य अकार्याणि मे बरह्मन दनन्ति च तपन्ति च [वयास] ईश्वरॊ वा भवेत कर्ता पुरुषॊ वापि भारत हठॊ वा वर्तते लॊके कर्म जं वा फलं समृतम ईश्वरेण नियुक्ता हि साध्व असाधु च पार्थिव कुर्वन्ति पुरुषाः कर्मफलम ईश्वर गामि तत यथा हि पुरुषश छिन्द्याद वृक्षं परशुना वने छेत्तुर एव भवेत पापं परशॊर न कथं चन अथ वा तद उपादानात पराप्नुयुः कर्मणः फलम दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन न विद्यते न चैतद इष्टं कौन्तेय यद अन्येन फलं कृतम पराप्नुयाद इति तस्माच च ईश्वरे तन निवेशय अथ वा पुरुषः कर्ता कर्मणॊः शुभपापयॊः न परं विद्यते तस्माद एवम अन्यच छुभं कुरु न हि कश चित कव चिद राजन दिष्टात परतिनिवर्तते दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन न विद्यते यदि वा मन्यसे राजन हठे लॊकं परतिष्ठितम एवम अप्य अशुभं कर्म न भूतं न भविष्यति अथाभिपत्तिर लॊकस्य कर्तव्या शुभपापयॊः अभिपन्नतमं लॊके राज्ञाम उद्यतदण्डनम अथापि लॊके कर्माणि समावर्तन्त भारत शुभाशुभफलं चेमे पराप्नुवन्तीति मे मतिः एवं सत्यं शुभादेशं कर्मणस तत फलं धरुवम तयज तद राजशार्दूल मैवं शॊके मनॊ कृथाः सवधर्मे वर्तमानस्य सापवादे ऽपि भारत एवम आत्मपरित्यागस तव राजन न शॊभनः विहितानीह कौन्तेय परायश्चित्तानि कर्मिणाम शरीरवांस तानि कुर्याद अशरीरः पराभवेत तद राजञ जीवमानस तवं परायश्चित्तं चरिष्यसि परायश्चित्तम अकृत्वा तु परेत्य तप्तासि भारत [युधिस्ठिर] हताः पुत्राश च पौत्राश च भरातरः पितरस तथा शवशुरा गुरवश चैव मातुलाः सपितामहाः कषत्रियाश च महात्मानः संबन्धिसुहृदस तथा वयस्या जञातयश चैव भरातरश च पितामह बहवश च मनुष्येन्द्रा नानादेशसमागताः घातिता राज्यलुब्धेन मयैकेन पितामह तांस तादृशान अहं हत्वा धर्मनित्यान महीक्षितः असकृत सॊमपान वीरान किं पराप्स्यामि तपॊधन दह्याम्य अनिशम अद्याहं चिन्तयानः पुनः पुनः हीनां पार्थिव सिंहैस तैः शरीमद्भिः पृथिवीम इमाम दृष्ट्वा जञातिवधं घॊरं हतांश च शतशः परान कॊटिशश च नरान अन्यान परितप्ये पितामह का नु तासां वरस्त्रीणाम अवस्थाद्य भविष्यति विहीनानां सवतनयैः पतिभिर भरातृभिस तथा अस्मान अन्तकरान घॊरान पाण्डवान वृष्णिसंहितान आक्रॊशन्त्यः कृशा दीना निपतन्त्यश च भूतले अपश्यन्त्यः पितॄन भरातॄन पतीन पुत्रांश च यॊषितः तयक्त्वा पराणान परियान सर्वा गमिष्यन्ति यमक्षयम वत्सलत्वाद दविजश्रेष्ठ तत्र मे नास्ति संशयः वयक्तं सौक्ष्म्याच च धर्मस्य पराप्स्यामः सत्रीवधं वयम ते वयं सुहृदॊ हत्वा कृत्वा पापम अनन्तकम नरके निपतिष्यामॊ हय अधःशिरस एव च शरीराणि विमॊक्ष्यामस तपसॊग्रेण सत्तम आश्रमांश च विशेषांस तवं ममाचक्ष्व पितामह [वैषम्पायन] युधिष्ठिरस्य तद वाक्यं शरुत्वा दवैपायनस तदा समीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या ऋषिः परॊवाच पाण्डवम मा विषादं कृथा राजन कषत्रधर्मम अनुस्मर सवधर्मेण हता हय एते कषत्रियाः कषत्रियर्षभ काङ्क्षमाणाः शरियं कृत्स्नां पृथिव्यां च महद यशः कृतान्तविधिसंयुक्ताः कालेन निधनं गताः न तवं हन्ता न भीमॊ ऽपि नार्जुनॊ न यमाव अपि कालः पर्याय धर्मेण पराणान आदत्त देहिनाम न यस्य माता पितरौ नानुग्राह्यॊ ऽसति कश चन कर्म साक्षी परजानां यस तेन कालेन संहृताः हेतुमात्रम इदं तस्य कालस्य पुरुषर्षभ यद धन्ति भूतैर भूतानि तद अस्मै रूपम ऐश्वरम कर्म मूर्त्य आत्मकं विद्धि साक्षिणं शुभपापयॊः सुखदुःखगुणॊदर्कं कालं कालफलप्रदम तेषाम अपि महाबाहॊ कर्माणि परिचिन्तय विनाशहेतुकारित्वे यैस ते कालवशं गताः आत्मनश च विजानीहि नियमव्रतशीलताम यदा तवम ईदृशं कर्म विधिनाक्रम्य कारितः तवष्टेव विहितं यन्त्रं यथा सथापयितुर वशे कर्मणा कालयुक्तेन तथेदं भराम्यते जगत पुरुषस्य हि दृष्ट्वेमाम उत्पत्तिम अनिमित्ततः यदृच्छया विनाशं च शॊकहर्षाव अनर्थकौ वयलीकं चापि यत तव अत्र चित्तवैतंसिकं तव तदर्थम इष्यते राजन परायश्चित्तं तद आचर इदं च शरूयते पार्थ युद्धे देवासुरे पुरा असुरा भरातरॊ जयेष्ठा देवाश चापि यवीयसः तेषाम अपि शरीनिमित्तं महान आसीत समुच्छ्रयः युद्धं वर्षसहस्राणि दवात्रिंशद अभवत किल एकार्णवां महीं कृत्वा रुधिरेण परिप्लुताम जघ्नुर दैत्यांस तदा देवास तरिदिवं चैव लेभिरे तथैव पृथिवीं लब्ध्वा बराह्मणा वेद पारगाः संश्रिता दानवानां वै साह्यार्थे दर्पमॊहिताः शाला वृका इति खयातास तरिषु लॊकेषु भारत अष्टाशीति सहस्राणि ते चापि विबुधैर हताः धर्मव्युच्छित्तिम इच्छन्तॊ ये ऽधर्मस्य परवर्तकाः हन्तव्यास ते दुरात्मानॊ देवैर दैत्या इवॊल्वणाः एकं हत्वा यदि कुले शिष्टानां सयाद अनामयम कुलं हत्वाथ राष्ट्रं वा न तद्वृत्तॊपघातकम अधर्मरूपॊ धर्मॊ हि कश चिद अस्ति नराधिप धर्मश चाधर्मरूपॊ ऽसति तच च जञेयं विपश्चिता तस्मात संस्तम्भयात्मानं शरुतवान असि पाण्डव देवैः पूर्वगतं मार्गम अनुयातॊ ऽसि भारत न हीदृशा गमिष्यन्ति नरकं पाण्डवर्षभ भरातॄन आश्वासयैतांस तवं सुहृदश च परंतप यॊ हि पापसमारम्भे कार्ये तद्भावभावितः कुर्वन्न अपि तथैव सयात कृत्वा च निरपत्रपः तस्मिंस तत कलुषं सर्वं समाप्तम इति शब्दितम परायश्चित्तं न तस्यास्ति हरासॊ वा पापकर्मणः तवं तु शुक्लाभिजातीयः परदॊषेण कारितः अनिच्छमानः कर्मेदं कृत्वा च परितप्यसे अश्वमेधॊ महायज्ञः परायश्चित्तम उदाहृतम तम आहर महाराज वि पाप्मैवं भविष्यसि मरुद्भिः सह जित्वारीन मघवान पाकशासनः एकैकं करतुम आहृत्य शतकृत्वः शतक्रतुः पूतपाप्मा जितस्वर्गॊ लॊकान पराप्य सुखॊदयान मरुद्गणवृतः शक्रः शुशुभे भासयन दिशः सवर्गलॊके महीयन्तम अप्सरॊभिः शचीपतिम ऋषयः पर्युपासन्ते देवाश च विबुधेश्वरम सॊ ऽयं तवम इह संक्रान्तॊ विक्रमेण वसुंधराम निर्जिताश च महीपाला विक्रमेण तवयानघ तेषां पुराणि राष्ट्राणि गत्वा राजन सुहृद्वृतः भरातॄन पुत्रांश च पौत्रांश च सवे सवे राज्ये ऽभिषेचय बालान अपि च गर्भस्थान सान्त्वानि समुदाचरन रञ्जयन परकृतीः सर्वाः परिपाहि वसुंधराम कुमारॊ नास्ति येषां च कन्यास तत्राभिषेचय कामाशयॊ हि सत्री वर्गः शॊकम एवं परहास्यति एवम आश्वासनं कृत्वा सर्वराष्ट्रेषु भारत यजस्व वाजिमेधेन यथेन्द्रॊ विजयी पुरा अशॊच्यास ते महात्मानः कषत्रियाः कषत्रियर्षभ सवकर्मभिर गता नाशं कृतान्तबलमॊहिताः अवाप्तः कषत्रधर्मस ते राज्यं पराप्तम अकल्मषम चरस्व धर्मं कौन्तेय शरेयान यः परेत्य भाविकः [युधिस्ठिर] कानि कृत्वेह कर्माणि परायश्चित्तीयते नरः किं कृत्वा चैव मुच्येत तन मे बरूहि पितामहः [वयास] अकुर्वन विहितं कर्म परतिषिद्धानि चाचरन परायश्चित्तीयते हय एवं नरॊ मिथ्या च वर्तयन सूर्येणाभ्युदितॊ यश च बरह्म चारी भवत्य उत तथा सूर्याभिनिर्मुक्तः कुनखी शयावदन्न अपि परिवित्तिः परिवेत्ता बरह्मॊज्झॊ यश च कुत्सकः दिधिषू पतिस तथा यः सयाद अग्रे दिधिषुर एव च अवकीर्णी भवेद यश च दविजातिवधकस तथा अतीर्थे बरह्मणस तयागी तीर्थे चाप्रतिपादकः गरामयाजी च कौन्तेय राज्ञश च परिविक्रयी शूद्र सत्रीवधकॊ यश च पूर्वः पूर्वस तु गर्हितः वृथा पशुसमालम्भी वनदाहस्य कारकः अनृतेनॊपचर्ता च परतिरॊद्धा गुरॊस तथा यश चाग्नीन अपविध्येत तथैव बरह्म विक्रयी एतान्य एनांसि सर्वाणि वयुत्क्रान्त समयश च यः अकार्याण्य अपि वक्ष्यामि यानि तानि निबॊध मे लॊकवेद विरुद्धानि तान्य एकाग्रमनाः शृणु सवधर्मस्य परित्यागः परधर्मस्य च करिया अयाज्य याजनं चैव तथाभक्ष्यस्य भक्षणम शरणागत संत्यागॊ भृत्यस्याभरणं तथा रसानां विक्रयश चापि तिर्यग्यॊनिवधस तथा आधानादीनि कर्माणि शक्तिमान न करॊति यः अप्रयच्छंश च सर्वाणि नित्यं देयानि भारत दक्षिणानाम अदानं च बराह्मण सवाभिमर्शनम सर्वाण्य एतान्य अकार्याणि पराहुर धर्मविदॊ जनाः पित्रा विभजते पुत्रॊ यश च सयाद गुरु तल्प गः अप्रजायन्न अधर्मेण भवत्य आधर्मिकॊ जनः उक्तान्य एतानि कर्माणि विस्तरेणेतरेण च यानि कुर्वन्न अकुर्वंश च परायश्चित्तीयते जनः एतान्य एव तु कर्माणि करियमाणानि मानवान येषु येषु निमित्तेषु न लिम्पन्त्य अथ तच छृणु परगृह्य शस्त्रम आयान्तम अपि वेदान्तगं रणे जिघांसन्तं निहत्याजौ न तेन बरह्म हा भवेत अपि चाप्य अत्र कौन्तेय मन्त्रॊ वेदेषु पठ्यते वेद परमाण विहितं तं धर्मं परब्रवीमि ते अपेतं बराह्मणं वृत्ताद यॊ हन्याद आततायिनम न तेन बरह्म हा स सयान मन्युस तं मन्युम ऋच्छति पराणात्यये तथाज्ञानाद आचरन मदिराम अपि अचॊदितॊ धर्मपरः पुनः संस्कारम अर्हति एतत ते सर्वम आख्यातं कौन्तेयाभक्ष्य भक्षणम परायश्चीत विधानेन सर्वम एतेन शुध्यति गुरु तल्पं हि गुर्वर्थे न दूषयति मानवम उद्दालकः शवेतकेतुं जनयाम आस शिष्यतः सतेयं कुर्वंस तु गुर्वर्थम आपत्सु न निबध्यते बहुशः कामकारेण न चेद यः संप्रवर्तते अन्यत्र बराह्मण सवेभ्य आददानॊ न दुष्यति सवयम अप्राशिता यश च न स पापेन लिप्यते पराणत्राणे ऽनृतं वाच्यम आत्मनॊ वा परस्य वा गुर्वर्थे सत्रीषु चैव सयाद विवाह करणेषु च नावर्तते वरतं सवप्ने शुक्रमॊक्षे कथं चन आज्यहॊमः समिद्धे ऽगनौ परायश्चित्तं विधीयते पारिवित्त्यं च पतिते नास्ति परव्रजिते तथा भिक्षिते पारदार्यं च न तद धर्मस्य दूषकम वृथा पशुसमालम्भं नैव कुर्यान न कारयेत अनुग्रहः पशूणां हि संस्कारॊ विधिचॊदितः अनर्हे बराह्मणे दत्तम अज्ञानात तन न दूषकम स कारणं तथा तीर्थे ऽतीर्थे वा परतिपादनम सत्रियस तथापचारिण्यॊ निष्कृतिः सयाद अदूषिका अपि सा पूयते तेन न तु भर्ता परदुष्यते तत्त्वं जञात्वा तु सॊमस्य विक्रयः सयाद अदूषकः असमर्थस्य भृत्यस्य विसर्गः सयाद अदॊषवान वनदाहॊ गवाम अर्थे करियमाणॊ न दूषकः उक्तान्य एतानि कर्माणि यानि कुर्वन न दुष्यति परायश्चित्तानि वक्ष्यामि विस्तरेणैव भारत [वयास] तपसा कर्मभिश चैव परदानेन च भारत पुनाति पापं पुरुषः पूतश चेन न परवर्तते एककालं तु भुञ्जानश चरन भैक्षं सवकर्मकृत कपालपाणिः खट्वाङ्गी बरह्म चारी सदॊत्थितः अनसूयुर अधः शायी कर्म लॊके परकाशयन पूर्णैर दवादशभिर वर्षैर बरह्म हा विप्रमुच्यते षड्भिर वर्षैः कृच्छ्रभॊजी बरह्म हा पूयते नरः मासे मासे समश्नंस तु तरिभिर वर्षैः परमुच्यते संवत्सरेण मासाशी पूयते नात्र संशयः तथैवॊपरमन राजन सवल्पेनापि परमुच्यते करतुना चाश्वमेधेन पूयते नात्र संशयः य चास्यावभृथे सनान्ति के चिद एवंविधा नराः ते सर्वे पूतपाप्मानॊ भवन्तीति परा शरुतिः बराह्मणार्थे हतॊ युद्धे मुच्यते बरह्महत्यया गवां शतसहस्रं तु पात्रेभ्यः परतिपादयन बरह्म हा विप्रमुच्येत सर्वपापेभ्य एव च कपिलानां सहस्राणि यॊ दद्यात पञ्चविंशतिम दॊग्ध्रीणां स च पापेभ्यः सर्वेभ्यॊ विप्रमुच्यते गॊसहस्रं स वत्सानां दॊग्ध्रीणां पराणसंशये साधुभ्यॊ वै दरिद्रेभ्यॊ दत्त्वा मुच्येत किल्बिषात शतं तै यस तु काम्बॊजान बराह्मणेभ्यः परयच्छति नियतेभ्यॊ महीपाल स च पापात परमुच्यते मनॊरथं तु यॊ दद्याद एकस्मा अपि भारत न कीर्तयेत दत्त्वा यः स च पापात परमुच्यते सुरा पानं सकृत पीत्वा यॊ ऽगनिवर्णां पिबेद दविजः स पावयत्य अथात्मानम इह लॊके परत्र च मेरुप्रपातं परपतञ जवलनं वा समाविशन महाप्रस्थानम आतिष्ठन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः बृहस्पतिसवेनेष्ट्वा सुरा पॊ बराह्मणः पुनः समितिं बराह्मणैर गच्छेद इति वै बराह्मणी शरुतिः भूमिप्रदानं कुर्याद यः सुरां पीत्वा विमत्सरः पुनर न च पिबेद राजन संस्कृतः शुध्यते नरः गुरु तल्पी शिलां तप्ताम आयसीम अधिसंविशेत पाणाव आधाय वा शेफं परव्रजेद ऊर्ध्वदर्शनः शरीरस्य विमॊक्षेण मुच्यते कर्मणॊ ऽशुभात कर्मभ्यॊ विप्रमुच्यन्ते यत्ताः संवत्सरं सत्रियः महाव्रतं चरेद यस तु दद्यात सर्वस्वम एव तु गुर्वर्थे वा हतॊ युद्धे स मुच्येत कर्मणॊ ऽशुभात अनृतेनॊपचर्ता च परतिरॊद्धा गुरॊस तथा उपहृत्य परियं तस्मै तस्मात पापात परमुच्यते अवकीर्णि निमित्तं तु बरह्महत्या वरतं चरेत खरचर्म वासाः षण मासं तथा मुच्येत किल्बिषात परदारापहारी च परस्यापहरन वसु संवत्सरं वरती भूत्वा तथा मुच्येत किल्बिषात सतेयं तु यस्यापहरेत तस्मै दद्यात समं वसु विविधेनाभ्युपायेन तेन मुच्येत किल्बिषात कृच्छ्राद दवादश रात्रेण सवभ्यस्तेन दशावरम परिवेत्ता भवेत पूतः परिवित्तिश च भारत निवेश्यं तु भवेत तेन सदा तारयिता पितॄन न तु सत्रिया भवेद दॊषॊ न तु सा तेन लिप्यते भजने हय ऋतुना शुद्धं चातुर्मास्यं विधीयते सत्रियस तेन विशुध्यन्ति इति धर्मविदॊ विदुः सत्रियस तव आशङ्किताः पापैर नॊपगम्या हि जानता रजसा ता विशुध्यन्ते भस्मना भाजनं यथा चतुष्पात सकलॊ धर्मॊ बराह्मणानां विधीयते पादावकृष्टॊ राजन्ये तथा धर्मॊ विधीयते तथा वैश्ये च शूद्रे च पादः पादॊ विधीयते विद्याद एवंविधेनैषां गुरुलाघव निश्चयम तिर्यग्यॊनिवधं कृत्वा दरुमांश छित्त्वेतरान बहून तरिरात्रं वायुभक्षः सयात कर्म च परथयेन नरः अगम्या गमने राजन परायश्चित्तं विधीयते आर्द्र वस्त्रेण षण मासं विहार्यं भस्मशायिना एष एव तु सर्वेषाम अकार्याणां विधिर भवेत बराह्मणॊक्तेन विधिना दृष्टान्तागमहेतुभिः सावित्रीम अप्य अधीयानः शुचौ देशे मिताशनः अहिंस्रॊ ऽमन्दकॊ ऽजल्पन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः अहःसु सततं तिष्ठेद अभ्याकाशं निशि सवपेत तरिर अह्नस तरिर निशायाश च स वासा जलम आविशेत सत्री शूद्र पतितांश चापि नाभिभाषेद वरतान्वितः पापान्य अज्ञानतः कृत्वा मुच्येद एवं वरतॊ दविजः शुभाशुभफलं परेत्य लभते भूतसाक्षिकः अतिरिच्येत तयॊर यत तु तत कर्ता लभते फलम तस्माद दानेन तपसा कर्मणा च शुभं फलम वर्धयेद अशुभं कृत्वा यथा सयाद अतिरेकवान कुर्याच छुभानि कर्माणि निमित्ते पापकर्मणाम दद्यान नित्यं च वित्तानि तथा मुच्येत किल्बिषात अनुरूपं हि पापस्य परायश्चित्तम उदाहृतम महापातक वर्जं तु परायश्चित्तं विधीयते भक्ष्याभक्ष्येषु सर्वेषु वाच्यावाच्ये तथैव च अज्ञानज्ञानयॊ राजन विहितान्य अनुजानते जानता तु कृतं पापं गुरु सर्वं भवत्य उत अज्ञानात सखलिते दॊषे परायश्चित्तं विधीयते शक्यते विधिना पापं यथॊक्तेन वयपॊहितुम आस्तिके शरद्दधाने तु विधिर एष विधीयते नास्तिकाश्रद्दधानेषु पुरुषेषु कदा चन दम्भदॊषप्रधानेषु विधिर एष न दृश्यते शिष्टाचारश च शिष्टश च धर्मॊ धर्मभृतां वर सेवितव्यॊ नरव्याघ्र परेत्य चेह सुखार्थिना स राजन मॊक्ष्यसे पापात तेन पूर्वेण हेतुना तराणार्थं वा वधेनैषाम अथ वा नृप कर्मणा अथ वा ते घृणा का चित परायश्चित्तं चरिष्यसि मा तव एवानार्य जुष्टेन कर्मणा निधनं गमः [वैषम्पायन] एवम उक्तॊ भगवता धर्मराजॊ युधिष्ठिरः चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु परत्युवाच तपॊधनम किं भक्ष्यं किम अभक्ष्यं च किं च देयं परशस्यते किं च पात्रम अपात्रं वा तन मे बरूहि पितामह [वयास] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम सिद्धानां चैव संवादं मनॊश चैव परजापतेः सिद्धास तपॊव्रतपराः समागम्य पुरा विभुम धर्मं पप्रच्छुर आसीनम आदि काले परजापतिम कथम अन्नं कथं दानं कथम अध्ययनं तपः कार्याकार्यं च नः सर्वं शंस वै तवं परजापते तैर एवम उक्तॊ भगवान मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत शुश्रूषध्वं यथावृत्तं धर्मं वयास समासतः अदत्तस्यानुपादानं दानम अध्ययनं तपः अहिंसा सत्यम अक्रॊधः कषमेज्या धर्मलक्षणम य एव धर्मः सॊ ऽधर्मॊ ऽदेशे ऽकाले परतिष्ठितः आदानम अनृतं हिंसा धर्मॊ वयावस्थिकः समृतः दविविधौ चाप्य उभाव एतौ धर्माधर्मौ विजानताम अप्रवृत्तिः परवृत्तिश च दवैविध्यं लॊकवेदयॊः अप्रवृत्तेर अमर्त्यत्वं मर्त्यत्वं कर्मणः फलम अशुभस्याशुभं विद्याच छुभस्य शुभम एव च एतयॊश चॊभयॊः सयातां शुभाशुभतया तथा दैवं च दैवयुक्तं च पराणश च परलयश च ह अप्रेक्षा पूर्वकरणाद अशुभानां शुभं फलम ऊर्ध्वं भवति संदेहाद इह दृष्टार्थम एव वा अप्रेक्षा पूर्वकरणात परायश्चित्तं विधीयते करॊधमॊहकृते चैव दृष्टान्तागमहेतुभिः शरीराणाम उपक्लेशॊ मनसश च परियाप्रिये तद औषधैश च मन्त्रैश च परायश्चित्तैश च शाम्यति जातिश्रेण्य अधिवासानां कुलधर्मांश च सर्वतः वर्जयेन न हि तं धर्मं येषां धर्मॊ न विद्यते दशवा वेद शास्त्रज्ञास तरयॊ वा धर्मपाठकाः यद बरूयुः कार्य उत्पन्ने स धर्मॊ धर्मसंशये अरुणा मृत्तिका चैव तथा चैव पिपीलकाः शरेष्मातकस तथा विप्रैर अभक्ष्यं विषम एव च अभक्ष्या बराह्मणैर मत्स्याः शकलैर ये विवर्जिताः चतुष्पात कच्छपाद अन्यॊ मण्डूका जलजाश च ये भासा हंसाः सुपर्णाश च चक्रवाका बकाः पलवाः कङ्कॊ मद्गुश च गृध्राश च कालॊलूकं तथैव च करव्यादाः पक्षिणः सर्वे चतुष्पादाश च दंष्ट्रिणः येषां चॊभयतॊ दन्ताश चतुर्दंष्ट्राश च सर्वशः एडकाश्वखरॊष्ट्रीणां सूतिकानां गवाम अपि मानुषीणां मृगीणां च न पिबेद बराह्मणः पयः परेतान्नं सूतिकान्नं च यच च किं चिद अनिर्दशम अभॊज्यं चाप्य अपेयं च धेन्वा दुग्धम अनिर्दशम तक्ष्णश चर्मावकर्तुश च पुंश चल्या रजकस्य च चिकित्सकस्य यच चान्नम अभॊज्यं रक्षिणस तथा गणग्रामाभिशस्तानां रङ्ग सत्री जीविनश च ये परिवित्ति नपुंषां च बन्दि दयूतविदां तथा वार्यमाणाहृतं चान्नं शुक्तं पर्युषितं च यत सुरानुगतम उच्छिष्टम अभॊज्यं शेषितं च यत पिष्ट मांसेक्षु शाकानां विकाराः पयसस तथा सक्तु धाना करम्भाश च नॊपभॊज्याश चिरस्थिताः पायसं कृसरं मांसम अपूपाश च वृथा कृताः अभॊज्याश चाप्य अभक्ष्याश च बराह्मणैर गृहमेधिभिः देवान पितॄन मनुष्यांश च मुनीन गृह्याश च देवताः पूजयित्वा ततः पश्चाद गृहस्थॊ भॊक्तुम अर्हति यथा परव्रजितॊ भिक्षुर गृहस्थः सवगृहे वसेत एवंवृत्तः परियैर दारैः संवसन धर्मम आप्नुयात न दद्याद यशसे दानं न भयान नॊपकारिणे न नृत्तगीतशीलेषु हासकेषु च धार्मिकः न मत्ते नैव चॊन्मत्ते न सतेने न चिकित्सके न वाग घीने विवर्णे वा नाङ्गहीने न वामने न दुर्जने दौष्कुले वा वरतैर वा यॊ न संस्कृतः अश्रॊत्रिये मृतं दानं बराह्मणे ऽबरह्म वादिनि असम्यक चैव यद दत्तम असम्यक च परतिग्रहः उभयॊः सयाद अनर्थाय दातुर आदातुर एव च यथा खदिरम आलम्ब्य शिलां वाप्य अर्णवं तरन मज्जते मज्जते तद्वद दाता यश च परतीच्छकः काष्ठैर आर्द्रैर यथा वह्निर उपस्तीर्णॊ न दीप्यते तपःस्वाध्यायचारित्रैर एवं हीनः परतिग्रही कपाले यद्वद आपः सयुः शवदृतौ वा यथा पयः आश्रयस्थानदॊषेण वृत्तहीने तथा शरुतम निर्मन्त्रॊ निर्व्रतॊ यः सयाद अशास्त्रज्ञॊ ऽनसूयकः अनुक्रॊशात परदातव्यं दीनेष्व एव नरेष्व अपि न वै देयम अनुक्रॊशाद दीनायाप्य अपकारिणे आप्ताचरितम इत्य एव धर्म इत्य एव वा पुनः निष्कारणं सम तद दत्तं बराह्मणे धर्मवर्जिते भवेद अपात्र दॊषेण न मे ऽतरास्ति विचारणा यथा दारु मयॊ हस्ती यथा चर्ममयॊ मृगः बराह्मणश चानधीयानस तरयस ते नाम धारकाः यथा षण्ढॊ ऽफलः सत्रीषु यथा गौर गवि चाफला शकुनिर वाप्य अपक्षः सयान निर्मन्त्रॊ बराह्मणस तथा गरामधान्यं यथा शून्यं यथा कूपश च निर्जलः यथा हुतम अनग्नौ च तथैव सयान निराकृतौ देवतानां पितॄणां च हव्यकव्य विनाशनः शत्रुर अर्थहरॊ मूर्खॊ न लॊकान पराप्तुम अर्हति एतत ते कथितं सर्वं यथावृत्तं युधिष्ठिर समासेन महद धयेतच छरॊतव्यं भरतर्षभ [युधिस्ठिर] शरॊतुम इच्छामि भगवन विस्तरेण महामुने राजधर्मान दविजश्रेष्ठ चातुर्वर्ण्यस्य चाखिलान आपत्सु च यथा नीतिर विधातव्या महीक्षिता धर्म्यम आलम्ब्य पन्थानं विजयेयं कथं महीम परायश्चित्त कथा हय एषा भक्ष्याभक्ष्य विवर्धिता कौतूहलानुप्रवणा हर्षं जनयतीव मे धर्मचर्या च राज्यं च नित्यम एव विरुध्यते येन मुह्यति मे चेतश चिन्तयानस्य नित्यशः [वैषम्पायन] तम उवाच महातेजा वयासॊ वेद विदां वरः नारदं समभिप्रेक्ष्य सर्वं जानन पुरातनम शरॊतुम इच्छसि चेद धर्मान अखिलेन युधिष्ठिर परैहि भीष्मं महाबाहॊ वृद्धं कुरुपितामहम स ते सर्वरहस्येषु संशयान मनसि सथितान छेत्त्रा भागीरथी पुत्रः सर्वज्ञः सर्वधर्मवित जनयाम आस यं देवी दिव्या तरिपथ गा नदी साक्षाद ददर्श यॊ देवान सर्वाञ शक्रपुरॊगमान बृहस्पतिपुरॊ गांश च देवर्षीन असकृत परभुः तॊषयित्वॊपचारेण राजनीतिम अधीतवान उशना वेद यच छास्त्रं देवासुरगुरुर दविजः तच च सर्वं स वैयाख्यं पराप्तवान कुरुसत्तमः भार्गवाच चयवनाच चापि वेदान अङ्गॊपबृंहितान परतिपेदे महाबुद्धिर वसिष्ठाच च यतव्रतात पितामहसुतं जयेष्ठं कुमारं दीप्ततेजसम अध्यात्मगतितत्त्वज्ञम उपाशिक्षत यः पुरा मार्कण्डेय मुखात कृत्स्नं यति धर्मम अवाप्तवान रामाद अस्त्राणि शक्राच च पराप्तवान भरतर्षभ मृत्युर आत्मेच्छया यस्य जातस्य मनुजेष्व अपि तथानपत्यस्य सतः पुण्यलॊका दिवि शरुताः यस्य बरह्मर्षयः पुण्या नित्यम आसन सभा सदः यस्य नाविदितं किं चिज जञानज्ञेयेषु विद्यते स ते वक्ष्यति धर्मज्ञः सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्ववित तम अभ्येहि पुरा पराणान स विमुञ्चति धर्मवित एवम उक्तस तु कौन्तेयॊ दीर्घप्रज्ञॊ महाद्युतिः उवाच वदतां शरेष्ठं वयासं सत्यवती सुतम वैशसं सुमहत कृत्वा जञातीनां लॊमहर्षणम आगः कृत सर्वलॊकस्य पृथिवी नाश कारकः घातयित्वा तम एवाजौ छलेनाजिह्म यॊधिनम उपसंप्रष्टुम अर्हामि तम अहं केन हेतुना ततस तं नृपतिश्रेष्ठं चातुर्वर्ण्यहितेप्सया पुनर आह महाबाहुर यदुश्रेष्ठॊ महाद्युतिः नेदानीम अतिनिर्बन्धं शॊके कर्तुम इहार्हसि यद आह भगवान वयासस तत कुरुष्व नृपॊत्तम बराह्मणास तवां महाबाहॊ भरातरश च महौजसः पर्जन्यम इव घर्मार्ता आशंसाना उपासते हतशिष्टाश च राजानः कृत्स्नं चैव समागतम चातुर्वर्ण्यं महाराज राष्ट्रं ते कुरुजाङ्गलम परियार्थम अपि चैतेषां बराह्मणानां महात्मनाम नियॊगाद अस्य च गुरॊर वयासस्यामित तेजसः सुहृदां चास्मद आदीनां दरौपद्याश च परंतप कुरु परियम अमित्रघ्न लॊकस्य च हितं कुरु एवम उक्तस तु कृष्णेन राजा राजीवलॊचनः हितार्थं सर्वलॊकस्य समुत्तस्थौ महातपाः सॊ ऽनुनीतॊ नरव्याघ्रॊ विष्टर शरवसा सवयम दवैपायनेन च तथा देवस्थानेन जिष्णुना एतैश चान्यैश च बहुभिर अनुनीतॊ युधिष्ठिरः वयजहान मानसं दुःखं संतापं च महामनाः शरुतवाक्यः शरुतनिधिः शरुतश्रव्य विशारदः वयवस्य मनसः शान्तिम अगच्छत पाण्डुनन्दनः स तैः परिवृतॊ राजा नक्षत्रैर इव चन्द्रमाः धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य सवपुरं परविवेश ह परविविक्षुः स धर्मज्ञः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः अर्चयाम आस देवांश च बराह्मणांश च सहस्रशः ततॊ रथं नवं शुभ्रं कम्बलाजिन संवृतम युक्तं षॊडशभिर गॊभिः पाण्डुरैः शुभलक्षणैः मन्त्रैर अभ्यर्चितः पुण्यैः सतूयमानॊ महर्षिभिः आरुरॊह यथा देवः सॊमॊ ऽमृतमयं रथम जग्राह रश्मीन कौन्तेयॊ भीमॊ भीमपराक्रमः अर्जुनः पाण्डुरं छत्रं धारयाम आस भानुमत धरियमाणं तु तच छत्रं पाण्डुरं तस्य मूर्धनि शुशुभे तारका राजसितम अभ्रम इवाम्बरे चामरव्यजने चास्य वीरौ जगृहतुस तदा चन्द्ररश्मिप्रभे शुभ्रे माद्रीपुत्राव अलं कृते ते पञ्च रथम आस्थाय भरातरः समलं कृताः भूतानीव समस्तानि राजन ददृशिरे तदा आस्थाय तु रथं शुभ्रं युक्तम अश्वैर महाजवैः अन्वयात पृष्ठतॊ राजन युयुत्सुः पाण्डवाग्र जम रथं हेममयं शुभ्रं सैन्यसुग्रीव यॊजितम सह सात्यकिना कृष्णः समास्थायान्वयात कुरून नरयानेन तु जयेष्ठः पित्रा पार्थस्य भारत अग्रतॊ धर्मराजस्य गान्धारी सहितॊ ययौ कुरु सत्रियश च ताः सर्वाः कुन्ती कृष्णा च दरौपदी यानैर उच्चावचैर जग्मुर विदुरेण पुरस्कृताः ततॊ रथाश च बहुला नागाश च समलं कृताः पादाताश च हयाश चैव पृष्ठतः समनुव्रजन ततॊ वैतालिकैः सूतैर मागधैश च सुभाषितैः सतूयमानॊ ययौ राजा नगरं नागसाह्वयम तत परयाणं महाबाहॊर बभूवाप्रतिमं भुवि आकुलाकुलम उत्सृष्टं हृष्टपुष्ट जनान्वितम अभियाने तु पार्थस्य नरैर नगरवासिभिः नगरं राजमार्गश च यथावत समलं कृतम पाण्डुरेण च माल्येन पताकाभिश च वेदिभिः संवृतॊ राजमार्गश च धूपनैश च सुधूपितः अथ चूर्णैश च गन्धानां नानापुष्पैः परियङ्गुभिः माल्यदामभिर आसक्तै राजवेश्माभिसंवृतम कुम्भाश च नगरद्वारि वारिपूर्णा दृढा नवाः कन्याः सुमनसश छागाः सथापितास तत्र तत्र ह तथा सवलं कृतद्वारं नगरं पाण्डुनन्दनः सतूयमानः शुभैर वाक्यैः परविवेश सुहृद्वृतः [वैषम्पायन] परवेशने तु पार्थानां जनस्य पुरवासिनः दिदृक्षूणां सहस्राणि समाजग्मुर बहून्य अथ स राजमार्गः शुशुभे समलं कृतचत्वरः यथा चन्द्रॊदये राजन वर्धमानॊ महॊदधिः गृहाणि राजमार्गे तु रत्नवन्ति बृहन्ति च पराकम्पन्तेव भारेण सत्रीणां पूर्णानि भारत ताः शनैर इव सव्रीडं परशशंसुर युधिष्ठिरम भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ धन्या तवम असि पाञ्चालि या तवं पुरुषसत्तमान उपतिष्ठसि कल्याणि महर्षीन इव गौतमी तव कर्माण्य अमॊघानि वरतचर्या च भामिनि इति कृष्णां महाराज परशशंसुस तदा सत्रियः परशंसा वचनैस तासां मिथः शब्दैश च भारत परीतिजैश च तदा शब्दैः पुरम आसीत समाकुलम तम अतीत्य यथा युक्तं राजमार्गं युधिष्ठिर अलं कृतं शॊभमानम उपायाद राजवेश्म ह ततः परकृतयः सर्वाः पौरजानपदास तथा ऊचुः कथाः कर्णसुखाः समुपेत्य ततस ततः दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र शत्रूञ शत्रुनिसूदन दिष्ट्या राज्यं पुनः पराप्तं धर्मेण च बलेन च भव नस तवं महाराज राजेह शरदां शतम परजाः पालय धर्मेण यथेन्द्रस तरिदिवं नृप एवं राजकुलद्वारि मङ्गलैर अभिपूजितः आशीर्वादान दविजैर उक्तान परतिगृह्य समन्ततः परविश्य भवनं राजा देवराजगृहॊपमम शरुत्वा विजयसंयुक्तं रथात पश्चाद अवातरत परविश्याभ्यन्तरं शरीमान दैवतान्य अभिगम्य च पूजयाम आस रत्नैश च गन्धैर माल्यैश च सर्वशः निश्चक्राम ततः शरीमान पुनर एव महायशाः ददर्श बराह्मणांश चैव सॊ ऽभिरूपान उपस्थितान स संवृतस तदा विप्रैर आशीर्वादविवक्षुभिः शुशुभे विमलश चन्द्रस तारागणवृतॊ यथा तान स संपूजयाम आस कौन्तेयॊ विधिवद दविजान धौम्यं गुरुं पुरस्कृत्य जयेष्ठं पितरम एव च सुमनॊमॊदकै रत्नैर हिरण्येन च भूरिणा गॊभिर वस्त्रैश च राजेन्द्र विविधैश च किम इच्छकैः ततः पुण्याहघॊषॊ ऽभूद दिवं सतब्ध्वेव भारत सुहृदां हर्षजननः पुण्यः शरुतिसुखावहः हंसवन नेदुषां राजन दविजानां तत्र भारती शुश्रुवे वेदविदुषां पुष्कलार्थ पदाक्षरा ततॊ दुन्दुभिनिर्घॊषः शङ्खानां च मनॊरमः जयं परवदतां तत्र सवनः परादुरभून नृप निःशब्दे च सथिते तत्र ततॊ विप्रजने पुनः राजानं बराह्मण छद्मा चार्वाकॊ राक्षसॊ ऽबरवीत तत्र दुर्यॊधन सखा भिक्षुरूपेण संवृतः सांख्यः शिखी तरिदण्डी च धृष्टॊ विगतसाध्वसः वृतः सर्वैस तदा विप्रैर आशीर्वादविवक्षुभिः परं सहस्रै राजेन्द्र तपॊ नियमसंस्थितैः स दुष्टः पापम आशंसन पाण्डवानां महात्मनाम अनामन्त्र्यैव तान विप्रांस तम उवाच महीपतिम इमे पराहुर दविजाः सर्वे समारॊप्य वचॊ मयि धिग भवन्तं कु नृपतिं जञातिघातिनम अस्तु वै किं ते राज्येन कौन्तेय कृत्वेमं जञातिसंक्षयम घातयित्वा गुरूंश चैव मृतं शरेयॊ न जीवितम इति ते वै दविजाः शरुत्वा तस्य घॊरस्य रक्षसः विव्यथुश चुक्रुशुश चैव तस्य वाक्यप्रधर्षिताः ततस ते बराह्मणाः सर्वे स च राजा युधिष्ठिरः वरीडिताः परमॊद्विग्नास तूष्णीम आसन विशां पते [युधिस्ठिर] परसीदन्तु भवन्तॊ मे परणतस्याभियाचतः परत्यापन्नं वयसनिनं न मां धिक कर्तुम अर्हथ [वैषम्पायन] ततॊ राजन बराह्मणास ते सर्व एव विशां पते ऊचुर नैतद वचॊ ऽसमाकं शरीर अस्तु तव पार्थिव जज्ञुश चैव महात्मानस ततस तं जञानचक्षुषा बराह्मणा वेद विद्वांसस तपॊभिर विमली कृताः [बराह्मणाह] एष दुर्यॊधन सखा चार्वाकॊ नाम राक्षसः परिव्राजकरूपेण हितं तस्य चिकीर्षति न वयं बरूम धर्मात्मन वयेतु ते भयम ईदृशम उपतिष्ठतु कल्याणं भवन्तं भरातृभिः सह [वैषम्पायन] ततस ते बराह्मणाः सर्वे हुंकारैः करॊधमूर्छिताः निर्भर्त्सयन्तः शुचयॊ निजघ्नुः पापराक्षसम स पपात विनिर्दग्धस तेजसा बरह्मवादिनाम महेन्द्राशनिनिर्दग्धः पादपॊ ऽङकुरवान इव पूजिताश च ययुर विप्रा राजानम अभिनन्द्य तम राजा च हर्षम आपेदे पाण्डवः स सुहृज्जनः [वासुदेव] बराह्मणास तात लॊके ऽसमिन्न अर्चनीयाः सदा मम एते भूमिचरा देवा वाग विषाः सुप्रसादकाः पुरा कृतयुगे तात चार्वाकॊ नाम राक्षसः तपस तेपे महाबाहॊ बदर्यां बहु वत्सरम छन्द्यमानॊ वरेणाथ बराह्मणा स पुनः पुनः अभयं सर्वभूतेभ्यॊ वरयाम आस भारत दविजावमानाद अन्यत्र परादाद वरमम उत्तमम अभयं सर्वभूतेभ्यस ततस तस्मै जगत परभुः स तु लब्धवरः पापॊ देवान अमितविक्रमः राक्षसस तापयाम आस तीव्रकर्मा महाबलः ततॊ देवाः समेत्याथ बराह्मणम इदम अब्रुवन वधाय रक्षसस तस्य बलविप्रकृतास तदा तान उवाचाव्ययॊ देवॊ विहितं तत्र वै मया यथास्य भविता मृत्युर अचिरेणैव भारत राजा दुर्यॊधनॊ नाम सखास्य भविता नृप तस्य सनेहावबद्धॊ ऽसौ बराह्मणान अवमस्यते तत्रैनं रुषिता विप्रा विप्रकारप्रधर्षिताः धक्ष्यन्ति वाग्बलाः पापं ततॊ नाशं गमिष्यति स एष निहतः शेते बरह्मदण्डेन राक्षसः चार्वाकॊ नृपतिश्रेष्ठ मा शुचॊ भरतर्षभ हतास ते कषत्रधर्मेण जञातयस तव पार्थिव सवर्गताश च महात्मानॊ वीराः कषत्रिय पुंगवाः स तवम आतिष्ठ कल्याणं मा ते भूद गलानिर अच्युत शत्रूञ जहि परजा रक्ष दविजांश च परतिपालय [वैषम्पायन] ततः कुन्तीसुतॊ राजा गतमन्युर गतज्वरः काञ्चने पराङ्मुखॊ हृष्टॊ नयषीदत परमासने तम एवाभिमुखौ पीठे सेव्यास्तरण संवृते सात्यकिर वासुदेवश च निषीदतुर अरिंदमौ मध्ये कृत्वा तु राजानं भीमसेनार्जुनाव उभौ निषीदतुर महात्मानौ शलक्ष्णयॊर मणिपीठयॊः दान्ते शय्यासने शुभ्रे जाम्बूनदविभूषिते पृथापि सहदेवेन सहास्ते नकुलेन च सुधर्मा विदुरॊ धौम्यॊ धृतराष्ट्रश च कौरवः निषेदुर जवलनाकारेष्व आसनेषु पृथक पृथक युयुत्सुः संजयश चैव गान्धारी च यशस्विनी धृतराष्ट्रॊ यतॊ राजा ततः सर्व उपाविशन तत्रॊपविष्टॊ धर्मात्मा शवेताः सुमनसॊ ऽसपृशत सवस्तिकान अक्षतान भूमिं सुवर्णं रजतं मणीन ततः परकृतयः सर्वाः पुरस्कृत्य पुरॊहितम ददृशुर धर्मराजानम आदाय बहु मङ्गलम पृथिवीं च सुवर्णं च रत्नानि विविधानि च आभिषेचनिकं भाण्डं सर्वसंभार संभृतम काञ्चनौदुम्बरास तत्र राजताः पृथिवी मयाः पूर्णकुम्भाः सुमनसॊ लाजा बर्हींषि गॊरसाः शमी पलाशपुंनागाः समिधॊ मधुसर्पिषी सरुव औदुम्बरः शङ्खास तथा हेमविभूषिताः दाशार्हेणाभ्यनुज्ञातस तत्र धौम्यः पुरॊहितः परागुदक परवणां वेदीं लक्षणेनॊपलिप्य ह वयाघ्रचर्मॊत्तरे शलक्ष्णे सर्वतॊभद्र आसने दृढपादप्रतिष्ठाने हुताशनसमत्विषि उपवेश्य महात्मानं कृष्णां च दरुपदात्म जाम जुहाव पावकं धीमान विधिमन्त्रपुरस्कृतम अभ्यषिञ्चत पतिं पृथ्व्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम धृतराष्ट्रश च राजर्षिः सर्वाः परकृतयस तथा ततॊ ऽनुवादयाम आसुः पणवानकदुन्दुभीः धर्मराजॊ ऽपि तत सर्वं परतिजग्राह धर्मतः पूजयाम आस तांश चापि विधिवद भूरिदक्षिणः ततॊ निष्कसहस्रेण बराह्मणान सवस्ति वाचयत वेदाध्ययनसंपन्नाञ शीलवृत्तसमन्वितान ते परीता बराह्मणा राजन सवस्त्य ऊचुर जयम एव च हंसा इव च नर्दन्तः परशशंसुर युधिष्ठिरम युधिष्ठिर महाबाहॊ दिष्ट्या जयसि पाण्डव दिष्ट्या सवधर्मं पराप्तॊ ऽसि विक्रमेण महाद्युते दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च भीमसेनश च पाण्डवः तवं चापि कुशली राजन माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ मुक्ता वीर कषयाद अस्मात संग्रामान निहतद्विषः कषिप्रम उत्तरकालानि कुरु कार्याणि पाण्डव ततः परत्यर्चितः सद्भिर धर्मराजॊ युधिष्ठिरः परतिपेदे महद राज्यं सुहृद्भिः सह भारत [वैषम्पायन] परकृतीनां तु तद वाक्यं देशकालॊपसंहितम शरुत्वा युधिष्ठिरॊ राजाथॊत्तरं परत्यभाषत धन्याः पाण्डुसुता लॊके येषां बराह्मणपुंगवाः तथ्यान वाप्य अथ वातथ्यान गुणान आहुः समागताः अनुग्राह्या वयं नूनं भवताम इति मे मतिः यत्रैवं गुणसंपन्नान अस्मान बरूथ विमत्सराः धृतराष्ट्रॊ महाराजः पिता नॊ दैवतं परम साशने ऽसय परिये चैव सथेयं मत्प्रिय काङ्क्षिभिः एतदर्थं हि जीवामि कृत्वा जञातिवधं महत अस्य शुश्रूषणं कार्यं मया नित्यम अतन्द्रिणा यदि चाहम अनुग्राह्यॊ भवतां सुहृदां ततः धृतराष्ट्रे यथापूर्वं वृत्तिं वर्तितुम अर्हथ एष नाथॊ हि जगतॊ भवतां च मया सह अस्यैव पृथिवी कृत्स्ना पाण्डवाः सर्व एव च एतन मनसि कर्तव्यं भवद्भिर वचनं मम अनुगम्य च राजानं यथेष्टं गम्यताम इति पौरजानपदान सर्वान विसृज्य कुरुनन्दनः यौवराज्येन कौरव्यॊ भीमसेनम अयॊजयत मन्त्रे च निश्चये चैव षाङ्गुण्यस्य च चिन्तने विदुरं बुद्धिसंपन्नं परीतिमान वै समादिशत कृताकृत परिज्ञाने तथाय वययचिन्तने संजयं यॊजयाम आस ऋद्धम ऋद्धैर गुणैर युतम बलस्य परिमाणे च भक्त वेतनयॊस तथा नकुलं वयादिशद राजा कर्मिणाम अन्ववेक्षणे परचक्रॊपरॊधे च दृप्तानां चावमर्दने युधिष्ठिरॊ महाराजः फल्गुनं वयादिदेश ह दविजानां वेद कार्येषु कार्येष्व अन्येषु चैव हि धौम्यं पुरॊधसां शरेष्ठं वयादिदेश परंतपः सहदेवं समीपस्थं नित्यम एव समादिशत तेन गॊप्यॊ हि नृपतिः सर्वावस्थॊ विशां पते यान यान अमन्यद यॊग्यांश च येषु येष्व इह कर्मसु तांस तांस तेष्व एव युयुजे परीयमाणॊ महीपतिः विदुरं संजयं चैव युयुत्सुं च महामतिम अब्रवीत परवीर घनॊ धर्मात्मा धर्मवत्सलः उत्थायॊत्थाय यत कार्यम अस्य राज्ञः पितुर मम सर्वं भवद्भिः कर्तव्यम अप्रमत्तैर यथातथम पौरजानपदानां च यानि कार्याणि नित्यशः राजानं समनुज्ञाप्य तानि कार्याणि धर्मतः [वैषम्पायन] ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा जञातीनां ये हता मृधे शराद्धानि कारयाम आस तेषां पृथग उदारधीः धृतराष्ट्रॊ ददौ राजा पुत्राणाम और्ध्वदेहिकम सर्वकामगुणॊपेतम अन्नं गाश च धनानि च रत्नानि च विचित्राणि महार्हाणि महायशाः युधिष्ठिरस तु कर्णस्य दरॊणस्य च महात्मनः धृष्टद्युम्नाभिमन्युभ्यां हैडिम्बस्य च रक्षसः विराटप्रभृतीनां च सुहृदाम उपकारिणाम दरुपद दरौपदेयानां दरौपद्या सहितॊ ददौ बराह्मणानां सहस्राणि पृथग एकैकम उद्दिशन धनैश च वस्त्रै रत्नैश च गॊभिश च समतर्पयत ये चान्ये पृथिवीपाला येषां नास्ति सुहृज्जनः उद्दिश्यॊद्दिश्य तेषां च चक्रे राजौर्ध्वदैहिकम सभाः परपाश च विविधास तडागानि च पाण्डवः सुहृदां कारयाम आस सर्वेषाम और्ध्वदैहिकम स तेषाम अनृणॊ भूत्वा गत्वा लॊकेष्व अवाच्यताम कृतकृत्यॊ ऽभवद राजा परजा धर्मेण पालयन धृतराष्ट्रं यथापूर्वं गान्धारीं विदुरं तथा सर्वांश च कौरवामात्यान भृत्यांश च समपूजयत याश च तत्र सत्रियः काश चिद धतवीरा हतात्म जाः सर्वास ताः कौरवॊ राजा संपूज्यापालयद घृणी दीनान्ध कृपणानां च गृहाच्छादन भॊजनैः आनृशंस्य परॊ राजा चकारानुग्रहं परभुः स विजित्य महीं कृत्स्नाम आनृण्यं पराप्य वैरिषु निःसपत्नः सुखी राजा विजहार युधिष्ठिरः [वैषम्पायन] अभिषिक्तॊ महाप्राज्ञॊ राज्यं पराप्य युधिष्ठिरः दाशार्हं पुण्डरीकाक्षम उवाच पराञ्जलिः शुचिः तव कृष्ण परसादेन नयेन च बलेन च बुद्ध्या च यदुशार्दूल तथा विक्रमणेन च पुनः पराप्तम इदं राज्यं पितृपैतामहं मया नमस ते पुण्डरीकाक्ष पुनः पुनर अरिंदम तवाम एकम आहुः पुरुषं तवाम आहुः सात्वतां पतिम नामभिस तवां बहुविधैः सतुवन्ति परमर्षयः विश्वकर्मन नमस ते ऽसतु विश्वात्मन विश्वसंभव विष्णॊ जिष्णॊ हरे कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषॊत्तम अदित्याः सप्तरात्रं तु पुराणे गर्भतां गतः पृश्नि गर्भस तवम एवैकस तरियुगं तवां वदन्त्य अपि शुचि शरवा हृषीकेशॊ घृतार्चिर हंस उच्यसे तरिचक्षुः शम्भुर एकस तवं विभुर दामॊदरॊ ऽपि च वराहॊ ऽगनिर बृहद भानुर वृषणस तार्क्ष्य लक्षणः अनीक साहः पुरुषः शिपि विष्ट उरु करमः वाचिष्ठ उग्रः सेनानीः सत्यॊ वाजसनिर गुहः अच्युतश चयावनॊ ऽरीणां संकृतिर विकृतिर वृषः कृतवर्त्मा तवम एवाद्रिर वृषगर्भॊ वृषा कपिः सिन्धुक्षिद ऊर्मिस तरिककुत तरिधामा तरिवृद अच्युत संराद विराट सवराट चैव सुरराड धर्मदॊ भवः विभुर भूर अभिभूः कृष्णः कृष्णवर्त्मा तवम एव च सविष्टकृद भिषग आवर्तः कपिलस तवं च वामनः यज्ञॊ धरुवः पतंगश च जयत्सेनस तवम उच्यसे शिखण्डी नहुषॊ बभ्रुर दिवस्पृक तवं पुनर वसुः सुबभ्रुर उक्षॊ रुक्मस तवं सुषेणॊ दुन्दुभिस तथा गभस्तिनेमिः शरीपद्मं पुष्करं पुष्पधारणः ऋभुर विभुः सर्वसूक्ष्मस तवं सावित्रं च पठ्यसे अम्भॊनिधिस तवं बरह्मा तवं पवित्रं धाम धन्व च हिरण्यगर्भं तवाम आहुः सवधा सवाहा च केशव यॊनिस तवम अस्य परलयश च कृष्ण; तवम एवेदं सृजसि विश्वम अग्रे विश्वं चेदं तवद्वशे विश्वयॊने; नमॊ ऽसतु ते शार्ङ्गचक्रासि पाणे एवं सतुतॊ धर्मराजेन कृष्णः; सभामध्ये परीतिमान पुष्कराक्षः तम अभ्यनन्दद भारतं पुष्कलाभिर; वाग्भिर जयेष्ठं पाण्डवं यादवाग्र्यः [वैषम्पायन] ततॊ विसर्जयाम आस सर्वाः परकृतयॊ नृपः विविशुश चाभ्यनुज्ञाता यथा सवानि गृहाणि च ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा भीमं भीमपराक्रमम सान्त्वयन्न अब्रवीद धीमान अर्जुनं यमजौ तथा शत्रुभिर विविधैः शस्त्रैः कृत्तदेहा महारणे शरान्ता भवन्तः सुभृशं तापिताः शॊकमन्युभिः अरण्ये दुःखवसतीर मत्कृते पुरुषॊत्तमाः भवद्भिर अनुभूताश च यथा कु पुरुषैस तथा यथासुखं यथाजॊषं जयॊ ऽयम अनुभूयताम विश्रान्ताँल लब्धविज्ञानाञ शवः समेतासि वः पुनः ततॊ दुर्यॊधन गृहं परासादैर उपशॊभितम बहुरत्नसमाकीर्णं दासीदास समाकुलम धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातं भरात्रा दत्तं वृकॊदरः परतिपेदे महाबाहुर मन्दरं मघवान इव यथा दुर्यॊधन गृहं तथा दुःशासनस्य च परासादमाला संयुक्तं हेमतॊरण भीषितम दासीदास सुसंपूर्णं परभूतधनधान्यवत परतिपेदे महाबाहुर अर्जुनॊ राजशासनात दुर्मर्षणस्य भवनं दुःशासन गृहाद वरम कुबेरभवनप्रख्यं मणिहेमविभूषितम नकुलाय वरार्हाय कर्शिताय महावने ददौ परीतॊ महाराज धर्मराजॊ युधिष्ठिरः दुर्मुखस्य च वेश्माग्र्यं शरीमत कनकभूषितम पूर्णं पद्मदलाक्षीणां सत्रीणां शयनसंकुलम परददौ सहदेवाय सततं परियकारिणे मुमुदे तच च लब्ध्वा स कैलासं धनदॊ यथा युयुत्सुर विदुरश चैव संजयश च महाद्युतिः सुधर्मा चैव धौम्यश च यथा सवं जग्मुर आलयान सह सात्यकिना शौरिर अर्जुनस्य निवेशनम विवेश पुरुषव्याघ्रॊ वयाघ्रॊ गिरिगुहाम इव तत्र भक्षान्न पानैस ते समुपेताः सुखॊषिताः सुखप्रबुद्धा राजानम उपतस्थुर युधिष्ठिरम [जनमेजय] पराप्य राज्यं महातेजा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः यद अन्यद अकरॊद विप्र तन मे वक्तुम इहार्हसि भगवान वा हृषीकेशस तरैलॊक्यस्य परॊ गुरुः ऋषे यद अकरॊद वीरस तच च वयाख्यातुम अर्हसि [वैषम्पायन] शृणु राजेन्द्र तत्त्वेन कीर्त्यमानं मयानघ वासुदेवं पुरस्कृत्य यद अकुर्वत पाण्डवाः पराप्य राज्यं महातेजा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः चातुर्वर्ण्यं यथायॊगं सवे सवे धर्मे नयवेशयत बराह्मणानां सहस्रं च सनातकानां महात्मनाम सहस्रनिष्कम एकैकं वाचयाम आस पाण्डवः तथानुजीविनॊ भृत्यान संश्रितान अतिथीन अपि कामैः संतर्पयाम आस कृपणांस तर्ककान अपि पुरॊहिताय धौम्याय परादाद अयुतशः स गाः धनं सुवर्णं रजतं वासांसि विविधानि च कृपाय च महाराज गुरुवृत्तम अवर्तत विदुराय च धर्मात्मा पूजां चक्रे यतव्रतः भक्षान्न पानैर विविधैर वासॊभिः शयनासनैः सर्वान संतॊषयाम आस संश्रितान ददतां वरः लब्धप्रशमनं कृत्वा स राजा राजसत्तम युयुत्सॊर धातराष्ट्रस्य पूजां चक्रे महायशाः धृतराष्ट्राय तद राज्यगान्धार्यै विदुराय च निवेद्य सवस्थवद राजन्न आस्ते राजा युधिष्ठिरः तथा सर्वं स नगरं परसाद्य जनमेजय वासुदेवं महात्मानम अभ्यगच्छत कृताञ्जलिः ततॊ महति पर्यङ्के मणिकाञ्चनभूषिते ददर्श कृष्णम आसीनं नीलं मेराव इवाम्बुदम जाज्वल्यमानं वपुषा दिव्याभरणभूषितम पीतकौशेयसंवीतं हेम्नीवॊपहितं मणिम कौस्तुभेन उरःस्थेन मणिनाभि विराजितम उद्यतेवॊदयं शैलं सूर्येणाप्त किरीटिनम नौपम्यं विद्यते यस्य तरिषु लॊकेषु किं चन सॊ ऽभिगम्य महात्मानं विष्णुं पुरुषविग्रहम उवाच मधुराभाषः समितपूर्वम इदं तदा सुखेन ते निशा कच चिद वयुष्टा बुद्धिमतां वर कच चिज जञानानि सर्वाणि परसन्नानि तवाच्युत तव हय आश्रित्य तां देवीं बुद्धिं बुद्धिमतां वर वयं राज्यम अनुप्राप्ताः पृथिवी च वशे सथिता भवत्प्रसादाद भगवंस तरिलॊकगतिविक्रम जयः पराप्तॊ यशश चाग्र्यं न च धर्माच चयुता वयम तं तथा भाषमाणं तु धर्मराजं युधिष्ठिरम नॊवाच भगवान किं चिद धयानम एवान्वपद्यत [युधिस्ठिर] किम इदं परमाश्चर्यं धयायस्य अमितविक्रम कच चिल लॊकत्रयस्यास्य सवस्ति लॊकपरायण चतुर्थं धयानमार्गं तवम आलम्ब्य पुरुषॊत्तम अपक्रान्तॊ यतॊ देव तेन मे विस्मितं मनः निगृहीतॊ हि वायुस ते पञ्च कर्मा शरीरगः इन्द्रियाणि च सर्वाणि मनसि सथापितानि ते इन्द्रियाणि मनश चैव बुद्धौ संवेशितानि ते सर्वश चैव गणॊ देवक्षेत्रज्ञे ते निवेशितः नेङ्गन्ति तव रॊमाणि सथिरा बुद्धिस तथा मनः सथाणुकुड्य शिला भूतॊ निरीहश चासि माधव यथा दीपॊ निवातस्थॊ निरिङ्गॊ जवलते ऽचयुत तथासि भगवन देव निश्चलॊ दृढनिश्चयः यदि शरॊतुम इहार्हामि न रहस्यच ते यदि छिन्धि मे संशयं देव परपन्नायाभियाचते तवं हि कर्ता विकर्ता च तवं कषरं चाक्षरं च हि अनादि निधनश चाद्यस तवम एव पुरुषॊत्तम तवत परपन्नाय भक्ताय शिरसा परणताय च धयानस्यास्य यथातत्त्वं बरूहि धर्मभृतां वर [वैषम्पायन] ततः सवगॊचरे नयस्य मनॊ बुद्धीन्द्रियाणि च समितपूर्वम उवाचेदं भगवान वासवानुजः शरतल्पगतॊ भीष्मः शाम्यन्न इव हुताशनः मां धयाति पुरुषव्याघ्रस ततॊ मे तद्गतं मनः यस्य जयातलनिर्घॊषं विस्फूर्जितम इवाशनेः न सहेद देवराजॊ ऽपि तम अस्मि मनसा गतः येनाभिद्रुत्य तरसा समस्तं राजमण्डलम ऊढास तिस्रः पुरा कन्यास तम अस्मि मनसा गताः तरयॊ विंशतिरात्रं यॊ यॊधयाम आस भार्गवम न च रामेण निस्तीर्णस तम अस्मि मनसा गतः यं गङ्गा गर्भविधिना धारयाम आस पार्थिवम वसिष्ठ शिष्यं तं तात मनसास्मि गतॊ नृप दिव्यास्त्राणि महातेजा यॊ धारयति बुद्धिमान साङ्गांश च चतुरॊ वेदांस तम अस्मि मनसा गतः रामस्य दयितं शिष्यं जामदग्न्यस्य पाण्डव आधारं सर्वविद्यानां तम अस्मि मनसा गतः एकीकृत्येन्द्रिय गरामं मनः संयम्य मेधया शरणं माम उपागच्छत ततॊ मे तद्गतं मनः स हि भूतं च भव्यं च भवच च पुरुषर्षभ वेत्ति धर्मभृतां शरेष्ठस ततॊ मे तद्गतं मनः तस्मिन हि पुरुषव्याघ्रे कर्मभिः सवैर दिवं गते भविष्यति मही पार्थ नष्टचन्द्रेव शर्वरी तद युधिष्ठिर गाङ्गेयं भीष्मं भीमपराक्रमम अभिगम्यॊपसंगृह्य पृच्छ यत ते मनॊगतम चातुर्वेद्यं चातुर्हॊत्रं चातुर आश्रम्यम एव च चातुर वर्ण्यस्य धर्मं च पृच्छैनं पृथिवीपते तस्मिन्न अस्तमिते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे जञानान्य अल्पी भविष्यन्ति तस्मात तवां चॊदयाम्य अहम तच छरुत्वा वासुदेवस्य तथ्यं वचनम उत्तमम साश्रुकण्ठः स धर्मज्ञॊ जनार्दनम उवाच ह यद भवान आह भीष्मस्य परभावं परति माधव तथा तन नात्र संदेहॊ विद्यते मम मानद महाभाग्यं हि भीष्मस्य परभावश च महात्मनः शरुतं मया कथयतां बराह्मणानां महात्मनाम भवांश च कर्ता लॊकानां यद वरवीत्य अरु सूदन तथा तद अनभिध्येयं वाक्यं यादवनन्दन यतस तव अनुग्रह कृता बुद्धिस ते मयि माधव तवाम अग्रतः पुरस्कृत्य भीष्मं पश्यामहे वयम आवृत्ते भगवत्य अर्के स हि लॊकान गमिष्यति तवद्दर्शनं महाबाहॊ तस्माद अर्हति कौरवः तव हय आद्यस्य देवस्य कषरस्यैवाक्षरस्य च दर्शनं तस्य लाभः सयात तवं हि बरह्म मयॊ निधिः शरुत्वैतद धर्मराजस्य वचनं मधुसूदनः पार्श्वस्थं सात्यकिं पराह रथॊ मे युज्यताम इति सात्यकिस तूपनिष्क्रम्य केशवस्य समीपतः दारुकं पराह कृष्णस्य युज्यतां रथ इत्य उत स सात्यकेर आशु वचॊ निशम्य; रथॊत्तमं काञ्चनभीषिताङ्गम मसारगल्व अर्कमयैर विभङ्गैर; विभूषितं हेमपिनद्ध चक्रम दिवाकरांशु परभम आशु गामिनं; विचित्रनाना मणिरत्नभूषितम नवॊदितं सूर्यम इव परतापिनं; विचित्रतार्क्ष्य धवजिनं पताकिनम सुग्रीव सैन्यप्रमुखैर वराश्वैर; मनॊजवैः काञ्चनभूषिताङ्गैः सुयुक्तम आवेदयद अच्युताय; कृताञ्जलिर दारुकॊ राजसिंह [जनमेजय] शरतल्पे शयानस तु भरतानां पितामहः कथम उत्सृष्टवान देहं कं च यॊगम अधारयत [वैषम्पायन] शृणुष्वावहितॊ राजञ शुचिर भूत्वा समाहितः भीष्मस्य कुरुशार्दूल देहॊत्सर्गं महात्मनः निवृत्तमात्रे तव अयन उत्तरे वै दिवाकरे समावेशयद आत्मानम आत्मन्य एव समाहितः विकीर्णांशुर इवादित्यॊ भीष्मः शरशतैश चितः शिश्ये परमया लक्ष्म्या वृतॊ बराह्मणसत्तमैः वयासेन वेद शरवसा नारदेन सुरर्षिणा देवस्थानेन वात्स्येन तथाश्मक सुमन्तुना एतैश चान्यैर मुनिगणैर महाभागैर महात्मभिः शरद्धा दमपुरस्कारैर वृतश चन्द्र इव गरहैः भीष्मस तु पुरुषव्याघ्रः कर्मणा मनसा गिरा शरतल्पगतः कृष्णं परदध्यौ पराञ्जलिः सथितः सवरेण पुष्टनादेन तुष्टाव मधुसूदनम यॊगेश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम कृताञ्जलिः शुचिर भूत्वा वाग विदां परवरः परभुम भीष्मः परमधर्मात्मा वासुदेवम अथास्तुवत आरिराधयिषुः कृष्णं वाचं जिगमिषामि याम तया वयास समासिन्या परीयतां पुरुषॊत्तमः शुचिः शुचि षदं हंसं तत्परः परमेष्ठिनम युक्त्वा सर्वात्मनात्मानं तं परपद्ये परजापतिम यस्मिन विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव यस्मिन नित्ये तते तन्तौ दृढे सरग इव तिष्ठति सदसद गरथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि हरिं सहस्रशिरसं सहस्रचरणेक्षणम पराहुर नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम अणीयसाम अणीयांसं सथविष्ठं च सथवीयसाम गरीयसां गरिष्ठं च शरेष्ठं च शरेयसाम अपि यं वाकेष्व अनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च गृणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येषु सामसु चतुर्भिश चतुरात्मानं सत्त्वस्थं सात्वतां पतिम यं दिव्यैर देवम अर्चन्ति गुह्यैः परमनामभिः यं देवं देवकी देवी वसुदेवाद अजीजनत भौमस्य बरह्मणॊ गुप्त्यै दीप्तम अग्निम इवारणिः यम अनन्यॊ वयपेताशीर आत्मानं वीतकल्मषम इष्ट्वानन्त्याय गॊविन्दं पश्यत्य आत्मन्य अवस्थितम पुराणे पुरुषः परॊक्तॊ बरह्मा परॊक्तॊ युगादिषु कषये संकर्षणः परॊक्तस तम उपास्यम उपास्महे अति वाय्विन्द्र कर्माणम अति सूर्याग्नितेजसम अति बुद्धीन्द्रियात्मानं तं परपद्ये परजापतिम यं वै विश्वस्य कर्तारं जगतस तस्थुषां पतिम वदन्ति जगतॊ ऽधयक्षम अक्षरं परमं पदम हिरण्यवर्णं यं गर्भम अदितिर दैत्य नाशनम एकं दवादशधा जज्ञे तस्मै सूर्यात्मने नमः शुक्ले देवान पितॄन कृष्णे तर्पयत्य अमृतेन यः यश च राजा दविजातीनां तस्मै सॊमात्मने नमः महतस तमसः पारे पुरुषं जवलनद्युतिम यं जञात्वा मृत्युम अत्येति तस्मै जञेयात्मने नमः यं बृहन्तं बृहत्य उक्थे यम अग्नौ यं महाध्वरे यं विप्रसंघा गायन्ति तस्मै वेदात्मने नमः ऋग यजुः साम धामानं दशार्ध हविर आकृतिम यं सप्त तन्तुं तन्वन्ति तस्मै यज्ञात्मने नमः यः सुपर्णॊ यजुर नाम छन्दॊ गात्रस तरिवृच छिराः रथंतर बृहत्य अक्षस तस्मै सतॊत्रात्मने नमः यः सहस्रसवे सत्रे जज्ञे विश्वसृजाम ऋषिः हिरण्यवर्णः शकुनिस तस्मै हंसात्मने नमः पदाङ्गं संधिपर्वाणं सवरव्यञ्जन लक्षणम यम आहुर अक्षरं नित्यं तस्मै वाग आत्मने नमः यश चिनॊति सतां सेतुम ऋतेनामृत यॊनिना धर्मार्थव्यवहाराङ्गैस तस्मै सत्यात्मने नमः यं पृथग धर्मचरणाः पृथग धर्मफलैषिणः पृथग धर्मैः समर्चन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः यं तं वयक्तस्थम अव्यक्तं विचिन्वन्ति महर्षयः कषेत्रे कषेत्रज्ञम आसीनं तस्मै कषेत्रात्मने नमः यं दृग आत्मानम आत्मस्थं वृतं षॊडशभिर गुणैः पराहुः सप्त दशं सांख्यास तस्मै सांख्यात्मने नमः यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः संयतेन्द्रियाः जयॊतिः पश्यन्ति युञ्जानास तस्मै यॊगात्मने नमः अपुण्य पुण्यॊपरमे यं पुनर भव निर्भयाः शान्ताः संन्यासिनॊ यान्ति तस्मै मॊक्षात्मने नमः यॊ ऽसौ युगसहस्रान्ते परदीप्तार्चिर विभावसु संभक्षयति भूतानि तस्मै घॊरात्मने नमः संभक्ष्य सर्वभूतानि कृत्वा चैकार्णवं जगत बालः सवपिति यश चैकस तस्मै मायात्मने नमः सहस्रशिरसे तस्मै पुरुषायामितात्मने चतुःसमुद्रपर्याय यॊगनिद्रात्मने नमः अजस्य नाभाव अध्येकं यस्मिन विश्वं परतिष्ठितम पुष्करं पुष्कराक्षस्य तस्मै पद्मात्मने नमः यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसंधिषु कुक्षौ समुद्राश चत्वारस तस्मै तॊयात्मने नमः युगेष्व आवर्तते यॊ ऽंशैर दिनर्त्व अनय हायनैः सर्ग परलययॊः कर्ता तस्मै कालात्मने नमः बरह्म वक्त्रं भुजौ कषत्रं कृत्स्नम ऊरूदरं विशः पादौ यस्याश्रिताः शूद्रास तस्मै वर्णात्मने नमः यस्याग्निर आस्यं दयौर मूर्धा खं नाभिश चरणौ कषितिः सूर्यश चक्षुर दिशः शरॊत्रे तस्मै लॊकात्मने नमः विषये वर्तमानानां यं तं वैशेषिकैर गुणैः पराहुर विषयगॊप्तारं तस्मै गॊप्त्र आत्मने नमः अन्नपानेन्धन मयॊ रसप्राणविवर्धनः यॊ धारयति भूतानि तस्मै पराणात्मने नमः परः कालात परॊ यज्ञात परः सद असतॊश च यः अनादिर आदिर विश्वस्य तस्मै विश्वात्मने नमः यॊ मॊहयति भूतानि सनेहरागानुबन्धनैः सर्गस्य रक्षणार्थाय तस्मै मॊहात्मने नमः आत्मज्ञानम इदं जञानं जञात्वा पञ्चस्व अवस्थितम यं जञानिनॊ ऽधिगच्छन्ति तस्मै जञानात्मने नमः अप्रमेयशरीराय सर्वतॊ ऽनन्त चक्षुषे अपारपरिमेयाय तस्मै चिन्त्यात्मने नमः जटिने दडिने नित्यं लम्बॊदर शरीरिणे कमण्डलुनिषङ्गाय तस्मै बरह्मात्मने नमः शूलिने तरिदशेशाय तर्यम्बकाय महात्मने भस्म दिग्धॊर्ध्व लिङ्गाय तस्मै रुद्रात्मने नमः पञ्च भूतात्मभूताय भूतादि निधनात्मने अक्रॊध दरॊह मॊहाय तस्मै शान्तात्मने नमः यस्मिन सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश च यः यश च सर्वमयॊ नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः विश्वकर्मन नमस ते ऽसतु विश्वात्मन विश्वसंभव अपवर्गॊ ऽसि भूतानां पञ्चानां परतः सथितः नमस ते तरिषु लॊकेषु नमस ते परतस्त्रिषु नमस ते दिक्षु सर्वासु तवं हि सर्वपरायणम नमस ते भगवन विष्णॊ लॊकानां परभवाप्यय तवं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजितः तेन पश्यामि ते दिव्यान भावान हि तरिषु वर्त्मसु तच च पश्यामि तत्त्वेन यत ते रूपं सनातनम दिवं ते शिरसा वयाप्तं पद्भ्यां देवी वसुंधरा विक्रमेण तरयॊ लॊकाः पुरुषॊ ऽसि सनातनः अतसी पुष्पसंकाशं पीतवाससम अच्युतम ये नमस्यन्ति गॊविन्दं न तेषां विद्यते भयम यथा विष्णुमयं सत्यं यथा विष्णुमयं हविः यथा विष्णुमयं सर्वं पाप्मा मे नश्यतां तथा तवां परपन्नाय भक्ताय गतिम इष्टां जिगीषवे यच छरेयः पुण्डरीकाक्ष तद धयायस्व सुरॊत्तम इति विद्या तपॊ यॊनिर अयॊनिर विष्णुर ईडितः वाग यज्ञेनार्चितॊ देवः परीयतां मेजनार्दनः एतावद उक्त्वा वचनं भीष्मस्तद गतमानसः नम इत्य एव कृष्णाय परणामम अकरॊत तदा अभिगम्य तु यॊगेन भक्तिं भीष्मस्य माधवः तरैकाल्य दर्शनं जञानं दिव्यं दातुं ययौ हरिः तस्मिन्न उपरते शब्दे ततस ते बरह्मवादिनः भीष्मं वाग्भिर बाष्पकण्ठास तम आनर्चुर महामतिम ते सतुवन्तश च विप्राग्र्याः केशवं पुरुषॊत्तमम भीष्मं च शनकैः सर्वे परशशंसुः पुनः पुनः विदित्वा भक्तियॊगं तु भीष्मस्य पुरुषॊत्तमः सहसॊत्थाय संहृष्टॊ यानम एवान्वपद्यत केशवः सात्यकिश चैव रथेनैकेन जग्मतुः अपरेण महात्मानौ युधिष्ठिर धनंजयौ भीमसेनॊ यमौ चॊभौ रथम एकं समास्थितौ कृपॊ युयुत्सुः सूतश च संजयश चापरं रथम ते रथैर नगराकारैः परयाताः पुरुषर्षभाः नेमिघॊषेण महता कम्पयन्तॊ वसुंधराम ततॊ गिरः पुरुषवरस तवान्विता; दविजेरिताः पथि सुमनाः स शुश्रुवे कृताञ्जलिं परणतम अथापरं जनं; स केशि हा मुदितमनाभ्यनन्दत [वैषम्पायन] ततः स च हृषीकेशः स च राजा युधिष्ठिरः कृपादयश च ते सर्वे चत्वारः पाण्डवाश च ह रथैस ते नगराकारैः पताकाध्वजशॊभितैः ययुर आशु कुरुक्षेत्रं वाजिभिः शीघ्रगामिभिः ते ऽवतीर्य कुरुक्षेत्रं केशमज्जास्थि संकुलम देहन्यासः कृतॊ यत्र कषत्रियैस तैर महात्मभिः गजाश्वदेहास्थि चयैः पर्वतैर इव संचितम नरशीर्ष कपालैश च शङ्खैर इव समाचितम चिता सहस्रैर निचितं वर्म शस्त्रसमाकुलम आपानभूमिं कालस्य तदा भुक्तॊज्झिताम इव भूतसंघानुचरितं रक्षॊगणनिषेवितम पश्यन्तस ते कुरुक्षेत्रं ययुर आशु महारथाः गच्छन्न एव महाबाहुः सर्वयादवनन्दनः युधिष्ठिराय परॊवाच जामदग्न्यस्य विक्रमम अमी रामह्रदाः पञ्च दृश्यन्ते पार्थ दूरतः येषु संतर्पयाम आस पूर्वान कषत्रिय शॊणितैः तरिसप्त कृत्वॊ वसुधां कृत्वा निःक्षत्रियां परभुः इहेदानीं ततॊ रामः कर्मणॊ विरराम ह [युधिस्थिर] तरिः सप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया तदा रामेणेति यद आत्थ तवम अत्र मे संशयॊ महान कषत्रबीजं यदा दग्धं रामेण यदुपुंगव कथं भूयः समुत्पत्तिः कषत्रस्यामित विक्रम महात्मना भगवता रामेण यदुपुंगव कथम उत्सादितं कषत्रं कथं वृत्थिं पुनर गतम महाभारत युद्धे हि कॊटिशः कषत्रिया हताः तथाभूच च मही कीर्णा कषत्रियैर वदतां वर एवं मे छिन्धि वार्ष्णेय संशयं तार्क्ष्य केतन आगमॊ हि परः कृष्ण तवत्तॊ नॊ वासवानुज [वैषम्पायन] ततॊ वरजन्न एव गदाग्र जः परभुः; शशंस तस्मै निखिलेन तत्त्वतः युधिष्ठिरायाप्रतिमौजसे तदा; यथाभवत कषत्रिय संकुला मही [वासुदेव] शृणु कौन्तेय रामस्य मया यावत परिश्रुतम महर्षीणां कथयतां कारणं तस्य जन्म च यथा च जामदग्न्येन कॊटिशः कषत्रिया हताः उद्भूता राजवंशेषु ये भूयॊ भारते हताः जह्नॊर अजह्नुस तनयॊ बल्लवस तस्य चात्मजः कुशिकॊ नाम धर्मज्ञस तस्य पुत्रॊ महीपतिः उग्रं तपः समातिष्ठत सहस्राक्षसमॊ भुवि पुत्रं लभेयम अजितं तरिलॊकेश्वरम इत्य उत तम उग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरंदरः समर्थः पुत्र जनने सवयम एवैत्य भारत पुत्रत्वम अगमद राजंस तस्य लॊकेश्वरेश्वरः गाधिर नामाभवत पुत्रः कौशिकः पाकशासनः तस्य कन्याभवद राजन नाम्ना सत्यवती परभॊ तां गाधिः कवि पुत्राय स ऋचीकाय ददौ परभुः ततः परीतस तु कौन्तेय भार्गवः कुरुनन्दन पुत्रार्थे शरपयाम आस चरुं गाधेस तथैव च आहूय चाह तां भार्याम ऋचीकॊ भार्गवस तदा उपयॊज्यश चरुर अयं तवया मात्राप्य अयं तव तस्या जनिष्यते पुत्रॊ दीप्तिमान कषत्रियर्षभः अजय्यः कषत्रियैर लॊके कषत्रियर्षभ सूदनः तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपॊऽनवितम शमात्मकं दविजश्रेष्ठं चरुर एष विधास्यति इत्य एवम उक्त्वा तां भार्याम ऋचीकॊ भृगुनन्दनः तपस्य अभिरतॊ धीमाञ जगामारण्यम एव ह एतस्मिन्न एव काले तु तीर्थयात्रा परॊ नृपः गाधिः सदारः संप्राप्त ऋचीकस्याश्रमं परति चरुद्वयं गृहीत्वा तु राजन सत्यवती तदा भर्तुर वाक्याद अथाव्यग्रा मात्रे हृष्टा नयवेदयत माता तु तस्याः कौन्तेय दुहित्रे सवं चरुं ददौ तस्याश चरुम अथाज्ञातम आत्मसंस्थं चकार ह अथ सत्यवती गर्भं कषत्रियान्तकरं तदा धारयाम आस दीप्तेन वपुषा घॊरदर्शनम ताम ऋचीकस तदा दृष्ट्वा धयानयॊगेन वै ततः अब्रवीद राजशार्दूल सवां भार्यां वरवर्णिनीम मात्रासि वयंसिता भद्रे चरुव्यत्यास हेतुना जनिष्यते हि ते पुत्रः करूरकर्मा महाबलः जनिष्यते हि ते भराता बरह्मभूतस तपॊधनः विश्वं हि बरह्म तपसा मया तत्र समर्पितम सैवम उक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा पपात शिरसा तस्मै वेपन्ती चाब्रवीद इदम नार्हॊ ऽसि भगवन्न अद्य वक्तुम एवंविधं वचः बराह्मणापसदं पुत्रं पराप्स्यसीति महामुने [रचीक] नैष संकल्पितः कामॊ मया भद्रे तथा तवयि उग्रकर्मा भवेत पुत्रश चरुर माता च कारणम [सव्यवती] इच्छँल लॊकान अपि मुने सृजेथाः किं पुनर मम शमात्मकम ऋजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर [रचीक] नॊक्तपूर्वं मया भद्रे सवैरेष्व अप्य अनृतं वचः किम उताग्निं समाधाय मन्त्रवच चरुसाधने [सत्यवती] कामम एवं भवेत पौत्रॊ ममेह तव चैव ह शमात्मकम ऋजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर [रचीक] पुत्रे नास्ति विशेषॊ मे पौत्रे वा वरवर्णिनि यथा तवयॊक्तं तु वचस तथा भद्रे भविष्यति [वासुदेव] ततः सत्यवती पुत्रं जनयाम आस भार्गवम तपस्य अभिरतं शान्तं जमदग्निं शमात्मकम विश्वामित्रं च दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः पराप बरह्मर्षिसमितं विश्वेन बरह्मणा युतम आर्चीकॊ जनयाम आस जमदग्निं सुदारुणम सव्र विद्यान्त गं शरेष्ठं धनुर्वेदे च पारगम रामं कषत्रिय हन्तारं परदीप्तम इव पावकम एतस्मिन्न एव काले तु कृतवीर्यात्म जॊ बली अर्जुनॊ नाम तेजस्वी कषत्रियॊ हैहयान्वयः ददाह पृथिवीं सर्वां सप्त दवीपां स पत्तनाम सवबाह्वस्त्रबलैनाजौ धर्मेण परमेण च तृषितेन स कौरव्य भिक्षितश चित्रभानुना सहस्रबाहुर विक्रान्तः परादाद भिक्षाम अथाग्नये गरामान पुराणि घॊषांश च पत्तनानि च वीर्यवान जज्वाल तस्य बाणैस तु चित्रभानुर दिधक्षया स तस्य पुरुषेन्द्रस्य परभावेन महातपाः ददाह कार्तवीर्यस्य शैलान अथ वनानि च स शून्यम आश्रमारण्यं वरुणस्यात्म जस्य तत ददाह पवनेनेद्धश चित्रभानुः स हैहयः आपवस तं ततॊ रॊषाच छशापार्जुनम अच्युत दग्धे ऽऽशरमे महाराज कार्तवीर्येण वीर्यवान तवया न वर्जितं मॊहाद यस्माद वनम इदं मम दग्धं तस्माद रणे रामॊ बाहूंस ते छेत्स्यते ऽरजुन अर्जुनस तु महाराज बली नित्यं शमात्मकः बरह्मण्यश च शरण्यश च दाता शूरश च भारत तस्य पुत्राः सुबलिनः शापेनासन पितुर वधे निमित्तम अवलिप्ता वै नृशंसाश चैव नित्यदा जमदग्निधेन्वास ते वत्सम आनिन्युर भरतर्षभ अज्ञातं कार्तवीर्यस्य हैहयेन्द्रस्य धीमतः ततॊ ऽरजुनस्य बाहूंस तु छित्त्वा वै पौरुषान्वितः तं रुवन्तं ततॊ वत्सं जामदग्न्यः सवम आश्रमम परत्यानयत राजेन्द्र तेषाम अन्तःपुरात परभुः अर्जुनस्य सुतास ते तु संभूयाबुद्धयस तदा गत्वाश्रमम असंबुद्धं जमदग्नेर महात्मनः अपातयन्त भल्लाग्रैः शिरः कायान नराधिप समित कुशार्थं रामस्य निर्गतस्य महात्मनः ततः पितृवधामर्षाद रामः परममन्युमान निःक्षत्रियां परतिश्रुत्य महीं शस्त्रम अगृह्णत ततः स भृगुशार्दूलः कार्तवीर्यस्य वीर्यवान विक्रम्य निजघानाशु पुत्रान पौत्रांश च सर्वशः स हैहय सहस्राणि हत्वा परममन्युमान चकार भार्गवॊ राजन महीं शॊणितकर्दमाम स तथा सुमहातेजाः कृत्वा निःक्षत्रियां महीम कृपया परयाविष्टॊ वनम एव जगाम ह ततॊ वर्षसहस्रेषु समतीतेषु केषु चित कषॊभं संप्राप्तवांस तीव्रं परकृत्या कॊपनः परभुः विश्वामितस्य पौत्रस तु रैभ्य पुत्रॊ महातपाः परावसुर महाराज कषिप्त्वाह जनसंसदि ये ते ययाति पतने यज्ञे सन्तः समागताः परतर्दनप्रभृतयॊ राम किं कषत्रिया न ते मिथ्याप्रतिज्ञॊ राम तवं कत्थसे जनसंसदि भयात कषत्रिय वीराणां पर्वतं समुपाश्रितः स पुनः कषत्रिय शतैः पृथिवीम अनुसंतताम परावसॊस तदा शरुत्वा शस्त्रं जग्राह भार्गवः ततॊ ये कषत्रिया राजञ शतशस तेन जीविताः ते विवृद्धा महावीर्याः पृथिवीपतयॊ ऽभवन स पुनस ताञ जघानाशु बालान अपि नराधिप गर्भस्थैस तु मही वयाप्ता पुनर एवाभवत तदा जातं जातं स गर्भं तु पुनर एव जघान ह अरक्षंश च सुतान कांश चित तदा कषत्रिय यॊषितः तरिः सप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां परभुः दक्षिणाम अश्वमेधान्ते कश्यपायाददत ततः कषत्रियाणां तु शेषार्थं करेणॊद्दिश्य कश्यपः सरुक परग्रह वता राजञ शरीमान वाक्यम अथाब्रवीत गच्छ पारं समुद्रस्य दक्षिणस्य महामुने न ते मद्विषये राम वस्तव्यम इह कर्हि चित ततः शूर्पारकं देशं सागरस तस्य निर्ममे संत्रासाज जामदग्न्यस्य सॊ ऽपरान्तं महीतलम कश्यपस तु महाराज परतिगृह्य महीम इमाम कृत्वा बराह्मण संस्थां वै परविवेश महावनम ततः शूद्राश च वैश्याश च यथा सवैर अप्रचारिणः अवर्तन्त दविजाग्र्याणां दारेषु भरतर्षभ अराजके जीवलॊके दुर्बला बलवत्तरैः बाध्यन्ते न च वित्तेषु परभुत्वम इह कस्य चित ततः कालेन पृथिवी परविवेश रसातलम अरक्ष्यमाणा विधिवत कषत्रियैर धर्मरक्षिभिः ऊरुणा धारयाम आस कश्यपः पृथिवीं ततः निमज्जन्तीं तदा राजंस तेनॊर्वीति मही समृता रक्षिणश च समुद्दिश्य परायाचत पृथिवी तदा परसाद्य कश्यपं देवी कषत्रियान बाहुशालिनः सन्ति बरह्मन मया गुप्ता नृषु कषत्रिय पुंगवाः हैहयानां कुले जातास ते संरक्षन्तु मां मुने अस्ति पौरव दायादॊ विडूरथ सुतः परभॊ ऋक्षैः संवर्धितॊ विप्र ऋक्षवत्य एव पर्वते तथानुकम्पमानेन यज्वनाथामितौजसा पराशरेण दायादः सौदासस्याभिरक्षितः सर्वकर्माणि कुरुते तस्यर्षेः शूद्रवद धि सः सर्वकर्मेत्य अभिख्यातः स मां रक्षतु पार्थिव शिबेः पुत्रॊ महातेजा गॊपतिर नाम नामतः वने संरक्षितॊ गॊभिः सॊ ऽभिरक्षतु मां मुने परतर्दनस्य पुत्रस तु वत्सॊ नाम महायशाः वत्सैः संवर्धितॊ गॊष्ठे स मां रक्षतु पार्थिवः दधि वाहन पौत्रस तु पुत्रॊ दिवि रथस्य ह अङ्गः स गौतमेनापि गङ्गाकूले ऽभिरक्षितः बृहद्रथॊ महाबाहुर भुवि भूतिपुरस्कृतः गॊलाङ्गूलैर महाभागॊ गृध्रकूटे ऽभिरक्षितः मरुत्तस्यान्ववाये तु कषत्रियास तुर्वसॊस तरयः मरुत्पतिसमा वीर्ये समुद्रेणाभिरक्षिताः एते कषत्रिय दायादास तत्र तत्र परिश्रुताः सम्यङ माम अभिरक्षन्तु ततः सथास्यामि निश्चला एतेषां पितरश चैव तथैव च पितामहाः मदर्थं निहता युद्धे रामेणाक्लिष्टकर्मणा तेषाम अपचितिश चैव मया कार्या न संशयः न हय अहं कामये नित्यम अविक्रान्तेन रक्षणम ततः पृथिव्या निर्दिष्टांस तान समानीय कश्यपः अभ्यषिञ्चन महीपालान कषत्रियान वीर्यसंमतान तेषां पुत्राश च पौत्राश च येषां वंशाः परतिष्ठिताः एवम एतत पुरावृत्तं यन मां पृच्छसि पाण्डव [व] एवं बरुवन्न एव यदुप्रविरॊ; युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम रथेन तेनाशु ययौ यथार्कॊ; विशन परभाभिर भगवांस तरिलॊकम [वैषम्पायन] ततॊ रामस्य तत कर्म शरुत्वा राजा युधिष्ठिरः विस्मयं परमं गत्वा परत्युवाच जनार्दनम अहॊ रामस्य वार्ष्णेय शक्रस्येव महात्मनः विक्रमॊ येन वसुधा करॊधान निःक्षत्रिया कृता गॊभिः समुद्रेण तथा गॊलाङ्गूलर्क्ष वानरैः गुप्ता राम भयॊद्विग्नाः कषत्रियाणां कुलॊद्वहाः अहॊ धन्यॊ हि लॊकॊ ऽयं स भाग्याश च नरा भुवि यत्र कर्मेदृशं धर्म्यं दविजेन कृतम अच्युत तथा यान्तौ तदा तात ताव अच्युतयुधिष्ठिरौ जग्मतुर यत्र गाङ्गेयः शरतल्पगतः परभुः ततस ते ददृशुर भीष्मं शरप्रस्तर शायिनम सवरश्मि जालसंवीतं सायं सूर्यम इवानलम उपास्यमानं मुनिभिर देवैर इव शतक्रतुम देशे परमधर्मिष्ठे नदी मॊघवतीम अनु दूराद एव तम आलॊक्य कृष्णॊ राजा च धर्मराट चत्वारः पाण्डवाश चैव ते च शारद्वतादयः अवस्कन्द्याथ वाहेभ्यः संयम्य परचलं मनः एकीकृत्येन्द्रिय गरामम उपतस्थुर महामुनीन अभिवाद्य च गॊविन्दः सात्यकिस ते च कौरवाः वयासादींस तान ऋषीन पश्चाद गाङ्गेयम उपतस्थिरे तपॊवृद्धिं ततः पृष्ट्वा गाङ्गेयं यदुकौरवाः परिवार्य ततः सर्वे निषेदुः पुरुषर्षभाः ततॊ निशम्य गाङ्गेयं शाम्यमानम इवानलम किं चिद दीनमना भीष्मम इति हॊवाच केशवः कच चिज जञानानि ते राजन परसन्नानि यथा पुरा कच चिद अव्या कुला चैव बुद्धिस ते वदतां वर शराभिघातदुः खात ते कच चिद गात्रं न दूयते मानसाद अपि दुःखाद धि शारीरं बलवत तरम वरदानात पितुः कामं छन्द मृत्युर असि परभॊ शंतनॊर धर्मशीलस्य न तव एतच छम कारणम सुसूक्ष्मॊ ऽपीह देहे वै शल्यॊ जनयते रुजम किं पुनः शरसंघातैश चितस्य तव भारत कामं नैतत तवाख्येयं पराणिनां परभवाप्ययौ भवान हय उपदिशेच छरेयॊ देवानाम अपि भारत यद धि भूतं भविष्यच च भवच च पुरुषर्षभ सर्वं तज जञानवृद्धस्य तव पाणाव इवाहितम संसारश चैव भूतानां धर्मस्य च फलॊदयः विदितस ते महाप्राज्ञ तवं हि बरह्म मयॊ निधिः तवां हि राज्ये सथितं सफीते समग्राङ्गम अरॊगिणम सत्रीसहस्रैः परिवृतं पश्यामीहॊर्ध्व रेतसम ऋते शांतनवाद भीष्मात तरिषु लॊकेषु पार्थिव सत्यसंधान महावीर्याच छूराद धर्मैक तत्परात मृत्युम आवार्य तरसा शरप्रस्तर शायिनः निसर्ग परभवं किं चिन न च तातानुशुश्रुम सत्ये तपसि दाने च यज्ञाधिकरणे तथा धनुर्वेदे च वेदे च नित्यं चैवान्ववेक्षणे अनृशंसं शुचिं दान्तं सर्वभूतहिते रतम महारथं तवत सदृशं न कं चिद अनुशुश्रुम तवं हि देवान स गन्धर्वान स सुरासुरराक्षसान शक्त एकरथेनैव विजेतुं नात्र संशयः तवं हि भीष्म महाबाहॊ वसूनां वासवॊपमः नित्यं विप्रैः समाख्यातॊ नवमॊ ऽनवमॊ गुणैः अहं हि तवाभिजानामि यस तवं पुरुषसत्तम तरिदशेष्व अपि विख्यातः सवशक्त्या सुमहाबलः मनुष्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टॊ न च मे शरुतः भवतॊ यॊ गुणैस तुल्यः पृथिव्यां पुरुषः कव चित तवं हि सर्वैर गुणै राजन देवान अप्य अतिरिच्यसे तपसा हि भवाञ शक्तः सरष्टुं लॊकांश चराचरान तद अस्य तप्यमानस्य जञातीनां संक्षयेण वै जयेष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य शॊकं भीष्म वयपानुद ये हि धर्माः समाख्याताश चातुर्वर्ण्यस्य भारत चातुर आश्रम्य संसृष्टास ते सर्वे विदितास तव चातुर वेद्ये च ये परॊक्ताश चातुर हॊत्रे च भारत सांख्ये यॊगे च नियता ये च धर्माः सनातनाः चातुर्वर्ण्येन यश चैकॊ धर्मॊ न सम विरुध्यते सेव्यमानः स चैवाद्यॊ गाङ्गेय विदितस तव इतिहास पुराणं च कार्त्स्न्येन विदितं तव धर्मशास्त्रं च सकलं नित्यं मनसि ते सथितम ये च के चन लॊके ऽसमिन्न अर्थाः संशय कारकाः तेषां छेत्ता नास्ति लॊके तवदन्यः पुरुषर्षभ स पाण्डवेयस्य मनः समुत्थितं; नरेन्द्र शॊकं वयपकर्ष मेधया भवद्विधा हय उत्तमबुद्धिविस्तरा; विमुह्यमानस्य जनस्य शान्तये [वैषम्पायन] शरुत्वा तु वचनं भीष्मॊ वासुदेवस्य धीमतः किं चिद उन्नाम्य वदनं पराञ्जलिर वाक्यम अब्रवीत नमस ते भगवन विष्णॊ लॊकानां निधनॊद्भव तवं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजितः विश्वकर्मन नमस ते ऽसतु विश्वात्मन विश्वसंभव अपवर्गॊ ऽसि भूतानां पञ्चानां परतः सथितः नमस ते तरिषु लॊकेषु नमस ते परतन्त्रिषु यॊगेश्वर नमस ते ऽसतु तवं हि सर्वपरायणम मत संश्रितं यद आत्थ तवं वचः पुरुषसत्तम तेन पश्यामि ते दिव्यान भावान हि तरिषु वर्त्मसु तच च पश्यामि तत्त्वेन यत ते रूपं सनातनम सप्त मार्गा निरुद्धास ते वायॊर अमिततेजसः दिवं ते शिरसा वयाप्तं पद्भ्यां देवी वसुंधरा दिशॊ भुजौ रविश चक्षुर वीर्ये शक्रः परतिष्ठितः अतसी पुष्पसंकाशं पीतवाससम अच्युतम वपुर हय अनुमिमीमस ते मेघस्येव स विद्युतः तवत परपन्नाय भक्ताय गतिम इष्टां जिगीषवे यच छरेयः पुण्डरीकाक्ष तद धयायस्व सुरॊत्तम [वासुदेव] यतः खलु परा भक्तिर मयि ते पुरुषर्षभ ततॊ वपुर मया दिव्यं तव राजन परदर्शितम न हय अभक्ताय राजेन्द्र भक्तायानृजवे न च दर्शयाम्य अहम आत्मानं न चादान्ताय भारत भवांस तु मम भक्तश च नित्यं चार्जवम आस्थितः दमे तपसि सत्ये च दाने च निरतः शुचिः अर्हस तवं भीष्म मां दरष्टुं तपसा सवेन पार्थिव तव हय उपस्थिता लॊका येभ्यॊ नावर्तते पुनः पञ्चा शतं षट च कुरुप्रवीर; शेषं दिनानां तव जीवितस्य ततः शुभैः कर्मफलॊदयैस तवं; समेष्यसे भीष्म विमुच्य देहम एते हि देवा वसवॊ विमानान्य; आस्थाय सर्वे जवलिताग्निकल्पाः अन्तर्हितास तवां परतिपालयन्ति; काष्ठां परपद्यन्तम उदक पतंगम वयावृत्तमात्रे भगवत्य उदीचीं; सूर्ये दिशं कालवशात परपन्ने गन्तासि लॊकान पुरुषप्रवीर; नावर्तते यान उपलभ्य विद्वान अमुं च लॊकं तवयि भीष्म याते; जञानानि नङ्क्ष्यन्त्य अखिलेन वीर अतः सम सर्वे तवयि संनिकर्षं; समागता धर्मविवेचनाय तज जञातिशॊकॊपहतश्रुताय; सत्याभिसंधाय युधिष्ठिराय परब्रूहि धर्मार्थसमाधि युक्तम; अर्थ्यं वचॊ ऽसयापनुदास्य शॊकम [वैषम्पायन] ततः कृष्णस्य तद वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम शरुत्वा शांतनवॊ भीष्मः परत्युवाच कृताञ्जलिः लॊकनाथ महाबाहॊ शिव नारायणाच्युत तव वाक्यम अभिश्रुत्य हर्षेणास्मि परिप्लुतः किं चाहम अभिधास्यामि वाक पते तव संनिधौ यदा वाचॊ गतं सर्वं तव वाचि समाहितम यद धि किं चित कृतं लॊके कर्तव्यं करियते च यत तवत्तस तन निःसृतं देवलॊका बुद्धिमया हि ते कथयेद देवलॊकं यॊ देवराजसमीपतः धर्मकामार्थ शास्त्राणां सॊ ऽरथान बरूयात तवाग्रतः शराभिघाताद वयथितं मनॊ मे मधुसूदन गात्राणि चावसीदन्ति न च बुद्धिः परसीदति न च मे परतिभा का चिद अस्ति किं चित परभाषितुम पीड्यमानस्य गॊविन्द विषानल समैः शरैः बलं मेधाः परजरति पराणाः संत्वरयन्ति च मर्माणि परितप्यन्ते भरान्तं चेतस तथैव च दौर्बाल्यात सज्जते वान मे स कथं वक्तुम उत्सहे साधु मे तवं परसीदस्व दाशार्ह कुलनन्दन तत्क्षमस्व महाबाहॊ न बरूयां किं चिद अच्युत तवत्संनिधौ चसीदेत वाचः पतिर अपि बरुवन न दिशः संप्रजानामि नाकाशं न च मेदिनीम केवलं तव वीर्येण तिष्ठामि मधुसूदन सवयम एव परभॊ तस्माद धर्मराजस्य यद धितम तद बरवीह्य आशु सर्वेषाम आगमानां तवम आगमः कथं तवयि सथिते लॊके शाश्वते लॊककर्तरि परब्रूयान मद्विधः कश चिद गुरौ शिष्य इव सथिते [वासुदेव] उपपन्नम इदं वाक्यं कौरवाणां धुरंधरे महावीर्ये महासत्त्वे सथिते सर्वार्थदर्शिनि यच च माम आत्थ गाङ्गेय बाणघात रुजं परति गृहाणात्र वरं भीष्म मत्प्रसाद कृतं विभॊ न ते गलानिर न ते मूर्छा न दाहॊ न च ते रुजा परभविष्यन्ति गाङ्गेय कषुत्पिपासे न चाप्य उत जञानानि च समग्राणि परतिभास्यन्ति ते ऽनघ न च ते कव चिद आसक्तिर बुद्धेः परादुर्भविष्यति सत्त्वस्थं च मनॊ नित्यं तव भीष्म भविष्यति रजस तमॊभ्यां रहितं घनैर मुक्त इवॊदु राट यद यच च धर्मसंयुक्तम अर्थयुक्तम अथापि वा चिन्तयिष्यसि तत्राग्र्या बुद्धिस तव भविष्यति इमं च राजशार्दूल भूतग्रामं चतुर्विधम चक्षुर दिव्यं समाश्रित्य दरक्ष्यस्य अमितविक्रम चतुर्विधं परजा जालं संयुक्तॊ जञानचक्षुषा भीष्म दरक्ष्यसि तत्त्वेन जले मीन इवामले [वैषम्पायन] ततस ते वयास सहिताः सर्व एव महर्षयः ऋग यजुः साम संयुक्तैर वचॊभिः कृष्णम अर्चयन ततः सर्वार्तवं दिव्यं पुष्पवर्षं नभस्तलात पपात यत्र वार्ष्णेयः स गाङ्गेयः स पाण्डवः वादित्राणि च दिव्यानि जगुश चाप्सरसां गणाः न चाहितम अनिष्टं वा किं चित तत्र वयदृश्यत ववौ शिवः सुखॊ वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः शान्तायां दिशि शान्ताश च परावदन मृगपक्षिणः ततॊ मुहूर्ताद भगवान सहस्रांशुर दिवाकरः दहन वनम इवैकान्ते परतीच्यां परत्यदृश्यत ततॊ महर्षयः सर्वे समुत्थाय जनार्दनम भीष्मम आमन्त्रयां चक्रू राजानं चयुधिष्ठिरम ततः परणामम अकरॊत केशवः पाण्डवस तथा सात्यकिः संजयश चैव स च शारद्वतः कृपः ततस ते धर्मनिरताः सम्यक तैर अभिपूजिताः शवः समेष्याम इत्य उक्त्वा यथेष्टं तवरिता ययुः तथैवामन्त्र्य गाङ्गेयं केशवस ते च पाण्डवाः परदक्षिणम उपावृत्य रथान आरुरुहुः शुभान ततॊ रथैः काञ्चनदन्त कूबरैर; महीधराभैः स मदैश च दन्तिभिः हयैः सुपर्णैर इव चाशुगामिभिः; पदातिभिश चात्त शरासनादिभिः ययौ रथानां पुरतॊ हि सा चमूस; तथैव पश्चाद अति मात्रसारिणी पुरश च पश्चाच च यथा महानदी; पुरर्क्ष वन्तं गिरिम एत्य नर्मदा ततः पुरस्ताद भगवान निशाकरः; समुत्थितस ताम अभिहर्षयंश चमूम दिवाकरापीत रसास तथौषधीः; पुनः सवकेनैव गुणेन यॊजयन ततः पुरं सुरपुरसंनिभ दयुति; परविश्य ते यदुवृषपाण्डवास तदा यथॊचितान भवनवरान समाविशञ; शरमान्विता मृगपतयॊ गुहा इव [वैषम्पायन] ततः परविश्य भवनं परसुप्तॊ मधुसूदनः याममात्रावशेषायां यामिन्यां परत्यबुध्यत स धयानपथम आश्रित्य सर्वज्ञानानि माधवः अवलॊक्य ततः पश्चाद दध्यौ बरह्म सनातनम ततः शरुतिपुराण जञाः शिक्षिता रक्तकण्ठिनः अस्तुवन विश्वकर्माणं वासुदेवं परजापतिम पठन्ति पाणिस्वनिकास तथा गायन्ति गायनाः शङ्खानक मृदङ्गांश च परवाद्यन्त सहस्रशः वीणा पणववेणूनां सवनश चाति मनॊरमः परहास इव विस्तीर्णः शुश्रुवे तस्य वेश्मनः तथा युधिष्ठिरस्यापि राज्ञॊ मङ्गलसंहिताः उच्चेरुर मधुरा वाचॊ गीतवादित्रसंहिताः तत उत्थाय दाशार्हः सनातः पराञ्जलिर अच्युतः जप्त्वा गुह्यं महाबाहुर अग्नीन आश्रित्य तस्थिवान ततः सहस्रविप्राणां चतुर्वेद विदां तथा गवां सहस्रेणैकैकं वाचयाम आस माधवः मङ्गलालम्भनं कृत्वा आत्मानम अवलॊक्य च आदर्शे विमले कृष्णस ततः सात्यकिम अब्रवीत गच्छ शैनेय जानीहि गत्वा राजनिवेशनम अपि सज्जॊ महातेजा भीष्मं दरष्टुं युथिष्ठिरः ततः कृष्णस्य वचनात सात्यकिस तवरितॊ ययौ उपगम्य च राजानं युधिष्ठिरम उवाच ह युक्तॊ रथवरॊ राजन वासुदेवस्य धीमतः समीपम आपगेयस्य परयास्यति जनार्दनः भवत परतीक्षः कृष्णॊ ऽसौ धर्मराज महाद्युते यद अत्रानन्तरं कृत्यं तद भवान कर्तुम अर्हति [युधिस्ठिर] युज्यतां मे रथवरः फल्गुनाप्रतिम दयुते न सैनिकैश च यातव्यं यास्यामॊ वयम एव हि न च पीडयितव्यॊ मे भीष्मॊ धर्मभृतां वरः अतः पुरःसराश चापि निवर्तन्तु धनंजय अद्य परभृति गाङ्गेयः परं गुह्यं परवक्ष्यति ततॊ नेच्छामि कौन्तेय पृथग्जनसमागमम [वैषम्पायन] तद वाक्यम आकर्ण्य तथा कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः युक्तं रथवरं तस्मा आचचक्षे नरर्षभ ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा यमौ भीमार्जुनाव अपि भूतानीव समस्तानि ययुः कृष्ण निवेशनम आगच्छत्स्व अथ कृष्णॊ ऽपि पाण्डवेषु महात्मसु शैनेय सहितॊ धीमान रथम एवान्वपद्यत रथस्थाः संविदं कृत्वा सुखां पृष्ट्वा च शर्वरीम मेघघॊषै रथवरैः परययुस ते महारथाः मेघपुष्पं बलाहं च सैन्यं सुग्रीवम एव च दारुकश चॊदयाम आस वासुदेवस्य वाजिनः ते हया वासुदेवस्य दारुकेण परचॊदिताः गां खुराग्रैस तथा राजँल लिखन्तः परययुस तदा ते गरसन्त इवाकाशं वेगवन्तॊ महाबलाः कषेत्रं धर्मस्य कृत्स्नस्य कुरुक्षेत्रम अवातरन ततॊ ययुर यत्र भीष्मः शरतल्पगतः परभुः आस्ते बरह्मर्षिभिः सार्धं बरह्मा देवगणैर यथा ततॊ ऽवतीर्य गॊविन्दॊ रथात स च युधिष्ठिरः भीमॊ गाण्डीवधन्वा च यमौ सात्यकिर एव च ऋषीन अभ्यर्चयाम आसुः करान उद्यम्य दक्षिणान स तैः परिवृतॊ राजा नक्षत्रैर इव चन्द्रमाः अभ्याजगाम गाङ्गेयं बरह्माणम इव वासवः शरतल्पे शयानं तम आदित्यं पतितं यथा ददर्श स महाबाहुर भयाद आगतसाध्वसः [जनमेजय] धर्मात्मनि महासत्त्वे सत्यसंधे जितात्मनि देवव्रते महाभागे शरतल्पगते ऽचयुते शयाने वीरशयने भीष्मे शंतनुनन्दने गाङ्गेये पुरुषव्याघ्रे पाण्डवैः पर्युपस्थिते काः कथाः समवर्तन्त तस्मिन वीर समागमे हतेषु सर्वसैन्येषु तन मे शंस महामुने [वैष] शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे आजग्मुर ऋषयः सिद्धा नारदप्रमुखा नृप हतशिष्टाश च राजानॊ युधिष्ठिरपुरॊगमाः धृतराष्ट्रश च कृष्णश च भीमार्जुनयमास तथा ते ऽभिगम्य महात्मानॊ भरतानां पिता महम अन्वशॊचन्त गाङ्गेयम आदित्यं पतितं यथा मुहूर्तम इव च धयात्वा नारदॊ देव दर्शनः उवाच पाण्डवान सर्वान हतशिष्टांश च पार्थिवान पराप्तकालं च आचक्षे भीष्मॊ ऽयम अनुयुज्यताम अस्तम एति हि गाङ्गेयॊ भानुमान इव भारत अयं पराणान उत्सिसृक्षुस तं सर्वे ऽभयेत्य पृच्छत कृत्स्नान हि विविधान धर्मांश चातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्य अयम एष वृद्धः पुरा लॊकान संप्राप्नॊति तनुत्यजाम तं शीघ्रम अनुयुञ्जध्वं संशयान मनसि सथितान एवम उक्ता नारदेन भीष्मम ईयुर नराधिपाः परष्टुं चाशक्नुवन्तस ते वीक्षां चक्रुः परस्परम अथॊवाच हृषीकेशं पाण्डुपुत्रॊ युधिष्ठिरः नान्यस तवद देवकीपुत्र शक्तः परष्टुं पिता महम परव्याहरय दुर्धर्ष तवम अग्रे मधुसूदन तवं हि नस तात सर्वेषां सर्वधर्मविद उत्तमः एवम उक्तः पाण्डवेन भगवान केशवस तदा अभिगम्य दुराधर्षं परव्याहरयद अच्युतः कच चित सुखेन रजनी वयुष्टा ते राजसत्तम विस्पष्ट लक्षणा बुद्धिः कच चिच चॊपस्थिता तव कच चिज जञाननि सर्वाणि परतिभान्ति च ते ऽनघ न गलायते च हृदयं न च ते वयाकुलं मनः दाहॊ मॊहः शरमश चैव कलमॊ गलानिस तथा रुजा तव परसादाद गॊविन्द सद्यॊ वयपगतानघ यच च भूतं भविष्यच च भवच च परमद्युते तत सर्वम अनुपश्यामि पाणौ फलम इवाहितम वेदॊक्ताश चैव ये धर्मा वेदान्तनिहिताश च ये तान सर्वान संप्रपश्यामि वरदानात तवाच्युत शिष्टैश च धर्मॊ यः परॊक्तः स च मे हृदि वर्तते देशजातिकुलानां च धर्मज्ञॊ ऽसमि जनार्दन चतुर्ष्व आश्रमधर्मेषु यॊ ऽरथः स च हृदि सथितः राजधर्मांश च सकलान अवगच्छामि केशव यत्र यत्र च वक्तव्यं तद वक्ष्यामि जनार्दन तव परसादाद धि शुभा मनॊ मे बुद्धिर आविशत युवेव चास्मि संवृत्तस तवद अनुध्यान बृंहितः वक्तुं शरेयः समर्थॊ ऽसमि तवत्प्रसादाज जनार्दन सवयं किमर्थं तुभवाञ शरेयॊ न पराह पाण्डवम किं ते विवक्षितं चात्र तद आशु वद माधव यशसः शरेयसश चैव मूलं मां विद्धि कौरव मत्तः सर्वे ऽभिनिर्वृत्ता भावाः सदसद आत्मकाः शीतांशुश चन्द्र इत्य उक्ते कॊ लॊके विस्मयिष्यति तथैव यशसा पूर्णे मयि कॊ विस्मयिष्यति आधेयं तु मया भूयॊ यशस तव महाद्युते ततॊ मे विपुला बुद्धिस तवयि भीष्म समाहिता यावद धि पृतिवी पाल पृथिवी सथास्यते धरुवा तावत तवाक्षया कीर्तिर लॊकान अनु चरिष्यति यच च तवं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छते वेद परवादा इव ते सथास्यन्ति वसुधातले यश चैतेन परमाणेन यॊक्ष्यत्य आत्मानम आत्मना सफलं सर्वपुण्यानां परेत्य चानुभविष्यति एतस्मात कारणाद भीष्म मतिर दिव्या महाहिते दत्ता यशॊ विप्रथेत कथं भूयस तवेति ह यावद धि परथते लॊके पुरुषस्य यशॊ भुवि तावत तस्याक्षयं सथानं भवतीति विनिश्चितम राजानॊ हतशिष्टास तवां राजन्न अभित आसते धर्मान अनुयुयुक्षन्तस तेभ्यः परब्रूहि भारत भवान हि वयसा वृद्धः शरुताचार समन्वितः कुशलॊ राजधर्माणां पूर्वेषाम अपराश च ये जन्मप्रभृति ते कश चिद वृजिनं न ददर्श ह जञातारम अनुधर्माणां तवां विदुः सर्वपार्थिवाः तेभ्यः पितेव पुत्रेभ्यॊ राजन बरूहि परं नयम ऋषयश च हि देवाश च तवया नित्यम उपासिताः तस्माद वक्तव्यम एवेह तवया पश्याम्य अशेषतः धर्माञ शुश्रूषमाणेभ्यः पृष्टेन च सता पुनः वक्तव्यं विदुषा चेति धर्मम आहुर मनीषिणः अप्रतिब्रुवतः कष्टॊ दॊषॊ हि भवति परभॊ तस्मात पुत्रैश च पौत्रैश च धर्मान पृष्टः सनातनान विद्वाञ जिज्ञासमानैस तवं परब्रूहि भरतर्षभ [वैषम्पायन] अथाब्रवीन महातेजा वाक्यं कौरवनन्दनः हन्त धर्मान परवक्ष्यामि दृढे वान मनसी मम तव परसादाद गॊविन्द भूतात्मा हय असि शाश्वतः युधिष्ठिरस तु मां राजा धर्मान समनुपृच्छतु एवं परीतॊ भविष्यामि धर्मान वक्ष्यामि चानघ यस्मिन राजर्षयः सर्वे स मां पृच्छतु पाण्डवः सर्वेषां दीप्तयशसां कुरूणां धर्मचारिणाम यस्य नास्ति समः कश चित स मां पृच्छतु पाण्डवः धृतिर दमॊ बरह्मचर्यं कषमा धर्मश च नित्यदा यस्मिन्न ओजश च तेजश च स मां पृच्छतु पाण्डवः सत्यं दानं तपः शौचं शान्तिर दाक्ष्यम असंभ्रमः यस्मिन्न एतानि सर्वाणि स मां पृच्छतु पाण्डवः यॊ न कामान न संरम्भान न भयान नार्थकारणात कुर्याद अधर्मं धर्मात्मा स मां पृच्छतु पाण्डवः संबन्धिनॊ ऽतिथीन भृत्यान संश्रितॊपाश्रितांश च यः संमानयति सत्कृत्य स मां पृच्छतु पाण्डवः सत्यनित्यं कषमा नित्यॊ जञाननित्यॊ ऽतिथिप्रियः यॊ ददाति सतां नित्यं स मां पृच्छतु पाण्डवः इज्याध्ययन नित्यश च धर्मे च निरतः सदा शान्तः शरुतरहस्यश च स मां पृच्छतु पाण्डवः लज्जया परयॊपेतॊ धर्मात्मा स युधिष्ठिरः अभिशापभयाद भीतॊ भवन्तं नॊपसर्पति लॊकस्य कदनं कृत्वा लॊकनाथॊ विशां पते अभिशापभयाद भीतॊ भवन्तं नॊपसर्पति पूज्यान मान्यांश च भक्तांश च गुरून संबन्धिबान्धवान अर्घ्यार्हान इषुभिर हत्वा भवन्तं नॊपसर्पति बराह्मणानां यथा धर्मॊ दानम अध्ययनं तपः कषत्रियाणां तथा कृष्ण समरे देहपातनम पितॄन पिता महान पुत्रान गुरून संबन्धिबान्धवान मिथ्या परवृत्तान यः संख्ये निहन्याद धर्म एव सः समयत्यागिनॊ लुब्धान गुरून अपि च केशव निहन्ति समरे पापान कषत्रियॊ यः स धर्मवित आहूतेन रणे नित्यं यॊद्धव्यं कषत्रबन्धुना धर्म्यं सवर्ग्यं च लॊक्यं च युद्धं हि मनुर अब्रवीत एवम उक्तस तु भीष्मेण धर्मराजॊ युधिष्ठिरः विनीतवद उपागम्य तस्थौ संदर्शने ऽगरतः अथास्य पादौ जग्राह भीष्मश चाभिननन्द तम मूर्ध्नि चैनम उपाघ्राय निषीदेत्य अब्रवीत तदा तम उवाचाथ गाङ्गेय ऋषभः सर्वधन्विनाम पृच्छ मां तात विस्रब्धं मा भैस तवं कुरुसत्तम परणिपत्य हृषीकेशम अभिवाद्य पिता महम अनुमान्य गुरून सर्वान पर्यपृच्छद युधिष्ठिरः राज्यं वै परमॊ धर्म इति धर्मविदॊ विदुः महान्तम एतं भारं च मन्ये तद बरूहि पार्थिव राजधर्मान विशेषेण कथयस्व पिता मह सर्वस्य जीवलॊकस्य राजधर्माः परायणम तरिवर्गॊ ऽतर समासक्तॊ राजधर्मेषु कौरव मॊक्षधर्मश च विस्पष्टः सकलॊ ऽतर समाहितः यथा हि रश्मयॊ ऽशवस्य दविरदस्याङ्कुशॊ यथा नरेन्द्र धर्मॊ लॊकस्य तथा परग्रहणं समृतम अत्र वै संप्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते लॊकस्य संस्था न भवेत सर्वं च वयाकुलं भवेत उदयन हि यथा सूर्यॊ नाशयत्य आसुरं तपः राजधर्मास तथालॊक्याम आक्षिपन्त्य अशुभां गतिम तदग्रे राजधर्माणाम अर्थतत्त्वं पिता मह परब्रूहि भरतश्रेष्ठ तवं हि बुद्धिमतां वरः आगमश च परस तवत्तः सर्वेषां नः परंतप भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवॊ ऽभिमन्यते नमॊ धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे बराह्मणेभ्यॊ नमस्कृत्य धर्मान वक्ष्यामि शाश्वतान शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस तवं राजधर्मान युधिष्ठिर निरुच्यमानान नियतॊ यच चान्यद अभिवाञ्छसि आदाव एव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जन काम्यया देवतानां दविजानां च वर्तितव्यं यथाविधि दैवतान्य अर्चयित्वा हि बराह्मणांश च कुरूद्वह आनृण्यं याति धर्मस्य लॊकेन च स मान्यते उत्थाने च सदा पुत्र परयतेथा युधिष्ठिर न हय उत्थानम ऋते दैवं राज्ञाम अर्थप्रसिद्धये साधारणं दवयं हय एतद दैवम उत्थानम एव च पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्यम उच्यते विपन्ने च समारम्भे संतापं मा सम वै कृथाः घटते विनयस तात राज्ञाम एष नयः परः न हि सत्याद ऋते किं चिद राज्ञां वै सिद्धिकारणम सत्ये हि राजा निरतः परेत्य चेह हि नन्दति ऋषीणाम अपि राजेन्द्र सत्यम एव परं धनम तथा राज्ञः परं सत्यान नान्यद विश्वासकारणम गुणवाञ शीलवान दान्तॊ मृदुर धर्म्यॊ जितेन्द्रियः सुदर्शः सथूललक्ष्यश च न भरश्येत सदा शरियः आर्जवं सर्वकार्येषु शरयेथाः कुरुनन्दन पुनर नयविचारेण तरयी संवरणेन च मृदुर हि राजा सततं लङ्घ्यॊ भवति सर्वशः तीक्ष्णाच चॊद्विजते लॊकस तस्माद उभयम आचर अदण्ड्याश चैव ते नित्यं विप्राः सयुर ददतां वर भूतम एतत परं लॊके बराह्मणा नाम भारत मनुना चापि राजेन्द्र गीतौ शलॊकौ महात्मना धर्मेषु सवेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुम अर्हसि अद्भ्यॊ ऽगनिर बरह्मतः कषत्रम अश्मनॊ लॊहम उत्थितम तेषां सर्वत्र गं तेजः सवासु यॊनिषु शाम्यति अयॊ हन्ति यदाश्मानम अग्निश चापॊ ऽभिपद्यते बरह्म च कषत्रियॊ दवेष्टि तदा सीदन्ति ते तरयः एतज जञात्वा महाराज नमस्या एव ते दविजाः भौमं बरह्म दविजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः एवं चैव नरव्याघ्र लॊकतन्त्र विघातकाः निग्राह्या एव सततं बाहुभ्यां ये सयुर ईदृशाः शलॊकौ चॊशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा तौ निबॊध महाप्राज्ञ तवम एकाग्रमना नृप उद्यम्य शस्त्रमायान्तम अपि वेदान्तगं रणे निगृह्णीयात सवधर्मेण धर्मापेक्षी नरेश्वरः विनश्यमानं धर्मं हि यॊ रक्षति स धर्मवित न तेन भरूण हा स सयान मन्युस तं मनुम ऋच्छति एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव दविजातयः सवपराधान अपि हि तान विषयान्ते समुत्सृजेत अभिशस्तम अपि हय एषां कृपायीत विशां पते बरह्मघ्ने गुरु तल्पे च भरूणहत्ये तथैव च राजद्वेष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विसर्जनम विधीयते न शारीरं भयम एषां कदा चन दयिताश च नरास ते सयुर नित्यं पुरुषसत्तम न कॊशः परमॊ हय अन्यॊ राज्ञां पुरुषसंचयात दुर्गेषु च महाराज षट्सु ये शास्त्रनिश्चिताः सर्वेषु तेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुस्तरम तस्मान नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिता धर्मात्मा सत्यवाक चैव राजा रञ्जयति परजाः न च कषान्तेन ते भाव्यं नित्यं पुरुषसत्तम अधर्म्यॊ हि मृदू राजा कषमा वान इव कुञ्जरः बार्हस्पत्ये च शास्त्रे वै शलॊका विनियताः पुरा अस्मिन्न अर्थे महाराज तन मे निगदतः शृणु कषममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेज जनः हस्तियन्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति तस्मान नैव मृदुर नित्यं तीक्ष्णॊ वापि भवेन नृपः वसन्ते ऽरक इव शरीमान न शीतॊ न च घर्मदः परत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्यॊपदेशतः परीक्ष्यास ते महाराज सवे परे चैव सर्वदा वयसनानि च सर्वाणि तयजेथा भूरिदक्षिण न चैव न परयुञ्जीत सङ्गं तु परिवर्जयेत नित्यं हि वयसनी लॊके परिभूतॊ भवत्य उत उद्वेजयति लॊकं चाप्य अति दवेषी महीपतिः भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणी सहधर्मिणा कारणं च महाराज शृणु येनेदम इष्यते यथा हि गर्भिणी हित्वा सवं परियं मनसॊ ऽनुगम गर्भस्य हितम आधत्ते तथा राज्ञाप्य असंशयम वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ नित्यं धर्मानुवर्तिना सवं परियं समभित्यज्य यद यल लॊकहितं भवेत न संत्याज्यं च ते धैर्यं कदा चिद अपि पाण्डव धीरस्य सपष्ट दण्डस्य न हय आज्ञा परतिहन्यते परिहासश च भृत्यैस ते न नित्यं वदतां वर कर्तव्यॊ राजशार्दूल दॊषम अत्र हि मे शृणु अवमन्यन्ति भर्तारं संहर्षाद उपजीविनः सवे सथाने न च तिष्ठन्ति लङ्घयन्ति हि तद वचः परेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्य अनुयुञ्जते अयाच्यं चैव याचन्ते ऽभॊज्यान्य आहारयन्ति च करुध्यन्ति परिदीप्यन्ति भीमम अध्यासते ऽसय च उत्कॊचैर वञ्चनाभिश च कार्याण्य अनुविहन्ति च जर्जरं चास्य विषयं कुर्वन्ति परतिरूपकैः सत्रीर अक्षिभिश च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च वातं षष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य संनिधौ निर्लज्जा नरशार्दूल वयाहरन्ति च तद वचः हयं वा दन्तिनं वापि रथं नृपतिसंमतम अधिरॊहन्त्य अनादृत्य हर्षुले पार्थिवे मृदौ इदं ते दुष्करं राजन्न इदं ते दुर्विचेष्टितम इत्य एवं सुहृदॊ नाम बरुवन्ति परिषद्गताः करुद्धे चास्मिन हसन्त्य एव न च हृष्यन्ति पूजिताः संघर्षशीलाश च सदा भवन्त्य अन्यॊन्यकारणात विस्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास तस्य शासनम अलं करण भॊज्यं च तथा सनानानुलेपनम हेलमाना नरव्याघ्र सवस्थास तस्यॊपषृण्वते निन्दन्ति सवान अधीकारान संत्यजन्ति च भारत न वृत्त्या परितुष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च करीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा अस्मत परणेयॊ राजेति लॊके चैव वदन्त्य उत एते चैवापरे चैव दॊषाः परादुर्भवन्त्य उत नृपतौ मार्दवॊपेते हर्षुले च युधिष्ठिर [भीस्म] नित्यॊद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर परशाम्यते च राजा हि नारीवॊद्यम वर्जितः भगवान उशना चाह शलॊकम अत्र विशां पते तम इहैकमना राजन गदतस तवं निबॊध मे दवाव एतौ गरसते भूमिः सर्पॊ बिलशयान इव राजानं चाविरॊद्धारं बराह्मणं चाप्रवासिनम तद एतन नरशार्दूल हृदि तवं कर्तुम अर्हसि संधेयान अपि संधत्स्व विरॊध्यांश च विरॊधय सप्ताङ्गे यश च ते राज्ये वैपरीत्यं समाचरेत गुरुर वा यदि वा मित्रं परतिहन्तव्य एव सः मरुत्तेन हि राज्ञायं गीतः शलॊकः पुरातनः राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा गुरॊर अप्य अवलिप्तस्य कार्याकार्यम अजानतः उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागॊ विधीयते बाहॊः पुत्रेण राज्ञा च सगरेणेह धीमता असमञ्जाः सुतॊ जयेष्ठस तयक्तः पौरहितैषिणा असमञ्जाः सरय्वां पराक पौराणां बालकान नृप नयमज्जयद अतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः ऋषिणॊद्दालकेनापि शवेतकेतुर महातपाः मिथ्या विप्रान उपचरन संत्यक्तॊ दयितः सुतः लॊकरञ्जनम एवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः सत्यस्य रक्षणं चैव वयवहारस्य चार्जवम न हिंस्यात परवित्तानि देयं काले च दापयेत विक्रान्तः सत्यवाक कषान्तॊ नृपॊ न चलते पथः गुप्तमन्त्रॊ जितक्रॊधॊ शास्त्रार्थगतनिश्चयः धर्मे चार्थे च कामे च मॊक्षे च सततं रतः तरय्या संवृतरन्ध्रश च राजा भवितुम अर्हति वृजिनस्य नरेन्द्राणां नान्यत संवरणात परम चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश च रक्षितव्या महीक्षिता धर्मसंकररक्षा हि राज्ञां धर्मः सनातनः न विश्वसेच च नृपतिर न चात्यर्थं न विश्वसेत षाड्गुण्य गुणदॊषांश च नित्यं बुद्ध्यावलॊकयेत दविट छिद्रदर्शि नृपतिर नित्यम एव परशस्यते तरिवर्गविदितार्थश च युक्तचारॊपधिश च यः कॊशस्यॊपार्जन रतिर यम वैश्रवणॊपमः वेत्ता च दशवर्गस्य सथानवृद्धि कषयात्मनः अभृतानां भवेद भर्ता भृतानां चान्ववेक्षकः नृपतिः सुमुखश च सयात समितपूर्वाभिभाषिता उपासिता च वृद्धानां जिततन्द्रीर अलॊलुपः सतां वृत्ते सथितमतिः सन्तॊ हय आचार दर्शिनः न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात कदा चन असद्भ्यस तु समादद्यात सद्भ्यः संप्रतिपादयेत सवयं परहर्तादाता च वश्यात्मा वश्य साधनः काले दाता च भॊक्ता च शुद्धाचारस तथैव च शूरान भक्तान असंहार्यान कुले जातान अरॊगिणः शिष्टाञ शिष्टाभिसंबन्धान मानिनॊ नावमानिनः विद्या विदॊ लॊकविदः परलॊकान्ववेक्षकान धर्मेषु निरतान साधून अचलान अचलान इव सहायान सततं कुर्याद राजा भूतिपुरस्कृतः तैस तुल्यश च भवेद भॊगैश छत्रमात्रा जञयाधिकः परत्यक्षा च परॊक्षा च वृत्तिश चास्य भवेत सदा एवं कृत्वा नरेन्द्रॊ हि न खेदम इह विन्दति सर्वाति शङ्की नृपतिर यश च सर्वहरॊ भवेत स कषिप्रम अनृजुर लुब्धः सवजनेनैव बाध्यते शुचिस तु पृथिवीपालॊ लॊकचित्तग्रहे रतः न पतत्य अरिभिर गरस्तः पतितश चावतिष्ठते अक्रॊधनॊ ऽथाव्यसनी मृदु दण्डॊ जितेन्द्रियः राजा भवति भूतानां विश्वास्यॊ हिमवान इव पराज्ञॊ नयायगुणॊपेतः पररन्ध्रेषु तत्परः सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित तथा कषिप्रकारी जितक्रॊधः सुप्रसादॊ महामनाः अरॊग परकृतिर युक्तः करिया वान अविकत्थनः आरब्धान्य एव कार्याणि न पर्यवसितानि च यस्य राज्ञः परदृश्यन्ते स राजा राजसत्तमः पुत्रा इव पितुर गेहे विषये यस्य मानवाः निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः अगूढ विभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनः नयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः सवकर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनः असंघात रता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि वश्या नेया विनीताश च न च संघर्षशीलिनः विषये दानरुचयॊ नरा यस्य स पार्थिवः न यस्य कूटकपटं न माया न च मत्सरः विषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः यः सत करॊति जञानानि नेयः पौरहिते रतः सतां धर्मानुगस तयागी स राजा राज्यम अर्हति यस्य चारश च मन्त्रश च नित्यचैव कृताकृते न जञायते हि रिपुभिः स राजा राज्यम अर्हति शलॊकश चायं पुरा गीतॊ भार्गवेण महात्मना आख्याते रामचरिते नृपतिं परति भारत राजानं परथमं विन्देत ततॊ भार्यां ततॊ धनम राजन्य असति लॊकस्य कुतॊ भार्या कुतॊ धनम तद राजन राजसिंहानां नान्यॊ धर्मः सनातनः ऋते रक्षां सुविस्पष्टां रक्षा लॊकस्य धारणम पराचेतसेन मनुना शलॊकौ चेमाव उदाहृतौ राजधर्मेषु राजेन्द्र ताव इहैकमनाः शृणु षड एतान पुरुषॊ जह्याद भिन्नां नावम इवार्णवे अप्रवक्तारम आचार्यम अनधीयानम ऋत्विजम अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रिय वादिनाम गरामकामं च गॊपालं वनकामं च नापितम [भीस्म] एतत ते राजधर्माणां नव नीतं युधिष्ठिर बृहस्पतिर हि भगवान नान्यं धर्मं परशंसति विशालाक्षश च भगवान काव्यश चैव महातपाः सहस्राक्षॊ महेन्द्रश च तथा पराचेतसॊ मनुः भरद्वाजश च भगवांस तथा गौर शिरा मुनिः राजशास्त्रप्रणेतारॊ बरह्मण्या बरह्मवादिनः रक्षाम एव परशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वर राज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र वै शृणु चारश च परणिधिश चैव काले दानम अमत्सरः युक्त्यादानं न चादानम अयॊगेन युधिष्ठिर सतां संग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं परजाहितम अनार्जवैर आर्जवैश च शत्रुपक्षस्य भेदनम साधूनाम अपरित्यागः कुलीनानां च धारणम निचयश च निचेयानां सेवा बुद्धिमताम अपि बलानां हर्षणं नित्यं परजानाम अन्ववेक्षणम कार्येष्व अखेदः कॊशस्य तथैव च विवर्धनम पुरगुप्तिर अविश्वासः पौरसंघात भेदनम केतनानां च जीर्णानाम अवेक्षा चैव सीदताम दविविधस्य च दण्डस्य परयॊगः कालचॊदितः अरिमध्य सथ मित्राणां यथावच चान्ववेक्षणम उपजापश च भृत्यानाम आत्मनः परदर्शनात अविश्वासः सवयं चैव परस्याश्वासनं तथा नीतिधर्मानुसरणं नित्यम उत्थानम एव च रिपूणाम अनवज्ञानं नित्यं चानार्य वर्जनम उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिर अभाषत राजधर्मस्य यन मूलं शलॊकांश चात्र निबॊध मे उत्थानेनामृतं लब्धम उत्थानेनासुरा हताः उत्थानेन महेन्द्रेण शरैष्ठ्यं पराप्तं दिवीह च उत्थान धीरः पुरुषॊ वाग धीरान अधितिष्ठति उत्थान धीरं वाग धीरा रमयन्त उपासते उत्थान हीनॊ राजा हि बुद्धिमान अपि नित्यशः धर्षणीयॊ रिपूणां सत्याद भुजंग इव निर्विषः न च शत्रुर अवज्ञेयॊ दुर्बलॊ ऽपि बलीयसा अल्पॊ ऽपि हि दहत्य अग्निर विषम अल्पं हिनस्ति च एकाश्वेनापि संभूतः शत्रुर दुर्ग समाश्रितः तं तं तापयते देशम अपि राज्ञः समृद्धिनः राज्ञॊ रहस्यं यद वाक्यं जयार्थं लॊकसंग्रहः हृदि यच चास्य जिह्मं सयात कारणार्थं च यद भवेत यच चास्य कार्यं वृजिनम आर्जवेनैव धार्यते दम्भनार्थाय लॊकस्य धर्मिष्ठाम आचरेत करियाम राज्यं हि सुमहत तन्त्रं दुर्धार्यम अकृतात्मभिः न शक्यं मृदुना वॊढुम आघात सथानम उत्तमम राज्यं सर्वामिषं नित्यम आर्जवेनेह धार्यते तस्मान मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर यद्य अप्य अस्य विपत्तिः सयाद रक्षमाणस्य वै परजाः सॊ ऽपय अस्य विपुलॊ धर्म एवंवृत्ता हि भूमिपाः एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितः भूयस ते यत्र संदेहस तद बरूहि वदतां वर ततॊ वयासश च भगवान देवस्थानॊ ऽशमना सह वासुदेवः कृपश चैव सात्यकिः संजयस तथा साधु साध्व इति संहृष्टाः पुष्यमाणैर इवाननैः अस्तुवंस ते नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम ततॊ दीनमना भीष्मम उवाच कुरुसत्तमः नेत्राभ्याम अश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः सपृशन शव इदानीं सवसंदेहं परक्ष्यामि तवं पिता मह उपैति सविताप्य अस्तं रसम आपीय पार्थिवम ततॊ दविजातीनाम इवाद्य केशवः; कृपश च ते चैव युधिष्ठिरादयः परदक्षिणीकृत्य महानदी सुतं; ततॊ रथान आरुरुहुर मुदा युताः दृषद वतीं चाप्य अवगाह्य सुव्रताः; कृतॊद कार्याः कृतजप्य मङ्गलाः उपास्य संध्यां विधिवत परंतपास; ततः पुरं ते विविशुर गजाह्वयम ततः काल्यं समुत्थाय कृतपौर्वाह्णिक करियाः ययुस ते नगराकारै रथैः पाण्डव यादवाः परपद्य च कुरुक्षेत्रं भीष्मम आसाद्य चानघम सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम वयासादीन अभिवाद्यर्षीन सर्वैस तैश चाभिनन्दिताः निषेदुर अभितॊ भीष्मं परिवार्य समन्ततः ततॊ राजा महातेजा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः अब्रवीत पराञ्जलिर भीष्मं परतिपूज्याभिवाद्य च य एष राजा राजेति शब्दश चरति भारत कथम एष समुत्पन्नस तन मे बरूहि पिता मह तुल्यपाणिशिरॊग्रीवस तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकः तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठ भुजॊदरः तुल्यशुक्रास्थि मज्जश च तुल्यमांसासृग एव च निःश्वासॊच्छाव तुल्यश च तुल्यप्राणशरीरवान समानजन्म मरणः समः सर्वगुणैर नृणाम विशिष्ट बुद्धीञ शूरांश च कथम एकॊ ऽधितिष्ठति कथम एकॊ महीं कृत्स्नां वीर शूरार्य संकुलाम रक्षत्य अपि च लॊकॊ ऽसय परसादम अभिवाञ्छति एकस्य च परसादेन कृत्स्नॊ लॊकः परसीदति वयाकुलेनाकुलः सर्वॊ भवतीति विनिश्चयः एतद इच्छाम्य अहं सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ शरॊतुं तन मे यथा वत तवं परब्रूहि वदतां वर नैतत कारणम अल्पं हि भविष्यति विषां पते यद एकस्मिञ जगत सर्वं देव वद याति संनतिम [भीस्म] नियतस तवं नरश्रेष्ठ शृणु सर्वम अशेषतः यथा राज्यसमुत्पन्नम आदौ कृतयुगे ऽभवत नैव राज्यं न राजासीन न दण्डॊ न च दाण्डिकः धर्मेणैव परजाः सर्वा रक्षन्ति च परस्परम पालयानास तथान्यॊन्यं नरा धर्मेण भारत खेदं परमम आजग्मुस ततस तान मॊह आविशत ते मॊहवशम आपन्ना मानवा मनुजर्षभ परतिपत्तिविमॊहाच च धर्मस तेषाम अनीनशत नष्टायां परतिपत्तौ तु मॊहवश्या नरास तदा लॊभस्य वशम आपन्नाः सर्वे भारतसत्तम अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तॊ मनुजास ततः कामॊ नामापरस तत्र समपद्यत वै परभॊ तांस तु कामवशं पराप्तान रागॊ नाम समस्पृशत रक्ताश च नाभ्यजानन्त कार्याकार्यं युधिष्ठिर अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च भक्ष्याभक्ष्यं च राजेन्द्र दॊषादॊषं च नात्यजन विप्लुते नरलॊके ऽसमिंस ततॊ बरह्म ननाश ह नाशाच च बरह्मणॊ राजन धर्मॊ नाशम अथागमत नष्टे बरह्मणि धर्मे च देवास तरासम अथागमन ते तरस्ता नरशार्दूल बरह्माणं शरणं ययुः परपद्य भगवन्तं ते देवा लॊकपिता महम ऊचुः पराञ्जलयः सर्वे दुःखशॊकभयार्दिताः भगवन नरलॊकस्थं नष्टं बरह्म सनातनम लॊभमॊहादिभिर भावैस ततॊ नॊ भयम आविशत बरह्मणश च परणाशेन धर्मॊ ऽपय अनशद ईश्वर ततः सम समतां याता मर्त्यैस तरिभुवनेश्वर अधॊ हि वर्षम अस्माकं मर्त्यास तूर्ध्व परवर्षिणः करिया वयुपरमात तेषां ततॊ ऽगच्छाम संशयम अत्र निःश्रेयसं यन नस तद धयायस्व पिता मह तवत परभावसमुत्थॊ ऽसौ परभावॊ नॊ विनश्यति तान उवाच सुरान सर्वान सवयं भूर भगवांस ततः शरेयॊ ऽहं चिन्तयिष्यामि वयेतु वॊ भीः सुरर्षभाः ततॊ ऽधयायसहस्राणां शतं चक्रे सवबुद्धिजम यत्र धर्मस तथैवार्थः कामश चैवानुवर्णितः तरिवर्ग इति विख्यातॊ गण एष सवयं भुवा चतुर्थॊ मॊक्ष इत्य एव पृथग अर्थः पृथग गणः मॊक्षस्यापि तरिवर्गॊ ऽनयः परॊक्तः सत्त्वं रजस्तमः सथानं वृद्धिः कषयश चैव तरिवर्गश चैव दण्डजः आत्मा देशश च कालश चाप्य उपायाः कृत्यम एव च सहायाः कारणं चैव षड वर्गॊ नीतिजः समृतः तरयी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभ दण्डनीतिश च विपुला विद्यास तत्र निदर्शिताः अमात्यरक्षा परणिधी राजपुत्रस्य रक्षणम चारश च विविधॊपायः परणिधिश च पृथग्विधः साम चॊपप्रदानं च भेदॊ दण्डश च पाण्डव उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहृता मन्त्रश च वर्णितः कृत्स्नस तथा भेदार्थ एव च विभ्रंशश चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्यॊश च यत फलम संधिश च विविधाभिख्यॊ हीनॊ मध्यस तथॊत्तमः भयसत्कार वित्ताख्यः कार्त्स्न्येन परिवर्णितः यात्रा कालाश च चत्वारस तरिवर्गस्य च विस्तरः विजयॊ धर्मयुक्तश च तथार्थ विजयश च ह आसुरश चैव विजयस तथा कार्त्स्न्येन वर्णितः लक्षणं पञ्चवर्गस्य तरिविधं चात्र वर्णितम परकाशश चाप्रकाशश च दण्डॊ ऽथ परिशब्दितः परकाशॊ ऽषट विधस तत्र गुह्यस तु बहुविस्तरः रथा नागा हयाश चैव पादाताश चैव पाण्डव विष्टिर नावश चराश चैव देशिकाः पथि चाष्टकम अङ्गान्य एतानि कौरव्य परकाशानि बलस्य तु जङ्गमाजङ्गमाश चॊक्ताश चूर्णयॊगा विषादयः सपर्शे चाभ्यवहार्ये चाप्य उपांशुर विविधः समृतः अरिमित्रम उदासीन इत्य एते ऽपय अनुवर्णिताः कृत्स्ना मार्गगुणाश चैव तथा भूमिगुणाश च ह आत्मरक्षणम आश्वासः सपशानां चान्ववेक्षणम कल्पना विविधाश चापि नृनागरथवाजिनाम वयूहाश च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम उत्पाताश च निपाताश च सुयुद्धं सुपलायनम शस्त्राणां पायन जञानं तथैव भरतर्षभ बलव्यसनम उक्तं च तथैव बलहर्षणम पीडनास्कन्द कालश च भयकालश च पाण्डव तथा खात विधानं च यॊगसंचार एव च चौराटव्य अबलैश चॊग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम अग्निदैर गरदैश चैव परतिरूपक चारकैः शरेणि मुख्यॊपजापेन वीरुधश छेदनेन च दूषणेन च नागानाम आशङ्का जननेन च आरॊधनेन भक्तस्य पथश चॊपार्जनेन च सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य हरास वृद्धिसमञ्जसम दूत सामर्थ्य यॊगश च राष्ट्रस्य च विवर्धनम अरिमध्य सथ मित्राणां सम्यक चॊक्तं परपञ्चनम अवमर्दः परतीघातस तथैव च बलीयसाम वयवहारः सुसूक्ष्मश च तथा कण्टक शॊधनम शमॊ वयायामयॊगश च यॊगॊ दरव्यस्य संचयः अभृतानां च भरणं भृतानां चान्ववेक्षणम अर्थकाले परदानं च वयसनेष्व अप्रसङ्गिता तथा राजगुणाश चैव सेनापतिगुणाश च ये कारणस्य च कर्तुश च गुणदॊषास तथैव च दुष्टेङ्गितं च विविधं वृत्तिश चैवानुजीविनाम शङ्कितत्वं च सर्वस्य परमादस्य च वर्जनम अलब्धलिप्सा लब्धस्य तथैव च विवर्धनम परदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यॊ विधिवत तथा विसर्गॊ ऽरथस्य धर्मार्थम अर्थार्थं कामहेतुना चतुर्थॊ वयसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितः करॊधजानि तथॊग्राणि कामजानि तथैव च दशॊक्तानि कुरुश्रेष्ठ वयसनान्य अत्र चैव ह मृगयाक्षास तथा पानं सत्रियश च भरतर्षभ कामजान्य आहुर आचार्याः परॊक्तानीह सवयं भुवा वाक पारुष्यं तथॊग्रत्वं दण्डपारुष्यम एव च आत्मनॊ निग्रहस तयागॊ ऽथार्थ दूषणम एव च यन्त्राणि विविधान्य एव करियास तेषां च वर्णिताः अवमर्दः परतीघातः केतनानां च भञ्जनम चैत्यद्रुमाणाम आमर्दॊ रॊधः कर्मान्त नाशनम अपस्करॊ ऽथ गमनं तथॊपास्या च वर्णिता पणवानकशङ्खानां भेरीणां च युधां वर उपार्जनं च दरव्याणां परमर्म च तानि षट लब्धस्य च परशमनं सतां चैव हि पूजनम विद्वद्भिर एकीभावश च परातर हॊमविधिज्ञता मङ्गलालम्भनं चैव शरीरस्य परतिक्रिया आहारयॊजनं चैव नित्यम आस्तिक्यम एव च एकेन च यथॊत्थेयं सत्यत्वं मधुरा गिरः उत्सवानां समाजानां करियाः केतन जास तथा परत्यक्षा च परॊक्षा च सर्वाधिकरणेषु च वृत्तिर भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम अदण्ड्यत्वं च विप्राणां युक्त्या दण्डनिपातनम अनुजीवि सवजातिभ्यॊ गुणेषु परिरक्षणम रक्षणं चैव पौराणां सवराष्ट्रस्य विवर्धनम मण्डलस्था च या चिन्ता राजन दवादश राजिका दवा सप्तति मतिश चैव परॊक्ता या च सवयं भुवा देशजातिकुलानां च धर्माः समनुवर्णिताः धर्मश चार्थश च कामश च मॊक्षश चात्रानुवर्णितः उपायश चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिणाः मूलकर्म करिया चात्र मायायॊगश च वर्णितः दूषणं सरॊतसाम अत्र वर्णितं च सथिराम्भसाम यैर यैर उपायैर लॊकश च न चलेद आर्य वर्त्मनः तत सर्वं राजशार्दूल नीतिशास्त्रे ऽनुवर्णितम एतत कृत्वा शुभं शास्त्रं ततः स भगवान परभुः देवान उवाच संहृष्टः सर्वाञ शक्रपुरॊगमान उपकाराय लॊकस्य तरिवर्गस्थापनाय च नव नीतं सरस्वत्या बुद्धिर एषा परभाविता दण्डेन सहिता हय एषा लॊकरक्षण कारिका निग्रहानुग्रह रता लॊकान अनु चरिष्यति दण्डेन नीयते चेयं दण्डं नयति चाप्य उत दण्डनीतिर इति परॊक्ता तरीँल लॊकान अनुवर्तते षाड्गुण्य गुणसारैषा सथास्यत्य अग्रे महात्मसु महत्त्वात तस्य दण्डस्य नीतिर विस्पष्ट लक्षणा नयचारश च विपुलॊ येन सर्वम इदं ततम आगमश च पुराणानां महर्षीणां च संभवः तीर्थवंशश च वंशश च नक्षत्राणां युधिष्ठिर सकलं चातुराश्रम्यं चातुर्हॊत्रं तथैव च चातुर्वर्ण्यं तथैवात्र चातुर्वेद्यं च वर्णितम इतिहासॊपवेदाश च नयायः कृत्स्नश च वर्णितः तपॊ जञानम अहिंसा च सत्यासत्ये नयः परः वृद्धॊपसेवा दानं च शौचम उत्थानम एव च सर्वभूतानुकम्पा च सर्वम अत्रॊपवर्णितम भुवि वाचॊ गतं यच च तच च सर्वं समर्पितम तस्मिन पैतामहे शास्त्रे पाण्डवैतद असंशयम धर्मार्थकाममॊक्षश च सकला हय अत्र शब्दिताः ततस तां भगवान नीतिं पूर्वं जग्राह शंकरः बहुरूपॊ विशालाक्षः शिवः सथाणुर उमापतिः युगानाम आयुषॊ हरासं विज्ञाय भगवाञ शिवः संचिक्षेप ततः शास्त्रं महार्थं बरह्मणा कृतम वैशालाक्षम इति परॊक्तं तद इन्द्रः परत्यपद्यत दश धयाय सहस्राणि सुब्रह्मण्यॊ महातपाः भगवान अपि तच छास्त्रं संचिक्षेप पुरंदरः सहस्रैः पञ्चभिस तात यद उक्तं बाहुदन्तकम अध्यायानां सहस्रैस तु तरिभिर एव बृहस्पतिः संचिक्षेपेश्वरॊ बुद्ध्या बार्हस्पत्यं तद उच्यते अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपम अब्रवीत तच छास्त्रम अमितप्रज्ञॊ यॊगाचार्यॊ महातपाः एवं लॊकानुरॊधेन शास्त्रम एतन महर्षिभिः संक्षिप्तम आयुर विज्ञाय मर्त्यानां हरासि पाण्डव अथ देवाः समागम्य विष्णुम ऊचुः परजापतिम एकॊ यॊ ऽरहति मर्त्येभ्यः शरैष्ठ्यं तं वै समादिश ततः संचिन्त्य भगवान देवॊ नारायणः परभुः तैजसं वै विरजसं सॊ ऽसृजन मानसं सुतम विराजास तु महाभाग विभुत्वं भुवि नैच्छत नयासायैवाभवद बुद्धिः परणीता तस्य पाण्डव कीर्तिमांस तस्य पुत्रॊ ऽभूत सॊ ऽपि पञ्चातिगॊ ऽभवत कर्दमस तस्य च सुतः सॊ ऽपय अतप्यन महत तपः परजापतेः कर्दमस्य अनङ्गॊ नाम वै सुतः परजानां रक्षिता साधुर दण्डनीति विशारदः अनङ्ग पुत्रॊ ऽति बलॊ नीतिमान अधिगम्य वै अभिपेदे मही राज्यम अथेन्द्रिय वशॊ ऽभवत मृत्यॊस तु दुहिता राजन सुनीथा नाम मानसी परख्याता तरिषु लॊकेषु या सा वेनम अजीजनत तं परजासु विधर्माणं रागद्वेषवशानुगम मन्त्रपूतैः कुशैर जघ्नुर ऋषयॊ बरह्मवादिनः ममन्थुर दक्षिणं चॊरुम ऋषयस तस्य मन्त्रतः ततॊ ऽसय विकृतॊ जज्ञे हरस्वाङ्गः पुरुषॊ भुवि दग्धस्थाणुप्रतीकाशॊ रक्ताक्षः कृष्ण मूर्ध जः निषीदेत्य एवम ऊचुस तम ऋषयॊ बरह्मवादिनः तस्मान निषादाः संभूताः करूराः शैलवनाश्रयाः ये चान्ये विन्ध्यनिलया मलेच्छाः शतसहस्रशः भूयॊ ऽसय दक्षिणं पाणिं ममन्थुस ते महर्षयः ततः पुरुष उत्पन्नॊ रूपेणेन्द्र इवापरः कवची बद्धनिस्त्रिंशः स शरः स शरासनः वेदवेदाङ्गविच चैव धनुर्वेदे च पारगः तं दण्डनीतिः सकला शरिता राजन नरॊत्तमम ततः स पराञ्जलिर वैन्यॊ महर्षींस तान उवाच ह सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिर धर्मार्थदर्शिनी अनया किं मया कार्यं तन मे तत्त्वेन शंसत यन मां भवन्तॊ वक्ष्यन्ति कार्यम अर्थसमन्वितम तद अहं वै करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा तम ऊचुर अथ देवास ते ते चैव परमर्षयः नियतॊ यत्र धर्मॊ वै तम अशङ्कः समाचर परियाप्रिये परित्यज्य समः सर्वेषु जन्तुषु कामक्रॊधौ च लॊभं च मानं चॊत्सृज्य दूरतः यश च धर्मात परविचलेल लॊके कश चन मानवः निग्राह्यस ते स बाहुभ्यां शश्वद धर्मम अवेक्षतः परतिज्ञां चाधिरॊहस्व मनसा कर्मणा गिरा पालयिष्याम्य अहं भौमं बरह्म इत्य एव चासकृत यश चात्र धर्मनीत्य उक्तॊ दण्डनीति वयपाश्रयः तम अशङ्कः करिष्यामि सववशॊ न कदा चन अदण्ड्या मे दविजाश चेति परतिजानीष्व चाभिभॊ लॊकं च संकरात कृत्स्नात तरातास्मीति परंतप वैन्यस ततस तान उवाच देवान ऋषिपुरॊगमान बराह्मणा मे सहायाश चेद एवम अस्तु सुरर्षभाः एवम अस्त्व इति वैन्यस तु तैर उक्तॊ बरह्मवादिभिः पुरॊधाश चाभवत तस्य शुक्रॊ बरह्म मयॊ निधिः मन्त्रिणॊ वालखिल्यास तु सारस्वत्यॊ गणॊ हय अभूत महर्षिर भगवान गर्गस तस्य सांवत्सरॊ ऽभवत आत्मनाष्टम इत्य एव शरुतिर एषा परा नृषु उत्पन्नौ बन्दिनौ चास्य तत्पूर्वौ सूतमागधौ समतां वसुधायाश च स सम्यग उपपादयत वैषम्यं हि परं भूमेर आसीद इति ह नः शरुतम स विष्णुना च देवेन शक्रेण विबुधैः सह ऋषिभिश च परजापाल्ये बरह्मणा चाभिषेचितः तं साक्षात पृथिवी भेजे रत्नान्य आदाय पाण्डव सागरः सरितां भर्ता हिमवांश चाचलॊत्तमः शक्रश च धनम अक्षय्यं परादात तस्य युधिष्ठिर रुक्मं चापि महामेरुः सवयं कनकपर्वतः यक्षराक्षस भर्ता च भगवान नरवाहनः धर्मे चार्थे च कामे च समर्थं परददौ धनम हया रथाश च नागाश च कॊटिशः पुरुषास तथा परादुर्बभूवुर वैन्यस्य चिन्तनाद एव पाण्डव न जरा न च दुर्भिक्षं नाधनॊ वयाधयस तथा सरीसृपेभ्यः सतेनेभ्यॊ न चान्यॊन्यात कदा चन भयम उत्पद्यते तत्र तस्य राज्ञॊ ऽभिरक्षणात तेनेयं पृथिवी दुग्धा सस्यानि दश सप्त च यक्षराक्षस नागैश चापीप्षितं यस्य यस्य यत तेन धर्मॊत्तरश चायं कृतॊ लॊकॊ महात्मना रञ्जिताश च परजाः सर्वास तेन राजेति शब्द्यते बराह्मणानां कषतत्राणात ततः कषत्रिय उच्यते परथिता धनतश चेयं पृथिवी साधुभिः समृता सथापनं चाकरॊद विष्णुः सवयम एव सतातनः नातिवर्तिष्यते कश चिद राजंस तवाम इति पार्थिव तपसा भगवान विष्णुर आविवेश च भूमिपम देव वन नरदेवानां नमते यज जगन नृप दण्डनीत्या च सततं रक्षितं तं नरेश्वर नाधर्षयत ततः कश चिच चारनित्याच च दर्शनात आत्मना करणैश चैव समस्येह महीक्षितः कॊ हेतुर यद वशे तिष्ठेल लॊकॊ दैवाद ऋते गुणात विष्णॊर ललाटात कमलं सौवर्णम अभवत तदा शरीः संभूता यतॊ देवी पत्नी धर्मस्य धीमतः शरियः सकाशाद अर्थश च जातॊ धर्मेण पाण्डव अथ धर्मस तथैवार्थः शरीश च राज्ये परतिष्ठिता सुकृतस्य कषयाच चैव सवर्लॊकाद एत्य मेदिनीम पार्थिवॊ जायते तात दण्डनीति वशानुगः महत्त्वेन च संयुक्तॊ वैष्णवेन नरॊ भुवि बुद्ध्या भवति संयुक्तॊ माहात्म्यं चाधिगच्छति सथापनाम अथ देवानां न कश चिद अतिवर्तते तिष्ठत्य एकस्य च वशे तं चेद अनुविधीयते शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायॊपकल्पते तुल्यस्यैकस्य यस्यायं लॊकॊ वचसि तिष्ठति यॊ हय अस्य मुखम अद्राक्षीत सॊम्य सॊ ऽसय वशानुगः सुभगं चार्थवन्तं च रूपवन्तं च पश्यति ततॊ जगति राजेन्द्र सततं शब्दितं बुधैः देवाश च नरदेवाश च तुल्या इति विशां पते एतत ते सर्वम आख्यातं महत्त्वं परति राजसु कार्त्स्न्येन भरतश्रेष्ठ किम अन्यद इह वर्तताम [वैषम्पायन] ततः पुनः स गाङ्गेयम अभिवाद्य पिता महम पराञ्जलिर नियतॊ भूत्वा पर्यपृच्छद युधिष्ठिर के धर्माः सर्ववर्णानां चातुर्वर्ण्यस्य के पृथक चतुर्णाम आश्रमाणां च राज धर्माश च के मताः केन सविद वर्धते राष्ट्रं राजा केन विवर्धते केन पौराश च भृत्याश च वर्धने भरतर्षभ कॊशं दण्डं च दुर्गं च सहायान मन्त्रिणस तथा ऋत्विक पुरॊहिताचार्यान कीदृशान वर्जयेन नृपः केषु विश्वसितव्यं सयाद राज्ञां कस्यां चिद आपदि कुतॊ वात्मा दृढॊ रक्ष्यस तन मे बरूहि पिता मह नमॊ धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे बराह्मणेभ्यॊ नमस्कृत्वा धर्मान वक्ष्यामि शाश्वतान अक्रॊधः सत्यवचनं संविभागः कषमा तथा परजनः सवेषु दारेषु शौचम अद्रॊह एव च आर्जवं भृत्यभरणं नवैते सार्ववर्णिकाः बराह्मणस्य तु यॊ धर्मस तं ते वक्ष्यामि केवलम दमम एव महाराज धर्मम आहुः पुरातनम सवाध्यायॊ ऽधयापनं चैव तत्र कर्म समाप्यते तं चेद वित्तम उपागच्छेद वर्तमानं सवकर्मणि अकुर्वाणं विकर्माणि शान्तं परज्ञान तर्पितम कुर्वीतापत्य संतानम अथॊ दद्याद यजेत च संविभज्य हि भॊक्तव्यं धनं सद्भिर इतीष्यते परिनिष्ठित कार्यस तु सवाध्यायेनैव बराह्मणः कुर्याद अन्यन न वा कुर्यान मैत्रॊ बराह्मण उच्यते कषत्रियस्यापि यॊ धर्मस तं ते वक्ष्यामि भारत दद्याद राजा न याचेत यजेत न तु याजयेत नाध्यापयेद अधीयीत परजाश च परिपालयेत नित्यॊद्युक्तॊ दस्यु वधे रणे कुर्यात पराक्रमम ये च करतुभिर ईजानाः शरुतवन्तश च भूमिपाः य एवाहव जेतारस त एषां लॊकजित तमाः अविक्षतेन देहेन समराद यॊ निवर्तते कषत्रियॊ नास्य तत कर्म परशंसन्ति पुरा विदः वधं हि कषत्रबन्धूनां धर्मम आहुः परधानतः नास्य कृत्यतमं किं चिद अन्यद दस्यु निबर्हणात दानम अध्ययनं यज्ञॊ यॊगः कषेमॊ विधीयते तस्माद राज्ञा विशेषेण यॊद्धव्यं धर्मम ईप्षता सवेषु धर्मेष्व अवस्थाप्य परजाः सर्वा महीपतिः धर्मेण सर्वकृत्यानि समनिष्ठानि कारयेत परिनिष्ठित कार्यः सयान नृपतिः परिपालनात कुर्याद अन्यन न वा कुर्याद ऐन्द्रॊ राजन्य उच्यते वैश्यस्यापीह यॊ धर्मस तं ते वक्ष्यामि भारत दानम अध्ययनं यज्ञः शौचेन धनसंचयः पितृवत पालयेद वैश्यॊ युक्तः सर्वपशून इह विकर्म तद भवेद अन्यत कर्म यद यत समाचरेत रक्षया स हि तेषां वै महत सुखम अवाप्नुयात परजापतिर हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून बराह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे परजाः तस्य वृत्तिं परवक्ष्यामि यच च तस्यॊपजीवनम षण्णाम एकां पिबेद धेनुं शताच च मिथुनं हरेत लये च सप्तमॊ भागस तथा शृङ्गे कला खुरे सस्यस्य सर्वबीजानाम एषा सांवत्सरी भृतिः न च वैश्यस्य कामः सयान न रक्षेयं पशून इति वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथं चन शूद्रस्यापि हि यॊ धर्मस तं ते वक्ष्यामि भारत परजापतिर हि वर्णानां दासं शूद्रम अकल्पयत तस्माच छूद्रस्य वर्णानां परिचर्या विधीयते तेषां शुश्रूषणाच चैव महत सुखम अवाप्नुयात शूद्र एतान परिचरेत तरीन वर्णान अनसूयकः संचयांश च न कुर्वीत जातु शूद्रः कथं चन पापीयान हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्याद गरीयसः राज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः तस्य वृत्तिं परवक्ष्यामि यच च तस्यॊपजीवनम अवश्य भरणीयॊ हि वर्णानां शूद्र उच्यते छत्रं वेष्टनम औशीरम उपानद वयजनानि च यातयामानि देयानि शूद्राय परिचारिणे अधार्याणि विशीर्णानि वसनानि दविजातिभिः शूद्रायैव विधेयानि तस्य धर्मधनं हि तत यश च कश चिद दविजातीनां शूद्रः शुश्रूषुर आव्रजेत कल्प्यां तस्य तु तेनाहुर वृत्तिं धर्मविदॊ जनाः देयः पिण्डॊ ऽनपेताय भर्तव्यौ वृद्धदुर्बलौ शूद्रेण च न हातव्यॊ भर्ता कस्यां चिद आपदि अतिरेकेण भर्तव्यॊ भर्ता दरव्यपरिक्षये न हि सवम अस्ति शूद्रस्य भर्तृहार्य धनॊ हय असौ उक्तस तरयाणां वर्णानां यज्ञस तरय्य एव भारत सवाहाकारनमः कारौ मन्त्रः शूद्रे विधीयते ताभ्यां शूद्रः पाकयज्ञैर यजेत वरतवान सवयम पूर्णपात्र मयीम आहुः पाकयज्ञस्य दक्षिणाम शूद्रः पैजवनॊ नाम सहस्राणां शतं ददौ ऐन्द्राग्नेन विधानेन दक्षिणाम इति नः शरुतम अतॊ हि सर्ववर्णानां शरद्धा यज्ञॊ विधीयते दैवतं हि महच छरद्धा पवित्रं यजतां च यत दैवतं परमं विप्राः सवेन सवेन परस्परम अयजन्न इह सत्रैस ते तैस तैः कामैः सनातनैः संसृष्टा बराह्मणैर एव तरिषु वर्णेषु सृष्टयः देवानाम अपि ये देवा यद बरूयुस ते परं हि तत तस्माद वर्णैः सर्वयज्ञाः संसृज्यन्ते न काम्यया ऋग यजुः साम वित पूज्यॊ नित्यं सयाद देव वद दविजः अनृग यजुर असामा तु पराजापत्य उपद्रवः यज्ञॊ मनीषया तात सर्ववर्णेषु भारत नास्य यज्ञहनॊ देवा ईहन्ते नेतरे जनाः तस्मात सर्वेषु वर्णेषु शरद्धा यज्ञॊ विधीयते सवं दैवतं बराह्मणाः सवेन नित्यं; परान वर्णान अयजन्न एवम आसीत आरॊचिता नः सुमहान स धर्मः; सृष्टॊ बरह्मणा तरिषु वर्णेषु दृष्टः तस्माद वर्णा ऋजवॊ जातिधर्माः; संसृज्यन्ते तस्य विपाक एषः एकं साम यजुर एकम ऋग एका; विप्रश चैकॊ ऽनिश्चयस तेषु दृष्टः अत्र गाथा यज्ञगीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः वैखानसानां राजेन्द्र मुनीनां यष्टुम इच्छताम उदिते ऽनुदिते वापि शरद्दधानॊ जितेन्द्रियः वह्निं जुहॊति धर्मेण शरद्धा वै कारणं महत यत सकन्नम अस्य तत पूर्वं यद अस्कन्न्नं तद उत्तरम बहूनि यज्ञरूपाणि नाना कर्मफलानि च तानि यः संविजानाति जञाननिश्चय निश्चितः दविजातिः शरद्धयॊपेतः स यष्टुं पुरुषॊ ऽरहति सतेनॊ वा यदि वा पापॊ यदि वा पापकृत तमः यष्टुम इच्छति यज्ञं यः साधुम एव वदन्ति तम ऋषयस तं परशंसन्ति साधु चैतद असंशयम सर्वथा सर्ववर्णैर हि यष्टव्यम इति निश्चयः न हि यज्ञसमं किं चित तरिषु लॊकेषु विद्यते तस्माद यष्टव्यम इत्य आहुः पुरुषेणानसूयता शरद्धा पवित्रम आश्रित्य यथाशक्ति परयच्छता [भीस्म] आश्रमाणां महाबाहॊ शृणु सत्यपराक्रम चतुर्णाम इह वर्णानां कर्माणि च युधिष्ठिर वानप्रस्थं भैक्ष चर्यां गार्हस्थ्यं च महाश्रमम बरह्मचर्याश्रमं पराहुश चतुर्थं बराह्मणैर वृतम जटा करण संस्कारं दविजातित्वम अवाप्य च आधानादीनि कर्माणि पराप्य वेदम अधीत्य च सदारॊ वाप्य अदारॊ वा आत्मवान संयतेन्द्रियः वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत कृतकृत्यॊ गृहाश्रमात तत्रारण्यक शास्त्राणि समधीत्य स धर्मवित ऊर्ध्वरेताः परजायित्वा गच्छत्य अक्षरसात्मताम एतान्य एव निमित्तानि मुनीनाम ऊर्ध्वरेतसाम कर्तव्यानीह विप्रेण राजन्न आदौ विपश्चिता चरितब्रह्म चर्यस्य बराह्मणस्य विशां पते भैक्ष चर्यास्व अधीकारः परशस्त इह मॊक्षिणः यत्रास्तमित शायी सयान निरग्निर अनिकेतनः यथॊपलब्ध जीवी सयान मुनिर दान्तॊ जितेन्द्रियः निराशीः सयात सर्वसमॊ निर्भॊगॊ निर्विकार वान विप्रः कषेमाश्रमप्राप्तॊ गच्छत्य अक्षरसात्मताम अधीत्य वेदान कृतसर्वकृत्यः; संतानम उत्पाद्य सुखानि भुक्त्वा समाहितः परचरेद दुश्चरं तं; गार्हस्थ्य धर्मं मुनिधर्मदृष्टम सवदारतुष्ट ऋतुकालगामी; नियॊग सेवी न शठॊ न जिह्मः मिताशनॊ देव परः कृतज्ञः; सत्यॊ मृदुश चानृशंसः कषमा वान दान्तॊ विधेयॊ हव्यकव्ये ऽपरमत्तॊ; अन्नस्य दाता सततं दविजेभ्यः अमत्सरी सर्वलिङ्गि परदाता; वैतान नित्यश च गृहाश्रमी सयात अथात्र नारायण गीतम आहुर; महर्षयस तात महानुभावाः महार्थम अत्य अर्थतपः परयुक्तं; तद उच्यमानं हि मया निबॊध सत्यार्जवं चातिथि पूजनं च; धर्मस तथार्थश चरतिश च दारे निषेवितव्यानि सुखानि लॊके; हय अस्मिन परे चैव मतं ममैतत भरणं पुत्रदाराणां वेदानां पारणं तथा सतां तम आश्रमश्रेष्ठं वदन्ति परमर्षयः एवं हि यॊ बराह्मणॊ यज्ञशीलॊ; गार्हस्थ्यम अध्यावसते यथा वत गृहस्थ वृत्तिं परविशॊध्य सम्यक; सवर्गे विषुद्धं फलम आप्नुते सः तस्य देहपरित्यागाद इष्टाः कामाक्षया मताः आनन्त्यायॊपतिष्ठन्ति सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखाः खादन्न एकॊ जपन्न एकः सर्पन्न एकॊ युधिष्ठिर एकस्मिन्न एव आचार्ये शुश्रूषुर मलपङ्कवान बरह्म चारी वरती नित्यं नित्यं दीक्षा परॊ वशी अविचार्य तथा वेदं कृत्यं कुर्वन वसेत सदा शुश्रूषां सततं कुर्वन गुरॊः संप्रणमेत च षट कर्मस्व अनिवृत्तश च न परवृत्तश च सर्वशः न चरत्य अधिकारेण सेवितं दविषतॊ न च एषॊ ऽऽशरमपदस तात बरह्मचारिण इष्यते [युधिस्ठिर] शिवान सुखान महॊदर्कान अहिंस्राँल लॊकसंमतान बरूहि धर्मान सुखॊपायान मद्विधानां सुखावहान बराह्मणस्येह चत्वार आश्रमा विहिताः परभॊ वर्णास तान अनुवर्तन्ते तरयॊ भरतसत्तम उक्तानि कर्माणि बहूनि राजन; सवर्ग्याणि राजन्य परायणानि नेमानि दृष्टान्त विधौ समृतानि; कषात्रे हि सर्वं विहितं यथा वत कषात्राणि वैश्यानि च सेवमानः; शौद्राणि कर्माणि च बराह्मणः सन अस्मिँल लॊके निन्दितॊ मन्दचेताः; परे च लॊके निरयं परयाति या संज्ञा विहिता लॊके दासे शुनि वृके पशौ विकर्मणि सथिते विप्रे तां संज्ञां कुरु पाण्डव षट कर्म संप्रवृत्तस्य आश्रमेषु चतुर्ष्व अपि सर्वधर्मॊपपन्नस्य संभूतस्य कृतात्मनः बराह्मणस्य विशुद्धस्य तपस्य अभिरतस्य च निराशिषॊ वदान्यस्य लॊका हय अक्षरसंज्ञिताः यॊ यस्मिन कुरुते कर्म यादृशं येन यत्र च तादृशं तादृशेनैव स गुणं परतिपद्यते वृद्ध्या कृषिवणिक्त्वेन जीव संजीवनेन च वेत्तुम अर्हसि राजेन्द्र सवाध्यायगणितं महत कालसंचॊदितः कालः कालपर्याय निश्चितः उत्तमाधममध्यानि कर्माणि कुरुते ऽवशः अन्तवन्ति परदानानि पुरा शरेयः कराणि च सवकर्मनिरतॊ लॊकॊ हय अक्षरः सर्वतॊ मुखः जया कर्षणं शत्रुनिबर्हणं च; कृषिर वणिज्या पशुपालनं च शुश्रूषणं चापि तथार्थ हेतॊर; अकार्यम एतत परमं दविजस्य सेव्यं तु बरह्म षट कर्म गृहस्थेन मनीषिणा कृतकृत्यस्य चारण्ये वासॊ विप्रस्य शस्यते राजप्रैष्यं कृषिधनं जीवनं च वणिज्यया कौटिल्यं कौटलेयं च कुसीदं च विवर्जयेत शूद्रॊ राजन भवति बरह्म बन्धुर; दुश्चारित्र्यॊ यश च धर्माद अपेतः वृषली पतिः पिशुनॊ नर्तकश च; गरामप्रैष्यॊ यश च भवेद विकर्मा जपन वेदान अजपंश चापि राजन; समः शूद्रैर दासवच चापि भॊज्यः एते सर्वे शूद्र समा भवन्ति; राजन्न एतान वर्जयेद देवकृत्ये निर्मर्यादे चाशने करूर वृत्तौ; हिंसात्मके तयक्तधर्मस्ववृत्ते हव्यं कव्यं यानि चान्यानि राजन; देयान्य अदेयानि भवन्ति तस्मिन तस्माद धर्मॊ विहितॊ बराह्मणस्य; दमः शौचं चार्जवं चापि राजन तथा विप्रस्याश्रमाः सर्व एव; पुरा राजन बरह्मणा वै निसृष्टाः यः सयाद दान्तः सॊमप आर्य शीलः; सानुक्रॊशः सर्वसहॊ निराशीः ऋजुर मृदुर अनृशंसः कषमावान; स वै विप्रॊ नेतरः पापकर्मा शूद्रं वैश्यं राजपुत्रं च राजँल; लॊकाः सर्वे संश्रिता धर्मकामाः तस्माद वर्णाञ जातिधर्मेषु सक्तान; मत्वा विष्णुर नेच्छति पाण्डुपुत्र लॊके चेदं सर्वलॊकस्य न सयाच; चातुर्वर्ण्यं वेदवादाश च न सयुः सर्वाश चेज्याः सर्वलॊकक्रियाश च; सद्यः सर्वे चाश्रमस्था न वै सयुः यश च तरयाणां वर्णानाम इच्छेद आश्रमसेवनम कर्तुम आश्रमदृष्टांश च धर्मांस ताञ शृणु पाण्डव शुश्रूषा कृतकृत्यस्य कृतसंतान कर्मणः अभ्यनुज्ञाप्य राजानं शूद्रस्य जगतीपते अल्पान्तरगतस्यापि दश धर्मगतस्य वा आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निराशिषम भैक्ष चर्यां न तुप्राहुस तस्य तद धर्मचारिणः तथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैष हि कृतकृत्यॊ वयॊ ऽतीतॊ राज्ञॊ कृतपरिश्रमः वैश्यॊ गच्छेद अनुज्ञाती नृपेणाश्रममण्डलम वेदान अधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ संतानादीनि कर्माणि कृत्वा सॊमं निषेव्य च पालयित्वा परजाः सर्वा धर्मेण वदतां वर राजसूयाश्वमेधादीन मखान अन्यांस तथैव च समानीय यथा पाठं विप्रेभ्यॊ दत्तदक्षिणः संग्रामे विजयं पराप्य तथाल्पं यदि वा बहु सथापयित्वा परजा पालं पुत्रं राज्ये च पाण्डव अन्यगॊत्रं परशस्तं वा कषत्रियं कषत्रियर्षभ अर्चयित्वा पितॄन सम्यक पितृयज्ञैर यथाविधि देवान यज्ञैर ऋषीन वेदैर अर्चित्वा चैव यत्नतः अन्तकाले च संप्राप्ते य इच्छेद आश्रमान्तरम आनुपूर्व्याश्रमान राजन गत्वा सिद्धिम अवाप्नुयात राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्ष चर्याध्व सेवया अपेतगृहधर्मॊ ऽपि चरेज जीवितकाम्यया न चैतन नैष्ठिकं कर्म तरयाणां भरतर्षभ चतुर्णां राजशार्दूल पराहुर आश्रमवासिनाम बह्व आयत्तं कषत्रियैर मानवानां; लॊकश्रेष्ठं धर्मम आसेवमानैः सर्वे धर्माः सॊपधर्मास तरयाणां; राज्ञॊ धर्माद इति वेदाच छृणॊमि यथा राजन हस्तिपदे पदानि; संलीयन्ते सर्वसत्त्वॊद्भवानि एवं धर्मान राजधर्मेषु सर्वान; सर्वावस्थं संप्रलीनान निबॊध अल्पाश्रयान अल्पफलान वदन्ति; धर्मान अन्यान धर्मविदॊ मनुष्याः महाश्रयं बहुकल्याण रूपं; कषात्रं धर्मं नेतरं पराहुर आर्याः सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः; सर्वे धर्माः पाल्यमाना भवन्ति सर्वत्यागॊ राजधर्मेषु राजंस; तयागे चाहुर धर्मम अग्र्यं पुराणम मज्जेत तरयी दण्डनीतौ हतायां; सर्वे धर्मा न भवेयुर विरुद्धाः सर्वे धर्माश चाश्रमाणां गताः सयुः; कषात्रे तयक्ते राजधर्मे पुराणे सर्वे तयागा राजधर्मेषु दृष्टाः; सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चॊक्ताः सर्वे यॊगा राजधर्मेषु चॊक्ताः; सर्वे लॊका राजधर्मान परविष्टाः यथा जीवाः परकृतौ वध्यमाना; धर्माश्रितानाम उपपीडनाय एवं धर्मा राजधर्मैर वियुक्ताः; सर्वावस्थं नाद्रियन्ते सवधर्मम चातुराश्रम्य धर्माश च जातिधर्माश च पाण्डव लॊकपालॊत्तराश चैव कषात्रे धर्मे वयवस्थिताः सर्वाण्य एतानि धर्माणि कषात्रे भरतसत्तम निराशिषॊ जीवलॊके कषात्रे धर्मे वयवस्थिताः अप्रत्यक्षं बहु दवारं धर्मम आश्रमवासिनाम पररूपयन्ति तद्भावम आगमैर एव शाश्वतम अपरे वचनैः पुण्यैर वादिनॊ लॊकनिश्चयम अनिश्चय जञा धर्माणाम अदृष्टान्ते परे रताः परत्यक्षसुखभूयिष्ठम आत्मसाक्षिकम अच्छलम सर्वलॊकहितं धर्मं कषत्रियेषु परतिष्ठितम धर्माश्रमव्यवसिनां बराह्मणानां युधिष्ठिर यथा तरयाणां वर्णानां संख्यातॊपश्रुतिः पुरा राजधर्मेष्व अनुपमा लॊक्या सुचरितैर इह उदाहृतं ते राजेन्द्र यथा विष्णुं महौजसम सर्वभूतेश्वरं देवं परभुं नारायणं पुरा जग्मुः सुबहवः शूरा राजानॊ दण्डनीतये एकैकम आत्मनः कर्म तुलयित्वाश्रमे पुरा राजानः पर्युपातिष्ठन दृष्टान्त वचने सथिताः साध्या देवा वसवश चाश्विनौ च; रुद्राश च विश्वे मरुतां गणाश च सृष्टाः पुरा आदिदेवेन देवा; कषात्रे धर्मे वर्तयन्ते च सिद्धाः अत्र ते वर्तयिष्यामि धर्मम अर्थविनिश्चयम निर्मर्यादे वर्तमाने दानवैकायने कृते बभूव राजा राजेन्द्र मान्धाता नाम वीर्यवान पुरा वसु मती पालॊ यज्ञं चक्रे दिदृक्षया अनादिमध्यनिधनं देवं नारायणं परति स राजा राजशार्दूल मान्धाता परमेष्ठिनः जग्राह शिरसा पादौ यज्ञे विष्णॊर महात्मनः दर्शयाम आस तं विष्णू रूपम आस्थाय वासवम स पार्थिवैर वृतः सद्भिर अर्चयाम आस तं परभुम तस्य पार्थिव संघस्य तस्य चैव महात्मनः संवादॊ ऽयं महान आसीद विष्णुं परति महाद्युते किम इष्यते धर्मभृतां वरिष्ठ; यद दरष्टुकामॊ ऽसि तम अप्रमेयम अनन्त मायामित सत्त्ववीर्यं; नारायणं हय आदिदेवं पुराणम नासौ देवॊ विश्वरूपॊ मयापि; शक्यॊ दरष्टुं बरह्मणा वापि साक्षात ये ऽनये कामास तव राजन हृदि सथा; दास्यामि तांस तवं हि मर्त्येषु राजा सत्ये सथितॊ धर्मपरॊ जितेन्द्रियः; शूरॊ दृढं परीतिरतः सुराणाम बुद्ध्या भक्त्या चॊत्तमश्रद्धया च; ततस ते ऽहं दद्मि वरं यथेष्टम असंशयं भगवन्न आदिदेवं; दरक्ष्याम्य अहं शिरसाहं परसाद्य तयक्त्वा भॊगान धर्मकामॊ हय अरण्यम; इच्छे गन्तुं सत्पथं लॊकजुष्टम कषात्राद धर्माद विपुलाद अप्रमेयाल; लॊकाः पराप्ताः सथापितं सवं यशश च धर्मॊ यॊ ऽसाव आदिदेवात परवृत्तॊ; लॊकज्येष्ठस तं न जानामि कर्तुम असैनिकॊ ऽधर्मपरश चरेथाः; परां गतिं लप्स्यसे चाप्रमत्तः कषात्रॊ धर्मॊ हय आदिदेवात परवृत्तः; पश्चाद अन्ये शेषभूताश च धर्माः शेषाः सृष्टा हय अन्तवन्तॊ हय अनन्ताः; सुप्रस्थानाः कषत्रधर्माविशिष्टाः अस्मिन धर्मे सर्वधर्माः परविष्टास; तस्माद धर्मं शरेष्ठम इमं वदन्ति कर्मणा वै पुरा देवा ऋषयश चामितौजसः तराताः सर्वे परमथ्यारीन कषत्रधर्मेण विष्णुना यदि हय असौ भगवान नानहिष्यद; रिपून सर्वान वसु मान अप्रमेयः न बराह्मणा न च लॊकादि कर्ता; न सद धर्मा नादि धर्मा भवेयुः इमाम उर्वीं न जयेद विक्रमेण; देव शरेष्ठॊ ऽसौ पुरा चेद अमेयः चातुर्वर्ण्यं चातुराश्रम्य धर्माः; सर्वे न सयुर बरह्मणॊ वै विनाशात दृष्टा धर्माः शतधा शाश्वतेन; कषात्रेण धर्मेण पुनः परवृत्ताः युगे युगे हय आदि धर्माः परवृत्ता; लॊकज्येष्ठं कषत्रधर्मं वदन्ति आत्मत्यागः सर्वभूतानुकम्पा; लॊकज्ञानं मॊक्षणं पालनं च विषण्णानां मॊक्षणं पीडितानां; कषात्रे धर्मे विद्यते पार्थिवानाम निर्मर्यादाः काममन्युप्रवृत्ता; भीता राज्ञॊ नाधिगच्छन्ति पापम शिष्टाश चान्ये सर्वधर्मॊपपन्नाः; साध्व आचाराः साधु धर्मं चरन्ति पुत्र वत परिपाल्यानि लिङ्गधर्मेण पार्थिवैः लॊके भूतानि सर्वाणि विचरन्ति न संशयः सर्वधर्मपरं कषत्रं लॊकज्येष्ठं सनातनम शश्वद अक्षरपर्यन्तम अक्षरं सर्वतॊ मुखम एवं वीर्यः सर्वधर्मॊपपन्नः; कषात्रः शरेष्ठः सर्वधर्मेषु धर्मः पाल्यॊ युष्माभिर लॊकसिंहैर उदारैर; विपर्यये सयाद अभावः परजानाम भुवः संस्कारं राजसंस्कारयॊगम; अभैक्ष चर्यां पालनं च परजानाम विद्याद राजा सर्वभूतानुकम्पां; देहत्यागं चाहवे धर्मम अग्र्यम तयागं शरेष्ठं मुनयॊ वै वदन्ति; सर्वश्रेष्ठॊ यः शरीरं तयजेत नित्यं तयक्तं राजधर्मेषु सर्वं; परत्यक्षं ते भूमिपालाः सदैते बहुश्रुत्या गुरुशुश्रूषया वा; परस्य वा संहननाद वदन्ति नित्यं धर्मं कषत्रियॊ बरह्मचारी; चरेद एकॊ हय आश्रमं धर्मकामः सामान्यार्थे वयवहारे परवृत्ते; परियाप्रिये वर्जयन्न एव यत्नात चातुर्वर्ण्यस्थापनात पालनाच च; तैस तैर यॊगैर नियमैर औरसैश च सर्वॊद्यॊगैर आश्रमं धर्मम आहुः; कषात्रं जयेष्ठं सर्वधर्मॊपपन्नम सवं सवं धर्मं ये न चरन्ति वर्णास; तांस तान धर्मान अयथा वद वदन्ति निर्मर्यादे नित्यम अर्थे विनष्टान; आहुस तान वै पशुभूतान मनुष्यान यथा नीतिं गमयत्य अर्थलॊभाच; छरेयांस तस्माद आश्रमः कषत्रधर्मः तरैविद्यानां या गतिर बराह्मणानां; यश चैवॊक्तॊ ऽथाश्रमॊ बराह्मणानाम एतत कर्म बराह्मणस्याहुर अग्र्यम; अन्यत कुर्वञ शूद्र वच छस्त्र वध्यः चातुराश्रम्य धर्माश च वेद धर्माश च पार्थिव बराह्मणेनानुगन्तव्या नान्यॊ विद्यात कथं चन अन्यथा वर्तमानस्य न सा वृत्तिः परकल्प्यते कर्मणा वयज्यते धर्मॊ यथैव शवा तथैव सः यॊ विकर्म सथितॊ विप्रॊ न स सन मानम अर्हति कर्मस्व अनुपयुञ्जानम अविश्वास्यं हि तं विदुः एते धर्माः सर्ववर्णाश च वीरैर; उत्क्रष्टव्याः कषत्रियैर एष धर्मः तस्माज जयेष्ठा राजधर्मा न चान्ये; वीर्यज्येष्ठा वीरधर्मा मता ये यवनाः किराता गान्धाराश चीनाः शबर बर्बराः शकास तुषाराः कह्वाश च पह्लवाश चान्ध्र मद्रकाः ओड्राः पुलिन्दा रमठाः काचा मलेच्छाश च सर्वशः बरह्मक्षत्रप्रसूताश च वैश्याः शूद्राश च मानवाः कथं धर्मं चरेयुस ते सर्वे विषयवासिनः मद्विधैश च कथं सथाप्याः सर्वे ते दस्यु जीविनः एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं भगवंस तद बरवीहि मे तवं बन्धुभूतॊ हय अस्माकं कषत्रियाणां सुरेश्वर मातापित्र्यॊर हि कर्तव्या शुश्रूषा सर्वदस्युभिः आचार्य गुरुशुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनाम भूमिपालानां च शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिः वेद धर्मक्रियाश चैव तेषां धर्मॊ विधीयते पितृयज्ञास तथा कूपाः परपाश च शयनानि च दानानि च यथाकालं दविजेषु दद्युर एव ते अहिंसा सत्यम अक्रॊधॊ वृत्ति दायानुपालनम भरणं पुत्रदाराणां शौचम अद्रॊह एव च दक्षिणा सर्वयज्ञानां दातव्या भूतिम इच्छता पाकयज्ञा महार्हाश च कर्तव्याः सर्वदस्युभिः एतान्य एवं परकाराणि विहितानि पुरानघ सर्वलॊकस्य कर्माणि कर्तव्यानीह पार्थिव दृश्यन्ते मानवा लॊके सर्ववर्णेषु दस्यवः लिङ्गान्तरे वर्तमाना आश्रमेषु चतुर्ष्व अपि विनष्टायां दण्डनीतौ राजधर्मे निराकृते संप्रमुह्यन्ति भूतानि राजदौरात्म्यतॊ नृप असंख्याता भविष्यन्ति भिक्षवॊ लिङ्गिनस तथा आश्रमाणां विकल्पाश च निवृत्ते ऽसमिन कृते युगे अशृण्वानाः पुराणानां धर्माणां परवरा गतीः उत्पथं परतिपत्स्यन्ते काममन्युसमीरिताः यदा निवर्त्यते पापॊ दण्डनीत्या महात्मभिः तदा धर्मॊ न चलते सद भूतः शाश्वतः परः परलॊकगुरुं चैव राजानं यॊ ऽवमन्यते न तस्य दत्तं न हुतं न शराद्धं फलति कव चित मानुषाणाम अधिपतिं देवभूतं सनातनम देवाश च बहु मन्यन्ते धर्मकामं नरेश्वरम परजापतिर हि भगवान यः सर्वम असृजज जगत स परवृत्ति निवृत्त्यर्थं धर्माणां कषत्रम इच्छति परवृत्तस्य हि धर्मस्य बुद्ध्या यः समरते गतिम स मे मान्यश च पूज्यश च तत्र कषत्रं परतिष्ठितम एवम उक्त्वा स भगवान मरुद्गणवृतः परभुः जगाम भवनं विष्णुर अक्षरं परमं पदम एवं परवर्तिते धर्मे पुरा सुचरिते ऽनघ कः कषत्रम अवमन्येत चेतना वान बहुश्रुतः अन्यायेन परवृत्तानि निवृत्तानि तथैव च अन्तरा विलयं यान्ति यथा पथि विचक्षुषः आदौ परवर्तिते चक्रे तथैवादि परायणे वर्तस्व पुरुषव्याघ्र संविजानामि ते ऽनघ शरुता मे कथिताः पूर्वैश चत्वारॊ मानवाश्रमाः वयाख्यानम एषाम आचक्ष्व पृच्छतॊ मे पिता मह विदिताः सर्व एवेह धर्मास तव युधिष्ठिर यथा मम महाबाहॊ विदिताः साधु संमताः यत तु लिङ्गान्तर गतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर धर्मं धर्मभृतां शरेष्ठ तन निबॊध नराधिप सर्वाण्य एतानि कौन्तेय विद्यन्ते मनुजर्षभ साध्व आचार परवृत्तानां चातुराश्रम्य कर्मणाम अकाम दवेषयुक्तस्य दण्डनीत्या युधिष्ठिर समेक्षिणश च भूतेषु भैक्षाश्रमपदं भवेत वेत्त्य आदान विसर्गं यॊ निग्रहानुग्रहौ तथा यथॊक्तवृत्तेर वीरस्य कषेमाश्रमपदं भवेत जञातिसंबन्धिमित्राणि वयापन्नानि युधिष्ठिर समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत आह्निकं भूतयज्ञांश च पितृयज्ञांश च मानुषान कुर्वतः पार्थ विपुलान वन्याश्रमपदं भवेत पालनात सर्वभूतानां सवराष्ट्र परिपालनात दीक्षा बहुविधा राज्ञॊ वन्याश्रमपदं भवेत वेदाध्ययननित्यत्वं कषमाथाचार्य पूजनम तथॊपाध्याय शुश्रूषा बरह्माश्रमपदं भवेत अजिह्मम अशठं मार्गं सेवमानस्य भारत सर्वदा सर्वभूतेषु बरह्माश्रमपदं भवेत वान परस्थेषु विप्रेषु तरैविद्येषु च भारत परयच्छतॊ ऽरथान विपुलान वन्याश्रमपदं भवेत सर्वभूतेष्व अनुक्रॊशं कुर्वतस तस्य भारत आनृशंस्य परवृत्तस्य सर्वावस्थं पदं भवेत बालवृद्धेषु कौरव्य सर्वावस्थं युधिष्ठिर अनुक्रॊशं विदधतः सर्वावस्थं पदं भवेत बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वह शरणागतेषु कौरव्य कुर्वन गार्हस्थ्यम आवसेत चराचराणां भूतानां रक्षाम अपि च सर्वशः यथार्ह पूजां च सदा कुर्वन गार्हस्थ्यम आवसेत जयेष्ठानुज्येष्ठ पत्नीनां भरातॄणां पुत्र नप्तृणाम निग्रहानुग्रहौ पार्थ गार्हस्थ्यम इति तत तपः साधूनाम अर्चनीयानां परजासु विदितात्मनाम पालनं पुरुषव्याघ्र गृहाश्रमपदं भवेत आश्रमस्थानि सर्वाणि यस तु वेश्मनि भारत आददीतेह भॊज्येन तद गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर यः सथितः पुरुषॊ धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत आश्रमाणां स सर्वेषां फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम यस्मिन न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुषे सदा आश्रमस्थं तम अप्य आहुर नरश्रेष्ठं युधिष्ठिर सथानमानं वयॊ मानं कुलमानं तथैव च कुर्वन वसति सर्वेषु हय आश्रमेषु युधिष्ठिर देशधर्मांश च कौन्तेय कुलधर्मांस तथैव च पालयन पुरुषव्याघ्र राजा सर्वाश्रमी भवेत काले विभूतिं भूतानाम उपहारांस तथैव च अर्हयन पुरुषव्याघ्र साधूनाम आश्रमे वसेत दश धर्मगतश चापि यॊ धर्मं परत्यवेक्षते सर्वलॊकस्य कौन्तेय राजा भवति सॊ ऽऽशरमी ये धर्मकुशला लॊके धर्मं कुर्वन्ति साधवः पालिता यस्य विषये पादॊ ऽंशस तस्य भूपतेः धर्मारामान धर्मपरान ये न रक्षन्ति मानवान पार्थिवाः पुरुषव्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते ये च रक्षा सहायाः सयुः पार्थिवानां युधिष्ठिर ते चैवांश हराः सर्वे धर्मे परकृते ऽनघ सर्वाश्रमपदे हय आहुर गार्हस्थ्यं दीप्तनिर्णयम पावनं पुरुषव्याघ्र यं वयं पर्युपास्महे आत्मॊपमस तु भूतेषु यॊ वै भवति मानवः नयस्तदण्डॊ जितक्रॊधः स परेत्य लभते सुखम धर्मॊत्थिता सत्त्ववीर्या धर्मसेतु वटाकरा तयागवाताध्व गा शीघ्रा नौस तवा संतारयिष्यति यदा निवृत्तः सर्वस्मात कामॊ यॊ ऽसय हृदि सथितः तदा भवति सत्त्वस्थस ततॊ बरह्म समश्नुते सुप्रसन्नस तु भावेन यॊगेन च नराधिप धर्मं पुरुषशार्दूल पराप्स्यसे पालने रतः वेदाध्ययनशीलानां विप्राणां साधु कर्मणाम पालने यत्नम आतिष्ठ सर्वलॊकस्य चानघ वनेचरति यॊ धर्मम आश्रमेषु च भारत रक्षया तच छतगुणं धर्मं पराप्नॊति पार्थिवः एष ते विविधॊ धर्मः पाण्डवश्रेष्ठ कीर्तितः अनुतिष्ठ तवम एनं वै पूर्वैर दृष्टं सनातनम चातुराश्रम्यम एकाग्रः चातुर्वर्ण्यं च पाण्डव धर्मं पुरुषशार्दूल पराप्स्यसे पालने रतः चातुराश्रम्य उक्तॊ ऽतर चातुर्वर्ण्यस तथैव च राष्ट्रस्य यत्कृत्य तमं तन मे बरूहि पिता मह राष्ट्रस्यैतत कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम अनिन्द्रम अबलं राष्ट्रं दस्यवॊ ऽभिभवन्ति च अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मॊ न वयवतिष्ठते परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिग अराजकम इन्द्रम एनं परवृणुते यद राजानम इतिः शरुतिः यथैवेन्द्रस तथा राजा संपूज्यॊ भूतिम इच्छता नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यम इति वैदिकम नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यम अग्निर वहत्य अपि अथ चेद अभिवर्तेत राज्यार्थी बलवत तरः अराजकानि राष्ट्राणि हतराजानि वा पुनः परत्युद्गम्याभिपूज्यः सयाद एतद अत्र सुमन्त्रितम न हि पापात पापतरम अस्ति किं चिद अराजकात स चेत समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत बलवान हि परकुपितः कुर्यान निःशेषताम अपि भूयांसं लभते कलेशं या गौर भवति दुर दुहा सुदुहा या तु भवति नैव तां कलेशयन्त्य उत यद अतप्तं परणमति न तत संतापयन्त्य उत यच च सवयं नतं दारु न तत संनामयन्त्य अपि एतयॊपमया धीरः संनमेत बलीयसे इन्द्राय स परणमते नमते यॊ बलीयसे तस्माद राजैव कर्तव्यः सततं भूतिम इच्छता न धनार्थॊ न दारार्थस तेषां येषाम अराजकम परीयते हि हरन पापः परवित्तम अराजके यदास्य उद्धरन्त्य अन्ये तदा राजानम इच्छति पापा अपि तदा कषेमं न लभन्ते कदा चन एकस्य हि दवौ हरतॊ दवयॊश च बहवॊ ऽपरे अदासः करियते दासॊ हरियन्ते च बलात सत्रियः एतस्मात कारणाद देवाः परजा पालान परचक्रिरे राजा चेन न भवे लॊके पृथिव्यां दण्डधारकः शूले मत्स्यान इवापक्ष्यन दुर बलान बलवत तराः अराजकाः परजाः पूर्वं विनेशुर इति नः शरुतम परस्परं भक्षयन्तॊ मत्स्या इव जले कृशान ताः समेत्य ततश चक्रुः समयान इति नः शरुतम वाक करूरॊ दण्डपुरुषॊ यश च सयात पारदारिकः यश च न सवम अथादद्यात तयाज्या नस तादृशा इति विश्वासनार्थं वर्णानां सर्वेषाम अविशेषतः तास तथा समयं कृत्वा समये नावतस्थिरे सहितास तास तदा जग्मुर असुखार्ताः पिता महम अनीश्वरा विनश्यामॊ भगवन्न ईश्वरं दिश यं पूजयेम संभूय यश च नः परिपालयेत ताभ्यॊ मनुं वयादिदेश मनुर नाभिननन्द ताः बिभेमि कर्मणः करूराद राज्यं हि भृशदुष्करम विशेषतॊ मनुष्येषु मिथ्यावृत्तिषु नित्यदा तम अब्रुवन परजा मा भैः कर्मणैनॊ गमिष्यति पशूनाम अधिपञ्चा शद धिरण्यस्य तथैव च धान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कॊशवर्धनम मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः परधानतः भवन्तं ते ऽनुयास्यन्ति महेन्द्रम इव देवताः स तवं जातबलॊ राजन दुष्प्रधर्षः परताप वान सुखे धास्यसि नः सर्वान कुबेर इव नैरृतान यं च धर्मं चरिष्यन्ति परजा राज्ञा सुरक्षिताः चतुर्थं तस्य धर्मस्य तवत संस्थं नॊ भविष्यति तेन धर्मेण महता सुखलब्धेन भावितः पाह्य अस्मान सर्वतॊ राजन देवान इव शतक्रतुः विजयायाशु निर्याहि परतपन रश्मिमान इव मानं विधम शत्रूणां धर्मॊ जयतु नः सदा स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः महाभिजन संपन्नस तेजसा परज्वलन्न इव तस्य तां महिमां दृष्ट्वा महेन्द्रस्येव देवताः अपतत्रसिरे सर्वे सवधर्मे च दधुर मनः ततॊ महीं परिययौ पर्जन्य इव वृष्टिमान शमयन सर्वतः पापान सवकर्मसु च यॊजयन एवं ये भूतिम इच्छेयुः पृथिव्यां मानवाः कव चित कुर्यू राजानम एवाग्रे परजानुग्रह कारणात नमस्येयुश च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा देवा इव सहस्राक्षं परजा राजानम अन्तिके सत्कृतं सवजनेनेह परॊ ऽपि बहु मन्यते सवजनेन तव अवज्ञातं परे परिभवन्त्य उत राज्ञः परैः परिभवः सर्वेषाम असुखावहः तस्माच छत्रं च पत्रं च वासांस्य आभरणानि च भॊजनान्य अथ पानानि राज्ञे दद्युर गृहाणि च आसनानि च शय्याश च सर्वॊपकरणानि च गुप्तात्मा सयाद दुर आधर्षः समितपूर्वाभिभाषिता आभाषितश च मधुरं परतिभाषेत मानवान कृतज्ञॊ दृढभक्तिः सयात संविभागी जितेन्द्रियः ईक्षितः परतिवीक्षेत मृदु चर्जु च वल्गु च किम आहुर दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ मनुष्याणाम अधिपतिं तन मे बरूहि पिता मह अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बृहस्पतिं वसु मना यथा पप्रच्छ भारत राजा वसु मना नाम कौसल्यॊ धीमतां वरः महर्षिं परिपप्रच्छ कृतप्रज्ञॊ बृहस्पतिम सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञॊ बृहस्पतेः दक्षिणानन्तरॊ भूत्वा परणम्य विधिपूर्वकम विधिं पप्रच्छ राज्यस्य सर्वभूतहिते रतः परजानां हितम अन्विच्छन धर्ममूलं विशां पते केन भूतानि वर्धन्ते कषयं गच्छन्ति केन च कम अर्चन्तॊ महाप्राज्ञ सुखम अत्यन्तम आप्नुयुः इति पृष्टॊ महाराज्ञा कौसल्येनामितौजसा राजसत्कारम अव्यग्रः शशंसास्मै बृहस्पतिः राजमूलॊ महाराज धर्मॊ लॊकस्य लक्ष्यते परजा राजभयाद एव न खादन्ति परस्परम राजा हय एवाखिलं लॊकं समुदीर्णं समुत्सुकम परसादयति धर्मेण परसाद्य च विराजते यथा हय अनुदये राजन भूतानि शशिसूर्ययॊः अन्धे तमसि मज्जेयुर अपश्यन्तः परस्परम यथा हय अनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहंगमाः विहरेयुर यथाकामम अभिसृत्य पुनः पुनः विमथ्यातिक्रमेरंश च विषह्यापि परस्परम अभावम अचिरेणैव गच्छेयुर नात्र संशयः एवम एव विना राज्ञा विनश्येयुर इमाः परजाः अन्धे तमसि मज्जेयुर अगॊपाः पशवॊ यथा हरेयुर बलवन्तॊ हि दुर बलानां परिग्रहान हन्युर वयायच्छमानांश च यदि राजा न पालयेत यानं वस्त्रम अलं कारान रत्नानि विविधानि च हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत ममेदम इति लॊके ऽसमिन न भवेत संपरिग्रहः विश्वलॊपः परवर्तेत यदि राजा न पालयेत मातरं पितरं वृद्धम आचार्यम अतिथिं गुरुम कलिश्नीयुर अपि हिंस्युर वा यदि राजा न पालयेत पतेद बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु अधर्मः परगृहीतः सयाद यदि राजा न पालयेत वधबन्धपरिक्लेशॊ नित्यम अर्थवतां भवेत ममत्वं च न विन्देयुर यदि राजा न पालयेत अन्तश चाकाशम एव सयाल लॊकॊ ऽयं दस्यु साद भवेत पतेच च नरकं घॊरं यदि राजा न पालयेत न यॊनिपॊषॊ वर्तेत न कृषिर न वणिक पथः मज्जेद धर्मस तरयी न सयाद यदि राजा न पालयेत न यज्ञाः संप्रवर्तेरन विधिवत सवाप्तदक्षिणाः न विवाहाः समाजा वा यदि राजा न पालयेत न वृषाः संप्रवर्तेरन न मथ्येरंश च गर्गराः घॊषाः परणाशं गच्छेयुर यदि राजा न पालयेत तरस्तम उद्विग्नहृदयं हाहाभूतम अचेतनम कषणेन विनशेत सर्वं यदि राजा न पालयेत न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुर अकुतॊभयाः विधिवद दक्षिणा वन्ति यदि राजा न पालयेत बराह्मणाश चतुरॊ वेदान नाधीयेरंस तपस्विनः विद्या सनातास तपः सनाता यदि राजा न पालयेत हस्तॊ हस्तं स मुष्णीयाद भिद्येरन सर्वसेतवः भयार्तं विद्रवेत सर्वं यदि राजा न पालयेत न लभेद धर्मसंश्लेषं हतविप्रहतॊ जनः कर्ता सवेच्छेन्द्रियॊ गच्छेद यदि राजा न पालयेत अनयाः संप्रवर्तेरन भवेद वै वर्णसंकरः दुर भिक्षम आविशेद राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्ताद अकुतॊभयाः नाक्रुष्टं सहते कश चित कुतॊ हस्तस्य लङ्घनम यदि राजा मनुष्येषु तराता भवति धार्मिकः सत्रियश चापुरुषा मार्गं सर्वालं कारभूषिताः निर्भयाः परतिपद्यन्ते यदा रक्षति भूमिपः धर्मम एव परपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम अनुगृह्णन्ति चान्यॊन्यं यदा रक्षति भूमिपः यजन्ते च तरयॊ वर्णा महायज्ञैः पृथग्विधैः युक्ताश चाधीयते शास्त्रं यदा रक्षति भूमिपः वार्ता मूलॊ हय अयं लॊकस तरय्या वै धार्यते सदा तत सर्वं वर्तते सम्यग यदा रक्षति भूमिपः यदा राजा धुरं शरेष्ठाम आदाय वहति परजाः महता बलयॊगेन तदा लॊकः परसीदति यस्याभावे च भूतानाम अभावः सयात समन्ततः भावे च भावॊ नित्यः सयात कस तं न परतिपूजयेत तस्य यॊ वहते भारं सर्वलॊकसुखावहम तिष्ठेत परियहिते राज्ञ उभौ लॊकौ हि यॊ जयेत यस तस्य पुरुषः पापं मनसाप्य अनुचिन्तयेत असंशयम इह कलिष्टः परेत्यापि नरकं पतेत न हि जात्व अवमन्तव्यॊ मनुष्य इति भूमिपः महती देवता हय एषा नररूपेण तिष्ठति कुरुते पञ्चरूपाणि कालयुक्तानि यः सदा भवत्य अग्निस तथादित्यॊ मृत्युर वैश्रवणॊ यमः यदा हय आसीद अतः पापान दहत्य उग्रेण तेजसा मिथ्यॊपचरितॊ राजा तदा भवति पावकः यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः कषेमं च कृत्वा वरजति तदा भवति भास्करः अशुचींश च यदा करुद्धः कषिणॊति शतशॊ नरान सपुत्रपौत्रान सामात्यांस तदा भवति सॊ ऽनतकः यदा तव अधार्मिकान सर्वांस तीक्ष्णैर दण्डैर नियच्छति धार्मिकांश चानुगृह्णाति भवत्य अथ यमस तदा यदा तु धनधाराभिस तर्पयत्य उपकारिणः आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्य अपकारिणाम शरियं ददाति कस्मै चित कस्माच चिद अपकर्षति तदा वैश्रवणॊ राजँल लॊके भवति भूमिपः नास्यापवादे सथातव्यं दक्षेणाक्लिष्ट कर्मणा धर्म्यम आकाङ्क्षता लाभम ईश्वरस्यानसूयता न हि राज्ञः परतीपानि कुर्वन सुखम अवाप्नुयात पुत्रॊ भराता वयस्यॊ वा यद्य अप्य आत्मसमॊ भवेत कुर्यात कृष्ण गतिः शेषं जवलितॊ ऽनिलसारथिः न तु राज्ञाभिपन्नस्य शेषं कव चन विद्यते तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत मृत्यॊर इव जुगुप्सेत राजस्वहरणान नरः नश्येद अभिमृशन सद्यॊ मृगः कूटम इव सपृशन आत्मस्वम इव संरक्षेद राजस्वम इह बुद्धिमान महान्तं नरकं घॊरम अप्रतिष्ठम अचेतसः पतन्ति चिररत्राय राजवित्तापहारिणः राजा भॊजॊ विराट सम्राट कषत्रियॊ भूपतिर नृपः य एवं सतूयते शब्दैः कस तं नार्चितुम इच्छति तस्माद बुभूषुर नियतॊ जितात्मा संयतेन्द्रियः मेधा वि समृतिमान दक्षः संश्रयेत महीपतिम कृतज्ञं पराज्ञम अक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम धर्मनित्यं सथितं सथित्यां मन्त्रिणं पूजयेन नृपः दृठ भक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम शूरम अक्षुद्र कर्माणं निषिद्ध जनम आश्रयेत राजा परगल्भं पुरुषं करॊति; राजा कृशं बृंहयते मनुष्यम राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि; राजाभ्युपेतं सुखिनं करॊति राजा परजानां हृदयं गरीयॊ; गतिः परतिष्ठा सुखम उत्तमं च यम आश्रिता लॊकम इमं परं च; जयन्ति सम्यक पुरुषा नरेन्द्रम नराधिपश चाप्य अनुशिष्य मेदिनीं; दमेन सत्येन च सौहृदेन महद्भिर इष्ट्वा करतुभिर महायशास; तरिविष्टपे सथानम उपैति सत्कृतम स एवम उक्तॊ गुरुणा कौसल्यॊ राजसत्तमः परयत्नात कृतवान वीरः परजानां परिपालनम पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यम अवशिष्यते कथं रक्ष्यॊ जनपदः कथं रक्ष्याश च शत्रवः कथं चारं परयुञ्जीत वर्णान विश्वासयेत कथम कथं भृत्यान कथं दारान कथं पुत्रांश च भारत राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितॊ ऽखिलम यत कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिव परकृतेन वा आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततॊ जेयाश च शत्रवः अजितात्मा नरपतिर विजयेत कथं रिपून एतावान आत्मविजयः पञ्चवर्ग विनिग्रहः जितेन्द्रियॊ नरपतिर बाधितुं शक्नुयाद अरीन नयसेत गुल्मान दुर्गेषु संधौ च कुरुनन्दन नगरॊपवने चैव पुरॊद्यानेषु चैव ह संस्थानेषु च सर्वेषु पुरेषु नगरस्य च मध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने परणिधींश च ततः कुर्याज जडान्धबधिराकृतीन पुंसः परीक्षितान पराज्ञान कषुत्पिपासातप कषमान अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु तरिविधेषु च पुत्रेषु च महाराज परणिदध्यात समाहितः पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसु यथा न विद्युर अन्यॊन्यं परणिधेयास तथा हि ते चारांश च विद्यात परहितान परेण भरतर्षभ आपणेषु विहारेषु समवायेषु भिक्षुषु आरामेषु तथॊद्याने पण्डितानां समागमे वेशेषु चत्वरे चैव सभास्व आवसथेषु च एवं विहन्याच चारेण परचारं विचक्षणः चारेण विहतं सर्वं हतं भवति पाण्डव यदा तु हीनं नृपतिर विद्याद आत्मानम आत्मना अमात्यैः सह संमन्त्र्य कुर्यात संधिं बलीयसा अज्ञायमानॊ हीनत्वे कुर्यात संधिं परेण वै लिप्सुर वा कं चिद एवार्थं तवरमाणॊ विचक्षणः गुणवन्तॊ महॊत्साहा धर्मज्ञाः साधवश च ये संदधीत नृपस तैश च राष्ट्रं धर्मेण पालयन उच्छिद्यमानम आत्मानं जञात्वा राजा महामतिः पूर्वापकारिणॊ हन्याल लॊकद्विष्टांश च सर्वशः यॊ नॊपकर्तुं शक्नॊति नापकर्तुं महीपतिः अशक्यरूपश चॊद्धर्तुम उपेक्ष्यस तादृशॊ भवेत यात्रां यायाद अविज्ञातम अनाक्रन्दम अनन्तरम वयासक्तं च परमत्तं च दुर बलं च विचक्षणः यात्राम आज्ञापयेद वीरः कल्य पुष्टबली सुखी पूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा न च वश्यॊ भवेद अस्य नृपॊ यद्य अपि वीर्यवान हीनश च बलवीर्याभ्यां कर्शयंस तं परावसेत राष्ट्रं च पीडयेत तस्य शस्त्राग्निविषमूर्छनैः अमात्यवल्लभानां च विवादांस तस्य कारयेत वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता उपायैस तरिभिर आदानम अर्थस्याह बृहस्पतिः सान्त्वेनानुप्रदानेन भेदेन च नराधिप यम अर्थं शक्नुयात पराप्तुं तेन तुष्येद धि पण्डितः आददीत बलिं चैव परजाभ्यः कुरुनन्दन षड भागम अमितप्रज्ञस तासाम एवाभिगुप्तये दश धर्मगतेभ्यॊ यद वसु बह्व अल्पम एव च तन नाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै यथा पुत्रास तथा पौरा दरष्टव्यास ते न संशयः भक्तिश चैषां परकर्तव्या वयवहारे परदर्शिते सुतं च सथापयेद राजा राज्ञं सर्वार्थदर्शिनम वयवहारेषु सततं तत्र राज्यं वयवस्थितम आकरे लवणे शुल्के तरे नागवने तथा नयसेद अमात्यान नृपतिः सवाप्तान वा पुरुषान हितान सम्यग दण्डधरॊ नित्यं राजा धर्मम अवाप्नुयात नृपस्य सततं दण्डः सम्यग धर्मे परशस्यते वेदवेदाङ्गवित पराज्ञः सुतपस्वी नृपॊ भवेत दानशीलश च सततं यज्ञशीलश च भारत एते गुणाः समस्ताः सयुर नृपस्य सततं सथिराः करिया लॊपे तु नृपतेः कुतः सवर्गः कुतॊ यशः यदा तु पीडितॊ राजा भवेद राज्ञा बलीयसा तरिधा तव आक्रन्द्य मित्राणि विधानम उपकल्पयेत घॊषान नयसेत मार्गेषु गरामान उत्थापयेद अपि परवेशयेच च तान सर्वाञ शाखा नगरकेष्व अपि ये गुप्ताश चैव दुर्गाश च देशास तेषु परवेशयेत धनिनॊ बलमुख्यांश च सान्त्वयित्वा पुनः पुनः सस्याभिहारं कुर्याच च सवयम एव नराधिपः असंभवे परवेशस्य दाहयेद अग्निना भृशम कषेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रॊर उपजपेन नरान विनाशयेद वा सर्वस्वं बलेनाथ सवकेन वै नदीषु मार्गेषु सदा संक्रमान अवसादयेत जलं निस्रावयेत सर्वम अनिस्राव्यं च दूषयेत तदात्वेनायतीभिश च विवदन भूम्यनन्तरम परतीघातः परस्याजौ मित्र काले ऽपय उपस्थिते दुर्गाणां चाभितॊ राजा मूलछेदं परकारयेत सर्वेषां कषुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान विवर्जयेत परवृद्धानां च वृक्षाणां शाखाः परच्छेदयेत तथा चैत्यानां सर्वथा वर्ज्यम अपि पत्रस्य पातनम परकण्ठीः कारयेत सम्यग आकाशजननीस तथा आपूरयेच च परिखाः सथाणुनक्र झषाकुलाः कडङ्ग दवारकाणि सयुर उच्छ्वासार्थे पुरस्य ह तेषां च दवारवद गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत दवारेषु च गुरूण्य एव यन्त्राणि सथापयेत सदा आरॊपयेच छतघ्नीश च सवाधीनानि च कारयेत काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश च खानयेत संशॊधयेत तथा कूपान कृतान पूर्वं पयॊ ऽरथिभिः तृणछन्नानि वेश्मानि पङ्केनापि परलेपयेत निर्हरेच च तृणं मासे चैत्रे वह्नि भयात पुरः नक्तम एव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः न दिवाग्निर जवलेद गेहे वर्जयित्वाग्निहॊत्रिकम कर्मारारिष्ट शालासु जवलेद अग्निः समाहितः गृहाणि च परविश्याथ विधेयः सयाद धुताशनः महादण्डश च तस्य सयाद यस्याग्निर वै दिवा भवेत परघॊषयेद अथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य वै भिक्षुकांश चाक्रिकांश चैव कषीबॊन्मत्तान कुशीलवान बाह्यान कुर्यान नरश्रेष्ठ दॊषाय सयुर हि ते ऽनयथा चत्वरेषु च तीर्थेषु सभास्व आवसथेषु च यथार्ह वर्णं परणिधिं कुर्यात सर्वत्र पार्थिवः विशालान राजमार्गांश च कारयेत नराधिपः परपाश च विपणीश चैव यथॊद्देशं समादिशेत भाण्डागारायुधागारान धान्यागारांश च सर्वशः अश्वागारान गजागारान बलाधिकरणानि च परिखाश चैव कौरव्य परतॊलीः संकटानि च न जातु कश चित पश्येत तु गुह्यम एतद युधिष्ठिर अथ संनिचयं कुर्याद राजा परबलार्दितः तैलं मधु घृतं सस्यम औषधानि च सर्वशः अङ्गारकुश मुञ्जानां पलाशशरपर्णिनाम यवसेन्धन दिग्धानां कारयेत च संचयान आयुधानां च सर्वेषां शक्त्यृष्टि परासवर्मणाम संचयान एवमादीनां कारयेत नराधिपः औषधानि च सर्वाणि मूलानि च फलानि च चतुर्विधांश च वैद्यान वै संगृह्णीयाद विशेषतः नटाश च नर्तकाश चैव मल्ला माया विनस तथा शॊभयेयुः पुरवरं मॊदयेयुश च सर्वशः यतः शङ्का भवेच चापि भृत्यतॊ वापि मन्त्रितः पौरेभ्यॊ नृपतेर वापि सवाधीनान कारयेत तान कृते कर्मणि राजेन्द्र पूजयेद धनसंचयैः मानेन च यथार्हेण सान्त्वेन विविधेन च निर्वेदयित्वा तु परं हत्वा वा कुरुनन्दन गतानृण्यॊ भवेद राजा यथाशास्त्रेषु दर्शितम राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चापि निबॊध मे आत्मामात्यश च कॊशश च दण्डॊ मित्राणि चैव हि तथा जनपदश चैव पुरं च कुरुनन्दन एतत सप्तात्मकं राज्यं परिपाल्यं परयत्नतः षाड्गुण्यं च तरिवर्गं च तरिवर्गम अपरं तथा यॊ वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुनक्ति महीम इमाम षाड्गुण्यम इति यत परॊक्तं तन निबॊध युधिष्ठिर संधायासनम इत्य एव यात्रा संधानम एव च विगृह्यासनम इत्य एव यात्रां संपरिगृह्य च दवैधी भावस तथान्येषां संश्रयॊ ऽथ परस्य च तरिवर्गश चापि यः परॊक्तस तम इहैकमनाः शृणु कषयः सथानं च वृद्धिश च तरिवर्गम अपरं तथा धर्मश चार्थश च कामश च सेवितव्यॊ ऽथ कालतः धर्मेण हि महीपालश चिरं पालयते महीम अस्मिन्न अर्थे च यौ शलॊकौ गीताव अङ्गिरसा सवयम यादवी पुत्र भद्रं ते शरॊतुम अर्हसि ताव अपि कृत्वा सर्वाणि कार्याणि सम्यक संपाल्य मेदिनीम पालयित्वा तथा पौरान परत्र सुखम एधते किं तस्य तपसा राज्ञः किं च तस्याध्वरैर अपि अपालिताः परजा यस्य सर्वा धर्मविनाकृताः दण्डनीतिश च राजा च समस्तौ ताव उभाव अपि तस्य किं कुर्वतः सिद्ध्यै तन मे बरूहि पिता मह महाभाग्यं दण्डनीत्याः सिद्धैः शब्दैः स हेतुकैः शृणु मे शंसतॊ राजन यथा वद इह भारत दण्डनीतिः सवधर्मेभ्यश चातुर्वर्ण्यं नियच्छति परयुक्ता सवामिना सम्यग अधर्मेभ्यश च यच्छति चातुर्वर्ण्ये सवधर्मस्थे मर्यादानाम असंकरे दण्डनीति कृते कषेमे परजानाम अकुतॊभये सॊमे परयत्नं कुर्वन्ति तरयॊ वर्णा यथाविधि तस्माद देवमनुष्याणां सुखं विद्धि समाहितम कालॊ वा कारणं राज्ञॊ राजा वा कालकारणम इति ते संशयॊ मा भूद राजा कालस्य कारणम दण्डनीत्या यदा राजा सम्यक कार्त्स्न्येन वर्तते तदा कृतयुगं नाम कालः शरेष्ठः परवर्तते भवेत कृतयुगे धर्मॊ नाधर्मॊ विद्यते कव चित सर्वेषाम एव वर्णानां नाधर्मे रमते मनः यॊगक्षेमाः परवर्तन्ते परजानां नात्र संशयः वैदिकानि च कर्माणि भवन्त्य अविगुणान्य उत ऋतवश च सुखाः सर्वे भवन्त्य उत निरामयाः परसीदन्ति नराणां च सवरवर्णमनांसि च वयाधयॊ न भवन्त्य अत्र नाल्पायुर दृश्यते नरः विधवा न भवन्त्य अत्र नृशंसॊ नाभिजायते अकृष्टपच्यॊ पृथिवी भवन्त्य ओषधयस तथा तवक पत्रफलमूलानि वीर्यवन्ति भवन्ति च नाधर्मॊ विद्यते तत्र धर्म एव तु केवलः इति कार्तयुगान एतान गुणान विद्धि युधिष्ठिर दण्डनीत्या यदा राजा तरीन अंशान अनुवर्तते चतुर्थम अंशम उत्सृज्य तदा तरेता परवर्तते अशुभस्य चतुर्थां शस्त्रीन अंशान अनुवर्तते कृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्य ओषधयस तथा अर्धं तयक्त्वा यदा राजा नीत्यर्धम अनुवर्तते ततस तु दवापरं नाम स कालः संप्रवर्तते अशुभस्य तदा अर्धं दवाव अंशाव अनुवर्तते कृष्टपच्यैव पृथिवी भवत्य अल्पफला तथा दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कार्त्स्न्येन भूमिपः परजाः कलिश्नात्य अयॊगेन परविश्यति तदा कलिः कलाव अधर्मॊ भूयिष्ठं धर्मॊ भवति तु कव चित सर्वेषाम एव वर्णानां सवधर्माच चयवते मनः शूद्रा भैक्षेण जीवन्ति बराह्मणाः परिचर्यया यॊगक्षेमस्य नाशश च वर्तते वर्णसंकरः वैदिकानि च कर्माणि भवन्ति वि गुणान्य उत ऋतवॊ न सुखाः सर्वे भवन्त्य आमयिनस तथा हरसन्ति च मनुष्याणां सवरवर्णमनांस्य उत वयाधयश च भवन्त्य अत्र मरियन्ते चागतायुषः विधवाश च भवन्त्य अत्र नृशंसा जायते परजा कव चिद वर्षति पर्जन्यः कव चित सस्यं पररॊहति रसाः सर्वे कषयं यान्ति यदा नेच्छति भूमिपः परजाः संरक्षितुं सम्यग दण्डनीति समाहितः राजा कृतयुगस्रष्टा तरेताया दवापरस्य च युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम कृतस्य करणाद राजा सवर्गम अत्यन्तम अश्नुते तरेतायाः करणाद राजा सवर्गं नात्यन्तम अश्नुते परवर्तनाद दवापरस्य यथाभागम उपाश्नुते कलेः परवर्तनाद राजा पापम अत्यन्तम अश्नुते ततॊ वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः परजानां कल्मषे मग्नॊ ऽकीर्थिं पापं च विन्दति दण्डनीतिं पुरस्कृत्य विजान कषत्रियः सदा अनवाप्तं च लिप्सेत लब्धं च परिपालयेत लॊकस्य सीमन्त करी मर्यादा लॊकभावनी सम्यङ नीता दण्डनीतिर यथा माता यथा पिता यस्यां भवन्ति भूतानि तद विद्धि भरतर्षभ एष एव परॊ धर्मॊ यद राजा दण्डनीति मान तस्मात कौरव्य धर्मेण परजाः पालय नीतिमान एवंवृत्तः परजा रक्षन सवर्गं जेतासि दुर जयम केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वर्तमानॊ महीपतिः सुखेनार्थान सुखॊदर्कान इह च परेत्य चाप्नुयात इयं गुणानां षट्त्रिंशत षट तरिंशद गुणसंयुता यान गुणांस तु गुणॊपेतः कुर्वन गुणम अवाप्नुयात चरेद धर्मान अकटुकॊ मुञ्चेत सनेहं न नास्तिकः अनृशंसश चरेद अर्थं चरेत कामम अनुद्धतः परियं बरूयाद अकृपणः शूरः सयाद अविकत्थनः दाता नापात्र वर्षी सयात परगल्भः सयाद अनिष्ठुरः संदधीत न चानार्यैर विगृणीयान न बन्धुभिः नानाप्तैः कारयेच चारं कुर्यात कार्यम अपीडया अर्थान बरूयान न चासत्सु गुणान बरूयान न चात्मनः आदद्यान न च साधुभ्यॊ नासत पुरुषम आश्रयेत नापरीक्ष्य नयेद दण्डं न च मत्रं परकाशयेत विसृजेन न च लुब्ध्येभ्यॊ विश्वसेन नापकारिषु अनीर्षुर गुप्तदारः सयाच चॊक्षः सयाद अघृणी नृपः सत्रियं सेवेत नात्यर्थं मृष्टं भुञ्जीत नाहितम अस्तब्धः पूजयेन मान्यान गुरून सेवेद अमायया अर्चेद देवान न दम्भेन शरियम इच्छेद अकुत्सिताम सेवेत परणयं हित्वा दक्षः सयान न तव अकालवित सान्त्वयेन न च भॊगार्थम अनुगृह्णन न चाक्षिपेत परहरेन न तव अविज्ञाय हत्वा शत्रून न शेषयेत करॊधं कुर्यान न चाकस्मान मृदुः सयान नापकारिषु एवं चरस्व राज्यस्थॊ यदि शरेय इहेच्छसि अतॊ ऽनयथा नरपतिर भयम ऋच्छत्य अनुत्तमम इति सर्वान गुणान एतान यथॊक्तान यॊ ऽनुवर्तते अनुभूयेह भद्राणि परेत्य सवर्गं महीयते इदं वचः शांतनवस्य शुश्रुवान; युधिष्ठिरः पाण्डवमुख्यसंवृतः तदा ववन्दे च पिता महं नृपॊ; यथॊक्तम एतच च चकार बुद्धिमान कथं राजा परजा रक्षन नाधिबन्धेन युज्यते धर्मे च नापराध्नॊति तन मे बरूहि पिता मह समासेनैव ते तात धर्मान वक्ष्यामि निश्चितान विस्तरेण हि धर्माणां न जात्व अन्तम अवाप्नुयात धर्मनिष्ठाञ शरुतवतॊ वेद वरतसमाहितान अर्चितान वासयेथास तवं गृहे गुणवतॊ दविजान परत्युत्थायॊपसंगृह्य चरणाव अभिवाद्य च अथ सर्वाणि कुर्वीथाः कार्याणि स पुरॊहितः धर्मकार्याणि निर्वर्त्य मङ्गलानि परयुज्य च बराह्मणान वाचयेथास तवम अर्थसिद्धि जयाशिषः आर्जवेन च संपन्नॊ धृत्या बुद्ध्या च भारत अर्थार्थं परिगृह्णीयात कामक्रॊधौ च वर्जयेत कामक्रॊधौ पुरस्कृत्य यॊ ऽरथं राजानुतिष्ठति न स धर्मं न चाप्य अर्थं परिगृह्णाति बालिशः मा सम लुब्धांश च मूर्खांश च कामे चार्थेषु यूयुजः अलुब्धान बुद्धिसंपन्नान सर्वकर्मसु यॊजयेत मूर्खॊ हय अधिकृतॊ ऽरथेषु कार्याणाम अविशारदः परजाः कलिश्नात्य अयॊगेन कामद्वेषसमन्वितः बलिषष्ठेन शुल्केन दण्डेनाथापराधिनाम शास्त्रनीतेन लिप्सेथा वेतनेन धनागमम दापयित्वा करं धर्म्यं राष्ट्रं नित्यं यथाविधि अशेषान कल्पयेद राजा यॊगक्षेमान अतन्द्रितः गॊपायितारं दातारं धर्मनित्यम अतन्द्रितम अकाम दवेषसंयुक्तम अनुरज्यन्ति मानवाः मा समाधर्मेण लाभेन लिप्सेथास तवं धनागमम धर्मार्थाव अध्रुवौ तस्य यॊ ऽपशास्त्रपरॊ भवेत अप शास्त्रपरॊ राजा संचयान नाधिगच्छति अस्थाने चास्य तद वित्तं सर्वम एव विनश्यति अर्थमूलॊ ऽप हिंसां च कुरुते सवयम आत्मनः करैर अशास्त्रदृष्टैर हि मॊहात संपीडयन परजाः ऊधश छिन्द्याद धि यॊ धेन्वाः कषीरार्थी न लभेत पयः एवं राष्ट्रम अयॊगेन पीडितं न विवर्धते यॊ हि दॊग्ध्रीम उपास्ते तु स नित्यं लभते पयः एवं राष्ट्रम उपायेन भुञ्जानॊ लभते फलम अथ राष्ट्रम उपायेन भुज्यमानं सुरक्षितम जनयत्य अतुलां नित्यं कॊशवृद्धिं युधिष्ठिर दॊग्धि धान्यं हिरण्यं च परजा राज्ञि सुरक्षिता नित्यं सवेभ्यः परेभ्यश च तृप्ता माता यथा पयः माला कारॊपमॊ राजन भव माङ्गारिकॊपमः तथायुक्तश चिरं राष्ट्रं भॊक्तुं शक्यसि पालयन परचक्राभियानेन यदि ते सयाद धनक्षयः अथ साम्नैव लिप्सेथा धनम अब्राह्मणेषु यत मा सम ते बराह्मणं दृष्ट्वा धनस्थं परचलेन मनः अन्त्यायाम अप्य अवस्थायां किम उ सफीतस्य भारत धनानि तेभ्यॊ दद्यास तवं यथाशक्ति यथार्हतः सान्त्वयन परिरक्षंश च सवर्गम आप्स्यसि दुर जयम एवं धर्मेण वृत्तेन परजास तवं परिपालयन सवन्तं पुण्यं यशॊ वन्तं पराप्स्यसे कुरुनन्दन धर्मेण वयवहारेण परजाः पालय पाण्डव युधिष्ठिर तथायुक्तॊ नाधिबन्धेन यॊक्ष्यसे एष एव परॊ धर्मॊ यद राजा रक्षते परजाः भूतानां हि यथा धर्मे रक्षणं च परा दया तस्माद एवं परं धर्मं मन्यन्ते धर्मकॊविदाः यद राजा रक्षणे युक्तॊ भूतेषु कुरुते दयाम यद अह्ना कुरुते पापम अरक्षन भयतः परजाः राजा वर्षसहस्रेण तस्यान्तम अधिगच्छति यद अह्ना कुरुते पुण्यं परजा धर्मेण पालयन दशवर्षसहस्राणि तस्य भुङ्क्ते फलं दिवि सविष्टिः सवधीतिः सुतपा लॊकाञ जयति यावतः कषणेन तान अवाप्नॊति परजा धर्मेण पालयन एवं धर्मं परयत्नेन कौन्तेय परिपालयन इह पुण्यफलं लब्ध्वा नाधिबन्धेन यॊक्ष्यसे सवर्गलॊके च महतीं शरियं पराप्स्यसि पाण्डव असंभवश च धर्माणाम ईदृशानाम अराजसु तस्माद राजैव नान्यॊ ऽसति यॊ महत फलम आप्नुयात स राज्यम ऋद्धिमत पराप्य धर्मेण परिपालयन इन्द्रं तर्पय सॊमेन कामैश च सुहृदॊ जनान य एव तु सतॊ रक्षेद असतश च निबर्हयेत स एव राज्ञा कर्तव्यॊ राजन राजपुरॊहितः अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम पुरूरवस ऐलस्य संवादं मातरिश्वनः कुतः सविद बराह्मणॊ जातॊ वर्णाश चापि कुतस तरयः कस्माच च भवति शरेयान एतद वायॊ विचक्ष्व मे बरह्मणॊ मुखतः सृष्टॊ बराह्मणॊ राजसत्तम बाहुभ्यां कषत्रियः सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य उच्यते वर्णानां परिचर्यार्थं तरयाणां पुरुषर्षभ वर्णश चतुर्थः पश्चात तु पद्भ्यां शूद्रॊ विनिर्मितः बराह्मणॊ जातमात्रस तु पृथिवीम अन्वजायत ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकॊशस्य गुप्तये ततः पृथिव्या गॊप्तारं कषत्रियं दण्डधारिणम दवितीयं वर्णम अकरॊत परजानाम अनुगुप्तये वैश्यस तु धनधान्येन तरीन वर्णान बिभृयाद इमान शूद्रॊ हय एनान परिचरेद इति बरह्मानुशासनम दविजस्य कषत्रबन्धॊर वा कस्येयं पृथिवी भवेत धर्मतः सह वित्तेन सम्यग वायॊ परचक्ष्व मे विप्रस्य सर्वम एवैतद यत किं चिज जगती गतम जयेष्ठेनाभिजनेनेह तद धर्मकुशला विदुः सवम एव बराह्मणॊ भुङ्क्ते सवं वस्ते सवं ददाति च गुरुर हि सर्ववर्णानां जयेष्ठः शरेष्ठश च वै दविजः पत्यभावे यथा सत्री हि देवरं कुरुते पतिम आनन्तर्यात तथा कषत्रं पृथिवी कुरुते पतिम एष ते परथमः कल्प आपद्य अन्यॊ भवेद अतः यदि सवर्गे परं सथानं धर्मतः परिमार्गसि यः कश चिद विजयेद भूमिं बराह्मणाय निवेदयेत शरुतवृत्तॊपपन्नाय धर्मज्ञाय तपस्विने सवधर्मपरितृप्ताय यॊ न वित्तपरॊ भवेत यॊ राजानं नयेद बुद्ध्या सर्वतः परिपूर्णया बराह्मणॊ हि कुले जातः कृतप्रज्ञॊ विनीतवाक शरेयॊ नयति राजानं बरुवंश चित्रां सरस्वतीम राजा चरति यं धर्मं बराह्मणेन निदर्शितम शुश्रूषुर अनहंवादी कषत्रधर्मव्रते सथितः तावता स कृतप्रज्ञश चिरं यशसि तिष्ठति तस्य धर्मस्य सर्वस्य भागी राजपुरॊहितः एवम एव परजा सर्वा राजानम अभिसंश्रिताः सम्यग्वृत्ताः सवधर्मस्था न कुतश चिद भयान्विताः राष्ट्रे चरन्ति यं धर्मं राज्ञा साध्व अभिरक्षिताः चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं स विन्दति देवा मनुष्याः पितरॊ गन्धर्वॊरगराक्षसाः यज्ञम एवॊपजीवन्ति नास्ति चेष्टम अराजके इतॊ दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस तथा राजन्य एवास्य धर्मस्य यॊगक्षेमः परतिष्ठितः छायायाम अप्सु वायौ च सुखम उष्णे ऽधिगच्छति अग्नौ वाससि सूर्ये च सुखं शीते ऽधिगच्छति शब्दे सपर्शे रसे रूपे गन्धे च रमते मनः तेषु भॊगेषु सर्वेषु न भीतॊ लभते सुखम अभयस्यैव यॊ दाता तस्यैव सुमहत फलम न हि पराणसमं दानं तरिषु लॊकेषु विद्यते इन्द्रॊ राजा यमॊ राजा धर्मॊ राजा तथैव च राजा बिभर्ति रूपाणि राज्ञा सर्वम इदं धृतम राज्ञा पुरॊहितः कार्यॊ भवेद विद्वान बहुश्रुतः उभौ समीक्ष्य धर्मार्थाव अप्रमेयाव अनन्तरम धर्मात्मा धर्मविद येषां राज्ञां राजन पुरॊहितः राजा चैवं गुणॊ येषां कुशलं तेषु सर्वशः उभौ परजा वर्धयतॊ देवान पूर्वान परान पितॄन यौ समेयास्थितौ धर्मे शरद्धेयौ सुतपस्विनौ परस्परस्य सुहृदौ संमतौ समचेतनौ बरह्मक्षत्रस्य संमानात परजाः सुखम अवाप्नुयुः विमाननात तयॊर एव परजा नश्येयुर एव ह बरह्मक्षत्रं हि सर्वेषां धर्माणां मूलम उच्यते अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम ऐल कश्यप संवादं तं निबॊध युधिष्ठिर यदा हि बरह्म परजहाति कषत्रं; कषत्रं यदा वा परजहाति बरह्म अन्वग बलं कतमे ऽसमिन भजन्ते; तथाबल्यं कतमे ऽसमिन वियन्ति वयृद्धं राष्ट्रं भवति कषत्रियस्य; बरह्मक्षत्रं यत्र विरुध्यते ह अन्वग बलं दस्यवस तद भजन्ते; ऽबल्यं तथा तत्र वियन्ति सन्तः नैषाम उक्षा वर्धते नॊत उस्रा; न गर्गरॊ मथ्यते नॊ यजन्ते नैषां पुत्रा वेदम अधीयते च; यदा बरह्मक्षत्रियाः संत्यजन्ति नैषाम उक्षावर्धते जातु गेहे; नाधीयते स परजा नॊ यजन्ते अपध्वस्ता दस्यु भूता भवन्ति; ये बराह्मणाः कषत्रियान संत्यजन्ति एतौ हि नित्यसंयुक्ताव इतरेतर धारणे कषत्रं हि बरह्मणॊ यॊनिर यॊनिः कषत्रस्य च दविजाः उभाव एतौ नित्यम अभिप्रपन्नौ; संप्रापतुर महतीं शरीप्रतिष्ठाम तयॊः संधिर भिद्यते चेत पुराणस; ततः सर्वं भवति हि संप्रमूढम नात्र पलवं लभते पारगामी; महागाधे नौर इव संप्रणुन्ना चातुर्वर्ण्यं भवति च संप्रमूढं; ततः परजाः कषयसंस्था भवन्ति बरह्म वृक्षॊ रक्ष्यमाणॊ मधु हेमच वर्षति अरक्ष्यमाणः सततम अश्रुपापं च वर्षति अब्रह्म चारी चरणाद अपेतॊ; यदा बरह्मा बरह्मणि तराणम इच्छेत आश्चर्यशॊ वर्षति तत्र देवस; तत्राभीक्ष्णं दुः सहाश चाविशन्ति सत्रियं हत्वा बराह्मणं वापि पापः; सभायां यत्र लभते ऽनुवादम राज्ञः सकाशे न बिभेति चापि; ततॊ भयं जायते कषत्रियस्य पापैः पापे करियमाणे ऽतिवेलं; ततॊ रुद्रॊ जायते देव एषः पापैः पापाः संजनयन्ति रुद्रं; ततः सर्वान साध्व असाधून हिनस्ति कुतॊ रुद्रः कीदृशॊ वापि रुद्रः; सत्त्वैः सत्त्वं दृश्यते वध्यमानम एतद विद्वन कश्यप मे परचक्ष्व; यतॊ रुद्रॊ जायते देव एषः आत्मा रुद्रॊ हृदये मानवानां; सवं सवं देहं परदेहं च हन्ति वातॊत्पातैः सदृशं रुद्रम आहुर; दावैर जीमूतैः सदृशं रूपम अस्य न वै वातं परिवृनॊति कश चिन; न जीमूतॊ वर्षति नैव दावः तथायुक्तॊ दृश्यते मानवेषु; कामद्वेषाद बध्यते मुच्यते च यथैक गेहे जातवेदाः परदीप्तः; कृत्स्नं गरामं परदहेत स तवरा वान विमॊहनं कुरुते देव एष; ततः सर्वं सपृश्यते पुण्यपापैः यदि दण्डः सपृशते पुण्यभाजं; पापैः पापे करियमाणे ऽविशेषात कस्य हेतॊः सुकृतं नाम कुर्याद; दुष्कृतं वा कस्य हेतॊर न कुर्यात असंत्यागात पापकृताम अपापंस; तुल्यॊ दण्डः सपृश्यते मिश्रभावात शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावान; न मिश्रः सयात पापकृद्भिः कथं चित साध्व असाधून धारयतीह भूमिः; साध्व असाधूंस तापयतीह सूर्यः साध्व असाधून वातयतीह वायुर; आपस तथा साध्व असाधून वहन्ति एवम अस्मिन वर्तते लॊक एव; नामुत्रैवं वर्तते राजपुत्र परेत्यैतयॊर अन्तरवान विशेषॊ; यॊ वै पुण्यं चरते यश च पापम पुण्यस्य लॊकॊ मधुमान धृतार्चिर; हिरण्यज्यॊतिर अमृतस्य नाभिः तत्र परेत्य मॊदते बरह्मचारी; न तत्र मृत्युर न जरा नॊत दुःखम पापस्य लॊकॊ निरयॊ ऽपरकाशॊ; नित्यं दुःखः शॊकभूयिष्ठ एव तत्रात्मानं शॊचते पापकर्मा; बह्वीः समाः परपतन्न अप्रतिष्ठः मिथॊ भेदाद बराह्मणक्षत्रियाणां; परजा दुःखं दुः सहं चाविशन्ति एवं जञात्वा कार्य एवेह विद्वान; पुरॊहितॊ नैकविद्यॊ नृपेण तं चैवान्वभिषिच्येत तथा धर्मॊ विधीयते अग्र्यॊ हि बराह्मणः परॊक्तः सर्वस्यैवेह धर्मतः पूर्वं हि बराह्मणाः सृष्टा इति धर्मविदॊ विदुः जयेष्ठेनाभिजनेनास्य पराप्तं सर्वं यद उत्तरम तस्मान मान्यश च पूज्यश च बराह्मणः परसृताग्र भुक सर्वं शरेष्ठं वरिष्ठं च निवेद्यं तस्य धर्मतः अवश्यम एतत कर्तव्यं राज्ञा बलवतापि हि बरह्म वर्धयति कषत्रं कषत्रतॊ बरह्म वर्धते यॊगक्षेमॊ हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते यॊगक्षेमश च राज्ञॊ ऽपि समायत्त पुरॊहिते यतादृष्टं भयं बरह्म परजानां शमयत्य उत दृष्टं च राजा बाहुभ्यां तद राष्ट्रं सुखम एधते अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मुचुकुन्दस्य संवादं राज्ञॊ वैश्रवणस्य च मुचुकुन्दॊ विजित्येमां पृथिवीं पृथिवीपतिः जिज्ञासमानः सवबलम अभ्ययाद अलकाधिपम ततॊ वैश्रवणॊ राजा रक्षांसि समवासृजत ते बलान्य अवमृद्नन्तः पराचरंस तस्य नैरृताः स हन्यमाने सैन्त्ये सवे मुचुकुन्दॊ नराधिपः गर्हयाम आस विद्वांसं पुरॊहितम अरिंदमः तत उग्रं तपस तप्त्वा वसिष्ठॊ बरह्म वित तमः रक्षांस्य अपावधीत तत्र पन्थानं चाप्य अविन्दत ततॊ वैश्रवणॊ राजा मुचुकुन्दम अदर्शयत वध्यमानेषु सैन्येषु वचनं चेदम अब्रवीत तवत्तॊ हि बलिनः पूर्वे राजानः स पुरॊहिताः न चैवं समवर्तंस ते यथा तवम इह वर्तसे ते खल्व अपि कृतास्त्राश च बलवन्तश च भूमिपाः आगम्य पर्युपासन्ते माम ईशं सुखदुःखयॊः यद्य अस्ति बाहुवीर्यं ते तद दर्शयितुम अर्हसि किं बराह्मण बलेन तवम अति मात्रं परवर्तसे मुचुकुन्दस ततः करुद्धः परत्युवाच धनेश्वरम नयायपूर्वम असंरब्धम असंभ्रान्तम इदं वचः बरह्मक्षत्रम इदं सृष्टम एकयॊनिस्वयं भुवा पृथग बलविधानं च तल लॊकं परिरक्षति तपॊ मन्त्रबलं नित्यं बराह्मणेषु परतिष्ठितम अस्त्रबाहुबलं नित्यं कषत्रियेषु परतिष्ठितम ताभ्यां संभूय कर्तव्यं परजानां परिपालनम तथा च मां परवर्तन्तं गर्हयस्य अलकाधिप ततॊ ऽबरवीद वैश्रवणॊ राजानं स पुरॊहितम नाहं राज्यम अनिर्दिष्टं कस्मै चिद विदधाम्य उत नाछिन्दे चापि निर्दिष्टम इति जानीहि पार्थिव परशाधि पृथिवीं वीर मद्दत्ताम अखिलाम इमाम नाहं राज्यं भवद दत्तं भॊक्तुम इच्छामि पार्थिव बाहुवीर्यार्जितं राज्यम अश्नीयाम इति कामये ततॊ वैश्रवणॊ राजा विस्मयं परमं ययौ कषत्रधर्मे सथितं दृष्ट्वा मुचुकुन्दम असंभ्रमम ततॊ राजा मुचुकुन्दः सॊ ऽनवशासद वसुंधराम बाहुवीर्यार्जितां सम्यक कषत्रधर्मम अनुव्रतः एवं यॊ बरह्म विद राजा बरह्मपूर्वं परवर्तते जयत्य अविजिताम उर्वीं यशश च महद अश्नुते नित्यॊदकॊ बराह्मणः सयान नित्यशस्त्रश च कषत्रियः तयॊर हि सर्वम आयत्तं यत किं चिज जगती गतम यया वृत्त्या महीपालॊ विवर्धयति मानवान पुण्यांश च लॊकाञ जयति तन मे बरूहि पिता मह दानशीलॊ भवेद राजा यज्ञशीलश च भारत उपवासतपः शीलः परजानां पालने रतः सराश चैव परजा नित्यं राजा धर्मेण पालयेत उत्थानेनाप्रमादेन पूजयेच चैव धार्मिकान राज्ञा हि पूजितॊ धर्मस ततः सर्वत्र पूज्यते यद यद आचरते राजा तत परजानां हि रॊचते नित्यम उद्यतदण्डश च भवेन मृत्युर इवारिषु निहन्यात सर्वतॊ दस्यून न कामात कस्य चित कषमेत यं हि धर्मं चरन्तीह परजा राज्ञा सुरक्षिताः चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भारत विन्दति यद अधीते यद यजते यद ददाति यद अर्चति राजा चतुर्थ भाक तस्य परजा धर्मेण पालयन यद राष्ट्रे ऽकुशलं किं चिद राज्ञॊ ऽरक्षयतः परजाः चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति अप्य आहुः सर्वम एवेति भूयॊ ऽरधम इति निश्चयः कर्मणः पृथिवीपाल नृशंसॊ ऽनृतवाग अपि तादृशात किल्बिषाद राजा शृणु येन परमुच्यते परत्याहर्तुम अशक्यं सयाद धनं चॊरैर हृतं यदि सवकॊशात तत परदेयं सयाद अशक्तेनॊपजीवता सर्ववर्णैः सदा रक्ष्यं बरह्म सवं बराह्मणास तथा न सथेयं विषये तेषु यॊ ऽपकुर्याद दविजातिषु बरह्म सवे रक्ष्यमाणे हि सर्वं भवति रक्षितम तेषां परसादे निर्वृत्ते कृतकृत्यॊ भवेन नृपः पर्जन्यम इव भूतानि महाद्रुमम इव दविजाः नरास तम उपजीवन्ति नृपं सर्वार्थसाधकम न हि कामात्मना राज्ञा सततं शठबुद्धिना नृशंसेनाति लुब्धेन शक्याः पालयितुं परजाः नाहं राज्यसुखान्वेषी राज्यम इच्छाम्य अपि कषणम धर्मार्थं रॊचये राज्यं धर्मश चात्र न विद्यते तद अलं मम राज्येन यत्र धर्मॊ न विद्यते वनम एव गमिष्यामि तस्माद धर्मचिकीर्षया तत्र मेध्येष्व अरण्येषु नयस्तदण्डॊ जितेन्द्रियः धर्मम आराधयिष्यामि मुनिर मूलफलाशनः वेदाहं तव या बुद्धिर आनृशंस्य गुणैव सा न च शुद्धानृशंस्येन शक्यं महद उपासितुम अपि तु तवा मृदुं दान्तम अत्य आर्यम अति धार्मिकम कलीबं धर्मघृणायुक्तं न लॊकॊ बहु मन्यते राजधर्मान अवेक्षस्व पितृपैतामहॊचितान नैतद राज्ञाम अथॊ वृत्तं यथा तवं सथातुम इच्छसि न हि वैक्लव्य संसृष्टम आनृशंस्यम इहास्थितः परजापालनसंभूतं पराप्ता धर्मफलं हय असि न हय एताम आशिषं पाण्डुर न च कुन्त्य अन्वयाचत न चैतां परज्ञतां तात यया चरसि मेधया शौर्यं बलं च सत्त्वं च पिता तव सदाब्रवीत माहात्म्यं बलम औदार्यं तव कुन्त्य अन्वयाचत नित्यं सवाहा सवधा नित्यम उभे मानुषदैवते पुत्रेष्व आशासते नित्यं पितरॊ दैवतानि च दानम अध्ययनं यज्ञः परजानां परिपालनम धर्मम एतम अधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायिथाः काले धुरि नियुक्तानां वहतां भार आहिते सीदताम अपि कौन्तेय न कीर्तिर अवसीदति समन्ततॊ विनियतॊ वहत्य अस्खलितॊ हि यः निर्दॊषकर्मवचनात सिद्धिः कर्मण एव सा नैकान्त विनिपातेन विचचारेह कश चन धर्मी गृही वा राजा वा बरह्म चार्य अथ वा पुनः अल्पं तु साधु भूयिष्ठं यत कर्मॊदारम एव तत कृतम एवाकृताच छरेयॊ न पापीयॊ ऽसत्य अकर्मणः यदा कुलीनॊ धर्मज्ञः पराप्नॊत्य ऐश्वर्यम उत्तमम यॊगक्षेमस तदा राजन कुशलायैव कल्पते दानेनान्यं बलेनान्यम अन्यं सूनृतया गिरा सर्वतः परिगृह्णीयाद राज्यं पराप्येह धार्मिकः यं हि वैद्याः कुले जाता अवृत्ति भयपीडिताः पराप्य तृप्ताः परतिष्ठन्ति धर्मः कॊ ऽभयधिकस ततः किं नव अतः परमं सवर्ग्यं का नव अतः परीतिर उत्तमा किं नव अतः परमैश्वर्यं बरूहि मे यदि मन्यसे यस्मिन परतिष्ठिताः सम्यक कषेमं विन्दन्ति तत्क्षणम सस्वर्गजित तमॊ ऽसमाकं सत्यम एतद बरवीमि ते तवम एव परीतिमांस तस्मात कुरूणां कुरुसत्तम भव राजा जय सवर्गं सतॊ रक्षासतॊ जहि अनु तवा तात जीवन्तु सुहृदः साधुभिः सह पर्जन्यम इव भूतानि सवादु दरुमम इवाण्ड जाः धृष्टं शूरं परहर्तारम अनृशंसं जितेन्द्रियम वत्सलं संविभक्तारम अनु जीवन्तु तवां जनाः सवकर्मण्य अपरे युक्तास तथैवान्ये वि कर्मणि तेषां विशेषम आचक्ष्व बराह्मणानां पिता मह विद्या लक्षणसंपन्नाः सर्वत्राम्नाय दर्शिनः एते बरह्म समा राजन बराह्मणाः परिकीर्तिताः ऋत्विग आचार्य संपन्नाः सवेषु कर्मस्व अवस्थिताः एते देवसमा राजन बराह्मणानां भवन्त्य उत ऋत्विक पुरॊहितॊ मन्त्री दूतॊ ऽथार्थानुशासकः एते कषत्रसमा राजन बराह्मणानां भवन्त्य उत अश्वारॊहा गजारॊहा रथिनॊ ऽथ पदातयः एते वैश्य समा राजन बराह्मणानां भवन्त्य उत जन्म कर्म विहीना ये कदर्या बरह्म बन्धवः एते शूद्र समा राजन बराह्मणानां भवन्त्य उत अश्रॊत्रियाः सर्व एव सर्वे चानाहिताग्नयः तान सर्वान धार्मिकॊ राजा बलिं विष्टिं च कारयेत आह्वायका देवलका नक्षत्रग्राम याजकाः एते बराह्मण चण्डाला महापथिक पञ्चमाः एतेभ्यॊ बलिम आदद्याद धीनकॊशॊ महीपतिः ऋते बरह्म समेभ्यश च देवकल्पेभ्य एव च अब्राह्मणानां वित्तस्य सवामी राजेति वैदिकम बराह्मणानां च ये के चिद वि कर्म सथा भवन्त्य उत वि कर्म सथास तु नॊपेक्ष्या जातु राज्ञा कथं चन नियम्याः संविभज्याश च धर्मानुग्रह काम्यया यस्य सम विषये राज्ञः सतेनॊ भवति वै दविहः राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते तद्विदॊ जनाः अवृत्त्या यॊ भवेत सतेनॊ वेद वित सनातकस तथा राजन स राज्ञा भर्तव्य इति धर्मविदॊ विदुः स चेन नॊ परिवर्तेत कृतवृत्तिः परंतप ततॊ निवासनीयः सयात तस्माद देशात स बान्धवः केषां राजा परभवति वित्तस्य भरतर्षभ कया च वृत्त्या वर्तेत तन मे बरूहि पिता मह अब्राह्मणानां वित्तस्य सवामी राजेति वैदिकम बराह्मणानां च ये के चिद वि कर्म सथा भवन्त्य उत वि कर्म सथाश च नॊपेक्ष्या विप्रा राज्ञा कथं चन इति राज्ञां पुरावृत्तम अभिजल्पन्ति साधवः यस्य सम विषये राज्ञः सतेनॊ भवति वै दविजः राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते किल्बिषं नृप अभि शस्तम इवात्मानं मन्यन्ते तेन कर्मणा तस्माद राजर्षयः सर्वे बराह्मणान अन्वपालयन अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गीतं केकयराजेन हरियमाणेन रक्षसा केकयानाम अधिपतिं रक्षॊ जग्राह दारुणम सवाध्यायेनान्वितं राजन्न अरण्ये संशितव्रतम न मे सतेनॊ जनपदे न कदर्यॊ न मद्य पः नानाहिताग्निर नायज्वा मामकान्तरम आविशः न च मे बराह्मणॊ ऽविद्वान नाव्रती नाप्य असॊम पः नानाहिताग्निर विषये मामकान्तरम आविशः नानाप्त दक्षिणैर यज्ञैर यजन्ते विषये मम अधीते नाव्रती कश चिन मामकान्तरम आविशः अधीयते ऽधयापयन्ति यजन्ते याजयन्ति च ददति परतिगृह्णन्ति षट्सु कर्मस्व अवस्थिताः पूजिताः संविभक्ताश च मृदवः सत्यवादिनः बराह्मणा मे सवकर्म सथा मामकान्तरम आविशः न याचन्ते परयछन्ति सत्यधर्मविशारदाः नाध्यापयन्त्य अधीयन्ते यजन्ते न च याजकाः बराह्मणान परिरक्षन्ति संग्रामेष्व अपलायिनः कषत्रिया मे सवकर्म सथा मामकान्तरम आविशः कृषिगॊरक्ष वाणिज्यम उपजीवन्त्य अमायया अप्रमत्ताः करिया वन्तः सुव्रताः सत्यवादिनः संविभागं दमं शौचं सौहृदं च वयपाश्रिताः मम वैश्याः सवकर्म सथा मामकान्तरम आविशः तरीन वर्णान अनुतिष्ठन्ति यथा वद अनसूयकाः मम शूद्राः सवकर्म सथा मामकान्तरम आविशः कृपणानाथ वृद्धानां दुर बलातुर यॊषिताम संविभक्तास्मि सर्वेषां मामकान्तरम आविशः कुलदेशादि धर्माणां परस्थितानां यथाविधि अव्युच्छेत्तास्मि सर्वेषां मामकान्तरम आविशः तपस्विनॊ मे विषये पूजिताः परिपालिताः संविभक्ताश च सत्कृत्य मामकान्तरम आविशः नासंविभज्य भॊक्तास्मि न विशामि परस्त्रियम सवतन्त्रॊ जातु न करीडे मामकान्तरम आविशः नाब्रह्म चारी भिक्षा वान भिक्षुर वाब्रह्म चारिकः अनृत्विजं हुतं नास्ति मामकान्तरम आविशः नावजानाम्य अहं वृद्धान न वैद्यान न तपस्विनः राष्ट्रे सवपप्ति जागर्मि मामकान्तरम आविशः वेदाध्ययनसंपन्नस तपस्वी सर्वधर्मवित सवामी सर्वस्य राज्यस्य शरीमान मम पुरॊहितः दानेन दिव्यान अभिवाञ्छामि लॊकान; सत्येनाथॊ बराह्मणानां च गुप्त्या शुश्रूषया चापि गुरून उपैमि; न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः न मे राष्ट्रे विधवा बरह्म बन्धुर; न बराह्मणः कृपणॊ नॊत चॊरः न पारजायी न च पापकर्मा; न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः न मे शस्त्रैर अनिर्भिन्नम अङ्गे दव्यङ्गुलम अन्तरम धर्मार्थं युध्यमानस्य मामकान्तरम आविशः गॊब्राह्मणे च यज्ञे च नित्यं सवस्त्ययनं मम आशासते जना राष्ट्रे मामकान्तरम आविशः यस्मात सर्वास्व अवस्थासु धर्मम एवान्ववेक्षसे तस्मात पराप्नुहि कैकेय गृहान सवस्ति वरजाम्य अहम येषां गॊब्राह्मणा रक्ष्याः परजा रक्ष्याश च केकय न रक्षॊभ्यॊ भयं तेषां कुत एव तु मानुषात येषां पुरॊगमा विप्रा येषां बरह्मबलं बलम परियातिथ्यास तथा दारास ते वै सवर्गजितॊ नराः तस्माद दविजातीन रक्षेत ते हि रक्षन्ति रक्षिताः आशीर एषां भवेद राज्ञां राष्ट्रं सम्यक परवर्धते तस्माद राज्ञा विशेषेण वि कर्म सथा दविजातयः नियम्याः संविभज्याश च परजानुग्रह कारणात य एवं वर्तते राजा पौरजानपदेष्व इह अनुभूयेह भद्राणि पराप्नॊतीन्द्र स लॊकताम वयाख्याता कषत्रधर्मेण वृत्तिर आपत्सु भारत कथं चिद वैश्य धर्मेण जीवेद वा बराह्मणॊ न वा अशक्तः कषत्रधर्मेण वैश्य धर्मेण वर्तयेत कृषिगॊरक्षम आस्थाय वयसने वृत्ति संक्षये कानि पण्यानि विक्रीणन सवर्गलॊकान न हीयते बराह्मणॊ वैश्य धर्मेण वर्तयन भरतर्षभ सुरा लवणम इत्य एव तिलान केषरिणः पशून ऋषभान मधु मांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर सर्वास्व अवस्थास्व एतानि बराह्मणः परिवर्जयेत एतेषां विक्रयात तात बराह्मणॊ नरकं वरजेत अजॊ ऽगनिर वरुणॊ मेषः सूर्यॊ ऽशवः पृथिवी विराट धेनुर यज्ञश च सॊमश च न विक्रेयाः कथं चन पक्वेनामस्य निमयं न परशंसन्ति साधवः निमयेत पक्वम आमेन भॊजनार्थाय भारत वयं सिद्धम अशिष्यामॊ भवान साधयताम इदम एवं समीक्ष्य निमयन नाधर्मॊ ऽसति कदा चन अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मः पुरातनः वयवहार परवृत्तानां तन निबॊध युधिष्ठिर भवते ऽहं ददानीदं भवान एतत परयच्छतु रुचिते वर्तते धर्मॊ न बलात संप्रवर्तते इत्य एवं संप्रवर्तन्त वयवहाराः पुरातनाः ऋषीणाम इतरेषां च साधु चेदम असंशयम यथ तात यदा सर्वाः शस्त्रम आददते परजाः वयुत्क्रामन्ति सवधर्मेभ्यः कषत्रस्य कषीयते बलम राजा तराता न लॊके सयात किं तदा सयात परायणम एतन मे संशयं बरूहि विस्तरेण पिता मह दानेन तपसा यज्ञैर अद्रॊहेण दमेन च बराह्मण परमुखा वर्णाः कषेमम इच्छेयुर आत्मनः तेषां ये वेदबलिनस त उत्थाय समन्ततः राज्ञॊ बलं वर्धयेयुर महेन्द्रस्येव देवताः राज्ञॊ हि कषीयमाणस्य बरह्मैवाहुः परायणम तस्माद बरह्मबलेनैव समुत्थेयं विजानता यदा तु विजयी राजा कषेमं राष्ट्रे ऽभिसंदधेत तदा वर्णा यथाधर्मम आविशेयुः सवकर्मसु उन्मर्यादे परवृत्ते तु दस्युभिः संकरे कृते सर्वे वर्णा न दुष्येयुः शस्त्रवन्तॊ युधिष्ठिर अथ चेत सर्वतः कषत्रं परदुष्येद बराह्मणान परति कस तस्य बराह्मणस तराता कॊ धर्मः किं परायणम तपसा बरह्मचर्येण शस्त्रेण च बलेन च अमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत कषत्रस्याभिप्रवृद्धस्य बराह्मणेषु विशेषतः बरह्मैव संनियन्तृ सयात कषत्रं हि बरह्म संभवम अद्भ्यॊ ऽगनिर बरह्म तः कषत्रम अश्मनॊ लॊहम उत्थितम तेषां सर्वत तर गं तेजः सवासु यॊनिषु शाम्यति यदा छिनत्त्य अयॊ ऽशमानम अग्निश चापॊ ऽभिपद्यते कषत्रं च बराह्मणं दवेष्टि तदा शाम्यन्ति ते तरयः तस्माद बरह्मणि शाम्यन्ति कषत्रियाणां युधिष्ठिर अस्मुदीर्णान्य अजेयानि तेजांसि च बलानि च बरह्म वीर्ये मृदू भूते कषत्रवीर्ये च दुर बले दुष्टेषु सर्ववर्णेषु बराह्मणान परति सर्वशः ये तत्र युद्धं कुर्वन्ति तयक्त्वा जीवितम आत्मनः बराह्मणान परिरक्षन्तॊ धर्मम आत्मानम एव च मनॊ विनॊ मन्युमन्तः पुण्यलॊका भवन्ति ते बराह्मणर्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणम इष्यते अति सविष्ट सवधीतानां लॊकान अति तपस्विनाम अनाशकाग्न्यॊर विशतां शूरा यान्ति परां गतिम एवम एवात्मनस तयागान नान्यं धर्मं विदुर जनाः तेभ्यॊ नमश च भद्रं च ये शरीराणि जुह्वति बरह्म दविषॊ नियच्छन्तस तेषां नॊ ऽसतु स लॊकता बरह्मलॊकजितः सवर्ग्यान वीरांस तान मनुर अब्रवीत यथाश्वमेधावभृथे सनाताः पूता भवन्त्य उत दुष्कृतः सुकृतश चैव तथा शस्त्रहता रणे भवत्य अधर्मॊ धर्मॊ हि धर्माधर्माव उभाव अपि कारणाद देशकालस्य देशकालः स तादृशः मैत्राः करूराणि कुर्वन्ति जयन्ति सवर्गम उत्तमम धर्म्याः पापानि कुर्वन्तॊ गच्छन्ति परमां गतिम बराह्मणस तरिषु कालेषु शस्त्रं गृह्णन न दुष्यति आत्मत्राणे वर्णदॊषे दुर्गस्य नियमेषु च अभ्युत्थिते दस्यु बले कषत्रार्थे वर्णसंकरे संप्रमूढेषु वर्णेषु यद्य अन्यॊ ऽभिभवेद बली बराह्मणॊ यदि वा वैश्यः शूद्रॊ वा राजसत्तम दस्युभ्यॊ ऽथ परजा रक्षेद दण्डं धर्मेण धारयन कार्यं कुर्यान न वा कुर्यात संवार्यॊ वा भवेन न वा न सम शस्त्रं गरहीतव्यम अन्यत्र कषत्रबन्धुतः अपारे यॊ भवेत पारम अप्लवे यः पलवॊ भवेत शूद्रॊ वा यदि वाप्य अन्यः सर्वथा मानम अर्हति यम आश्रित्य नरा राजन वर्तयेयुर यथासुखम अनाथाः पाल्यमाना वै दस्युभिः परिपीडिताः तम एव पूजयेरंस ते परीत्या सवम इव बान्धवम महद धयभीक्ष्णं कौरव्य कर्ता सन मानम अर्हति किम उक्ष्णावहता कृत्यं किं धेन्वा चाप्य अदुग्धया वन्ध्यया भार्यया कॊ ऽरथः कॊ ऽरथॊ राज्ञाप्य अरक्षता यथा दारु मयॊ हस्ती यथा चर्ममयॊ मृगः यथा हय अनेत्रः शकटः पथि कषेत्रं यथॊषरम एवं बरह्मानधीयानं राजा यश च न रक्षिता न वर्षति च यॊ मेघः सर्व एते निरर्थकाः नित्यं यस तु सतॊ रक्षेद असतश च निबर्हयेत स एव राजा कर्तव्यस तेन सर्वम इदं धृतम कव समुत्थाः कथं शीला ऋत्विजः सयुः पिता मह कथं विधाश च राजेन्द्र तद बरूहि वदतां वर परतिकर्म पुराचार ऋत्विजां सम विधीयते आदौ छन्दांसि विज्ञाय दविजानां शरुतम एव च ये तव एकरतयॊ नित्यं धीरा नाप्रिय वादिनः परस्परस्य सुहृदः संमताः समदर्शिनः येष्व आनृशंस्यं सत्यं चाप्य अहिंसा तप आर्जवम अद्रॊहॊ नाभिमानश च हरीस तितिक्षा दमः शमः हरीमान सत्यधृतिर दान्तॊ भूतानाम अविहिंसकः अकाम दवेषसंयुक्तस तरिभिः शुक्लैः समन्वितः अहिंसकॊ जञानतृप्तः स बरह्मासनम अर्हति एते महर्त्विजस तात सर्वे मान्या यथातथम यद इदं वेद वचनं दक्षिणासु विधीयते इदं देयम इदं देयं न कव चिद वयवतिष्ठते नेदं परति धनं शास्त्रम आपद धर्मम अशास्त्रतः आज्ञा शास्त्रस्य घॊरेयं न शक्तिं समवेक्षते शरद्धाम आरभ्य यष्टव्यम इत्य एषा वैदिकी शरुतिः मिथ्यॊपेतस्य यज्ञस्य किम उ शरद्धा करिष्यति न वेदानां परिभवान न शाठ्येन न मायया कश चिन महद अवाप्नॊति मा ते भूद बुद्धिर ईदृशी यज्ञाङ्गं दक्षिणास तात वेदानां परिवृंहणम न मन्त्रा दक्षिणा हीनास तारयन्ति कथं चन शक्तिस तु पूर्णपात्रेण संमितानवमा भवेत अवश्यं तात यष्टव्यं तरिभिर वर्णैर यथाविधि सॊमॊ राजा बराह्मणानाम इत्य एषा वैदिकी शरुतिः तं च विक्रेतुम इच्छन्ति न वृथा वृत्तिर इष्यते तेन करीतेन धर्मेण ततॊ यज्ञः परतायते इत्य एवं धर्मतः खयातम ऋषिभिर धर्मवादिभिः पुमान यज्ञश च सॊमश च नयायवृत्तॊ यथा भवेत अन्याय वृत्तः पुरुषॊ न परस्य न चात्मनः शरीरं यज्ञपात्राणि इत्य एषा शरूयते शरुतिः तानि सम्यक परणीतानि बराह्मणानां महात्मनाम तपॊयज्ञाद अपि शरेष्ठम इत्य एषा परमा शरुतिः तत ते तपः परवक्ष्यामि विद्वंस तद अपि मे शृणु अहिंसा सत्यवचनम आनृशंस्यं दमॊ घृणा एतत तपॊ विदुर धीरा न शरीरस्य शॊषणम अप्रमाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चाति लङ्घनम अव्यवस्था च सर्वत्र तद वै नाशनम आत्मनः निबॊध दश हॊतॄणां विधानं पार्थ यादृशम चित्तिः सरुक चित्तम आज्यं च पवित्रं जञानम उत्तमम सर्वं जिह्मं मृत्युपदम आर्जवं बरह्मणः पदम एतावाञ जञानविषयः किं परलापः करिष्यति यद अप्य अल्पतरं कर्म तद अप्य एकेन दुष्करम पुरुषेणासहायेन किम उ राज्यं पिता मह किं शीलः किं समाचारॊ राज्ञॊ ऽरथसचिवॊ भवेत कीदृशे विश्वसेद राजा कीदृशे नापि विश्वसेत चतुर्विधानि मित्राणि राज्ञां राजन भवन्त्य उत सहार्थॊ भजमानश च सहजः कृत्रिमस तथा धर्मात्मा पञ्चमं मित्रं स तु नैकस्य न दवयॊः यतॊ धर्मस ततॊ वा सयान मध्यस्थॊ वा ततॊ भवेत यस तस्यार्थॊ न रॊचेत न तं तस्य परकाशयेत धर्माधर्मेण राजानश चरन्ति विजिगीषवः चतुर्णां मध्यमौ शरेष्ठौ नित्यं शङ्क्यौ तथापरौ सर्वे नित्यं शङ्कितव्याः परत्यक्षं कार्यम आत्मनः न हि राज्ञा परमादॊ वै कर्तव्यॊ मित्र रक्षणे परमादिनं हि राजानं लॊकाः परिभवन्त्य उत असाधुः साधुताम एति साधुर भवति दारुणः अरिश च मित्रं भवति मित्रं चापि परदुष्यति अनित्य चित्तः पुरुषस तस्मिन कॊ जातु विश्वसेत तस्मात परधानं यत कार्यं परत्यक्षं तत समाचरेत एकान्तेन हि विश्वासः कृत्स्नॊ धर्मार्थनाशकः अविश्वासश च सर्वत्र मृत्युना न विशिष्यते अकालमृत्युर विश्वासॊ विश्वसन हि विपद्यते यस्मिन करॊति विश्वासम इच्छतस तस्य जीवति तस्माद विश्वसितव्यं च शङ्कितव्यं च केषु चित एषा नीतिगतिस तात लक्ष्मीश चैव सनातनी यं मन्येत ममाभावाद इमम अर्थागमः सपृशेत नित्यं तस्माच छङ्कितव्यम अमित्रं तं विदुर बुधाः यस्य कषेत्राद अप्य उदकं कषेत्रम अन्यस्य गच्छति न तत्रानिच्छतस तस्य भिद्येरन सर्वसेतवः तथैवात्य उदकाद भीतस तस्य भेदनम इच्छति यम एवं लक्षणं विद्यात तम अमित्रं विनिर्दिशेत यः समृद्ध्या न तुष्येत कषये दीनतरॊ भवेत एतद उत्तममित्रस्य निमित्तम अभिचक्षते यं मन्येत ममाभावाद अस्याभावॊ भवेद इति तस्मिन कुर्वीत विश्वासं यथा पितरि वै तथा तं शक्त्या वर्धमानश च सर्वतः परिबृंहयेत नित्यं कषताद वारयति यॊ धर्मेष्व अपि कर्मसु कषताद भीतं विजानीयाद उत्तमं मित्र लक्षणम ये तस्य कषतम इच्छन्ति ते तस्य रिपवः समृताः वयसनान नित्यभीतॊ ऽसौ समृद्ध्याम एव तृप्यते यत सयाद एवंविधं मित्रं तद आत्मसमम उच्यते रूपवर्णस्वरॊपेतस तितिक्षुर अनसूयकः कुलीनः शीलसंपन्नः स ते सयात परत्यनन्तरः मेधा वी समृतिमान दक्षः परकृत्या चानृशंस वान यॊ मानितॊ ऽमानितॊ वा न संदूष्येत कदा चन ऋत्विग वा यदि वाचार्यः सखा वात्यन्त संस्तुतः गृहे वसेद अमात्यस ते यः सयात परम अपूजितः स ते विद्यात परं मन्त्रं परकृतिं चार्थधर्मयॊः विश्वासस ते भवेत तत्र यथा पितरि वै तथा नैव दवौ न तरयः कार्या न मृष्येरन परस्परम एकार्थाद एव भूतानां भेदॊ भवति सर्वदा कीर्तिप्रधानॊ यश च सयाद यश च सयात समये सथितः समर्थान यश च न दवेष्टि समर्थान कुरुते च यः यॊ न कामाद भयाल लॊभात करॊधाद वा धर्मम उत्सृजेत दक्षः पर्याप्तवचनः स ते सयात परत्यनन्तरः शूरश चार्यश च विद्वांश च परतिपत्तिविशारदः कुलीनः शीलसंपन्नस तितिक्षुर अनसूयकः एते हय अमात्याः कर्तव्याः सर्वकर्मस्व अवस्थिताः पूजिताः संविभक्ताश च सुसहायाः सवनुष्ठिताः कृत्स्नम एते विनिक्षिप्ताः परतिरूपेषु कर्मसु युक्ता महत्सु कार्येषु शरेयांस्य उत्पादयन्ति च एते कर्माणि कुर्वन्ति सपर्धमाना मिथः सदा अनुतिष्ठन्ति चैवार्थान आचक्षाणाः परस्परम जञातिभ्यश चैव बिभ्येथा मृत्यॊर इव यतः सदा उपराजेव राजर्धिं जञातिर न सहते सदा ऋजॊर मृदॊर वदान्यस्य हरीमतः सत्यवादिनः नान्यॊ जञातेर महाबाहॊ विनाशम अभिनन्दति अज्ञातिता नातिसुखा नावज्ञेयास तव अतः परम अज्ञाति मन्तं पुरुषं परे परिभवन्त्य उत निकृतस्य नरैर अन्यैर जञातिर एव परायणम नान्यैर निकारं सहते जञातेर जञातिः कदा चन आत्मानम एव जानाति निकृतं बान्धवैर अपि तेषु सन्ति गुणाश चैव नैर्गुण्यं तेषु लक्ष्यते नाज्ञातिर अनुगृह्णाति नाज्ञातिर दिग्धम अस्यति उभयं जञातिलॊकेषु दृश्यते साध्व असाधु च तान मानयेत पूजयेच च नित्यं वाचा च कर्मणा कुर्याच च परियम एतेभ्यॊ नाप्रियं किं चिद आचरेत विश्वस्तवद अविश्वस्तस तेषु वर्तेत सर्वदा न हि दॊषॊ गुणॊ वेति निस्पृक्तस तेषु दृश्यते तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्याप्रमादिनः अमित्राः संप्रसीदन्ति तथा मित्री भवन्त्य अपि य एवं वर्तते नित्यं जञातिसंबन्धिमण्डले मित्रेष्व अमित्रेष्व ऐश्वर्ये चिरं यशसि तिष्ठति एवम अग्राह्यके तस्मिञ जञातिसंबन्धिमण्डले मित्रेष्व अमित्रेष्व अपि च कथं भावॊ विभाव्यते अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम वासुदेवस्य संवादं सुरर्षेर नारदस्य च नासुहृत परमं मन्त्रं नारदार्हति वेदितुम अपण्डितॊ वापि सुहृत पण्डितॊ वापि नात्मवान स ते सौहृदम आस्थाय किं चिद वक्ष्यामि नारद कृत्स्नां च बुद्धिं संप्रेक्ष्य संपृच्छे तरिदिवं गम दास्यम ऐश्वर्यवादेन जञातीनां वै करॊम्य अहम अर्धभॊक्तास्मि भॊगानां वाग दुर उक्तानि च कषमे अरणीम अग्निकामॊ वा मथ्नाति हृदयं मम वाचा दुर उक्तं देवर्षे तन मे दहति नित्यदा बलं संकर्षणे नित्यं सौकुमार्यं पुनर गदे रूपेण मत्तः परद्युम्नः सॊ ऽसहायॊ ऽसमि नारव अन्ये हि सुमहाभागा बलवन्तॊ दुर आसदाः नित्यॊत्थानेन संपन्ना नारदान्धकवृष्णयः यस्य न सयुर न वै स सयाद यस्य सयुः कृच्छ्रम एव तत दवाभ्यां निवारितॊ नित्यं वृणॊम्य एकतरं न च सयातां यस्याहुकाक्रूरौ किं नु दुःखतरं ततः यस्य वापि न तौ सयातां किं नु दुःखतरं ततः सॊ ऽहं कितव मातेव दवयॊर अपि महामुने एकस्य जयम आशंसे दवितीयस्यापराजयम ममैवं कलिश्यमानस्य नारदॊभयतः सदा वक्तुम अर्हसि यच छरेयॊ जञातीनाम आत्मनस तथा आपदॊ दविविधाः कृष्ण बाह्याश चाभ्यन्तराश च ह परादुर्भवन्ति वार्ष्णेय सवकृता यदि वान्यतः सेयम आभ्यन्तरा तुभ्यम आपत कृच्छ्रा सवकर्म जा अक्रूर भॊजप्रभवाः सर्वे हय एते तद अन्वयाः अर्थहेतॊर हि कामाद वाद्वारा बीभत्सयापि वा आत्मना पराप्तम ऐश्वर्यम अन्यत्र परतिपादितम कृतमूलम इदानीं तज जातशब्दं सहायवत न शक्यं पुनर आदातुं वान्तम अन्नम इव तवया बभ्रूग्रसेनयॊ राज्यं नाप्तुं शक्यं कथं चन जञातिभेद भयात कृष्ण तवया चापि विशेषतः तच चेत सिध्येत परयत्नेन कृत्वा कर्म सुदुष करम महाक्षयव्ययं वा सयाद विनाशॊ वा पुनर भवेत अनायसेन शस्त्रेण मृदुना हृदयछिदा जिह्वाम उद्धर सर्वेषां परिमृज्यानुमृज्य च अनायसं मुने शस्त्रं मृदु विद्याम अहं कथम येनैषाम उद्धरे जिह्वां परिमृज्यानुमृज्य च शक्त्यान्न दानं सततं तितिक्षा दम आर्जवम यथार्ह परतिपूजा च शस्त्रम एतद अनायसम जञातीनां वक्तुकामानां कटूनि च लघूनि च गिरा तवं हृदयं वाचं शमयस्व मनांसि च नामहा पुरुषः कश चिन नानात्मा नासहाय वान महतीं धुरम आदत्ते ताम उद्यम्यॊरसा वह सर्व एव गुरुं भारम अनड्वान वहते समे दुर्गे परतीकः सुगवॊ भारं वहति दुर वहम भेदाद विनाशः संघानां संघमुख्यॊ ऽसि केशव यथा तवां पराप्य नॊत्सीदेद अयं संघस तथा कुरु नान्यत्र बुद्धिक्षान्तिभ्यां नान्यत्रेन्द्रिय निग्रहात नान्यत्र धनसंत्यागाद गणः पराज्ञे ऽवतिष्ठते धन्यं यशस्यम आयुष्यं सवपक्षॊद्भावनं शुभम जञातीनाम अविनाशः सयाद यथा कृष्ण तथा कुरु आयत्यां च तदात्वे च न ते ऽसत्य अविदितं परभॊ षाड्गुण्यस्य विधानेन यात्रा यानविधौ तथा माधवाः कुकुरा भॊजाः सर्वे चान्धकवृष्णयः तवय्य आसक्ता महाबाहॊ लॊका लॊकेश्वराश च ये उपासते हि तवद बुद्धिम ऋषयश चापि माधव तवं गुरुः सर्वभूतानां जानीषे तवं गतागतम तवाम आसाद्य यदुश्रेष्ठम एधन्ते जञातिनः सुखम एषा परथमतॊ वृत्तिर दवितीयां शृणु भारत यः कश चिज जनयेद अर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः हरियमाणम अमात्येन भृतॊ वा यदि वाभृतः यॊ राजकॊशं नश्यन्तम आचक्षीत युधिष्ठिर शरॊतव्यं तस्य च रहॊ रक्ष्यश चामात्य तॊ भवेत अमात्या हय उपहन्तारं भूयिष्ठं घनन्ति भारत राजकॊशस्य गॊप्तारं राजकॊशविलॊपकाः समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्य अरक्षितः अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मुनिः कालक वृक्षीयः कौसल्यं यद उवाच ह कॊसलानाम आधिपत्यं संप्राप्ते कषेमदर्शिनि मुनिः कालक वृक्षीय आजगामेति नः शरुतम स काकं पञ्जरे बद्धा विषयं कषेमदर्शिनः पूर्वं पर्यचरद युक्तः परवृत्त्य अर्थी पुनः पुनः अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः अनागतम अतीतं च यच च संप्रति वर्तते इति राष्ट्रे परिपतन बहुशः पुरुषैः सह सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिपृष्टवान स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य वयवसायं हि सर्वशः राजयुक्तापचारांश च सर्वान बुद्ध्वा ततस ततः तम एव काकम आदाय राजानं दरष्टुम आगमत सर्वज्ञॊ ऽसमीति वचनं बरुवाणः संशितव्रतः स सम कौसल्यम आगम्य राजामात्यम अलं कृतम पराह काकस्य वचनाद अमुत्रेदं तवया कृतम असौ चासौ च जानीते राजकॊशस तवया हृतः एवम आख्याति काकॊ ऽयं तच छीघ्रम अनुगम्यताम तथान्यान अपि स पराह राजकॊशहरान सदा न चास्य वचनं किं चिद अकृतं शरूयते कव चित तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह तम अतिक्रम्य सुप्तस्य निशि काकम अपॊथयन वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा बाणेन पञ्जरे पूर्वाह्ने बराह्मणॊ वाक्यं कषेमदर्शिनम अब्रवीत राजंस तवाम अभयं याचे परभुं पराणधनेश्वरम अनुज्ञातस तवया बरूयां वचनं तवत पुरॊहितम मित्रार्थम अभिसंतप्तॊ भक्त्या सर्वात्मना गतः अयं तवार्थं हरते यॊ बरूयाद अक्षमान्वितः संबुबॊधयिषुर मित्रं सदश्वम इव सारथिः अति मन्युप्रसक्तॊ हि परसज्य हितकारणम तथाविधस्य सुहृदः कषन्तव्यं संविजानता ऐश्वर्यम इच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता तं राजा परत्युवाचेदं यन मा किं चिद भवान वदेत कस्माद अहं न कषमेयम आकाङ्क्षन्न आत्मनॊ हितम बराह्मण परतिजानीहि परब्रूहि यदि चेच्छसि करिष्यामि हि ते वाक्यं यद यन मां विप्र वक्ष्यसि जञात्वा नयान अपायांश च भृत्यतस ते भयानि च भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतॊ ऽनतिकम आगमम पराग एवॊक्तश च दॊषॊ ऽयम आचार्यैर नृप सेविनाम अगतीक गतिर हय एषा या राज्ञा सह जीविका आशीविषैश च तस्याहुः संगतं यस्य राजभिः बहुमित्राश च राजानॊ बहुमित्रास तथैव च तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहौर भयं राजॊपसेविनाम अथैषाम एकतॊ राजन मुहूर्ताद एव भीर भवेत नैकान्तेनाप्रमादॊ हि कर्तुं शक्यॊ महीपतौ न तु परमादः कर्तव्यः कथं चिद भूतिम इच्छता परमादाद धि सखलेद राजा सखलिते नास्ति जीवितम अग्निं दीप्तम इवासीदेद राजानम उपशिक्षितः आशीविषम इव करुद्धं परभुं पराणधनेश्वरम यत्नेनॊपचरेन नित्यं नाहम अस्मीति मानवः दुर्व्याहृताच छङ्कमानॊ दुष्कृताद दुर अधिष्ठितात दुरासिताद दुर वरजिताद इङ्गिताद अङ्गचेष्टितात देवतेव हि सर्वार्थान कुर्याद राजा परसादितः वैश्वानर इव करुद्धः स मूलम अपि निर्दहेत इति राजन मयः पराह वर्तते च तथैव तत अथ भूयांसम एवार्थं करिष्यामि पुनः पुनः ददात्य अस्मद्विधॊ ऽमात्यॊ बुद्धिसाहाय्यम आपदि वायसश चैव मे राजन्न अन्तकायाभिसंहितः न च मे ऽतर भवान गर्ह्यॊ नच येषां भवान परियः हिताहितांस तु बुध्येथा मा परॊक्षमतिर भव ये तव आदान परा एव वसन्ति भवतॊ गृहे अभूति कामा भूतानां तादृशैर मे ऽभिसंहितम ये वा भवद विनाशेन राज्यम इच्छन्त्य अनन्तरम अन्तरैर अभिसंधाय राजन सिध्यन्ति नान्यथा तेषाम अहं भयाद राजन गमिष्याम्य अन्यम आश्रमम तैर हि मे संधितॊ बाणः काके निपतितः परभॊ छद्मना मम काकश च गमितॊ यमसादनम दृष्टं हय एतन मया राजंस तपॊ दीर्घेण चक्षुषा बहु नक्रझषग्राहां तिमिंगिलगणायुताम काकेन बडिशेनेमाम अतार्षं तवाम अहं नदीम सथान्व अश्मकण्टक वतीं वयाघ्रसिंहगजाकुलाम दुर आसदां दुष्प्रवेशां गुहां हैमवतीम इव अग्निना तामसं दुर्गं नौभिर आप्यं च गम्यते राजदुर्गावतरणे नॊपायं पण्डिता विदुः गहनं भवतॊ राज्यम अन्धकारतमॊ वृतम नेह विश्वसितुं शक्यं भवतापि कुतॊ मया अतॊ नायं शुभॊ वासस तुल्ये सद असती इह वधॊ हय एवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः नयायतॊ दुष्कृते घातः सुकृते सयात कथं वधः नेह युक्तं चिरं सथातुं जवेनातॊ वरजेद बुधः सीता नाम नदी राजन पलवॊ यस्यां निमज्जति तथॊपमाम इमां मन्ये वागुरां सर्वघातिनीम मधु परतापॊ हि भवान भॊजनं विषसंयुतम असताम इव ते भावॊ वर्तते न सताम इव आशीविषैः परिवृतः कूपस तवम इव पार्थिव दुर्ग तीर्था बृहत कूला करीरी वेत्रसंयुता नदी मधुरपानीया यथा राजंस तथा भवान शवगृध्रगॊमायु युतॊ राजहंस समॊ हय असि यथाश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान ततस तं संवृणॊत्य एव तम अतीत्य च वर्धते तेनैवॊपेन्धनॊ नूनं दावॊ दहति दारुणः तथॊपमा हय अमात्यास ते राजंस तान परिशॊधय भवतैव कृता राजन भवता परिपालिताः भवन्तं पर्यवज्ञाय जिघांसन्ति भवत परियम उषितं शङ्कमानेन परमादं परिरक्षता अन्तः सर्प इवागारे वीर पत्न्या इवालये शीलं जिज्ञासमानेन राज्ञश च सह जीविना कच चिज जितेन्द्रियॊ राजा कच चिद अभ्यन्तरा जिताः कच चिद एषां परियॊ राजा कच चिद राज्ञः परियाः परजाः जिज्ञासुर इह संप्राप्तस तवाहं राजसत्तम तस्य मे रॊचसे राजन कषुधितस्येव भॊजनम अमात्या मे न रॊचन्ते वि तृष्णस्य यथॊदकम भवतॊ ऽरथकृद इत्य एव मयि दॊषॊ हि तैः कृतः विद्यते कारणं नान्यद इति मे नात्र संशयः न हि तेषाम अहं दरुग्धस तत तेषां दॊषवद गतम अरेर हि दुर हताद भेयं भग्नपृष्टाद इवॊरगात भूयसा परिबर्हेण सत्कारेण च भूयसा पूजितॊ बराह्मणश्रेष्ठ भूयॊ वस गृहे मम ये तवां बराह्मण नेच्छन्ति न ते वत्स्यन्ति मे गृहे भवतैव हि तज जञेयं यद इदानीम अनन्तरम यथा सयाद दुष्कृतॊ दण्डॊ यथा च सुकृतं कृतम तथा समीक्ष्य भगवञ शरेयसे विनियुङ्क्ष्व माम अदर्शयन्न इमं दॊषम एकैकं दुर बलं कुरु ततः कारणम आज्ञाय पुरुषं पुरुषं जहि एकदॊषा हि बहवॊ मृद्नीयुर अपि कण्टकान मन्त्रभेद भयाद राजंस तस्माद एतद बरवीमि ते वयं तु बराह्मणा नाम मृदु दण्डाः कृपा लवः सवस्ति चेच्छामि भवतः परेषां च यथात्मनः राजन्न आत्मानम आचक्षे संबन्धी भवतॊ हय अहम मुनिः कालक वृक्षीय इत्य एवम अभिसंज्ञितः पितुः सखा च भवतः संमतः सत्यसंगरः वयापन्ने भवतॊ राज्ये राजन पितरि संस्थिते सर्वकामान परित्यज्य तपस तप्तं तदा मया सनेहात तवां परब्रवीम्य एतन मा भूयॊ विभ्रमेद इति उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्यं पराप्य यदृच्छया राज्येनामात्य संस्थेन कथं राजन परमाद्यसि ततॊ राजकुले नान्दी संजज्ञे भूयसी पुनः पुरॊहित कुले चैव संप्राप्ते बराह्मणर्षभ एकछत्रां महीं कृत्वा कौसल्याय यशस्विने मुनिः कालक वृक्षीय ईजे करतुभिर उत्तमैः हितं तद वचनं शरुत्वा कौसल्यॊ ऽनवशिषन महीम तथा च कृतवान राजा यथॊक्तं तेन भारत हरीनिषेधाः सदा सन्तः सत्यार्जव समन्विताः शक्ताः कथयितुं सम्यक ते तव सयुः सभा सदः अत्य आढ्यांश चाति शूरांश च बराह्मणांश च बहुश्रुतान सुसंतुष्टांश च कौन्तेय महॊत्साहांश च कर्मसु एतान सहायाँल लिप्सेथाः सर्वास्व आपत्सु भारत कुलीनः पूजितॊ नित्यं न हि शक्तिं निगूहति परसन्नं हय अप्रसन्नं वा पीडितं हृतम एव वा आवर्तयति भूयिष्ठं तद एकॊ हय अनुपालितः कुलीना देशजाः पराज्ञा रूपवन्तॊ बहुश्रुताः परगल्भाश चानुरक्ताश च ते तव सयुः परिच्छदाः दौष्कुलेयाश च लुब्धाश च नृशंसा निरपत्रपाः ते तवां तात निषेवेयुर यावद आर्धक पाणयः अर्थमानार्घ्य सत्कारैर भॊगैर उच्चावचैः परियान यान अर्थभाजॊ मन्येथास ते ते सयुः सुखभागिनः अभिन्न वृत्ता विद्वांसः सद्वृत्ताश चरितव्रताः न तवां नित्यार्थिनॊ जह्युर अक्षुद्राः सत्यवादिनः अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः तेभ्यः परतिजुगुप्सेथा जानीयाः समयच्युतान नैकम इच्छेद गणं हित्वा सयाच चेद अन्यतर गरहः यस तव एकॊ बहुभिः शरेयान कामं तेन गणं तयजेत शरेयसॊ लक्षणं हय एतद विक्रमॊ यस्य दृश्यते कीर्तिप्रधानॊ यश च सयात समये यश च तिष्ठति समर्थान पूजयेद यश च नास्पर्थ्यैः सपर्धते च यः न च कामाद भयात करॊधाल लॊभाद वा धर्मम उत्सृजेत अमानी सत्यवाक शक्तॊ जितात्मा मान्यमानिता स ते मन्त्रसहायः सयात सर्वावस्थं परीक्षितः कुलीनः सत्यसंपन्नस तितिक्षुर दक्ष आत्मवान शूरः कृतज्ञः सत्यश च शरेयसः पार्थ लक्षणम तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः अमित्राः संप्रसीदन्ति ततॊ मित्री भवन्त्य अपि अत ऊर्ध्वम अमात्यानां परीक्षेत गुणागुणान संयतात्मा कृतप्रज्ञॊ भूतिकामश च भूमिपः संबद्धाः पुरुषैर आप्तैर अभिजातैः सवदेशजैः अहार्यैर अव्यभीचारैः सर्वतः सुपरीक्षितैः यॊधाः सरौवास तथा मौलास तथैवान्ये ऽपय अवः कृताः कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूषता येषां वैनयिकी बुद्धिः परकृता चैव शॊभना तेजॊ धैर्यं कषमा शौचम अनुराग सथितिर धृतिः परीक्षित गुणान नित्यं परौढ भावान धुरंधरान पञ्चॊपधा वयतीतांश च कुर्याद राजार्थ कारिणः पर्याप्तवचनान वीरान परतिपत्तिविशारदान कुलीनान सत्यसंपन्नान इङ्गित जञान अनिष्ठुरान देशकालविधानज्ञान भर्तृकार्यहितैषिणः नित्यम अर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः हीनतेजा हय असंहृष्टॊ नैव जातु वयवस्यति अवश्यं जनयत्य एव सर्वकर्मसु संशयान एवम अल्पश्रुतॊ मन्त्री कल्याणाभिजनॊ ऽपय उत धर्मार्थकामयुक्तॊ ऽपि नालं मन्त्रं परीक्षितुम तथैवानभिजातॊ ऽपि कामम अस्तु बहुश्रुतः अनायक इवाचक्षुर मुह्यत्य ऊह्येषु कर्मसु यॊ वा हय अस्थिरसंकल्पॊ बुद्धिमान आगतागमः उपायज्ञॊ ऽपि नालं स कर्म यापयितुं चिरम केवलात पुनर आचारात कर्मणॊ नॊपपद्यते परिमर्शॊ विशेषाणाम अश्रुतस्येह दुर मतेः मन्त्रिण्य अननुरक्ते तु विश्वासॊ न हि विद्यते तस्माद अननुरक्ताय नैव मन्त्रं परकाशयेत वयथयेद धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितॊ ऽनृजुः मारुतॊपहत छिद्रैः परविश्याग्निर इव दरुमम संक्रुध्यत्य एकदा सवामी सथानाच चैवापकर्षति वाचा कषिपति संरब्धस ततः पश्चात परसीदति तानि तान्य अनुरक्तेन शक्यान्य अनुतितिक्षितुम मन्त्रिणां च भवेत करॊधॊ विस्फूर्जितम इवाशनेः यस तु संहरते तानि भर्तुः परियचिकीर्षया समानसुखदुःखं तं पृच्छेद अर्थेषु मानवम अनृजुस तव अनुरक्तॊ ऽपि संपन्नश चेतरैर गुणैः राज्ञः परज्ञान युक्तॊ ऽपि न मन्त्रं शरॊतुम अर्हति यॊ ऽमित्रैः सह संबद्धॊ न पौरान बहु मन्यते स सुहृत तादृशॊ राज्ञॊ न मन्त्रं शरॊतुम अर्हति अविद्वान अशुचिः सतब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः स सुहृत करॊधनॊ लुब्धॊ न मन्त्रं शरॊतुम अर्हति आगन्तुश चानुरक्तॊ ऽपि कामम अस्तु बहुश्रुतः सत्कृतः संविभक्तॊ वा न मन्त्रं शरॊतुम अर्हति यस तव अल्पेनापि कार्येण सकृद आक्षारितॊ भवेत पुनर अन्यैर गुणैर युक्तॊ न मन्त्रं शरॊतुम अर्हति कृतप्रज्ञश च मेधा वी बुधॊ जानपदः शुचिः सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं शरॊतुम अर्हति जञानविज्ञानसंपन्नः परकृतिज्ञः परात्मनॊः सुहृद आत्मसमॊ राज्ञॊ स मन्त्रं शरॊतुम अर्हति सत्यवाक शीलसंपन्नॊ गम्भीरः स तरपॊ मृदुः पितृपैतामहॊ यः सयात स मन्त्रं शरॊतुम अर्हति संतुष्टः संमतः सत्यः शौटीरे दवेष्यपापकः मन्त्रवित कालविच छूरः स मन्त्रं शरॊतुम अर्हति सर्वलॊकं समं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशे तस्मै मन्त्रः परयॊक्तव्यॊ दण्डम आधित्सता नृप पौरजानपदा यस्मिन विश्वासं धर्मतॊ गताः यॊद्धा नयविपश्चिच च स मन्त्रं शरॊतुम अर्हति तस्मात सर्वैर गुणैर एतैर उपपन्नाः सुपूजिताः मन्त्रिणः परकृतिज्ञाः सयुस तर्यवरा महद ईप्सवः सवासु परकृतिषु छिद्रं लक्षयेरन परस्य च मन्त्रिणॊ मन्त्रमूलं हि राज्ञॊ राष्ट्रं विवर्धते नास्य छिद्रं परः पश्येच छिद्रेषु परम अन्वियात गूहेत कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद विवरम आत्मनः मन्त्रग्राहा हि राज्यस्य मन्त्रिणॊ ये मनीषिणः मन्त्रसंहननॊ राजा मन्त्राङ्गानीतरॊ जनः राज्यं परणिधि मूलं हि मन्त्रसारं परचक्षते सवामिनं तव अनुवर्तन्ति वृत्त्यर्थम इह मन्त्रिणः स विनीय मदक्रॊधौ मानम ईर्ष्यां च निर्वृतः नित्यं पञ्चॊपधातीतैर मन्त्रयेत सह मन्त्रिभिः तेषां तरयाणां विविधं विमर्शं; बुध्येत चित्तं विनिवेश्य तत्र सवनिश्चयं तं परनिश्चयं च; निवेदयेद उत्तरमन्त्रकाले धर्मार्थकामज्ञम उपेत्य पृच्छेद; युक्तॊ गुरुं बराह्मणम उत्तमार्थम निष्ठा कृता तेन यदा सह सयात; तं तत्र मार्गं परणयेद असक्तम एवं सदा मन्त्रयितव्यम आहुर; ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाः तस्मात तवम एवं परणयेः सदैव; मन्त्रं परजा संग्रहणे समर्थम न वामनाः कुब्ज कृशा न खञ्जा; नान्धा जडाः सत्री न न पुंसकं च न चात्र तिर्यङ न पुरॊ न पश्चान; नॊर्ध्वं न चाधः परचरेत कश चित आरुह्य वातायनम एव शून्यं; सथलं परकाशं कुशकाशहीनम वाग अङ्गदॊषान परिहृत्य मन्त्रं; संमन्त्रयेत कार्यम अहीन कालम अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बृहस्पतेश च संवादं शक्रस्य च युधिष्ठिर किं सविद एकपदं बरह्मन पुरुषः सम्यग आचरन परमाणं सर्वभूतानां यशश चैवाप्नुयान महत सान्त्वम एकपदं शक्र पुरुषः सम्यग आचरन परमाणं सर्वभूतानां यशश चैवाप्नुयान महत एतद एकपदं शक्र सर्वलॊकसुखावहम आचरन सर्वभूतेषु परियॊ भवति सर्वदा यॊ हि नाभाषते किं चित सततं भरुकुटी मुखः दवेष्यॊ भवति भूतानां स सान्त्वम इह नाचरन यस तु पूर्वम अभिप्रेक्ष्य पूर्वम एवाभिभाषते समितपूर्वाभिभाषी च तस्य लॊकः परसीदति दानम एव हि सर्वत्र सान्त्वेनानभिजल्पितम न परीणयति भूतानि निर्व्यञ्जमम इवाशनम अदाता हय अपि भूतानां मधुराम ईरयन गिरम सर्वलॊकम इमं शक्र सान्त्वेन कुरुते वशे तस्मात सान्त्वं परकर्तव्यं दण्डम आधित्सताम इह फलं च जनयत्य एवं न चास्यॊद्विजते जनः सुकृतस्य हि सान्त्वस्य शलक्ष्णस्य मधुरस्य च सम्यग आसेव्यमानस्य तुल्यं जातु न विद्यते इत्य उक्तः कृतवान सर्वं तथा शक्रः पुरॊधसा तथा तवम अपि कौन्तेय सम्यग एतत समाचर कथं सविद इह राजेन्द्र पालयन पार्थिव परजाः परति धर्मं विशेषेण कीर्तिम आप्नॊति शाश्वतीम वयवहारेण शुद्धेन परजापालनतत्परः पराप्य धर्मं च कीर्तिं च लॊकाव आप्नॊत्य उभौ शुचिः कीदृशं वयवहारं तु कैश च वयवहरेन नृपः एतत पृष्टॊ महाप्राज्ञ यथा वद वक्तुम अर्हसि ये चैते पूर्वकथिता गुणास ते पुरुषं परति नैकस्मिन पुरुषे हय एते विद्यन्त इति मे मतिः एवम एतन महाप्राज्ञ यथा वदसि बुद्धिमान दुर लभः पुरुषः कश चिद एभिर गुणगुणैर युतः किं तु संक्षेप तः शीलं परयत्ने नेह दुर लभम वक्ष्यामि तु यथामात्यान यादृशांश च करिष्यसि चतुरॊ बराह्मणान वैद्यान परगल्भान सात्त्विकाञ शुचीन तरींश च शूद्रान विनीतांश च शुचीन कर्मणि पूर्वके अष्टाभिश च गुणैर युक्तं सूतं पौराणिकं चरेत पञ्चाशद वर्षवयसं परगल्भम अनसूयकम मतिस्मृतिसमायुक्तं विनीतं समदर्शनम कार्ये विवदमानानां शक्तम अर्थेष्व अलॊलुपम विवर्जितानां वयसनैः सुघॊरैः सप्तभिर भृशम अष्टानां मन्त्रिणां मध्ये मन्त्रं राजॊपधारयेत ततः संपेषयेद राष्ट्रे राष्ट्रायाथ च दर्शयेत अनेन वयवहारेण दरष्टव्यास ते परजाः सदा न चापि गूढं कार्यं ते गराह्यं कार्यॊपघातकम कार्ये खलु विपन्ने तवां सॊ ऽधर्मस तांश च पीडयेत विद्रवेच चैव राष्ट्रं ते शयेनात पक्षिगणा इव परिस्रवेच च सततं नौर विशीर्णेव सागरे परजाः पालयतॊ ऽसम्यग अधर्मेणेह भूपतेः हार्दं भयं संभवति सवर्गश चास्य विरुध्यते अथ यॊ ऽधर्मतः पाति राजामात्यॊ ऽथ वात्म जः धर्मासने नियुक्तः सन धर्ममूलं नरर्षभ कार्येष्व अधि कृताः सम्यग अकुर्वन्तॊ नृपानुगाः आत्मानं पुरतः कृत्वा यान्य अधः सह पार्थिवाः बलात्कृतानां बलिभिः कृपणं बहु जल्पताम नाथॊ वै भूमिपॊ नित्यम अनाथानां नृणां भवेत ततः साक्षिबलं साधु दवैधे वादकृतं भवेत असाक्षिकम अनाथं वा परीक्ष्यं तद विशेषतः अपराधानुरूपं च दण्डं पापेषु पातयेत उद्वेजयेद धनैर ऋद्धान दरिद्रान वधबान्धनैः विनयैर अपि दुर वृत्तान परहारैर अपि पार्थिवः सान्त्वेनॊपप्रदानेन शिष्टांश च परिपालयेत राज्ञॊ वधं चिकीर्षेद यस तस्य चित्रॊ वधॊ भवेत आजीवकस्य सतेनस्य वर्णसंकरकस्य च सम्यक परणयतॊ दण्डं भूमिपस्य विशां पते युक्तस्य वा नास्त्य अधर्मॊ धर्म एवेह शाश्वतः कामकारेण दण्डं तु यः कुर्याद अविचक्षणः स इहाकीर्ति संयुक्तॊ मृतॊ नरकम आप्नुयात न परस्य शरवाद एव परेषां दण्डम अर्पयेत आगमानुगमं कृत्वा बध्नीयान मॊक्षयेत वा न तु हन्यान नृपॊ जातु दूतं कस्यां चिद आपदि दूतस्य हन्ता निरयम आविशेत सचिवैः सह यथॊक्तवादिनं दूतं कषत्रधर्मरतॊ नृपः यॊ हन्यात पितरस तस्य भरूण हत्याम अवाप्नुयुः कुलीनः शीलसंपन्नॊ वाग्मी दक्षः परियंवदः यथॊक्तवादी समृतिमान दूतः सयात सप्तभिर गुणैः एतैर एव गुणैर युक्तः परतीहारॊ ऽसय रक्षिता शिरॊ रक्षश च भवति गुणैर एतैः समन्वितः धर्मार्थशास्त्रतत्त्वज्ञः संधिविग्रहकॊ भवेत मतिमान धृतिमान धीमान रहस्य अविनिगूहिता कुलीनः सत्यसंपन्नः शक्तॊ ऽमात्यः परशंसितः एतैर एव गुणैर युक्तस तथा सेनापतिर भवेत वयूह यन्त्रायुधीयानां तत्त्वज्ञॊ विक्रमान्वितः वर्षशीतॊष्णवातानां सहिष्णुः पररन्ध्रि वित विश्वासयेत परांश चैव विश्वसेन न तु कस्य चित पुत्रेष्व अपि हि राजेन्द्र विश्वासॊ न परशस्यते एतच छास्त्रार्थ तत्त्वं तु तवाख्यातं मयानघ अविश्वासॊ नरेन्द्राणां गुह्यं परमम उच्यते कथं विधं पुरं राजा सवयम आवस्तुम अर्हति कृतं वा कारयित्वा वा तन मे बरूहि पिता मह यत्र कौन्तेय वस्तव्यं सपुत्रभ्रातृबन्धुना नयाय्यं तत्र परिप्रष्टुं गुप्तिं वृत्तिं च भारत तस्मात ते वर्तयिष्यामि दुर्गकर्मविशेषतः शरुत्वा तथाविधातव्यम अनुष्ठेयं च यत्नतः षड विधं दुर्गम आस्थाय पुराण्य अथ निवेशयेत सर्वसंपत परधानं यद बाहुल्यं वापि संभवेत धन्व दुर्गं मही दुर्गं गिरिदुर्गं तथैव च मनुष्यदुर्गम अब्दुर्गं वनदुर्गं च तानि षट यत पुरं दुर्ग संपन्नं धान्यायुध समन्वितम दृढप्राकारपरिखं हस्त्यश्वरथसंकुलम विद्वांसः शिल्पिनॊ यत्र निचयाश च सुसंचिताः धार्मिकश च जनॊ यत्र दाक्ष्यम उत्तमम आस्थितः ऊर्वॊ वि नरनागाश्वं चत्वरापणशॊभितम परसिद्ध वयवहारं च परशान्तम अकुतॊभयम सुप्रभं सानुनादं च सुप्रशस्त निवेशनम शूराढ्य जनसंपन्नं बरह्मघॊषानुनादितम समाजॊत्सवसंपन्नं सदा पूजित दैवतम वश्यामात्य बलॊ राजा तत पुरं सवयम आवसेत तत्र कॊशं बलं मित्रं वयवहारं च वर्धयेत पुरे जनपदे चैव सर्वदॊषान निवर्तयेत भाण्डागारायुधागारं परयत्नेनाभिवर्धयेत निचयान वर्धयेत सर्वांस तथा यन्त्रगदा गदान काष्ठलॊहतुषाङ्गारदारुशृङ्गास्थिवैणवान मज्जा सनेहवसा कषौद्रम औषध गरामम एव च शणं सर्जरसं धान्यम आयुधानि शरांस तथा चर्म सनायु तथा वेत्रं मुञ्ज बल्बज धन्वनान आशयाश चॊद पानाश च परभूतसलिला वराः निरॊद्धव्याः सदा राज्ञा कषीरिणश च महीरुहाः सत्कृताश च परयत्नेन आचार्यर्त्विक पुरॊहिताः महेष्वासाः सथपतयः सांवत्सर चिकित्सकाः पराज्ञा मेधा विनॊ दान्ता दक्षाः शूरा बहुश्रुताः कुलीनाः सत्त्वसंपन्ना युक्ताः सर्वेषु कर्मसु पूजयेद धार्मिकान राजा निगृह्णीयाद अधार्मिकान नियुञ्ज्याच च परयत्नेन सर्ववर्णान सवकर्मसु बाह्यम आभ्यन्तरं चैव पौरजानपदं जनम चारैः सुविदितं कृत्वा ततः कर्म परयॊजयेत चारान मन्त्रं च कॊशं च मन्त्रं चैव विशेषतः अनुतिष्ठेत सवयं राजा सर्वं हय अत्र परतिष्ठितम उदासीनारि मित्राणां सर्वम एव चिकीर्षितम पुरे जनपदे चैव जञातव्यं चारचक्षुषा ततस तथाविधातव्यं सर्वम एवाप्रमाद तः भक्तान पुजयता नित्यं दविषतश च निगृह्णता यष्ट्तव्यं करतुभिर नित्यं दातव्यं चाप्य अपीडया परजानां रक्षणं कार्यं न कार्यं कर्म गर्हितम कृपणानाथ वृद्धानां विधवानां च यॊषिताम यॊगक्षेमं च वृत्तिं च नित्यम एव परकल्पयेत आश्रमेषु यथाकालं चेल भाजनभॊजनम सदैवॊपहरेद राजा सत्कृत्यानवमन्य च आत्मानं सर्वकार्याणि तापसे राज्यम एव च निवेदयेत परयत्नेन तिष्ठेत परह्वश च सर्वदा सर्वार्थत्यागिनं राजा कुले जातं बहुश्रुतम पूजयेत तादृशं दृष्ट्वा शयनासनभॊजनैः तस्मिन कुर्वीत विश्वासं राजा कस्यां चिद आपदि तापसेषु हि विश्वासम अपि कुर्वन्ति दस्यवः तस्मिन निधीन आदधीत परज्ञां पर्याददीत च न चाप्य अभीक्ष्णं सेवेत भृशं वा परतिपूजयेत अन्यः कार्यः सवराष्ट्रेषु परराष्ट्रेषु चापरः अटवीष्व अपरः कार्यः सामन्तनगरेषु च तेषु सत्कारसंस्कारान संविभागांश च कारयेत परराष्ट्राटवी सथेषु यथा सवविषये तथा ते कस्यां चिद अवस्थायां शरणं शरणार्थिने राज्ञे दद्युर यथाकामं तापसाः संशितव्रताः एष ते लक्षणॊद्देशः संक्षेपेण परकीर्तितः यादृशं नगरं राजा सवयम आवस्तुम अर्हति राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन राष्ट्रस्यैव च संग्रहम सम्यग जिज्ञासमानाय परब्रूहि भरतर्षभ राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग राष्ट्रस्यैव च संग्रहम हन्त सर्वं परवक्ष्यामि तत्त्वम एकमनाः शृणु गरामस्याधिपतिः कार्यॊ दश गराम्यस तथापरः दविगुणायाः शतस्यैवं सहस्रस्य च कारयेत गरामे यान गरामदॊषांश च गरामिकः परिपालयेत तान बरूयाद दश पायासौ स तु विंशतिपाय वै सॊ ऽपि विंशत्यधिपतिर वृत्तं जानपदे जने गरामाणां शतपालाय सर्वम एव निवेदयेत यानि गरमीण भॊज्यानि गरामिकस तान्य उपाश्नुयात दश पस तेन भर्तव्यस तेनापि दविगुणाधिपः गरामं गरामशताध्यक्षॊ भॊक्तुम अर्हति सत्कृतः महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीत जनसंकुलम तत्र हय अनेकम आयत्तं राज्ञॊ भवति भारत शाखा नगरम अर्हस तु सहस्रपतिर उत्तमम धान्यहैरण्यभॊगेन भॊक्तुं राष्ट्रिय उद्यतः तथा यद गरामकृत्यं सयाद गरामिकृत्यं च ते सवयम धर्मज्ञः सचिवः कश चित तत परपश्येद अतन्द्रितः नगरे नगरे च सयाद एकः सर्वार्थचिन्तकः उच्चैः सथाने घॊररूपॊ नक्षत्राणाम इव गरहः भवेत स तान परिक्रामेत सर्वान एव सदा सवयम विक्रयं करयम अध्वानं भक्तं च स परिव्ययम यॊगक्षेमं च संप्रेक्ष्य वणिजः कारयेत करान उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं संप्रेक्ष्य चासकृत शिल्पप्रतिकरान एव शिल्पिनः परति कारयेत उच्चावचकरा नयाय्याः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर यथा यथा न हीयेरंस तथा कुर्यान महीपतिः फलं कर्म च संप्रेक्ष्य ततः सर्वं परकल्पयेत फलं कर्म च निर्हेतु न कश चित संप्रवर्तयेत यथा राजा च कर्ता च सयातां कर्मणि भागिनौ समवेक्ष्य तथा राज्ञा परणेयाः सततं कराः नॊच्छिन्द्याद आत्मनॊ मूलं परेषां वापि तृष्णया ईहा दवाराणि संरुध्य राजा संप्रीति दर्शनः परद्विषन्ति परिख्यातं राजानम अति खादनम परद्विष्टस्य कुतः शरेयः संप्रियॊ लभते परियम वत्सौपम्येन दॊग्धव्यं राष्ट्रम अक्षीण बुद्धिना भृतॊ वत्सॊ जातबलः पीडां सहति भारत न कर्म कुरुते वत्सॊ भृशं दुग्धॊ युधिष्ठिर राष्ट्रम अप्य अतिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत यॊ राष्ट्रम अनुगृह्णाति परिगृह्य सवयं नृपः संजातम उपजीवन स लभते सुमहत फलम आपद अर्थं हि निचयान राजान इह चिन्वते राष्ट्रं च कॊशभूतं सयात कॊशॊ वेश्म गतस तथा पौरजानपदान सर्वान संश्रितॊपाश्रितांस तथा यथाशक्त्य अनुकम्पेत सर्वान अभ्यन्तरान अपि बाह्यं जनं भेदयित्वा भॊक्तव्यॊ मध्यमः सुखम एवं न संप्रकुप्यन्ते जनाः सुखितदुःखिताः पराग एव तु करादानम अनुभाष्य पुनः पुनः संनिपत्य सवविषये भयं राष्ट्रे परदर्शयेत इयम आपत समुत्पन्ना परचक्रभयं महत अपि नान्ताय कल्पेत वेणॊर इव फलागमः अरयॊ मे समुत्थाय बहुभिर दस्युभिः सह इदम आत्मवधायैव राष्ट्रम इच्छन्ति बाधितुम अस्याम आपदि घॊरायां संप्राप्ते दारुणे भये परित्राणाय भवतां परार्थयिष्ये धनानि वः परतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षये नारयः परतिदास्यन्ति यद धरेयुर बलाद इतः कलत्रम आदितः कृत्वा नश्येत सवं सवयम एव हि अपि चेत पुत्रदारार्थम अर्थसंचय इष्यते नन्दामि वः परभावेन पुत्राणाम इव चॊदये यथाशक्त्य अनुगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः आपत्स्व एव च बॊढव्यं भवद्भिः सद गवैर इव न वः परिय तरं कार्यं धनं कस्यां चिद आपदि इति वाचा मधुरया शलक्ष्णया सॊपचारया सवरश्मीन अभ्यवसृजेद युगम आदाय कालवित परचारं भृत्यभरणं वययं गॊग्राम तॊ भयम यॊगक्षेमं च संप्रेक्ष्य गॊमिनः कारयेत करान उपेक्षिता हि नश्येयुर गॊमिनॊ ऽरण्यवासिनः तस्मात तेषु विशेषेण मृदुपूर्वं समाचरेत सान्त्वनं रक्षणं दानम अवस्था चाप्य अभीक्ष्णशः गॊमिनां पार्थ कर्तव्यं संविभागाः परियाणि च अजस्रम उपयॊक्तव्यं फलं गॊमिषु सर्वतः परभावयति राष्ट्रं च वयवहारं कृषिं तथा तस्माद गॊमिषु यत्नेन परीतिं कुर्याद विचक्षणः दयावान अप्रमत्तश च करान संप्रणयन मृदून सर्वत्र कषेमचरणं सुलभं तात गॊमिभिः न हय अतः सदृशं किं चिद धनम अस्ति युधिष्ठिर यदा राजा समर्थॊ ऽपि कॊशार्थी सयान महामते कथं परवर्तेत तदा तन मे बरूहि पिता मह यथादेशं यथाकालम अपि चैव यथाबलम अनुशिष्यात परजा राजा धर्मार्थी तद धिते रतः यथा तासां च मन्येत शरेय आत्मन एव च तथा धर्म्याणि सर्वाणि राजा राष्ट्रे परवर्तयेत मधु दॊहं दुहेद राष्ट्रं भरमरान न विपातयेत वत्सापेक्षी दुहेच चैव सतनांश च न विकुट्टयेत जलौका वत पिबेद राष्ट्रं मृदुनैव नराधिप वयाघ्रीव च हरेत पुत्रम अदष्ट्वा मा पतेद इति अल्पेनाल्पेन देयेन वर्धमानं परदापयेत ततॊ भूयस ततॊ भूयः कामं वृद्धिं समाचरेत दमयन्न इव दम्यानां शश्वद भारं परवर्धयेत मृदुपूर्वं परयत्नेन पाशान अभ्यवहारयेत सकृत पाशावकीर्णास ते न भविष्यन्ति दुर दमाः उचितेनेव भॊक्तव्यास ते भविष्यन्ति यत्नतः तस्मात सर्वसमारम्भॊ दुर लभः पुरुषव्रजः यथामुख्यान सान्त्वयित्वा भॊक्तव्य इतरॊ जनः ततस तान भेदयित्वाथ परस्परविवक्षितान भुञ्जीत सान्त्वयित्वैव यथासुखम अयत्न तः न चास्थाने न चाकाले करान एभ्यॊ ऽनुपातयेत आनुपूर्व्येण सान्त्वेन यथाकालं यथाविधि उपायान परब्रवीम्य एतान न मे माया विवक्षिता अनुपायेन दमयन परकॊपयति वाजिनः पानागाराणि वेशाश च वेश परापणिकास तथा कुशीलवाः स कितवा ये चान्ये के चिद ईदृशाः नियम्याः सर्व एवैते ये राष्ट्रस्यॊपघातकाः एते राष्ट्रे हि तिष्ठन्तॊ बाधन्ते भद्रिकाः परजाः न केन चिद याचितव्यः कश चित किं चिद अनापदि इति वयवस्था भूतानां पुरस्तान मनुना कृता सर्वे तथा न जीवेयुर न कुर्युः कर्म चेद इह सर्व एव तरयॊ लॊका न भवेयुर असंशयम परभुर नियमने राजा य एतान न नियच्छति भुङ्क्ते स तस्य पापस्य चतुर्भागम इति शरुतिः तथा कृतस्य धर्मस्य चतुर्भागम उपाश्नुते सथानान्य एतानि संगम्य परसङ्गे भूतिनाशनः कामप्रसक्तः पुरुषः किम अकार्यं विवर्जयेत आपद्य एव तु याचेरन येषां नास्ति परिग्रहः दातव्यं धर्मतस तेभ्यस तव अनुक्रॊशाद दयार्थिना मा ते राष्ट्रे याचनका मा ते भूयुश च दस्यवः इष्टादातार एवैते नैते भूतस्य भावकाः ये भूतान्य अनुगृह्णन्ति वर्धयन्ति च ये परजाः ते ते राष्ट्रे परवर्तन्तां मा भूतानाम अभावकाः दण्ड्यास ते च महाराज धनादान परयॊजनाः परयॊगं कारयेयुस तान यथाबलि करांस तथा कृषिगॊरक्ष्य वाणिज्यं यच चान्यत किं चिद ईदृशम पुरुषैः कारयेत कर्म बहुभिः सह कर्मिभिः नरश चेत कृषिगॊरक्ष्यं वाणिज्यं चाप्य अनुष्ठितः संशयं लभते किं चित तेन राजा विगर्ह्यते धनिनः पूजयेन नित्यं यानाच छादनभॊजनैः वक्तव्याश चानुगृह्णीध्वं पूजाः सह मयेति ह अङ्गम एतन महद राज्ञां धनिनॊ नाम भारत ककुदं सर्वभूतानां धनस्थॊ नात्र संशयः पराज्ञः शूरॊ धनस्थश च सवामी धार्मिक एव च तपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमांश चाभिरक्षति तस्माद एतेषु सर्वेषु परीतिमान भव पार्थिव सत्यम आर्जवम अक्रॊधम आनृशंस्यं च पालय एवं दण्डं च कॊशं च मित्रं भूमिं च लप्स्यसे सत्यार्जव परॊ राजन मित्र कॊशसमन्वितः वनस्पतीन भक्ष्यफलान न छिन्द्युर विषये तव बराह्मणानां मूलफलं धर्म्यम आहुर मनीषिणः बराह्मणेभ्यॊ ऽतिरिक्तं च भुञ्जीरन्न इतरे जनाः न बराह्मणॊपरॊधेन हरेद अन्यः कथं चन विप्रश चेत तयागम आतिष्ठेद आख्यायावृत्ति कर्शितः परिकल्प्यास्य वृत्तिः सयात सदारस्य नराधिप स चेन नॊपनिवर्तेत वाच्यॊ बराह्मण संसदि कस्मिन्न इदानीं मर्यादाम अयं लॊकः करिष्यति असंशयं निवर्तेत न चेद वक्ष्यत्य अतः परम पूर्वं परॊक्षं कर्तव्यम एतत कौन्तेय शासनम आहुर एतज जना बरह्मन न चैतच छरद्दधाम्य अहम निमन्त्र्यश च भवेद भॊगैर अवृत्त्या चेत तदाचरेत कृषिगॊरक्ष्य वाणिज्यं लॊकानाम इह जीवनम ऊर्ध्वं चैव तरयी विद्या सा भूतान भावयत्य उत तस्यां परयतमानायां ये सयुस तत्परिपन्थिनः दस्यवस तद वधायेह बरह्मा कषत्रम अथासृजत शत्रूञ जहि परजा रक्ष यजस्व करतुभिर नृप युध्यस्व समरे वीरॊ भूत्वा कौरवनन्दन संरक्ष्यान पालयेद राजा यः स राजार्य कृत तमः ये के चित तान न रक्षन्ति तैर अर्थॊ नास्ति कश चन सदैव राज्ञा बॊद्धव्यं सर्वलॊकाद युधिष्ठिर तस्माद धेतॊर हि भुञ्जीत मनुष्यान एव मानवः अन्तरेभ्यः परान रक्षन परेभ्यः पुनर अन्तरान परान परेभ्यः सवान सवेभ्यः सर्वान पालय नित्यदा आत्मानं सर्वतॊ रक्षन राजा रक्षेत मेदिनीम आत्ममूलम इदं सर्वम आहुर हि विदुषॊ जनाः किं छिद्रं कॊ ऽनुषङ्गॊ मे किं वास्त्य अविनिपातितम कुतॊ माम आस्रवेद दॊष इति नित्यं विचिन्तयेत गुप्तैश चारैर अनुमतैः पृथिवीम अनुचारयेत सुनीतं यदि मे वृत्तं परशंसन्ति न वा पुनः कच चिद रॊचेज जनपदे कच चिद राष्ट्रे च मे यशः धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्व अपलायिनाम राष्ट्रं च ये ऽनुजीवन्ति ये च राज्ञॊ ऽनुजीविनः अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वशः ये च तवाभिप्रशंसेयुर निन्देयुर अथ वा पुनः सर्वान सुपरिणीतांस तान कारयेत युधिष्ठिर एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात रॊचितुम मित्रामित्रम अथॊ मध्यं सर्वभूतेषु भारत तुल्यबाहुबलानां च गुणैर अपि निषेविनाम कथं सयाद अधिकः कश चित स तु भुञ्जीत मानवान ये चरा हय अचरान अद्युर अदंष्ट्रान दंष्ट्रिणस तथा आशीविषा इव करुद्धा भुजगा भुजगान इव एतेभ्यश चाप्रमत्तः सयात सदा यत्तॊ युधिष्ठिर भारुण्ड सदृशा हय एते निपतन्ति परमाद्यतः कच चित ते वणिजॊ राष्ट्रे नॊद्विजन्ते करार्दिताः करीणन्तॊ बहु वाल्पेन कान्तारकृतनिश्रमाः कच चित कृषिकरा राष्ट्रं न जहत्य अति पीडिताः ये वहन्ति धुरं राज्ञां संभरन्तीतरान अपि इतॊ दत्तेन जीवन्ति देवा पितृगणास तथा मनुष्यॊरगरक्षांसि वयांसि पशवस तथा एषा ते राष्ट्रवृत्तिश च राष्ट्रगुप्तिश च भारत एतम एवार्थम आश्रित्य भूयॊ वक्ष्यामि पाण्डव यान अङ्गिराः कषत्रधर्मान उतथ्यॊ बरह्म वित तमः मान्धात्रे यौवनाश्वाय परीतिमान अभ्यभाषत स यथानुशशासैनम उतथ्यॊ बरह्म वित्तमः तत ते सर्वं परवक्ष्यामि निखिलेन युधिष्ठिर धर्माय राजा भवति न कामकरणाय तु मान्धातर एवं जानीहि राजा लॊकस्य रक्षिता राजा चरति वै धर्मं देवत्वायैव गच्छति न चेद धर्मं स चरति नरकायैव गच्छति धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि धर्मॊ राजनि तिष्ठति तं राजा साधु यः शास्ति स राजा पृथिवीपतिः राजा परमधर्मात्मा लक्ष्मीवान पाप उच्यते देवाश च गर्हां गच्छन्ति धर्मॊ नास्तीति चॊच्यते अधर्मे वर्तमानानाम अर्थसिद्धिः परदृश्यते तद एव मङ्गलं सर्वं लॊकः समनुवर्तते उच्छिद्यते धर्मवृत्तम अधर्मॊ वर्तते महान भयम आहुर दिवारात्रं यदा पापॊ न वार्यते न वेदान अनुवर्तन्ति वरतवन्तॊ दविजातयः न यज्ञांस तन्वते विप्रा यदा पापॊ न वार्यते वध्यानाम इव सर्वेषां मनॊ भवति विह्वलम मनुष्याणां महाराज यदा पापॊ न वार्यते उभौ लॊकाव अभिप्रेक्ष्य राजानम ऋषयः सवयम असृजन सुमहद भूतम अयं धर्मॊ भविष्यति यस्मिन धर्मॊ विराजेत तं राजानं परचक्षते यस्मिन विलीयते धर्मं तं देवा वेषलं विदुः वृषॊ हि भगवान धर्मॊ यस तस्य कुरुते हय अलम वृषलं तं विदुर देवास तस्माद धर्मं न लॊपयेत धर्मे वर्धति वर्धन्ति सर्वभूतानि सर्वदा तस्मिन हरसति हीयन्ते तस्माद धर्मं परवर्धयेत धनात सरवति धर्मॊ हि धारणाद वेति निश्चयः अकार्याणां मनुष्येन्द्र स सीमान्त करः समृतः परभवार्थं हि भूतानां धर्मः सृष्टः सवयं भुवा तस्मात परवर्धयेद धर्मं परजानुग्रह कारणात तस्माद धि राजशार्दूल धर्मः शरेष्ठ इति समृतः स राजा यः परजाः शास्ति साधु कृत पुरुषर्षभः कामक्रॊधाव अनादृत्य धर्मम एवानुपालयेत धर्मः शरेयः करतमॊ राज्ञां भरतसत्तम धर्मस्य बराह्मणा यॊनिस तस्मात तान पूजयेत सदा बराह्मणानां च मान्धातः कामान कुर्याद अमत्सरी तेषां हय अकाम करणाद राज्ञः संजायते भयम मित्राणि च न वर्धन्ते तथामित्री भवन्त्य अपि बराह्मणान वै तदासूयाद यदा वैरॊचनॊ बलिः अथास्माच छरीर अपाक्रामद यास्मिन्न आसीत परतापिनी ततस तस्माद अपक्रम्य सागच्छत पाकशासनम अथ सॊ ऽनवतपत पश्चाच छरियं दृष्ट्वा पुरंदरे एतत फलम असूयाया अभिमानस्य चाभिभॊ तस्माद बुध्यस्व मान्धातर मा तवा जह्यात परतापिनी दर्पॊ नाम शरियः पुत्रॊ जज्ञे ऽधर्माद इति शरुतिः तेन देवासुरा राजन नीताः सुबहुशॊ वशम राजर्षयश च बहवस तस्माद बुध्यस्व पार्थिव राजा भवति तं जित्वा दासस तेन पराजितः स यथा दर्पसहितम अधर्मं नानुसेवते तथा वर्तस्व मान्धातश चिरं चेत सथातुम इच्छसि मत्तात परमत्तात पॊगण्डाद उन्मत्ताच च विशेषतः तद अभ्यासाद उपावर्ताद अहितानां च सेवनात निगृहीताद अमात्याच च सत्रीभ्यश चैव विशेषतः पर्वताद विषमाद दुर्गाद धस्तिनॊ ऽशवात सरीसृपात एतेभ्यॊ नित्ययत्तः सयान नक्तंचर्यां च वर्जयेत अत्य आयं चाति मानं च दम्भं करॊधं च वर्जयेत अविज्ञातासु च सत्रीषु कलीबासु सवैरिणीषु च परभार्यासु कन्यासु नाचरेन मैथुनं नृपः कुलेषु पापरक्षांसि जायन्ते वर्णसंकरात अपुमांसॊ ऽङगहीनाश च सथूलजिह्वा विचेतसः एते चान्ये च जायन्ते यदा राजा परमाद्यति तस्माद राज्ञा विशेषेण वर्तितव्यं परजाहिते कषत्रियस्य परमत्तस्य दॊषः संजायते महान अधर्माः संप्रवर्तन्ते परजा संकरकारकाः अशीते विद्यते शीतं शीते शीतं न विद्यते अवृष्टिर अति वृष्टिश च वयाधिश चाविशति परजाः नक्षत्राण्य उपतिष्ठन्ति गरहा घॊरास तथापरे उत्पाताश चात्र दृश्यन्ते बहवॊ राजनाशनाः अरक्षितात्मा यॊ राजा परजाश चापि न रक्षति परजाश च तस्य कषीयन्ते ताश च सॊ ऽनु विनश्यति दवाव आददाते हय एकस्य दवयॊश च बहवॊ ऽपरे कुमार्यः संप्रलुप्यन्ते तदाहुर नृप दूषणम ममैतद इति नैकस्य मनुष्येष्व अवतिष्ठते तयक्त्वा धर्मं यदा राजा परमादम अनुतिष्ठति कालवर्षी च पर्जन्यॊ धर्मचारी च पार्थिवः संपद यदैषा भवति सा बिभर्ति सुखं परजाः यॊ न जानाति निर्हन्तुं वस्त्राणां रजकॊ मलम रक्तानि वा शॊधयितुं यथा नास्ति तथैव सः एवम एव दविजेन्द्राणां कषत्रियाणां विशाम अपि शूद्राश चतुर्णां वर्णानां नाना कर्मस्व अवस्थिताः कर्म शूद्रे कृषिर वैश्ये दण्डनीतिश च राजनि बरह्मचर्यं तपॊ मन्त्राः सत्यं चापि दविजातिषु तेषां यः कषत्रियॊ वेद वस्त्राणाम इव शॊधनम शीलदॊषान विनिर्हन्तुं स पिता स परजापतिः कृतं तरेता दवापरश च कलिश च भरतर्षभ राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगम उच्यते चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश चातुराश्रम्यम एव च सर्वं परमुह्यते हय एतद यदा राजा परमाद्यति राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः धर्मात्मा यः स कर्ता सयाद अधर्मात्मा विनाशकः राज्ञॊ भार्याश च पुत्राश च बान्धवाः सुहृदस तथा समेत्य सर्वे शॊचन्ति यदा राजा परमाद्यति हस्तिनॊ ऽशवाश च गावश चाप्य उष्ट्राश्वतर गर्दभाः अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव दुर बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातर उच्यते अबलं तन महद भूतं यस्मिन सर्वं परतिष्ठितम यच च भूतं स भजते भूता ये च तद अन्वयाः अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव दुर बलस्य हि यच चक्षुर मुनेर आशीविषस्य च अविषह्य तमं मन्ये मा सम दुर बलम आसदः दुर बलांस तात बुध्येथा नित्यम एवाविमानितान मा तवां दुर बलचक्षूंषि परदहेयुः स बान्धवम न हि दुर बलदग्धस्य कुले किं चित पररॊहति आमूलं निर्दहत्य एव मा सम दुर बलम आसदः अबलं वै बलाच छरेयॊ यच चाति बलवद बलम बलस्याबल दग्धस्य न किं चिद अवशिष्यते विमानितॊ हतॊत्क्रुष्टस तरातारं चेन न विन्दति अमानुष कृतस तत्र दण्डॊ हन्ति नराधिपम मा सम तात बले सथेया बाधिष्ठा मापि दुर बलम मा तवा दुर बलचक्षूंषि धक्ष्यन्त्य अग्निर इवाश्रयम यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्य अश्रूणि रॊदताम तानि पुत्रान पशून घनन्ति तेषां मिथ्याभिशासताम यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत पौत्रेषु नप्तृषु न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौर इव यत्राबलॊ वध्यमानस तरातारं नाधिगच्छति महान दैवकृतस तत्र दण्डः पतति दारुणः युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते बराह्मणा इव अभीक्ष्णं भिक्षुदॊषेण राजानं घनन्ति तादृशाः राज्ञॊ यदा जनपदे बहवॊ राजपूरुषाः अनयेनॊपवर्तन्ते तद राज्ञः किल्बिषं महत यदा युक्ता नयन्त्य अर्थान कामाद अर्थवशेन वा कृपणं याचमानानां तद राज्ञॊ वैशसं महत महावृक्षॊ जायते वर्धते च; तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति यदा वृक्षश छिद्यते दह्यते वा; तदाश्रया अनिकेता भवन्ति यदा राष्ट्रे धर्मम अग्र्यं चरन्ति; संस्कारं वा राजगुणं बरुवाणाः तैर एवाधर्मश चरितॊ धर्ममॊहात; तूर्णं जह्यात सुकृतं दुष्कृतं च यत्र पापा जयायमानाश चरन्ति; सतां कलिर विन्दति तत्र राज्ञः यदा राजा शास्ति नरान नशिष्यान; न तद राज्ञ्य वर्धते भूमिपाल यश चामात्यं मानयित्वा यथार्हं; मन्त्रे च युद्धे च नृपॊ नियुज्ञ्यात परवर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य; भुङ्क्ते महीं चाप्य अखिलां चिराय अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम समीक्ष्य पूजयन राजा धर्मं पराप्नॊत्य अनुत्तमम संविभज्य यदा भुङ्क्ते न चान्यान अवमन्यते निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञॊ धर्म उच्यते तरायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा पुत्रस्यापि न मृष्येच च स राज्ञॊ धर्म उच्यते यदा शारणिकान राजा पुत्र वत परिरक्षति भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञॊ धर्म उच्यते यदाप्त दक्षिणैर यज्ञैर यजते शरद्धयान्वितः कामद्वेषाव अनादृत्य स राज्ञॊ धर्म उच्यते कृपणानाथ वृद्धानां यदाश्रु वयपमार्ष्टि वै हर्षं संजनयन नॄणां स राज्ञॊ धर्म उच्यते विवर्धयति मित्राणि तथारींश चापकर्षति संपूजयति साधूंश च स राज्ञॊ धर्म उच्यते सत्यं पालयति पराप्त्या नित्यं भूमिं परयच्छति पूजयत्य अतिथीन भृत्यान स राज्ञॊ धर्म उच्यते निग्रहानुग्रहौ चॊभौ यत्र सयातां परतिष्ठितौ अस्मिँल लॊके परे चैव राजा तत पराप्नुते फलम यमॊ राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः संयच्छन भवति पराणान न संयच्छंस तु पापकः ऋत्विक पुरॊहिताचार्यान सत्कृत्यानवमन्य च यदा सम्यक परगृह्णाति स राज्ञॊ धर्म उच्यते यमॊ यच्छति भूतानि सर्वाण्य एवाविशेषतः तस्य राज्ञानुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत परजाः सहस्राक्षेण राजा हि सर्व एवॊपमीयते स पश्यति हि यं धर्मं स धर्मः पुरुषर्षभ अप्रमादेन शिक्षेथाः कषमां बुद्धिं धृतिं मतिम भूतानां सत्त्वजिज्ञासां साध्व असाधु च सर्वदा संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक पौरजानपदाश चैव गॊप्तव्याः सवा यथा परजाः न जात्व अदक्षॊ नृपतिः परजाः शक्नॊति रक्षितुम भरॊ हि सुमहांस तात राज्यं नाम सुदुष्करम तद दण्डविन नृपः पराज्ञः शूरः शक्नॊति रक्षितुम न हि शक्यम अदण्डेन कलीबेनाबुद्धिनापि वा अभिरूपैः कुले जातैर दक्षैर भक्तैर बहुश्रुतैः सर्वा बुद्धीः परीक्षेथास तापसाश्रमिणाम अपि ततस तवं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम सवदेशे परदेशे वा न ते धर्मॊ विनश्यति धर्मश चार्थश च कामश च धर्म एवॊत्तरॊ भवेत अस्मिँल लॊके परे चैव धर्मवित सुखम एधते तयजन्ति दारान पराणांश च मनुष्याः परतिपूजिताः संग्रहश चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक अप्रमादश च शौचं च तात भूतिकरं महत एतेभ्यश चैव मान्धातः सततं मा परमादिथाः अप्रमत्तॊ भवेद राजा छिद्रदर्शी परात्मनॊः नास्य छिद्रं परः पश्येच छिद्रेषु परम अन्वियात एतद वृत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च राजर्षीणां च सर्वेषां तत तवम अप्य अनुपालय तत कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम आतिष्ठ दिव्यं पन्थानम अह्नाय भरतर्षभ धर्मवृत्तं हि राजानं परेत्य चेह च भारत देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्त्य अमितौजसः स एवम उक्तॊ मान्धाता तेनॊतथ्येन भारत कृतवान अविशङ्कस तद एकः पराप च मेदिनीम भवान अपि तथा सम्यङ मान्धातेव महीपतिः धर्मं कृत्वा महीं रक्षन सवर्गे सथानम अवाप्स्यसि कथं धर्मे सथातुम इच्छन राजा वर्तेत धार्मिकः पृच्छामि तवा कुरुश्रेष्ठ तन मे बरूहि पिता मह अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गीतं दृष्टार्थतत्त्वेन वामदेवेन धीमता राजा वसु मना नाम कौसल्यॊ बलवाञ शुचिः महर्षिं परिपप्रच्छ वामदेवं यशॊ विनम धर्मार्थसहितं वाक्यं भगवन्न अनुशाधि माम येन वृत्तेन वै तिष्ठन न चयवेयं सवधर्मतः तम अब्रवीद वामदेवस तपस्वी जपतां वरः हेमवर्णम उपासीनं ययातिम इव नाहुषम धर्मम एवानुवर्तस्व न धर्माद विद्यते परम धर्मे सथिता हि राजानॊ जयन्ति पृथिवीम इमाम अर्थसिद्धेः परं धर्मं मन्यते यॊ महीपतिः ऋतां च कुरुते बुद्धिं स धर्मेण विरॊचते अधर्मदर्शी यॊ राजा बलाद एव परवर्तते कषिप्रम एवापयातॊ ऽसमाद उभौ परथममध्यमौ असत पापिष्ठ सचिवॊ वध्यॊ लॊकस्य धर्महा सहैव परिवारेण कषिप्रम एवावसीदति अर्थानाम अननुष्ठाता कामचारी विकत्थनः अपि सर्वां महीं लब्ध्वा कषिप्रम एव विनश्यति अथाददानः कल्याणम अनसूयुर जितेन्द्रियः वर्धते मतिमान राजा सरॊतॊभिर इव सागरः न पूर्णॊ ऽसमीति मन्येत धर्मतः कामतॊ ऽरथतः बुद्धितॊ मित्र तश चापि सततं वसुधाधिपः एतेष्व एव हि सर्वेषु लॊकयात्रा परतिष्ठिता एतानि शृण्वँल लभते यशः कीर्तिं शरियः परजाः एवं यॊ धर्मसंरम्भी धर्मार्थपरिचिन्तकः अर्थान समीक्ष्यारभते स धरुवं महद अश्नुते अदाता हय अनति सनेहॊ दण्डेनावर्तयन परजाः साहस परकृतीराजा कषिप्रम एव विनश्यति अथ पापं कृतं बुद्ध्या न च पश्यत्य अबुद्धि मान अकीर्त्यापि समायुक्तॊ मृतॊ नरकम अश्नुते अथ मानयितुर दातुः शुक्लस्य रसवेदिनः वयसनं सवम इवॊत्पन्नं विजिघांसन्ति मानवाः यस्य नास्ति गुरुर धर्मे न चान्यान अनुपृच्छति सुखतन्त्रॊ ऽरथलाभेषु नचिरं महद अश्नुते गुरु परधानॊ धर्मेषु सवयम अर्थान्ववेक्षिता धर्मप्रधानॊ लॊकेषु सुचिरं महद अश्नुते यत्राधर्मं परणयते दुर बले बलवत तरः तां वृत्तिम उपजीवन्ति ये भवन्ति तद अन्वयाः राजानम अनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम अविनीत मनुष्यं तत कषिप्रं राष्ट्रं विनश्यति यद्वृत्तिम उपजीवन्ति परकृतिस्थस्य मानवाः तद एव विषमस्थस्य सवजनॊ ऽपि न मृष्यते साहस परकृतिर यत्र कुरुते किं चिद उल्बणम अशास्त्रलक्षणॊ राजा कषिप्रम एव विनश्यति यॊ ऽतयन्ताचरितां वृत्तिं कषत्रियॊ नानुवर्तते जितानाम अजितानां च कषत्रधर्माद अपैति सः दविषन्तं कृतकर्माणं गृहीत्वा नृपती रणे यॊ न मानयते दवेषात कषत्रधर्माद अपैति सः शक्तः सयात सुमुखॊ राजा कुर्यात कारुण्यम आपदि परियॊ भवति भूतानां न च विभ्रश्यते शरियः अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस तस्य परियं चरेत नचिरेण परियः स सयाद यॊ ऽपरियः परियम आचरेत मृषावादं परिहरेत कुर्यात परियम अयाचितः न च कामान न संरम्भान न दवेषाद धर्मम उत्सृजेत नापत्रपेत परश्नेषु नाभिभव्यां गिरं सृजेत न तवरेत न चासूयेत तथा संगृह्यते परः परिये नातिभृशं हृष्येद अप्रिये न च संज्वरेत न मुह्येद अर्थकृच्छ्रेषु परजाहितम अनुस्मरन यः परियं कुरुते नित्यं गुणतॊ वसुधाधिपः तस्य कर्माणि सिध्यन्ति न च संत्यज्यते शरिया निवृत्तं परतिकूलेभ्यॊ वर्तमानम अनुप्रिये भक्तं भजेत नृपतिस तद वै वृत्तं सताम इह अप्रकीर्णेन्द्रियं पराज्ञम अत्यन्तानुगतं शुचिम शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान महति कर्मणि एवम एव गुणैर युक्तॊ यॊ न रज्यति भूमिपम भर्तुर अर्थेष्व असूयन्तं न तं युञ्जीत कर्मणि मूढम ऐन्द्रियकं लुब्धम अनार्य चरितं शठम अनतीतॊपधं हिंस्रं दुर बुद्धिम अबहुश्रुतम तयक्तॊपात्तं मद्य रतं दयूतस्त्री मृगया परम कार्ये महति यॊ युञ्ज्याद धीयते स नृपः शरियः रक्षितात्मा तु यॊ राजा रक्ष्यान यश चानुरक्षति परजाश च तस्य वर्धन्ते धरुवं च महद अश्नुते ये के चिद भूमिपतयस तान सर्वान अन्ववेक्षयेत सुहृद्भिर अनभिख्यातैस तेन राजा न रिष्यते अपकृत्य बलस्थस्य दूरस्थॊ ऽसमीति नाश्वसेत शयेनानुचरितैर हय एते निपतन्ति परमाद्यतः दृढमूलस तव अदुष्टात्मा विदित्वा बलम आत्मनः अबलान अभियुञ्जीत न तु ये बलवत तराः विक्रमेण महीं लब्ध्वा परजा धर्मेण पालयन आहवे निधनं कुर्याद राजा धर्मपरायणः मरणान्तम इदं सर्वं नेह किं चिद अनामयम तस्माद धर्मे सथितॊ राजा परजा धर्मेण पालयेत रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम मन्त्रचिन्त्यं सुखं काले पञ्चभिर वर्धते मही एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम सततं वर्तमानॊ ऽतर राजा भुङ्क्ते महीम इमाम नैतान्य एकेन शक्यानि सातत्येनान्ववेक्षितुम एतेष्व आप्तान परतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते महीं चिरम दातारं संविभक्तारं मार्दवॊपगतं शुचिम असंत्यक्त मनुष्यं च तं जनाः कुर्वते परियम यस तु निःश्रेयसं जञात्वा जञानं तत परतिपद्यते आत्मनॊ मतम उत्सृज्य तं लॊकॊ ऽनुविधीयते यॊ ऽरथकामस्य वचनं परातिकूल्यान न मृष्यते शृणॊति परतिकूलानि वि मना नचिराद इव अग्राम्यचरितां बुद्धिम अत्यन्तं यॊ न बुध्यते जितानाम अजितानां च कषत्रधर्माद अपैति सः मुख्यान अमात्यान यॊ हित्वा निहीनान कुरुते परियान स वै वयसनम आसाद्य गाध मार्तॊ न विन्दति यः कल्याण गुणाञ जञातीन दवेषान नैवाभिमन्यते अदृढात्मा दृढक्रॊधॊ नास्यार्थॊ रमते ऽनतिके अथ यॊ गुणसंपन्नान हृदयस्याप्रियान अपि परियेण कुरुते वश्यांश चिरं यशसि तिष्ठति नाकाले परणयेद अर्थान नाप्रिये जातु संज्वरेत परिये नातिभृशं हृष्येद युज्येतारॊग्य कर्मणि के मानुरक्ता राजानः के भयात समुपाश्रिताः मध्यस्थ दॊषाः के चैषाम इति नित्यं विचिन्तयेत न जातु बलवान भूत्वा दुर बले विश्वसेत कव चित भारुण्ड सदृशा हय एते निपतन्ति परमाद्यतः अपि सर्वैर गुणैर युक्तं भर्तारं परियवादिनम अभिद्रुह्यति पापात्मा तस्माद धि विभिषेज जनात एतां राजॊपनिषदं ययातिः समाह नाहुषः मनुष्यविजये युक्तॊ हन्ति शत्रून अनुत्तमान अयुद्धेनैव विजयं वर्धयेद वसुधाधिपः जघन्यम आहुर विजयं यॊ युद्धेन नराधिप न चाप्य अलब्धं लिप्सेत मूले नातिदृढे सति न हि दुर बलमूलस्य राज्ञॊ लाभॊ विधीयते यस्य सफीतॊ जनपदः संपन्नः परिय राजकः संतुष्टपुष्टसचिवॊ दृढमूलः स पार्थिवः यस्य यॊधाः सुसंतुष्टाः सान्त्विताः सूपधास्थिताः अल्पेनापि स दण्डेन महीं जयति भूमिपः पौरजानपदा यस्य सवनुरक्ताः सुपूजिताः सधना धान्यवन्तश च दृढमूलः स पार्थिवः परभावकालाव अधिकौ यदा मन्येत चात्मनः तदा लिप्सेत मेधा वी परभूमिं धनान्य उत भॊगेष्व अदयमानस्य भूतेषु च दया वतः वर्धते तवरमाणस्य विषयॊ रक्षितात्मनः तक्षत्य आत्मानम एवैष वनं परशुना यथा यः सम्यग वर्तमानेषु सवेषु मिथ्या परवर्तते न वै दविषन्तः कषीयन्ते राज्ञॊ नित्यम अपि घनतः करॊधं नियन्तुं यॊ वेद तस्य दवेष्टा न विद्यते यद आर्य जनविद्विष्टं कर्म तन नाचरेद बुधः यत कल्याणम अभिध्यायेत तत्रात्मानं नियॊजयेत नैनम अन्ये ऽवजानन्ति नात्मना परितप्यते कृत्यशेषेण यॊ राजा सुखान्य अनुबुभूषति इदं वृत्तं मनुष्येषु वर्तते यॊ महीपतिः उभौ लॊकौ विनिर्जित्य विजये संप्रतिष्ठते इत्य उक्तॊ वामदेवेन सर्वं तत कृतवान नृपः तथा कुर्वंस तवम अप्य एतौ लॊकौ जेता न संशयः अथ यॊ विजिगीषेत कषत्रियः कषत्रियं युधि कस तस्य धर्म्यॊ विजय एतत पृष्टॊ बरवीहि मे स सहायॊ ऽसहायॊ वा राष्ट्रम आगम्य भूमिपः बरूयाद अहं वॊ राजेति रक्षिष्यामि च वः सदा मम धर्म्यं बलिं दत्तकिं वा मां परतिपत्स्यथ ते चेत तम आगतं तत्र वृणुयुः कुशलं भवेत ते चेद अक्षत्रियाः सन्तॊ विरुध्येयुः कथं चन सर्वॊपायैर नियन्तव्या वि कर्म सथा नराधिप अशक्तं कषत्रियं मत्वा शस्त्रं गृह्णात्य अथापरः तराणायाप्य असमर्थं तं मन्यमानम अतीव च अथ यः कषत्रियॊ राजा कषत्रियं परत्युपाव्रजेत कथं स परतियॊद्धव्यस तन मे बरूहि पिता मह नासंनद्धॊ नाकवचॊ यॊद्धव्यः कषत्रियॊ रणे एक एकेन वाच्यश च विसृजस्व कषिपामि च स चेत संनद्ध आगच्छेत संनद्धव्यं ततॊ भवेत स चेत स सैन्य आगच्छेत स सैन्यस तम अथाह्वयेत स चेन निकृत्या युध्येत निकृत्या तं परयॊधयेत अथ चेद धर्मतॊ युध्येद धर्मेणैव निवारयेत नाश्वेन रथिनं यायाद उदियाद रथिनं रथी वयसने न परहर्तव्यं न भीताय जिताय च नेषुर लिप्तॊ न कर्णी सयाद असताम एतद आयुधम जयार्थम एव यॊद्धव्यं न करुध्येद अजिघांसतः साधूनां तु मिथॊ भेदात साधुश चेद वयसनी भवेत सव्रणॊ नाभिहन्तव्यॊ नानपत्यः कथं चन भग्नशस्त्रॊ विपन्नाश्वश छिन्नज्यॊ हतवाहनः चिकित्स्यः सयात सवविषये पराप्यॊ वा सवगृहान भवेत निर्व्रणॊ ऽपि च मॊक्तव्य एष धर्मः सनातनः तस्माद धर्मेण यॊद्धव्यं मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत सत्सु नित्यं सतां धर्मस तम आस्थाय न नाशयेत यॊ वै जयत्य अधर्मेण कषत्रियॊ वर्धमानकः आत्मानम आत्मना हन्ति पापॊ निकृतिजीवनः कर्म चैतद असाधूनाम असाधुं साधुना जयेत धर्मेण निधनं शरेयॊ न जयः पापकर्मणा नाधर्मश चरितॊ राजन सद्यः फलति गौर इव मूलान्य अस्य परशाखाश च दहन समनुगच्छति पापेन कर्मणॊ वित्तं लब्ध्वा पापः परहृष्यति स वर्धमानः सतेयेन पापः पापे परसज्जति न धर्मॊ ऽसतीति मन्वानः शुचीन अवहसन्न इव अश्रद्दधान भावाच च विनाशम उपगच्छति स बद्धॊवारुणैः पाशैर अमर्त्य इव मन्यते महादृतिर इवाध्मातः सवकृतेन विवर्धते ततः स मूलॊ हरियते नदीकूलाद इव दरुमः अथैनम अभिनिन्दन्ति भिन्नं कुम्भम इवाश्मनि तस्माद धर्मेण विजयं कामं लिप्सेत भूमिपः नाधर्मेण महीं जेतुं लिप्सेत जगतीपतिः अधर्मविजयं लब्ध्वा कॊ ऽनुमन्येत भूमिपः अधर्मयुक्तॊ विजयॊ हय अध्रुवॊ ऽसवर्ग्य एव च सादयत्य एष राजानं महीं च भरतर्षभ विशीर्णकवचं चैव तवास्मीति च वादिनम कृताञ्जलिं नयस्तशस्त्रं गृहीत्वा न विहिंसयेत बलेनावजितॊ यश च न तं युध्येत भूमिपः संवत्सरं विप्रणयेत तस्माज जातः पुनर भवेत नार्वाक संवत्सरात कन्या सप्रष्टव्या विक्रमाहृता एवम एव धनं सर्वं यच चान्यत सहसाहृतम न तु वन्ध्यं धनं तिष्ठेत पिबेयुर बराह्मणाः पयः युञ्जीरन वाप्य अनडुहः कषन्तव्यं वा तदा भवेत राज्ञा राजैव यॊद्धव्यस तथा धर्मॊ विधीयते नान्यॊ राजानम अभ्यसेद अराजन्यः कथं चन अनीकयॊः संहतयॊर यदीयाद बराह्मणॊ ऽनतरा शान्तिम इच्छन्न उभयतॊ न यॊद्धव्यं तदा भवेत मर्यादां शाश्वतीं भिन्द्याद बराह्मणं यॊ ऽभिलङ्घयेत अथ चेल लङ्घयेद एनां मर्यादां कषत्रिय बरुवः अप्रशस्यस तद ऊर्ध्वं सयाद अनादेयश च संसदि या तु धर्मविपॊपेन मर्यादा भेदनेन च तां वृत्तिं नानुवर्तेत विजिगीषुर महीपतिः धर्मलब्धाद धि विजयात कॊ लाभॊ ऽभयधिकॊ भवेत सहसा नाम्य भूतानि कषिप्रम एव परसादयेत सान्त्वेन भॊगदानेन स राज्ञां परमॊ नयः भुज्यमाना हय अयॊगेन सवराष्ट्राद अभितापिताः अमित्रान पर्युपासीरन वयसनौघप्रतीक्षिणः अमित्रॊपग्रहं चास्य ते कुर्युः कषिप्रम आपदि संदुष्टाः सर्वतॊ राजन राजव्यसनकाङ्क्षिणः नामित्रॊ विनिकर्तव्यॊ नातिछेद्यः कथं चन जीवितं हय अप्य अति छिन्नः संत्यजत्य एकदा नरः अल्पेनापि हि संयुक्तस तुष्यत्य एवापराधिकः शुद्धं जीवितम एवापि तादृशॊ बहु मन्यते यस्य सफीतॊ जनपदः संपन्नः परिय राजकः संतुष्टभृत्यसचिवॊ दृढमूलः स पार्थिवः ऋत्विक पुरॊहिताचार्या ये चान्ये शरुतसंमताः पूजार्हाः पूजिता यस्य स वै लॊकजिद उच्यते एतेनैव च वृत्तेन महीं पराप सुरॊत्तमः अन्व एव चैन्द्रं विजयं वयजिगीषन्त पार्थिवाः भूमिवर्जं पुरं राजा जित्वा राजानम आहवे अमृताश चौषधीः शश्वद आजहार परतर्दनः अग्निहॊत्राण्य अग्निशेषं हविर भाजनम एव च आजहार दिवॊदासस ततॊ विप्रकृतॊ ऽभवत सराजकानि राष्ट्राणि नाभागॊ दक्षिणां ददौ अन्यत्र शरॊत्रिय सवाच च तापस सवाच च भारत उच्चावचानि वृत्तानि धर्मज्ञानां युधिष्ठिर आसन राज्ञां पुराणानां सर्वं तन मम रॊचते सर्वविद्यातिरेकाद वा जयम इच्छेन महीपतिः न मायया न दम्भेन य इच्छेद भूतिम आत्मनः कषत्रधर्मान न पापीयान धर्मॊ ऽसति भरतर्षभ अभियाने च युद्धे च राजा हन्ति महाजनम अथ सम कर्मणा येन लॊकाञ जयति पार्थिवः विद्वञ जिज्ञासमानाय परब्रूहि भरतर्षभ निग्रहेण च पापानां साधूनां परग्रहेण च यज्ञैर दानैश च राजानॊ भवन्ति शुचयॊ ऽमलाः उपरुन्धन्ति राजानॊ भूतानि विजयार्थिनः त एव विजयं पराप्य वर्धयन्ति पुनः परजाः अपविध्यन्ति पापानि दानयज्ञतपॊ बलैः अनुग्रहेण भूतानां पुण्यम एषां परवर्धते यथैव कषेत्रनिर्दाता निर्दन वै कषेत्रम एकदा हिनस्ति कक्षं धान्यं च न च धान्यं विनश्यति एवं शस्त्राणि मुञ्चन्तॊ घनन्ति वध्यान अथैक दा तस्यैषा निष्कृतिः कृत्स्ना भूतानां भावनं पुनः यॊ भूतानि धनज्यानाद वधात कलेशाच च रक्षति दस्युभ्यः पराणदानात सधनदः सुखदॊ विराट स सर्वयज्ञैर ईजानॊ राजाथाभय दक्षिणैः अनुभूयेह भद्राणि पराप्नॊद इन्द्र स लॊकताम बराह्मणार्थे समुत्पन्ने यॊ ऽभिनिःसृत्य युध्यते आत्मानं यूपम उच्छ्रित्य स यज्ञॊ ऽनन्त दक्षिणः अभीतॊ विकिरञ शत्रून परतिगृह्णञ शरांस तथा न तस्मात तरिदशाः शरेयॊ भुवि पश्यन्ति किं चन तस्य यावन्ति शस्त्राणि तवचं भिन्दन्ति संयुगे तावतः सॊ ऽशनुते लॊकान सर्वकामदुहॊ ऽकषयान न तस्य रुधिरं गात्राद आवेधेभ्यः परवर्तते स ह तेनैव रक्तेन सर्वपापैः परमुच्यते यानि दुःखानि सहते वरणानाम अभितापने न ततॊ ऽसति तपॊ भूय इति धर्मविदॊ विदुः पृष्ठतॊ भीरवः संख्ये वर्तन्ते ऽधम पूरुषाः शूराच छरणम इच्छन्तः पर्जन्याद इव जीवनम यदि शूरस तथा कषेमे परतिरक्षेत तथा भये परतिरूपं जनाः कुर्युर न च तद वर्तते तथा यदि ते कृतम आज्ञाय नमः कुर्युः सदैव तम युक्तं नयाय्यं च कुर्युस ते न च तद वर्तते तथा पुरुषाणां समानानां दृश्यते महद अन्तरम संग्रामे ऽनीक वेलायाम उत्क्रुष्टे ऽभिपतत्सु च पतत्य अभिमुखः शूरः परान भीरुः पलायते आस्थायास्वर्ग्यम अध्वानं सहायान विषमे तयजन मा सम तांस तादृशांस तात जनिष्ठाः पुरुषाधमान ये सहायान रणे हित्वा सवस्ति मन्तॊ गृहान ययुः अस्वस्ति तेभ्यः कुर्वन्ति देवा इन्द्रपुरॊगमाः तयागेन यः सहायानां सवान पराणांस तरातुम इच्छति तं हन्युः काष्ठलॊष्टैर वा दयेयुर वा कटाग्निना पशुवन मारयेयुर वा कषत्रिया ये सयुर ईदृशाः अधर्मः कषत्रियस्यैष यच छय्या मरणं भवेत विसृजञ शरेष्म पित्तानि कृपणं परिदेवयन अविक्षतेन देहेन परलयं यॊ ऽधिगच्छति कषत्रियॊ नास्य तत कर्म परशंसन्ति पुरा विदः न गृहे मरणं तात कषत्रियाणां परशस्यते शौटीराणाम अशौटीरम अधर्म्यं कृपणं च तत इदं दुःखम अहॊ कष्टं पापीय इति निष्टनन परतिध्वस्त मुखः पूतिर अमात्यान बहु शॊचयन अरॊगाणां सपृहयते मुहुर मृत्युम अपीच्छति वीरॊ दृप्तॊ ऽभिमानी च नेदृशं मृत्युम अर्हति रणेषु कदनं कृत्वा जञातिभिः परिवारितः तीक्ष्णैः शस्त्रैः सुविक्लिष्टः कषत्रियॊ मृत्युम अर्हति शूरॊ हि सत्यमन्युभ्याम आविष्टॊ युध्यते भृशम कृत्यमानानि गात्राणि परैर नैवावबुध्यते स संख्ये निधनं पराप्य परशस्तं लॊकपूजितम सवधर्मं विपुलं पराप्य शक्रस्यैति स लॊकताम सर्वॊ यॊधः परं तयक्तुम आविष्टस तयक्तजीवितः पराप्नॊतीन्द्रस्य सालॊक्यं शूरः पृष्ठम अदर्शयन के लॊका युध्यमानानां शूराणाम अनिवर्तिनाम भवन्ति निधनं पराप्य तन मे बरूहि पिता मह अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम अम्बरीषस्य संवादम इन्द्रस्य च युधिष्ठिर अम्बरीषॊ हि नाभागः सवर्गं गत्वा सुदुर लभम ददर्श सुरलॊकस्थं शक्रेण सचिवं सह सर्वतेजॊमयं दिव्यं विमानवरम आस्थितम उपर्य उपरि गच्छन्तं सवं वै सेनापतिं परभुम स दृष्ट्वॊपरि गच्छन्तं सेनापतिम उदारधीः ऋद्धिं दृष्ट्वा सुदेवस्य विस्मितः पराह वासवम सागरान्तां महीं कृत्स्नाम अनुशिष्य यथाविधि चातुर्वर्ण्ये यथाशास्त्रं परवृत्तॊ धर्मकाम्यया बरह्मचर्येण घॊरेण आचार्य कुलसेवया वेदान अधीत्य धर्मेण राजशास्त्रं च केवलम अतिथीन अन्नपानेन पितॄंश च सवधया तथा ऋषीन सवाध्यायदीक्षाभिर देवान यज्ञैर अनुत्तमैः कषत्रधर्मे सथितॊ भूत्वा यथाशास्त्रं यथाविधि उदीक्षमाणः पृतनां जयामि युधि वासव देवराजसुदेवॊ ऽयं मम सेनापतिः पुरा आसीद यॊधः परशान्तात्मा सॊ ऽयं कस्माद अतीव माम नानेन करतुभिर मुख्यैर इष्टं नैव दविजातयः तर्पिता विधिवच छक्र सॊ ऽयं कस्माद अतीव माम एतस्य विततस तात सुदेवस्य बभूव ह संग्रामयज्ञः सुमहान यश चान्यॊ युध्यते नरः संनद्धॊ दीक्षितः सर्वॊ यॊधः पराप्य चमूमुखम युद्धयज्ञाधिकार सथॊ भवतीति विनिश्चयः कानि यज्ञे हवींष्य अत्र किम आज्यं का च दक्षिणा ऋत्विजश चात्र के परॊक्तास तन मे बरूहि शतक्रतॊ ऋत्विजः कुञ्जरास तत्र वाजिनॊ ऽधवर्यवस तथा हवींषि परमांसानि रुधिरं तव आज्यम एव च सृगालगृध्रकाकॊलाः सदस्यास तत्र सत्रिणः आज्यशेषं पिबन्त्य एते हविः पराश्नन्ति चाध्वरे परासतॊमरसंघाताः खड्गशक्तिपरश्वधाः जवलन्तॊ निशिताः पीताः सरुचस तस्याथ सत्रिणः चापवेगायतस तीक्ष्णः परकायावदारणः ऋजुः सुनिशितः पीतः सायकॊ ऽसय सरुवॊ महान दवीपिचर्मावनद्धश च नागदन्तकृतत्सरुः हस्तिहस्तगतः खड्गः सफ्यॊ भवेत तस्य संयुगे जवलितैर निशितैः पीतैः परासशक्तिपरश्वधैः शक्यायसमयैस तीक्ष्णैर अभिघातॊ भवेद वसु आवेगाद यत तु रुधिरं संग्रामे सयन्दते भुवि सास्य पूर्णाहुतिर हॊत्रे समृद्धा सर्वकामधुक छिन्धि भिन्धीति यस्यैतच छरूयते वाहिनीमुखे सामानि साम गास तस्य गायन्ति यमसादने हविर्धानं तु तस्याहुः परेषां वाहिनीमुखम कुञ्जराणां हयानां च वर्मिणां च समुच्चयः अग्निः शयेनचितॊ नाम तस्य यज्ञे विधीयते उत्तिष्ठन्ति कबन्धॊ ऽतर सहस्रे निहते तु यः स यूपस तस्य शूरस्य खादिरॊ ऽषटाश्रिर उच्यते इडॊपहूतं करॊशन्ति कुञ्जरा अङ्कुशेरिताः वयाघुष्ट तलनादेन वषट्कारेण पार्थिव उद्गाता तव संग्रामे तरिसामा दुन्दुभिः समृतः बरह्म सवे हरियमाणे यः परियां युद्धे तनुं तयजेत आत्मानं यूपम उच्छ्रित्य स यज्ञॊ ऽनन्त दक्षिणः भर्तुर अर्थे तु यः शूरॊ विक्रमेद वाहिनीमुखे भयान न च निवर्तेत तस्य लॊका यथा मम नीलचन्द्राकृतैः खड्गैर बाहुभिः परिघॊपमैः यस्य वेदिर उपस्तीर्णा तस्य लॊका यथा मम यस तु नावेक्षते कं चित सहायं विजये सथितः विगाह्य वाहिनीमध्यं तस्य लॊका यथा मम यस्य तॊमरसंघाटा भेरी मण्डूककच्छपा वीरास्थि शर्करा दुर्गा मांसशॊणितकर्दमा असि चर्म पलवा सिन्धुः केशशैवलशाद्वला अश्वनागरथैश चैव संभिन्नैः कृतसंक्रमा पताकाध्वजवानीरा हतवाहन वाहिनी शॊणितॊदा सुसंपूर्णा दुस्तरा पारगैर नरैः हतनागमहानक्रा परलॊकवहाशिवा ऋष्टिखड्गध्वजानूका गृध्रकङ्कवडप्लवा पुरुषादानुचरिता भीरूणां कश्मलावहा नदी यॊधमहायज्ञे तद अस्यावभृथं समृतम वेदी यस्य तव अमित्राणां शिरॊभिर अवकीर्यते अश्वस्कन्धैर जग सकन्धैस तस्य लॊका यथा मम पत्नी शाला कृता यस्य परेषां वाहिनीमुखम हविर्धानं सववाहिन्यस तद अस्याहुर मनीषिणः सदश चान्तर यॊधाग्निर आग्नीध्रश चॊत्तरां दिशम शत्रुसेना कलत्रस्य सर्वलॊकान अदूरतः यदा तूभय तॊ वयाहॊ भवत्य आकाशम अग्रतः सास्य वेदी तथा यज्ञे नित्यं वेदास तरयॊ ऽगनयः यस तु यॊधः परावृत्तः संत्रस्तॊ हन्यते परैः अप्रतिष्ठं स नरकं याति नास्त्य अत्र संशयः यस्य शॊणितवेगेन नदी सयात समभिप्लुता केशमांसास्थि संकीर्णा स गच्छेत परमां गतिम यस तु सेनापतिं हत्वा तद यानम अधिरॊहति स विष्णुविक्रम करामी बृहस्पतिसमः करतुः नायकं वा परमाणं वा यॊ वा सयात तत्र पूजितः जीवग्राहं निगृह्णाति तस्य लॊका यथा मम आहवे निहतं शूरं न शॊचेत कदा चन अशॊच्यॊ हि हतः शूरः सवर्गलॊके महीयते न हय अन्नं नॊदकं तस्य न सनानं नाप्य अशौचकम हतस्य कर्तुम इच्छन्ति तस्य लॊकाञ शृणुष्व मे वराप्सरः सहस्राणि शूरम आयॊधने हतम तवरमाणा हि धावन्ति मम भर्ता भवेद इति एतत तपश च पुण्यं च धर्मश चैव सनातनः चत्वारश चाश्रमास तस्य यॊ युद्धे न पलायते वृद्धं बलं न हन्तव्यं नैव सत्री न च वै दविजः तृणपूर्णमुखश चैव तवास्मीति च यॊ वदेत अहं वृत्रं बलं पाकं शतमायं विरॊचनम दुरावार्यं च नमुचिं नैकमायं च शम्बरम विप्रचित्तिं च दैतेयं दनॊः पुत्राश च सर्वशः परह्रादं च निहत्याजौ ततॊ देवाधिपॊ ऽभवम इत्य एतच छक्र वचनं निशम्य परतिगृह्य च यॊधानाम आत्मनः सिद्धिम अम्बरीषॊ ऽभिपन्नवान अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम परतर्दनॊ मैथिलश च संग्रामं यत्र चक्रतुः यज्ञॊपवीती संग्रामे जनकॊ मैथिलॊ यथा यॊधान उद्धर्षयाम आस तन निबॊध युधिष्ठिर जनकॊ मैथिलॊ राजा महात्मा सर्वतत्त्ववित यॊधान सवान दर्शयाम आस सवर्गं नरकम एव च अभीतानाम इमे लॊका भास्वन्तॊ हन्त पश्यत पूर्णा गन्धर्वकन्याभिः सर्वकामदुहॊ ऽकषयाः इमे पलायमानानां नरकाः परत्युपस्थिताः अकीर्तिः शाश्वती चैव पतितव्यम अनन्तरम तान दृष्ट्वारीन विजयतॊ भूत्वा संत्याग बुद्धयः नरकस्याप्रतिष्ठस्य मा भूतवशवर्तिनः तयागमूलं हि शूराणां सवर्गद्वारम अनुत्तमम इत्य उक्तास ते नृपतिना यॊधाः परपुरंजय वयजयन्त रणे शत्रून हर्षयन्तॊ जनेश्वरम तस्माद आत्मवता नित्यं सथातव्यं रणमूर्धनि गजानां रथिनॊ मध्ये रथानाम अनु सादिनः सादिनाम अन्तरा सथाप्यं पादातम इह दंशितम य एवं वयूहते राजा स नित्यं जयते दविषः तस्माद एवंविधातव्यं नित्यम एव युधिष्ठिर सर्वे सुकृतम इच्छन्तः सुयुद्धेनाति मन्यवः कषॊभयेयुर अनीकानि सागरं मकरा इव हर्षयेयुर विषण्णांश च वयवस्थाप्य परस्परम जितां च भूमिं रक्षेत भग्नान नात्यनुसारयेत पुनरावर्तमानानां निराशानां च जीविते न वेगः सुसहॊ राजंस तस्मान नात्यनुसारयेत न हि परहर्तुम इच्छन्ति शूराः पराद्रवतां भयात तस्मात पलायमानानां कुर्यान नात्यनुसारणम चराणाम अचरा हय अन्नम अदंष्ट्रा दंष्ट्रिणाम अपि अपाणयः पाणिमताम अन्नं शूरस्य कातराः समानपृष्ठॊदर पाणिपादाः; पश्चाच छूरं भीरवॊ ऽनुव्रजन्ति अतॊ भयार्ताः परणिपत्य भूयः; कृत्वाञ्जलीन उपतिष्ठन्ति शूरान शूर बाहुषु लॊकॊ ऽयं लम्बते पुत्र वत सदा तस्मात सर्वास्व अवस्थासु शूरः संमानम अर्हति न हि शौर्यात परं किं चित तरिषु लॊकेषु विद्यते शूरः सर्वं पालयति सर्वं शूरे परतिष्ठितम यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ ईषद धर्मं परपीड्यापि तन मे बरूहि पिता मह सत्येन हि सथिता धर्मा उपपत्त्या तथापरे साध्व आचारतया के चित तथैवौपयिका अपि उपायधर्मान वक्ष्यामि सिद्धार्थान अर्थधर्मयॊः निर्मर्यादा दस्यवस तु भवन्ति परिपन्थिनः तेषां परतिविघातार्थं परवक्ष्याम्य अथ नैगमम कार्याणां संप्रसिद्ध्य अर्थं तान उपायान निबॊध मे उभे परज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत जानन वक्रां न सेवेत परतिबाधेत चागताम अमित्रा एव राजानं भेदेनॊपचरन्त्य उत तां राजा निकृतिं जानन यथामित्रान परबाधते गजानां पार्श्वचर्माणि गॊवृषाजगराणि च शल्य कङ्कट लॊहानि तनुत्राणि मतानि च शितपीतानि शस्त्राणि संनाहाः पीतलॊहिताः नाना रञ्जन रक्ताः सयुः पताकाः केतवश च ते ऋष्टयस तॊमराः खड्गा निशिताश च परश्वधाः फलकान्य अथ चर्माणि परतिकल्प्यान्य अनेकशः अभीनीतानि शस्त्राणि यॊधाश च कृतनिश्रमाः चैत्र्यां वा मार्गशीर्ष्यां वा सेनायॊगः परशस्यते पक्वसस्या हि पृथिवी भवत्य अम्बुमती तथा नैवाति शीतॊ नात्युष्णः कालॊ भवति भारत तस्मात तदा यॊजयेत परेषां वयसनेषु वा एतेषु यॊगाः सेनायाः परशस्ताः परबाधने जलवांस तृणवान मार्गः समॊ गम्यः परशस्यते चारैर हि विहिताभ्यासः कुशलैर वनगॊचरैः नव्यारण्यैर न शक्येत गन्तुं मृगगणैर इव तस्मात सर्वासु सेनासु यॊजयन्ति जयार्थिनः आवासस तॊयवान दुर्गः परयाकाशः परशस्यते परेषाम उपसर्पाणां परतिषेधस तथा भवेत आकाशं तु वनाभ्याशे मन्यन्ते गुणवत तरम बहुभिर गुणजातैस तु ये युद्धकुशला जनाः उपन्यासॊ ऽपसर्पाणां पदातीनां च गूहनम अथ शत्रुप्रतीघातम आपद अर्थं परायणम सप्तर्षीन पृष्ठतः कृत्वा युध्येरन्न अचला इव अनेन विधिना राजञ जिगीषेतापि दुर जयान यतॊ वायुर यतः सूर्यॊ यतः शुक्रस ततॊ जयः पूर्वं पूर्वं जयाय एषां संनिपाते युधिष्ठिर अकर्दमाम अनुदकाम अमर्यादाम अलॊष्टकाम अश्वभूमिं परशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः समा निरुदकाकाशा रथभूमिः परशस्यते नीचद्रुमा महाकक्षा सॊदका हस्तियॊधिनाम बहु दुर्गा महावृक्षा वेत्रवेणुभिर आस्तृता पदातीनां कषमा भूमिः पर्वतॊपवनानि च पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु परशस्यते पदातिनागबहुला परावृट्काले परशस्यते गुणान एतान परसंख्याय देशकालौ परयॊजयेत एवं संचिन्त्य यॊ याति तिथि नक्षत्रपूजितः विजयं लभते नित्यं सेनां सम्यक परयॊजयन परसुप्तांस तृषिताञ शरान्तान परकीर्णान नाभिघातयेत मॊक्षे परयाणे चलने पानभॊजन कालयॊः अति कषिप्तान वयतिक्षिप्तान विहतान परतनू कृतान सुविस्रम्भान कृतारम्भान उपन्यास परतापिनान बहिश्चरान उपन्यासान कृत्वा वेश्मानुसारिणः पारम्पर्यागते दवारे ये के चिद अनुवर्तिनः परिचर्या वरॊद्धारॊ ये च के चन वल्गिनः अनीकं ये परभिन्दन्ति भिन्नं ये सथगयन्ति च समानाशन पानास ते कार्या दविगुणवेतनाः दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस तथा तेषां सहस्राधिपतिं कुर्याच छूरम अतन्द्रितम यथामुख्यं संनिपात्य वक्तव्याः सम शपामहे यथा जयार्थं संग्रामे न जह्याम परस्परम इहैव ते निवर्तन्तां ये नः के चन भीरवः न घातयेयुः परदरं कुर्वाणास तुमुले सति आत्मानं च सवपक्षं च पलायन हन्ति संयुगे दरव्यनाशॊ वधॊ ऽकीर्तिर अयशश च पलायने अमनॊज्ञा सुखा वाचः पुरुषस्य पलायतः परतिस्पन्दौष्ठ दन्तस्य नयस्तसर्वायुधस्य च हित्वा पलायमानस्य सहायान पराणसंशये अमित्रैर अनुबद्धस्य दविषताम अस्तु नस तथा मनुष्यापसदा हय एते ये भवन्ति पराङ्मुखाः राशिवर्धन मात्रास ते नैव ते परेत्य नॊ इह अमित्रा हृष्टमनसः परत्युद्यान्ति पलायिनम जयिनं सुहृदस तात वन्दनैर मङ्गलेन च यस्य सम वयसने राजन्न अनुमॊदन्ति शत्रवः तद असह्य तरं दुःखम अहं मन्ये वधाद अपि शरियं जानीत धर्मस्य मूलं सर्वसुखस्य च सा भीरूणां परान याति शूरस ताम अधिगच्छति ते वयं सवर्गम इच्छन्तः संग्रामे तयक्तजीविताः जयन्तॊ वध्यमाना वा पराप्तुम अर्हाम सद गतिम एवं संशप्त शपथाः समभित्यक्तजीविताः अमित्रवाहिनीं वीराः संप्रगाहन्त्य अभीरवः अग्रतः पुरुषानीकम असि चर्म वतां भवेत पृष्ठतः शकटानीकं कलत्रं मध्यतस तथा परेषां परतिघातार्थं पदातीनां च गूहनम अपि हय अस्मिन परे गृद्धा भवेयुर ये पुरॊगमाः ये पुरस्ताद अभिमताः सत्त्ववन्तॊ मनॊ विनः ते पूर्वम अभिवर्तेरंस तान अन्वग इतरे जनाः अपि चॊद्धर्षणं कार्यं भीरूणाम अपि यत्नतः सकन्धदर्शनमात्रं तु तिष्ठेयुर वा समीपतः संहतान यॊधयेद अल्पान कामं विस्तारयेद बहून सुची मुखम अनीकं सयाद अल्पानां बहुभिः सह संप्रयुद्धे परहृष्टे वा सत्यं वायदि वानृतम परगृह्य बाहून करॊशेत भग्ना भग्नाः परा इति आगतं नॊ मित्रबलं परहरध्वम अभीतवत शब्दवन्तॊ ऽनुधावेयुः कुर्वन्तॊ भैरवं रवम कष्वेडाः किल किलाः शङ्खाः करकचा गॊविषाणिकान भेरीमृदङ्गपणवान नादयेयुर्श च कुञ्जरान [य] किं शीलाः किं समुत्थानाः कथंरूपाश च भारत किं संनाहाः कथं शस्त्रा जनाः सयुः संयुगे नृप [भ] यथाचरितम एवात्र शस्त्रपत्रं विधीयते आचाराद एव पुरुषस तथा कर्मसु वर्तते गान्धाराः सिन्धुसौवीरा नखरप्रासयॊधिनः आभीरवः सुबलिनस तद बलं सर्वपारगम सर्वशस्त्रेषु कुशलाः सत्त्ववन्तॊ हय उशीनराः पराच्या मातङ्गयुद्धेषु कुशलाः शठयॊधिनः तथा यवनकाम्बॊजा मथुराम अभितश च ये एते नियुद्ध कुशला दाक्षिणात्यासि चर्मिणः सर्वत्र शूरा जायन्ते महासत्त्वा महाबलाः पराय एष समुद्दिष्टॊ लक्षणानि तु मे शृणु सिंहशार्दूलवान नेत्राः सिन्ह शार्दूलगामिनः पारावत कुलिङ्गाक्षाः सर्वे शूराः परमाथिनः मृगस्वरा दवीपिनेत्रा ऋषभाक्षास तथापरे परवादिनः सुचण्डाश च करॊधिनः किंनरी सवनाः मेघस्वनाः करुद्ध मुखाः के चित करभ निस्वनाः जिह्मनासानुजङ्घाश च दूरगा दूरपातिनः विडाल कुब्जास तनवस तनु केशास तनुत्वचः शूराश चपल चित्ताश च ते भवन्ति दुरासदाः गॊधा निमीलिताः के चिन मृदु परकृतयॊ ऽपि च तुरंगगतिनिर्घॊषास ते नराः पारयिष्णवः सुसंहताः परतनवॊ वयूढॊरस्काः सुसंस्थिताः परवादितेन नृत्यन्ति हृष्यन्ति कलहेषु च गन्भीराक्षा निःसृताक्षाः पिङ्गला भरुकुटी मुखाः नकुलाक्षास तथा चैव सर्वे शूरास तनुत्यजः जिह्माक्षाः परललाटाश च निर्मांस हनवॊ ऽपि च वक्रबाह्वङ्गुली सक्ताः कृशा धमनि संतताः परविशन्त्य अतिवेगेन संपराये ऽभयुपस्थिते वारणा इव संमत्तास ते भवन्ति दुरासदाः दीप्तस्फुटित केशान्ताः सथूलपार्श्व हनू मुखाः उन्नतांसा पृथुग्रीवा विकटाः सथूलपिण्डिका उद्वृत्ताश चैव सुग्रीवा विनता विहगा इव पिण्ड शीर्शाहि वक्त्राश च वृषदंश मुखा इव उग्रस्वना मन्युमन्तॊ युद्धेष्व आराव सारिणः अधर्मज्ञावलिप्ताश च घॊरा रौद्रप्रदर्शिनः तयक्तात्मानः सर्व एते अन्त्यजा हय अनिवर्तिनः पुरस्कार्याः सदा सैन्ये हन्यते घनन्ति चापि ते अधार्मिका भिन्नवृत्ताः साध्व एवैषां पराभवः एवम एव परकुप्यन्ति राज्ञॊ ऽपय एते हय अभीक्ष्णशः [य] जैत्र्या वा कानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ पृतनायाः परशस्तानि तानीहेच्छामि वेदितुम [भ] जैत्र्या वा यानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ पृतनायाः परशस्तानि तानि वक्ष्यामि सर्वशः दैवं पूर्वं विकुरुते मानुषे कालचॊदिते तद विद्वांसॊ ऽनुपश्यन्ति जञानदीर्घेण चक्षुषा परायश्चित्त विधिं चात्र जपहॊमांश च तद विदुः मङ्गलानि च कुर्वन्तः शमयन्त्य अहितान्य अपि उदीर्णमनसॊ यॊधा वाहनानि च भारत यस्यां भवन्ति सेनायां धरुवं तस्यां जयं वदेत अन्व एनां वायवॊ वान्ति तथैवेन्द्र धनूंषि च अनुप्लवन्ते मेघाश च तथादित्यस्य रश्मयः गॊमायवश चानुलॊमा वडा गृध्राश च सर्वशः आचरेयुर यदा सेनां तदा सिद्धिर अनुत्तमा परसन्नभाः पावक ऊर्ध्वरश्मिः; परदक्षिणावर्तशिखॊ विधूमः पुण्या गन्धाश चाहुतीनां परवान्ति; जयस्यैतद भाविनॊ रूपम आहुः गम्भीरशब्दाश च महास्वनाश च; शङ्खाश च भेर्यश च नदन्ति यत्र युयुत्सवश चाप्रतीपा भवन्ति; जयस्यैतद भाविनॊ रूपम आहुः इष्टा मृगाः पृष्ठतॊ वामतश च; संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च जिघांसतां दक्षिणाः सिद्धिम आहुर; ये तव अग्रतस ते परतिषेधयन्ति मङ्गल्य शब्दाः शकुना वदन्ति; हंसाः करौञ्चाः शतपत्राश च चाषाः हृष्टा यॊधाः सत्त्ववन्तॊ भवन्ति; जयस्यैतद भाविनॊ रूपम आहुः शस्त्रैः पतैः कवचैर केतुभिश च; सुभानुभिर मुखवर्णैश च यूनाम भराजिष्मती दुष्प्रतिप्रेक्षणीया; येषां चमूस ते ऽभिभवन्ति शत्रून शुश्रूषवश चानभिमानिनश च; परस्परं सौहृदम आस्थिताश च येषां यॊधाः शौचम अनुष्ठिताश च; जयस्यैतद भाविनॊ रूपम आहुः शब्दाः सपर्शास तथा गन्धा विचरन्ति मनःप्रियाः धैर्यं चाविशते यॊधान विजयस्य मुखं तु तत इष्टॊ वामः परविष्टस्य दक्षिणः परविविक्षतः पश्चात संसाधयत्य अर्थं पुरस्तात परतिषेधति संभृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां युधिष्ठिर साम्नैवावर्तने पूर्वं परयतेथास तथॊ युधि जघन्य एष विजयॊ यद युद्धं नाम भारत यादृच्छिकॊ युधि जयॊ दैवॊ वेति विचारणम अपाम इव महावेगस तरस्ता मृगगणा इव दुर्निवार्यतमा चैव परभग्ना महती चमूः भग्ना इत्य एव भज्यन्ते विद्वांसॊ ऽपि न कारणम उदारसारा महती रुरुसंघॊपमा चमूः परस्परज्ञाः संहृष्टास तयक्तप्राणाः सुनिश्चिताः अपि पञ्चाशतिः शूरा मृद्नन्ति परवाहिनीम अथ वा पञ्च षट सप्त सहिताः कृतनिश्चयाः कुलीनाः पूजिताः सम्यग विजयन्तीह शात्रवान संनिपातॊ न गन्तव्यः शक्ये सति कथं चन सान्त्वभेद परदानानां युद्धम उत्तरम उच्यते संसर्पणाद धि सेनाया भयं भीरून परबाधते वज्राद इव परज्वलिताद इयं कव नु पतिष्यति अभिप्रयातां समितिं जञात्वा ये परतियान्त्य अथ तेषां सपन्दन्ति गात्राणि यॊधानां विषयस्य च विषयॊ वयथते राजन सर्वः सस्थाणु जङ्गमः शस्त्रप्रताप तप्तानां मज्जा सीदति देहिनाम तेषां सान्त्वं करूर मिश्रं परणेतव्यं पुनः पुनः संपीड्यमाना हि परे यॊगम आयान्ति सर्वशः अन्तराणां च भेदार्थं चारान अभ्यवचारयेत यश च तस्मात परॊ राजा तेन संधिः परशस्यते न हि तस्यान्यथा पीडा शक्या कर्तुं तथाविधा यथा सार्धम अमित्रेण सर्वतः परतिबाधनम कषमा वै साधु माया हि न हि साध्व अक्षमा सदा कषमायाश चाक्षमायाश च विद्धि पार्थ परयॊजनम विजित्य कषममाणस्य यशॊ राज्ञॊ ऽभिवर्धते महापराधा हय अप्य अस्मिन विश्वसन्ति हि शत्रवः मन्यते कर्शयित्वा तु कषमा साध्व इति शम्बरः असंतप्तं तु यद दारु परत्येति परकृतिं पुनः नैतत परशंसन्त्य आचार्या न च साधु निदर्शनम अक्लेशेनाविनाशेन नियन्तव्याः सवपुत्रवत दवेष्यॊ भवति भूतानाम उग्रॊ राजा युधिष्ठिर मृदुम अप्य अवमन्यन्ते तस्माद उभय भाग भवेत परहरिष्यन परियं बरूयात परहरन्न अपि भारत परहृत्य च कृपायेत शॊचन्न इव रुदन्न इव न मे परियं यत स हतः संप्राहैवं पुरॊ वचः न चकर्थ च मे वाक्यम उच्यमानः पुनः पुनः अहॊ जीवितम आकाङ्क्षे नेदृशॊ वधम अर्हति सुदुर्लभाः सुपुरुषाः संग्रामेष्व अपलायिनः कृतं ममाप्रियं तेन येनायं निहतॊ मृधे इति वाचा वदन हन्तॄन पूजयेत रहॊगतः हन्तॄणां चाहतानां च यत कुर्युर अपराधिनः करॊशेद बाहुं परगृह्यापि चिकीर्षञ जनसंग्रहम एवं सर्वास्व अवस्थासु सान्त्वपूर्वं समाचरन परियॊ भवति भूतानां धर्मज्ञॊ वीतभीर नृपः विश्वासं चात्र गच्छन्ति सर्वभूतानि भारत विश्वस्तः शक्यते भॊक्तुं यथाकामम उपस्थितः तस्माद विश्वासयेद राजा सर्वभूतान्य अमायया सर्वतः परिरक्षेच च यॊ महीं भॊक्तुम इच्छति [य] कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च पार्थिव अरौ वर्तेत नृपतिस तन मे बरूहि पितामह [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बृहस्पतेश च संवादम इन्द्रस्य च युधिष्ठिर बृहस्पतिं देवपतिर अभिवाद्य कृताञ्जलिः उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा अहितेषु कथं बरह्मन वर्तयेयम अतन्द्रितः असमुच्छिद्य चैवैनान नियच्छेयम उपायतः सेनयॊर वयतिषङ्गेण जयः साधारणॊ भवेत किं कुर्वाणं न मां जह्याज जवलिता शरीः परतापिनी ततॊ धर्मार्थकामानां कुशलः परतिभानवान राजधर्मविधानज्ञः परत्युवाच पुरंदरम न जातु कलहेनेच्छेन नियन्तुम अपकारिणः बाल संसेवितं हय एतद यद अमर्षॊ यद अक्षमा न शत्रुर विवृतः कार्यॊ वधम अस्याभिकाङ्क्षता करॊधं बलम अमर्षं च नियम्यात्मजम आत्मनि अमित्रम उपसेवेत विश्वस्तवद अविश्वसन परियम एव वदेन नित्यं नाप्रियं किं चिद आचरेत विरमेच छुष्क वैरेभ्यः कण्ठायासं च वर्जयेत यथा वैतंसिकॊ युक्तॊ दविजानां सदृशस्वनः तान दविजान कुरुते वश्यांस तथायुक्तॊ महीपतिः वशं चॊपनयेच छत्रून निहन्याच च पुरंदर न नित्यं परिभूयारीन सुखं सवपिति वासव जागर्त्य एव च दुष्टात्मा संकरे ऽगनिर इवॊत्थितः न संनिपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति विश्वास्यैवॊपसंन्यास्यॊ वशे कृत्वा रिपुः परभॊ संप्रधार्य सहामात्यैर मन्त्रविद्भिर महात्मभिः उपेक्षमाणॊ ऽवज्ञाते हृदयेनापराजितः अथास्य परहरेत काले किं चिद विचलिते पदे दण्डं च दूषयेद अस्य पुरुषैर आप्तकारिभिः आदिमध्यावसानज्ञः परच्छन्नं च विचारयेत बलानि दूषयेद अस्य जानंश चैव परमाणतः भेदेनॊपप्रदानेन संसृजन्न औषधैस तथा न तव एव चेल संसर्गं रचयेद अरिभिः सह दीर्घकालम अपि कषान्त्वा विहन्याद एव शातवान कालाकाङ्क्षी यामयेच च यथा विष्रम्भम आप्नुयुः न सद्यॊ ऽरीन विनिर्हन्याद दृष्टस्य विजयॊ ऽजवरः न यः शल्यं घट्टयति नवं च कुरुते वरणम पराप्ते च परहरेत काले न स संवर्तते पुनः हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपुं परति यः कालॊ हि वयतिक्रामेत पुरुषं कालकाङ्क्षिणम दुर्लभः स पुनः कालः कालधर्मचिकीर्षुणा और्जस्थ्यं विजयेद एवं संगृह्णन साधु संमतान कालेन साधयेन नित्यं नाप्राप्ते ऽभिनिपीडयेत विहाय कामं करॊधं च तथाहंकारम एव च युक्तॊ विवरम अन्विच्छेद अहितानां पुरंदर मार्दवं दण्ड आलस्यं परमादश च सुरॊत्तम मायाश च विविधाः शक्र साधयन्त्य अविचक्षणम निहत्यैतानि चत्वारि मायां परतिविधाय च ततः शक्नॊति शत्रूणां परहर्तुम अविचारयन यदैवैकेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाचरेत यच्छन्ति सचिवा गुह्यं मिथॊ विद्रावयन्त्य अपि अशक्यम इति कृत्वा वा ततॊ ऽनयैः संविदं चरेत बरह्मदण्डम अदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम भेदं च परथमं युञ्ज्यात तूष्णीं दण्डं तथैव च काले परयॊजयेद राजा तस्मिंस तस्मिंस तदा तदा परणिपातं च गच्छेत काले शत्रॊर बलीयसः युक्तॊ ऽसय वधम अन्विच्छेद अप्रमत्तः परमाद्यतः परणिपातेन दानेन वाचा मधुरया बरुवन अमित्रम उपसेवेत न तु जातु विशङ्कयेत सथानानि शङ्कितानां च नित्यम एव विवर्जयेत न च तेष्व आश्वसेद दरुग्ध्वा जागर्तीह निराकृताः न हय अतॊ दुष्करं कर्म किं चिद अस्ति सुरॊत्तम यथा विविधवृत्तानाम ऐश्वर्यम अमराधिप तथा विविधशीलानाम अपि संभव उच्यते यतेत यॊगम आस्थाय मित्रामित्रान अवारयन मृदुम अप्य अवमन्यन्ते तीक्ष्णाद उद्विजते जनः मातीक्ष्णॊ मामृदुर भूस तवं तीक्ष्णॊ भव मृदुर भव यथा वप्रे वेगवति सर्वतः संप्लुतॊदके नित्यं विवरणाद बाधस तथा राज्यं परमाद्यतः न बनून अभियुञ्जीत यौगपद्येन शात्रवान साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर एकैकम एषां निष्पिंषञ शिष्टेषु निपुणं चरेत न च शक्तॊ ऽपि मेधावी सर्वान एवारभेन नृपः यदा सयान महती सेना हयनागरथाकुला पदातियन्त्र बहुला सवनुरक्ता षडङ्गिनी यदा बहुविधां वृद्धिं मन्यते परतिलॊमतः तदा वृवृत्य परहरेद दस्यूनाम अविचारयन न साम दण्डॊपनिषत परशस्यते; न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा न सस्यघातॊ न च संकरक्रिया; न चापि भूयः परकृतेर विचारणा माया विभेदानुपसर्जनानि; पापं तथैव सपश संप्रयॊगात आप्तैर मनुष्यैर उपचारयेत; पुरेषु राष्ट्रेषु च संप्रयुक्तः पुराणि चैषाम अनुसृत्य भूमिपाः; पुरेषु भॊगान निखिलान इहाजयन पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि; परयॊजयन्तॊ बह वृत्र सूदन परदाय गूढानि वसूनि नाम; परच्छिद्य भॊगान अवधाय च सवान दुष्टाः सवदॊषैर इति कीर्तयित्वा; पुरेषु राष्ट्रेषु च यॊजयन्ति तथैव चान्यै रतिशास्त्रवेदिभिः; सवलंकृतैः शास्त्रविधानदृष्टिभिः सुशिक्षितैर भाष्य कथा विशारदैः; परेषु कृत्यान उपधारयस्व [इन्द्र] कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति दविजसत्तम कथं दुष्टं विजानीयाद एतत पृष्टॊ बरवीहि मे [बृहस्पति] परॊक्षम अगुणान आह सद्गुणान अभ्यसूयति परैर वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीम आस्ते पराङ्मुखः तूष्णीं भावे ऽपि हि जञानं न चेद भवति कारणम विश्वासम ओष्ठसंदंशं शिरसश च परकम्पनम करॊत्य अभीक्ष्णं संसृष्टम असंसृष्टश च भाषते अदृष्टितॊ विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते पृथग एत्य समश्नाति नेदम अद्य यथाविधि आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः आर्तिर आर्ते परिये परीतिर एतावन मित्र लक्षणम विपरीतं तु बॊद्धव्यम अरिलक्षणम एव तत एतान्य एवं यथॊक्तानि बुध्येथास तरिदशाधिप पुरुषाणां परदुष्टानां सवभावॊ बलवत्तरः इति दुष्टस्य विज्ञानम उक्तं ते सुरसत्तम निशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावद अमरेश्वरः [भ] स तद वचः शत्रुनिबर्हणे रतस; तथा चकारावितथं बृहस्पतेः चचार काले विजयाय चारिहा; वशं च शत्रून अनयत पुरंदरः [य] धार्मिकॊ ऽरथान असंप्राप्य राजामात्यैः परबाधितः चयुतः कॊशाच च दण्डाच च सुखम इच्छन कथं चरेत [भ] अत्रायं कषेमदर्शीयम इतिहासॊ ऽनुगीयते तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि तन निबॊध युधिष्ठिर कषेमदर्शं नृपसुतं यत्र कषीणबलं पुरा मुनिः कालक वृक्षीय आजगामेति नः शरुतम तं पप्रच्छॊपसंगृह्य कृच्छ्राम आपदम आस्थितः अर्थेषु भागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः अलब्ध्वा मद्विधॊ राज्यं बरह्मन किं कर्तुम अर्हति अन्यत्र मरणात सतेयाद अन्यत्र परसंश्रयात कषुद्राद अन्यत्र चाचारात तन ममाचक्ष्व सत्तम वयाधिना चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस तवद्विधः करणं भवेत निर्विद्य हि नरः कामान नियम्य सुखम एधते तयक्त्वा परीतिं च शॊकं च लब्ध्वाप्रीति मयं वसु सुखम अर्थाश्रयं येषाम अनुशॊचामि तान अहम मम हय अर्थाः सुबहवॊ नष्टाः सवप्न इवागताः दुष्करं बत कुर्वन्ति महतॊ ऽरथांस तयजन्ति ये वयं तव एनान परित्यक्तुम असतॊ ऽपि न शक्नुमः इमाम अवस्थां संप्राप्तं दीनम आर्तं शरियश चयुतम यद अन्यत सुखम अस्तीह तद बरह्मन्न अनुशाधि माम कौसल्येनैवम उक्तस तु राजपुत्रेण धीमता मुनिः कालक वृक्षीयः परत्युवाच महाद्युतिः पुरस्ताद एव ते बुद्धिर इयं कार्या विजानतः अनित्यं सर्वम एवेदम अहं च मम चास्ति यत यत किं चिन मन्यसे ऽसतीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत एवं न वयथते पराज्ञः कृच्छ्राम अप्य आपदं गतः यद धि भूतं भविष्यच च धरुवं तन न भविष्यति एवं विदितवेद्यस तवम अधर्मेभ्यः परमॊक्ष्यसे यच च पूर्वे समाहारे यच च पूर्वतरे परे सर्वं तन नास्ति तच चैव तज्ज्ञात्वा कॊ ऽनुसंज्वरेत भूत्वा च न भवत्य एतद अभूत्वा च भवत्य अपि शॊके न हय अस्ति सामर्थ्यं शॊकं कुर्यात कथं नरः कव नु ते ऽदय पिता राजन कव नु ते ऽदय पितामह न तवं पश्यसि तान अद्य न तवा पश्यन्ति ते ऽपि च आत्मनॊ ऽधरुवतां पश्यंस तांस तवं किम अनुशॊचसि बुद्ध्या चैवानुबुध्यस्व धरुवं हि न भविष्यसि अहं च तवं च नृपते शत्रवः सुहृदश च ते अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति ये तु विंशतिवर्षा वै तरिंशद्वर्षाश च मानवाः अर्वाग एव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात अपि चेन महतॊ वित्ताद विप्रमुच्येत पूरुषः नैतन ममेति तन मत्वा कुर्वीत परियम आत्मनः अनागतं य न ममेति विद्याद; अतिक्रान्तं यन न ममेति विद्यात दिष्टं बलीय इति मन्यमानास; ते पण्डितास तत सतां सथानम आहुः अनाढ्याश चापि जीवन्ति राज्यं चाप्य अनुशासते बुद्धिपौरुष संपन्नास तवया तुल्याधिका जनाः न च तवम इव शॊचन्ति तस्मात तवम अपि मा शुचः किं नु तवं तैर न वै शरेयांस तुल्यॊ वा बुद्धिपौरुषैः [राजपुत्र] यादृच्छिकं ममासीत तद राज्यम इत्य एव चिन्तये हरियते सर्वम एवेदं कालेन महता दविज तस्यैवं हरियमाणस्य सरॊतसेव तपॊधन फलम एतत परपश्यामि यथा लब्धेन वर्तये [मुनि] अनागतम अतीतं च यथातथ्य विनिश्चयात नानुशॊचसि कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव अवाप्यान कामयस्वार्थान नानवाप्यान कदा चन परत्युत्पन्नान अनुभवन मा शुचस तवम अनागतान यथा लब्धॊपपन्नार्थस तथा कौसल्य रंस्यसे कच चिच छुद्ध सवभावेन शरिया हीनॊ न शॊचसि पुरस्ताद भूतपूर्वत्वाद धीन भाग्यॊ हि दुर्मतिः धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थांश च न मृष्यते अनर्हान अपि चैवान्यान मन्यते शरीमतॊ जनान एतस्मात कारणाद एतद दुःखं भूयॊ ऽनुवर्तते ईर्ष्यातिच्छेद संपन्ना राजन पुरुषमानिनः कच चित तवं न तथा पराज्ञ मत्सरी कॊसलाधिप सहस्व शरियम अन्येषां यद्य अपि तवयि नास्ति सा अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते जनाः अभिविष्यन्दते शरीर हि सत्य अपि दविषतॊ जनात शरियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः तयागधर्मविदॊ वीराः सवयम एव तयजन्त्य उत बहु संकसुकं दृष्ट्वा विवित्सा साधनेन च तथान्ये संत्यजन्त्य एनं मत्वा परमदुर्लभम तवं पुनः पराज्ञ रूपः सन कृपणं परितप्यसे अकाम्यान कामयानॊ ऽरथान पराचीनान उपद्रुतान तां बुद्धिम उपजिज्ञासुस तवम एवैनान परित्यज अनर्थांश चार्थरूपेण अर्थांश चानर्थ रूपतः अर्थायैव हि केषां चिद धननाशॊ भवत्य उत अनन्त्यं तं सुखं मत्वा शरियम अन्यः परीक्षते रममाणः शरिया कश चिन नान्यच छरेयॊ ऽभिमन्यते तथा तस्येहमानस्य समारम्भॊ विनश्यति कृच्छ्राल लब्धम अभिप्रेतं यदा कौसल्य नश्यति तदा निर्विद्यते सॊ ऽरथात परिभग्न करमॊ नरः धर्मम एके ऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः परत्र सुखम इछन्तॊ निर्विद्येयुश च लौकिकात जीवितं संत्यजन्त्य एके धनलॊभ परा नराः न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनाद ऋते पश्य तेषां कृपणतां पश्य तेषाम अबुद्धिताम अध्रुवे जीविते मॊहाद अर्थतृष्णाम उपाश्रिताः संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते संयॊगे विप्रयॊगान्ते कॊ नु विप्रणयेन मनः धनं वा पुरुषं राजन पुरुषॊ वा पुनर धनम अवश्यं परजहात्य एतत तद विद्वान कॊ ऽनुसंज्वरेत अन्येषाम अपि नश्यन्ति सुहृदश च धनानि च पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां राजन्न आपदम आत्मनः नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनॊ गिरम परतिषिद्धान अवाप्येषु दुर्लभेष्व अहितेषु च परतिकृष्टेषु भावेषु वयतिकृष्टेष्व असंभवे परज्ञान तृप्तॊ विक्रान्तस तवद्विधॊ नानुशॊचति अल्पम इच्छन्न अचपलॊ मृदुर दान्तः सुसंशितः बरह्मचर्यॊपपन्नश च तवद्विधॊ नैव मुह्यति न तव एव जाल्मीं कापालीं वृत्तिम एषितुम अर्हसि नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषॊचिताम अपि मूलफलाजीवॊ रमस्वैकॊ महावने वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः सदृशं पण्डितस्यैतद ईषा दन्तेन दन्तिना यद एकॊ रमते ऽरण्ये यच चाप्य अल्पेन तुष्यति महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव परसीदति एतद एवंगतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम असंभवे शरियॊ राजन हीनस्य सचिवादिभिः दैवे परतिनिविष्टे च किं शरेयॊ मन्यते भवान [मुनि] अथ चेत पौरुषं किं चित कषत्रियात्मनि पश्यसि बरवीमि हन्त ते नीतिं राज्यस्य परतिपत्तये तां चेच छक्ष्यस्य अनुष्ठातुं कर्म चैव करिष्यसि शृणु सर्वम अशेषेण यत तवां वक्ष्यामि तत्त्वतः आचरिष्यसि चेत कर्म महतॊ ऽरथान अवाप्स्यसि राज्यं राज्यस्य मन्त्रं वा महती वा पुनः शरियम यद्य एतद रॊचते राजन पुनर बरूहि बरवीमि ते [राजपुत्र] बरवीतु भगवान नीतिम उपपन्नॊ ऽसम्य अहं परभॊ अमॊघम इदम अद्यास्तु तवया सह समागतम [मुनि] हित्वा सतम्भं च मानं च करॊधहर्षौ भयं तथा परत्य अमित्रं निषेवस्व परणिपत्य कृताञ्जलिः तम उत्तमेन शौचेन कर्मणा चाभिराधय दातुम अर्हति ते वृत्तिं वैदेहः सत्यसंगरः परमाणं सर्वभूतेषु परग्रहं च गमिष्यसि ततः सहायान सॊत्साहाँल लप्स्यसे ऽवयसनाञ शुचीन वर्तमानः सवशास्त्रे वै संयतात्मा जितेन्द्रियः अभ्युद्धरति चात्मानं परसादयति च परजाः तेनैव तवं धृतिमता शरीमता चाभिसत्कृतः परमाणं सर्वभूतेषु गत्वा परग्रहणं महत ततः सुहृद बलं लब्ध्वा मन्त्रयित्वा सुमन्त्रितम अन्तरैर भेदयित्वारीन बिल्वं बिल्वेन शातय परैर वा संविदं कृत्वा बलम अप्य अस्य घातय अलभ्या ये शुभा भावाः सत्रियश चाच्छादनानि च शय्यासनानि यानानि महार्हाणि गृहाणि च पक्षिणॊ मृगजातानि रसा गन्धाः फलानि च तेष्व एव सज्जयेथास तवं यथा नश्येत सवयं परः यद्य एव परतिषेद्धव्यॊ यद्य उपेक्षणम अर्हति न जातु विवृतः कार्यः शत्रुर विनयम इच्छता वसस्व परमामित्र विषये पराज्ञसंमते भजस्व शवेतकाकीयैर मित्राधमम अनर्थकैः आरम्भांश चास्य महतॊ दुष्करांस तवं परयॊजय नदी बन्धविरॊधांश च बलवद्भिर विरुध्यताम उद्यानानि महार्हाणि शयनान्य आसनानि च परतिभॊग सुखेनैव कॊशम अस्य विरेचय यज्ञदानप्रशंसास्मै बराह्मणेष्व अनुवर्ण्यताम ते तवत परियं करिष्यन्ति तं चेष्यन्ति वृका इव असंशयं पुण्यशीलः पराप्नॊति परमां गतिम तरिविष्टपे पुण्यतमं सथानं पराप्नॊति पार्थिवः कॊशक्षये तव अमित्राणां वशं कौसल्य गच्छति उभयत्र परसक्तस्य धर्मे चाधर्म एव च बलार्थ मूलं वयुच्छिद्येत तेन नन्दन्ति शत्रवः निन्द्यास्य मानुषं कर्म दैवम अस्यॊपवर्णय असंशयं दैवपरः कषिप्रम एव विनश्यति याजयैनं विश्वजिता सर्वस्वेन वियुज्यताम ततॊ गच्छत्व असिद्धार्थः पीड्यमानॊ महाजनम तयागधर्मविदं मुण्डं कं चिद अस्यॊपवर्णय अपि तयागं बुभूषेत कच चिद गच्छेद अनामयम सिद्धेनौषध यॊगेन सर्वशत्रुविनाशिना नागान अश्वान मनुष्यांश च कृतकैर उपघातय एते चान्ये च बहवॊ दम्भयॊगाः सुनिश्चिताः शक्या विषहता कर्तुं न कलीबेन नृपात्मज [र] न निकृत्या न दम्भेन बरह्मन्न इच्छामि जीवितुम नाधर्मयुक्तानीच्छेयम अर्थान सुमहतॊ ऽपय अहम पुरस्ताद एव भगवन मयैतद अपवर्जितम येन मां नाभिशङ्केत यद वा कृत्स्नं हितं भवेत आनृशंस्येन धर्मेण लॊके हय अस्मिञ जिजीविषुः नाहम एतद अलं कर्तुं नैतन मय्य उपपद्यते [मनु] उपपन्नस तवम एतेन यथा कषत्रिय भाषसे परकृत्या हय उपपन्नॊ ऽसि बुद्ध्या चाद्भुतदर्शन उभयॊर एव वाम अर्थे यतिष्ये तव तस्य च संश्लेषं वा करिष्यामि शाश्वतं हय अनपायिनम तवादृशं हि कुले जातम अनृशंसं बहुश्रुतम अमात्यं कॊ न कुर्वीत राज्यप्रणय कॊविदम यस तवं परव्रजितॊ राज्याद वयसनं चॊत्तमं गतः आनृशंस्येन वृत्तेन कषत्रियेच्छसि जीवितुम आगन्ता मद्गृहं तात वैदेहः सत्यसंगरः यताहं तं नियॊष्क्यामि तत करिष्यत्य असंशयम [भ] तत आहूय वैदेहं मुनिर वचनम अब्रवीत अयं राजकुले जातॊ विदिताभ्यन्तरॊ मम आदर्श इव शुद्धात्मा शारदश चन्द्रमा इव नास्मिन पश्यामि वृजिनं सर्वतॊ मे परीक्षितः तेन ते संधिर एवास्तु विश्वसास्मिन यथा मयि न राज्यम अनमात्येन शक्यं शास्तुम अमित्रहन अमात्यः शूर एव सयाद बुद्धिसंपन्न एव च अमात्यः शूर एव सयाद बुद्धिसंपन्न एव च ताभ्यां चैव भयं राज्ञः पश्य राज्यस्य यॊजनम धर्मात्मनां कव चिल लॊके नान्यास्ति गतिर ईदृशी कृतात्मा राजपुत्रॊ ऽयं सतां मार्गम अनुष्ठितः संसेव्यमानः शत्रूंस ते गृह्णीयान महतॊ गणान यद्य अयं परतियुध्येत तवां सवकर्म कषत्रियस्य तत जिगीषमाणस तवां युद्धे पितृपैतामहे पदे तवं चापि परति युध्येथा विजिगीषु वरते सथितः अयुद्ध्वैव नियॊगान मे वशे वैदेह ते सथितः स तवं धर्मम अवेक्षस्व तयक्त्वाधर्मम असांप्रतम न हि कामान न च दरॊहात सवधर्मं हातुम अर्हसि नैव नित्यं जयस तात नैव नित्यं पराजयः तस्माद भॊजयितव्यश च भॊक्तव्यश च परॊ जनः आत्मन्य एव हि संदृश्याव उभौ जयपराजयौ निःशेष कारिणां तात निःशेष करणाद भयम इत्य उक्तः परत्युवाचेदं वचनं बराह्मणर्षभम अभिपूज्याभिसत्कृत्य पूजार्हम अनुमान्य च यथा बरूयान महाप्राज्ञॊ यथा बरूयाद बहुश्रुतः शरेयः कामॊ यथा बरूयाद उभयॊर यत कषमं भवेत तथा वचनम उक्तॊ ऽसमि करिष्यामि च तत तथा एतद धि परमं शरेयॊ न मे ऽतरास्ति विचारणा ततः कौशल्यम आहूय वैदेहॊ वाक्यम अब्रवीत धर्मतॊ नीतितश चैव बलेन च जितॊ मया सॊ ऽहं तवया तव आत्मगुणैर जितः पार्थिव सत्तम आत्मानम अनवज्ञाय जितवद वर्ततां भवान नावमन्ये च ते बुद्धिं नावमन्ये च पौरुषम नावमन्ये जयामीति जितवद वर्ततां भवान यथावत पूजितॊ राजन गृहं गन्तासि मे गृहात ततः संपूज्य तौ विप्रं विश्वस्तौ जग्मतुर गृहान वैदेहस तव अथ कौसल्यं परवेश्य गृहम अञ्जसा पाद्यार्घ्य मधुपर्कैस तं पूजार्हं परत्यपूजयत ददौ दुहितरं चास्मै रत्नानि विविधानि च एष राज्ञां परॊ धर्मः सह्यौ जयपराजयौ [य] बराह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप धर्मॊ वृत्तं च वृत्तिश च वृत्त्युपायफलानि च राज्ञां वृत्तं च कॊशश च कॊशसंजननं महत अमात्यगुणवृद्धिश च परकृतीनां च वर्धनम षाड्गुण्य गुणकल्पश च सेना नीतिस तथैव च दुष्टस्य च परिज्ञानम अदुष्टस्य च लक्षणम समहीनाधिकानां च यथावल लक्षणॊच्चयः मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा सथेयं विवर्धता कषीणसंग्रह वृत्तिश च यथावत संप्रकीर्तिता लभुनादेश रूपेण गरन्थ यॊगेन भारत विजिगीषॊस तथा वृत्तम उक्तं चैव तथैव ते गणानां वृत्तिम इच्छामि शरॊतुं मतिमतां वर यथा गणाः परवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत अरीन हि विजिगीषन्ते सुहृदः पराप्नुवन्ति च भेदमूलॊ विनाशॊ हि गणानाम उपलभ्यते मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनाम इति मे मतिः एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं निखिलेन परंतप यथा च ते न भिद्येरंस तच च मे बरूहि पार्थिव [भ] गणानां च कुलानां च राज्ञां च भरतर्षभ वैरसंदीपनाव एतौ लॊभामर्षौ जनाधिप लॊभम एकॊ हि वृणुते ततॊ ऽमर्षम अनन्तरम तौ कषयव्यय संयुक्ताव अन्यॊन्यजनिताश्रयौ चारमन्त्रबलादानैः सामदानविभेदनैः कषयव्यय भयॊपायैः कर्शयन्तीतरेतरम तत्र दानेन भिद्यन्ते गणाः संघातवृत्तयः भिन्ना विमनसः सर्वे गच्छन्त्य अरिवशं भयात भेदाद गणा विनश्यन्ति भिन्नाः सूपजपाः परैः तस्मात संघातयॊगेषु परयतेरन गणाः सदा अर्था हय एवाधिगम्यन्ते संघातबलपौरुषात बाह्याश च मैत्रीं कुर्वन्ति तेषु संघातवृत्तिषु जञानवृद्धान परशंसन्तः शुश्रूषन्तः परस्परम विनिवृत्ताभिसंधानाः सुखम एधन्ति सर्वशः धर्मिष्ठान वयवहारांश च सथापयन्तश च शास्त्रतः यथावत संप्रवर्तन्तॊ विवर्धन्ते गणॊत्तमाः पुत्रान भरातॄन निगृह्णन्तॊ विनये च सदा रताः विनीतांश च परगृह्णन्तॊ विवर्धन्ते गणॊत्तमाः चारमन्त्रविधानेषु कॊशसंनिचयेषु च नित्ययुक्ता महाबाहॊ वर्धन्ते सर्वतॊ गणाः पराज्ञाञ शूरान महेष्वासान कर्मसु सथिरपौरुषान मानयन्तः सदा युक्ता विवर्धन्ते गणा नृप दरव्यवन्तश च शूराश च शस्त्रज्ञाः शास्त्रपारगाः कृच्छ्रास्व आपत्सु संमूढान गणान उत्तारयन्ति ते करॊधॊ भेदॊ भयॊ दण्डः कर्शनं निग्रहॊ वधः नयन्त्य अरिवशं सद्यॊ गणान भरतसत्तम तस्मान मानयितव्यास ते गणमुख्याः परधानतः लॊकयात्रा समायत्ता भूयसी तेषु पार्थिव मन्त्रगुप्तिः परधानेषु चारश चामित्रकर्शन न गणाः कृत्स्नशॊ मन्त्रं शरॊतुम अर्हन्ति भारत गणमुख्यैस तु संभूय कार्यं गणहितं मिथः पृथग गणस्य भिन्नस्य विमतस्य ततॊ ऽनयथा अर्थाः परत्यवसीदन्ति तथानर्था भवन्ति च तेषाम अन्यॊन्यभिन्नानां सवशक्तिम अनुतिष्ठताम निग्रहः पण्डितैः कार्यः कषिप्रम एव परधानतः कुलेषु कलहा जाताः कुलवृद्धैर उपेक्षिताः गॊत्रस्य राजन कुर्वन्ति गणसंभेद कारिकाम आभ्यन्तरं भयं रक्ष्यं सुरक्ष्यं बाह्यतॊ भयम अभ्यन्तराद भयं जातं सद्यॊ मूलं निकृन्तति अकस्मात करॊधलॊभाद वा मॊहाद वापि सवभावजात अन्यॊन्यं नाभिभाषन्ते तत्पराभव लक्षणम जात्या च सदृशाः सर्वे कुलेन सदृशास तथा न तु शौर्येण बुद्ध्या वा रूपद्रव्येण वा पुनः भेदाच चैव परमादाच च नाम्यन्ते रिपुभिर गणाः तस्मात संघातम एवाहुर गणानां शरणं महत [य] महान अयं धर्मपथॊ बहुशाखश च भारत किं सविद एवेह धर्माणाम अनुष्ठेयतमं मतम किं कार्यं सर्वधर्माणां गरीयॊ भवतॊ मतम यथायं पुरुषॊ धर्मम इह च परेत्य चाप्नुयात [भ] मातापित्रॊर गुरूणां च पूजा बहुमता मम अत्र युक्तॊ नरॊ लॊकान यशश च महद अश्नुते यद एते हय अभिजानीयुः कर्म तात सुपूजिताः धर्म्यं धर्मविरुद्धं वा तत कर्तव्यं युधिष्ठिर न तैर अनभ्यनुज्ञातॊ धर्मम अन्यं परकल्पयेत यम एते ऽभयनुजानीयुः स धर्म इति निश्चयः एत एव तरयॊ लॊका एत एवाश्रमास तरयः एत एव तरयॊ वेदा एत एव तरयॊ ऽगनयः पिता हय अग्निर गार्हपत्यॊ माताग्निर दक्षिणः समृतः गुरुर आहवनीयस तु साग्नित्रेता गरीयसी तरिष्व अप्रमाद्यन्न एतेषु तरीँल लॊकान अवजेष्यसि पितृवृत्त्या तव इमं लॊकं मातृवृत्त्या तथापरम बरह्मलॊकं पुरॊर वृत्त्या नित्यम एव चरिष्यसि सम्यग एतेषु वर्तस्व तरिषु लॊकेषु भारत यशः पराप्स्यसि भद्रं ते धर्मं च सुमहाफलम नैतान अतिशयेज जातु नात्यश्नीयान न दूषयेत नित्यं परिचरेच चैव तद वै सुकृतम उत्तमम कीर्तिं पुण्यं यशॊ लॊकान पराप्स्यसे च जनाधिप सर्वे तस्यादृता लॊका यस्यैते तरय आदृताः अनादृतास तु यस्यैते सर्वास तस्याफलाः करियाः नैवायं न परॊ लॊकस तस्य चैव परंतप अमानिता नित्यम एव यस्यैते गुरवस तरयः न चास्मिन न परे लॊके यशस तस्य परकाशते न चान्यद अपि कल्याणं पारत्रं समुदाहृतम तेभ्य एव तु तत सर्वं कृत्यया विसृजाम्य अहम तद आसीन मे शतगुणं सहस्रगुणम एव च तस्मान मे संप्रकाशन्ते तरयॊ लॊका युधिष्ठिर दशैव तु सदाचार्यः शरॊत्रियान अतिरिच्यते दशाचार्यान उपाध्याय उपाध्यायान पिता दश पितॄन दश तु मातैका सर्वां वा पृथिवीम अपि गुरुत्वेनाभिभवति नास्ति मातृसमॊ गुरुः गुरुर गरीयान पितृतॊ मातृतश चेति मे मतिः उभौ हि माता पितरौ जन्मनि वयुपयुज्यतः शरीरम एतौ सृजतः पिता माता च भारत आचार्य शिष्टा या जातिः सा दिव्या साजरा मरा अवध्या हि सदा माता पिता चाप्य अपकारिणौ न संदुष्यति तत कृत्वा न च ते दूषयन्ति तम धर्माय यतमानानां विदुर देवाः सहर्षिभिः य आवृणॊत्य अवितथेन कर्णाव; ऋतं बरुवन्न अमृतं संप्रयच्छन तं वै मन्ये पितरं मातरं च; तस्मै न दरुह्येत कृतम अस्य जानन विद्यां शरुत्वा ये गुरुं नाद्रियन्ते; परत्यासन्नं मनसा कर्मणा वा यथैव ते गुरुभिर भावनीयास; तथा तेषां गुरवॊ ऽपय अर्चनीयाः तस्मात पूजयितव्याश च संविभज्याश च यत्नतः गुरवॊ ऽरचयितव्याश च पुराणं धर्मम इच्छता येन परीताश च पितरस तेन परीतः पितामहः परिणाति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता येन परीणात्य उपाध्यायं तेन सयाद बरह्म पूजितम मातृतः पितृतश चैव तस्मात पूज्यतमॊ गुरुः ऋषयश च हि देवाय परीयन्ते पितृभिः सह न केन चन वृत्तेन हय अवज्ञेयॊ गुरुर भवेत न च माता न च पिता तादृशॊ यादृशॊ गुरुः न ते ऽवमानम अर्हन्ति न च ते दूषयन्ति तम गुरूणाम एव सत्कारं विदुर देवाः सहर्षिभिः उपाध्यायं पितरं मातरं च; ये ऽभिद्रुह्यन्ति मनसा कर्मणा वा तेषां पापं भरूणहत्याविशिष्टं; तस्मान नान्यः पापकृद अस्ति लॊके मित्र दरुहः कृतघ्नस्य सत्रीघ्नस्य पिशुनस्य च चतुर्णां वयम एतेषां निष्कृतिं नानुशुश्रुमः एतत सर्वम अतिदेशेन सृष्टं; यत कर्तव्यं पुरुषेणेह लॊके एतच छरेयॊ नान्यद अस्माद विशिष्टं; सर्वान धर्मान अनुसृत्यैतद उक्तम [य] कथं धर्मे सथातुम इच्छन नरॊ वर्तेत भारत विद्वञ जिज्ञासमानाय परब्रूहि भरतर्षभ सत्यं चैवानृतं चॊभे लॊकान आवृत्य तिष्ठतः तयॊः किम आचरेद राजन पुरुषॊ धर्मनिश्चिताः किं सवित सत्यं कृम अनृतं किं सविद धर्म्यं सनातनम कस्मिन काले वदेत सत्यं कस्मिन काले ऽनृतं वदेत [भ] सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद विद्यते परम यद भूलॊके सुदुर्ज्ञातं तत ते वक्ष्यामि भारत भवेत सत्यं न वक्तव्यं वक्तव्यम अनृतं भवेत यत्रानृतं भवेत सत्यं सत्यं वाप्य अनृतं भवेत तादृशे मुह्यते बालॊ यत्र सत्यम अनिष्ठितम सत्यानृते विनिश्चित्य ततॊ भवति धर्मवित अप्य अनार्यॊ ऽकृतप्रज्ञः पुरुषॊ ऽपि सुदारुणः सुमहत पराप्नुयात पुण्यं बलाकॊ ऽनधवधाद इव किम आश्चर्यं च यन मूढॊ धर्मकामॊ ऽपय अधर्मवित सुमहत पराप्नुयात पापं गङ्गायाम इव कौशिकः तादृशॊ ऽयम अनुप्रश्नॊ यत्र धर्मः सुदुर्वचः दुष्करः परतिसंख्यातुं तर्केणात्र वयवस्यति परभावार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम यत सयाद अहिंसा संयुक्तं स धर्म इति निश्चयः धारणाद धर्म इत्य आहुर धर्मेण विधृताः परजाः यत सयाद धारण संयुक्तं स धर्म इति निश्चयः शरुतिधर्म इति हय एके नेत्य आहुर अपरे जनाः न तु तत परत्यसूयामॊ न हि सर्वं विधीयते ये ऽनयायेन जिहीर्षन्तॊ धनम इच्छन्ति कर्हि चित तेभ्यस तन न तद आख्येयं स धर्म इति निश्चयः अकूजनेन चेन मॊक्षॊ नात्र कूजेत कथं चन अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन वाप्य अकूजनात शरेयस तत्रानृतं वक्तुं सत्याद इति विचारितम यः पापैः सह संबन्धान मुच्यते शपथाद इति न च तेभ्यॊ धनं देयं शक्ये सति कथं चन पापेभ्यॊ हि धनं दत्तं दातारम अपि पीडयेत सवशरीरॊपरॊधेन वरम आदातुम इच्छतः सत्यसंप्रतिपत्त्यर्थं ये बरूयुः साक्षिणः कव चित अनुक्त्वा तत्र तद वाच्यं सर्वे ते ऽनृतवादिनः पराणात्यये विवाहे च वक्तव्यम अनृतं भवेत अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात परेषां धर्मम आकाङ्क्षन नीचः सयाद धर्मभिक्षुकः परतिश्रुत्य तु दातव्यं शवः कार्यस तु बलात्कृतः यः कश चिद धर्मसमयात परच्युतॊ ऽधर्मम आस्थितः शठः सवधर्मम उत्सृज्य तम इच्छेद उपजीवितुम सर्वॊपायैर निहन्तव्यः पापॊ निकृतिजीवनः धनम इत्य एव पापानां सर्वेषाम इह निश्चयः ये ऽविषह्या हय असंभॊज्या निकृत्या पतनं गताः चयुता देवमनुष्येभ्यॊ यथा परेतास तथैव ते धनादानाद दुःखतरं जीविताद विप्रयॊजनम अयं वॊ रॊचतां धर्म इति वाच्यः परयत्नतः न कश चिद अस्ति पापानां धर्म इत्य एष निश्चयः तथागतं च यॊ हन्यान नासौ पापेन लिप्यते सवकर्मणा हतं हन्ति हत एव स हन्यते तेषु यः समयं कश चित कुर्वीत हतबुद्धिषु यथा काकश च गृध्रश च तथैवॊपधि जीविनः ऊर्ध्वं देहविमॊक्षान्ते भवन्त्य एतासु यॊनिषु यस्मिन यथा वर्तते यॊ मनुष्यस; तस्मिंस तथा वर्तितव्यं स धर्मः मायाचारॊ मायया वर्तितव्यः; साध्व आचारः साधुना परत्युदेयः [य] कलिश्यमानेषु भूतेषु तैस तैर भावैस ततस ततः दुर्गाण्य अतितरेद येन तन मे बरूहि पितामह [भ] आश्रमेषु यथॊक्तेषु यथॊक्तं ये दविजातयः वर्तन्ते संयतात्मानॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते ये दम्भान न जपन्ति सम येषां वृत्तिश च संवृता विषयांश च निगृह्णन्ति दुर्गाण्य अतितरन्ति ते वासयन्त्य अतिथीन नित्यं नित्यं ये चानसूयकाः नित्यं सवाध्यायशीलाश च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते मातापित्रॊश च ये वृत्तिं वर्तन्ते धर्मकॊविदाः वर्जयन्ति दिवा सवप्नं दुर्गाण्य अतितरन्ति ते सवेषु दारेषु वर्तन्ते नयायवृत्तेष्व ऋताव ऋतौ अग्निहॊत्रपराः सन्तॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते ये न लॊभान नयन्त्य अर्थान राजानॊ रजसावृताः विषयान परिरक्षन्तॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते आहवेषु च ये शूरास तयक्त्वा मरणजं भयम धर्मेण जयम इच्छन्तॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते ये पापानि न कुर्वन्ति कर्मणा मनसा गिरा निक्षिप्तदण्डा भूतेषु दुर्गाण्य अतितरन्ति ते ये वदन्तीह सत्यानि पराणत्यागे ऽपय उपस्थिते परमाण भूता भूतानां दुर्गाण्य अतितरन्ति ते अनध्यायेषु ये विप्राः सवाध्यायं नैव कुर्वते तपॊनित्याः सुतपसॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते कर्माण्य अकुहकार्थानि येषां वाचश च सूनृताः येषाम अर्थाश च साध्व अर्था दुर्गाण्य अतितरन्ति ते ये तपश च तपस्यन्ति कौमार बरह्मचारिणः विद्या वेद वरतः सनाता दुर्गाण्य अतितरन्ति ते ये च संशान्त रजसः संशान्त तमसश च ये सत्ये सथिता महात्मानॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते येषां न कश चित तरसति तरसन्ति न च कस्य चित येषाम आत्मसमॊ लॊकॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते परश्रिया न तप्यन्ते ये सन्तः पुरुषर्षभाः गराम्याद अन्नान निवृत्ताश च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते सर्वान देवान नमस्यन्ति सर्वान धर्मांश च शृण्वते ये शरद्दधाना दान्ताश च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते ये न मानितम इच्छन्ति मानयन्ति च ये परम मान्यमाना न मन्यन्ते दुर्गाण्य अतितरन्ति ते ये शराद्धानि च कुर्वन्ति तिथ्यां तिथ्यां परजार्थिनः सुविशुद्धेन मनसा दुर्गाण्य अतितरन्ति ते ये करॊधं नैव कुर्वन्ति करुद्धान संशमयन्ति च न च कुप्यन्ति भृत्येभ्यॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह मानवाः जन्मप्रभृति मद्यं च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते यात्रार्थं भॊजनं येषां संतानार्थं च मैथुनम वाक सत्यवचनार्थाय दुर्गाण्य अतितरन्ति ते ईश्वरं सर्वभूतानां जगतः परभवाप्ययम भक्ता नारायणं ये च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते य एष रक्तपद्माक्षः पीतवासा महाभुजः सुहृद भराता च मित्रं च संबन्धी च तवाच्युतः य इमान सकलाँल लॊकांश चर्मवत परिवेष्टयेत इच्छन परभुर अचिन्त्यात्मा गॊविन्दः पुरुषॊत्तमः सथितः परियहिते जिष्णॊः स एव पुरुषर्षभ राजंस तव च दुर्धर्षॊ वैकुण्ठः पुरुषॊत्तमः य एनं संश्रयन्तीह भक्त्या नारायणं हरिम ते तरन्तीह दुर्गाणि न मे ऽतरास्ति विचारणा दुर्गातितरणं ये च पठन्ति शरावयन्ति च पाठयन्ति च विप्रेभ्यॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते इति कृत्यसमुद्देशः कीर्तितस ते मयानघ संतरेद येन दुर्गाणि परत्रेह च मानवः [य] असौम्याः सौम्य रूपेण सौम्याश चासौम्य दर्शिनः ईदृशान पुरुषांस तात कथं विद्यामहे वयम [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम वयाघ्रगॊमायु संवादं तं निबॊध युधिष्ठिर पुरिकायां पुरि पुरा शरीमत्यां पौरिकॊ नृपः परहिंसा रुचिः करूरॊ बभूव पुरुषाधमः स तव आयुषि परिक्षीणे जगामानीप्सितां गतिम गॊमायुत्वं च संप्राप्तॊ दूषितः पूर्वकर्मणा संस्मृत्य पूर्वजातिं स निवेदं परमं गतः न भक्षयति मांसानि परैर उपहृतान्य अपि अहिंस्रः सर्वभूतेषु सत्यवाक सुदृढ वरतः चकार च यथाकामम आहारं पतितैः फलैः शमशाने तस्य चावासॊ गॊमायॊः संमतॊ ऽभवत जन्म भूम्यनुरॊधाच च नान्यद वासम अरॊचयत तस्य शौचम अमृष्यन्तः सर्वे ते सह जातयः चालयन्ति सम तां बुद्धिं वचनैः परश्रयॊत्तरैः वसन पितृवने रौद्रे शौचं लप्सितुम इच्छसि इयं विप्रतिपत्तिस ते यदा तवं पिशिताशनः तत समॊ वा भवास्माभिर भक्ष्यान दास्यामहे वयम भुङ्क्ष्व शौचं परित्यज्य यद धि भुक्तं तद अस्ति ते इति तेषां वचः शरुत्वा परत्युवाच समाहितः मधुरैः परश्रितैर वाक्यैर हेतुमद्भिर अनिष्ठुरैः अप्रमाणं परसूतिर मे शीलतः करियते कुलम परार्थयिष्ये तु तत कर्म येन विस्तीर्यते यशः शमशाने यदि वासॊ मे समाधिर मे निशाम्यताम आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमॊ धर्मलक्षणम आश्रम्ये यॊ दविजं हन्याद गां वा दद्याद अनाश्रमे किं नु तत पातकं न सयात तद वा दत्तं वृथा भवेत भवन्तः सर्वलॊभेन केवलं भक्षणे रताः अनुबन्धे तु ये दॊषास तान न पश्यन्ति मॊहिताः अप्रत्यय कृतां गर्ह्याम अर्थापनय दूषिताम इह चामुत्र चानिष्टां तस्माद वृत्तिं न रॊचये तं शुचिं पण्डितं मत्वा शार्दूलः खयातविक्रमः कृत्वात्म सदृशां पूजां साचिव्ये ऽवर्धयत सवयम सौम्य विज्ञात रूपस तवं गच्छ यात्रां मया सह वरियन्ताम ईप्सिता भॊगाः परिहार्याश च पुष्कलाः तीक्ष्णा वयम इति खयाता भवतॊ जञापयामहे मृदुपूर्वं घातिनस ते शरेयश चाधिगमिष्यति अथ संपूज्य तद वाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनः गॊमायुः परश्रितं वाक्यं बभाषे किं चिद आनतः सदृशं मृगराजैतत तव वाक्यं मदन्तरे यत सहायान मृगयसे धर्मार्थकुशलाञ शुचीन न शक्यम अनमात्येन महत्त्वम अनुशासितुम दुष्टामात्येन वा वीर शरीरपरिपन्थिना सहायान अनुरक्तांस तु यतेतानुपसंहितान परस्परम असंघुष्टान विजिगीषून अलॊलुपान तान अतीतॊपधान पराज्ञान हिते युक्तान मनस्विनः पूजयेथा महाभागान यथाचार्यान यथा पितॄन न तव एवं मम संतॊषाद रॊचते ऽनयन मृगाधिप न कामये सुखान भॊगान ऐश्वर्यं वा तवदाश्रयम न यॊक्ष्यति हि मे शीलं तव भृत्यैः पुरातनैः ते तवां विभेदयिष्यन्ति दुःखशीला मदन्तरे संश्रयः शलाघनीयस तवम अन्येषाम अपि भास्वताम कृतात्मा सुमहाभागः पापकेष्व अप्य अदारुणः दीर्घदर्शी महॊत्साहः सथूललक्ष्यॊ महाबलः कृती चामॊघ कर्तासि भाव्यैश च समलंकृतः किं तु सवेनास्मि संतुष्टॊ दुःखा वृत्तिर अनुष्ठिता सेवायाश चापि नाभिज्ञः सवच्छन्देन वनेचरः राजॊपक्रॊश दॊषाश च सर्वे संश्रयवासिनाम वनचर्या च निःसङ्गा निर्भया निरवग्रहा नृपेणाहूयमानस्य यत तिष्ठति भयं हृदि न तत तिष्ठति तुष्टानां वने मूलफलाशिनाम पानीयं वा निरायासं सवाद्व अन्नं वा भयॊत्तरम विचार्य खलु पश्यामि तत सुखं यत्र निर्वृतिः अपराधैर न तावन्तॊ भृत्याः शिष्टा नराधिपैः उपघातैर यथा भृत्या दूषिता निधनं गताः यदि तव एतन मया कार्यं मृगेन्द्रॊ यदि मन्यते समयं कृतम इच्छामि वर्तितव्यं यथा मयि मदीया माननीयास ते शरॊतव्यं च हितं वचः कल्पिता या च ते वृत्तिः सा भवेत तव सुस्थिरा न मन्त्रयेयम अन्यैस ते सचिवैः सह कर्हि चित नीतिमन्तः परीप्सन्तॊ वृथा बरूयुः परे मयि एक एकेन संगम्य रहॊ बरूयां हितं तव न च ते जञातिकार्येषु परष्टव्यॊ ऽहं हिताहिते मया संमन्त्र्य पश्चाच च न हिंस्याः सचिवास तवया मदीयानां च कुपितॊ मा तवं दण्डं निपातयेः एवम अस्त्व इति तेनासौ मृगेन्द्रेणाभिपूजितः पराप्तवान मतिसाचिव्यं गॊमायुर वयाघ्रयॊनितः तं तथा सत्कृतं दृष्ट्वा युज्यमानं च कर्मणि पराद्विषन कृतसंघाताः पूर्वभृत्या मुहुर मुहुः मित्र बुद्ध्या च गॊमायुं सान्त्वयित्वा परवेश्य च दॊषेषु समतां नेतुम ऐच्छन्न अशुभ बुद्धयः अन्यथा हय उचिताः पूर्वं परद्रव्यापहारिणः अशक्ताः किं चिद आदातुं दरव्यं गॊमायुयन्त्रिताः वयुत्थानं चात्र काङ्क्षद्भिः कथाभिः परविलॊभ्यते धनेन महता चैव बुद्धिर अस्य विलॊभ्यते न चापि स महाप्राज्ञस तस्माद धैर्याच चचाल ह अथास्य समयं कृत्वा विनाशाय सथिताः परे ईप्सितं च मृगेन्द्रस्य मांसं यत तत्र संस्कृतम अपनीय सवयं तद धि तैर नयस्तं तस्य वेश्मनि यदर्थं चाप्य अपहृतं येन यच चैव मन्त्रितम तस्य तद विदितं सर्वं कारणार्थं च मर्षितम समयॊ ऽयं कृतस तेन साचिव्यम उपगच्छता नॊपघातस तवया गराह्यॊ राजन मैत्रीम इहेच्छता भॊजने चॊपहर्तव्ये तन मांसं न सम दृश्यते मृगराजेन चाज्ञप्तं मृग्यतां चॊर इत्य उत कृतकैश चापि तन मांसं मृगेन्द्रायॊपवर्णितम सचिवेनॊपनीतं ते विदुषा पराज्ञमानिन सरॊषस तव अथ शार्दूलः शरुत्वा गॊमायुचापलम बभूवामर्षितॊ राजा वधं चास्याभ्यरॊचयत छिद्रं तु तस्य तद दृष्ट्वा परॊचुस ते पूर्वमन्त्रिणः सर्वेषाम एव सॊ ऽसमाकं वृत्ति भङ्गेषु वर्तते इदं चास्येदृशं कर्म वाल्लभ्येन तु रक्ष्यते शरुतश च सवामिना पूर्वं यादृशॊ नैव तादृशः वान मात्रेणैव धर्मिष्ठः सवभावेन तु दारुणः धर्मच छद्मा हय अयं पापॊ वृथाचार परिग्रहः कार्यार्थं भॊजनार्थेषु वरतेषु कृतवाञ शरमम मांसापनयनं जञात्वा वयाघ्रस तेषां तु तद वचः आज्ञापयाम आस तदा गॊमायुर वध्यताम इति शार्दूलवचनं शरुत्वा शार्दूलजननी ततः मृगराजं हितैर वाक्यैः संबॊधयितुम आगमत पुत्र नैतत तवया गराह्यं कपटारम्भ संवृतम कर्मसंघर्षजैर दॊषैर दुष्यत्य अशुचिभिः शुचिः नॊच्छ्रितं सहते कश चित परक्रिया वैरकारिका शुचेर अपि हि युक्तस्य दॊष एव निपात्यते लुब्धानां शुचयॊ दवेष्याः कातराणां तरस्विनः मूर्खाणां पण्डिता दवेष्या दरिद्राणां महाधनाः अधार्मिकाणां धर्मिष्ठा विरूपाणां सुरूपकाः बहवः पण्डिता लुब्धाः सर्वे मायॊपजीविनः कुर्युर दॊषम अदॊषस्य बृहस्पतिमतेर अपि शून्यात तच च गृहान मांसं यद अद्यापहृतं तव नेच्छते दीयमानं च साधु तावद विमृश्यताम असत्याः सत्यसंकाशाः सत्याश चासत्य दर्शिनः दृश्यन्ते विधिना भावास तेषु युक्तं परीक्षणम तलवद दृश्यते वयॊम खद्यॊतॊ हव्यवाड इव न चैवास्ति तलं वयॊम्नि न खद्यॊते हुताशनः तस्मात परत्यक्षदृष्टॊ ऽपि युक्तम अर्थः परीक्षितुम परीक्ष्य जञापयन हय अर्थान न पश्चात परितप्यते न दुष्करम इदं पुत्र यत परभुर घातयेत परम शलाघनीया च वर्या च लॊके परभवतां कषमा सथापितॊ ऽयं पुत्र तवया सामन्तेष्व अधि विश्रुतः दुःखेनासाद्यते पात्रं धार्यताम एष ते सुहृत दूषितं परदॊषैर हि गृह्णीते यॊ ऽनयथा शुचिम सवयं संदूषितामात्यः कषिप्रम एव विनश्यति तस्माद अथारि संघाताद गॊमायॊः कश चिद आगतः धर्मात्मा तेन चाख्यातं यथैतत कपटं कृतम ततॊ विज्ञात चारित्रः सत्कृत्य स विमॊक्षितः परिष्वक्तश च स सनेहं मृगेन्द्रेण पुनः पुनः अनुज्ञाप्य मृगेन्द्रं तु गॊमायुर नीतिशास्त्रवित तेनामर्षेण संतप्तः परायम आसितुम ऐच्छत शार्दूलस तत्र गॊमायुं सनेहात परस्रुत लॊचनः अवारयत स धर्मिष्ठं पूजया परतिपूजयन तं स गॊमायुर आलॊक्य सनेहाद आगतसंभ्रमम बभाषे परणतॊ वाक्यं बाष्पगद्गदया गिरा पूजितॊ ऽहं तवया पूर्वं पश्चाच चैव विमानितः परेषाम आस्पदं नीतॊ वस्तुं नार्हाम्य अहं तवयि सवसंतुष्टाश चयुताः सथानान मानात पत्यवरॊपिताः सवयं चॊपहृता भृत्या ये चाप्य उपहृताः परैः परिक्षीणाश च लुब्धाश च करूराः काराभितापिताः हृतस्वा मानिनॊ ये च तयक्तॊपात्ता महेप्सवः संतापिताश च ये के चिद वयसनौग परतीक्षिणः अन्तर्हिताः सॊपहिताः सर्वे ते परसाधनाः अवमानेन युक्तस्य सथापितस्य च मे पुनः कथं यास्यसि विश्वासम अहम एष्यामि वा पुनः समर्थ इति संगृह्य सथापयित्वा परीक्ष्य च कृतं च समयं भित्त्वा तवयाहम अवमानितः परथमं यः समाख्यातः शीलवान इति संसदि न वाच्यं तस्य वैगुण्यं परतिज्ञां परिरक्षता एवं चावमतस्येह विश्वासं किं परयास्यसि तवयि चैव हय अविश्वासे ममॊद्वेगॊ भविष्यति शङ्कितस तवम अहं भीतः परे छिन्द्रानुदर्शिनः अस्निग्धाश चैव दुस्तॊषाः कर्म चैतद बहुच छलम दुःखेन शलेष्यते भिन्नं शलिष्टं दुःखेन भिद्यते भिन्नश्लिष्टा तु या परीतिर न सा सनेहेन वर्तते कश चिद एव हि भीतस तु दृश्यते न परात्मनॊः कार्यापेक्षा हि वर्तन्ते भावाः सनिग्धास तु दुर्लभाः सुदुःखं पुरुषज्ञानं चित्तं हय एषां चलाचलम समर्थॊ वाप्य अशक्तॊ वा शतेष्व एकॊ ऽधिगम्यते अकस्मात परक्रिया नॄणाम अकस्माच चापकर्षणम शुभाशुभे महत्त्वं च परकर्तुं बुद्धिलाघवात एवं बहुविधं सान्त्वम उक्त्वा धर्मार्थहेतुमत परसादयित्वा राजानं गॊमायुर वनम अभ्यगात अगृह्यानुनयं तस्य मृगेन्द्रस्य स बुद्धिमान गॊमायुः परायम आसीनस तयक्त्व देहं दिवं ययौ [य] किं पार्थिवेन कर्तव्यं किं च कृत्वा सुखी भवेत तन ममाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वं धर्मभृतां वर [भ] हन्त ते ऽहं परवक्ष्यामि शृणु कार्यैक निश्चयम यथा राज्ञेह कर्तव्यं यच च कृत्वा सुखी भवेत न तव एवं वर्तितव्यं सम यथेदम अनुशुश्रुमः उष्ट्रस्य सुमहद वृत्तं तन निबॊध युधिष्ठिर जातिस्मरॊ महान उष्ट्रः पराजापत्य युगॊद्भवः तपः सुमहद आतिष्ठद अरण्ये संशितव्रतः तपसस तस्य चान्ते वै परीतिमान अभवत परभुः वरेण छन्दयाम आस ततश चैनं पितामहः [उ] भगवंस तवत्प्रसादान मे दीर्घा परीवा भवेद इयम यॊजनानां शतं साग्रं या गच्छेच चरितुं विभॊ [भ] एवम अस्त्व इति चॊक्तः स वरदेन महात्मना परतिलभ्य वरं शरेष्ठं ययाव उष्ट्रः सवकं वनम स चकार तद आलस्यं वरदानात स दुर्मतिः न चैच्छच चरितुं गन्तुं दुरात्मा कालमॊहितः स कदा चित परसार्यैवं तां गरीवां शतयॊजनाम चचाराश्रान्त हृदयॊ वातश चागात ततॊ महान स गुहायां शिरॊग्रीवं निधाय पशुर आत्मनः आस्ताथ वर्षम अभ्यागात सुमहत पलावयज जगत अथ शीतपरीताङ्गॊ जम्बुकः कषुच्छ्रमान्वितः सदारस तां गुहाम आशु परविवेश जलार्दितः स दृष्ट्वा मांसजीवी तु सुभृशं कषुच्छ्रमान्वितः अभक्षयत ततॊ गरीवाम उष्ट्रस्य भरतर्षभ यद्या तव अबुध्यतात्मानं भक्ष्यमाणं स वै पशुः तदा संकॊचने यत्नम अकरॊद भृशदुःखितः यावद ऊर्ध्वम अधश चैव परीवां संक्षिपते पशुः तावत तेन सदारेण जम्बुकेन स भक्षितः स हत्वा भक्षयित्वा च जम्बुकॊष्ट्रं ततस तदा विगते वातवर्षे च निश्चक्राम गुहा मुखात एवं दुर्बुद्धिना पराप्तम उष्ट्रेण निधनं तदा आलस्यस्य करमात पश्य महद दॊषम उपागतम तवम अप्य एतं विधिं तयक्त्वा यॊगेन नियतेन्द्रियः वर्तस्व बुद्धिमूलं हि विजयं मनुर अब्रवीत बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत तानि जङ्घा जघन्यानि भारप्रत्यवराणि च राज्यं तिष्ठति दक्षस्य संगृहीतेन्द्रियस्य च गुप्तमन्त्रश्रुतवतः सुसहायस्य चानघ परीक्ष्य कारिणॊ ऽरथाश च तिष्ठन्तीह युधिष्ठिर सहाययुक्तेन महीकृत्स्ना शक्या परशासितुम इदं हि सद्भिः कथितं विधिज्ञैः; पुरा महेन्द्रप्रतिमप्रभाव मयापि चॊक्तं तव शास्त्रदृष्ट्या; तवम अत्र युक्तः परचरस्व राजन [य] राजा राज्यम अनुप्राप्य दुर्बलॊ भरतर्षभ अमित्रस्यातिवृद्धस्य कथं तिष्ठेद असाधनः [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम सरितां चैव संवादं सागरस्य च भारत सुरारिनिलयः शश्वत सागरः सरितां पतिः पप्रच्छ सरितः सर्वाः संशयं जातम आत्मनः स मूलशाखान पश्यामि निहतांश छायिनॊ दरुमान युष्पाभिर इह पूर्णाभिर अन्यांस तत्र न वेतसम अकायश चाल्पसारश च वेतसः कूलजश च वः अवज्ञाय न शक्यॊ वा किं चिद वा तेन वः कृतम तद अहं शरॊतुम इच्छामि सर्वासाम एव वॊ मतम यथा कूलानि चेमानि भित्त्वा नानीयते वशम ततः पराह नदी गङ्गा वाक्यम उत्तरम अर्थवत हेतुमद गराहकं चैव सागरं सरितां पतिम तिष्ठन्त्य एते यथास्थानं नगा हय एकनिकेतनाः ततस तयजन्ति तत सथानं परातिलॊम्याद अचेतसः वेतसॊ वेगम आयान्तं दृष्ट्वा नमति नेतरः स च वेगे ऽभयतिक्रान्ते सथानम आसाद्य तिष्ठति कालज्ञः समयज्ञश च सदा वश्यश च नॊ दरुमः अनुलॊमस तथास्तब्धस तेन नाभ्येति वेतसः मारुतॊदक वेगेन ये नमन्त्य उन्नमन्ति च ओषध्यः पादपा गुल्मा न ते यान्ति पराभवम यॊ हि शत्रॊर विवृद्धस्य परभॊर वधविनाशने पूर्वं न सहते वेगं कषिप्रम एव स नश्यति सारासारं बलं वीर्यम आत्मनॊ दविषतश च यः जानन विचरति पराज्ञॊ न स याति पराभवम एवम एव यदा विद्वान मन्येतातिबलं रिपुम संश्रयेद वैतसीं वृत्तिम एवं परज्ञान लक्षणम [य] विद्वान मूर्ख परगल्भेन मृदुस तीक्ष्णेन भारत आक्रुश्यमानः सदसि कथं कुर्याद अरिंदम [भ] शरूयतां पृथिवीपाल यथैषॊ ऽरथॊ ऽनुगीयते सदा सुचेताः सहते नरस्येहाल्प चेतसः अरुष्यन करुश्यमानस्य सुकृतं नाम विन्दति दुष्कृतं चात्मनॊ मर्षी रुष्यत्य एवापमार्ष्टि वै टिट्टिभं तम उपेक्षेत वाशमानम इवातुरम लॊकविद्वेषम आपन्नॊ निष्फलं परतिपद्यते इति स शलाघते नित्यं तेन पापेन कर्मणा इदम उक्तॊ मया कश चित संमतॊ जनसंसदि स तत्र वरीडितः शुष्कॊ मृतकल्पॊ ऽवतिष्ठति शलाघन्न अश्लाघनीयेन कर्मणा निरपत्रपः उपेक्षितव्यॊ दान्तेन तादृशः पुरुषाधमः यद यद बरूयाद अल्पमतिस तत तद अस्य सहेत सदा पराकृतॊ हि परशंसन वा निन्दन वा किं करिष्यति वने काक इवाबुद्धिर वाशमानॊ निरर्थकम यदि वाग्भिः परयॊगः सयात परयॊगे पापकर्मणः वाग एवार्थॊ भवेत तस्य न हय एवार्थॊ जिघांसतः निषेकं विपरीतं स आचष्टे वृत्तचेष्टया मयूर इव कौपीनं नृत्यन संदर्शयन्न इव यस्यावाच्यं न लॊके ऽसति नाकार्यं वापि किं चन वाचनं तेन न संदध्याच छुचिः संक्लिष्टकर्मणा परत्यक्षं गुणवादी यः परॊक्षं तु विनिन्दकः स मानवः शववल लॊके नष्टलॊकपरायणः तादृग जनशतस्यापि यद ददाति जुहॊति च परॊक्षेणापवादेन तन नाशयति स कषणात तस्मात पराज्ञॊ नरः सद्यस तादृशं पापचेतसम वर्जयेत साधुभिर वर्ज्यं सारमेयामिषं यथा परिवादं बरुवाणॊ हि दुरात्मा वै महात्मने परकाशयति दॊषान सवान सर्पः फणम इवॊच्छ्रितम तं सवकर्माणि कुर्वाणं परति कर्तुं य इच्छति भस्म कूट इवाबुद्धिः खरॊ रजसि मज्जति मनुष्यशाला वृकम अप्रशान्तं; जनापवादे सततं निविष्टम मातङ्गम उन्मत्तम इवॊन्नदन्तं; तयजेत तं शवानम इवातिरौद्रम अधीर जुष्टे पथि वर्तमानं; दमाद अपेतं विनयाच च पापम अरिव्रतं नित्यम अभूति कामं; धिग अस्तु तं पापमतिं मनुष्यम परत्युच्यमानस तु हि भूय एभिर; निशाम्य मा भूस तवम अथार्तरूपः उच्चस्य नीचेन हि संप्रयॊगं; विगर्हयन्ति सथिरबुद्धयॊ ये ऋद्धॊ दशार्धेन हि ताडयेद वा; स पांसुभिर वापकिरेत तुषैर वा विवृत्य दन्ताश च विभीषयेद वा; सिद्धं हि मूर्खे कुपिते नृशंसे विगर्हणां परमदुरात्मना कृतां; सहेत यः संसदि दुर्जनान नरः पठेद इदं चापि निदर्शनं सदा; न वान्मयं स लभति किं चिद अप्रियम [य] पितामह महाप्राज्ञ संशयॊ मे महान अयन सच छेत्तव्यस तवया राजन भवान कुलकरॊ हि नः पुरुषाणाम अयं तात दुर्वृत्तानां दुरात्मनाम कथितॊ वाक्यसंचारस ततॊ विज्ञापयामि ते यद धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखॊदयम आयत्यां च तदात्वे च कषेमवृद्धि करं च यत पुत्रपौत्राभिरामं च राष्ट्रवृद्धि करं च यत अन्नपाने शरीरे च हितं यत तद बरवीहि मे अभिषिक्तॊ हि यॊ राजा राज्यस्थॊ मित्र संवृतः असुहृत समुपेतॊ वा स कथं रञ्जयेत परजाः यॊ हय असत परग्रह रतिः सनेहरागबलात कृतः इन्द्रियाणाम अनीशत्वाद असज जनबुभूषकः तस्य भृत्या विगुणतां यान्ति सर्वे कुलॊद्गताः न च भृत्यफलैर अर्थैः स राजा संप्रयुज्यते एतान मे संशयस्थस्य राजधर्मान सुदुर्लभान बृहस्पतिसमॊ बुध्या भवाञ शंसितुम अर्हति शंसिता पुरुषव्याघ्र तवं नः कुलहिते रतः कषत्ता चैव पटु परज्ञॊ यॊ नः शंसति सर्वदा तवत्तः कुलहितं वाक्यं शरुत्वा राज्यहितॊदयम अमृतस्याव्ययस्येव तृप्तः सवप्स्याम्य अहं सुखम कीदृषाः संनिकर्षस्था भृत्याः सयुर वा गुणान्विताः कीदृशैः किं कुलीनैर वा सह यात्रा विधीयते न हय एकॊ भृत्यरहितॊ राजा भवति रक्षिता राज्यं चेदं जनः सर्वस तत कुलीनॊ ऽभिशंसति न हि परशास्तुं राज्यं हि शक्यम एकेन भारत असहायवता तात नैवार्थाः के चिद अप्य उत लब्धुं लब्ध्वा चापि सदा रक्षितुं भरतर्षभ [भ] यस्य भृत्यजनः सर्वॊ जञानविज्ञानकॊविदः हितैषी कुलजः सनिग्धः स राज्यफलम अश्नुते मन्त्रिणॊ यस्य कुलजा असंहार्याः सहॊषिताः नृपतेर मतिदाः सन्ति संबन्ध जञानकॊविदाः अनागतविधातारः कालज्ञानविशारदाः अतिक्रान्तम अशॊचन्तः स राज्यफलम अश्नुते समदुःखसुखा यस्य सहायाः सत्यकारिणः अर्थचिन्तापरा यस्य स राज्यफलम अश्नुते यस्य नार्तॊ जनपदः संनिकर्ष गतः सदा अक्षुद्रः सत्पथालम्बी स राज्यफलभाग भवेत कॊशाक्ष पटलं यस्य कॊशवृद्धि करैर जनैः आप्तैस तुष्टैश च सततं धार्यते स नृपॊत्तमः कॊष्ठागारम असंहार्यैर आप्तैः संचयतत्परैः पात्रभूतैर अलुब्धैश च पाल्यमानं गुणी भवेत वयवहारश च नगरे यस्य कर्मफलॊदयः दृश्यते शङ्खलिखितः स धर्मफलभाग भवेत संगृहीतमनुष्यश च यॊ राजा राजधर्मवित षड वर्गं परतिगृह्णन स धर्मात फलम उपाश्नुते [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम निदर्शन करं लॊके सज्जनाचरितं सदा अस्यैवार्थस्य सदृशं यच छरुतं मे तपॊवने जामदग्न्यस्य रामस्य यद उक्तम ऋषिसत्तमैः वने महति कस्मिंश चिद अमनुष्यनिषेविते ऋषिर मूलफलाहारॊ नियतॊ नियतेन्द्रियः दीक्षा दमपरः शान्तः सवाध्यायपरमः शुचिः उपवासविशुद्धात्मा सततं सत्पथे सथितः तस्य संदृश्य सद्भावम उपविष्टस्य धीमतः सर्वसत्त्वाः समीपस्था भवन्ति वनचारिणः सिंहव्याघ्राः स शरभा मत्ताश चैव महागजाः दवीपिनः खङ्ग भल्लूका ये चान्ये भीमदर्शनाः ते सुखप्रश्नदाः सर्वे भवन्ति कषतजाशनाः तस्यर्षेर शिष्यवच चैव नयग भूताः परियकारिणः दत्त्वा च ते सुखप्रश्नं सर्वे यान्ति यथागतम गराम्यस तव एकः पशुस तत्र नाजहाच छवा महामुनिम भक्तॊ ऽनुरक्तः सततम उपवासकृशॊ ऽबलः फलमूलॊत्कराहारः शान्तः शिष्टाकृतिर यथा तस्यर्षेर उपविष्टस्य पादमूले महामुनेः मनुष्यवद गतॊ भावः सनेहबद्धॊऽभवद भृशम ततॊ ऽभययान महावीर्यॊ दवीपी कषतजभॊजनः शवार्थम अत्यन्तसंदुष्टः करूरः काल इवान्तकः लेलिह्यमानस तृषितः पुच्छास्फॊटन तत्परः वयादितास्यः कषुधा भग्नः परार्थयानस तदामिषम तं दृष्ट्वा करूरम आयान्तं जीवितार्थी नराधिपः परॊवाच शवा मुनिं तत्र यत तच छृणु महामते शवशत्रुर भगवन्न अत्र दवीपी मां हन्तुम इच्छति तवत्प्रसादाद भयं न सयात तस्मान मम महामुने [मुनि] न भयं दवीपिनः कार्यं मृत्युतस ते कथं चन एष शवरूपरहितॊ दवीपी भवसि पुत्रक [भ] ततः शवा दवीपितां नीतॊ जाम्बूनदनिभाकृतिः चित्राङ्गॊ विस्फुरन हृष्टॊ वने वसति निर्भयः ततॊ ऽभययान महारौद्रॊ वयादितास्यः कषुधान्वितः दवीपिनं लेलिहद वक्त्रॊ वयाघ्रॊ रुधिरलालसः वयाघ्रं दृष्ट्वा कषुधा भग्नं दंष्ट्रिणं वनगॊचरम दवीपी जीवितरक्षार्थम ऋषिं शरणम एयिवान ततः संवासजं सनेहम ऋषिणा कुर्वता सदा स दवीपी वयाघ्रतां नीतॊ रिपुभिर बलवत्तरः ततॊ दृष्ट्वा स शार्दूलॊ नाभ्यहंस तं विशां पते स तु शवा वयाघ्रतां पराप्य बलवान पिशिताशनः न मूलफलभॊगेषु सपृहाम अप्य अकरॊत तदा यथा मृगपतिर नित्यं परकाङ्क्षति वनौकसः तथैव स महाराज वयाघ्रः समभवत तदा वयाघ्रस तूटज मूलस्थस तृप्तः सुप्तॊ हतैर मृगैः नागश चागात तम उद्देशं मत्तॊ मेघ इवॊत्थितः परभिन्नकरटः परांशुः पद्मी विततमस्तकः सुविषाणॊ महाकायॊ मेघगम्भीर निस्वनः तं दृष्ट्वा कुञ्जरं मत्तम आयान्तं मदगर्वितम वयाघ्रॊ हस्तिभयात तरस्तस तम ऋषिं शरणं ययौ ततॊ ऽनयत कुञ्जरतां तं वयाघ्रम ऋषिसत्तमः महामेघॊपमं दृष्ट्वा तं स भीतॊ ऽभवद गजः ततः कमलषण्डानि शल्लकी गहनानि च वयचरत स मुदा युक्तः पद्मरेणु विभूषितः कदा चिद रममाणस्य हस्तिनः सुमुखं तदा ऋषेस तस्यॊटजस्थस्य कालॊ ऽगच्छन्न निशा निशम अथाजगाम तं देशं केषरी केषरारुणः गिरिकन्दरजॊ भीमः सिंहॊ नागकुलान्तकः तं दृष्ट्वा सिंहम आयान्तं नागः सिंहभयाकुलः ऋषिं शरणम आपेदे वेपमानॊ भयातुरः ततः स सिंहतां नीतॊ नागेन्द्रॊ मुनिना तदा वन्यं नागणयत सिंहं तुल्यजातिसमन्वयात दृष्ट्वा च सॊ ऽनशत सिंहॊ वन्यॊ भी सन्नवाग्बलः स चाश्रमे ऽवसत सिंहस तस्मिन्न एव वने सुखी न तव अन्ये कषुद्रपशवस तपॊवननिवासिनः वयदृश्यन्त भयत्रस्ता जीविताकाङ्क्षिणः सदा कदा चित कालयॊगेन सर्वप्राणि विहिंसकः बलवान कषतजाहारॊ नाना सत्त्वभयंकरः अष्ट पाद ऊर्ध्वचरणः शरभॊ वनगॊचरः तं सिंहं हन्तुम आगच्छन मुनेस तस्य निवेशनम तं मुनिः शरभं चक्रे बलॊत्कटम अरिंदम ततः स शरभॊ वन्यॊ मुनेः शरभम अग्रतः दृष्ट्वा बलिनम अत्युग्रं दरुतं संप्राद्रवद भयात स एवं शरभस्थाने नयस्तॊ वै मुनिना तदा मुनेः पार्श्वगतॊ नित्यं शारभ्यं सुखम आप्तवान ततः शरभसंत्रस्ताः सर्वे मृगगणा वनात दिशः संप्राद्रवन राजन भयाज जीवितकाङ्क्षिणः शरभॊ ऽपय अतिसंदुष्टॊ नित्यं पराणिवधे रतः फलमूलाशनं शान्तं नैच्छत स पिशिताशनः ततॊ रुधिरतर्षेण बलिना शरभॊ ऽनवितः इयेष तं मुनिं हन्तुम अकृतज्ञः शवयॊनिजः ततस तेन तपः शक्त्या विदितॊ जञानचक्षुषा विज्ञाय च महाप्राज्ञॊ मुनिः शवानं तम उक्तवान शवा तवं दवीपित्वम आपन्नॊ दवीपी वयाघ्रत्वम आगतः वयाघ्रॊ नागॊ मदपटुर नागः सिंहत्वम आप्तवान सिंहॊ ऽतिबलसंयुक्तॊ भूयः शरभतां गतः मया सनेहपरीतेन न विमृष्टः कुलान्वयः यस्माद एवम अपापं मां पापहिंसितुम इछसि तस्मात सवयॊनिम आपन्नः शवैव तवं हि भविष्यसि ततॊ मुनिजनद्वेषाद दुष्टात्मा शवा कृतॊ ऽबुधः ऋषिणा शरभः शप्तः सवं रूपं पुनर आप्तवान [भ] स शवा परकृतिम आपन्नः परं दैन्यम उपागमत ऋषिणा हुंकृतः पापस तपॊवनबहिष्कृतः एवं राज्ञा मतिमता विदित्वा शीलशौचताम आर्जवं परकृतिं सत्त्वं कुलं वृत्तं शरुतं दमम अनुक्रॊशं बलं वीर्यं भावं संप्रशमं कषमाम भृत्या ये यत्र यॊग्याः सयुस तत्र सथाप्याः सुशिक्षिताः नापरीक्ष्य महीपालः परकर्तुं भृत्यम अर्हति अकुलीन नराकीर्णॊ न राजा सुखम एधते कुलजः परकृतॊ राज्ञा तत कुलीनतया सदा न पापे कुरुते बुद्धिं निन्द्यमानॊ ऽपय अनागसि अकुलीनस तु पुरुषः परकृतः साधु संक्षयात दुर्लभैश्वर्यतां पराप्तॊ निन्दितः शत्रुतां वरजेत कुलीनं शिक्षितं पराज्ञं जञानविज्ञानकॊविदम सर्वशास्त्रार्थ तत्त्वज्ञं सहिष्णुं देशजं तथा कृतज्ञं बलवन्तं च कषान्तं दान्तं जितेन्द्रियम अलुब्धं लब्धसंतुष्टं सवामिमित्र बुभूषकम सचिवं देशकालज्ञं सर्वसंग्रहणे रतम सत्कृतं युक्तमनसं हितैषिणम अतन्द्रितम युक्ताचारं सवविषये संधिविग्रहकॊविदम राज्ञस तरिवर्गवेत्तारं पौरजानपद परियम खातक वयूह तत्त्वज्ञं बलहर्षण कॊविदम इङ्गिताकार तत्त्वज्ञं यात्रा यानविशारदम हस्तिशिक्षासु तत्त्वज्ञम अहं कारविवर्जितम परगल्भं दक्षिणं दान्तं बलिनं युक्तकारिणम चॊक्षं चॊक्ष जनाकीर्णं सुवेषं सुखदर्शनम नायकं नीतिकुशलं गुणषष्ट्या समन्वितम अस्तब्धं परश्रितं शक्तं मृदु वादिनम एव च धीरं शलक्ष्णं महर्द्धिं च देशकालॊपपादकम सचिवं यः परकुरुते न चैनम अवमन्यते तस्य विस्तीर्यते राज्यं जयॊत्स्ना गरहपतेर इव एतैर एव गुणैर युक्तॊ राजा शास्त्रविशारदः एष्टव्यॊ धर्मपरमः परजापालनतत्परः धीरॊ मर्षी शुचिः शीघ्रः काले पुरुषकारवित शुश्रूषुः शरुतवाञ शरॊता ऊहापॊह विशारदः मेधावी धारणा युक्तॊ यथान्यायॊपपादकः दान्तः सदा परियाभाषी कषमावांश च विपर्यये दानाच्छेदे सवयं कारी सुद्वारः सुखदर्शनः आर्तहस्तप्रदॊ नित्यम आप्तं मन्यॊ नये रतः नाहं वादी न निर्द्वंद्वॊ न यत किं चन कारकः कृते कर्मण्य अमॊघानां कर्ता भृत्यजनप्रियः संगृहीतजनॊ ऽसतब्धः परसन्नवदनः सदा दाता भृत्यजनावेक्षी न करॊधी सुमहामनाः युक्तदण्डॊ न निर्दण्डॊ धर्मकार्यानुशासकः चारनेत्रः परावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा राजा गुणशताकीर्ण एष्टव्यस तादृशॊ भवेत यॊधाश चैव मनुष्येन्द्र सर्वैर गुणगुणैर वृताः अन्वेष्टव्याः सुपुरुषाः सहाया राज्यधारणाः न विमानयितव्याश च राज्ञा वृद्धिम अभीप्सता यॊधाः समरशौटीराः कृतज्ञा अस्त्रकॊविदाः धर्मशास्त्रसमायुक्ताः पदातिजनसंयुताः अर्थमानविवृद्धाश च रथचर्या विशारदाः इष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर मही सर्वसंग्रहणे युक्तॊ नृपॊ भवति यः सदा उत्थान शीलॊ मित्राढ्यः स राजा राजसत्तमः शक्या अश्वसहस्रेण वीरारॊहेण भारत संगृहीतमनुष्येण कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा [भ] एवं शुना समान भृत्यान सवस्थाने यॊ नराधिपः नियॊजयति कृत्येषु स राज्यफलम अश्नुते न शवा सवस्थानम उत्क्रम्य परमाणम अभि सत्कृतः आरॊप्यः शवा सवकात सथानाद उत्क्रम्यान्यत परपद्यते सवजातिकुलसंपन्नाः सवेषु कर्मस्व अव सथिताः परकर्तव्या बुधा भृत्या नास्थाने परक्रिया कषमा अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यॊ यः परयच्छति स भृत्यगुणसंपन्नं राजा फलम उपाश्नुते शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवॊर्जितः वयाघ्रॊ वयाघ्र इव सथाप्यॊ दवीपी दवीपी यथातथा कर्मस्व इहानुरूपेषु नयस्या भृत्या यथाविधि परतिलॊमं न भृत्यास ते सथाप्याः कर्मफलैषिणा यः परमाणम अतिक्रम्य परतिलॊमं नराधिपः भृत्यान सथापयते ऽबुद्धिर न स रञ्जयते परजाः न बालिशा न च कषुद्रा न चाप्रतिमितेन्द्रियाः नाकुलीना नराः पार्श्वे सथाप्या राज्ञा हितैषिणा साधवः कुशलाः शूरा जञानवन्तॊ ऽनसूयकाः अक्षुद्राः शुचयॊ दक्षा नराः सयुः पारिपार्श्वकाः नयग भूतास तत्पराः कषान्ताश चौक्षाः परकृतिजाः शुभाः सवे सवे सथाने ऽपरिक्रुष्टास ते सयू राज्ञॊ बहिश्चराः सिंहस्य सततं पार्श्वे सिंह एव जनॊ भवेत असिंहः सिंहसहितः सिंहवल लभते फलम यस तु सिंहः शवभिः कीर्णः सिंहकर्मफले रतः न स सिंहफलं भॊक्तुं शक्तः शवभिर उपासितः एवम एतैर मनुष्येन्द्र शूरैः पराज्ञैर बहुश्रुतैः कुलीनैः सह शक्येत कृत्स्नां जेतुं वसुंधराम नावैद्यॊ नानृजुः पार्श्वे नाविद्यॊ नामहा धनः संग्राह्यॊ वसुधा पालैर भृत्यॊ भृत्यवतां वर बाणवद विसृता यान्ति सवामिकार्यपरा जनाः ये भृत्याः पार्थिव हितास तेषां सान्त्वं परयॊजयेत कॊशश च सततं रक्ष्यॊ यत्नम आस्थाय राजभिः कॊशमूला हि राजानः कॊशमूलकरॊ भव कॊष्ठागारं च ते नित्यं सफीतं धान्यैः सुसंचितम सदास्तु सत्सु संन्यस्तं धनधान्य परॊ भव नित्ययुक्ताश च ते भृत्या भवन्तु रणकॊविदाः वाजिनां च परयॊगेषु वैशारद्यम इहेष्यते जञातिबन्धुजनावेक्षी मित्र संबन्धिसंवृतः पौरकार्यहितान्वेषी भव कौरवनन्दन एषा ते नैष्ठिकी बुद्धिः परज्ञा चाभिहिता मया शवा ते निदर्शनं तात किं भूयः शरॊतुम इच्छसि [य] राजवृत्तान्य अनेकानि तवया परॊक्तानि भारत पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः तद एव विस्तरेणॊक्तं पूर्वैर दृष्टं सतां मतम परणयं राजधर्माणां परब्रूहि भरतर्षभ [भ] रक्षणं सर्वभूतानाम इति कषत्रे परं मतम तद यथा रक्षणं कुर्यात तथा शृणु महीपते यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत धर्मवित तैक्ष्ण्यं जिह्मत्वम आदान्त्यं सत्यम आर्जवम एव च मध्यस्थः सत्त्वम आतिष्ठंस तथा वै सुखम ऋच्छति यस्मिन्न अर्थे हितं यत सयात तद्वर्णं रूपम आविशेत बहुरूपस्य राज्ञॊ हि सूक्ष्मॊ ऽपय अर्थॊ न सीदति नित्यं रक्षित मन्त्रः सयाद यथा मूकः शरच छिखी शलक्ष्णाक्षर तनुः शरीमान भवेच छास्त्र विशारदः आपद दवारेषु यत्तः सयाज जलप्रस्रवणेष्व इव शैलवर्षॊदकानीव दविजान सिद्धान समाश्रयेत अर्थकामः शिखां राजा कुर्याद धर्मध्वजॊपमाम नित्यम उद्यतदण्डः सयाद आचरेच चाप्रमादतः लॊके चाय वययौ दृष्ट्वा वृक्षाद वृक्षम इवाप्लवन मृजावान सयात सवयूथ्येषु भावानि चरणैः कषिपेत जातपक्षः परिस्पन्देद रक्षेद वैकल्यम आत्मनः दॊषान विवृणुयाच छत्रॊः परपक्षान विधूनयेत काननेष्व इव पुष्पाणि बर्हीवार्थान समाचरेत उच्छ्रितान आश्रयेत सफीतान नरेन्द्रान अचलॊपमान शरयेच छायाम अविज्ञातां गुप्तं शरणम आश्रयेत परावृषीवासित गरीवॊ मज्जेत निशि निर्जने मायूरेण गुणेनैव सत्रीभिश चालक्षितश चरेत न जह्याच च तनुत्राणं रक्षेद आत्मानम आत्मना चारभूमिष्व अभिगमान पाशांश च परिवर्जयेत पीडयेच चापि तां भूमिं परणश्येद गहने पुनः हन्यात करुद्धान अतिविषान ये जिह्मगतयॊ ऽहितान नाश्रयेद बाल बर्हाणि सन निवासानि वासयेत सदा बर्हि निभः कामं परसक्ति कृतम आचरेत सर्वतश चाददेत परज्ञां पतंगान गहनेष्व इव एवं मयूरवद राजा सवराष्ट्रं परिपालयेत आत्मवृद्धि करीं नीतिं विदधीत विचक्षणः आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्यावतारणम बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिर एतच छास्त्र निदर्शनम परं चाश्वासयेत साम्ना सवशक्तिं चॊपलक्षयेत आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत सान्त्वयॊगमतिः पराज्ञः कार्याकार्यविचारकः निगूढ बुद्धिर धीरः सयाद वक्तव्ये वक्ष्यते तथा संनिकृष्टां कथां पराज्ञॊ यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः सवभावम एष्यते तप्तं कृष्णायसम इवॊदके अनुयुञ्जीत कृत्यानि सर्वाण्य एव महीपतिः आगमैर उपदिष्टानि सवस्य चैव परस्य च कषुद्रं करूरं तथा पराज्ञं शूरं चार्थविशारदम सवकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः अप्य अदृष्ट्वा नियुक्तानि अनुरूपेषु कर्मसु सर्वांस तान अनुवर्तेत सवरांस तन्त्रीर इवायता धर्माणाम अविरॊधेन सर्वेषां परियम आचरेत ममायम इति राजा यः स पर्वत इवाचलः वयवसायं समाधाय सूर्यॊ रश्मिम इवायताम धर्मम एवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये परियाप्रिये कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान मृदुभाषिणः मध्ये वयसि निर्दॊषान हिते युक्ताञ जितेन्द्रियान अलुभाञ शिक्षितान दान्तान धर्मेषु परिनिष्ठितान सथापयेत सर्वकार्येषु राजा धर्मार्थरक्षिणः एतेनैवप्रकारेण कृत्यानाम आगतिं गतिम युक्तः समनुतिष्ठेत तुष्टश चारैर उपस्कृतः अमॊघक्रॊधहर्षस्य सवयं कृत्यान्ववेक्षिणः आत्मप्रत्यय कॊशस्य वसुधैव वसुंधरा वयक्तश चानुग्रहॊ यस्य यथार्थश चापि निग्रहः गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रश च स राजा राजधर्मवित नित्यं राष्ट्रम अवेक्षेत गॊभिः सूर्य इवॊत्पतन चारांश च न चरान विद्यात तथा बुद्ध्या न संज्वरेत कालप्राप्तम उपादद्यान नार्थं राजा परसूचयेत अहन्य अहनि संदुह्यान महीं गाम इव बुद्धिमान यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश चिनॊति मधु षट्पदः तथा दरव्यम उपादाय राजा कुर्वीत संचयम यद धि गुप्तावशिष्टं सयात तद धितं धर्मकामयॊः संचयानुविसर्गी सयाद राजा शास्त्रविद आत्मवान नाल्पम अर्थं परिभवेन नावमन्येत शात्रवान बुद्ध्यावबुध्येद आत्मानं न चाबुद्धिषु विश्वसेत धृतिर दाक्ष्यं संयमॊ बुद्धिर अग्र्या; धैर्यं शौर्यं देशकालॊ ऽपरमादः सवल्पस्य वा महतॊ वापि वृद्धौ; धनस्यैतान्य अष्ट समिन्धनानि अग्निस्तॊकॊ वर्धते हय आज्यसिक्तॊ; बीजं चैकं बहुसाहस्रम एति कषयॊदयौ विपुलौ संनिशाम्य; तस्माद अल्पं नावमन्येत विद्वान बालॊ ऽबालः सथविरॊ वा रिपुर; यः सदा परमत्तं पुरुषं निहन्यात कालेनान्यस तस्य मूलं हरेत; कालज्ञाता पार्थिवानां वरिष्ठः हरेत कीर्तिं धर्मम अस्यॊपरुन्ध्याद; अर्थे दीर्घं वीर्यम अस्यॊपहन्यात रिपुर दवेष्टा दुर्बलॊ वा बली; वा तस्माच छत्रौ नैव हेडेद यतात्मा कषयं शत्रॊः संचयं पालनं चाप्य; उभौ चार्थौ सहितौ धर्मकामौ अतश चान्यन मतिमान संदधीत; तस्माद राजा बुद्धिमन्तं शरयेत बुद्धिर दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति; बलं बुद्ध्या वर्धते पाल्यमानम शत्रुर बुद्ध्या सीदते वर्धमानॊ; बुद्धेः पश्चात कर्म यत तत परशस्तम सर्वान कामान कामयानॊ हि धीरः; सत्त्वेनाल्पेनाप्लुते हीनदेहः यथात्मानं परार्थयते ऽरथमानैः; शरेयः पात्रं पूरयते हय अनल्पम तस्माद राजा परगृहीतः परेषु; मूलं लक्ष्म्याः सर्वतॊ ऽभयाददीत दीर्घं कालम अपि संपीड्यमानॊ; विद्युत संपातम इव मानॊर्जितः सयात विद्या तपॊ वा विपुलं धनं वा; सर्वम एतद वयवसायेन शक्यम बरह्म यत तं निवसति देहवत्सु; तस्माद विद्याद वयवसायं परभूतम यत्रासते मतिमन्तॊ मनस्विनः; शक्रॊ विष्णुर यत्र सरस्वती च वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं; तस्माद विद्वान नावमन्येत देहम लुब्धं हन्यात संप्रदानेन नित्यं; लुब्धस तृप्तिं परवित्तस्य नैति सर्वॊ लुब्धः कर्म गुणॊपभॊगे; यॊ ऽरथैर हीनॊ धर्मकामौ जहाति धनं भॊज्यं पुत्रदारं समृद्धिं; सर्वॊ लुब्धः परार्थयते परेषाम लुब्धे दॊषाः संभवन्तीह सर्वे; तस्माद राजा न परगृह्णीत लुब्धान संदर्शने सत्पुरुषं जघन्यम अपि चॊदयेत आरम्भान दविषतां पराज्ञः सर्वान अर्थांस तु सूदयेत धर्मान्वितेषु विज्ञातॊ मन्त्री गुप्तश च पाण्डव आप्तॊ राजन कुलीनश च पर्याप्तॊ राज्यसंग्रहे विधिप्रवृत्तान नरदेव धर्मान; उक्तान समासेन निबॊध बुद्ध्या इमान विदध्याद वयनुसृत्य यॊ वै; राजा महीं पालयितुं स शक्तः अनीतिजं यद्य अविधानजं सुखं; हठ परणीतं विविधं परदृश्यते न विद्यते तस्य गतिर महीपतेर; न विद्यते राष्ट्रजम उत्तमं सुखम धनैर विशिष्टान मतिशीलपूजितान; गुणॊपपन्नान युधि दृष्टविक्रमान गुणेषु दृष्टान अचिराद इहात्मवान; सतॊ ऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान पश्येद उपायान विविधैः करियापथैर; न चानुपायेन मतिं निवेशयेत शरियं विशिष्टां विपुलं यशॊ धनं; न दॊषदर्शी पुरुषः समश्नुते परीतिप्रवृत्तौ विनिवर्तने तथा; सुहृत्सु विज्ञाय निवृत्य चॊभयॊः यद एव मित्रं गुरु भरम आवहेत; तद एव सुस्निग्धम उदाहरेद बुधः एतान मयॊक्तांस तव राजधर्मान; नृणां च गुप्तौ मतिम आदधत्स्व अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन; सर्वॊ हि लॊकॊत्तम धर्ममूलः [य] अयं पितामहेनॊक्तॊ राजधर्मः सनातनः ईश्वरश च महादण्डॊ दण्डे सर्वं परतिष्ठितम देवतानाम ऋषीणां च पितॄणां च महात्मनाम यक्षरक्षःपिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः सर्वेषां पराणिनां लॊके तिर्यक्ष्व अपि निवासिनाम सर्वव्यापी महातेजा दण्डः शरेयान इति परभॊ इत्य एतद उक्तं भवता सर्वं दण्ड्यं चराचरम दृश्यते लॊकम आसक्तं स सुरासुरमानुषम एतद इच्छाम्य अहं जञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ कॊ दण्डः कीदृशॊ दण्डः किं रूपः किं परायणः किम आत्मकः कथं भूतः कति मूर्तिः कथं परभुः जागर्ति स कथं दण्डः परजास्व अवहितात्मकः कश च पूर्वापरम इदं जागर्ति परिपालयन कश च विज्ञायते पूर्वं कॊ ऽपरॊ दण्डसंज्ञितः किं संस्थश च भवेद दण्डः का चास्य गतिर इष्यते [भ] शृणु कौरव्य यॊ दण्डॊ वयवहार्यॊ यथा च सः यस्मिन हि सर्वम आयत्तं स दण्ड इह केवलः धर्मस्याख्या महाराज वयवहार इतीष्यते तस्य लॊपः कथं न सयाल लॊकेष्व अवहितात्मनः इत्य अर्थं वयवहारस्य वयवहारत्वम इष्यते अपि चैतत पुरा राजन मनुना परॊक्तम आदितः सुप्रणीतेन दण्डेन परियाप्रिय समात्मना परजा रक्षति यः सम्यग धर्म एव स केवलः अथॊक्तम एतद वचनं पराग एव मनुना पुरा जन्म चॊक्तं वसिष्ठेन बरह्मणॊ वचनं महत पराग इदं वचनं परॊक्तम अतः पराग वचनं विदुः वयवहारस्य चाख्यानाद वयवहार इहॊच्यते दण्डात तरिवर्गः सततं सुप्रणीतात परवर्तते दैवं हि परमॊ दण्ड्दॊ रूपतॊ ऽगनिर इवॊच्छिखः नीलॊत्पलदल शयामश चतुर्दंष्ट्रश चतुर्भुजः अष्ट पान नैकनयनः शङ्कुकर्णॊर्ध्व रॊमवान जटी दविजिह्वस ताम्रास्यॊ मृगराजतनुच छदः एतद रूपं बिभर्त्य उग्रं दण्डॊ नित्यं दुरावरः असिर गदा धनुः शक्तिस तरिशूलं मुद्गरः शरः मुसलं परशुश चक्रं परासॊ दण्डर्ष्टि तॊमराः सर्वप्रहरणीयानि सन्ति यानीह कानि चित दण्ड एव हि सर्वात्मा लॊके चरति मूर्तिमान भिन्दंश छिन्दन रुजन कृन्तन दारयन पाटयंस तथा घातयन्न अभिधावंश च दण्ड एव चरत्य उत असिर विशसनॊ धर्मस तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः शरीगर्भॊ विजयः शास्ता वयवहारः परजागरः शास्त्रं बराह्मणमन्त्रश च शास्ता पराग वचनं गतः धर्मपालॊ ऽकषरॊ देवः सत्यगॊ नित्यगॊ गरहः असङ्गॊ रुद्र तनयॊ मनुज्येष्ठः शिवं करः नामान्य एतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर दण्डॊ हि भगवान विष्णुर यज्ञॊ नारायणः परभुः शश्वद रूपं महद बिभ्रन महापुरुष उच्यते यथॊक्ता बरह्म कन्येति लक्ष्मीर नीतिः सरस्वती दण्डनीतिर जगद धात्री दण्डॊ हि बहु विग्रहः अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ कामाकामाव ऋतुर मासः शर्वरी दिवसः कषणः अप्रसादः परसादश च हर्षः करॊधः शमॊ दमः दैवं पुरुषकारश च मॊक्षामॊक्षौ भयाभये हिंसाहिंसे तपॊयज्ञः संयमॊ ऽथ विषाविषम अन्तश चादिश च मध्यं च कृत्यानां च परपञ्चनम मदः परमादॊ दर्पश च दम्भॊ धैर्यं नयानयौ अशक्तिः शक्तिर इत्य एव मानस्तम्भौ वययाव्ययौ विनयश च विसर्गश च कालाकालौ च भारत अनृतं जञाज्ञता सत्यं शरद्धाश्रद्धे तथैव च कलीबता वयवसायश च लाभालाभौ जयाजयौ तीक्ष्णता मृदुता मृत्युर आगमानागमौ तथा विराद्धिश चैव राधिश च कार्याकार्ये बलाबले असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च अपत्रपानपत्रपे हरीश च संपद विपच च ह तेजः कर्मणि पाण्डित्यं वाक शक्तिस तत्त्वबुद्धिता एवं दण्डस्य कौरव्य लॊके ऽसमिन बहुरूपता न सयाद यदीह दण्डॊ वै परमथेयुः परस्परम भयाद दण्डस्य चान्यॊन्यं घनन्ति नैव युधिष्ठिर दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्न अहर अहः परजाः राजानं वर्धयन्तीह तस्माद दण्डः परायणम वयवस्थापयति कषिप्रम इमं लॊकं नरेश्वर सत्ये वयवस्थितॊ धर्मॊ बराह्मणेष्व अवतिष्ठते धर्मयुक्ता दविजाः शरेष्ठा वेद युक्ता भवन्ति च बभूव यज्ञॊ वेदेभ्यॊ यज्ञः परीणाति देवताः परीताश च देवता नित्यम इन्द्रे परिददत्य उत अन्नं ददाति शक्रश चाप्य अनुगृह्णन्न इमाः परजाः पराणाश च सर्वभूतानां नित्यम अन्ने परतिष्ठिताः तस्मात परजाः परतिष्ठन्ते दण्डॊ जागर्ति तासु च एवं परयॊजनश चैव दण्डः कषत्रियतां गतः रक्षन परजाः परजागर्ति नित्यं सुविहितॊ ऽकषरः ईश्वरः पुरुषः पराणः सत्त्वं वित्तं परजापतिः भूतात्मा जीव इत्य एव नामभिः परॊच्यते ऽषटभिः अददद दण्ड एवास्मै धरुवम ऐश्वर्यम एव च बले नयश च संयुक्तः सदा पञ्च विधात्मकः कुलबाहुधनामात्याः परज्ञा चॊक्ता बलानि च आहार्यं चाष्टकैर दरव्यैर बलम अन्यद युधिष्ठिर हस्तिनॊ ऽशवा रथाः पत्तिर नावॊ विष्टिस तथैव च दैशिकाश चारकाश चैव तद अष्टाङ्गं बलं समृतम अष्टाङ्गस्य तु युक्तस्य हस्तिनॊ हस्तियायिनः अश्वारॊहाः पदाताश च मन्त्रिणॊ रसदाश च ये भिक्षुकाः पराड विवाकाश च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः कॊशॊ मित्राणि धान्यं च सर्वॊपकरणानि च सप्त परकृतिचाष्टाङ्गं शरीरम इह यद विदुः राज्यस्य दण्ड एवाङ्गं दण्डः परभव एव च ईश्वरेण परयत्नेन धारणे कषत्रियस्य हि दण्डॊ दत्तः समानात्मा दण्डॊ हीदं सनातनम राज्ञां पूज्यतमॊ नान्यॊ यथा धर्मप्रदर्शनः बरह्मणा लॊकरक्षार्थं सवधर्मस्थापनाय च भर्तृप्रत्यय उत्पन्नॊ वयवहारस तथापरः तस्माद यः सहितॊ दृष्टॊ भर्तृप्रत्यय लक्षणः वयवहारस तु वेदात्मा वेद परत्यय उच्यते मौलश च नरशार्दूल शास्त्रॊक्तश च तथापरः उक्तॊ यश चापि दण्डॊ ऽसौ भर्तृप्रत्यय लक्षणः जञेयॊ न स नरेन्द्रस्थॊ दण्डप्रत्यय एव च दण्डप्रत्यय दृष्टॊ ऽपि वयवहारात्मकः समृतः वयवहारः समृतॊ यश च स वेद विषयात्मकः यश च वेद परसूतात्मा स धर्मॊ गुणदर्शकः धर्मप्रत्यय उत्पन्नॊ यथाधर्मः कृतात्मभिः वयवहारः परजा गॊप्ता बरह्म दिष्टॊ युधिष्ठिर तरीन धारयति लॊकान वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः यश च दण्डः स दृष्टॊ नॊ वयवहारः सनातनः वयवहारश च यॊ दृष्टः स धर्म इति नः शरुतः यश च वेदः स वै धर्मॊ यश च धर्मः स सत्पथः बरह्मा परजापतिः पूर्वं बभूवाथ पितामहः लॊकानां स हि सर्वेषां स सुरासुररक्षसाम स मनुष्यॊरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत ततॊ नॊ वयवहारॊ ऽयं भर्तृप्रत्यय लक्षणः तस्माद इदम अवॊचाम वयवहार निदर्शनम माता पिता च भराता च भार्या चाथ पुरॊहितः नादण्ड्यॊ विद्यते राज्ञां यः सवधर्मे न तिष्ठति [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम अङ्गेषु राजा दयुतिमान वसु हॊम इति शरुतः स राजा धर्मनित्यः सन सह पत्न्या महातपाः मुञ्ज पृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणपूजितम तत्र शृङ्गे हिमवतॊ मेरौ कनकपर्वते यत्र मुञ्जवटे रामॊ जटा हरणम आदिशत तदा परभृति राजेन्द्र ऋषिभिः संशितव्रतैः मुञ्ज पृष्ठ इति परॊक्तः स देशॊ रुद्र सेवितः स तत्र बहुभिर युक्तः सदा शरुतिमयैर गुणैः बराह्मणानाम अनुमतॊ देवर्षिसदृशॊ ऽभवत तं कदा चिद अदीनात्मा सखा शक्रस्य मानितः अभ्यागच्छन महीपालॊ मान्धाता शत्रुकर्शनः सॊ ऽभिसृत्य तु मान्धाता वसु हॊमं नराधिपम दृष्ट्वा परकृष्टं तपसा विनयेनाभ्यतिष्ठत वसु हॊमॊ ऽपि राज्ञॊ वै गाम अर्घ्यं च नयवेदयत अष्टाङ्गस्य च राज्यस्य पप्रच्छ कुशलं तदा सद्भिर आचरितं पूर्वं यथावद अनुयायिनम अपृच्छद वसु हॊमस तं राजन किं करवाणि ते सॊ ऽबरवीत परमप्रीतॊ मान्धाता राजसत्तमम वसु हॊमं महाप्राज्ञम आसीनं कुरुनन्दन बृहस्पतेर मतं राजन्न अधीतं सकलं तवया तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नराधिप तद अहं शरॊतुम इच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम किं वापि पूर्वं जागर्ति किं वा परमम उच्यते कथं कषत्रिय संस्थश च दण्डः संप्रत्य अवस्थितः बरूहि मे सुमहाप्राज्ञ ददाम्य आचार्य वेतनम [वसुहॊम] शृणु राजन यथा दण्डः संभूतॊ लॊकसंग्रहः परजा विनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः बरह्मा यियक्षुर भगवान सर्वलॊकपितामहः ऋत्विजं नात्मना तुल्यं ददर्शेति हि नः शरुतम स गर्भं शिरसा देवॊ वर्षपूगान अधारयत पूर्णे वर्षसहस्रे तु स गर्भः कषुवतॊ ऽपतत स कषुपॊ नाम संभूतः परजापतिर अरिंदम ऋत्विग आसीत तदा राजन यज्ञे तस्य महात्मनः तस्मिन परवृत्ते सत्रे तु बरह्मणः पार्थिवर्षभ हृष्टरूपप्रचारत्वाद दण्डः सॊ ऽनतर्हितॊ ऽभवत तस्मिन्न अन्तर्हिते चाथ परजानां संकरॊ ऽभवत नैव कार्यं न चाकार्यं भॊज्याभॊज्यं न विद्यते पेयापेयं कुतः सिद्धिर हिसन्ति च परस्परम गम्यागम्यं तदा नासीत परस्वं सवं च वै समम परस्परं विलुम्पन्ते सारमेया इवामिषम अबलं बलिनॊ जघ्नुर निर्मर्यादम अवर्तत ततः पितामहॊ विष्णुं भगवन्तं सनातनम संपूज्य वरदं देवं महादेवम अथाब्रवीत अत्र साध्व अनुकम्पां वै कर्तुम अर्हसि केवलम संकरॊ न भवेद अत्र यथा वै तद विधीयताम ततः स भगवान धयात्वा चिरं शूलजटा धरः आत्मानम आत्मना दण्डम असृजद देवसत्तमः तस्माच च धर्मचरणां नीतिं देवीं सरस्वतीम असृजद दण्डनीतिः सा तरिषु लॊकेषु विश्रुता भूयः स भगवान धयात्वा चिरं शूलवरायुधः तस्य तस्य निकायस्य चकारैकैकम ईशरम देवानाम ईश्वरं चक्रे देवं दशशतेक्षणम यमं वैवस्वतं चापि पितॄणाम अकरॊत पतिम धनानां रक्षसां चापि कुबेरम अपि चेश्वरम पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महॊदधिम अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं परभुम मृत्युं पराणेश्वरम अथॊ तेजसां च हुताशनम रुद्राणाम अपि चेशानं गॊप्तारं विदधे परभुः महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम वसिष्ठम ईशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम तेजसां भास्करं चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम वीरुधाम अंशुमन्तं च भूतानां च परभुं वरम कुमारं दवादश भुजं सकन्दं राजानम आदिशत कालं सर्वेशम अकरॊत संहार विनयात्मकम मृत्यॊश चतुर्विभागस्य दुःखस्य च सुखस्य च ईश्वरः सर्वदेहस तु राजराजॊ धनाधिपः सर्वेषाम एव रुद्राणां शूलपाणिर इति शरुतिः तम एकं बरह्मणः पुत्रम अनुजातं कषुपं ददौ परजानाम अधिपं शरेष्ठं सर्वधर्मभृताम अपि महादेवस ततस तस्मिन वृत्ते यज्ञे यथाविधि दण्डं धर्मस्य गॊप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ विष्णुर अङ्गिरसे परादाद अङ्गिरा मुनिसत्तमः परादाद इन्द्र मरीचिभ्यां मरीचिर भृगवे ददौ भृगुर ददाव ऋषिभ्यस तु तं दण्डं धर्मसंहितम ऋषयॊ लॊकपालेभ्यॊ लॊकपालाः कषुपाय च कषुपस तु मनवे परादाद आदित्यतनयाय च पुत्रेभ्यः शराद्धदेवस तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात तं ददौ सूर्यपुत्रस तु मनुर वै रक्षणात्मकम विभज्य दण्डः कर्तव्यॊ धर्मेण न यदृच्छया दुर्वाचा निग्रहॊ बन्धॊ हिरण्यं बाह्यतः करिया वयङ्गत्वं च शरीरस्य वधॊ वा नाल्पकारणात शरीरपीडास तास तास तु देहत्यागॊ विवासनम आनुपूर्व्या च दण्डॊ ऽसौ परजा जागर्ति पालयन इन्द्रॊ जागर्ति भगवान इन्द्राद अग्निर विभावसुः अग्नेर जागर्ति वरुणॊ वरुणाच च परजापतिः परजापतेस ततॊ धर्मॊ जागर्ति विनयात्मकः धर्माच च बरह्मणः पुत्रॊ वयवसायः सनातनः वयवसायात ततस तेजॊ जागर्ति परिपालयन ओषध्यस तेजसस तस्माद ओषधिभ्यश च पर्वताः पर्वतेभ्यश च जागर्ति रसॊ रसगुणात तथा जागर्ति निरृतिर देवी जयॊतींषि निरृतेर अपि वेदाः परतिष्ठा जयॊतिर्भ्यस ततॊ हयशिराः परभुः बरह्मा पितामहस तस्माज जागर्ति परभुर अव्ययः पितामहान महादेवॊ जागर्ति भगवाञ शिवः विश्वे देवाः शिवाच चापि विश्वेभ्यश च तथर्षयः ऋषिभ्यॊ भगवान सॊमः सॊमाद देवाः सनातनाः देवेभ्यॊ बराह्मणा लॊके जाग्रतीत्य उपधारय बराह्मणेभ्यश च राजन्या लॊकान रक्षन्ति धर्मतः सथावरं जङ्गमं चैव कषत्रियेभ्यः सनातनम परजा जाग्रति लॊके ऽसमिन दण्डॊ जागर्ति तासु च सर्वसंक्षेपकॊ दण्डः पितामहसमः परभुः जागर्ति कालः पूर्वं च मध्ये चान्ते च भारत ईश्वरः सर्वलॊकस्य महादेवः परजापतिः देवदेवः शिवः शर्वॊ जागर्ति सततं परभुः कपर्दी शंकरॊ रुद्रॊ भवः सथाणुर उमापतिः इत्य एष दण्डॊ विख्यात आदौ मध्ये तथावरे भूमिपालॊ यथान्यायं वर्तेतानेन धर्मवित [भ] इतीदं वसु हॊमस्य शृणुयाद यॊ मतं नरः शरुत्वा च सम्यग वर्तेत स कामान आप्नुयान नृपः इति ते सर्वम आख्यातं यॊ दण्डॊ मनुजर्षभ नियन्ता सर्वलॊकस्य धर्माक्रान्तस्य भारत [य] तात धर्मार्थकामानां शरॊतुम इच्छामि निश्चयम लॊकयात्रा हि कार्त्स्न्येन तरिष्व एतेषु परतिष्ठिता धर्मार्थकामाः किं मूलास तरयाणां परभवश च कः अन्यॊन्यं चानुषज्जन्ते वर्तन्ते च पृथक पृथक [भ] यदा ते सयुः सुमनसॊ लॊकसंस्थार्थ निश्चये कालप्रभव संस्थासु सज्जन्ते च तरयस तदा धर्ममूलस तु देहॊ ऽरथः कामॊ ऽरथफलम उच्यते संकल्पमूलास ते सर्वे संकल्पॊ विषयात्मकः विषयाश चैव कार्त्स्न्येन सर्व आहारसिद्धये मूलम एतत तरिवर्गस्य निवृत्तिर मॊक्ष उच्यते धर्मः शरीरसंगुप्तिर धर्मार्थं चार्थ इष्यते कामॊ रतिफलश चात्र सर्वे चैते रजस्वलाः संनिकृष्टांश चरेद एनान न चैनान मनसा तयजेत विमुक्तस तमसा सर्वान धर्मादीन कामनैष्ठिकान शरेष्ठ बुद्धिस तरिवर्गस्य यद अयं पराप्नुयात कषणात बुद्ध्या बुध्येद इहार्थे न तद अह्ना तु निकृष्टया अपध्यान मलॊ धर्मॊ मलॊ ऽरथस्य निगूहनम संप्रमॊद मलः कामॊ भूयः सवगुणवर्तितः अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम कामन्दस्य च संवादम अङ्गारिष्ठस्य चॊभयॊः कामन्दम ऋषिम आसीनम अभिवाद्य नराधिपः अङ्गारिष्ठॊ ऽथ पप्रच्छ कृत्वा समयपर्ययम यः पापं कुरुते राजा काममॊहबलात कृतः परत्यासन्नस्य तस्यर्षे किं सयात पापप्रणाशनम अधर्मॊ धर्म इति हि यॊ ऽजञानाद आचरेद इह तं चापि परथितं लॊके कथं राजा निवर्तयेत [क] यॊ धर्मार्थौ समुत्सृज्य कामम एवानुवर्तते स धर्मार्थपरित्यागात परज्ञा नाशम इहार्छति परज्ञा परणाशकॊ मॊहस तथा धर्मार्थनाशकः तस्मान नास्तिकता चैव दुराचारश च जायते दुराचारान यदा राजा परदुष्टान न नियच्छति तस्माद उद्विजते लॊकः सर्पाद वेश्म गताद इव तं परजा नानुवर्तन्ते बराह्मणा न च साधवः ततः संक्षयम आप्नॊति तथा वध्यत्वम एति च अपध्वस्तस तव अवमतॊ दुःखं जीवति जीवितम जीवेच च यद अपध्वस्तस तच छुद्धं मरणं भवेत अत्रैतद आहुर आचार्याः पापस्य च निबर्हणम सेवितव्या तरयी विद्या सत्कारॊ बराह्मणेषु च महामना भवेद धर्मे विवहेच च महाकुले बराह्मणांश चापि सेवेत कषमा युक्तान मनस्विनः जपेद उदकशीलः सयात सुमुखॊ नान्यद आस्थितः धर्मान्वितान संप्रविशेद बहिः कृत्वैव दुष्कृतीन परसादयेन मधुरय वाचाप्य अथ च कर्मणा इत्य अस्मीति वदेन नित्यं परेषां कीर्तयन गुणान अपापॊ हय एवम आचारः कषिप्रं बहुमतॊ भवेत पापान्य अपि च कृच्छ्राणि शमयेन नात्र संशयः गुरवॊ ऽपि परं धर्मं यद बरूयुस तत तथा कुरु गुरूणां हि परसादाद धि शरेयः परम अवाप्स्यसि [य] इमे जना नरश्रेष्ठ परशंसन्ति सदा भुवि धर्मस्य शीलम एवादौ ततॊ मे संशयॊ महान यदि तच छक्यम अस्माभिर जञातुं धर्मभृतां वर शरॊतुम इच्छामि तत सर्वं यथैतद उपलभ्यते कथं नु पराप्यते शीलं शरॊतुम इच्छामि भारत किं लक्षणं च तत परॊक्तं बरूहि मे वदतां वर [भ] पुरा दुर्यॊधनेनेह धृतराष्ट्राय मानद आख्यातं तप्यमानेन शरियं दृष्ट्वा तथागताम इन्द्रप्रस्थे महाराज तव स भरातृकस्य ह सभायां चावहसनं तत सर्वं शृणु भारत भवतस तां सभां दृष्ट्वा समृद्धिं चाप्य अनुत्तमाम दुर्यॊधनस तदासीनः सर्वं पित्रे नयवेदयत शरुत्वा च धृतराष्ट्रॊ ऽपि दुर्यॊधन वचस तदा अब्रवीत कर्ण सहितं दुर्यॊधनम इदं वचः किमर्थं तप्यसे पुत्र शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः शरुत्वा तवाम अनुनेष्यामि यदि सम्यग भविष्यसि यथा तवं महद ऐश्वर्यं पराप्तः परपुरंजय किंकरा भरातरः सर्वे मित्राः संबन्धिनस तथा आच्छादयसि परावारान अश्नासि पिशितौदनम आजानेया वहन्ति तवां कस्माच छॊचसि पुत्रक [द] दश तानि सहस्राणि सनातकानां महात्मनाम भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिर निवेशने दृष्ट्वा च तां सभां दिव्यां दिव्यपुष्पफलान्विताम अश्वांस तित्तिर कल्माषान रत्नानि विविधानि च दृष्ट्वा तां पाण्डवेयानाम ऋद्धिम इन्द्रॊपमां शुभाम अमित्राणां सुमहतीम अनुशॊचामि मानद [ध] यदीच्छसि शरियं तात यादृशीं तां युधिष्ठिरे विशिष्टां वा नरव्याघ्र शीलवान भव पुत्रक शीलेन हि तरयॊ लॊकाः शक्या जेतुं न संशयः न हि किं चिद असाध्यं वै लॊके शीलवतां भवेत एकरात्रेण मान्धाता तर्यहेण जनमेजयः सप्तरात्रेण नाभागः पृथिवीं परतिपेदिवान एते हि पार्थिवाः सर्वे शीलवन्तॊ दमान्विताः अतस तेषां गुणक्रीता वसुधा सवयम आगमत अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नारदेन पुरा परॊक्तं शीलम आश्रित्य भारत परह्रादेन हृतं राज्यं महेन्द्रस्य महात्मनः शीलम आश्रित्य दैत्येन तरैलॊक्यं च वशीकृतम ततॊ बृहस्पतिं शक्रः पराञ्जलिः समुपस्थितः उवाच च महाप्राज्ञः शरेय इच्छामि वेदितुम ततॊ बृहस्पतिस तस्मै जञानं नैःश्रेयसं परम कथयाम आस भगवान देवेन्द्राय कुरूद्वह एतावच छरेय इत्य एव बृहस्पतिर अभाषत इन्द्रस तु भूयः पप्रच्छ कव विशेषॊ भवेद इति [ब] विशेषॊ ऽसति महांस तात भार्गवस्य महात्मनः तत्रागमय भद्रं ते भूय एव पुरंदर [ध] आत्मनस तु ततः शरेयॊ भार्गवात सुमहायशाः जञानम आगमयत परीत्या पुनः स परमद्युतिः तेनापि समनुज्ञातॊ भागवेण महात्मना शरेयॊ ऽसतीति पुनर भूयः शुक्रम आह शतक्रतुः भार्गवस तव आह धर्मज्ञः परह्रादस्य महात्मनः जञानम अस्ति विशेषेण ततॊ हृष्टश च सॊ ऽभवत स ततॊ बराह्मणॊ भूत्वा परह्रादं पाकशासनः सृत्वा परॊवाच मेधावी शरेय इच्छामि वेदितुम परह्रादस तव अब्रवीद विप्रं कषणॊ नास्ति दविजर्षभ तरैलॊक्यराज्ये सक्तस्य ततॊ नॊपदिशामि ते बराह्मणस तव अब्रवीद वाक्यं कस्मिन काले कषणॊ भवेत ततॊपदिष्टम इच्छामि यद यत कार्यान्तरं भवेत ततः परीतॊ ऽभवद राजा परह्रादॊ बरह्मवादिने तथेत्य उक्त्वा शुभे काले जञानतत्त्वं ददौ तदा बराह्मणॊ ऽपि यथान्यायं गुरुवृत्तिम अनुत्तमाम चकार सर्वभावेन यद्वत स मनसेच्छति पृष्ठश च तेन बहुशः पराप्तं कथम अरिंदम तरैलॊक्यराज्यं धर्मज्ञ कारणं तद बरवीहि मे [प] नासूयामि दविजश्रेष्ठ राजास्मीति कदा चन कव्यानि वदतां तात संयच्छामि वहामि च ते विस्रब्धाः परभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदा ते मा कव्य पदे सक्तं शुश्रूषुम अनसूयकम धर्मात्मानं जितक्रॊधं संयतं संयतेन्द्रियम समाचिन्वन्ति शास्तारः कषौद्रं मध्व इव मक्षिकाः सॊ ऽहं वाग अग्रपिष्टानां रसानाम अवलेहिता सवजात्यान अधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः एतत पृथिव्याम अमृतम एतच चक्षुर अनुत्तमम यद बराह्मण मुखे कव्यम एतच छरुत्वा परवर्तते [ध] एतावच छरेय इत्य आह परह्रादॊ बरह्मवादिनम शुश्रूषितस तेन तदा दैत्येन्द्रॊ वाक्यम अब्रवीत यथावद गुरुवृत्त्या ते परीतॊ ऽसमि दविजसत्तम वरं वृणीष्व भद्रं ते परदातास्मि न संशयः कृतम इत्य एव दैत्येन्द्रम उवाच स च वै दविजः परह्रादस तव अब्रवीत परीतॊ गृह्यतां वर इत्य उत [बर] यदि राजन परसन्नस तवं मम चेच्छसि चेद धितम भवतः शीलम इच्छामि पराप्तुम एष वरॊ मम [ध] ततः परीतश च दैत्येन्द्रॊ भयं चास्याभवन महत वरे परदिष्टे विप्रेण नाल्पतेजायम इत्य उत एवम अस्त्व इति तं पराह परह्रादॊ विस्मितस तदा उपाकृत्य तु विप्राय वरं दुःखान्वितॊ ऽभवत दत्ते वरे गते विप्रे चिन्तासीन महती ततः परह्रादस्य महाराज निश्चयं न च जग्मिवान तस्य चिन्तयतस तात छाया भूतं महाद्युते तेजॊ विग्रहवत तात शरीरम अजहात तदा तम अपृच्छन महाकायं परह्रादः कॊ भवान इति परत्याह ननु शीलॊ ऽसमि तयक्तॊ गच्छाम्य अहं तवया तस्मिन दविज वरे राजन वत्स्याम्य अहम अनिन्दितम यॊ ऽसौ शिष्यत्वम आगम्य तवयि नित्यं समाहितः इत्य उक्त्वान्तर्हितं तद वै शक्रं चान्वविशत परभॊ तस्मिंस तेजसि याते तु तादृग्रूपस ततॊ ऽपरः शरीरान निःसृतस तस्य कॊ भवान इति चाब्रवीत धर्मं परह्राद मां विद्धि यत्रासौ दविजसत्तमः तत्र यास्यामि दैत्येन्द्र यतः शीलं ततॊ हय अहम ततॊ ऽपरॊ महाराज परज्वजन्न इव तेजसा शरीरान निःसृतस तस्य परह्रादस्य महात्मनः कॊ भवान इति पृष्टश च तम आह स महाद्युतिः सत्यम अस्म्य असुरेन्द्राग्र्य यास्ये ऽहं धर्मम अन्व इह तस्मिन्न अनुगते धर्मं पुरुषे पुरुषॊ ऽपरः निश्चक्राम ततस तस्मात पृष्ठश चाह महात्मना वृत्तं परह्राद मां विद्धि यतः सत्यं ततॊ हय अहम तस्मिन गते महाश्वेतः शरीरात तस्य निर्ययौ पृष्टश चाह बलं विद्धि यतॊ वृत्तम अहं ततः इत्य उक्त्वा च ययौ तत्र यतॊ वृत्तं नराधिप ततः परभामयी देवी शरीरात तस्य निर्ययौ ताम अपृच्छत स दैत्येन्द्रः सा शरीर इत्य एवम अब्रवीत उषितास्मि सुखं वीर तवयि सत्यपराक्रमे तवया तयक्ता गमिष्यामि बलं यत्र ततॊ हय अहम ततॊ भयं परादुरासीत परह्रादस्य महात्मनः अपृच्छत च तां भूयः कव यासि कमलालये तवं हि सत्यव्रता देवी लॊकस्य परमेश्वरी कश चासौ बराह्मणश्रेष्ठस तत्त्वम इच्छामि वेदितुम [षरी] स शक्रॊ बरह्म चारी च यस तवया चॊपशिक्षितः तरैलॊक्ये ते यद ऐश्वर्यं तत तेनापहृतं परभॊ शीलेन हि तवया लॊकाः सर्वे धर्मज्ञ निर्जिताः तद विज्ञाय महेन्द्रेण तव शीलं हृतं परभॊ धर्मः सत्यं तथा वृत्तं बलं चैव तथा हय अहम शीलमूला महाप्राज्ञ सदा नास्त्य अत्र संशयः [भ] एवम उक्त्वा गता तु शरीस ते च सर्वे युधिष्ठिर दुर्यॊधनस तु पितरं भूय एवाब्रवीद इदम शीलस्य तत्त्वम इच्छामि वेत्तुं कौरवनन्दन पराप्यते च यथा शीलं तम उपायं वदस्व मे [ध] सॊपायं पूर्वम उद्दिष्टं परह्रादेन महात्मना संक्षेपतस तु शीलस्य शृणु पराप्तिं नराधिप अद्रॊहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा अनुग्रहश च दानं च शीलम एतत परशस्यते यद अन्येषां हितं न सयाद आत्मनः कर्म पौरुषम अपत्रपेत वा येन न तत कुर्यात कथं चन तत तु कर्म तथा कुर्याद येन शलाघेत संसदि एतच छीलं समासेन कथितं कुरुसत्तम यद्य अप्य अशीला नृपते पराप्नुवन्ति कव चिच छरियम न भुञ्जते चिरं तात स मूलाश च पतन्ति ते एतद विदित्वा तत्त्वेन शीलवान भव पुत्रक यदीच्छसि शरियं तात सुविशिष्टां युधिष्ठिरात [भ] एतत कथितवान पुत्रे धृतराष्ट्रॊ नराधिप एतत कुरुष्व कौन्तेय ततः पराप्स्यसि तत फलम [य] शीलं परधानं पुरुषे कथितं ते पितामह कथम आशा समुत्पन्ना या च सा तद वदस्व मे संशयॊ मे महान एष समुत्पन्नः पितामह छेत्ता च तस्य नान्यॊ ऽसति तवत्तः परपुरंजय पितामहाशा महती ममासीद धि सुयॊधने पराप्ते युद्धे तु यद युक्तं तत कर्तायम इति परभॊ सर्वस्याशा सुमहती पुरुषस्यॊपजायते तस्यां विहन्यमानायां दुःखॊ मृत्युर असंशयम सॊ ऽहं हताशॊ दुर्बुद्धिः कृतस तेन दुरात्मना धार्तराष्ट्रेण राजेन्द्र पश्य मन्दात्मतां मम आशां महत्तरां मन्ये पर्वताद अपि स दरुमात आकाशाद अपि वा राजन्न अप्रमेयैव वा पुनः एषा चैव कुरुश्रेष्ठ दुर्विचिन्त्या सुदुर्लभा दुर्लभत्वाच च पश्यामि किम अन्यद दुर्लभं ततः [भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि युधिष्ठिर निबॊध तत इतिहासं सुमित्रस्य निर्वृत्तम ऋषभस्य च सुमित्रॊ नाम राजर्षिर हैहयॊ मृगयां गतः ससार स मृगं विद्ध्वा बाणेन नतपर्वणा स मृगॊ बाणम आदाय ययाव अमितविक्रमः स च राजा बली तूर्णं ससार मृगम अन्तिकात ततॊ निम्नं सथलं चैव स मृगॊ ऽदरवद आशुगः मुहूर्तम एव राजेन्द्र समेन स पथागमत ततः स राजा तारुण्याद औरसेन बलेन च ससार बाणासनभृत सखड्गॊ हंसवत तदा तीर्त्वा नदान नदींश चैव पल्वलानि वनानि च अतिक्रम्याभ्यतिक्रम्य ससारैव वनेचरन स तु कामान मृगॊ राजन्न आसाद्यासाद्य तं नृपम पुनर अभ्येति जवनॊ जवेन महता ततः स तस्य बाणैर बहुभिः समभ्यस्तॊ वनेचरः परक्रीडन्न इव राजेन्द्र पुनर अभ्येति चान्तिकम पुनश च जवम आस्थाय जवनॊ मृगयूथपः अतीत्यातीत्य राजेन्द्र पुनर अभ्येति चान्तिकम तस्य मर्मच छिदं घॊरं सुमित्रॊ ऽमित्रकर्शनः समादाय शरश्रेष्ठं कार्मुकान निरवासृजत ततॊ गव्यूति मात्रेण मृगयूथप यूथपः तस्य बान पथं तयक्त्वा तस्थिवान परहसन्न इव तस्मिन निपतिते बाणे भूमौ परजलिते ततः परविवेश महारण्यं मृगॊ राजाप्य अथाद्रवत परविश्य तु महारण्यं तापसानाम अथाश्रमम आससाद ततॊ राजा शरान्तश चॊपाविशत पुनः तं कार्मुकधरं दृष्ट्वा शरमार्तं कषुधितं तदा समेत्य ऋषयस तस्मिन पूजां चक्रुर यथाविधि ऋषयॊ राजशार्दूलम अपृच्छन सवं परयॊजनम केन भद्र मुखार्थेन संप्राप्तॊ ऽसि तपॊवनम पदातिर बद्धनिस्त्रिंशॊ धन्वी बाणी नरेश्वर एतद इच्छाम विज्ञातुं कुतः पराप्तॊ ऽसि मानद कस्मिन कुले हि जातस तवं किंनामासि बरवीहि नः ततः स राजा सर्वेभ्यॊ दविजेभ्यः पुरुषर्षभ आचख्यौ तद यथान्यायं परिचर्यां च भारत हैहयानां कुले जातः सुमित्रॊ मित्रनन्दनः चरामि मृगयूथानि निघ्नन बाणैः सहस्रशः बलेन महता गुप्तः सामात्यः सावरॊधनः मृगस तु विद्धॊ बाणेन मया सरति शल्यवान तं दरवन्तम अनु पराप्तॊ वनम एतद यदृच्छया भवत सकाशे नष्टश्रीर हताशः शरमकर्शितः किं नु दुःखम अतॊ ऽनयद वै यद अहं शरमकर्शितः भवताम आश्रमं पराप्तॊ हताशॊ नष्टलक्षणः न राज्यलक्षणत्यागॊ न पुरस्य तपॊधनाः दुःखं करॊति तत तीव्रं यथाशा विहता मम हिमवान वा महाशैलः समुद्रॊ वा महॊदधिः महत्त्वान नान्वपद्येतां रॊदस्यॊर अन्तरं यथा आशायास तपसि शरेष्ठास तथा नान्तम अहं गतः भवतां विदितं सर्वं सर्वज्ञा हि तपॊधनाः भवन्तः सुमहाभागास तस्मात परक्ष्यामि संशयम आशावान पुरुषॊ यः सयाद अन्तरिक्षम अथापि वा किं नु जयायस्तरं लॊके महत्त्वात परतिभाति वः एतद इच्छामि तत्त्वेन शरॊतुं किम इह दुर्लभम यदि गुह्यं तपॊनित्या न वॊ बरूतेह माचिरम न हि गुह्यम अतः शरॊतुम इच्छामि दविजपुंगवाः भवत तपॊ विघातॊ वा येन सयाद विरमे ततः यदि वास्ति कथा यॊगॊ यॊ ऽयं परश्नॊ मयेरितः एतत कारणसामग्र्यं शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः भवन्तॊ हि तपॊनित्या बरूयुर एतत समाहिताः [भ] ततस तेषां समस्तानाम ऋषीणाम ऋषिसत्तमः ऋषभॊ नाम विप्रर्षिः समयन्न इव ततॊ ऽबरवीत पुराहं राजशार्दूल तीर्थान्य अनुचरन परभॊ समासादितवान दिव्यं नरनारायणाश्रमम यत्र सा बदरी रम्या हरदॊ वैहायसस तथा यत्र चाश्वशिरा राजन वेदान पठति शाश्वतान तस्मिन सरसि कृत्वाहं विधिवत तर्पणं पुरा पितॄणां देवतानां च ततॊ ऽऽशरमम इयां तदा रेमाते यत्र तौ नित्यं नरनारायणाव ऋषी अदूराद आश्रमं कं चिद वासार्थम अगमं ततः ततश चीराजिनधरं कृशम उच्चम अतीव च अद्राक्षम ऋषिम आयान्तं तनुं नाम तपॊ निधिम अन्यैर नरैर महाबाहॊ वपुषाष्ट गुणान्वितम कृशता चापि राजर्षे न दृष्टा तादृशी कव चित शरीरम अपि राजेन्द्र तस्य कानिष्ठिका समम गरीवा बाहू तथा पादौ केशाश चाद्भुतदर्शनाः शिरः कायानुरूपं च कर्णौ नेते तथैव च तस्य वाक चैव चेष्टा च सामान्ये राजसत्तम दृष्ट्वाहं तं कृशं विप्रं भीतः परमदुर्मनाः पादौ तस्याभिवाद्याथ सथितः पराञ्जलिर अग्रतः निवेद्य नामगॊत्रं च पितरं च नरर्षभ परदिष्टे चासने तेन शनैर अहम उपाविशम ततः स कथयाम आस कथा धर्मार्थसंहिताः ऋषिमध्ये महाराज तत्र धर्मभृतां वरः तस्मिंस तु कथयत्य एव राजा राजीवलॊचनः उपायाज जवनैर अश्वैः सबलः सावरॊधनः समरन पुत्रम अरण्ये वै नष्टं परमदुर्मनाः भूरिद्युम्न पिता धीमान रघुश्रेष्ठॊ महायशाः इह दरक्ष्यामि तं पुत्रं दरक्ष्यामीहेति पार्थिवः एवम आशाकृतॊ राजंश चरन वनम इदं पुरा दुर्लभः स मया दरष्टुं नूनं परमधार्मिकः एकः पुत्रॊ महारण्ये नष्ट इत्य असकृत तदा दुर्लभः स मया दरष्टुम आशा च महती मम तया परीतगात्रॊ ऽहं मुमूर्षुर नात्र संशयः एतच छरुत्वा स भगवांस तनुर मुनिवरॊत्तमः अवाक्शिरा धयानपरॊ मुहूर्तम इव तस्थिवान तम अनुध्यान्तम आलक्ष्य राजा परमदुर्मनाः उवाच वाक्यं दीनात्मा मन्दं मन्दम इवासकृत दुर्लभं किं नु विप्रर्षे आशायाश चैव किं भवेत बरवीतु भगवान एतद यदि गुह्यं न तन मयि महर्षिर भगवांस तेन पूर्वम आसीद विमानितः बालिशां बुद्धिम आस्थाय मन्दभाग्यतयात्मनः अर्थयन कलशं राजन काञ्चनं वल्कलानि च निर्विण्णः स तु विप्रर्षिर निराशः समपद्यत एवम उक्त्वाभिवाद्याथ तम ऋषिं लॊकपूजितम शरान्तॊ नयषीदद धर्मात्मा यथा तवं नरसत्तम अर्घ्यं ततः समानीय पाद्यं चैव महान ऋषिः आरण्यकेन विधिना राज्ञे सर्वं नयवेदयत ततस ते मुनयः सर्वे परिवार्य नरर्षभम उपाविशन पुरस्कृत्य सप्तर्षय इव धरुवम अपृच्छंश चैव ते तत्र राजानम अपराजितम परयॊजनम इदं सर्वम आश्रमस्य परवेशनम [राजा] वीर दयुम्न इति खयातॊ राजाहं दिक्षु विश्रुतः भूरि दयुम्नं सुतं नष्टम अन्वेष्टुं वनम आगतः एकपुत्रः स विप्राग्र्य बाल एव च सॊ ऽनघ न दृश्यते वने चास्मिंस तम अन्वेष्टुं चराम्य अहम [रसभ] एवम उक्ते तु वचने राज्ञा मुनिर अधॊमुखः तूष्णीम एवाभवत तत्र न च परत्युक्तवान नृपम स हि तेन पुरा विप्रॊ राज्ञा नात्यर्थ मानितः आशा कृशं च राजेन्द्र तपॊ दीर्घं समास्थितः परतिग्रहम अहं राज्ञां न करिष्ये कथं चन अन्येषां चैव वर्णानाम इति कृत्वा धियं तदा आशा हि पुरुषं बालं लालापयति तस्थुषी ताम अहं वयपनेष्यामि इति कृत्वा वयवस्थितः [र] आशायाः किं कृशत्वं च किं चेह भुवि दुर्लभम बरवीतु भगवान एतत तवं हि धर्मार्थदर्शिवान [रसभ] ततः संस्मृत्य तत सर्वं समारयिष्यन्न इवाब्रवीत राजानं भगवान विप्रस ततः कृश तनुस तनुः कृशत्वे न समं राजन्न आशाया विद्यते नृप तस्या वै दुर्लभत्वात तु परार्थिताः पार्थिवा मया [र] कृशाकृशे मया बरह्मन गृहीते वचनात तव दुर्लभत्वं च तस्यैव वेद वाक्यम इव दविज संशयस तु महाप्राज्ञ संजातॊ हृदये मम तन मे सत्तम तत्त्वेन वक्तुम अर्हसि पृच्छतः तवत्तः कृशतरं किं नु बरवीतु भगवान इदम यदि गुह्यं न ते विप्र लॊके ऽसमिन किं नु दुर्लभम [कृषातनु] दुर्लभॊ ऽपय अथ वा नास्ति यॊ ऽरथी धृतिम इवाप्नुयात सुदुर्लभतरस तात यॊ ऽरथिनं नावमन्यते संश्रुत्य नॊपक्रियते परं शक्त्या यथार्हतः सक्ता या सर्वभूतेषु साशा कृशतरी मया एकपुत्रः पिता पुत्रे नष्टे वा परॊषिते तथा परवृत्तिं यॊ न जानाति साशा कृशतरी मया परसवे चैव नारीणां वृद्धानां पुत्र कारिता तथा नरेन्द्र धनिनाम आशा कृशतरी मया [रसभ] एतच छरुत्वा ततॊ राजन स राजा सावरॊधनः संस्पृश्य पादौ शिरसा निपपात दविजर्षभे [राजा] परसादये तवा भगवन पुत्रेणेच्छामि संगतिम वृणीष्व च वरं विप्र यम इच्छसि यथाविधि [रसभ] अब्रवीच च हि तं वाक्यं राजा राजीवलॊचनः सत्यम एतद यथा विप्र तवयॊक्तं नास्त्य अतॊ मृषा ततः परहस्य भगवांस तनुर धर्मभृतां वरः पुत्रम अस्यानयत कषिप्रं तपसा च शरुतेन च तं समानाय्य पुत्रं तु तदॊपालभ्य पार्थिवम आत्मानं दर्शयाम आस धर्मं धर्मभृतां वरः संदर्शयित्वा चात्मानं दिव्यम अद्भुतदर्शनम विपाप्मा विगतक्रॊधश चचार वनम अन्तिकात एतद दृष्टं मया राजंस ततश च वचनं शरुतम आशाम अपनयस्वाशु ततः कृशतरीम इमाम [भ] स तत्रॊक्तॊ महाराज ऋषभेण महात्मना सुमित्रॊ ऽपनयत कषिप्रम आशां कृशतरीं तदा एवं तवम अपि कौन्तेय शरुत्वा वाणीम इमां मम सथिरॊ भव यथा राजन हिमवान अचलॊत्तमः तवं हि दरष्टा च शरॊता च कृच्छ्रेष्व अर्थकृतेष्व इह शरुत्वा मम महाराज न संतप्तुम इहार्हसि [य] नामृतस्येव पर्याप्तिर ममास्ति बरुवति तवयि तस्मात कथय भूयस तवं धर्मम एव पितामह [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गौतमस्य च संवादं यमस्य च महात्मनः पारियात्र गिरिं पराप्य गौतमस्याश्रमॊ महान उवास गौतमॊ यत्र कालं तद अपि मे शृणु षष्टिं वर्षसहस्राणि सॊ ऽतप्यद गौतमस तपः तम उग्रतपसं युक्तं तपसा भावितं मुनिम उपयातॊ नरव्याघ्र लॊकपालॊ यमस तदा तम अपश्यत सुतपसम ऋषिं वै गौतमं मुनिम स तं विदित्वा बरह्मर्षिर यमम आगतम ओजसा पराञ्जलिः परयतॊ भूत्वा उपसृप्तस तपॊधनः तं धर्मराजॊ दृष्ट्वैव नमस्कृत्य नरर्षभम नयमन्त्रयत धर्मेण करियतां किम इति बरुवन [ग] माता पितृभ्याम आनृण्यं किं कृत्वा समवाप्नुयात कथं च लॊकान अश्नाति पुरुषॊ दुर्लभाञ शुभान [य] तपः शौचवता नित्यं सत्यधर्मरतेन च मातापित्रॊर अहर अहः पूजनं कार्यम अञ्जसा अश्वमेधैश च यष्टव्यं बहुभिः सवाप्तदक्षिणैः तेन लॊकान उपाश्नाति पुरुषॊ ऽदभुतदर्शनान [य] मित्रैः परहीयमाणस्य बह्व अमित्रस्य का गतिः राज्ञः संक्षीण कॊशस्य बलहीनस्य भारत दुष्टामत्य सहायस्य सरुत मन्त्रस्य सर्वतः राज्यात परच्यवमानस्य गतिम अन्याम अपश्यतः परचक्राभियातस्य दुर्लभस्य बलीयसा असंविहित राष्ट्रस्य देशकालावजानतः अप्राप्यं च भवेत सान्त्वं भेदॊ वाप्य अतिपीडनात जीवितं चार्थहेतॊर वा तत्र किं सुकृतं भवेत [भ] गुह्यं मा धर्मम अप्राक्षीर अतीव भरतर्षभ अपृष्टॊ नॊत्सहे वक्तुं धर्मम एनं युधिष्ठिर धर्मॊ हय अणीयान वचनाद बुद्धेश च भरतर्षभ शरुत्वॊपास्य सद आचारैः साधुर भवति स कव चित कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्य आढ्यॊ न वा पुनः तादृशॊ ऽयम अनुप्रश्नः स वयवस्यस तवया धिया उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत नाहम एतादृशं धर्मं बुभूषे धर्मकारणात दुःखादान इहाढ्येषु सयात तु पश्चात कषमॊ मतः अनुगम्य गतीनां च सर्वासाम एव निश्चयम यथा यथा हि पुरुषॊ नित्यं शास्त्रम अवेक्षते तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रॊचते अविज्ञानाद अयॊगश च पुरुषस्यॊपजायते अविज्ञानाद अयॊगॊ हि यॊगॊ भूतिकरः पुनः अशङ्कमानॊ वचनम अनसूयुर इदं शृणु राज्ञः कॊशक्षयाद एव जायते बलसंक्षयः कॊशं संजनयेद राजा निर्जलेभ्यॊ यथा जलम कालं पराप्यानुगृह्णीयाद एष धर्मॊ ऽतर सांप्रतम उपायधर्मं पराप्यैनं पूर्वैर आचरितं जनैः अन्यॊ धर्मः समर्थानाम आपत्स्व अन्यश च भारत पराक कॊशः परॊच्यते धर्मॊ बुद्धिर धर्माद गरीयसी धर्मं पराप्य नयायवृत्तिम अबलीयान न विन्दति यस्माद धनस्यॊपपत्तिर एकान्तेन न विद्यते तस्माद आपद्य अधर्मॊ ऽपि शरूयते धर्मलक्षणः अधर्मॊ जायते यस्मिन्न इति वै कवयॊ विदुः अनन्तरः कषत्रियस्य इति वै विचिकित्ससे यथास्य धर्मॊ न गलायेन नेयाच छत्रुवशं यथा तत कर्तव्यम इहेत्य आहुर नात्मानम अवसादयेत सन्न आत्मा नैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः सर्वॊपायैर उज्जिहीर्षेद आत्मानम इति निश्चयः तत्र धर्मविदां तात निश्चयॊ धर्मनौपुणे उद्यमॊ जीवनं कषत्रे बाहुवीर्याद इति शरुतिः कषत्रियॊ वृत्ति संरॊधे कस्य नादातुम अर्हति अन्यत्र तापस सवाच च बराह्मण सवाच च भारत यथा वै बराह्मणः सीदन्न अयाज्यम अपि याजयेत अभॊज्यान्नानि चाश्नीयात तथेदं नात्र संशयः पीडितस्य किम अद्वारम उत्पथॊ निधृतस्य वा अद्वारतः परद्रवति यदा भवति पीडितः तस्य कॊशबलज्यान्या सर्वलॊकपराभवः भैक्ष चर्या न विहिता न च विट शूद्र जीविका सवधर्मानन्तरा वृत्तिर यान्यान अनुपजीवतः वहतः परथमं कल्पम अनुकल्पेन जीवनम आपद गतेन धर्माणाम अन्यायेनॊपजीवनम अपि हय एतद बराह्मणेषु दृष्टं वृत्ति परिक्षये कषत्रिये संशयः कः सयाद इत्य एतन निश्चितं सदा आददीत विशिष्टेभ्यॊ नावसीदेत कथं चन हन्तारं रक्षितारं च परजानां कषत्रियं विदुः तस्मात संरक्षता कार्यम आदानं कषत्रबन्धुना अन्यत्र राजन हिंसाया वृत्तिर नेहास्ति कस्य चित अप्य अरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतॊ मुनेः न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यम आस्थाय जीवितुम विशेषतः कुरुश्रेष्ठ परजापालनम ईप्सता परस्पराभिसंरक्षा राज्ञा राष्ट्रेण चापदि नित्यम एवेह कर्तव्या एष धर्मः सनातनः राजा राष्ट्रं यथापत्सु दरव्यौघैः परिरक्षति राष्ट्रेण राजा वयसने परिरक्ष्यस तथा भवेत कॊशं दण्डं बलं मित्रं यद अन्यद अपि संचितम न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगते कषुधा बीजं भक्तेन संपाद्यम इति धर्मविदॊ विदुः अत्रैतच छम्बरस्याहुर महामायस्य दर्शनम धिक तस्य जीवितं राज्ञॊ राष्ट्रे यस्यावसीदति अवृत्त्यान्त्य मनुष्यॊ ऽपि यॊ वै वेद शिबेर वचः राज्ञः कॊशबलं मूलं कॊशमूलं पुनर बलम तन मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः परजाः नान्यान अपीडयित्वेह कॊशः शक्यः कुतॊ बलम तदर्थं पीडयित्वा च दॊषं न पराप्तुम अर्हति अकार्यम अपि यज्ञार्थं करियते यज्ञकर्मसु एतस्मात कारणाद राजा न दॊषं पराप्तुम अर्हति अर्थार्थम अन्यद भवति विपरीतम अथापरम अनर्थार्थम अथाप्य अन्यत तत सर्वं हय अर्थलक्षणम एवं बुद्ध्या संप्रपश्येन मेधावी कार्यनिश्चयम यज्ञार्थम अन्यद भवति यज्ञे नार्थस तथापरः यज्ञस्यार्थार्थम एवान्यत तत सर्वं यज्ञसाधनम उपमाम अत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिनः दरुमाः के चन सामन्ता धरुवं छिन्दन्ति तान अपि ते चापि निपतन्तॊ ऽनयान निघ्नन्ति च वनस्पतीन एवं कॊशस्य महतॊ ये नराः परिपन्थिनः तान अहत्वा न पश्यामि सिद्धिम अत्र परंतप धनेन जयते लॊकाव उभौ परम इमं तथा सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्य अधनस तथा सर्वॊपायैर आददीत धनं यज्ञप्रयॊजनम न तुल्यदॊषः सयाद एवं कार्याकार्येषु भारत नैतौ संभवतॊ राजन कथं चिद अपि भारत न हय अरण्येषु पश्यामि धनवृद्धान अहं कव चित यद इदं दृश्यते वित्तं पृथिव्याम इह किं चन ममेदं सयान ममेदं सयाद इत्य अयं काङ्क्षते जनः न च राज्यसमॊ धर्मः कश चिद अस्ति परंतप धर्मं शंसन्ति ते राज्ञाम आपद अर्थम इतॊ ऽनयथा दानेन कर्मणा चान्ये तपसान्ये तपस्विनः बुद्ध्या दाक्ष्येण चाप्य अन्ये चिन्वन्ति धनसंचयान अधनं दुर्बलं पराहुर धनेन बलवान भवेत सर्वं धनवतः पराप्यं सर्वं तरति कॊशवान कॊशाद धर्मश च कामश च परॊ लॊकस तथाप्य अयम [य] कषीणस्य दीर्घसूत्रस्य सानुक्रॊशस्य बन्धुषु विरक्त पौरराष्ट्रस्य निर्द्रव्य निचयस्य च परिशङ्कित मुख्यस्य सरुत मन्त्रस्य भारत असंभावित मित्रस्य भिन्नामात्यस्य सर्वशः परचक्राभियातस्य दुर्बलस्य बलीयसा आपन्न चेतसॊ बरूहि किं कार्यम अवशिष्यते [भ] बाह्यश चेद विजिगीषुः सयाद धर्मार्थकुशलः शुचिः जवेन संधिं कुर्वीत पूर्वान पूर्वा विमॊक्षयन अधर्मविजिगीषुश चेद बलवान पापनिश्चयः आत्मनः संनिरॊधेन संधिं तेनाभियॊजयेत अपास्य राजधानीं वा तरेद अन्येन वापदम तद्भावभावे दरव्याणि जीवन पुनर उपार्जयेत यास तु सयुः केवलत्यागाच छक्त्यास तरितुम आपदः कस तत्राधिकम आत्मानं संत्यजेद अर्थधर्मवित अवरॊधाज जुगुप्सेत का सपत्नधने दया न तव एवात्मा परदातव्यः शक्ये सति कथं चन [य] आभ्यन्तरे परकुपिते बाह्ये चॊपनिपीडिते कषीणे कॊशे सरुते मन्त्रे किं कार्यम अवशिष्यते [बः] कषिप्रं वा संधिकामः सयात कषिप्रं वा तीक्ष्णविक्रमः पदापनयनं कषिप्रम एतावत साम्परायिकम अनुरक्तेन पुष्टेन हृष्टेन जगतीपते अल्पेनापि हि सैन्येन महीं जयति पार्थिवः हतॊ वा दिवम आरॊहेद विजयी कषितिम आवसेत युद्धे तु संत्यजन पराणाञ शक्रस्यैति सलॊकताम सर्वलॊकागमं कृत्वा मृदुत्वं गन्तुम एव च विश्वासाद विनयं कुर्याद वयवस्येद वाप्य उपानहौ अपक्रमितुम इच्छेद वा यथाकामं तु सान्त्वयेत विलिङ्गमित्वा मित्रेण ततः सवयम उपक्रमेत [य] हीने परमके धर्मे सर्वलॊकातिलङ्घिनि सर्वस्मिन दस्यु साद्भूते पृथिव्याम उपजीवने केनास्मिन बराह्मणॊ जीवेज जघन्ये काल आगते असंत्यजन पुत्रपौत्रान अनुक्रॊशात पितामह [भ] विज्ञानबलम आस्थाय जीवितव्यं तथागते सर्वं साध्व अर्थम एवेदम असाध्व अर्थं न किं चन असाधुभ्यॊ निरादाय साधुभ्यॊ यः परयच्छति आत्मानं संक्रमं कृत्वा कृत्स्नधर्मविद एव सः सुरॊषेणात्मनॊ राजन राज्ये सथितिम अकॊपयन अदत्तम अप्य आददीत दातुर वित्तं ममेति वा विज्ञानबलपूतॊ यॊ वर्तते निन्दितेष्व अपि वृत्तविज्ञानवान धीरः कस तं किं वक्तुम अर्हसि येषां बलकृता वृत्तिर नैषाम अन्याभिरॊचते तेजसाभिप्रवर्धन्ते बलवन्तॊ युधिष्ठिर यद एव परकृतं शास्त्रम अविशेषेण विन्दति तद एव मध्याः सेवन्ते मेधावी चाप्य अथॊत्तरम ऋत्विक पुरॊहिताचार्यान सत्कृतैर अभिपूजितान न बराह्मणान यातयेत दॊषान पराप्नॊति यातयन एतत परमाणं लॊकस्य चक्षुर एत सनातनम तत परमाणॊ ऽवगाहेत तेन तत साध्व असाधु वा बहूनि गरामवास्तव्या रॊषाद बरूयुः परस्परम न तेषां वचनाद राजा सत्कुर्याद यातयेत वा न वाच्यः परिवादॊ वै न शरॊतव्यः कथं चन कर्णाव एव पिधातव्यौ परस्थेयं वा ततॊ ऽनयतः न वै सतां वृत्तम एतत परिवादॊ न पैशुनम गुणानाम एव वक्तारः सन्तः सत्सु युधिष्ठिर यथा समधुरौ दम्यौ सुदान्तौ साधु वाहिनौ धुरम उद्यम्य वहतस तथा वर्तेत वै नृपः यथा यथास्य वहतः सहायाः सयुस तथापरे आचारम एव मन्यन्ते गरीयॊ धर्मलक्षणम अपरे नैवम इच्छन्ति ये शङ्खलिखित परियाः मार्दवाद अथ लॊभाद वा ते बरूयुर वाक्यम ईदृशम आर्षम अप्य अत्र पश्यन्ति विकर्मस्थस्य यापनम न चार्षात सदृशं किं चित परमाणं विद्यते कव चित देवा अपि विकर्मस्थं यातयन्ति नराधमम वयाजेन विन्दन वित्तं हि धर्मात तु परिहीयते सर्वतः सत्कृतः सद्भिर भूतिप्रभव कारणैः हृदयेनाभ्यनुज्ञातॊ यॊ धर्मस तं वयवस्यति यश चतुर्गुणसंपन्नं धर्मं वेद स धर्मवित अहेर इव हि धर्मस्य पदं दुःखं गवेषितुम यथा मृगस्य विद्धस्य मृगव्याधः पदं नयेत कक्षे रुधिरपातेन तथा धर्मपदं नयेत एवं सद्भिर विनीतेन पथा गन्तव्यम अच्युत राजर्षीणां वृत्तम एतद अवगच्छ युधिष्ठिर [भ] सवराष्ट्रात परराष्ट्राच च कॊशं संजनयेन नृपः कॊशाद धि धर्मः कौन्तेय राज्यमूलः परवर्तते तस्मात संजनयेत कॊशं संहृत्य परिपालयेत परिपाल्यानुगृह्णीयाद एष धर्मः सनातनः न कॊशः शुद्धशौचेन न नृशंसेन जायते पदं मध्यमम आस्थाय कॊशसंग्रहणं चरेत अबलस्य कुतः कॊशॊ हय अकॊशस्य कुतॊ बलम अबलस्य कुतॊ राज्यम अराज्ञः शरीः कुतॊ भवेत उच्चैर वृत्तेः शरियॊ हानिर यथैव मरणं तथा तस्मात कॊशं बलं मित्राण्य अथ राजा विवर्धयेत हीनकॊशं हि राजानम अवजानन्ति मानवाः न चास्याल्पेन तुष्यन्ति कार्यम अभ्युत्सहन्ति च शरियॊ हि कारणाद राजा सत्क्रियां लभते पराम सास्य गूहति पापानि वासॊ गुह्यम इव सत्रियाः ऋद्धिम अस्यानुवर्तन्ते पुरा विप्रकृता जनाः शाला वृका इवाजस्रं जिघांसून इव विन्दति ईदृशस्य कुतॊ राज्ञः सुखं भरतसत्तम उद्यच्छेद एव न गलायेद उद्यमॊ हय एव पौरुषम अप्य अपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्य चित अप्य अरण्यं समाश्रित्य चरेर दस्यु गणैः सह न तव एवॊद्धृत मर्यादैर दस्युभिः सहितश चरेत दस्यूनां सुलभा सेना रौद्रकर्मसु भारत एकान्तेन हय अमर्यादात सर्वॊ ऽपय उद्विजते जनः दस्यवॊ ऽपय उपशङ्कन्ते निरनुक्रॊश कारिणः सथापयेद एव मर्यादां जनचित्तप्रसादिनीम अल्पाप्य अथेह मर्यादा लॊके भवति पूजिता नायं लॊकॊ ऽसति न पर इति वयवसितॊ जनः नालं गन्तुं च विश्वासं नास्तिके भयशङ्किनि यथा सद्भिः परादानम अहिंसा दस्युभिस तथा अनुरज्यन्ति भूतानि समर्यादेषु दस्युषु अयुध्यमानस्य वधॊ दारामर्शः कृतघ्नता बरह्मवित तस्य चादानं निःशेष करणं तथा सत्रिया मॊषः परिस्थानं दस्युष्व एतद विगर्हितम स एष एव भवति दस्युर एतानि वर्जयन अभिसंदधते ये न विनाशायास्य भारत नशेषम एवॊपालभ्य न कुर्वन्तीति निश्चयः तस्मात सशेषं कर्तव्यं सवाधीनम अपि दस्युभिः न बलस्थॊ ऽहम अस्मीति नृशंसानि समाचरेत सशेषकारिणस तात शेषं पश्यन्ति सर्वतः निःशेष कारिणॊ नित्यम अशेष करणाद भयम [भ] अत्र कर्मान्त वचनं कीर्तयन्ति पुराविदः परत्यक्षाव एव धर्मार्थौ कषत्रियस्य विजानतः तत्र न वयवधातव्यं परॊक्षा धर्मयापना अधर्मॊ धर्म इत्य एतद यथा वृकपदं तथा धर्माधर्मफले जातु न ददर्शेह कश चन बुभूषेद बलवान एव सर्वं बलवतॊ वशे शरियं बलम अमात्यांश च बलवान इह विन्दति यॊ हय अनाढ्यः स पतितस तद उच्छिष्टं यद अल्पकम बह्व अपथ्यं बलवति न किं चित तरायते भयात उभौ सत्याधिकारौ तौ तरायेते महतॊ भयात अति धर्माद बलं मन्ये बलाद धर्मः परवर्तते बले परतिष्ठितॊ धर्मॊ धरण्याम इव जङ्गमः धूमॊ वायॊर इव वशं बलं धर्मॊ ऽनुवर्तते अनीश्वरे बलं धर्मॊ दरुमं वल्लीव संश्रिता वश्यॊ बलवतां धर्मः सुखं भॊगवताम इव नास्त्य असाध्यं बलवतां सर्वं बलवतां शुचि दुराचारः कषीणबलः परिमाणं नियच्छति अथ तस्माद उद्विजते सर्वॊ लॊकॊ वृकाद इव अपध्वस्तॊ हय अवमतॊ दुःखं जीवति जीवितम जीवितं यद अवक्षिप्तं यथैव मरणं तथा यद एनम आहुः पापेन चारित्रेण विनिक्षतम स भृशं तप्यते ऽनेन वाक्शल्येन परिक्षतः अत्रैतद आहुर आचार्याः पापस्य परिमॊक्षणे तरयीं विद्यां निषेवेत तथॊपासीत स दविजान परसादयेन मधुरया वाचाप्य अथ च कर्मणा महामनाश चैव भवेद विवहेच च महाकुले इत्य अस्मीति वदेद एवं परेषां कीर्तयन गुणान जपेद उदकशीलः सयात पेशलॊ नातिजल्पनः बरह्मक्षत्रं संप्रविशेद बहु कृत्वा सुदुष्करम उच्यमानॊ ऽपि लॊकेन बहु तत तद अचिन्तयन अपापॊ हय एवम आचारः कषिप्रं बहुमतॊ भवेत सुखं वित्तं च भुञ्जीत वृत्तेनानेन गॊपयेत लॊके च लभते पूजां परत्र च महत फलम [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यथा दस्युः समर्यादः परेत्य भावे न नश्यति परहर्ता मतिमाञ शूरः शरुतवान अनृशंसवान रक्षन्न अक्षयिणं धर्मं बरह्मण्यॊ गुरु पूजकः निषाद्यां कषत्रियाज जातः कषत्रधर्मानुपालकः कापव्यॊ नाम नैषादिर दस्युत्वात सिद्धिम आप्तवान अरण्ये साय पूर्वाह्णे मृगयूथप्रकॊपिता विधिज्ञॊ मृगजातीनां निपानानां च कॊविदः सर्वकानन देशज्ञः पारियात्र चरः सदा धर्मज्ञः सर्वभूतानाम अमॊघेषुर दृढायुधः अप्य अनेकशताः सेना एक एव जिगाय सः स वृद्धाव अन्धपितरौ महारण्ये ऽभयपूजयत मधु मांसैर मूलफलैर अन्नैर उच्चावचैर अपि सत्कृत्य भॊजयाम आस सम्यक परिचचार च आरण्यकान परव्रजितान बराह्मणान परिपालयन अपि तेभ्यॊ मृगान हत्वा निनाय च महावने ये सम न परतिगृह्णन्ति दस्यु भॊजनशङ्कया तेषाम आसज्य गेहेषु काल्य एव स गच्छति तं बहूनि सहस्राणि गरामणित्वे ऽभिवव्रिरे निर्मर्यादानि दस्यूनां निरनुक्रॊश कारिणाम [दस्यवह] मुहूर्तदेशकालज्ञ पराज्ञ शीलदृढायुध गरामणीर भव नॊ मुख्यः सर्वेषाम एव संमतः यथा यथा वक्ष्यसि नः करिष्यामस तथा तथा पालयास्मान यथान्यायं यथा माता यथा पिता [क] मा वधीस तवं सत्रियं भीरुं मा शिशुं मा तपस्विनम नायुध्यमानॊ हन्तव्यॊ न च गराह्या बलात सत्रियः सर्वथा सत्री न हन्तव्या सर्वसत्त्वेषु युध्यता नित्यं गॊब्राह्मणे सवस्ति यॊद्धव्यं च तदर्थतः सस्यं च नापहन्तव्यं सीरविघ्नं च मा कृथाः पूज्यन्ते यत्र देवाश च पितरॊ ऽतिथयस तथा सर्वभूतेष्व अपि च वै बराह्मणॊ मॊक्षम अर्हति कार्या चापचितिस तेषां सर्वस्वेनापि या भवेत यस्य हय एते संप्ररुष्टा मन्त्रयन्ति पराभवम न तस्य तरिषु लॊकेषु तराता भवति कश चन यॊ बराह्मणान परिभवेद विनाशं वापि रॊचयेत सूर्यॊदय इवावश्यं धरुवं तस्य पराभवः इहैव फलम आसीनः परत्याकाङ्क्षति शक्तितः ये ये नॊ न परदास्यन्ति तांस तान सेनाभियास्यति शिष्ट्य अर्थं विहितॊ दण्डॊ न वधार्थं विनिश्चयः ये च शिष्टान परबाधन्ते धर्मस तेषां वधः समृतः ये हि राष्ट्रॊपरॊधेन वृत्तिं कुर्वन्ति के चन तद एव ते ऽनु मीयन्ते कुणपं कृमयॊ यथा ये पुनर धर्मशास्त्रेण वर्तेरन्न इह दस्यवः अपि ते दस्यवॊ भूत्वा कषिप्रं सिद्धिम अवाप्नुयुः [भ] तत सर्वम उपचक्रुस ते कापव्यस्यानुशासनम वृत्तिं च लेभिरे सर्वे पापेभ्यश चाप्य उपारमन कापव्यः कर्मणा तेन महतीं सिद्धिम आप्तवान साधूनाम आचरन कषेमं दस्यून पापान निवर्तयन इदं कापव्य चरितं यॊ नित्यम अनुकीर्तयेत नारण्येभ्यः स भूतेभ्यॊ भयम आर्छेत कदा चन भयं तस्य न मर्त्येभ्यॊ नामर्त्येभ्यः कथं चन न सतॊ नासतॊ राजन स हय अरण्येषु गॊपतिः [भ] अत्र गाथा बरह्म गीताः कीर्तयन्ति पुराविदः येन मार्गेण राजानः कॊशं संजनयन्ति च न धनं यज्ञशीलानां हार्यं देव सवम एव तत दस्यूनां निष्क्रियाणां च कषत्रियॊ हर्तुम अर्हति इमाः परजाः कषत्रियाणां रक्ष्याश चाद्याश च भारत धनं हि कषत्रियस्येह दवितीयस्य न विद्यते तद अस्य सयाद बलार्थं वा धनं यज्ञार्थम एव वा अभॊग्या हय ओषधीश छित्त्वा भॊग्या एव पचन्त्य उत यॊ वै न देवान न पितॄन न मर्त्यान हविषार्चति आनन्तिकां तां धनिताम आहुर वेद विदॊ जनाः हरेत तद दरविणं राजन धार्मिकः पृथिवीपतिः न हि तत परीणयेल लॊकान न कॊशं तद विधं नृपः असाधुभ्यॊ निरादाय साधुभ्यॊ यः परयच्छति आत्मानं संक्रमं कृत्वा मन्ये धर्मविद एव सः औद्भिज्जा जन्तवः के चिद युक्तवाचॊ यथातथा अनिष्टतः संभवन्ति तथा यज्ञः परतायते यथैव दंश मशकं यथा चाण्ड पिपीलिकम सैव वृत्तिर अयज्ञेषु तथा धर्मॊ विधीयते यथा हय अकस्माद भवति भूमौ पांसुतृणॊलपम तथैवेह भवेद धर्मः सूक्ष्मः सूक्ष्मतरॊ ऽपि च [भ] अत्रैव चेदम अव्यग्रः शृण्वाख्यानम अनुत्तमम दीर्घसूत्रं समाश्रित्य कार्याकार्यविनिश्चये नातिगाधे जलस्थाये सुहृदः शकुलास तरयः परभूतमत्स्ये कौन्तेय बभूवुः सहचारिणः अत्रैकः पराप्तकालज्ञॊ दीर्घदर्शी तथापरः दीर्घसूत्रश च तत्रैकस तरयाणां जलचारिणाम कदा चित तज जलस्थायं मत्स्यबन्धाः समन्ततः निःस्रावयाम आसुर अथॊ निम्नेषु विविधैर मुखैः परक्षीयमाणं तं बुद्ध्वा जलस्थायं भयागमे अव्रवीद दीर्घदर्शी तु ताव उभौ सुहृदौ तदा इयम आपत समुत्पन्ना सर्वेषां सलिलौकसाम शीघ्रम अन्यत्र गच्छामः पन्था यावन न दुष्यति अनागतम अनर्थं हि सुनयैर यः परबाधते न स संशयम आप्नॊति रॊचतां वां वरजामहे दीर्घसूत्रस तु यस तत्र सॊ ऽबरवीत सम्यग उच्यते न तु कार्या तवरा यावद इति मे निश्चिता मतिः अथ संप्रतिपत्तिज्ञः पराब्रवीद दीर्घदर्शिनम पराप्ते काले न मे किं चिन नयायतः परिहास्यते एवम उक्तॊ निराक्रामद दीर्घदर्शी महामतिः जगाम सरॊतसैकेन गम्भीरसलिलाशयम ततः परस्रुत तॊयं तं समीक्ष्य सलिलाशयम बबन्धुर विविधैर यॊगैर मत्स्यान मत्स्यॊपजीविनः विलॊड्यमाने तस्मिंस तु सरॊत तॊये जलाशये अगच्छद गरहणं तत्र दीर्घसूत्रः सहापरैः उद्दानं करियमाणं च मत्स्यानां वीक्ष्य रज्जुभिः परविश्यान्तरम अन्येषाम अग्रसत परतिपत्तिमान गरस्तम एव तद उद्दानं गृहीत्वास्त तथैव सः सर्वान एव तु तांस तत्र ते विदुर गरथिता इति ततः परक्षाल्यमानेषु मत्स्येषु विमले जले तक्त्वा रज्जुं विमुक्तॊ ऽभूच छीघ्रं संप्रतिपत्तिमान दीर्घसूत्रस तु मन्दात्मा हीनबुद्धिर अचेतनः मरणं पराप्तवान मूढॊ यथैवॊपहतेन्द्रियः एवं पराप्ततमं कालं यॊ मॊहान नावबुध्यते स विनश्यति वै कषिप्रं दीर्घसूत्रॊ यथा झषः आदौ न कुरुते शरेयः कुशलॊ ऽसमीति यः पुमान स संशयम अवाप्नॊति यथा संप्रतिपत्तिमान अनागतविधानं तु यॊ नरः कुरुते कषमम शरेयः पराप्नॊति सॊ ऽतयर्थं दीर्घदर्शी यथा हय असौ कलाः काष्ठा मुहूर्ताश च दिना नाड्यः कषणा लवाः पक्षा मासाश च ऋतवस तुल्याः संवत्सराणि च पृथिवीदेश इत्य उक्तः कालः स च न दृश्यते अभिप्रेतार्थ सिद्ध्यर्थं नयायतॊ यच च तत तथा एतौ धर्मार्थशास्त्रेषु मॊक्षशास्त्रेषु चर्षिभिः परधानाव इति निर्दिष्टौ कामेशाभिमतौ नृणाम परीक्ष्य कारी युक्तस तु सम्यक समुपपादयेत देशकालाव अभिप्रेतौ ताभ्यां फलम अवाप्नुयात [य] सर्वत्र बुद्धिः कथिता शरेष्ठा ते भरतर्षभ अनागता तथॊत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी तद इच्छामि परां बुद्धिं शरॊतुं भरतसत्तम यथा राजन न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः धर्मार्थकुशलप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद पृच्छामि तवा कुरु कश्रेष्ठ तन मे वयाख्यातुम अर्हसि शत्रुभिर बहुभिर गरस्तॊ यथा वर्तेत पार्थिवः एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं सर्वम एव यथाविधि विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनः बहवॊ ऽपय एकम उद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः सर्वतः परार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलैः एकेनैवासहायेन शक्यं सथातुं कथं भवेत कथं मित्रम अरिं चैव विन्देत भरतर्षभ चेष्टितव्यं कथं चाथ शत्रॊर मित्रस्य चान्तरे परज्ञात लक्षणे राजन्न अमित्रे मित्रतां गते कथं नु पुरुषः कुर्यात किं वा कृत्वा सुखी भवेत विग्रहं केन वा कुर्यात संधिं वा केन यॊजयेत कथं वा शत्रुमध्यस्थॊ वर्तेताबलवान इति एतद वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतप नैतस्य कश चिद वक्तास्ति शरॊता चापि सुदुर्लभः ऋते शांतनवाद भीष्मात सत्यसंधाज जितेन्द्रियात तद अन्विष्य महाबाहॊ सर्वम एतद वदस्व मे [भ] तवद युक्तॊ ऽयम अनुप्रश्नॊ युधिष्ठिर गुणॊदयः शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यम आपत्सु भारत अमित्रॊ मित्रतां याति मित्रं चापि परदुष्यति सामर्थ्य यॊगात कार्याणां तद्गत्या हि सदागतिः तस्माद विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये संधातव्यं बुधैर नित्यं वयवस्यं च हितार्थिभिः अमित्रैर अपि संधेयं पराणा रक्ष्याश च भारत यॊ हय अमित्रैर नरॊ नित्यं न संदध्याद अपण्डितः न सॊ ऽरथम आप्नुयात किं चित फलान्य अपि च भारत यस तव अमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते अर्थयुक्तिं समालॊक्य सुमहद विन्दते फलम अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मार्जारस्य च संवादं नयग्रॊधे मूषकस्य च वने महति कस्मिंश चिन नयग्रॊधः सुमहान अभूत लता जालपरिच्छन्नॊ नानाद्विज गणायुतः सकन्धवान मेघसंकाशः शीतच छायॊ मनॊरमः वैरन्त्यम अभितॊ जातस तरुर वयालमृगाकुलः तस्य मूलं समाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम वसति सम महाप्राज्ञः पलितॊ नाम मूषकः शाखाश च तस्य संश्रित्य वसति सम सुखं पुरः लॊमशॊ नाम मार्जारः पक्षिसत्त्वावसादकः तत्र चागत्य चाण्डालॊ वैरन्त्य कृतकेतनः अयॊजयत तम उन्माथं नित्यम अस्तं गते रवौ तत्र सनायुमयान पाशान यथावत संनिधाय सः गृहं गत्वा सुखं शेते परभाताम एति शर्वरीम तत्र सम नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः कदा चित तत्र मार्जारस तव अप्रमत्तॊ ऽपय अबध्यत तस्मिन बद्धे महाप्राज्ञः शत्रौ नित्याततायिनि तं कालं पलितॊ जञात्वा विचचार सुनिर्भयः तेनानुचरता तस्मिन वने विश्वस्तचारिणा भक्षं विचरमाणेन नचिराद दृष्टम आमिषम स तम उन्माथम आरुह्य तद आमिषम अभक्षयत तस्यॊपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन आमिषे तु परसक्तः स कदा चिद अवलॊकयन अपश्यद अपरं घॊरम आत्मनः शत्रुम आगतम शरप्रसून संकाशं मही विवर शायिनम नकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलॊचनम तेन मूषक गन्धेन तवरमाणम उपागतम भक्षार्थं लेलिहद वक्त्रं भूमाव ऊर्ध्वमुखं सथितम शखा गतम अरिं चान्यद अपश्यत कॊटरालयम उलूकं चन्द्रकं नाम तीक्ष्णतुण्डं कषपाचरम गतस्य विषयं तस्य नकुलॊलूकयॊस तदा अथास्यासीद इयं चिन्ता तत पराप्य सुमहद भयम आपद्य अस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते समन्ताद भय उत्पन्ने कथं कार्यं हितैषिणा स तथा सर्वतॊ रुद्धः सर्वत्र समदर्शनः अभवद भयसंतप्तश चक्रे चेमां परां गतिम आपद विनाशभूयिष्ठा शतैकीयं च जीवितम समन्त संशया चेयम अस्मान आपद उपस्थिता गतं हि सहसा भूमिं नकुलॊ मां समाप्नुयात उलूकश चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात न तव एवास्मद विधः पराज्ञः संमॊहं गन्तुम अर्हति करिष्ये जीविते यत्नं यावद उच्छ्वासनिग्रहम न हि बुद्ध्यान्विताः पराज्ञा नीतिशास्त्रविशारदाः संभ्रमन्त्य आपदं पराप्य महतॊ ऽरथान अवाप्य च न तव अन्याम इह मार्जाराद गतिं पश्यामि सांप्रतम विषमस्थॊ हय अयं जन्तुः कृत्यं चास्य महन मया जीवितार्थी कथं तव अद्य परार्थितः शत्रुभिस तरिभिः तस्माद इमम अहं शत्रुं मार्जारं संश्रयामि वै कषत्रविद्यां समाश्रित्य हितम अस्यॊपधारये येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये अयम अत्यन्तशत्रुर मे वैषम्यं परमं गतः मूढॊ गराहयितुं सवार्थं संगत्या यदि शक्यते कदा चिद वयसनं पराप्य संधिं कुर्यान मया सह बलिना संनिविष्टस्य शत्रॊर अपि परिग्रहः कार्य इत्य आहुर आचार्या विषमे जीवितार्थिना शरेयान हि पण्डितः शत्रुर न च मित्रम अपण्डितम मम हय अमित्रे मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम हन्तैनं संप्रवक्ष्यामि हेतुम आत्माभिरक्षणे अपीदानीम अयं शत्रुः संगत्या पण्डितॊ भवेत ततॊ ऽरथगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित सान्त्वपूर्वम इदं वाक्यं मार्जारं मूषकॊ ऽबरवीत सौहृदेन भिभाषे तवा कच चिन मार्जारजीवसि जीवितं हि तवेच्छामि शरेयः साधारणं हि नौ न ते सौम्य विषत्तव्यं जीविष्यसि यथा पुरा अहं तवाम उद्धरिष्यामि पराणाञ जह्यां हि ते कृते अस्ति कश चिद उपायॊ ऽतर पुष्कलः परतिभाति माम येन शक्यस तवया मॊक्षः पराप्तुं शरेयॊ यथा मया मया हय उपायॊ दृष्टॊ ऽयं विचार्य मतिम आत्मनः आत्मार्थं च तवदर्थं च शरेयः साधारणं हि नौ इदं हि नकुलॊलूकं पापबुद्ध्य अभितः सथितम न धर्षयति मार्जारतेन मे सवस्ति सांप्रतम कूजंश चपल नेत्रॊ ऽयं कौशिकॊ मां निरीक्षते नगशाखा गरहस तिष्ठंस तस्याहं भृशम उद्विजे सतां साप्तपदं सख्यं स वासॊ मे ऽसि पण्डितः सांवास्यकं करिष्यामि नास्ति ते मृत्युतॊ भयम न हि शक्नॊषि मार्जारपाशं छेत्तुं विना मया अहं छेत्स्यामि ते पाशं यदि मां तवं न हिंससि तवम आश्रितॊ नगस्याग्रं मूलं तव अहम उपाश्रितः चिरॊषिताव इहावां वै वृक्षे ऽसमिन विदितं हि ते यस्मिन्न आश्वसते कश चिद यश च नाश्वसते कव चित न तौ धीराः परशंसन्ति नित्यम उद्विग्नचेतसौ तस्माद विवर्धतां परीतिः सत्या संगतिर अस्तु नौ कालातीतम अपार्थं हि न परशंसन्ति पण्डिताः अर्थयुक्तिम इमां तावद यथा भूतां निशामय तव जीवितम इच्छामि तवं ममेच्छसि जीवितम कश चित तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम स तारयति तत काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते ईदृशॊ नौ समायॊगॊ भविष्यति सुनिस्तरम अहं तवां तारयिष्यामि तवं च मां तारयिष्यसि एवम उक्त्वा तु पलितस तदर्थम उभयॊर हितम हेतुमद गरहणीयं च कालाकाङ्क्षी वयपैक्षत अथ सुव्याहृतं तस्य शरुत्वा शत्रुर विचक्षणः हेतुमद गरहणीयार्थं मार्जारॊ वाक्यम अब्रवीत बुद्धिमान वाक्यसंपन्नस तद वाक्यम अनुवर्णयन ताम अवस्थाम अवेक्ष्यान्त्यां साम्नैव परत्यपूजयत ततस तीक्ष्णाग्रदशनॊ वैडूर्यमणिलॊचनः मूषकं मन्दम उद्वीक्ष्य मार्जारॊ लॊमशॊ ऽबरवीत नन्दामि सौम्य भद्रं ते यॊ मां जीवन्तम इच्छसि शरेयश च यदि जानीषे करियतां मा विचारय अहं हि दृढम आपन्नस तवम आपन्नतरॊ मया दवयॊर आपन्नयॊः संधिः करियतां मा विचारय विधत्स्व पराप्तकालं यत कार्यं सिध्यतु चावयॊः मयि कृच्छ्राद विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम नयस्तमानॊ ऽसमि भक्तॊ ऽसमि शिष्यस तवद्धितकृत तथा निदेशवशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः इत्य एवम उक्तः पलितॊ मार्जारं वशम आगतम वाक्यं हितम उवाचेदम अभिनीतार्थम अर्थवत उदारं यद भवान आह नैतच चित्रं भवद्विधे विदितॊ यस तु मार्गॊ मे हितार्थं शृणु तं मम अहं तवानुप्रवेक्ष्यामि नकुलान मे महद भयम तरायस्व मां मा वधीश च शक्तॊ ऽसमि तव मॊक्षणे उलूकाच चैव मां रक्ष कषुद्रः परार्थयते हि माम अहं छेत्स्यामि ते पाशान सखे सत्येन ते शपे तद वचः संगतं शरुत्वा लॊमशॊ युक्तम अर्थवत हर्षाद उद्वीक्ष्य पलितं सवागतेनाभ्यपूजयत स तं संपूज्य पलितं मार्जारः सौहृदे सथितः सुविचिन्त्याब्रवीद धीरः परीतस तवरित एव हि कषिप्रम आगच्छ भद्रं ते तवं मे पराणसमः सखा तव पराज्ञ परसादाद धि कषिप्रं पराप्स्यामि जीवितम यद यद एवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव तद आज्ञापय कर्ताहं संधिर एवास्तु नौ सखे अस्मात ते संशयान मुक्तः स मित्र गणबान्धवः सर्वकार्याणि कर्ताहं परियाणि च हितानि च मुक्तश च वयसनाद अस्मात सौम्याहम अपि नाम ते परीतिम उत्पादयेयं च परतिकर्तुं च शक्नुयाम गराहयित्वा तु तं सवार्थं मार्जारं मूषकस तदा परविवेश सुविस्रब्धः सम्यग अर्थांश चचार ह एवम आश्वसितॊ विद्वान मार्जारेण स मूषकः मार्जारॊरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत लीनं तु तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषकम तौ दृष्ट्वा नकुलॊलूकौ निराशौ जग्मतुर गृहान लीनस तु तस्य गात्रेषु पलितॊ देशकालवित चिच्छेद पाशान नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः अथ बन्धपरिक्लिष्टॊ मार्जारॊ वीक्ष्य मूषकम छिन्दन्तं वै तदा पाशान अत्वरन्तं तवरान्वितः तम अत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा संचॊदयितुम आरेभे मार्जारॊ मूषकं तदा किं सौम्य नाभित्वरसे किं कृतार्थॊ ऽवमन्यसे छिन्धि पाशान अमित्रघ्न पुरा शवपच एति सः इत्य उक्तस तवरता तेन मतिमान पलितॊ ऽबरवीत मार्जारम अकृतप्रज्ञं वश्यम आत्महितं वचः तूष्णीं भव न ते सौम्य तवरा कार्या न संभ्रमः वयम एवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते अकाले कृत्यम आरब्धं कर्तुं नार्थाय कल्पते तद एव काल आरब्धं महते ऽरथाय कल्पते अकालविप्रमुक्तान मे तवत्त एव भयं भवेत तस्मात कालं परतीक्षस्व किम इति तवरसे सखे यावत पश्यामि चण्डालम आयान्तं शस्त्रपाणिनम ततश छेत्स्यामि ते पाशं पराप्ते साधारणे भये तस्मिन काले परमुक्तस तवं तरुम एवाधिरॊहसि न हि ते जीविताद अन्यत किं चित कृत्यं भविष्यति ततॊ भवत्य अतिक्रान्ते तरस्ते भीते च लॊमश अहं बिलं परवेक्ष्यामि भवाट शाखां गमिष्यति एवम उक्तस तु मार्जारॊ मूषकेणात्मनॊ हितम वचनं वाक्यतत्त्वज्ञॊ जीवितार्थी महामतिः अथात्मकृत्य तवरितः सम्यक परश्रयम आचरन उवाच लॊमशॊ वाक्यं मूषकं चिरकारिणम न हय एवं मित्रकार्याणि परीत्या कुर्वन्ति साधवः यथा तवं मॊक्षितः कृच्छ्रात तवरमाणेन वै मया ताथैव तवरमाणेन तवया कार्यं हितं मम यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा सवस्त्य आवयॊर भवेत अथ वा पूर्ववैरं तवं समरन कालं विकर्षसि पश्य दुष्कृतकर्मत्वं वयक्तम आयुः कषयॊ मम यच च किं चिन मयाज्ञानात पुरस्ताद विप्रियं कृतम न तन मनसि कर्तव्यं कषमये तवां परसीद मे तम एवं वादिनं पराज्ञः शास्त्रविद बुद्धिसंमतः उवाचेदं वचः शरेष्ठं मार्जारं मूषकस तदा शरुतं मे तव मार्जारस्वम अर्थं परिगृह्णतः ममापि तवं विजानीहि सवम अर्थं परिगृह्णतः यन मित्रं भीतवत साध्यं यन मित्र भयसंहितम सुरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखाद इव कृत्वा बलवता संधिम आत्मानं यॊ न रक्षति अपथ्यम इव तद भुक्तं तस्यानर्थाय कल्पते न कश चित कस्य चिन मित्रं न कश चित कस्य चित सुहृत अर्थैर अर्था निबध्यन्ते गजैर वनगजा इव न हि कश चित कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते तस्मात सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत तस्मिन काले ऽपि च भवान दिवा कीर्तिभयान्वितः मम न गरहणे शक्तः पलायनपरायणः छिन्नं तु तन्तु बाहुल्यं तन्तुर एकॊ ऽवशेषितः छेत्स्याम्य अहं तद अप्य आशु निर्वृतॊ भव लॊमश तयॊः संवदतॊर एवं तथैवापन्नयॊर दवयॊः कषयं जगाम सा रात्रिर लॊमशं चाविशद भयम ततः परभातसमये विकृतः कृष्णपिङ्गलः सथूलस्फिग विकचॊ रूक्षः शवचक्रपरिवारितः शङ्कुकर्णॊ महावक्त्रः पलितॊ घॊरदर्शनः परिघॊ नाम चण्डालः शस्त्रपाणिर अदृश्यत तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस तरस्तचेतनः उवाच पलितं भीतः किम इदानीं करिष्यसि अथ चापि सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घॊरदर्शनम कषणेन नकुलॊलूकौ नैराश्यं जग्मतुस तदा बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्य उपागतौ अशक्यौ सुनयात तस्मात संप्रधर्षयितुं बलात कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषकौ उलूक नकुलौ तूर्णं जग्मतुः सवं सवम आलयम ततश चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषकः विप्रमुक्तॊ ऽथ मार्जारस तम एवाभ्यपतद दरुमम स च तस्माद भयान मुक्तॊ मुक्तॊ घॊरेण शत्रुणा बिलं विवेश पलितः शाखां भेजे च लॊमशः उन्माथम अप्य अथादाय चण्डालॊ वीक्ष्य सर्वशः विहताशः कषणेनाथ तस्माद देशाद अपाक्रमत जगाम च सवभवनं चण्डालॊ भरतर्षभ ततस तस्माद भयान मुक्तॊ दुर्लभं पराप्य जीवितम बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लॊमशॊ ऽबरवीत अकृत्वा संविदं कां चित सहसाहम उपप्लुतः कृतज्ञं कृतकल्याणं कच चिन मां नाभिशङ्कसे गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम मित्रॊपभॊग समये किं तवं नैवॊपसर्पसि कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान नानुतिष्ठति न स मित्राणि लभते कृच्छ्रास्व आपत्सु दुर्मतिः तत कृतॊ ऽहं तवया मित्रं सामर्थ्याद आत्मनः सखे स मां मित्रत्वम आपन्नम उपभॊक्तुं तवम अर्हसि यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः सर्वे तवां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुम इव परियम अहं च पूजयिष्ये तवां समित्रगणबान्धवम जीवितस्य परदातारं कृतज्ञः कॊ न पूजयेत ईश्रवॊ मे भवान अस्तु शरीरस्य गृहस्य च अर्थानां चैव सर्वेषाम अनुशास्ता च मे भव अमात्यॊ मे भव पराज्ञ पितेव हि परशाधि माम न ते ऽसति भयम अस्मत्तॊ जीवितेनात्मनः शपे बुद्ध्या तवम उशनाः साक्षाद बले तव अधिकृता वयम तवन्मन्त्रबलयुक्तॊ हि विन्देत जयम एव ह एवम उक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषकः उवाच परमार्थज्ञः शलक्ष्णम आत्महितं वचः यद भवान आह तत सर्वं मया ते लॊमश शरुतम ममापि तावद बरुवतः शृणु यत परतिभाति माम वेदितव्यानि मित्राणि बॊद्धव्याश चापि शत्रवः एतत सुसूक्ष्मं लॊके ऽसमिन दृश्यते पराज्ञसंमतम शत्रुरूपाश च सुहृदॊ मित्ररूपाश च शत्रवः सान्त्वितास ते न बुध्यन्ते रागलॊभ वशंगताः नास्ति जात्या रिपुर नाम मित्रं नाम न विद्यते सामर्थ्य यॊगाज जायन्ते मित्राणि रिपवस तथा यॊ यस्मिञ जीवति सवार्थं पश्येत तावत स जीवति स तस्य तावन मित्रं सयाद यावन न सयाद विपर्ययः नास्ति मैत्री सथिरा नाम न च धरुवम असौहृदम अर्थयुक्त्या हि जायन्ते मित्राणि रिपवस तथा मित्रं च शत्रुताम एति कस्मिंश चित कालपर्यये शत्रुश च मित्रताम एति सवार्थॊ हि बलवत्तरः यॊ विश्वसति मित्रेषु न चाश्वसति शत्रुषु अर्थयुक्तिम अविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम अर्थयुक्तिम अविज्ञाय यः शुभे कुरुते मतिम मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः न विश्वसेद अविश्वस्ते विश्वस्ते ऽपि न विश्वसेत विश्वासाद भयम उत्पन्नं मूलान्य अपि निकृन्तति अर्थयुक्त्या हि देश्यन्ते पिता माता सुतास तथा मातुला भागिनेयाश च तथा संबन्धिबान्धवाः पुत्रं हि माता पितरु तयजतः पतितं परियम लॊकॊ रक्षति चात्मानं पश्य सवार्थस्य सारताम तं मन्ये निकृतिप्रज्ञं यॊ मॊक्षं परत्यनन्तरम कृत्यं मृगयसे कर्तुं सुखॊपायम असंशयम अस्मिन निलय एव तवं नयग्रॊधाद अवतारितः पूर्वं निविष्टम उन्माथं चपलत्वान न बुद्धिवान आत्मनश चपलॊ नास्ति कुतॊ ऽनयेषां भविष्यति तस्मात सर्वाणि कार्याणि चपलॊ हन्त्य असंशयम बरवीति मधुरं कं चित परियॊ मे ह भवान इति तन मिथ्या करणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु कारणात परियताम एति दवेष्यॊ भवति कारणात अर्थार्थी जीवलॊकॊ ऽयं न कश चित कस्य चित परियः सख्यं सॊदरयॊर भरात्रॊर दम्पत्यॊर वा परस्परम कस्य चिन नाभिजानामि परीतिं निष्कारणाम इह यद्य अपि भरातरः करुद्धा मार्या वा कारणान्तरे सवभावतस ते परीयन्ते नेतरः परीयते जनः परियॊ भवति दानेन परियवादेन चापरः मन्त्रहॊम जपैर अन्यः कार्यार्थं परीयते जनः उत्पन्ने कारणे परीतिर नास्ति नौ कारणान्तरे परध्वस्ते कारणस्थाने सा परीतिर विनिवर्तते किं नु तत कारणं मन्ये यनाहं भवतः परियः अन्यत्राभ्यवहारार्थात तत्रापि च बुधा वयम कालॊ हेतुं विकुरुते सवार्थस तम अनुवर्तते सवार्थं पराज्ञॊ ऽभिजानाति पराज्ञं लॊकॊ ऽनुवर्तते न तव ईदृशं तवया वाच्यं विदुषि सवार्थपण्डिते अकाले ऽविषमस्थस्य सवार्थहेतुर अयं तव तस्मान नाहं चले सवार्थात सुस्थितः संधिविग्रहे अभ्राणाम इव रूपाणि विकुर्वन्ति कषणे कषणे अद्यैव हि रिपुर भूत्वा पुनर अद्यैव सौहृदम पुनश च रिपुर अद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम आसीत तावत तु मैत्री नौ यावद धेतुर अभूत पुरा सा गता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना तवं हि मे ऽतयन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान मित्रतां गतः तत कृत्यम अभिनिर्वृत्तं परकृतिः शत्रुतां गता सॊ ऽहम एवं परणीतानि जञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतः परविशेयं कथं पाशं तवत्कृतं तद वदस्व मे तवद्वीर्येण विमुक्तॊ ऽहं मद्वीर्येण तथा भवान अन्यॊन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः तवं हि सौम्य कृतार्थॊ ऽदय निर्वृत्तार्थास तथा वयम न ते ऽसत्य अन्यन मया कृत्यं किं चिद अन्यत्र भक्षणात अहम अन्नं भवान भॊक्ता दुर्बलॊ ऽहं भवान बली नावयॊर विद्यते संधिर नियुक्ते विषमे बले संमन्ये ऽहं तव परज्ञां यन मॊक्षात परत्यनन्तरम भक्ष्यं मृगयसे नूनं सुखॊपायम असंशयम भक्ष्यार्थम एव बद्धस तवं स मुक्तः परसृतः कषुधा शास्त्रज्ञम अभिसंधाय नूनं भक्षयिताद्य माम जानामि कषुधितं हि तवाम आहारसमयश च ते स तवं माम अभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः यच चापि पुत्रदारं सवं तत संनिसृजसे मयि शुश्रूषां नाम मे कर्तुं सखे मम न तत्क्षमम तवया मां सहितं दृष्ट्वा परिया भार्या सुताश च ये कस्मान मां ते न खादेयुर हृष्टाः परणयिनस तवयि नाहं तवया समेष्यामि वृत्तॊ हेतुः समागमे शिवं धयायस्व मे ऽतरस्थः सुकृतं समर्यते यदि शत्रॊर अन्नाद्य भूतः सन कलिष्टस्य कषुधितस्य च भक्ष्यं मृगयमाणस्य कः पराज्ञॊ विषयं वरजेत सवस्ति ते ऽसतु गमिष्यामि दूराद अपि तवॊद्विजे नाहं तवया समेष्यामि निर्वृतॊ भव लॊमश बलवत संनिकर्षॊ हि न कदा चित परशस्यते परशान्ताद अपि मे पराज्ञ भेतव्यं बलिनः सदा यदि तव अर्थेन मे कार्यं बरूहि किं करवाणि ते कामं सर्वं परदास्यामि न तव आत्मानं कदा चन आत्मार्थे संततिस तयाज्या राज्यं रत्नं धनं तथा अपि सर्वस्वम उत्सृज्य रक्षेद आत्मानम आत्मना ऐश्वर्यधनरत्नानां परत्यमित्रे ऽपि तिष्ठताम दृष्टा हि पुनर आवृत्तिर जीविताम इति नः शरुतम न तव आत्मनः संप्रदानं धनरत्नवद इष्यते आत्मा तु सर्वतॊ रक्ष्यॊ दारैर अपि धनैर अपि आत्मरक्षित तन्त्राणां सुपरीक्षित कारिणाम आपदॊ नॊपपद्यन्ते पुरुषाणां सवदॊषजाः शत्रून सम्यग विजानन्ति दुर्बला ये बलीयसः तेषां न चाल्यते बुद्धिर आत्मार्थं कृतनिश्चया इत्य अभिव्यक्तम एवासौ पलितेनावभर्त्सितः मार्जारॊ वरीडितॊ भूत्वा मूषकं वाक्यम अब्रवीत संमन्ये ऽहं तव परज्ञां यस तवं मम हिते रतः उक्तवान अर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः न तु माम अन्यथा साधॊ तवं विज्ञातुम इहार्हसि पराणप्रदानजं तवत्तॊ मम सौहृदम आगतम धर्मज्ञॊ ऽसमि गुणज्ञॊ ऽसमि कृतज्ञॊ ऽसमि विशेषतः मित्रेषु वत्सलश चास्मि तवद्विधेषु विशेषतः तन माम एवंगते साधॊ न यावयितुम अर्हसि तवया हि याव्यमानॊ ऽहं पराणाञ जह्यां सबान्धवः धिक शब्दॊ हि बुधैर दृष्टॊ मद्विधेषु मनस्विषु मरणं धर्मतत्त्वज्ञ न मां शङ्कितुम अर्हसि इति संस्तूयमानॊ हि मार्जारेण स मूषकः मनसा भावगम्भीरं मार्जारं वाक्यम अब्रवीत साधुर भवाञ शरुतार्थॊ ऽसमि परीयते न च विश्वसे संस्तवैर वा धनौघैर वा नाहं शक्यः पुनस तवया न हय अमित्रवशं यान्ति पराज्ञा निष्करणं सखे अस्मिन्न अर्थे च गाथे दवे निबॊधॊशनसा कृते शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा समाहितश चरेद युक्त्या कृतार्थश च न विश्वसेत तस्मात सर्वास्व अवस्थासु रक्षेञ जीवितम आत्मनः दरव्याणि संततिश चैव सर्वं भवति जीवतः संक्षेपॊ नीतिशास्त्राणाम अविश्वासः परॊ मतः नृषु तस्माद अविश्वासः पुष्कलं हितम आत्मनः वध्यन्ते न हय अविश्वस्ताः शत्रुभिर दुर्बला अपि विश्वस्तास तव आशु वध्यन्ते बलवन्तॊ ऽपि दुर्बलैः तवद्विधेभ्यॊ मया हय आत्मा रक्ष्यॊ मार्जारसर्वदा रक्ष तवम अपि चात्मानं चण्डालाञ जातिकिल्बिषात स तस्य बरुवतस तव एवं संत्रासाञ जातसाध्वसः सवबलिं हि जवेनाशु मार्जारः परययौ ततः ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञॊ बुद्धिसामर्थ्यम आत्मनः विश्राव्य पलितः पराज्ञॊ बिलम अन्यञ जगाम ह एवं परज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाः एकेन बहवॊ ऽमित्राः संधिं कुर्वीत पण्डितः अरिणापि समर्थेन संधिं कुर्वीत पण्डितः मूषकश च विडालश च मुक्ताव अन्यॊन्यसंश्रयात इत्य एष कषत्रधर्मस्य मया मार्गॊ ऽनुदर्शितः विस्तरेण महीपाल संक्षेपेण पुनः शृणु अन्यॊन्यकृतवैरौ तु चक्रतुः परीतिम उत्तमाम अन्यॊन्यम अभिसंधातुम अभूच चैव तयॊर मतिः तत्र पराज्ञॊ ऽभिसंधत्ते सम्यग बुद्धिबलाश्रयात अभिसंधीयते पराज्ञः परमादाद अपि चाबुधैः तस्माद अभीतवद भीतॊ विश्वस्तवद अविश्वसन न हय अप्रमत्तश चलति चलितॊ वा विनश्यति कालेन रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः कार्य इत्य एव तत्त्वज्ञाः पराजुर नित्यं युधिष्ठिर एवं मत्वा महाराज शास्त्रार्थम अभिगम्य च अभियुक्तॊ ऽपरमत्तश च पराग भयाद भीतवच चरेत भीतवत संविधिः कार्यः परतिसंधिस तथैव च भयाद उत्पद्यते बुद्धिर अप्रमत्ताभियॊगजा न भयं विद्यते राजन भीतस्यानागते भये अभीतस्य तु विस्रम्भात सुमहाञ जायते भयम न भीरुर इति चात्यन्तं मन्त्रॊ ऽदेयः कथं चन अविज्ञानाद धि विज्ञाते गच्छेद आस्पद दर्शिषु तस्माद अभीतवद भीतॊ विश्वस्तवद अविश्वसन कार्याणां गुरुतां बुद्ध्वा नानृतं किं चिद आचरेत एवम एतन मया परॊक्तम इतिहासं युधिष्ठिर शरुत्वा तवं सुहृदां मध्ये यथावत समुपाचर उपलभ्य मतिं चाग्र्याम अरिमित्रान्तरं तथा संधिविग्रहकालं च मॊक्षॊपायं तथापदि शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा समागमं चरेद युक्त्या कृतार्थॊ न च विश्वसेत अविरुद्धां तरिवर्गेण नीतिम एतां युधिष्ठिर अभ्युत्तिष्ठ शरुताद अस्माद भूयस तवं रञ्जयन परजाः बराह्मणैश चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डव बराह्मणा हि परं शरेयॊ दिवि चेह च भारत एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं परभॊ पूजिताः शुभकर्माणः पूर्वजित्या नराधिप राज्यं शरेयः परं राजन यशः कीर्तिं च लप्स्यसे कुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम दवयॊर इमं भारत संधिविग्रहं; सुभाषितं बुद्धिविशेषकारितम तथान्ववेक्ष्य कषितिपेन सर्वदा; निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डले [य] उक्तॊ मन्त्रॊ महाबाहॊ न विश्वासॊ ऽसति शत्रुषु कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत विश्वासाद धि परं राज्ञॊ राजन्न उत्पद्यते भयम कथं वै नाश्वसन राजा शत्रूञ जयति पार्थिव एतन मे संशयं छिन्धि मनॊ मे संप्रमुह्यति अविश्वास कथाम एताम उपश्रुत्य पितामह [भ] शृणु कौन्तेय यॊ वृत्तॊ बरह्मदत्तनिवेशने पूजन या सह संवादॊ बरह्मदत्तस्य पार्थिव काम्पिल्ये बरह्मदत्तस्य अन्तःपुरनिवासिनी पूजनी नाम शकुनी दीर्घकालं सहॊषिता रुतज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीव जीवकः सर्वज्ञा सर्वधर्मज्ञा तिर्यग्यॊनिगतापि सा अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रम एकं सुवर्चसम समकालं च राज्ञॊ ऽपि देव्याः पुत्रॊ वयजायत समुद्रतीरं गत्वा सा तव आजहार फलद्वयम पुष्ट्य अर्थं च सवपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह फलम एकं सुतायादाद राजपुत्राय चापरम अमृतास्वाद सदृशं बलतेजॊ विवर्धनम तत्रागच्छत परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात धात्र्या हस्तगतश चापि तेनाक्रीडत पक्षिणा शून्ये तु तम उपादाय पक्षिणं समजातकम हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तम उपागमत अथ सा शकुनी राजन्न आगमत फलहारिका अपश्यन निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा सा तु हतं सुतम पूजनी दुःखसंतप्ता रुदती वाक्यम अब्रवीत कषत्रिये संगतं नास्ति न परीतिर न च सौहृदम कारणे संभजन्तीह कृतार्थाः संत्यजन्ति च कषत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वॊपघातिषु अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम अहम अस्य करॊम्य अद्य सदृशीं वैरयातनाम कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः सह संजातवृद्धस्य तथैव सह भॊजिनः शरणा गतस्य च वधस तरिविधं हय अस्य किल्बिषम इत्य उक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा भित्त्वा सवस्था तत इदं पूजनी वाक्यम अब्रवीत इच्छयैव कृतं पापं सद्य एवॊपसर्पति कृतप्रतिक्रियं तेषां न नश्यति शुभाशुभम पापं कर्मकृतं किं चिन न तस्मिन यदि विद्यते निपात्यते ऽसय पुत्रेषु न चेत पौत्रेषु नप्तृषु [ब] अस्ति वै कृतम अस्माभिर अस्ति परतिकृतं तवया उभयं तत समीभूतं वस पूजनि मा गमः [प] सकृत कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः न तद बुधाः परशंसन्ति शरेयस तत्रापसर्पणम सान्त्वे परयुक्ते नृपते कृतवैरे न विश्वसेत कषिप्रं परबध्यते मूढॊ न हि वैरं परशाम्यति अन्यॊन्यं कृतवैराणां पुत्रपौत्रं निगच्छति पुत्रपौत्रे विनष्टे तु परलॊकं निगच्छति सर्वेषां कृतवैराणाम अविश्वासः सुखावहः एकान्ततॊ न विश्वासः कार्यॊ विश्वासघातकः न विश्वसेद अविश्वस्ते विश्वस्ते ऽपि न विश्वसेत कामं विश्वासयेद अन्यान परेषां तु न विश्वसेत माता पिता बान्धवानां परिष्ठौ; भार्या जरा बीजमात्रं तु पुत्रः भराता शत्रुः कलिन्नपाणिर वयस्य; आत्मा हय एकः सुखदुःखस्य वेत्ता अन्यॊन्यकृतवैराणां न संधिर उपपद्यते स च हेतुर अतिक्रान्तॊ यदर्थम अहम आवसम पूजितस्यार्थ मानाभ्यां जन्तॊः पूर्वापकारिणः चेतॊ भवत्य अविश्वस्तं पूर्वं तरासयते बलात पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच चैव विमानना जह्यात तं सत्त्ववान वासं संमानित विमानितः उषितास्मि तवागारे दीर्घकालम अहिंसिता तद इदं वैरम उत्पन्नं सुखम आस्स्व वरजाम्य अहम [ब] यत्कृते परतिकुर्याद वै न स तत्रापराध्नुयात अनृणस तेन भवति वस पूजानि मा गमः [प] न कृतस्य न कर्तुश च सख्यं संधीयते पुनः हृदयं तत्र जानाति कर्तुश चैव कृतस्य च [ब] कृतस्य चैव कर्तुश च सख्यं संधीयते पुनः वैरस्यॊपशमॊ दृष्टः पापं नॊपाश्नुते पुनः [प] नास्ति वैरम उपक्रान्तं सान्त्वितॊ ऽसमीति नाश्वसेत विश्वासाद बध्यते बालस तस्माच छरेयॊ हय अदर्शनम तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैर अपि साम्ना ते विनिगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः [ब] संवासाज जायते सनेहॊ जीवितान्तकरेष्व अपि अन्यॊन्यस्य च विश्वासः शवपचेन शुनॊ यथा अन्यॊन्यकृतवैराणां संवासान मृदुतां गतम नैव तिष्ठति तद वैरं पुष्करस्थम इवॊदकम [प] वैरं पञ्च समुत्थानं तच च बुध्यन्ति पण्डिताः सत्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं ससपत्नापराधजम तत्र दाता निहन्तव्यः कषत्रियेण विशेषतः परकाशं वाप्रकाशं वा बुद्ध्वा देशबलादिकम कृतवैरे न विश्वासः कार्यस तव इह सुहृद्य अपि छन्नं संतिष्ठते वैरं गूढॊ ऽगनिर इव दारुषु न वित्तेन न पारुष्यैर न सान्त्वेन न च शरुतैः वैराग्निः शाम्यते राजन्न और्वाग्निर इव सागरे न हि वैराग्निर उद्भूतः कर्म वाप्य अपराधजम शाम्यत्य अदग्ध्वा नृपते विना हय एकतर कषयात सत्कृतस्यार्थ मानाभ्यां सयात तु पूर्वापकारिणः नैव शान्तिर न विश्वासः कर्म तरासयते बलात नैवापकारे कस्मिंश चिद अहं तवयि तथा भवान विश्वासाद उषिता पूर्वं नेदानीं विश्वसाम्य अहम [ब] कालेन करियते कार्यं तथैव विविधाः करियाः कालेनैव परवर्तन्ते कः कस्येहापराध्यति तुल्यं चॊभे परवर्तेते मरणं जन्म चैव ह कार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं हि जीवति बध्यन्ते युगपत के चिद एकैकस्य न चापरे कालॊ दहति पूतानि संप्राप्याग्निर इवेन्धनम नाहं परमाणं नैव तवम अन्यॊन्यकरणे शुभे कालॊ नित्यम उपाधत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम एवं वसेह स सनेहा यथाकालम अहिंसिता यत्कृतं तच च मे कषान्तं तवं चैव कषम पूजनि [प] यदि कालः परमाणं ते न वैरं कस्य चिद भवेत कस्मात तव अपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवे हते कस्माद देवासुराः पूर्वम अन्यॊन्यम अभिजघ्निरे यदि कालेन निर्याणं सुखदुःखे भवाभवौ भिषजॊ भेषजं कर्तुं कस्माद इच्छन्ति रॊगिणे यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं परयॊजनम परलापः करियते कस्मात सुमहाञ शॊकमूर्छितैः यदि कालः परमाणं ते कस्माद धर्मॊ ऽसति कर्तृषु तव पुत्रॊ ममापत्यं हतवान हिंसितॊ मया अनन्तरं तवया चाहं बन्धनीया महीपते अहं हि पुत्रशॊकेन कृतपापा तवात्मजे तथा तवया परहर्तव्यं मयि तत्त्वं च मे शृणु भक्षार्थं करीडनार्थं वा नरा वाञ्छन्ति पक्षिणः तृतीयॊ नास्ति संयॊगॊ वधबन्धाद ऋते कषमः वधबन्धभयाद एके मॊक्षतन्त्रम उपागताः मरणॊत्पातजं दुःखम आहुर धर्मविदॊ जनाः सर्वस्य दयिताः पराणाः सर्वस्य दयिताः सुताः दुःखाद उद्विजते सर्वः सर्वस्य सुखम ईप्सितम दुःखं जरा बरह्मदत्तदुःखम अर्थविपर्ययः दुःखं चानिष्ट संवासॊ दुःखम इष्टवियॊगजम वैरबन्धकृतं दुःखं हिंसाजं सत्रीकृतं तथा दुःखं सुखेन सततं जनाद विपरिवर्तते न दुःखं परदुःखे वै के चिद आहुर अबुद्धयः यॊ दुःखं नाभिजानाति स जल्पति महाजने यस तु शॊचति दुःखार्तः स कथं वक्तुम उत्सहेत रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथात्मनि तथा परे यत्कृतं ते मया राजंस तवया च मम यत्कृतम न तद वर्षशतैः शक्यं वयपॊहितुम अरिंदम आवयॊः कृतम अन्यॊन्यं तत्र संधिर न विद्यते समृत्वा समृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति वैरम अन्तिकम आसज्य यः परीतिं कर्तुम इच्छति मृन्मयस्येव भग्नस्य तस्य संधिर न विद्यते निश्चितश चार्थशास्त्रज्ञैर अविश्वासः सुखॊदयः उशनाश चाथ गाथे दवे परह्रादायाब्रवीत पुरा ये वैरिणः शरद्दधते सत्ये सत्येतरे ऽपि वा ते शरद्दधाना वध्यन्ते मधु शुष्ककृणैर यथा न हि वैराणि शाम्यन्ति कुलेष्व आ दशमाद युगात आख्यातारश च विद्यन्ते कुले चेद विद्यते पुमान उपगुह्य हि वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिपाः अथैनं परतिपिंषन्ति पूर्णं घटम इवाश्मनि सदा न विश्वसेद राजन पापं कृत्वेह कस्य चित अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद दुःखम अश्नुते [ब] नाविश्वासाच चिन्वते ऽरहान नेहन्ते चापि किं चन भयाद एकतरान नित्यं मृतकल्पा भवन्ति च [प] यस्येह वरणिनौ पादौ पद्भ्यां च परिसर्पति कषण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तम अभिधावतः नेत्राभ्यां स रुजाभ्यां यः परतिवातम उदीक्षते तस्य वायुरुजात्यर्थं नेत्रयॊर भवति धरुवम दुष्टं पन्थानम आश्रित्य यॊ मॊहाद अभिपद्यते आत्मनॊ बलम अज्ञत्वा तद अन्तं तस्य जीवितम यस तु वर्षम अविज्ञाय कषेत्रं कृषति मानवः हीनं पुरुषकारेण सस्यं नैवाप्नुते पुनः यश च तिक्तं कषायं वाप्य आस्वाद विधुरं हितम आहारं कुरुते नित्यं सॊ ऽमृतत्वाय कल्पते पथ्यं भुक्त्वा नरॊ लॊभाद यॊ ऽनयद अश्नाति भॊजनम परिणामम अविज्ञाय तद अन्तं तस्य जीवितम दैवं पुरुषकारश च सथिताव अन्यॊन्यसंश्रयात उदात्तानां कर्म तन्त्रं दैवं कलीबा उपासते कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु गरस्यते ऽकर्म शीलस तु सदानर्थैर अकिंचनः तस्मात संशयिते ऽपय अर्थे कार्य एव पराक्रमः सर्वस्वम अपि संत्यज्य कार्यम आत्महितं नरैः विद्या शौर्यं च दाक्ष्यं च बलं धैर्यं च पञ्चकम मित्राणि सहजान्य आहुर वर्तयन्तीह यैर बुधाः निवेशनं च कुप्यं च कषेत्रं भार्या सुहृज्जनः एतान्य उपचितान्य आहुः सर्वत्र लभते पुमान सर्वत्र रमते पराज्ञः सर्वत्र च विरॊचते न विभीषयते कं चिद भीषितॊ न बिभेति च नित्यं बुद्धिमतॊ हय अर्थः सवल्पकॊ ऽपि विवर्धते दाक्ष्येण कुरुते कर्म संयमात परतितिष्ठति गृहस्नेहावबद्धानां नराणाम अल्पमेधसाम कुस्त्री खादति मांसानि माघमा सेगवाम इव गृहं कषेत्राणि मित्राणि सवदेश इति चापरे इत्य एवम अवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये उत्पतेत सरुजाद देशाद वयाधिदुर्भिक्ष पीडितात अन्यत्र वस्तुं गच्छेद वा वसेद वा नित्यमानितः तस्माद अन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहम इहॊत्सहे कृतम एतद अनाहार्यं तव पुत्रेण पार्थिव कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतॊ रतिः कुराज्ये निर्वृतिर नास्ति कुदेशे न परजीव्यते कुमित्रे संगतं नास्ति नित्यम अस्थिरसौहृदे अवमानः कुसंबन्धे भवत्य अर्थविपर्यये सा भार्या या परियं बरूते सपुत्रॊ यत्र निर्वृतिः तन मित्रं यत्र विश्वासः स देशॊ यत्र जीव्यते यत्र नास्ति बलात कारः स राजा तीव्रशासनः न चैव हय अभिसंबन्धॊ दरिद्रं यॊ बुभूषति भार्या देशॊ ऽथ मित्राणि पुत्र संबन्धिबान्धवाः एतत सर्वं गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ अधर्मज्ञस्य विलयं परजा गच्छन्त्य अनिग्रहात राजा मूलं तरिवर्गस्य अप्रमत्तॊ ऽनुपालयन बलिषड भागम उद्धृत्य बलिं तम उपयॊजयेत न रक्षति परजाः सम्यग यः स पार्थिव तस्करः दत्त्वाभयं यः सवयम एव राजा; न तत परमाणं कुरुते यथावत स सर्वलॊकाद उपलभ्य पापम; अधर्मबुद्धिर निरयं परयाति दत्त्वाभयं यः सम राजा परमाणं कुरुते सदा स सर्वसुखकृज जञेयः परजा धर्मेण पालयन पिता माता गुरुर गॊप्ता वह्निर वैश्रवणॊ यमः सप्त राज्ञॊ गुणान एतान मनुर आह परजापतिः पिता हि राजा राष्ट्रस्य परजानां यॊ ऽनुकम्पकः तस्मिन मिथ्या परणीते हि तिर्यग गच्छति मानवः संभावयति मातेव दीनम अभ्यवपद्यते दहत्य अग्निर इवानिष्टान यमयन भवते यमः इष्टेषु विसृजत्य अर्थान कुबेर इव कामदः गुरुर धर्मॊपदेशेन गॊप्ता च परिपालनात यस तु रञ्जयते राजा पौरजानपदान गुणैः न तस्य भरश्यते राज्यं गुणधर्मानुपालनात सवयं समुपजानन हि पौरजानपद करियाः स सुखं मॊदते भूप इह लॊके परत्र च नित्यॊद्विग्नाः परजा यस्य करभार परपीडिताः अनर्थैर विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम परजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महॊत्पलम स सर्वयज्ञफलभाग राजा लॊके महीयते बलिना विग्रहॊ राजन न कथं चित परशस्यते बलिना विगृहीतस्य कुतॊ राज्यं कुतः सुखम [भ] सैवम उक्त्वा शकुनिका बरह्मदत्तं नराधिपम राजानं समनुज्ञाप्य जगामाथेप्सितां दिशम एतत ते बरह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम मयॊक्तं भरतश्रेष्ठ किम अन्यच छरॊतुम इच्छसि [य] युगक्षयात परिक्षीणे धर्मे लॊके च भारत दस्युभिः पीड्यमाने च कथं सथेयं पितामह [भ] हन्त ते कथ्ययिष्यामि नीतिम आपत्सु भारत उत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिपः अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम भरद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुं तपस्य च राजा शत्रुं तपॊ नाम सौवीराणां महारथः कणिङ्कम उपसंगम्य पप्रच्छार्थ विनिश्चयम अलब्धस्य कथं लिप्सा लब्धं केन विवर्धते वर्धितं पालयेत केन पालितं परणयेत कथम तस्मै विनिश्चयार्थं स परिपृष्टार्थ निश्चयः उवाच बराह्मणॊ वाक्यम इदं हेतुमद उत्तरम नित्यम उद्यतदण्डः सयान नित्यं विवृतपौरुषः अच्छिद्रश छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः नित्यम उद्यतदण्डस्य भृशम उद्विजते जनः तस्मात सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव पररॊधयेत एवम एव परशंसन्ति पण्डितास तत्त्वदर्शिनः तस्माच चतुष्टये तस्मिन परधानॊ दण्ड उच्यते छिन्नमूले हय अधिष्ठाने सर्वे तज जीविनॊ हताः कथं हि शाखास तिष्ठेयुश छिन्नमूले वनस्पतौ मूलम एवादितश छिन्द्यात परपक्षस्य पण्डितः ततः सहायान पक्षं च सर्वम एवानुसारयेत सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम आपदां पदकालेषु कुर्वीत न विचारयेत वान मात्रेण विनीतः सयाद धृदयेन यथा कषुरः शलक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रॊधौ विवर्जयेत सपत्नसहिते कार्ये कृत्वा संधिं न विश्वसेत अपक्रामेत ततः कषिप्रं कृतकार्यॊ विचक्षणः शत्रुं च मित्ररूपेण सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत नित्यशश चॊद्विजेत तस्मात सर्पाद वेश्म गताद इव यस्य बुद्धिं परिभवेत तम अतीतेन सान्त्वयेत अनागतेन दुष्प्रज्ञं परत्युत्पन्नेन पण्डितम अञ्जलिं शपथं सान्त्वं परणम्य शिरसा वदेत अश्रुप्रपातनं चैव कर्तव्यं भूतिम इच्छता वहेद अमित्रं सकन्धेन यावत कालविपर्ययः अथैनम आगते काले भिन्द्याद घटम इवाश्मनि मुहूर्तम अपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज जवलेत न तुषाग्निर इवानर्चिर धूमायेत नरश चिरम नानर्थकेनार्थवत्त्वं कृतघ्नेन समाचरेत अर्थे तु शक्यते भॊक्तुं कृतकार्यॊ ऽवमन्यते तस्मात सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत कॊकिलस्य वराहस्य मेरॊः शून्यस्य वेश्मनः वयाडस्य भक्तिचित्रस्य यच छरेष्ठं तत समाचरेत उत्थायॊत्थाय गच्छेच च नित्ययुक्तॊ रिपॊर गृहान कुशलं चापि पृच्छेत यद्य अप्य अकुशलं भवेत नालसाः पराप्नुवन्त्य अर्थान न कलीबा न च मानिनः न च लॊकरवाद भीता न च शश्वत परतीक्षिणः नास्य छिद्रं परॊ विद्याद विद्याच छिद्रं परस्य तु गूहेत कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद विवरम आत्मनः बकवच चिन्तयेद अर्थान सिंहवच च पराक्रमेत वृकवच चावलुम्पेत शशवच च निविष्पतेत पानम अक्षास तथा नार्यॊ मृगया गीतवादितम एतानि युक्त्या सेवेत परसङ्गॊ हय अत्र दॊषवान कुर्यात कृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम अन्धः सयाद अन्धवेलायां बाधिर्यम अपि संश्रयेत देशं कालं समासाद्य विक्रमेत विचक्षणः देशकालाभ्यतीतॊ हि विक्रमॊ निष्फलॊ भवेत कालाकालौ संप्रधार्य बलाबलम अथात्मनः परस्परबलं जञात्वा तथात्मानं नियॊजयेत दण्डेनॊपनतं शत्रुं यॊ राजा न नियच्छति स मृत्युम उपगूह्यास ते गर्भम अश्वतरी यथा सुपुष्पितः सयाद अफलः फलवान सयाद दुरारुहः आमः सयात पक्वसंकाशॊ न च शीर्येत कस्य चित आशां कालवतीं कुर्यात तां च विघ्नेन यॊजयेत विघ्नं निमित्ततॊ बरूयान निमित्तं चापि हेतुतः भीतवत संविधातव्यं यावद भयम अनागतम आगतं तु भयं दृष्ट्वा परहर्तव्यम अभीतवत न संशयम अनारुह्य नरॊ भद्राणि पश्यति संशयं पुनर आरुह्य यदि जीवति पश्यति अनागतं विजानीयाद यच्छेद भयम उपस्थितम पुनर वृद्धिक्षयात किं चिद अभिवृत्तं निशामयेत परत्युपस्थित कालस्य सुखस्य परिवर्जनम अनागतसुखाशा च नैष बुद्धिमतां नयः यॊ ऽरिणा सह संधाय सुखं सवपिति विश्वसन स वृक्षाग्र परसुप्तॊ वा पतितः परतिबुध्यते कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन वा उद्धरेद दीनम आत्मानं समर्थॊ धर्मम आचरेत ये सपत्नाः सपत्नानां सर्वांस तान अपवत्सयेत आत्मनश चापि बॊद्धव्याश चाराः परणिहितः परैः चारः सुविहितः कार्य आत्मनॊ ऽथ परस्य च पाषण्डांस तापसादींश च परराष्ट्रं परवेशयेत उद्यानेषु विहारेषु परपास्व आवसथेषु च पानागारेषु वेशेषु तीर्थेषु च सभासु च धर्माभिचारिणः पापाश चारा लॊकस्य कण्टकाः समागच्छन्ति तान बुद्ध्वा नियच्छेच छमयेद अपि न विश्वसेद अविश्वस्ते विश्वस्ते नापि विश्वसेत विश्वस्तं भयम अन्वेति नापरीक्ष्य च विश्वसेत विश्वासयित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुना अथास्य परहरेत काले किं चिद विचलिते पदे अशङ्क्यम अपि शङ्केत नित्यं शङ्केत शङ्कितात भयं हि शङ्किताज जातं स मूलम अपि कृन्तति अवधानेन मौनेन काषायेण जटाजिनैः विश्वासयित्वा दवेष्टारम अवलुम्पेद यथा वृकः पुत्रॊ वा यदि वा भराता पिता वा यदि वा सुहृत अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणा हन्तव्या भूतिवर्धनाः गुरॊर अप्य अवलिप्तस्य कार्याकार्यम अजानतः उत्पथप्रतिपन्नस्य दण्डॊ भवति शासनम परत्युत्थानाभिवादाभ्यां संप्रदानेन कस्य चित परतिपुष्कल घाती सयात तीक्ष्णतुण्ड इव दविजः नाछित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम नाहत्वा मत्स्यघातीव पराप्नॊति परमां शरियम नास्ति जात्या रिपुर नाम मित्रं नाम न विद्यते सामर्थ्य यॊगाज जायन्ते मित्राणि रिपवस तथा अमित्रं नैव मुञ्चेत बरुवन्तं करुणान्य अपि दुःखं तत्र न कुर्वीत हन्यात पूर्वापकारिणम संग्रहानुग्रहे यत्नः सदा कार्यॊ ऽनसूयता निग्रहश चापि यत्नेन कर्तव्यॊ भूतिम इच्छता परहरिष्यन परियं बरूयात परहृत्यापि परियॊत्तरम अपि चास्य शिरश छित्त्वा रुद्याच छॊचेद अथापि वा निमन्त्रयेत सान्त्वेन संमानेन तितिक्षया आशा कारणम इत्य एतत कर्तव्यं भूतिम इच्छता न शुष्कवैरं कुर्वीत न बाहुभ्यां नदीं तरेत अपार्थकम अनायुष्यं गॊविषाणस्य भक्षणम दन्ताश च परिघृष्यन्ते रसश चापि न लभ्यते तरिवर्गे तरिविधा पीडानुबन्धास तरय एव च अनुबन्ध वधौ जञात्वा पीडां हि परिवर्जयेत ऋण शेषॊ ऽगनिशेषश च शत्रुशेषस तथैव च पुनः पुनर विवर्धेत सवल्पॊ ऽपय अनिवारितः वर्धमानम ऋणं तिष्ठत परिभूताश च शत्रवः आवहन्त्य अनयं तीव्रं वयाधयश चाप्य उपेक्षिताः नासम्यक कृतकारी सयाद अप्रमत्तः सदा भवेत कण्टकॊ ऽपि हि दुश्छिन्नॊ विकारं कुरुते चिरम वधेन च मनुष्याणां मार्गाणां दूषणेन च आकराणां विनाशैश च परराष्ट्रं विनाशयेत गृध्रदृष्टिर बकालीनः शवचेष्टः सिंहविक्रमः अनुद्विग्नः काकशङ्की भुजंगचरितं चरेत शरेणि मुख्यॊपजापेषु वल्लभानुनयेषु च अमात्यान परिरक्षेत भेदसंघातयॊर अपि मृदुर इत्य अवमन्यन्ते तीक्ष्ण इत्य उद्विजन्ति च तीक्ष्णकाले च तीक्ष्णः सयान मृदु काले मृदुर भवेत मृदुना सुमृदं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम नासाध्यं मृदुना किं चित तस्मात तीक्ष्णतरं मृदु काले मृदुर यॊ भवति काले भवति दारुणः स साधयति कृत्यानि शत्रूंश चैवाधितिष्ठति पण्डितेन विरुद्धः सन दूरे ऽसमीति न विश्वसेत दीर्घौ बुद्धिमतॊ बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः न तत तरेद यस्य न पारम उत्तरेन; न तद धरेद यत पुनर आहरेत परः न तत खनेद यस्य न मूलम उत्खनेन; न तं हन्याद यस्य शिरॊ न पातयेत इतीदम उक्तं वृजिनाभिसंहितं; न चैतद एवं पुरुषः समाचरेत परप्रयुक्तं तु कथं निशामयेद; अतॊ मयॊक्तं भवतॊ हितार्थिना यथावद उक्तं वचनं हितं तदा; निशम्य विप्रेण सुवीर राष्ट्रियः तथाकरॊद वाक्यम अदीनचेतनः; शरियं च दीप्तां बुभुजे स बान्धवः [य] हीने परमके धर्मे सर्वलॊकातिलङ्घिनि अधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते मर्यादासु परभिन्नासु कषुभिते धर्मनिश्चये राजभिः पीडिते लॊके चॊरैर वापि विशां पते सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु च कामान मॊहाच च लॊभाच च भयं पश्यत्सु भारत अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यभीतेषु पार्थिव निकृत्या हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम संप्रदीप्तेषु देशेषु बराह्मण्ये चाभिपीडिते अवर्षति च पर्जन्ये मिथॊ भेदे समुत्थिते सर्वस्मिन दस्यु साद्भूते पृथिव्याम उपजीवने केन सविद बराह्मणॊ जीवेज जघन्ये काल आगते अतित्यक्षुः पुत्रपौत्रान अनुक्रॊशान नराधिप कथम आपत्सु वर्तेत तन मे बरूहि पितामह कथं च राजा वर्तेत लॊके कलुषतां गते कथम अर्थाच च धर्माच च न हीयेत परंतप [भ] राजमूला महाराज यॊगक्षेम सुवृष्टयः परजासु वयाधयश चैव मरणं च भयानि च कृतं तरेता दवापरश च कलिश च भरतर्षभ राजमूलानि सर्वाणि मम नास्त्य अत्र संशयः तस्मिंस तव अभ्यागते काले परजानां दॊषकारके विज्ञानबलम आस्थाय जीवितव्यं तदा भवेत अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम विश्वामित्रस्य संवादं चण्डालस्य च पक्कणे तरेता दवापरयॊः संधौ पुरा दैवविधिक्रमात अनावृष्टिर अभूद घॊरा राजन दवादश वार्षिकी परजानाम अभिवृद्धानां युगान्ते पर्युपस्थिते तरेता निर्मॊक्ष समये दवापरप्रतिपादने न ववर्ष सहस्राक्षः परतिलॊमॊ ऽभवद गुरुः जगाम दक्षिणं मार्गं सॊमॊ वयावृत्तलक्षणः नावश्यायॊ ऽपि रात्र्यन्ते कुत एवाभ्र राजयः नद्यः संक्षिप्ततॊयौघाः कव चिद अन्तर्गताभवन सरांसि सरितश चैव कूपाः परस्रवणानि च हतत्विट्कान्य अलक्ष्यन्त निसर्गाद दैवकारितात उपशुष्क जलस्थाया विनिवृत्तसभा परपा निवृत्तयज्ञस्वाध्याया निर्वषट्कारमङ्गला उत्सन्नकृषि गॊरक्ष्या निवृत्तविपणापणा निवृत्तपूगसमया संप्रनष्ट महॊत्सवा अस्थि कङ्काल संकीर्णा हाहाभूतजनाकुला शून्यभूयिष्ठ नगरा दग्धग्राम निवेशना कव चिच चॊरैः कव चिच छस्त्रैः कव चिद राजभिर आतुरैः परस्परभयाच चैव शून्यभूयिष्ठ निर्जना गतदैवतसंकल्पा वृद्धबाल विनाकृता गॊजावि महिषैर हीना परस्परहरा हरा हतविप्रा हता रक्षा परनष्टौषधि संचया शयाव भूतनरप्राया बभूव वसुधा तदा तस्मिन परतिभये काले कषीणे धर्मे युधिष्ठिर बभ्रमुः कषुधिता मर्त्याः खादन्तः सम परस्परम ऋषयॊ नियमांस तयक्त्वा परित्यक्ताग्निदैवताः आश्रमान संपरित्यज्य पर्यधावन्न इतस ततः विश्वामित्रॊ ऽथ भगवान महर्षिर अनिकेतनः कषुधा परिगतॊ धीमान समन्तात पर्यधावत स कदा चित परिपतञ शवपचानां निवेशनम हिंस्राणां पराणिहन्तॄणाम आससाद वने कव चित विभिन्नकलशाकीर्णं शवचर्माच्छादनायुतम वराहखरभग्नास्थि कपालघट संकुलम मृतचेल परिस्तीर्णं निर्माल्य कृतभूषणम सर्पनिर्मॊक मालाभिः कृतचिह्नकुटी मठम उलूक पक्षध्वजिभिर देवतायतनैर वृतम लॊहघण्टा परिष्कारं शवयूथपरिवारितम तत परविश्य कषुधाविष्टॊ गाधेः पुत्रॊ महान ऋषिः आहारान्वेषणे युक्तः परं यत्नं समास्थितः न च कव चिद अविन्दत स भिक्षमाणॊ ऽपि कौशिकः मांसम अन्नं मूलफलम अन्यद वा तत्र किं चन अहॊ कृच्छ्रं मया पराप्तम इति निश्चित्य कौशिकः पपात भूमौ दौर्बाल्यात तस्मिंश चण्डाल पक्कणे चिन्तयाम आस स मुनिः किं नु मे सुकृतं भवेत कथं वृथा न मृत्युः सयाद इति पार्थिव सत्तम स ददर्श शवमांसस्य कुतन्तीं विततां मुनिः चण्डालस्य गृहे राजन सद्यः शस्त्रहतस्य च स चिन्तयाम आस तदा सतेयं कार्यम इतॊ मया न हीदानीम उपायॊ ऽनयॊ विद्यते पराणधारणे आपत्सु विहितं सतेयं विशिष्ट समहीनतः परं परं भवेत पूर्वम अस्तेयम इति निश्चयः हीनाद आदेयम आदौ सयात समानात तदनन्तरम असंभवाद आददीत विशिष्टाद अपि धार्मिकात सॊ ऽहम अन्तावसानानां हरमाणः परिग्रहात न सतेय दॊषं पश्यामि हरिष्याम एतद आमिषम एतां बुद्धिं समास्थाय विश्वामित्रॊ महामुनिः तस्मिन देशे परसुष्वाप पतितॊ यत्र भारत स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चण्डाल पक्कणे शनैर उत्थाय भगवान परविवेश कुटी मठम स सुप्त एव चण्डालः शरेष्मापिहित लॊचनः परिभिन्न सवरॊ रूक्ष उवाचाप्रिय दर्शनः कः कुतन्तीं घट्टयति सुप्ते चण्डाल पक्कणे जागर्मि नावसुप्तॊ ऽसमि हतॊ ऽसीति च दारुणः विश्वामित्रॊ ऽहम इत्य एव सहसा तम उवाच सः सहसाभ्यागत भयः सॊद्वेगस तेन कर्मणा चण्डालस तद वचः शरुत्वा महर्षेर भावितात्मनः शयनाद उपसंभ्रान्त इयेषॊत्पतितुं ततः स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात कृताञ्जलिः उवाच कौशिकं रात्रौ बरह्मन किं ते चिकीर्षितम विश्वामित्रस तु मातङ्गम उवाच परिसान्त्वयन कषुधितॊ ऽहं गतप्राणॊ हरिष्यामि शवजाघनीम अवसीदन्ति मे पराणाः समृतिर मे नश्यति कषुधा सवधर्मं बुध्यमानॊ ऽपि हरिष्यामि शवजाघनीम अटन भैक्षं न विन्दामि यदा युष्माकम आलये तदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि शवजाघनीम तृषितः कलुषं पाता नास्ति हरीर अशनार्थिनः कषुद धर्मं दूषयत्य अत्र हरिष्यामि शवजाघनीम अग्निर मुखं पुरॊधाश च देवानां शुचि पाद विभुः यथा स सर्वभुग बरह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः तम उवाच स चण्डालॊ महर्षे शृणु मे वचः शरुत्वा तथा समातिष्ठ यथा धर्मान न हीयसे मृगाणाम अधमं शवानं परवदन्ति मनीषिणः तस्याप्य अधम उद्देशः शरीरस्यॊरु जाघनी नेदं सम्यग वयवसितं महर्षे कर्म वैकृतम चण्डाल सवस्य हरणम अभक्ष्यस्य विशेषतः साध्व अन्यम अनुपश्य तवम उपायं पराणधारणे न मांसलॊभात तपसॊ नाशस ते सयान महामुने जानतॊ ऽविहितॊ मार्गॊ न कार्यॊ धर्मसंकरः मा सम धर्मं परित्याक्षीस तवं हि धर्मविद उत्तमः विश्वामित्रस ततॊ राजन्न इत्य उक्तॊ भरतर्षभ कषुधार्तः परत्युवाचेदं पुनर एव महामुनिः निराहारस्य सुमहान मम कालॊ ऽभिधावतः न विद्यते ऽभयुपायश च कश चिन मे पराणधारणे येन तेन विशेषेण कर्मणा येन केन चित अभ्युज्जीवेत सीदमानः समर्थॊ धर्मम आचरेत ऐन्द्रॊ धर्मः कषत्रियाणां बराह्मणानाम अथाग्निकः बरह्म वह्निर मम बलं भक्ष्यामि समयं कषुधा यथा यथा वै जीवेद धि तत कर्तव्यम अपीडया जीवितं मरणाच छरेयॊ जीवन धर्मम अवाप्नुयात सॊ ऽहं जीवितम आकाङ्क्षन्न अभक्षस्यापि भक्षणम वयवस्ये बुद्धिपूर्वं वै तद भवान अनुमन्यताम जीवन धर्मं चरिष्यामि परणॊत्स्याम्य अशुभानि च तपॊभिर विद्यया चैव जयॊतींषीव महत तमः [षवपच] नैतत खादन पराप्स्यसे पराणम अन्यं; नायुर दीर्घं नामृतस्येव तृप्तिम भिक्षाम अन्यां भिक्ष माते मनॊ ऽसतु; शवभक्षणे शवा हय अभक्षॊ दविजानाम [वि] न दुर्भिक्षे सुलभं मांसम अन्यच; छवपाक नान्नं न च मे ऽसति वित्तम कषुधार्तश चाहम अगतिर निराशः; शवमांसे चास्मिन षड्रसान साधु मन्ये [ष] पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या बरह्मक्षत्रस्य वै दविज यदि शास्त्रं परमाणं ते माभक्ष्ये मानसं कृथाः [व] अगस्त्येनासुरॊ जग्धॊ वातापिः कषुधितेन वै अहम आपद गतः कषुब्धॊ भक्षयिष्ये शवजाघनीम [ष] भिक्षाम अन्याम आहरेति न चैतत कर्तुम अर्हसि न नूनं कार्यम एतद वै हर कामं शवजाघनीम [वि] शिष्टा वै कारणं धर्मे तद्वृत्तम अनुवर्तये परां मेध्याशनाद एतां भक्ष्यां मन्ये शवजाघनीम [ष] असता यत समाचीर्णं न स धर्मः सनातनः नावृत्तम अनुकार्यं वै मा छलेनानृतं कृथाः [वि] न पातकं नावमतम ऋषिः सन कर्तुम अर्हसि समौ च शवमृगौ मन्ये तस्माद भक्ष्या शवजाघनी [ष] यद बराह्मणार्थे कृतम अर्थितेन; तेनर्षिणा तच च भक्ष्याधिकारम स वै धर्मॊ यत्र न पापम अस्ति; सर्वैर उपायैर हि स रक्षितव्यः [वि] मित्रं च मे बराह्मणश चायम आत्मा; परियश च मे पूज्यतमश च लॊके तं भर्तु कामॊ ऽहम इमां हरिष्ये; नृशंसानाम ईदृशानां न बिभ्ये [ष] कामं नरा जीवितं संत्यजन्ति; न चाभक्ष्यैः परतिकुर्वन्ति तत्र सर्वान कामान पराप्नुवन्तीह विद्वन; परियस्व कामं सहितः कषुधा वै [वि] सथाने तावत संशयः परेत्य भावे; निःसंशयं कर्मणां वा विनाशः अहं पुनर वर्त इत्य आशयात्मा; मूलं रक्षन भक्षयिष्याम्य अभक्ष्यम बुद्ध्यात्मके वयस्तम अस्तीति तुष्टॊ; मॊहाद एकत्वं यथा चर्म चक्षुः यद्य अप्य एनः संशयाद आचरामि; नाहं भविष्यामि यथा तवम एव [ष] पतनीयम इदं दुःखम इति मे वर्तते मतिः दुष्कृती बराह्मणं सन्तं यस तवाम अहम उपालभे [वि] पिबन्त्य एवॊदकं गावॊ मण्डूकेषु रुवत्स्व अपि न ते ऽधिकारॊ धर्मे ऽसति मा भूर आत्मप्रशंसकः [ष] सुहृद भूत्वानुशास्मि तवा कृपा हि तवयि मे दविज तद एवं शरेय आधत्स्व मा लॊभाच छवानम आदिथाः [वि] सुहृन मे तवं सुखेप्सुश चेद आपदॊ मां समुद्धर जाने ऽहं धर्मतॊ ऽऽतमानं शवानीम उत्सृज जाघनीम [ष] नैवॊत्सहे भवते दातुम एतां; नॊपेक्षितुं हरियमाणं सवम अन्नम उभौ सयावः सवमलेनावलिप्तौ; दाताहं च तवं च विप्र परतीच्छन [वि] अद्याहम एतद वृजिनं कर्मकृत्वा; जीवंश चरिष्यामि महापवित्रम परपूतात्मा धर्मम एवाभिपत्स्ये; यद एतयॊर गुरु तद वै बरवीहि [ष] आत्मैव साक्षी किल लॊककृत्ये; तवम एव जानासि यद अत्र दुष्टम यॊ हय आद्रियेद भक्ष्यम इति शवमांसं; मन्ये न तस्यास्ति विवर्जनीयम [वि] उपादाने खादने वास्य दॊषः; कार्यॊ नयायैर नित्यम अत्रापवादः यस्मिन न हिंसा नानृते वाक्यलेशॊ; भक्ष्यक्रिया तत्र न तद गरीयः [ष] यद्य एष हेतुस तव खादनस्य; न ते वेदः कारणं नान्यधर्मः तस्माद अभक्ष्ये भक्षणाद वा दविजेन्द्र; दॊषं न पश्यामि यथेदम आत्थ [वि] न पातकं भक्षणम अस्य दृष्टं; सुरां पीत्वा पततीतीह शब्दः अन्यॊन्यकर्माणि तथा तथैव; न लेश मात्रेण कृत्यं हिनस्ति [ष] अस्थानतॊ हीनतः कुत्सिताद वा; तं विद्वांसं बाधते साधुवृत्तम सथानं पुनर यॊ लभते निषङ्गात; तेनापि दण्डः सहितव्य एव [भ] एवम उक्त्वा निववृते मातङ्गः कौशिकं तदा विश्वामित्रॊ जहारैव कृतबुद्धिः शवजाघनीम ततॊ जग्राह पञ्चाङ्गीं जीवितार्थी महामुनिः सदारस ताम उपाकृत्य वने यातॊ महामुनिः एतस्मिन्न एव काले तु परववर्षाथ वासवः संजीवयन परजाः सर्वा जनयाम आस चौषधीः विश्वामित्रॊ ऽपि भगवांस तपसा दग्धकिल्बिषः कालेन महता सिद्धिम अवाप परमाद्भुताम एवं विद्वान अदीनात्मा वयसनस्थॊ जिजीविषुः सर्वॊपायैर उपायज्ञॊ दीनम आत्मानम उद्धरेत एतां बुद्धिं समास्थाय जीवितव्यं सदा भवेत जीवन पुण्यम अवाप्नॊति नरॊ भद्राणि पश्यति तस्मात कौन्तेय विदुषा धर्माधर्मविनिश्चये बुद्धिम आस्थाय लॊके ऽसमिन वर्तितव्यं यतात्मना [य] यद इदं घॊरम उद्दिष्टम अश्रद्धेयम इवानृतम अस्ति सविद दस्यु मर्यादा याम अहं परिवर्जये संमुह्यामि विषीदामि धर्मॊ मे शिथिली कृतः उद्यमं नाधिगच्छामि कुतश चित परिचिन्तयन [भ] नैतच छुद्धागमाद एव तव धर्मानुशासनम परज्ञा समवतारॊ ऽयं कविभिः संभृतं मधु बह्व्यः परतिविधातव्याः परज्ञा राज्ञा ततस ततः नैकशाखेन धर्मेण यात्रैषा संप्रवर्तते बुद्धिसंजननं राज्ञां धर्मम आचरतां सदा जयॊ भवति कौरव्य तदा तद विद्धि मे वचः बुद्धिश्रेष्ठा हि राजानॊ जयन्ति विजयैषिणः धर्मः परतिविधातव्यॊ बुद्ध्या राज्ञा ततस ततः नैकशाकेन धर्मेण राज्ञां धर्मॊ विधीयते दुर्बलस्य कुतः परज्ञा पुरस्ताद अनुदाहृता अद्वैधज्ञः पथि दवैधे संशयं पराप्तुम अर्हति बुद्धिद्वैधं वेदितव्यं पुरस्ताद एव भारत पार्श्वतः करणं परज्ञा विषूची तव आपगा इव जनस तूच्चारितं धर्मं विजानात्य अन्यथान्यथा सम्यग विज्ञानिनः के चिन मिथ्या विज्ञानिनॊ ऽपरे तद वै यथातथं बुद्ध्वा जञानम आददते सताम परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिनः वैषम्यम अर्थविद्यानां नैरर्थ्यात खयापयन्ति ते आजिजीविषवॊ विद्यां यशः कामाः समन्ततः ते सर्वे नरपापिष्ठा धर्मस्य परिपन्थिनः अपक्व मतयॊ मन्दा न जानन्ति यथातथम सदा हय अशास्त्रकुशलाः सर्वत्रापरिनिष्ठिताः परिमुष्णन्ति शास्त्राणि शास्त्रदॊषानुदर्शिनः विज्ञानम अथ विद्यानां न सम्यग इति वर्तते निन्दया परविद्यानां सवां विद्यां खयापयन्ति ये वाग अस्त्रा वाक्छुरीमत्त्वा दुग्ध विद्या फला इव तान विद्या वणिजॊ विद्धि रक्षसान इव भारत वयाजेन कृत्स्नॊ विदितॊ धर्मस ते परिहास्यते न धर्मवचनं वाचा न बुद्ध्या चेति नः शरुतम इति बार्हस्पतं जञानं परॊवाच मघवा सवयम न तव एव वचनं किं चिद अनिमित्ताद इहॊच्यते सवविनीतेन शास्त्रेण वयवस्यन्ति तथापरे लॊकयात्राम इहैके तु धर्मम आहुर मनीषिणः समुद्दिष्टं सतां धर्मं सवयम ऊहेन न पण्डितः अमर्षाच छास्त्र संमॊहाद अविज्ञानाच च भारत शास्त्रं पराज्ञस्य वदतः समूहे यात्य अदर्शनम आगतागमया बुद्ध्या वचनेन परशस्यते अज्ञानाज जञानहेतुत्वाद वचनं साधु मन्यते अनपाहतम एवेदं नेदं शास्त्रम अपार्थकम दैतेयान उशनाः पराह संशयच छेदने पुरा जञानम अव्यपदेश्यं हि यथा नास्ति तथैव तत तेन तवं छिन्नमूलेन कं तॊषयितुम अर्हसि अतथ्य विहितं यॊ वा नेदं वाक्यम उपाश्नुयात उग्रायैव हि सृष्टॊ ऽसि कर्मणे न तव अवेक्षसे अङ्गेमाम अन्ववेक्षस्व राजनीतिं बुभूषितम यया परमुच्यते तव अन्यॊ यदर्थं च परमॊदते अजॊ ऽशवः कषत्रम इत्य एतत सदृशं बरह्मणा कृतम तस्माद अभीष्ण भूतानां यात्रा का चित परसिध्यति यस तव अवध्यवधे दॊषः स वध्यस्यावधे समृतः एषैव खलु मर्यादा याम अयं परिवर्जयेत तस्मात तीक्ष्णः परजा राजा सवधर्मे सथापयेद उत अन्यॊन्यं भक्षयन्तॊ हि परचरेयुर वृका इव यस्य दस्यु गणा राष्ट्रे धवाङ्क्षा मत्स्याञ जलाद इव विहरन्ति परस्वानि स वै कषत्रियपांसनः कुलीनान सचिवान कृत्वा वेद विद्या समन्वितान परशाधि पृथिवीं राजन परजा धर्मेण पालयन विहीनजम अकर्माणं यः परगृह्णाति भूमिपः उभयस्याविशेषज्ञस तद वै कषत्रं नपुंसकम नैवॊग्रं नैव चानुग्रं धर्मेणेह परशस्यते उभयं न वयतिक्रामेद उग्रॊ भूत्वा मृदुर भव कष्टः कषत्रिय धर्मॊ ऽयं सौहृदं तवयि यत सथितम उग्रे कर्मणि सृष्टॊ ऽसि तस्माद राज्यं परशाधि वै अशिष्ट निग्रहॊ नित्यं शिष्टस्य परिपालनम इति शक्रॊ ऽबरवीद धीमान आपत्सु भरतर्षभ [य] अस्ति सविद दस्यु मर्यादा याम अन्यॊ नातिलङ्घयेत पृच्छामि तवां सतां शरेष्ठ तन मे बरूहि पितामह [भ] बराह्मणान एव सेवेत विद्या वृद्धांस तपस्विनः शरुतचारित्रवृत्ताढ्यान पवित्रं हय एतद उत्तमम या देवतासु वृत्तिस ते सास्तु विप्रेषु सर्वदा करुद्धैर हि विप्रैः कर्माणि कृतानि बहुधा नृप तेषां परीत्या यशॊ मुख्यम अप्रीत्या तु विपर्ययः परीत्या हय अमृतवद विप्राः करुद्धाश चैव यथा विषम [य] पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद शरणं पालयानस्य यॊ धर्मस तं वदस्व मे [भ] महान धर्मॊ महाराज शरणागत पालने अर्हः परष्टुं भवांश चैव परश्नं भरतसत्तम नृगप्रभृतयॊ राजन राजानः शरणागतान परिपाल्य महाराज संसिद्धिं परमां गताः शरूयते हि कपॊतेन शत्रुः शरणम आगतः पूजितश च यथान्यायं सवैश च मांसैर निमन्त्रितः [य] कथं कपॊतेन पुरा शत्रुः शरणम आगतः सवमांसैर भॊजितः कां च गतिं लेभे स भारत [भ] शृणु राजन कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम नृपतेर मुचुकुन्दस्य कथितां भार्गवेण ह इमम अर्थं पुरा पार्थ मुचुकुन्दॊ नराधिपः भार्गवं परिपप्रच्छ परणतॊ भरतर्षभ तस्मै शुश्रूषमाणाय भार्गवॊ ऽकथयत कथाम इयं यथा कपॊतेन सिद्धिः पराप्ता नराधिप धर्मनिश्चय संयुक्तां कामार्थसहितां कथाम शृणुष्वावहितॊ राजन गदतॊ मे महाभुज कश चित कषुद्रसमाचारः पृथिव्यां कालसंमतः चचार पृथिवीं पापॊ घॊरः शकुनिलुब्धकः काकॊल इव कृष्णाङ्गॊ रूक्षः पापसमाहितः यवमध्यः कृश गरीवॊ हरस्वपादॊ महाहनुः नैव तस्य सुहृत कश चिन न संबन्धी न बान्धवः स हि तैः संपरित्यक्तस तेन घॊरेण कर्मणा स वै कषारकम आदाय दविजान हत्वा वने सदा चकार विक्रयं तेषां पतंगानां नराधिप एवं तु वर्तमानस्य तस्य वृत्तिं दुरात्मनः अगमत सुमहान कालॊ न चाधर्मम अबुध्यत तस्य भार्या सहायस्य रममाणस्य शाश्वतम दैवयॊगविमूढस्य नान्या वृत्तिर अरॊचत ततः कदा चित तस्याथ वनस्थस्य समुद्गतः पातयन्न इव वृक्षांस तान सुमहान वातसंभ्रमः मेघसंकुलम आकाशं विद्युन्मण्डलमण्डितम संछन्नं सुमुहूर्तेन नौ सथानेनेव सागरः वारिधारा समूहैश च संप्रहृष्टः शतक्रतुः कषणेन पूरयाम आस सलिलेन वसुंधराम ततॊ धाराकुले लॊके संभ्रमन नष्टचेतनः शीतार्तस तद वनं सर्वम आकुलेनान्तर आत्मना नैव निम्नं सथलं वापि सॊ ऽविन्दत विहंगहा पूरितॊ हि जलौघेन मार्गस तस्य वनस्य वै पक्षिणॊ वातवेगेन हता लीनास तदाभवन मृगाः सिंहा वराहाश च सथलान्य आश्रित्य तस्थिरे महता वातवर्षेण तरासितास ते वनौकसः भयार्ताश च कषुधार्ताश च बभ्रमुः सहिता वने स तु शीतहतैर गात्रैर जगामैव न तस्थिवान सॊ ऽपश्यद वनषण्डेषु मेघनीलं वनस्पतिम ताराढ्यं कुमुदाकारम आकाशं निर्मलं च ह मेघैर मुक्तं नभॊ दृष्ट्वा लुब्धकः शीतविह्वलः दिशॊ ऽवलॊकयाम आस वेलां चैव दुरात्मवान दूरे गरामनिवेशश च तस्माद देशाद इति परभॊ कृतबुद्धिर वने तस्मिन वस्तुं तां रजनीं तदा सॊ ऽञजलिं परयतः कृत्वा वाक्यम आह वनस्पतिम शरणं यामि यान्य अस्मिन दैवतानीह भारत स शिलायां शिरः कृत्वा पर्णान्य आस्तीर्य भूतले दुःखेन महताविष्टस ततः सुष्वाप पक्षिहा [भ] अथ वृक्षस्य शाखायां विहंगः स सुहृज्जनः दीर्घकालॊषितॊ राजंस तत्र चित्रतनू रुहः तस्य काल्यं गता भार्या चरितुं नाभ्यवर्तत पराप्तां च रजनीं दृष्ट्वा स पक्षी पर्यतप्यत वातवर्षं महच चासीन न चागच्छति मे परिया किं नु तत कारणं येन साद्यापि न निवर्तते अपि सवस्ति भवेत तस्याः परियाया मम कानने तया विरहितं हीदं शून्यम अद्य गृहं मम यदि सा रक्तनेत्रान्ता चित्राङ्गी मधुरस्वरा अद्य नाभ्येति मे कान्ता न कार्यं जीवितेन मे पतिधर्मरता साध्वी पराणेभ्यॊ ऽपि गरीयसी सा हि शरान्तं कषुधार्तं च जानीते मां तपस्विनी अनुरक्ता हिता चैव सनिग्धा चैव पतिव्रता यस्य वै तादृशी भार्या धन्यः स मनुजॊ भुवि भार्या हि परमॊ नाथः पुरुषस्येह पठ्यते असहायस्य लॊके ऽसमिँल लॊकयात्रा सहायिनी तथा रॊगाभिभूतस्य नित्यं कृच्छ्रगतस्य च नास्ति भार्यासमं किं चिन नरस्यार्तस्य भेषजम नास्ति भार्यासमॊ बन्धुर नास्ति भार्यासमा गतिः नास्ति भार्यासमॊ लॊके सहायॊ धर्मसाधनः एवं विपलतस तस्य दविजस्यार्तस्य तत्र वै गृहीता शकुनघ्नेन भार्या शुश्राव भारतीम न सा सत्रीत्य अभिभाषा सयाद यस्या भर्ता न तुष्यति अग्निसाक्षिकम अप्य एतद भर्ता हि शरणं सत्रियः इति संचिन्त्य दुःखार्ता भर्तारं दुःखितं तदा कपॊती लुब्धकेनाथ यत्ता वचनम अब्रवीत हन्त वक्ष्यामि ते शरेयः शरुत्वा च कुरु तत तथा शरणागत संत्राता भव कान्त विशेषतः एष शाकुनिकः शेते तव वासं समाश्रितः शीतार्तश च कषुधार्तश च पूजाम अस्मै परयॊजय यॊ हि कश चिद दविजं हन्याद गां वा लॊकस्य मातरम शरणागतं च यॊ हन्यात तुल्यं तेषां च पातकम यास्माकं विहिता वृत्तिः कापॊती जातिधर्मतः सा नयाय्यात्मवता नित्यं तवद्विधेनाभिवर्तितुम यस तु धर्मं यथाशक्ति गृहस्थॊ हय अनुवर्तते स परेत्य लभते लॊकान अक्षयान इति शुश्रुम स तवं संतानवान अद्य पुत्रवान अपि च दविज तत सवदेहे दयां तयक्त्वा धर्मार्थौ परिगृह्य वै पूजाम अस्मै परयुङ्क्ष्व तवं परीयेतास्य मनॊ यथा इति सा शकुनी वाक्यं कषारकस्था तपस्विनी अतिदुःखान्विता परॊच्य भर्तारं समुदैक्षत स पत्न्या वचनं शरुत्वा धर्मयुक्ति समन्वितम हर्षेण महता युक्तॊ बाष्पव्याकुललॊचनः तं वै शाकुनिकं दृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणा पूजयाम आस यत्नेन स पक्षी पक्षिजीविनम उवाच च सवागतं ते बरूहि किं करवाण्य अहम संतापश च न कर्तव्यः सवगृहे वर्तते भवान तद बरवीतु भवान कषिप्रं किं करॊमि किम इच्छसि परणयेन बरवीमि तवां तवं हि नः शरणागतः शरणागतस्य कर्तव्यम आतिथ्यम इह यत्नतः पञ्च यज्ञप्रवृत्तेन गृहस्थेन विशेषतः पञ्च यज्ञांस तु यॊ मॊहान न करॊति गृहाश्रमी तस्य नायं नच परॊ लॊकॊ भवति धर्मतः तद बरूहि तवं सुविस्रब्धॊ यत तवं वाचा वदिष्यसि तत करिष्याम्य अहं सर्वं मा तवं लॊके मनः कृथाः तस्य तद वचनं शरुत्वा शकुनेर लुब्धकॊ ऽबरवीत बाधते खलु मा शीतं हिमत्राणं विधीयताम एवम उक्तस ततः पक्षी पर्णान्य आस्तीर्य भूतले यथा शुष्काणि यत्नेन जवलनार्थं दरुतं ययौ स गत्वाङ्गार कर्मान्तं गृहीत्वाग्निम अथागमत ततः शुष्केषु पर्णेषु पावकं सॊ ऽभयदीदिपत सुसंदीप्तं महत कृत्वा तम आह शरणागतम परतापय सुविस्रब्धं सवगात्राण्य अकुतॊभयः स तथॊक्तस तथेत्य उक्त्वा लुब्धॊ गात्राण्य अतापयत अग्निप्रत्यागत पराणस ततः पराह विहंगमम दत्तम आहारम इच्छामि तवया कषुद बाधते हि माम तद वचः स परतिश्रुत्य वाक्यम आह विहंगमः न मे ऽसति विभवॊ येन नाशयामि तव कषुधाम उत्पन्नेन हि जीवामॊ वयं नित्यं वनौकसः संचयॊ नास्ति चास्माकं मुनीनाम इव कानने इत्य उक्त्वा स तदा तत्र विवर्णवदनॊ ऽभवत कथं नु खलु कर्तव्यम इति चिन्तापरः सदा बभूव भरतश्रेष्ठ गर्हयन वृत्तिम आत्मनः मुहूर्ताल लब्धसंज्ञस तु स पक्षी पक्षिघातकम उवाच तर्पयिष्ये तवां मुहूर्तं परतिपालय इत्य उक्त्वा शुष्कपर्णैः स संप्रज्वाल्य हुताशनम हर्षेण महता युक्तः कपॊतः पुनर अब्रवीत देवानां च मुनीनां च पितॄणां च महात्मनाम शरुतपूर्वॊ मया धर्मॊ महान अतिथिपूजने कुरुष्वानुग्रहं मे ऽदय सत्यम एतद बरवीमि ते निश्चिता खलु मे बुद्धिर अतिथिप्रतिपूजने ततः सत्यप्रतिज्ञॊ वै स पक्षी परहसन्न इव तम अग्निं तरिः परिक्रम्य परविवेश महीपते अग्निमध्यं परविष्टं त लुब्धॊ दृष्ट्वाथ पक्षिणम चिन्तयाम आस मनसा किम इदं नु कृतं मया अहॊ मम नृशंसस्य गर्हितस्य सवकर्मणा अधर्मः सुमहान घॊरॊ भविष्यति न संशयः एवं बहुविधं भूरि विललाप स लुब्धकः गर्हयन सवानि कर्माणि दविजं दृष्ट्वा तथागतम [भ] ततस तं लुब्धकः पश्यन कृपयाभिपरिप्लुतः कपॊतम अग्नौ पतितं वाक्यं पुनर उवाच ह किम ईदृशं नृशंसेन मया कृतम अबुद्धिना भविष्यति हि मे नित्यं पातकं हृदि जीवतः स विनिन्दन्न अथात्मानं पुनः पुनर उवाच ह धिन माम अस्तु सुदुर्बुद्धिं सदा निकृतिनिश्चयम शुभं कर्म परित्यज्य यॊ ऽहं शकुनिलुब्धकः नृशंसस्य ममाद्यायं परत्यादेशॊ न संशयः दत्तः सवमांसं ददता कपॊतेन महात्मना सॊ ऽहं तयक्ष्ये परियान पराणान पुत्रदारं विसृज्य च उपदिष्टॊ हि मे धर्मः कपॊतेनातिधर्मिणा अद्य परभृति देहं सवं सर्वभॊगैर विवर्जितम यथा सवल्पं जलं गरीष्मे शॊषयिष्याम्य अहं तथा कषुत्पिपासातप सहः कृशॊ धमनि संततः उपवासैर बहुविधैश चरिष्ये पारलौकिकम अहॊ देहप्रदानेन दर्शितातिथि पूजना तस्माद धर्मं चरिष्यामि धर्मॊ हि परमा गतिः दृष्टॊ हि धर्मॊ धर्मिष्ठैर यादृशॊ विहगॊत्तमे एवम उक्त्वा विनिश्चित्य रौद्रकर्मा स लुब्धकः महाप्रस्थानम आश्रित्य परययौ संशितव्रतः ततॊ यष्टिं शलाकाश च कषारकं पञ्जरं तथा तांश च बद्धा कपॊतान स संप्रमुच्यॊत्ससर्ज ह [भ] ततॊ गते शाकुनिके कपॊती पराह दुःखिता संस्मृत्य भर्तारम अथॊ रुदती शॊकमूर्छिता नाहं ते विप्रियं कान्त कदा चिद अपि संस्मरे सर्वा वै विधवा नारी बहुपुत्रापि खेचर शॊच्या भवति बन्धूनां पतिहीना मनस्विनी लालिताहं तवया नित्यं बहुमानाच च सान्त्विता वचनैर मधुरैः सनिग्धैर असकृत सुमनॊहरैः कन्दरेषु च शैलानां नदीनां निर्झरेषु च दरुमाग्रेषु च रम्येषु रमिताहं तवया परिय आकाशगमने चैव सुखिताहं तवया सुखम विहृतास्मि तवया कान्त तन मे नाद्यास्ति किं चन मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः अमितस्य तु दातारं भर्तारं का न पूजयेत नास्ति भर्तृसमॊ नाथॊ न च भर्तृसमं सुखम विसृज्य धनसर्वस्वं भर्ता वै शरणं सत्रियाः न कार्यम इह मे नाथ जीवितेन तवया विना पतिहीनापि का नारी सती जीवितुम उत्सहेत एवं विलप्य बहुधा करुणं सा सुदुःखिता पतिव्रता संप्रदीप्तं परविवेश हुताशनम ततश चित्राम्बर धरं भर्तारं सान्वपश्यत विमानस्थं सुकृतिभिः पूज्यमानं महात्मभिः चित्रमाल्याम्बरधरं सर्वाभरणभूषितम विमानशक्त कॊटीभिर आवृतं पुण्यकीर्तिभिः ततः सवर्गगतः पक्षी भार्यया सह संगतः कर्मणा पूजितस तेन रेमे तत्र सभार्यया [भ] विमानस्थौ तु तौ राजँल लुब्धकॊ वै ददर्श ह दृष्ट्वा तौ दम्पती दुःखाद अचिन्तयत सद गतिम कीदृशेनेह तपसा गच्छेयं परमां गतिम इति बुद्ध्या विनिश्चित्य गमनायॊपचक्रमे महाप्रस्थानम आश्रित्य लुब्धकः पक्षिजीवनः निश्चेष्टॊ मारुताहारॊ निर्ममः सवर्गकाङ्क्षया ततॊ ऽपश्यत सुविस्तीर्णं हृद्यं पद्मविभूषितम नानाद्विज गणाकीर्णं सरः शीतजलं शुभम पिपासार्थॊ ऽपि तद दृष्ट्वा तृप्तः सयान नात्र संशयः उपवासकृशॊ ऽतयर्थं स तु पार्थिव लुब्धकः उपसर्पत संहृष्टः शवापदाध्युषितं वनम महान्तं निश्चयं कृत्वा लुब्धकः परविवेश ह परविशन्न एव च वनं निगृहीतः स कण्टकैः स कण्टक विभुग्नाङ्गॊ लॊहितार्द्रीकृतच्छविः बभ्राम तस्मिन विजने नानामृगसमाकुले ततॊ दरुमाणां महतां पवनेन वने तदा उदतिष्ठत संघर्षात सुमहान हव्यवाहनः तद वनं वृष्क संकीर्णं लता विटप संकुलम ददाह पावकः करुद्धॊ युगान्ताग्निसमप्रभः स जवालैः पवनॊद्धूतैर विस्फुलिङ्गैः समन्वितः ददाह तद वनं घॊरं मृगपक्षिसमाकुलम ततः स देहमॊक्षार्थं संप्रहृष्टेन चेतसा अभ्यधावत संवृद्धं पावकं लुब्धकस तदा ततस तेनाग्निना दग्धॊ लुब्धकॊ नष्टकिल्बिषः जगाम परमां सिद्धिं तदा भरतसत्तम ततः सवर्गस्थम आत्मानं सॊ ऽपश्यद विगतज्वरः यक्षगन्धर्वसिद्धानां मध्ये भराजन्तम इन्द्रवत एवं खलु कपॊतश च कपॊती च पतिव्रता लुब्धकेन सह सवर्गं गताः पुण्येन कर्मणा यापि चैवं विधा नारी भर्तारम अनुवर्तते विराजते हि सा कषिप्रं कपॊतीव दिवि सथिताः एवम एतत पुरावृत्तं लुब्धकस्य महात्मनः कपॊतस्य च धर्मिष्ठा गतिः पुण्येन कर्मणा यश चेदं शृणुयान नित्यं यश चेदं परिकीर्तयेत नाशुभं विद्यते तस्य मनसापि परमाद्यतः युधिष्ठिर महान एष धर्मॊ धर्मभृतां वर गॊघ्नेष्व अपि भवेद अस्मिन निष्कृतिः पापकर्मणः निष्कृतिर न भवेत तस्मिन यॊ हन्याच छरणागतम [य] अबुद्धि पूर्वं यः पापं कुर्याद भरतसत्तम मुच्यते स कथं तस्माद एनसस तद वदस्व मे [भ] अत्र ते वर्णयिष्ये ऽहम इतिहासं पुरातनम इन्द्रॊतः शौनकॊ विप्रॊ यद आह जनमेजयम आसीद राजा महावीर्यः पारिक्षिज जनमेजयः अबुद्धि पूर्वं बरह्महत्या तम आगच्छन महीपतिम तं बराह्मणाः सर्व एव तत्यजुः स पुरॊहिताः जगाम स वनं राजा दह्यमानॊ दिवानिशम स परजाभिः परित्यक्तश चकार कुशलं महत अतिवेलं तपस तेपे दह्यमानः स मन्युना तत्रेतिहासं वक्ष्यामि धर्मस्यास्यॊपबृंहणम दह्यमानः पापकृत्या जगाम जनमेजयः वरिष्यमाण इन्द्रॊतं शौनकं संशितव्रतम समासाद्यॊपजग्राह पादयॊः परिपीडयन ततॊ भीतॊ महाप्रज्ञॊ जगर्हे सुभृशं तदा कर्ता पापस्य महतॊ भरूणहा किम इहागतः किं तवास्मासु कर्तव्यं मामा सप्राक्षीः कथं चन गच्छ गच्छ न ते सथानं परीणात्य अस्मान इह धरुवम रुधिरस्येव ते गन्धः शवस्येव च दर्शनम अशिवः शिव संकाशॊ मृतॊ जीवन्न इवाटसि अन्तर मृत्युर अशुद्धात्मा पापम एवानुचिन्तयन परबुध्यसे परस्वपिषि वर्तसे चरसे सुखी मॊघं ते जीवितं राजन परिक्लिष्टं च जीवसि पापायेव च सृष्टॊ ऽसि कर्मणे ह यवीयसे बहुकल्याणम इच्छन्त ईहन्ते पितरः सुतान तपसा देवतेज्याभिर वन्दनेन तितिक्षया पितृवंशम इमं पश्य तवत्कृते नरकं गतम निरर्थाः सर्व एवैषाम आशा बन्धास तवदाश्रयाः यान पूजयन्तॊ विन्दन्ति सवर्गम आयुर यशः सुखम तेषु ते सततं दवेषॊ बराह्मणेषु निरर्थकः इमं लॊकं विमुच्य तवम अवाङ्मूर्धा पतिष्यसि अशाश्वतीः शाश्वतीश च समाः पापेन कर्मणा अद्यमानॊ जन्तु गृध्रैः शितिकण्ठैर अयॊमुखैर ततॊ ऽपि पुनर आवृत्तः पापयॊनिं गमिष्यसि यद इदं मन्यसे राजन नायम अस्ति परः कुतः परतिस्मारयितारस तवां यमदूता यमक्षये [भ] एवम उक्तः परत्युवाच तं मुनिं जनमेजयः गर्ह्यं भवान गर्हयति निन्द्यं निन्दति मा भवान धिक कार्यं मा धिक कुरुते तस्मात तवाहं परसादये सर्वं हीदं सवकृतं मे जवलाम्य अग्नाव इवाहितः सवकर्माण्य अभिसंधाय नाभिनन्दति मे मनः पराप्तं नूनं मया घॊरं भयं वैवस्वताद अपि तत तु शल्यम अनिर्हृत्य कथं शक्ष्यामि जीवितुम सर्वमन्यून विनीय तवम अभि मा वद शौनक महानसं बराह्मणानां भविष्याम्य अर्थवान पुनः अस्तु शेषं कुलस्यास्य मा पराभूद इदं कुलम न हि नॊ बरह्म शप्तानां शेषॊ भवितुम अर्हति शरुतीर अलभमानानां संविदं वेद निश्चयात निर्विद्यमानः सुभृशं भूयॊ वक्ष्यामि सांप्रतम भूयश चैवाभिनङ्क्षन्ति निर्धर्मा निर्जपा इव अर्वाक च परतितिष्ठन्ति पुलिन्द शबरा इव न हय अयज्ञा अमुं लॊकं पराप्नुवन्ति कथं चन अविज्ञायैव मे परज्ञां बालस्येव सुपण्डितः बरह्मन पितेव पुत्रेभ्यः परति मां वाञ्छ शौनकः [ष] किम आश्चर्यं यतः पराज्ञॊ बहु कुर्याद धि सांप्रतम इति वै पण्डितॊ भूत्वा भूतानां नॊपतप्यति परज्ञा परासादम आरुह्य अशॊच्यः शॊचते जनान जगतीस्थान इवाद्रिस्थः परज्ञया परतिपश्यति न चॊपलभते तत्र न च कार्याणि पश्यति निर्विण्णात्मा परॊक्षॊ वा धिक्कृतः सर्वसाधुषु विदित्वॊभयतॊ वीर्यं माहात्म्यं वेद आगमे कुरुष्वेह महाशान्तिं बरह्मा शरणम अस्तु ते तद वै पारत्रिकं चारु बराह्मणानाम अकुप्यताम अथ चेत तप्यसे पापैर धर्मं चेद अनुपश्यसि [ज] अनुतप्ये च पापेन न चाधर्मं चराम्य अहम बुभूषुं भजमानं च परतिवाञ्छामि शौनक [ष] छित्त्वा सतम्भं च मानं च परीतिम इच्छामि ते नृप सर्वभूतहिते तिष्ठ धर्मं चैव परतिस्मर न भयान न च कार्पण्यान न लॊभात तवाम उपाह्वये तां मे देवा गिरं सत्यां शृण्वन्तु बराह्मणैः सह सॊ ऽहं न केन चिच चार्थी तवां च धर्मम उपाह्वये करॊशतां सर्वभूतानाम अहॊ धिग इति कुर्वताम वक्ष्यन्ति माम अधर्मज्ञा वक्ष्यन्त्य असुहृदॊ जनाः वाचस ताः सुहृदः शरुत्वा संज्वरिष्यन्ति मे भृशम के चिद एव महाप्राज्ञाः परिज्ञास्यन्ति कार्यताम जानीहि मे कृतं तात बराह्मणान परति भारत यथा ते मत्कृते कषेमं लभेरंस तत तथा कुरु परतिजानीहि चाद्रॊहं बराह्मणानां नराधिप [ज] नैव वाचा न मनसा न पुनर्जातु कर्मणा दरॊग्धास्मि बराह्मणान विप्र चरणाव एव ते सपृशे [ष] तस्मात ते ऽहं परवक्ष्यामि धर्मम आवृत्तचेतसे शरीमान महाबलस तुष्टॊ यस तवं धर्मम अवेक्षसे पुरस्ताद दारुणॊ भूत्वा सुचित्रतरम एव तत अनुगृह्णन्ति भूतानि सवेन वृत्तेन पार्थिव कृत्स्ने नूनं सद असती इति लॊकॊ वयवस्यति यत्र तवं तादृशॊ भूत्वा धर्मम अद्यानुपश्यसि हित्वा सुरुचिरं भक्ष्यं भॊगांश च तप आस्थितः इत्य एतद अपि भूतानाम अद्भुतं जनमेजय यॊ दुर्बलॊ भवेद दाता कृपणॊ वा तपॊधनः अनाश्चर्यं तद इत्य आहुर नातिदूरे हि वर्तते एतद एव हि कार्पण्यं समग्रम असमीक्षितम तस्मात समीक्षयैव सयाद भवेत तस्मिंस ततॊ गुणः यज्ञॊ दानं दया वेदाः सत्यं च पृथिवीपते पञ्चैतानि पवित्राणि षष्ठं सुचरितं तपः तद एव राज्ञां परमं पवित्रं जनमेजय तेन सम्यग गृहीतेन शरेयांसं धर्मम आप्स्यसि पुण्यदेशाभिगमनं पवित्रं परमं समृतम अपि हय उदाहरन्तीमा गाथा गीता ययातिना यॊ मर्त्यः परतिपद्येत आयुर जीवेत वा पुनः यज्ञम एकान्ततः कृत्वा तत संन्यस्य तपश चरेत पुण्यम आहुः कुरुक्षेत्रं सरस्वत्यां पृथूदकम यत्रावगाह्य पीत्वा वा नैवं शवॊ मरणं तपेत महासुरः पुष्कराणि परभासॊत्तर मानसे कालॊदं तव एव गन्तासि लब्धायुर जीविते पुनः सरस्वती दृषद्वत्यौ सेवमानॊ ऽनुसंचरेः सवाध्यायशीलः सथानेषु सर्वेषु समुपस्पृशेः तयागधर्मं पवित्राणां संन्यासं परम अब्रवीत अत्राप्य उदाहरन्तीमा गाथाः सत्यवता कृताः यथा कुमारः सत्यॊ वै न पुण्यॊ न च पापकृत न हय अस्ति सर्वभूतेषु दुःखम अस्मिन कुतः सुखम एवं परकृतिभूतानां सर्वसंसर्ग यायिनाम तयजतां जीवितं परायॊ विवृते पुण्यपातके यत तव एव राज्ञॊ जयायॊ वै कार्याणां तद वदामि ते बलेन संविभागैश च जय सवर्गं पुनीष्व च यस्यैवं बलम ओजश च स धर्मस्य परभुर नरः बराह्मणानां सुखार्थं तवं पर्येहि पृथिवीम इमाम यथैवैनान पुराक्षैप्सीस तथैवैनान परसादय अपि धिक करियमाणॊ ऽपि तयज्यमानॊ ऽपय अनेकधा आत्मनॊ दर्शनं विद्वन नाहन्तास्मीति मा करुधः घटमानः सवकार्येषु कुरु नैःश्रेयसं परम हिमाग्नि घॊरसदृशॊ राजा भवति कश चन लाङ्गलाशनि कल्पॊ वा भवत्य अन्यः परंतप न निःशेषेण मन्तव्यम अचिकित्स्येन वा पुनः न जातु नाहम अस्मीति परसक्तव्यम असाधुषु विकर्मणा तप्यमानः पादात पापस्य मुच्यते नैतत कार्यं पुनर इति दवितीयात परिमुच्यते चरिष्ये धर्मम एवेति तृतीयात परिमुच्यते कल्याणन अनुमन्तव्यं पुरुषेण बुभूषता ये सुगन्धीनि सेवन्ते तथा गन्धा भवन्ति ते ये दुर्गन्धीनि सेवन्ते तथा गन्धा भवन्ति ते तपश्चर्या परः सद्यः पापाद धि परिमुच्यते संवत्सरम उपास्याग्निम अभिशस्तः परमुच्यते तरीणि वर्षाण्य उपास्याग्निं भरूणहा विप्रमुच्यते यावतः पराणिनॊ हन्यात तज जातीयान सवभावतः परमीयमाणान उन्मॊच्य भरूणहा विप्रमुच्यते अपि वाप्सु निमज्जेत तरिर जपन्न अघ मर्षणम यथाश्वमेधावभृथस तथा तन मनुर अब्रवीत कषिप्रं परणुदते पापं सत्कारं लभते तथा अपि चैनं परसीदन्ति भूतानि जड मूकवत बृहस्पतिं देव गुरुं सुरासुराः; समेत्य सर्वे नृपते ऽनवयुञ्जन धर्मे फलं वेत्थ कृते महर्षे; तथेतरस्मिन नरके पापलॊके उभे तु यस्य सुकृते भवेतां; किं सवित तयॊस तत्र जयॊत्तरं सयात आचक्ष्व नः कर्मफलं महर्षे; कथं पापं नुदते पुण्यशीलः [ब] कृत्वा पापं पूर्वम अबुद्धिपूर्वं; पुण्यानि यः कुरुते बुद्धिपूर्वम स तत पापं नुदते पुण्यशीलॊ; वासॊ यथा मलिनं कषार युक्त्या पापं कृत्वा न मन्येत नाहम अस्मीति पूरुषः चिकीर्षेद एव कल्याणं शरद्दधानॊ ऽनसूयकः छिद्राणि वसनस्येव साधुना विवृणॊति यः यः पापं पुरुषः कृत्वा कल्याणम अभिपद्यते यथादित्यः पुनर उद्यंस तमः सर्वं वयपॊहति कल्याणम आचरन्न एवं सर्वं पापं वयपॊहति [भ] एवम उक्त्वा स राजानम इन्द्रॊतॊ जनमेजयम याजयाम आस विधिवद वाजिमेधेन शौनकः ततः स राजा वयपनीतकल्मषः; शरिया युतः परज्वलिताग्निरूपया विवेश राज्यं सवम अमित्रकर्शनॊ; दिवं यथा पूर्णवपुर निशाकरः [भ] शृणु पार्थ यथावृत्तम इतिहासं पुरातनम गृध्रजम्बुक संवादं यॊ वृत्तॊ वैदिशे पुरा दुःखिताः के चिद आदाय बालम अप्राप्तयौवनम कुलसर्वस्व भूतं वै रुदन्तः शॊकविह्वलाः बालं मृतं गृहीत्वाथ शमशानाभिमुखाः सथिताः अङ्केनाङ्कं च संक्रम्य रुरुदुर भूतले तदा तेषां रुदितशब्देन गृध्रॊ ऽभयेत्य वचॊ ऽबरवीत एकात्मकम इमं लॊके तयक्त्वा गच्छत माचिरम इह पुंसां सहस्राणि सत्रीसहस्राणि चैव हि समानीतानि कालेन किं ते वै जात्व अबान्धवाः संपश्यत जगत सर्वं सुखदुःखैर अधिष्ठितम संयॊगॊ विप्रयॊगश च पर्यायेणॊपलभ्यते गृहीत्वा ये च गच्छन्ति ये ऽनुयान्ति च तान मृतान ते ऽपय आयुषः परमाणेन सवेन गच्छन्ति जन्तवः अलं सथित्वा शमशाने ऽसमिन गृध्रगॊमायुसंकुले कङ्काल बहुले घॊरे सर्वप्राणि भयंकरे न पुनर जीवितः कश चित कालधर्मम उपागतः परियॊ वा यदि वा दवेष्यः पराणिनां गतिर ईदृशी सर्वेण खलु मर्तव्यं मर्त्यलॊके परसूयता कृतान्तविहिते मार्गे कॊ मृतं जीवयिष्यति कर्मान्त विहिते लॊके चास्तं गच्छति भास्करे गम्यतां सवम अधिष्ठानं सुतस्नेहं विसृज्य वै ततॊ गृध्रवचः शरुत्वा विक्रॊशन्तस तदा नृप बान्धवास ते ऽभयगच्छन्त पुत्रम उत्सृज्य भूतले विनिश्चित्याथ च ततः संत्यजन्तः सवम आत्मजम निराशा जीविते तस्य मार्गम आरुह्य धिष्ठिताः धवाङ्क्षाभ्र समवर्णस तु बिलान निःसृत्य जम्बुकः गच्छमानान सम तान आह निर्घृणाः खलु मानवाः आदित्यॊ ऽयं सथितॊ मूढाः सनेहं कुरुत मा भयम बहुरूपॊ मुहूर्तश च जीवेतापि कदा चन यूयं भूमौ विनिक्षिप्य पुत्रस्नेह विनाकृताः शमशाने पुत्रम उत्सृज्य कस्माद गच्छथ निर्घृणाः न वॊ ऽसत्य अस्मिन सुते सनेहॊ बाले मधुरभाषिणि यस्य भाषित मात्रेण परसादम उपगच्छथ न पश्यथ सुतस्नेहं यादृशः पशुपक्षिणाम न येषां धारयित्वा तान कश चिद अस्ति फलागमः चतुष्पात पक्षिकीटानां पराणिनां सनेहसङ्गिनाम परलॊकगतिस्थानां मुनियज्ञक्रिया इव तेषां पुत्राभिरामाणाम इह लॊके परत्र च न गुणॊ दृश्यते कश चित परजाः संधारयन्ति च अपश्यतां परियान पुत्रान नैषां शॊकॊ ऽनुतिष्ठति न च पुष्णन्ति संवृद्धास ते माता पितरौ कव चित मानुषाणां कुतः सनेहॊ येषां शॊकॊ भविष्यति इमं कुलकरं पुत्रं कथं तयक्त्वा गमिष्यथ चिरं मुञ्चत बाष्पं च चिरं सनेहेन पश्यत एवंविधानि हीष्टानि दुस्त्यजानि विशेषतः कषीणस्याथाभियुक्तस्य शमशानाभिमुखस्य च बान्धवा यत्र तिष्ठन्ति तत्रान्यॊ नावतिष्ठते सर्वस्य दयिताः पराणाः सर्वः सनेहं च विन्दति तिर्यग्यॊनिष्व अपि सतां सनेहं पश्यत यादृशम तयक्त्वा कथं गच्छेथेमं पद्मलॊलायताक्षकम यथा नवॊद्वाह कृतं सनानमाल्यविभूषितम [भ] जम्बुकस्य वचः शरुत्वा कृपणं परिदेवतः नयवर्तन्त तदा सर्वे शवार्थं ते सम मानुषाः [गृध्र] अहॊ धिक सुनृशंसेन जम्बुकेनाल्प मेधसा कषुद्रेणॊक्ता हीनसत्त्वा मानुषाः किं निवर्तथ पञ्च भूतपरित्यक्तं शून्यं काष्ठत्वम आगतम कस्माच छॊचथ निश्चेष्टम आत्मानं किं न शॊचथ तपः कुरुत वै तीव्रं मुच्यध्वं येन किल्बिषात तपसा लभ्यते सर्वं विलापः किं करिष्यति अनिष्टानि च भाग्यानि जानीत सह मूर्तिभिः येन गच्छति लॊकॊ ऽयं दत्त्वा शॊकम अनन्तकम धनं गाश च सुवर्णं च मणिरत्नम अथापि च अपत्यं च तपॊ मूलं तपॊयॊगाच च लभ्यते यथा कृता च भूतेषु पराप्यते सुखदुःखिता गृहीत्वा जायते जन्तुर दुःखानि च सुखानि च न कर्मणा पितुः पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा मार्गेणान्येन गच्छन्ति तयक्त्वा सुकृतदुष्कृते धर्मं चरत यत्नेन तथाधर्मान निवर्तत वर्तध्वं च यथाकालं दैवतेषु दविजेषु च शॊकं तयजत दैन्यं च सुतस्नेहान निवर्तत तयज्यताम अयम आकाशे ततः शीघ्रं निवर्तत यत करॊति शुभं कर्म तथाधर्मं सुदारुणम तत कर्तैव समश्नाति बान्धवानां किम अत्र हि इह तयक्त्वा न तिष्ठन्ति बान्धवा बान्धवं परियम सनेहम उत्सृज्य गच्छन्ति बाष्पपूर्णाविलेक्षणाः पराज्ञॊ वा यदि वा मूर्खः सधनॊ निर्धनॊ ऽपि वा सर्वः कालवशं याति शुभाशुभसमन्वितः किं करिष्यथ शॊचित्वा मृतं किम अनुशॊचथ सर्वस्य हि परभुः कालॊ धर्मतः समदर्शनः यौवनस्थांश च बालांश च वृद्धान गर्भगतान अपि सर्वान आविशते मृत्युर एवं भूतम इदं जगत [ज] अहॊ मन्दी कृतः सनेहॊ गृध्रेणेहाल्प मेधसा पुत्रस्नेहाभिभूतानां युष्माकं शॊचतां भृशम समैः सम्यक परयुक्तैश च वचनैः परश्रयॊत्तरैः यद गच्छथ जलस्थायं सनेहम उत्सृज्य दुस्त्यजम अहॊ पुत्र वियॊगेन मृतशून्यॊपसेवनात करॊशतां वै भृशं दुःखं विवत्सानां गवाम इव अद्य शॊकं विजानामि मानुषाणां महीतले सनेहं हि करुणं दृष्ट्वा ममाप्य अश्रूण्य अथागमन यत्नॊ हि सततं कार्यः कृतॊ दैवेन सिध्यति दैवं पुरुषकारश च कृतान्तेनॊपपद्यते अनिर्वेदः सदा कार्यॊ निर्वेदाद धि कुतः सुखम परयत्नात पराप्यते हय अर्थः कस्माद गच्छथ निर्दयाः आत्ममांसॊपवृत्तं च शरीरार्धमयीं तनुम पितॄणां वंशकर्तारं वने तयक्त्वा कव यास्यथ अथ वास्तं गते सूर्ये संध्याकाल उपस्थिते ततॊ नेष्यथ वा पुत्रम इहस्था वा भविष्यथ [ग] अद्य वर्षसहस्रं मे साग्रं जातस्य मानुषाः न च पश्यामि जीवन्तं मृतं सत्री पुंनपुंसकम मृता गर्भेषु जायन्ते मरियन्ते जातमात्रकाः विक्रमन्तॊ मरियन्ते च यौवनस्थास तथापरे अनित्यानीह भाग्यानि चतुष्पात पक्षिणाम अपि जङ्गमाजङ्गमानां चाप्य आयुर अग्रे ऽवतिष्ठते इष्टदारवियुक्ताश च पुत्रशॊकान्वितास तथा दह्यमानाः सम शॊकेन गृहं गच्छन्ति नित्यदा अनिष्टानां सहस्राणि तथेष्टानां शतानि च उत्सृज्येह परयाता वै बान्धवा भृशदुःखिताः तयज्यताम एष निस्तेजाः शून्यः काष्ठत्वम आगतः अन्यदेहविषक्तॊ हि शावं काष्ठम उपासते भरान्तजीवस्य वै बाष्पं कस्माद धित्वा न गच्छत निरर्थकॊ हय अयं सनेहॊ निरर्थश च परिग्रहः न चक्षुर्भ्यां न कर्णाभ्यां संशृणॊति समीक्षते तस्माद एनं समुत्सृज्य सवगृहान गच्छताशु वै मॊक्षधर्माश्रितैर वाक्यैर हेतुमद्भिर अनिष्टुरैः मयॊक्ता गच्छत कषिप्रं सवं सवम एव निवेशनम परज्ञा विज्ञानयुक्तेन बुद्धिसंज्ञा परदायिना वचनं शराविता रूक्षं मानुषाः संनिवर्तते [ज] इमं कनकवर्णाभं भूषणैः समलंकृतम गृध्रवाक्यात कथं पुत्रं तयजध्वं पितृपिण्डदम न सनेहस्य विरॊधॊ ऽसति विलापरुदितस्य वै मृतस्यास्य परित्यागात तापॊ वै भविता धरुवम शरूयते शम्बुके शूद्रे हते बराह्मण दारकः जीवितॊ धर्मम आसाद्य रामात सत्यपराक्रमात तथा शवेतस्य राजर्षेर बालॊ दिष्टान्तम आगतः शवॊ ऽभूते धर्मनित्येन मृतः संजीवितः पुनः तथा कश चिद भवेत सिद्धॊ मुनिर वा देवतापि वा कृपणानाम अनुक्रॊशं कुर्याद वॊ रुदताम इह [भ] इत्य उक्ताः संन्यवर्तन्त शॊकार्ताः पुत्रवत्सलाः अङ्के शिरः समाधाय रुरुदुर बहुविस्तरम [ग] अश्रुपात परिक्लिन्नः पाणिस्पर्शन पीडितः धर्मराज परयॊगाच च दीर्घां निद्रां परवेशितः तपसापि हि संयुक्तॊ न काले नॊपहन्यते सर्वस्नेहावसानं तद इदं तत परेतपत्तनम बालवृद्धसहस्राणि सदा संत्यज्य बान्धवाः दिनानि चैव रात्रीश च दुःखं तिष्ठन्ति भूतले अलं निर्बन्धम आगम्य शॊकस्य परिवारणम अप्रत्ययं कुतॊ हय अस्य पुनर अद्येह जीवितम नैष जम्बुक वाक्येन पुनः पराप्स्यति जीवितम मृतस्यॊत्सृष्ट देहस्य पुनर देहॊ न विद्यते न वै मूर्ति परदानेन न जम्बुक शतैर अपि शक्यॊ जीवयितुं हय एष बालॊ वर्षशतैर अपि अपि रुद्रः कुमारॊ वा बरह्मा वा विष्णुर एव वा वरम अस्मै परयच्छेयुस ततॊ जीवेद अयं शिशुः न च बाष्पविमॊक्षेण न चाश्वास कृतेन वै न दीर्घरुदितेनेह पुनर जीवॊ भविष्यति अहं च करॊष्टुकश चैव यूयं चैवास्य बान्धवाः धर्माधर्मौ गृहीत्वेह सर्वे वर्तामहे ऽधवनि अप्रियं परुषं चापि परद्रॊहं परस्त्रियम अधर्मम अनृतं चैव दूरात पराज्ञॊ निवर्तयेत सत्यं धर्मं शुभं नयाय्यं पराणिनां महतीं दयाम अजिह्मत्वम अशाठ्यं च यत्नतः परिमार्गत मातरं पितरं चैव बान्धवान सुहृदस तथा जीवतॊ ये न पश्यन्ति तेषां धर्मविपर्ययः यॊ न पश्यति चक्षुर्भ्यां नेङ्गते च कथं चन तस्य निष्ठावसानान्ते रुदन्तः किं करिष्यथ [भ] इत्य उक्तास तं सुतं तयक्त्वा भूमौ शॊकपरिप्लुताः दह्यमानाः सुतस्नेहात परययुर बान्धवा गृहान [ज] दारुणॊ मर्त्यलॊकॊ ऽयं सर्वप्राणि विनाशनः इष्टबन्धुवियॊगश च तथैवाल्पं च जीवितम बह्व अलीकम असत्यं च परतिवादाप्रियं वदम इमं परेक्ष्य पुनर भावं दुःखशॊकाभिवर्धनम न मे मानुषलॊकॊ ऽयं मुहूर्तम अपि रॊचते अहॊ धिग गृध्रवाक्येन संनिवर्तथ मानुषाः परदीप्ताः पुत्रशॊकेन यथैवाबुद्धयस तथा कथं गच्छथ स सनेहाः सुतस्नेहं विसृज्य च शरुत्वा गृध्रस्य वचनं पापस्येहाकृतात्मनः सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम सुखदुःखान्विते लॊके नेहास्त्य एकम अनन्तकम इमं कषितितले नयस्य बालं रूपसमन्वितम कुलशॊकाकरं मूढाः पुत्रं तयक्त्वा कव यास्यथ रूपयौवन संपन्नं दयॊतमानम इव शरिया जीवंतम एवं पश्यामि मनसा नात्र संशयः विनाशश चाप्य अनर्हॊ ऽसय सुखं पराप्स्यथ मानुषाः पुत्रशॊकाग्निदग्धानां मृतम अप्य अद्य वः कषमम दुःखसंभावनां कृत्वा धारयित्वा सवयं सुखम तयक्त्वा गमिष्यथ कवाद्य समुत्सृज्याल्प बुद्धिवत [भ] तथा धर्मविरॊधेन परिय मिथ्याभिध्यायिना शमशानवासिना नित्यं रात्रिं मृगयता तदा ततॊ मध्यस्थतां नीता वचनैर अमृतॊपमैः जम्बुकेन सवकार्यार्थं बान्धवास तस्य धिष्ठिताः [ग] अयं परेतसमाकीर्णॊ यक्षराक्षस सेवितः दारुणः काननॊद्देशः कौशिकैर अभिनादितः भीमः सुघॊरश च तथा नीलमेघसमप्रभः अस्मिञ शवं परित्यज्य परेतकार्याण्य उपासत भानुर यावन न यात्य अस्तं यावच च विमला दिशः तावद एनं परित्यज्य परेतकार्याण्य उपासत नदन्ति परुषं शयेनाः शिवाः करॊशन्ति दारुणाः मृगेन्द्राः परतिनन्दन्ति रविर अस्तं च गच्छति चिताधूमेन नीलेन संरज्यन्ते च पादपाः शमशाने च निराहाराः परतिनन्दन्ति देहिनः सर्वे विक्रान्तवीर्याश च अस्मिन देशे सुदारुणाः युष्मान परधर्षयिष्यन्ति विकृता मांसभॊजनाः दूराच चायं वनॊद्देशॊ भयम अत्र भविष्यति तयज्यतां काष्ठभूतॊ ऽयं मृष्यतां जाम्बुकं वचः यदि जम्बुक वाक्यानि निष्फलान्य अनृतानि च शरॊष्यथ भरष्टविज्ञानास ततः सर्वे विनङ्क्ष्यथ [ज] सथीयतां नेह भेतव्यं यावत तपति भास्करः तावद अस्मिन सुतस्नेहाद अनिर्वेदेन वर्तत सवैरं रुदत विस्रब्धाः सवैरं सनेहेन पश्यत सथीयतां यावद आदित्यः किं वः करव्यादभाषितैः यदि गृध्रस्य वाक्यानि तीव्राणि रभसानि च गृह्णीत मॊहितात्मानः सुतॊ वॊ न भविष्यति [भ] गृध्रॊ ऽनस्तमिते तव आह गते ऽसतम इति जम्बुकः मृतस्य तं परिजनम ऊचतुस तौ कषुधान्वितौ सवकार्यदक्षिणौ राजन गृध्रॊ जम्बुक एव च कषुत्पिपासापरिश्रान्तौ शास्त्रम आलम्ब्य जल्पतः तयॊर विज्ञानविदुषॊर दवयॊर जम्बुक पत्रिणॊः वाक्यैर अमृतकल्पैर हि परातिष्ठन्त वरजन्ति च शॊकदैन्य समाविष्टा रुदन्तस तस्थिरे तदा सवकार्यकुशलाभ्यां ते संभ्राम्यन्ते ह नैपुणात तथा तयॊर विवदतॊर विज्ञानविदुषॊर दवयॊः बान्धवानां सथितानां च उपातिष्ठत शंकरः ततस तान आह मनुजान वरदॊ ऽसमीति शूलभृत ते परत्यूचुर इदं वाक्यं दुःखिताः परणताः सथिताः एकपुत्र विहीनानां सर्वेषां जीवितार्थिनाम पुत्रस्य नॊ जीव दानाज जिवितं दातुम अर्हसि एवम उक्तः स भगवान वारिपूर्णेन पाणिना जीवं तस्मै कुमाराय परादाद वर्षशताय वै तथा गॊमायुगृध्राभ्याम अददत कषुद विनाशनम वरं पिनाकी भगवान सर्वभूतहिते रतः ततः परणम्य तं देवं शरेयॊ हर्षसमन्विताः कृतकृत्याः सुखं हृष्टाः परातिष्ठन्त तदा विभॊ अनिर्वेदेन दीर्घेण निश्चयेन धरुवेण च देवदेव परसादाच च कषिप्रं फलम अवाप्यते पश्य देवस्य संयॊगं बान्धवानां च निश्चयम कृपणानां हि रुदतां कृतम अश्रुप्रमार्जनम पश्य चाल्पेन कालेन निश्चयान्वेषणेन च परसादं शंकरात पराप्य दुःखिताः सुखम आप्नुवन ते विस्मिताः परहृष्टाश च पुत्र संजीवनात पुनः बभूवुर भरतश्रेष्ठ परसादाच छंकरस्य वै ततस ते तवरिता राजञ शरुत्वां शॊकम अघॊद्भवम विविशुः पुत्रम आदाय नगरं हृष्टमानसाः एषा बुद्धिः समस्तानां चातुर्वर्ण्ये निदर्शिता धर्मार्थमॊक्षसंयुक्तम इतिहासम इमं शुभम शरुत्वा मनुष्यः सततम इह परेत्य च मॊदते [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम संवादं भरतश्रेष्ठ शल्मलेः पवनस्य च हिमवन्तं समासाद्य महान आसीद वनस्पतिः वर्षपूगाभिसंवृद्धः शाखा सकन्धपलाशवान तत्र सम मत्ता मातङ्गा धर्मार्ताः शरमकर्शिताः विश्रमन्ति महाबाहॊ तथान्या मृगजातयः नल्व मात्रपरीणाहॊ घनच छायॊ वनस्पतिः शुकशारिक संघुष्टः फलवान पुष्पवान अपि सार्थिका वणिजश चापि तापसाश च वनौकसः वसन्ति वासान मार्गस्थाः सुरम्ये तरुसत्तमे तस्या ता विपुलाः शाखा दृष्ट्वा सकन्धांश च सर्वतः अभिगम्याब्रवीद एनं नारदॊ भरतर्षभ अहॊ नु रमणीयस तवम अहॊ चासि मनॊरमः परीयामहे तवया नित्यं तरुप्रवर शल्मले सदैव शकुनास तात मृगाश चाधस तथा गजाः वसन्ति तव संहृष्टा मनॊहरतरास तथा तव शाखा महाशाख सकन्धं च विपुलं तथा न वै परभग्नान पश्यामि मारुतेन कथं चन किं नु ते मारुतस तात परीतिमान अथ वा सुहृत तवां रक्षति सदा येन वने ऽसमिन पवनॊ धरुवम विवान हि पवनः सथानाद वृक्षान उच्चावचान अपि पर्वतानां च शिखराण्य आचालयति वेगवान शॊषयत्य एव पातालं विवान गन्धवहः शुचिः हरदांश च सरितश चैव सागरांश च तथैव ह तवां संरक्षेत पवनः सखित्वेन न संशयः तस्माद बहल शाखॊ ऽसि पर्णवान पुष्पवान अपि इदं च रमणीयं ते परतिभाति वनस्पते यद इमे विहगास तात रमन्ते मुदितास तवयि एषां पृथक समस्तानां शरूयते मधुरः सवरः पुष्पसंमॊदने काले वाशतां सुमनॊहरम तथेमे मुदिता नागाः सवयूथकुलशॊभिनः धर्मार्तास तवां समासाद्य सुखं विन्दन्ति शल्मले तथैव मृगजातीभिर अन्याभिर उपशॊभसे तथा सार्थाधिवासैश च शॊभसे मेरुवद दरुम बराह्मणैश च तपःसिद्धैस तापसैः शरमणैर अपि तरिविष्टपसमं मन्ये तवायतनम एव ह बन्धुत्वाद अथ वा सख्याच छल्मले नात्र संशयः पालयत्य एव सततं भीमः सर्वत्र गॊऽनिलः नयग भावं परमं वायॊः शल्मले तवम उपागतः तवाहम अस्मीति सदा येन रक्षति मारुतः न तं पश्याम्य अहं वृक्षं पर्वतं वापि तं दृढम यॊ न वायुबलाद भग्नः पृथिव्याम इति मे मतिः तवं पुनः कारणैर नूनं शल्मले रक्ष्यसे सदा वायुना सपरीवारस तेन तिष्ठस्य असंशयम [षल्मलि] न मे वायुः सखा बरह्मन न बन्धुर न च मे सुहृत परमेष्ठी तथा नैव येन रक्षति मानिलः मम तेजॊबलं वायॊर भीमम अपि हि नारद कलाम अष्टादशीं पराणैर न मे पराप्नॊति मारुतः आगच्छन परमॊ वायुर मया विष्टम्भितॊ बलात रुजन दरुमान पर्वतांश च यच चान्यद अपि किं चन स मया बहुशॊ भग्नः परभञ्जन वै परभञ्जनः तस्मान न बिभ्ये देवर्षे करुद्धाद अपि समीरणात [न] शल्मले विपरीतं ते दर्शनं नात्र संशयः न हि वायॊर बलेनास्ति भूतं तुल्यबलं कव चित इन्द्रॊ यमॊ वैश्रवणॊ वरुणश च जलेश्वरः न ते ऽपि तुल्या मरुतः किं पुनस तवं वनस्पते यद धि किं चिद इह पराणि शल्मले चेष्टते भुवि सर्वत्र भगवान वायुश चेष्टा पराणकरः परभुः एष चेष्टयते सम्यक पराणिनः सम्यग आयतः असम्यग आयतॊ भूयश चेष्टते विकृतॊ नृषु स तवम एवंविधं वायुं सर्वसत्त्वभृतां वरम न पूजयसि पूज्यं तं किम अन्यद बुद्धिलाघवात असारश चासि दुर्बुद्धे केवलं बहु भाषसे करॊधादिभिर अवच्छन्नॊ मिथ्या वदसि शल्मले मम रॊषः समुत्पन्नस तवय्य एवं संप्रभाषति बरवीम्य एष सवयं वायॊस तव दुर्भाषितं बहु चन्दनैः सपन्दनैः शालैः सरलैर देवदारुभिः वेतसैर बन्धनैश चापि ये चान्ये बलवत्तराः तैश चापि नैवं दुर्बुद्धे कषिप्तॊ वायुः कृतात्मभिः ते हि जानन्ति वायॊश च बलम आत्मन एव च तस्मात ते वै नमस्यन्ति शवसनं दरुमसत्तमाः तवं तु मॊहान न जानीषे वायॊर बलम अनन्तकम [भ] एवम उक्त्वा तु राजेन्द्र शल्मलिं बरह्मवित्तमः नारदः पवने सर्वं शल्मलेर वाक्यम अब्रवीत हिमवत्पृष्ठजः कश चिच छल्मलिः परिवारवान बृहन मूलॊ बृहच छाखः स तवां वायॊ ऽवमन्यते बहून्य आक्षेप युक्तानि तवाम आह वचनानि सः न युक्तानि मया वायॊ तानि वक्तुं तवयि परभॊ जानामि तवाम अहं वायॊ सर्वप्राणभृतां वरम वरिष्ठं च गरिष्ठं च करॊधे वैवस्वतं यथा एवं तु वचनं शरुत्वा नारदस्य समीरणः शल्मलिं तम उपागम्य करुद्धॊ वचनम अब्रवीत शल्मले नारदे यत तत तवयॊक्तं मद विगर्हणम अहं वायुः परभावं ते दर्शयाम्य आत्मनॊ बलम नाहं तवा नाभिजानामि विदितश चासि मे दरुम पितामहः परजा सर्गे तवयि विश्रान्तवान परभुः तस्य विश्रमणाद एव परसादॊ यः कृतस तव रक्ष्यसे तेन दुर्बुद्धे नात्म वीर्याद दरुमाधम यन मा तवम अवजानीषे यथान्यं पराकृतं तथा दर्शयाम्य एष आत्मानं यथा माम अवभॊत्स्यसे एवम उक्तस ततः पराह शल्मलिः परहसन्न इव पवनत्वं वने करुद्धॊ दर्शयात्मानम आत्मना मयि वै तयज्यतां करॊधः किं मे करुद्धः करिष्यसि न ते बिभेमि पवनयद्य अपि तवं सवयंप्रभुः इत्य एवम उक्तः पवनः शव इत्य एवाब्रवीद वचः दर्शयिष्यामि ते तेजस ततॊ रात्रिर उपागमत अथ निश्चित्य मनसा शल्मलिर वातकारितम पश्यमानस तदात्मानम असमं मातरिश्वनः नारदे यन मया परॊक्तं पवनं परति तन मृषा असमर्थॊ हय अहं वायॊर बलेन बलवान हि सः मारुतॊ बलवान नित्यं यथैनं नारदॊ ऽबरवीत अहं हि दुर्बलॊ ऽनयेभ्यॊ वृक्षेभ्यॊ नात्र संशयः किं तु बुद्ध्या समॊ नास्ति मम कश चिद वनस्पतिः तद अहं बुद्धिम आस्थाय भयं मॊक्ष्ये समीरणात यदि तां बुद्धिम आस्थाय चरेयुः पर्णिनॊ वने अरिष्टाः सयुः सदा करुद्धात पवनान नात्र संशयः ते ऽतर बाला न जानन्ति यथा नैनान समीरणः समीरयेत संक्रुद्धॊ यथा जानाम्य अहं तथा ततॊ निश्चित्य मनसा शल्मलिः कषुभितस तदा शाखाः सकन्धान परशाखाश च सवयम एव वयशातयत स परित्यज्य शाखाश च पत्राणि कुसुमानि च परभाते वायुम आयान्तं परत्यैक्षत वनस्पतिः ततः करुद्धः शवसन वायुः पातयन वै महाद्रुमान आजगामाथ तं देशं सथितॊ यत्र स शल्मलिः तं हीनपर्णं पतिताग्र शाखं; विशीर्णपुष्पं परसमीक्ष्य वायुः उवाच वाक्यं समयमान एनं; मुदा युतं शल्मलिं रुग्णशाखम अहम अप्य एवम एव तवां कुर्वाणः शल्मले रुषा आत्मना यत्कृतं कृत्स्नं शाखानाम अपकर्षणम हीनपुष्पाग्र शाखस तवं शीर्णाङ्कुर पलाशवान आत्मदुर्मन्त्रितेनेह मद्वीर्यवशगॊ ऽभवः एतच छरुत्वा वचॊ वायॊः शल्मलिर वरीडितस तदा अतप्यत वचः समृत्वा नारदॊ यत तद अब्रवीत एवं यॊ राजशार्दूल दुर्बलः सन बलीयसा वैरम आसज्जते बालस तप्यते शल्मलिर यथा तस्माद वैरं न कुर्वीत दुर्बलॊ बलवत्तरैः शॊचेद धि वैरं कुर्वाणॊ यथा वै शल्मलिस तथा न हि वैरं महात्मानॊ विवृण्वन्त्य अपकारिषु शनैः शनैर महाराज दर्शयन्ति सम ते बलम वैरं न कुर्वीत नरॊ दुर्बुद्धिर बुद्धिजीविना बुद्धिर बुद्धिमतॊ याति तूलेष्व इव हुताशनः न हि बुद्ध्या समं किं चिद विद्यते पुरुषे नृप तथा बलेन राजेन्द्र न समॊ ऽसतीति चिन्तयेत तस्मात कषमेत बालाय जडाय बधिराय च बलाधिकाय राजेन्द्र तद दृष्टं तवयि शत्रुहन अक्षौहिण्यॊ दशैका च सप्त चैव महाद्युते बलेन न समा राजन्न अर्जुनस्य महात्मनः हतास ताश चैव भग्नाश च पाण्डवेन यशस्विना चरता बलम आस्थाय पाकशासनिना मृधे उक्तास ते राजधर्माश च आपद धर्माश च भारत विस्तरेण महाराज किं भूयः परब्रवीमि ते [य] पापस्य यद अधिष्ठानं यतः पापं परवर्तते एतद इच्छाम्य अहं जञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ [भ] पापस्य यद अधिष्ठानं तच छृणुष्व नराधिप एकॊ लॊभॊ महाग्राहॊ लॊभात पापं परवर्तते अतः पापम अधर्मश च तथा दुःखम अनुत्तमम निकृत्या मूलम एतद धि येन पापकृतॊ जनाः लॊभात करॊधः परभवति लॊभात कामः परवर्तते लॊभान मॊहश च माया च मानस्तम्भः परासुता अक्षमा हरीपरित्यागः शरीनाशॊ धर्मसंक्षयः अभिध्या परज्ञता चैव सर्वं लॊभात परवर्तते अन्यायश चावितर्कश च विकर्मसु च याः करियाः कूटविद्यादयश चैव रूपैश्वर्यमदस तथा सर्वभूतेष्व अविश्वासः सर्वभूतेष्व अनार्जवम सर्वभूतेष्व अभिद्रॊहः सर्वभूतेष्व अयुक्तता हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम वाग वेगॊ मानसॊ वेगॊ निन्दा वेगस तथैव च उपस्थॊदरयॊर वेगॊ मृत्युवेगश च दारुणः ईर्ष्या वेगश च बलवान मिथ्या वेगश च दुस्त्यजः रसवेगश च दुर्वारः शरॊत्रवेगश च दुःसहः कुत्सा विकत्था मात्सर्यं पापं दुष्करकारिता साहसानां च सर्वेषाम अकार्याणां करियास तथा जातौ बाल्ये ऽथ कौमारे यौवने चापि मानवः न संत्यजत्य आत्मकर्म यन न जीर्यति जीर्यतः यॊ न पूरयितुं शक्यॊ लॊभः पराप्त्या कुरूद्वह नित्यं गम्भीरतॊयाभिर आपगाभिर इवॊदधिः न परहृष्यति लाभैर यॊ यश च कामैर न तृप्यति यॊ न देवैर न गन्धर्वैर नासुरैर न महॊरगैः जञायते नृप तत्त्वेन सर्वैर भूतगणैस तथा स लॊभः सह मॊहेन विजेतव्यॊ जितात्मना दम्भॊ दरॊहश च निन्दा च पैशुन्यं मत्सरस तथा भवन्त्य एतानि कौरव्य लुब्धानाम अकृतात्मनाम सुमहान्त्य अपि शास्त्राणि धारयन्ति बहुश्रुताः छेत्तारः संशयानां च कलिश्यन्तीहाल्प बुद्धयः दवेषक्रॊधप्रसक्ताश च शिष्टाचार बहिष्कृताः अन्तः कषुरा वान मधुराः कूपाश छन्नास तृणैर इव धर्मवैतंसिकाः कषुद्रा मुष्णन्ति धवजिनॊ जगत कुर्वते च बहून मार्गांस तांस तान हेतुबलाश्रिताः सर्वं मार्गं विलुम्पन्ति लॊभाज्ञानेषु निष्ठिताः धर्मस्याह्रियमाणस्य लॊभग्रस्तैर दुरात्मभिः याया विक्रियते संस्था ततः साभिप्रपद्यते दर्पः करॊधॊ मदः सवप्नॊ हर्षः शॊकॊ ऽतिमानिता तत एव हि कौरव्य दृश्यन्ते लुब्ध बुद्धिषु एतान अशिष्टान बुध्यस्व नित्यं लॊभसमन्वितान शिष्टांस तु परिपृच्छेथा यान वक्ष्यामि शुचिव्रतान येषु वृत्ति भयं नास्ति परलॊकभयं न च नामिषेषु परसङ्गॊ ऽसति न परियेष्व अप्रियेषु च शिष्टाचारः परियॊ येषु दमॊ येषु परतिष्ठितः सुखं दुःखं परं येषां सत्यं येषां परायणम दातारॊ न गृहीतारॊ दयावन्तस तथैव च पितृदेवातिथेयाश च नित्यॊद्युक्तास तथैव च सर्वॊपकारिणॊ धीराः सर्वधर्मानुपालकाः सर्वभूतहिताश चैव सर्वदेयाश च भारत न ते चालयितुं शक्या धर्मव्यापार पारगाः न तेषां भिद्यते वृत्तं यत पुरा साधुभिः कृतम न तरासिनॊ न चपला न रौद्राः सत्पथे सथिताः ते सेव्याः साधुभिर नित्यं येष्व अहिंसा परतिष्ठिता कामक्रॊधव्यपेता ये निर्ममा निरहंकृताः सुव्रताः सथिरमर्यादास तान उपास्स्व च पृच्छ च न गवार्थं यशॊऽरथं वा धर्मस तेषां युधिष्ठिर अवश्य कार्य इत्य एव शरीरस्य करियास तथा न भयं करॊधचापल्यं न शॊकस तेषु विद्यते न धर्मध्वजिनश चैव न गुह्यं किं चिद आस्थिताः येष्व अलॊभस तथामॊहॊ ये च सत्यार्जवे रताः तेषु कौन्तेय रज्येथा येष्व अतन्द्री कृतं मनः ये न हृष्यन्ति लाभेषु नालाभेषु वयथन्ति च निर्ममा निरहंकाराः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः लाभालाभौ सुखदुःखे च तात; परियाप्रिये मरणं जीवितं च समानि येषां सथिरविक्रमाणां; बुद्धात्मनां सत्त्वम अवस्थितानाम सुखप्रियैस तान सुमहाप्रतापान; यत्तॊ ऽपरमत्तश च समर्थयेथाः दैवात सर्वे गुणवन्तॊ भवन्ति; शुभाशुभा वाक परलापा यथैव [य] अनर्थानाम अधिष्ठानम उक्तॊ लॊभः पितामह अज्ञानम अपि वै तात शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः [भ] करॊति पापं यॊ ऽजञानान नात्मनॊ वेत्ति च कषमम परद्वेष्टि साधुवृत्तांश च स लॊकस्यैति वाच्यताम अज्ञानान निरयं याति तथाज्ञानेन दुर्गतिम अज्ञानात कलेशम आप्नॊति तथापत्सु निमज्जति [य] अज्ञानस्य परवृत्तिं च सथानं वृद्धिं कषयॊदयौ मूलं यॊगं गतिं कालं कारणं हेतुम एव च शरॊतुम इच्छामि तत्त्वेन यथावद इह पार्थिव अज्ञानप्रभवं हीदं यद दुःखम उपलभ्यते [भ] रागॊ दवेषस तथा मॊहॊ हर्षः शॊकॊ ऽभिमानिता कामः करॊधश च दर्पश च तन्द्रीर आलस्यम एव च इच्छा दवेषस तथा तापः परवृद्ध्य उपतापिता अज्ञानम एतन निर्दिष्टं पापानां चैव याः करियाः एतया या परवृत्तिश च वृद्ध्यादीन यांश च पृच्छसि विस्तरेण महाबाहॊ शृणु तच च विशां पते उभाव एतौ समफलौ समदॊषौ च भारत अज्ञानं चातिलॊभश चाप्य एकं जानीहि पार्थिव लॊभप्रभवम अज्ञानं वृद्धं भूयः परवर्धते सथाने सथानं कषये कषैण्यम उपैति विविधां गतिम मूलं लॊभस्य महतः कालात्म गतिर एव च छिन्ने ऽचछिन्ने तथा लॊभे कारणं काल एव हि तस्याज्ञानात तु लॊभॊ हि लॊभाद अज्ञानम एव च सर्वे दॊषास तथा लॊभात तस्माल लॊभं विवर्जयेत जनकॊ युवनाश्वश च वृषादर्भिः परसेनजित लॊभक्षयाद दिवं पराप्तास तथैवान्ये जनाधिपाः परत्यक्षं तु कुरुश्रेष्ठ तयज लॊभम इहात्मना तयक्त्वा लॊभं सुखं लॊके परेत्य चानुचरिष्यसि [य] सवाध्यायकृतयत्नस्य बराह्मणस्य पितामह धर्मकामस्य धर्मात्मन किं नु शरेय इहॊच्यते बहुधा धर्शने लॊके शरेयॊ यद इह मन्यसे अस्मिँल लॊके परे चैव तन मे बरूहि पितामह महान अयं धर्मपथॊ बहुशाखश च भारत किं सविद एवेह धर्माणाम अनुष्ठेयतमं मतम धर्मस्य महतॊ राजन बहुशाखस्य तत्त्वतः यन मूलं परमं तात तत सर्वं बरूह्य अतन्द्रितः [भ] हन्त ते कथयिष्यामि येन शरेयः परपत्स्यसे पीत्वामृतम इव पराज्ञॊ जञानतृप्तॊ भविष्यसि धर्मस्य विधयॊ नैके ते ते परॊक्ता महर्षिभिः सवं सवं विज्ञानम आश्रित्य दमस तेषां परायणम दमं निःश्रेयसं पराहुर वृद्धा निश्चयदर्शिनः बराह्मणस्य विशेषेण दमॊ धर्मः सनातनः नादान्तस्य करिया सिद्धिर यथावद उपलभ्यते दमॊ दानं तथा यज्ञान अधीतं चातिवर्तते दमस तेजॊ वर्धयति पवित्रं च दमः परम विपाप्मा तेजसा युक्तः पुरुषॊ विन्दते महत दमेन सदृशं धर्मं नान्यं लॊकेषु शुश्रुम दमॊ हि परमॊ लॊके परशस्तः सर्वधर्मिणाम परेत्य चापि मनुष्येन्द्र परमं विन्दते सुखम दमेन हि समायुक्तॊ महान्तं धर्मम अश्नुते सुखं दान्तः परस्वपिति सुखं च परतिबुध्यते सुखं पर्येति लॊकांश च मनश चास्य परसीदति अदान्तः पुरुषः कलेशम अभीक्ष्णं परतिपद्यते अनर्थांश च बहून अन्यान परसृजत्य आत्मदॊषजान आश्रमेषु चतुर्ष्व आहुर दमम एवॊत्तमं वरतम तस्य लिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयॊ दमः कषमा धृतिर अहिंसा च समता सत्यम आर्जवम इन्द्रियावजयॊ दाक्ष्यं मार्दवं हरीर अचापलम अकार्पण्यम असंरम्भः संतॊषः परियवादिता अविवित्सानसूया चाप्य एषां समुदयॊ दमः गुरु पूजा च कौरव्य दया भूतेष्व अपैशुनम जनवादॊ ऽमृषा वादः सतुतिनिन्दा विवर्जनम कामः करॊधश च लॊभश च दर्पः सतम्भॊ विकत्थनम मॊह ईर्ष्यावमानश चेत्य एतद दान्तॊ न सेवते अनिन्दितॊ हय अकामात्माथाल्पेच्छॊ ऽथानसूयकः समुद्रकल्पः स नरॊ न कदा चन पूर्यते अहं तवयि मम तवं च मयि ते तेषु चाप्य अहम पूर्वसंबन्धिसंयॊगान नैतद दान्तॊ निषेवते सर्वा गराम्यास तथारण्या याश च लॊके परवृत्तयः निन्दां चैव परशंसां च यॊ नाश्रयति मुच्यते मैत्रॊ ऽथ शीलसंपन्नः सुसहाय परश च यः मुक्तश च विविधैः सङ्गैस तस्य परेत्य महत फलम सुवृत्तः शीलसंपन्नः परसन्नात्मात्मविद बुधः पराप्येह लॊके सत्कारं सुगतिं परतिपद्यते कर्म यच छुभम एवेह सद्भिर आचरितं च यत तद एव जञानयुक्तस्य मुनेर धर्मॊ न हीयते निष्क्रम्य वनम आस्थाय जञानयुक्तॊ जितेन्द्रियः कालाकाङ्क्षी चरन्न एवं बरह्मभूयाय कल्पते अभयं यस्य भूतेभ्यॊ भूतानाम अभयं यतः तस्य देहाद विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश चन अवाचिनॊति कर्माणि न च संप्रचिनॊति ह समः सर्वेषु भूतेषु मैत्रायण गतिश चरेत शकुनीनाम इवाकाशे जले वारि चरस्य वा यथागतिर न दृश्येत तथा तस्य न संशयः गृहान उत्सृज्य यॊ राजन मॊक्षम एवाभिपद्यते लॊकास तेजॊमयास तस्य कल्पन्ते शाश्वतीः समाः संन्यस्य सर्वकर्माणि संन्यस्य विधिवत तपः संन्यस्य विविधा विद्याः सर्वं संन्यस्य चैव ह कामेषु चाप्य अनावृत्तः परसन्नात्मात्मविच छुचिः पराप्येह लॊके सत्कारं सवर्गं समभिपद्यते यच च पैतामहं सथानं बरह्मराशि समुद्भवम गुहायां पिहितं नित्यं तद दमेनाभिपद्यते जञानारामस्य बुद्धस्य सर्वभूताविरॊधिनः नावृत्ति भयम अस्तीह परलॊके भयं कुतः एक एव दमे दॊषॊ दवितीयॊ नॊपपद्यते यद एनं कषमया युक्तम अशक्तं मन्यते जनः एतस्य तु महाप्राज्ञ दॊषस्य सुमहान गुणः कषमायां विपुला लॊकाः सुलभा हि सहिष्णुना दान्तस्य किम अरण्येन तथादान्तस्य भारत यत्रैव हि वसेद दान्तस तद अरण्यं स आश्रमः [व] एतद भीष्मस्य वचनं शरुत्वा राजा युधिष्ठिरः अमृतेनेव संतृप्तः परहृष्टः समपद्यत पुनश च परिपप्रच्छ भीष्मं धर्मभृतां वरम तपः परति स चॊवाच तस्मै सर्वं कुरूद्वह [भ] सर्वम एतत तपॊ मूलं कवयः परिचक्षते न हय अतप्त तपा मूढः करियाफलम अवाप्यते परजापतिर इदं सर्वं तपसैवासृजत परभुः तथैव वेदान ऋषयस तपसा परतिपेदिरे तपसॊ हय आनुपूर्व्येण फलमूलानिलाशनाः तरीँल लॊकांस तपसा सिद्धाः पश्यन्ति सुसमाहिताः औषधान्य अगदादीनि तिस्रॊ विद्याश च संस्कृताः तपसैव हि सिध्यन्ति तपॊ मूलं हि साधनम यद दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरुत्सहम सर्वं तत तपसा शक्यं तपॊ हि दुरतिक्रमम सुरापॊ ऽसंमतादायी भरूणहा गुरुतल्पगः तपसैव सुतप्तेन नरः पापाद विमुच्यते तपसॊ बहुरूपस्य तैस तैर दवारैः परवर्ततः निवृत्त्या वर्तमानस्य तपॊ नानशनात परम अहिंसा सत्यवचनं दानम इन्द्रियनिग्रहः एतेभ्यॊ हि महाराज तपॊ नानशनात परम न दुष्करतरं दानान नातिमातरम आश्रमः तरैविद्येभ्यः परं नास्ति संन्यासः परमं तपः इन्द्रियाणीह रक्षन्ति धनधान्याभिगुप्तये तस्माद अर्थे च धर्मे च तपॊ नानशनात परम ऋषयः पितरॊ देवा मनुष्या मृगसत्तमाः यानि चान्यानि भूतानि सथावराणि चराणि च तपः परायणाः सर्वे सिध्यन्ति तपसा च ते इत्य एवं तपसा देवा महत्त्वं चाप्य अवाप्नुवन इमानीष्ट विभागानि फलानि तपसा सदा तपसा शक्यते पराप्तुं देवत्वम अपि निश्चयात [य] सत्यं धर्मे परशंसन्ति विप्रर्षिपितृदेवताः सत्यम इच्छाम्य अहं शरॊतुं तन मे बरूहि पितामह सत्यं किं लक्षणं राजन कथं वा तद अवाप्यते सत्यं पराप्य भवेत किं च कथं चैव तद उच्यते [भ] चातुर्वर्ण्यस्य धर्माणां संकरॊ न परशस्यते अविकारितमं सत्यं सर्ववर्णेषु भारत सत्यं सत्सु सदा धर्मः सत्यं धर्मः सनातनः सत्यम एव नमस्येत सत्यं हि परमा गतिः सत्यं धर्मस तपॊयॊगः सत्यं बरह्म सनातनम सत्यं यज्ञः परः परॊक्तः सत्ये सर्वं परतिष्ठितम आचारान इह सत्यस्य यथावद अनुपूर्वशः लक्षणं च परवक्ष्यामि सत्यस्येह यथाक्रमम पराप्यते हि यथासत्यं तच च शरॊतुं तवम अर्हसि सत्यं तरयॊदश विधं सर्वलॊकेषु भारत सत्यं च समता चैव दमश चैव न संशयः अमात्सर्यं कषमा चैव हरीस तितिक्षानसूयता तयागॊ धयानम अथार्यत्वं धृतिश च सततं सथिरा अहिंसा चैव राजेन्द्र सत्याकारास तरयॊदश सत्यं नामाव्ययं नित्यम अविकारि तथैव च सर्वधर्माविरुद्धं च यॊगेनैतद अवाप्यते आत्मनीष्टे तथानिष्टे रिपौ च समता तथा इच्छा दवेषक्षयं पराप्य कामक्रॊधक्षयं तथा दमॊ नान्यस्पृहा नित्यं धैर्यं गाम्भीर्यम एव च अभयं करॊधशमनं जञानेनैतद अवाप्यते अमात्सर्यं बुधाः पराहुर दानं धर्मे च संयमम अवस्थितेन नित्यं च सत्येनामत्सरी भवेत अक्षमायाः कषमायाश च परियाणीहाप्रियाणि च कषमते सर्वतः साधुः साध्व आप्नॊति च सत्यवान कल्याणं कुरुते गाढं हरीमान न शलाघते कव चित परशान्तवान मना नित्यं हरीस तु धर्माद अवाप्यते धर्मार्थहेतॊः कषमते तितिक्षा कषान्तिर उच्यते लॊकसंग्रहणार्थं तु सा तु धैर्येण लभ्यते तयागः सनेहस्य यस तयागॊ विषयाणां तथैव च रागद्वेषप्रहीणस्य तयागॊ भवति नान्यथा आर्यता नाम भूतानां यः करॊति परयत्नतः शुभं कर्म निराकारॊ वीतरागत्वम एव च धृतिर नाम सुखे दुःखे यथा नाप्नॊति विक्रियाम तां भजेत सदा पराज्ञॊ य इच्छेद भूतिम आत्मनः सर्वथा कषमिणा भाव्यं तथा सत्यपरेण च वीतहर्षभयक्रॊधॊ धृतिम आप्नॊति पण्डितः अद्रॊहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा अनुग्रहश च दानं च सतां धर्मः सनातनः एते तरयॊदशाकाराः पृथक सत्यैक लक्षणाः भजन्ते सत्यम एवेह बृंहयन्ति च भारत नान्तः शक्यॊ गुणानां हि वक्तुं सत्यस्य भारत अतः सत्यं परशंसन्ति विप्राः स पितृदेवताः नास्ति सत्यात परॊ धर्मॊ नानृतात पातकं परम सथितिर हि सत्यं धर्मस्य तस्मात सत्यं न लॊपयेत उपैति सत्याद दानं हि तथा यज्ञाः स दक्षिणाः वरताग्निहॊत्रं वेदाश च ये चान्ये धर्मनिश्चयाः अश्वमेध सहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम अश्वमेध सहस्राद धि सत्यम एवातिरिच्यते [य] यतः परभवति करॊधः कामश च भरतर्षभ शॊकमॊहौ विवित्सा च परासुत्वं तथा मदः लॊभॊ मात्सर्यम ईर्ष्या च कुत्सासूया कृपा तथा एतत सर्वं महाप्राज्ञ याथातथ्येन मे वद [भ] तरयॊदशैते ऽतिबलाः शत्रवः पराणिनां समृताः उपासते महाराज समस्ताः पुरुषान इह एते परमत्तं पुरुषम अप्रमत्ता नुदन्ति हि वृका इव विलुम्पन्ति दृष्ट्वैव पुरुषेतरान एभ्यः परवर्तते दुःखम एभ्यः पापं परवर्तते इति मर्त्यॊ विजानीयात सततं भरतर्षभ एतेषाम उदयं सथानं कषयं च पुरुषॊत्तम हन्त ते वर्तयिष्यामि तन मे निगदतः शृणु लॊभात करॊधः परभवति परदॊषैर उदीर्यते कषमया तिष्ठते राजञ शरीमांश च विनिवर्तते संकल्पाज जायते कामः सेव्यमानॊ विवर्धते अवद्य दर्शनाद वयेति तत्त्वज्ञाना च धीमताम विरुद्धानि हि शास्त्राणि पश्यन्तीहाल्प बुद्धयः विवित्सा जायते तत्र तत्त्वज्ञानान निवर्तते परीतेः शॊकः परभवति वियॊगात तस्य देहिनः यदा निरर्थकं वेत्ति तदा सद्यः परणश्यति परासुता करॊधलॊभाद अभ्यासाच च परवर्तते दयया सर्वभूतानां निर्वेदात सा निवर्तते सत्त्वत्यागात तु मात्सर्यम अहितानि च सेवते एतत तु कषीयते तात साधूनाम उपसेवनात कुलाज जञानात तथैश्वर्यान मदॊ भवति देहिनाम एभिर एव तु विज्ञातैर मदः सद्यः परणश्यति ईर्ष्या कामात परभवति संघर्षाच चैव भारत इतरेषां तु मर्त्यानां परज्ञया सा परणश्यति विभ्रमाल लॊकबाह्यानां दवेष्यैर वाक्यैर असंगतैः कुत्सा संजायते राजन्न उपेक्षाभिः परशाम्यति परतिकर्तुम अशक्याय बलस्थायापकारिणे असूया जायते तीव्रा कारुण्याद विनिवर्तते कृपणान सततं दृष्ट्वा ततः संजायते कृपा धर्मनिष्ठां यदा वेत्ति तदा शाम्यति सा कृपा एतन्य एव जितान्य आहुः परशमाच च तरयॊदश एते हि धार्तराष्ट्राणां सर्वे दॊषास तरयॊदश तवया सर्वात्मना नित्यं विजिता जेष्यसे च तान [य] आनृशंस्यं विजानामि दर्शनेन सतां सदा नृशंसान न विजानामि तेषां कर्म च भारत कण्टकान कूपम अग्निं च वर्जयन्ति यथा नराः तथा नृशंसकर्माणं वर्जयन्ति नरा नरम नृशंसॊ हय अधमॊ नित्यं परेत्य चेह च भारत तस्माद बरवीहि कौरव्य तस्य धर्मविनिश्चयम [भ] सपृहास्यान्तर्हिता चैव विदितार्था च कर्मणा आक्रॊष्टा करुश्यते चैव बन्धिता बध्यते च यः दत्तानुकीर्ति विषमः कषुद्रॊ नैकृतिकः शठः असंभॊगी च मानी च तथा सङ्गी विकत्थनः सर्वातिशङ्की परुषॊ बालिशः कृपणस तथा वर्ग परशंसी सततम आश्रमद्वेषसंकरी हिंसाविहारी सततम अविशेष गुणागुणः बह्व अलीकॊ मनस्वी च लुब्धॊ ऽतयर्थं नृशंसकृत धर्मशीलं गुणॊपेतं पाप इत्य अवगच्छति आत्मशीलानुमानेन न विश्वसिति कस्य चित परेषां यत्र दॊषः सयात तद गुह्यं संप्रकाशयेत समानेष्व एव दॊषेषु वृत्त्यर्थम उपघातयेत तथॊपकारिणं चैव मन्यते वञ्चितं परम दत्त्वापि च धनं काले संतपत्य उपकारिणे भक्ष्यं भॊज्यम अथॊ लेह्यं यच चान्यत साधु भॊजनम परेक्षमाणेषु यॊ ऽशनीयान नृशंस इति तं विदुः बराह्मणेभ्यः परदायाग्रं यः सुहृद्भिः सहाश्नुते स परेत्य लभते सवर्गम इह चानन्त्यम अश्नुते एष ते भरतश्रेष्ठ नृशंसः परिकीर्तितः सदा विवर्जनीयॊ वै पुरुषेण बुभूषता [भ] कृतार्थॊ यक्ष्यमाणश च सर्ववेदान्तगश च यः आचार्य पितृभार्यार्थं सवाध्यायार्थम अथापि वा एते वै साधवॊ दृष्टा बराह्मणा धर्मभिक्षवः अस्वेभ्यॊ देयम एतेभ्यॊ दानं विद्या विशेषतः अन्यत्र दक्षिणा यातु देया भरतसत्तम अन्येभ्यॊ हि बहिर वेद्यां नाकृतान्नं विधीयते सर्वरत्नानि राजा च यथार्हं परतिपादयेत बराह्मणाश चैव यज्ञाश च सहान्नाः सह दक्षिणाः यस्य तरैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये अधिकं वापि विद्येत स सॊमं पातुम अर्हति यज्ञश चेत परतिविद्धः सयाद अङ्गेनैकेन यज्वनः बराह्मणस्य विशेषेण धार्मिके सति राजनि यॊ वैश्यः सयाद बहु पशुर हीनक्रतुर असॊमपः कुटुम्बात तस्य तद दरव्यं यज्ञार्थं पार्थिवॊ हरेत आहरेद वेश्मतः किं चित कामं शूद्रस्य दरव्यतः न हि वेश्मनि शूद्रस्य कश चिद अस्ति परिग्रहः यॊ ऽनाहिताग्निः शतगुर अयज्वा च सहस्रगुः तयॊर अपि कुटुम्बाभ्याम आहरेद अविचारयन अदातृभ्यॊ हरेन नित्यं वयाख्याप्य नृपतिः परभॊ तथा हय आचरतॊ धर्मॊ नृपतेः सयाद अथाखिलः तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि षड अनश्नता अश्वस्तन विधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः खलात कषेत्रात तथागाराद यतॊ वाप्य उपपद्यते आख्यातव्यं नृपस्यैतत पृच्छतॊ ऽपृच्छतॊ ऽपि वा न तस्मै धारयेद दण्डं राजा धर्मेण धर्मवित कषत्रियस्य हि बालिश्याद बराह्मणः कलिश्यते कषुधा शरुतशीले समाज्ञाय वृत्तिम अस्य परकल्पयेत अथैनं परिरक्षेत पिता पुत्रम इवौरसम इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेद अब्द पर्यये अविकल्पः पुरा धर्मॊ धर्मवादैस तु केवलम विश्वैस तु देवैः साध्यैश च बराह्मणैश च महर्षिभिः आपत्सु मरणाद भीतैर लिङ्गप्रतिनिधिः कृतः परभुः परथमकल्पस्य यॊ ऽनुकल्पेन वर्तते न साम्परायिकं तस्य दुर्मतेर विद्यते फलम न बराह्मणान वेदयेत कश चिद राजनि मानवः अवीर्यॊ वेदनाद विद्यात सुवीर्यॊ वीर्यवत्तरम तस्माद राज्ञा सदा तेजॊ दुःसहं बरह्मवादिनाम मन्ता शास्ता विधाता च बराह्मणॊ देव उच्यते तस्मिन नाकुशलं बरूयान न शुक्ताम ईरयेद गिरम कषत्रियॊ बाहुवीर्येण तरत्य आपदम आत्मनः धनेन वैश्यः शूद्रश च मन्त्रैर हॊमैश च वै दविजः न वै कन्या न युवतिर नामन्त्रॊ न च बालिशः परिवेष्टाग्निहॊत्रस्य भवेन नासंस्कृतस तथा नरके निपतन्त्य एते जुह्वानाः स च यस्य तत पराजापत्यम अदत्त्वाश्वम अग्न्याधेयस्य दक्षिणाम अनाहिताग्निर इति स परॊच्यते धर्मदर्शिभिः पुण्यान्य अन्यानि कुर्वीत शरद्दधानॊ जितेन्द्रियः अनाप्त दक्षिणैर यज्ञैर न यजेत कथं चन परजाः पशूंश च सवर्गं च हन्ति यज्ञॊ हय अदक्षिणः इन्द्रियाणि यशः कीर्तिम आयुश चास्यॊपकृन्तति उदक्या हय आसते ये च ये च के चिद अनग्नयः कुलं चाश्रॊत्रियं येषां सर्वे ते शूद्र धर्मिणः उदपानॊदके गरामे बराह्मणॊ वृषली पतिः उषित्वा दवादश समाः शूद्र कर्मेह गच्छति अनर्यां शयने बिभ्रद उज्झन बिभ्रच च यॊ दविजाम अब्राह्मणॊ मन्यमानस तृणेष्व आसीत पृष्ठतः तथा स शुध्यते राजञ शृणु चात्र वचॊ मम यद एकरात्रेण करॊति पापं; कृष्णं वर्णं बराह्मणः सेवमानः सथानासनाभ्यां विचरन वरती संस; तरिभिर वर्षैः शमयेद आत्मपापम न नर्म युक्तं वचनं हिनस्ति; न सत्रीषु राजन न विवाह काले न गुर्वर्थे नात्मनॊ जीवितार्थे; पञ्चानृतान्य आहुर अपातकानि शरद्दधानः शुभां विद्यां हीनाद अपि समाचरेत सुवर्णम अपि चामेध्याद आददीतेति धारणा सत्रीरत्नं दुष्कुलाच चापि विषाद अप्य अमृतं पिबेत अदुष्टा हि सत्रियॊ रत्नम आप इत्य एव धर्मतः गॊब्राह्मण हितार्थं च वर्णानां संकरेषु च गृह्णीयात तु धनुर वैश्यः परित्राणाय चात्मनः सुरा पानं बरह्महत्या गुरु तल्पम अथापि वा अनिर्देश्यानि मन्यन्ते पराणान्तानीति धारणा सुवर्णहरणं सतैन्यं विप्रा सङ्गश च पातकम विहरन मद्य पानं चाप्य अगम्या गमनं तथा पतितैः संप्रयॊगाच च बराह्मणैर यॊनितस तथा अचिरेण महाराज तादृशॊ वै भवत्य उत संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन याजन धयापनाद यौनान न तु यानासनाशनात एतानि च ततॊ ऽनयानि निर्देश्यानीति धारणा निर्देश्यकेन विधिना कालेनाव्यसनी भवेत अन्नं तिर्यङ न हॊतव्यं परेतकर्मण्य अपातिते तरिषु तव एतेषु पूर्वेषु न कुर्वीत विचारणाम अमात्यान वा गुरून वापि जह्याद धर्मेण धार्मिकः परायश्चित्तम अकुर्वाणैर नैतैर अर्हति संविदम अधर्मकारी धर्मेण तपसा हन्ति किल्बिषम बरुवन सतेन इति सतेनं तावत पराप्नॊति किल्बिषम अस्तेनं सतेन इत्य उक्त्वा दविगुणं पापम आप्नुयात तरिभागं बरह्महत्यायाः कन्या पराप्नॊति दुष्यती यस तु दूषयिता तस्याः शेषं पराप्नॊति किल्बिषम बराह्मणायावगूर्येह सपृष्ट्वा गुरुतरं भवेत वर्षाणां हि शतं पापः परतिष्ठां नाधिगच्छति सहस्रं तव एव वर्षाणां निपात्य नरके वसेत तस्मान नैवावगूर्याद धि नैव जातु निपातयेत शॊणितं यावतः पांसून संगृह्णीयाद दविज कषतात तावतीः स सभा राजन नरके परिवर्तते भरूणहाहवमध्ये तु शुध्यते शस्त्रपातितः आत्मानं जुहुयाद वह्नौ समिद्धे तेन शुध्यति सुरापॊ वारुणीम उष्णां पीत्वा पापाद विमुच्यते तया स काये निर्दग्धे मृत्युना परेत्य शुध्यति लॊकांश च लभते विप्रॊ नान्यथा लभते हि सः गुरु तल्पम अधिष्ठाय दुरात्मा पापचेतनः सूर्मीं जवलन्तीम आश्लिष्य मृत्युना स विशुध्यति अथ वा शिश्नवृषणाव आदायाञ्जलिना सवयम नैरृतीं दिशम आस्थाय निपतेत स तव अजिह्मगः बराह्मणार्थे ऽपि वा पराणान संत्यजेत तेन शुध्यति अश्वमेधेन वापीष्ट्वा गॊमेधेनापि वा पुनः अग्निष्टॊमेन वा सम्यग इह परेत्य च पूयते तथैव दवादश समाः कपाली बरह्महा भवेत बरह्म चारि चरेद भैक्षं सवकर्मॊदाहरन मुनिः एवं वा तपसा युक्तॊ बरह्महा सवनी भवेत एवं वा गर्भम अज्ञाता चात्रेयीं यॊ ऽभिगच्छति दविगुणा बरह्महत्या वय आत्रेयी वयसने भवेत सुरापॊ नियताहारॊ बरह्म चारी कषमा चरः ऊर्ध्वं तरिभ्यॊ ऽथ वर्षेभ्यॊ जयेताग्निष्टुता परम ऋषभैक सहस्रं गा दत्त्वा शुभम अवाप्नुयात वैश्यं हत्वा तु वर्षे दवे ऋषभैक शताश च गाः शूद्रं हत्वाब्दम एवैकम ऋषभैकादशाश च गाः शवबर्बर खरान हत्वा शौद्रम एव वरतं चरेत मार्जारचाष मण्डूकान काकं भासं च मूषकम उक्तः पशुसमॊ धर्मॊ राजन पराणि निपातनात परायश्चित्तान्य अथान्यानि परवक्ष्याम्य अनुपूर्वशः तल्पे चान्यस्य चौर्ये च पृथक संवत्सरं चरेत तरीणि शरॊत्रिय भार्यायां परदारे तु दवे समृते काले चतुर्थे भुञ्जानॊ बरह्म चारी वरती भवेत सथानासनाभ्यां विहरेत तरिर अह्नॊ ऽभयुदिताद अपः एवम एव निराचान्तॊ यश चाग्नीन अपविध्यति तयजत्य अकारणे यश च पितरं मातरं तथा पतितः सयात स कौरव्य तथा धर्मेषु निश्चयः गरासाच्छादनम अत्यर्थं दद्याद इति निदर्शनम भार्यायां वयभिचारिण्यां निरुद्धायां विशेषतः यत पुंसां परदारेषु तच चैनां चारयेद वरतम शरेयांसं शयने हित्वा या पापीयांसम ऋच्छति शवभिस तां खादयेद राजा संस्थाने बहु संवृते पुमांसं बन्धयेत पराज्ञः शयने तप्त आयसे अप्य आदधीत दारूणि तत्र दह्येत पापकृत एष दण्डॊ महाराज सत्रीणां भर्तृव्यतिक्रमे संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य दविगुणॊ भवेत दवे तस्य तरीणि वर्षाणि चत्वारि सह सेविनः कुचरः पञ्चवर्षाणि चरेद भैक्षं मुनिव्रतः परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते पाणिग्राहश च धर्मेण सर्वे ते पतिताः समृताः चरेयुः सर्व एवैते वीरहा यद वरतं चरेत चान्द्रायणं चरेन मासं कृच्छ्रं वा पापशुद्धये परिवेत्ता परयच्छेत परिवित्ताय तां सनुषाम जयेष्ठेन तव अभ्यनुज्ञातॊ यवीयान परत्यनन्तरम एनसॊ मॊक्षम आप्नॊति सा च तौ चैव धर्मतः अमानुषीषु गॊवर्जम अनावृष्टिर न दुष्यति अधिष्ठातारम अत्तारं पशूनां पुरुषं विदुः परिधायॊर्ध्व वालं तु पात्रम आदाय मृन्मयम चरेत सप्त गृहान भैक्षं सवकर्म परिकीर्तयन तत्रैव लब्धभॊजी सयाद दवादशाहात स शुध्यति चरेत संवत्सरं चापि तद वरतं यन निराकृति भवेत तु मानुषेष्व एवं परायश्चित्तम अनुत्तमम दानं वादान सक्तेषु सर्वम एव परकल्पयेत अनास्तिकेषु गॊमात्रं पराणम एकं परचक्षते शववराह मनुष्याणां कुक्कुटस्य खरस्य च मांसं मूत्र पुरीषं च पराश्य संस्कारम अर्हति बराह्मणस्य सुरापस्य गन्धम आघ्राय सॊमपः अपस तर्यहं पिबेद उष्णास तर्यहम उष्णं पयः पिबेत तर्यहम उष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षॊ भवेत तर्यहम एवम एतत समुद्दिष्टं परायश्चित्तं सनातनम बराह्मणस्य विशेषेण तत्त्वज्ञानेन जायते [व] कथान्तरम अथासाद्य खड्गयुद्धविशारदः नकुलः शरतल्पस्थम इदम आह पितामहम धनुः परहरणं शरेष्ठम इति वादः पितामह मतस तु मम धर्मज्ञ खड्ग एव सुसंशितः विशीर्णे कार्मुके राजन परक्षीणेषु च वाजिषु खड्गेन शक्यते युद्धे साध्व आत्मा परिरक्षितुम शरासनधरांश चैव गदा शक्तिधरांस तथा एकः खड्गधरॊ वीरः समर्थः परतिबाधितुम अत्र मे संशयश चैव कौतूहलम अतीव च किं सवित परहरणं शरेष्ठं सर्वयुद्धेषु पार्थिव कथं चॊत्पादितः खड्गः कस्यार्थाय च केन वा पूर्वाचार्यं च खड्गस्य परब्रूहि परपितामह तस्य तद वचनं शरुत्वा माद्रीपुत्रस्य धीमतः सर्वकौशल संयुक्तं सूक्ष्मचित्रार्थवच छुभम ततस तस्यॊत्तरं वाक्यं सवरवर्णॊपपादितम शिक्षा नयायॊपसंपन्नं दरॊणशिष्याय पृच्छते उवाच सर्वधर्मज्ञॊ धनुर्वेदस्य पारगः शरतल्पगतॊ भीष्मॊ नकुलाय महात्मने तत्त्वं शृणुष्व माद्रेय यद एतत परिपृच्छसि परबॊधितॊ ऽसमि भवता धातुमान इव पर्वतः सलिलैकार्णवं तात पुरा सर्वम अभूद इदम निष्प्रकम्पम अनाकाशम अनिर्देश्य महीतलम तमः संवृतम अस्पर्शम अतिगम्भीर दर्शनम निःशब्दं चाप्रमेयं च तत्र जज्ञे पितामहः सॊ ऽसृजद वायुम अग्निं च भास्करं चापि वीर्यवान आकाशम असृजच चॊर्ध्वम अधॊ भूमिं च नैरृतिम नभः स चन्द्र तारं च नक्षत्राणि गरहांस तथा संवत्सरान अहॊरात्रान ऋतून अथ लवान कषणान ततः शरीरं लॊकस्थं सथापयित्वा पितामहः जनयाम आस भगवान पुत्रान उत्तमतेजसः मरीचिम ऋषिम अत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं करतुम वसिष्ठाङ्गिरसौ चॊभौ रुद्रं च परभुम ईश्वरम पराचेतसस तथा दक्षः कन्या षष्ठिम अजीजनत ता वै बरह्मर्षयः सर्वाः परजार्थं परतिपेदिरे ताभ्यॊ विश्वानि भूतानि देवाः पितृगणास तथा गन्धर्वाप्सरसश चैव रक्षांसि विविधानि च पतत्रिमृगमीनाश च पलवंगाश च महॊरगाः नानाकृति बलाश चान्ये जलक्षितिविचारिणः औद्भिदाः सवेदजाश चैव अण्डजाश च जरायुजाः जज्ञे तात तथा सर्वं जगत सथावरजङ्गमम भूतसर्गम इमं कृत्वा सर्वलॊकपितामहः शाश्वतं वेद पठितं धर्मं च युयुजे पुनः तस्मिन धर्मे सथिता देवाः सहाचार्य पुरॊहिताः आदित्या वसवॊ रुद्राः स साध्या मरुद अश्विनः भृग्वत्र्य अङ्गिरसः सिद्धाः काश्यपश च तपॊधनः वसिष्ठ गौतमागस्त्यास तथा नारद पर्वतौ ऋषयॊ वालखिल्याश च परभासाः सिकतास तथा घृताचाः सॊमवायव्या वैखानस मरीचिपाः अकृष्टाश चैव हंसाश च ऋषयॊ ऽथाग्नियॊनिजाः वानप्रस्थाः पृश्नयश च सथिता बरह्मानुशासने दानवेन्द्रास तव अतिक्रम्य तत पितामह शासनम धर्मस्यापचयं चक्रुः करॊधलॊभ समन्विताः हिरण्यकशिपुश चैव हिरण्याक्षॊ विरॊचनः शम्बरॊ विप्रचित्तिश च परह्रादॊ नमुचिर बलिः एते चान्ये च बहवः सगणा दैत्यदानवाः धर्मसेतुम अतिक्रम्य रेमिरे ऽधर्मनिश्चयाः सर्वे सम तुल्यजातीया यथा देवास तथा वयम इत्य एवं हेतुम आस्थाय सपर्धमानाः सुरर्षिभिः न परियं नाप्य अनुक्रॊशं चक्रुर भूतेषु भारत तरीन उपायान अतिक्रम्य दण्डेन रुरुधुः परजाः न जग्मुः संविदं तैश च दर्पाद असुरसत्तमाः अथ वै भगवान बरह्मा बरह्मर्षिभिर उपस्थितः तदा हिमवतः पृष्ठे सुरम्ये पद्मतारके शतयॊजनविस्तारे मणिमुक्ता चयाचिते तस्मिन गिरिवरे पुत्र पुष्पितद्रुमकानने तस्थौ स विबुधश्रेष्ठॊ बरह्मा लॊकार्थ सिद्धये ततॊ वर्षसहस्रान्ते वितानम अकरॊत परभुः विधिना कल्पदृष्टेन यथॊक्तेनॊपपादितम ऋषिभिर यज्ञपटुभिर यथावत कर्म कर्तृभिः मरुद्भिः परिसंस्तीर्णं दीप्यमानैश च पावकैः काञ्चनैर यज्ञभाण्डैश च भराजिष्णुभिर अलंकृतम वृतं देवगणैश चैव परबभौ यज्ञमण्डलम तथा बरह्मर्षिभिश चैव सदस्यैर उपशॊभितम तत्र घॊरतमं वृत्तम ऋषीणां मे परिश्रुतम चन्द्रमा विमलं वयॊम यथाभ्युदित तारकम विदार्याग्निं तथा भूतम उत्थितं शरूयते ततः नीलॊत्पलसवर्णाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं कृशॊदरम परांशु दुर्दर्शनं चैवाप्य अतितेजस तथैव च तस्मिन्न उत्पतमाने च परचचाल वसुंधरा तत्रॊर्मि कलिलावर्तश चुक्षुभे च महार्णवः पेतुर उल्का महॊत्पाताः शाखाश च मुमुचुर दरुमाः अप्रसन्ना दिशः सर्वाः पवनश चाशिवॊ ववौ मुहुर मुहुश च भूतानि पराव्यथन्त भयात तथा ततः सुतुमुलं दृष्ट्वा तद अद्भुतम उपस्थितम महर्षिसुरगन्धर्वान उवाचेदं पितामहः मयैतच चिन्तितं भूतम असिर नामैष वीर्यवान रक्षणार्थाय लॊकस्य वधाय च सुरद्विषाम ततस तद रूपम उत्सृज्य बभौ निस्त्रिंश एव सः विमलस तीक्ष्णधारश च कालान्तक इवॊद्यतः ततस तं शितिकण्ठाय रुद्रायर्षभ केतवे बरह्मा ददाव असिं दीप्तम अधर्मप्रतिवारणम ततः स भगवान रुद्रॊ बरह्मर्षिगणसंस्तुतः परगृह्यासिम अमेयात्मा रूपम अन्यच चकार ह चतुर्बाहुः सपृशन मूर्ध्ना भूस्थितॊ ऽपि नभस्तलम ऊर्ध्वदृष्टिर महालिङ्गॊ मुखाज जवालाः समुत्सृजन विकुर्वन बहुधा वर्णान नीलपाण्डुर लॊहितान बिभ्रत कृष्णाजिनं वासॊ हेमप्रवर तारकम नेत्रं चैकं ललाटेन भास्करप्रतिमं महत शुशुभाते च विमले दवे नेत्रे कृष्णपिङ्गले ततॊ देवॊ महादेवः शूलपाणिर भगाक्षि हा संप्रगृह्य तु निस्त्रिंशं कालार्कानल संनिभम तरिकूटं चर्म चॊद्यम्य स विद्युतम इवाम्बुदम चचार विविधान मार्गान महाबलपराक्रमः विधुन्वन्न असिम आकाशे दानवान्त चिकीर्षया तस्य नादं विनदतॊ महाहासं च मुञ्चतः बभौ परतिभयं रूपं तदा रुद्रस्य भारत तद रूपधारिणं रुद्रं रौद्रकर्म चिकीर्षवः निशम्य दानवाः सर्वे हृष्टाः समभिदुद्रुवुः अश्मभिश चाप्य अवर्षन्त परदीप्तैश च तथॊल्मुकैः घॊरैः परहरणैश चान्यैः शितधारैर अयॊमुखैः ततस तद दानवानीकं संप्रणेतारम अच्युतम रुद्र खड्गबलॊद्धूतं परचचाल मुमॊह च चित्रं शीघ्रतरत्वाच च चरन्तम असि धारिणम तम एकम असुराः सर्वे सहस्रम इति मेनिरे छिन्दन भिन्दन रुजन कृन्तन दारयन परमथन्न अपि अचरद दैत्य संघेषु रुद्रॊ ऽगनिर इव कक्षगः असि वेगप्ररुग्णास ते छिन्नबाहूरुवक्षसः संप्रकृत्तॊत्तमाङ्गाश च पेतुर उर्व्यां महासुराः अपरे दानवा भग्ना रुद्र घातावपीडिताः अन्यॊन्यम अभिनर्दन्तॊ दिशः संप्रतिपेदिरे भूमिं के चित परविविशुः पर्वतान अपरे तथा अपरे जग्मुर आकाशम अपरे ऽमभः समाविशन तस्मिन महति संवृत्ते समरे भृशदारुणे बभौ भूमिः परतिभया तदा रुधिरकर्दमा दानवानां शरीरैश च महद्भिः शॊणितॊक्षितैः समाकीर्णा महाबाहॊ शैलैर इव स किंशुकैः रुधिरेण परिक्लिन्ना परबभौ वसुधा तदा रक्तार्द्र वसना शयामा नारीव मदविह्वला स रुद्रॊ दानवान हत्वा कृत्वा धर्मॊत्तरं जगत रौद्रं रूपं विहायाशु चक्रे रूपं शिवं शिवः ततॊ महर्षयः सर्वे सर्वे देवगणास तथा जयेनाद्भुत कल्पेन देवदेवम अथार्चयन ततः स भगवान रुद्रॊ दानव कषतजॊक्षितम असिं धर्मस्य गॊप्तारं ददौ सत्कृत्य विष्णवे विष्णुर मरीचये परादान मरीचिर भगवांश च तम महर्षिभ्यॊ ददौ खड्गम ऋषयॊ वासवाय तु महेन्द्रॊ लॊकपालेभ्यॊ लॊकपालास तु पुत्रक मनवे सूर्यपुत्राय ददुः खड्गं सुविस्तरम ऊचुश चैनं तथैवाद्यं मानुषाणां तवम ईश्वरः असिना धर्मगर्भेण पालयस्व परजा इति धर्मसेतुम अतिक्रान्ताः सूक्ष्मस्थूलार्थ कारणात विभज्य दण्डं रक्ष्याः सयुर धर्मतॊ न यदृच्छया दुर्वाचा निग्रहॊ दण्डॊ हिरण्यबहुलस तथा वयङ्गनं च शरीरस्य वधॊ वानल्प कारणात असेर एतानि रूपाणि दुर्वाचादीनि निर्दिशेत असेर एव परमाणानि परिमाण वयतिक्रमात अधिसृज्याथ पुत्रं सवं परजानाम अधिपं ततः मनुः परजानां रक्षार्थं कषुपाय परददाव असिम कषुपाज जग्राह चेक्ष्वाकुर इष्क्वाकॊश च पुरूरवाः आयुश च तस्माल लेभे तं नहुषश च ततॊ भुवि ययातिर नहुषाच चापि पूरुस तस्माच च लब्धवान आमूर्तरयसस तस्मात ततॊ भूमिशयॊ नृपः भरतश चापि दौःषन्तिर लेभे भूमिशयाद असिम तस्माच च लेभे धर्मज्ञॊ राजन्न ऐडबिडस तथा ततश चैडबिडाल लेभे धुन्धुमारॊ जनेश्वरः धुन्धुमाराच च काम्बॊजॊ मुचुकुन्दस ततॊ ऽलभत मुचुकुन्दान मरुत्तश च मरुत्ताद अपि रैवतः रैवताद युवनाश्वश च युवनाश्वात ततॊ रघुः इष्क्वाकु वंशजस तस्माद धरिणाश्वः परतापवान हरिणाश्वाद असिं लेभे शुनकः शुनकाद अपि उशीनरॊ वै धर्मात्मा तस्माद भॊजाः स यादवाः यदुभ्यश च शिबिर लेभे शिबेश चापि परतर्दनः परतर्दनाद अष्टकश च रुशद अश्वॊ ऽषटकाद अपि रुशद अश्वाद भरद्वाजॊ दरॊणस तस्मात कृपस ततः ततस तवं भरातृभिः सार्धं परमासिम अवाप्तवान कृत्तिकाश चास्य नक्षत्रम असेर अग्निश च दैवतम रॊहिण्यॊ गॊत्रम अस्याथ रुद्रश च गुरुर उत्तमः असेर अष्टौ च नामानि रहस्यानि निबॊध मे पाण्डवेय सदा यानि कीर्तयँल लभते जयम असिर विशसनः खड्गस तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः शरीगर्भॊ विजयश चैव धर्मपालस तथैव च अग्र्यः परहरणानां च खड्गॊ माद्रवतीसुत महेश्वर परणीतश च पुराणे निश्चयं गतः पृथुस तूत्पादयाम आस धनुर आद्यम अरिंदम तेनेयं पृथिवी पूर्वं वैन्येन परिरक्षिता तद एतद आर्षं माद्रेय परमाणं कर्तुम अर्हसि असेश च पूजा कर्तव्या सदा युद्धविशारदैः इत्य एष परथमः कल्पॊ वयाख्यातस ते सुविस्तरः असेर उत्पत्तिसंसर्गॊ यथावद भरतर्षभ सर्वथैतद इह शरुत्वा खड्गसाधनम उत्तमम लभते पुरुषः कीर्तिं परेत्य चानन्त्यम अश्नुते [व] इत्य उक्तवति भीष्मे तु तूष्णी भूते युधिष्ठिरः पप्रच्छावसरं गत्वा भरातॄन विदुर पञ्चमान धर्मे चार्थे च कामे च लॊकवृत्तिः समाहिता तेषां गरीयान कतमॊ मध्यमः कॊ लघुश च कः कस्मिंश चात्मा नियन्तव्यस तरिवर्गविजयाय वै संतुष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथावद वक्तुम अर्हथ ततॊ ऽरथगतितत्त्वज्ञः परथमं परतिभानवान जगाद विरुदॊ वाक्यं धर्मशास्त्रम अनुस्मरन बाहुश्रुत्यं तपस तयागः शरद्धा यज्ञक्रिया कषमा भावशुद्धिर दया सत्यं संयमश चात्मसंपदः एतद एवाभिपद्यस्व मा ते भूच चलितं मनः एतन मूलौ हि धर्मार्थाव एतद एकपदं हितम धर्मेणैवर्षयस तीर्णा धर्मे लॊकाः परतिष्ठिताः धर्मेण देवा दिविगा धर्मे चार्थः समाहितः धर्मॊ राजन गुणश्रेष्ठॊ मध्यमॊ हय अर्थ उच्यते कामॊ यवीयान इति च परवदन्ति मनीषिणः तस्माद धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना समाप्तवचने तस्मिन्न अर्थशास्त्रविशारदः पार्थॊ वाक्यार्थतत्त्वज्ञॊ जगौ वाक्यम अतन्द्रितः कर्मभूमिर इयं राजन्न इह वार्ता परशस्यते कृषिवाणिज्य गॊरक्ष्यं शिल्पानि विविधानि च अर्थ इत्य एव सर्वेषां कर्मणाम अव्यतिक्रमः न ऋते ऽरथेन वर्तेते धर्मकामाव इति शरुतिः विजयी हय अर्थवान धर्मम आराधयितुम उत्तमम कामं च चरितुं शक्तॊ दुष्प्रापम अकृतात्मभिः अर्थस्यावयवाव एतौ धर्मकामाव इति शरुतिः अर्थसिद्ध्या हि निर्वृत्ताव उभाव एतौ भविष्यतः उद्भूतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतर यॊनयः बरह्माणम इव भूतानि सततं पर्युपासते जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाः मुण्डा निस्तन्तवश चापि वसन्त्य अर्थार्थिनः पृथक काषायवसनाश चान्ये शमश्रुला हरीसुसंवृताः विद्वांसश चैव शान्ताश च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः अर्थार्थिनः सन्ति के चिद अपरे सवर्गकाङ्क्षिणः कुलप्रत्यागमाश चैके सवं सवं मार्गम अनुष्ठिताः आस्तिका नास्तिकाश चैव नियताः संयमे परे अप्रज्ञानं तमॊ भूतं परज्ञानं तु परकाशता भृत्यान भॊगैर दविषॊ दण्डैर यॊ यॊजयति सॊ ऽरथवान एतन मतिमतां शरेष्ठ मतं मम यथातथम अनयॊस तु निबॊध तवं वचनं वाक्यकण्ठयॊः ततॊ धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्राव अनन्तरम नकुलः सहदेवश च वाक्यं जगदतुः परम आसीनश च शयानश च विचरन्न अपि च सथितः अर्थयॊगं दृढं कुर्याद यॊगैर उच्चावचैर अपि अस्मिंस तु वै सुसंवृत्ते दुर्लभे परमप्रिय इह कामान अवाप्नॊति परत्यक्षं नात्र संशयः यॊ ऽरथॊ धर्मेण संयुक्तॊ धर्मॊ यश चार्थसंयुतः मध्व इवामृत संयुक्तं तस्माद एतौ मताव इह अनर्थस्य न कामॊ ऽसति तथार्थॊ ऽधर्मिणः कुतः तस्माद उद्विजते लॊकॊ धर्मार्थाद यॊ बहिष्कृतः तस्माद धर्मप्रधानेन साध्यॊ ऽरथः संयतात्मना विश्वस्तेषु च भूतेषु कल्पते सर्व एव हि धर्मं समाचरेत पूर्वं तथार्थं धर्मसंयुतम ततः कामं चरेत पश्चात सिद्धार्थस्य हि तत फलम विरेमतुस तु तद वाक्यम उक्त्वा ताव अश्विनॊः सुतौ भीमसेनस तदा वाक्यम इदं वक्तुं परचक्रमे नाकामः कामयत्य अर्थं नाकामॊ धर्मम इच्छति नाकामः कामयानॊ ऽसति तस्मात कामॊ विशिष्यते कामेन युक्ता ऋषयस तपस्य एव समाहिताः पलाशफलमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः वेदॊपवादेष्व अपरे युक्ताः सवाध्यायपारगाः शराद्धयज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे वणिजः कर्षका गॊपाः कारवः शिल्पिनस तथा दैवकर्म कृतश चैव युक्ताः कामेन कर्मसु समुद्रं चाविशन्त्य अन्ये नराः कामेन संयुताः कामॊ हि विविधाकारः सर्वं कामेन संततम नास्ति नासीन नाभविष्यद भूतं कामात्मकात परम एतत सारं महाराज धर्मार्थाव अत्र संश्रितौ नव नीतं यथा दध्नस तथा कामॊ ऽरथधर्मतः शरेयस तैलं च पिण्याकाद धृतं शरेय उदश्वितः शरेयः पुष्पफलं काष्ठात कामॊ धर्मार्थयॊर वरः पुष्पितॊ मध्व इव रसः कामात संजायते सुखम सुचारु वेषाभिर अलंकृताभिर; मदॊत्कटाभिः परियवादिनीभिः रमस्व यॊषाभिर उपेत्य कामं; कामॊ हि राजंस तरसाभिपाती बुद्धिर ममैषा परिषत सथितस्य; मा भूद विचारस तव धर्मपुत्र सयात संहितं सद्भिर अफल्गुसारं; समेत्य वाक्यं परम आनृशंस्यम धर्मार्थकामाः समम एव सेव्या; यस तव एकसेवी स नरॊ जघन्यः दवयॊस तु दक्षं परवदन्ति मध्यं; स उत्तमॊ यॊ निरतिस तरिवर्गे पराज्ञः सुहृच चन्दनसारलिप्तॊ; विचित्रमाल्याभरणैर उपेतः ततॊ वचः संग्रहविग्रहेण; परॊक्त्वा यवीयान विरराम भीमः ततॊ मुहूर्ताद अथ धर्मराजॊ; वाक्यानि तेषाम अनुचिन्त्य सम्यक उवाच वाचावितथं समयन वै; बहुश्रुतॊ धर्मभृतां वरिष्ठः निःसंशयं निश्चित धर्मशास्त्राः; सर्वे भवन्तॊ विदितप्रमाणाः विज्ञातु कामस्य ममेह वाक्यम; उक्तं यद वै नैष्ठिकं तच छरुतं मे इह तव अवश्यं गदतॊ ममापि; वाक्यं निबॊधध्वम अनन्यभावाः यॊ वै न पापे निरतॊ न पुण्ये; नार्थे न धर्मे मनुजॊ न कामे विमुक्तदॊषः समलॊष्ट काञ्चनः; स मुच्यते दुःखसुखार्थ सिद्धेः भूतानि जाती मरणान्वितानि; जरा विकारैश च समन्वितानि भूयश च तैस तैः परतिबॊधितानि; मॊक्षं परशंसन्ति न तं च विद्मः सनेहे न बुद्धस्य न सन्ति तानीत्य; एवं सवयम्भूर भगवान उवाच बुधाश च निर्वाणपरा वदन्ति; तस्मान न कुर्यात परियम अप्रियं च एतत परधानं न तु कामकारॊ; यथा नियुक्तॊ ऽसमि तथा चरामि भूतानि सर्वाणि विधिर नियुङ्क्ते; विधिर बलीयान इति वित्तसर्वे न कर्मणाप्नॊत्य अनवाप्यम अर्थं; यद भावि सर्वं भवतीति वित्त तरिवर्गहीनॊ ऽपि हि विन्दते ऽरथं; तस्माद इदं लॊकहिताय गुह्यम ततस तदग्र्यं वचनं मनॊऽनुगं; समस्तम आज्ञाय ततॊ ऽतिहेतुमत तदा परणेदुश च जहर्षिरे च ते; कुरुप्रवीराय च चक्रुर अञ्जलीन सुचारु वर्णाक्षर शब्दभूषितां; मनॊऽनुगां निर्धुत वाक्यकण्टकाम निशम्य तां पार्थिव पार्थ भाषितां; गिरं नरेन्द्राः परशशंसुर एव ते पुनश च पप्रच्छ सरिद्वरासुतं; ततः परं धर्मम अहीन सत्त्वः [य] पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां कीर्तिवर्धन परश्नं कं चित परवक्ष्यामि तन मे वयाख्यातुम अर्हसि कीदृशा मानवाः सौम्याः कैः परीतिः परमा भवेत आयत्यां च तदात्वे च के कषमास तान वदस्व मे न हि तत्र धनं सफीतं न च संबन्धिबान्धवाः तिष्ठन्ति यत्र सुहृदस तिष्ठन्तीति मतिर मम दुर्लभॊ हि सुहृच छरॊता दुर्लभश च हितः सुहृत एतद धर्मभृतां शरेष्ठ सर्वं वयाख्यातुम अर्हसि [भ] संधेयान पुरुषान राजन्न असंधेयांश च तत्त्वतः वदतॊ मे निबॊध तवं निखिलेन युधिष्ठिर लुब्धः करूरस तयक्तधर्मा निकृतः शठ एव च कषुद्रः पापसमाचारः सर्वशङ्की तथालसः दीर्घसूत्रॊ ऽनृजुः कष्टॊ गुरु दारप्रधर्षकः वयसने यः परित्यागी दुरात्मा निरपत्रपः सर्वतः पापदर्शी च नास्तिकॊ वेद निन्दकः संप्रकीर्णेन्द्रियॊ लॊके यः कामनिरतश चरेत असत्यॊ लॊकविद्विष्टः समये चानवस्थितः पिशुनॊ ऽथाकृत परज्ञॊ मत्सरी पापनिश्चयः दुःशीलॊ ऽथाकृतात्मा च नृशंसः कितवस तथा मित्रैर अर्थकृती नित्यम इच्छत्य अर्थपरश च यः वहतश च यथाशक्ति यॊ न तुष्यति मन्दधीः अमित्रम इव यॊ भुङ्क्ते सदा मित्रं नरर्षभ अस्थान करॊधनॊ यश च अकस्माच च विरज्यते सुहृदश चैव कल्याणान आशु तयजति किल्बिषी अल्पे ऽपय अपकृते मूढस तथाज्ञानात कृते ऽपि च कार्यॊपसेवी मित्रेषु मित्र दवेषी नराधिप शत्रुर मित्र मुखॊ यश च जिह्मप्रेक्षी विलॊभनः न रज्यति च कल्याणे यस तयजेत तादृशं नरम पानपॊ दवेषणः करूरॊ निर्घृणः परुषस तथा परॊपतापी मित्रध्रुक तथा पराणिवधे रतः कृतघ्नश चाधमॊ लॊके न संधेयः कथं चन छिद्रान्वेषी न संधेयः संधेयान अपि मे शृणु कुलीना वाक्यसंपन्ना जञानविज्ञानकॊविदाः मित्रज्ञाश च कृतज्ञाश च सर्वज्ञाः शॊकवर्जिताः माधुर्यगुणसंपन्नाः सत्यसंधा जितेन्द्रियाः वयायामशीलाः सततं भृतपुत्राः कुलॊद्गताः रूपवन्तॊ गुणॊपेतास तथालुब्धा जितश्रमाः दॊषैर वियुक्ताः परथितैस ते गराह्याः पार्थिवेन ह यथाशक्ति समाचाराः सन्तस तुष्यन्ति हि परभॊ नास्थाने करॊधवन्तश च न चाकस्माद विरागिणः विरक्ताश च न रुष्यन्ति मनसाप्य अर्थकॊविदाः आत्मानं पीडयित्वापि सुहृत कार्यपरायणाः न विरज्यन्ति मित्रेभ्यॊ वासॊ रक्तम इवाविकम दॊषांश च लॊभमॊहादीन अर्थेषु युवतिष्व अथ न दर्शयन्ति सुहृदां विश्वस्ता बन्धुवत्सलाः लॊष्ट काञ्चनतुल्यार्थाः सुहृत्स्व अशठ बुद्धयः ये चरन्त्य अनभीमाना निसृष्टार्थ विभूषणाः संगृह्णन्तः परिजनं सवाम्य अर्थपरमाः सदा ईदृशैः पुरुषश्रेष्ठैः संधिं यः कुरुते नृपः तस्य विस्तीर्यते राष्ट्रं जयॊत्स्ना गरहपतेर इव शास्त्रनित्या जितक्रॊधा बलवन्तॊ रणप्रियाः कषान्ताः शीलगुणॊपेताः संधेयाः पुरुषॊत्तमाः ये च दॊषसमायुक्ता नराः परॊक्ता मयानघ तेषाम अप्य अधमॊ राजन कृतघ्नॊ मित्र घातकः तयक्तव्यः स दुराचारः सर्वेषाम इति निश्चयः [य] विस्तरेणार्थ संबन्धं शरॊतुम इच्छामि पार्थिव मित्रद्रॊही कृतघ्नश च यः परॊक्तस तं च मे वद [भ] हन्त ते वर्तयिष्ये ऽहम इतिहासं पुरातनम उदीच्यां दिशि यद्वृत्तं मलेच्छेषु मनुजाधिप बराह्मणॊ मध्यदेशीयः कृष्णाङ्गॊ बरह्म वर्जितः गरामं परेक्ष्य जनाकीर्णं पराविशद भैक्ष काङ्क्षया तत्र दस्युर धनयुतः सर्ववर्णविशेषवित बरह्मण्यः सत्यसंधश च दाने च निरतॊ ऽभवत तस्य कषयम उपागम्य ततॊ भिक्षाम अयाचत परतिश्रयं च वासार्थं भिक्षां चैवाथ वार्षिकीम परादात तस्मै स विप्राय वस्त्रं च सदृशं नवम नारीं चापि वयॊ पेतां भर्त्रा विरहितां तदा एतत संप्राप्य हृष्टात्मा दस्यॊः सर्वं दविजस तदा तस्मिन गृहवरे राजंस तया रेमे स गौतमः कुटुम्बार्थेषु दस्यॊः स साहाय्यं चाप्य अथाकरॊत तत्रावसत सॊ ऽथ वर्षाः समृद्धे शबरालये बाणवेध्ये परं यत्नम अकरॊच चैव गौतमः वक्राङ्गांस तु स नित्यं वै सर्वतॊ बाणगॊचरे जघान गौतमॊ राजन यथा दस्यु गणस तथा हिंसा परॊ घृणा हीनः सदा पराणिवधे रतः गौतमः संनिकर्षेण दस्युभिः समताम इयात तथा तु वसतस तस्य दस्यु गरामे सुखं तदा अगच्छन बहवॊ मासा निघ्नतः पक्षिणॊ बहून ततः कदा चिद अपरॊ दविजस तं देशम आगमत जटी चीराजिनधरः सवाध्यायपरमः शुचिः विनीतॊ नियताहारॊ बरह्मण्यॊ वेदपारगः स बरह्म चारी तद देश्यः सखा तस्यैव सुप्रियम तं दस्यु गरामम अगमद यत्रासौ गौतमॊ ऽभवत स तु विप्र गृहान्वेषी शूद्रान्न परिवर्जकः गरामे दस्यु जनाकीर्णे वयचरत सर्वतॊदिशम ततः स गौतम गृहं परविवेश दविजॊत्तमः गौतमश चापि संप्राप्तस ताव अन्यॊन्येन संगतौ वक्राङ्गभारहस्तं तं धनुष्पाणिं कृतागसम रुधिरेणावसिक्ताङ्गं गृहद्वारम उपागतम तं दृष्ट्वा पुरुषादाभम अपध्वस्तं कषयागतम अभिज्ञाय दविजॊ वरीडाम अगमद वाक्यम आह च किम इदं कुरुषे मौढ्याद विप्रस तवं हि कुलॊद्गतः मध्यदेशपरिज्ञातॊ दस्यु भावं गतः कथम पूर्वान समर दविजाग्र्यांस तान परख्यातान वेदपारगान येषां वंशे ऽभिजातस तवम ईदृशः कुलपांसनः अवबुध्यात्मनात्मानं सत्यं शीलं शरुतं दमम अनुक्रॊशं च संस्मृत्य तयज वासम इमं दविज एवम उक्तः ससुहृदा तदा तेन हितैषिणा परत्युवाच ततॊ राजन विनिश्चित्य तदार्तवत अधनॊ ऽसमि दविजश्रेष्ठ न च वेदविद अप्य अहम वृत्त्यर्थम इह संप्राप्तं विद्धि मां दविजसत्तम तवद्दर्शनात तु विप्रर्षे कृतार्थं वेद्म्य अहं दविज आत्मानं सह यास्यावः शवॊ वसाद्येह शर्वरीम [भ] तस्यां निशायां वयुष्टायां गते तस्मिन दविजॊत्तमे निष्क्रम्य गौतमॊ ऽगच्छत समुद्रं परति भारत सामुद्रकान स वणिजस ततॊ ऽपश्यत सथितान पथि स तेन सार्थेन सह परययौ सागरं परति स तु सार्थॊ महाराज कस्मिंश चिद गिरिगह्वरे मत्तेन दविरदेनाथ निहतः परायशॊ ऽभवत स कथं चित ततस तस्मात सार्थान मुक्तॊ दविजस तदा कांदिग भूतॊ जीवितार्थी परदुद्रावॊत्तरां दिशम स सर्वतः परिभ्रष्टः सार्थाद देशात तथार्थतः एकाकी वयद्रवत तत्र वने किं पुरुषॊ यथा स पन्थानम अथासाद्य समुद्राभिसरं तदा आससाद वनं रम्यं महत पुष्पितपादपम सर्वर्तुकैर आम्रवनैः पुष्पितैर उपशॊभितम नन्दनॊद्देश सदृशं यक्षकिंनरसेवितम शालतालधवाश्वत्थत्वचागुरु वनैस तथा चन्दनस्य च मुख्यस्य पादपैर उपशॊभितम गिरिप्रस्थेषु रम्येषु शुभेषु सुसुगन्धिषु समन्ततॊ दविजश्रेष्ठा वल्गु कूजन्ति तत्र वै मनुष्यवदनास तव अन्ये भारुण्डा इति विश्रुताः भूलिङ्गशकुनाश चान्ये समुद्रं सर्वतॊ ऽभवन स तान्य अतिमनॊज्ञानि विहंगाभिरुतानि वै शृण्वन सुरमणीयानि विप्रॊ ऽगच्छत गौतमः ततॊ ऽपश्यत सुरम्ये स सुवर्णसिकताचिते देशभागे समे चित्रे सवर्गॊद्देश समप्रभे शरिया जुष्टं महावृक्षं नयग्रॊधं परिमण्डलम शाखाभिर अनुरूपाभिर भूषितं छत्रसंनिभम तस्य मूलं सुसंसिक्तं वरचन्दन वारिणा दिव्यपुष्पान्वितं शरीमत पितामह सदॊपमम तं दृष्ट्वा गौतमः परीतॊ मुनिकान्तम अनुत्तमम मेध्यं सुरगृह परख्यं पुष्पितैः पादपैर वृतम तम आगम्य मुदा युक्तस तस्याधस्ताद उपाविशत तत्रासीनस्य कौरव्य गौतमस्य सुखः शिवः पुष्पाणि समुपस्पृश्य परववाव अनिलः शुचिः हलादयन सर्वगात्राणि गौतमस्य तदा नृप स तु विप्रः परिश्रान्तः सपृष्टः पुण्येन वायुना सुखम आसाद्य सुष्वाप भास्करश चास्तम अभ्यगात ततॊ ऽसतं भास्करे याते संध्याकाल उपस्थिते आजगाम सवभवनं बरह्मलॊकात खगॊत्तमः नाडी जङ्घ इति खयातॊ दयितॊ बरह्मणः सखा बकराजॊ महाप्राज्ञः कश्यपस्यात्मसंभवः राजधर्मेति विख्यातॊ बभूवाप्रतिमॊ भुवि देवकन्या सुतः शरीमान विद्वान देवपतिप्रभः मृष्टहाटक संछन्नॊ भूषणैर अर्कसंनिभैः भूषितः सर्वगात्रेषु देवगर्भः शरिया जवलन तम आगतं दविजं दृष्ट्वा विस्मितॊ गौतमॊ ऽभवत कषुत्पिपासापरीतात्मा हिंसार्थी चाप्य अवैक्षत [राजधर्म] सवागतं भवते विप्र दिष्ट्या पराप्तॊ ऽसि मे गृहम अस्तं च सविता यातः संध्येयं समुपस्थिता मम तवं निलयं पराप्तः परियातिथिर अनिन्दितः पूजितॊ यास्यसि परातर विधिदृष्टेन कर्मणा [भ] गिरं तां मधुरां शरुत्वा गौतमॊ विस्मितस तदा कौतूहलान्वितॊ राजन राजधर्माणम ऐक्षत [र] भॊः कश्यपस्य पुत्रॊ ऽहं माता दाक्षायणी च मे अतिथिस तवं गुणॊपेतः सवागतं ते दविजर्षभ [भ] तस्मै दत्त्वा स सत्कारं विधिदृष्टेन कर्मणा शालपुष्पमयीं दिव्यां बृसीं समुपकल्पयत भगीरथ रथाक्रान्तान देशान गङ्गा निषेवितान ये चरन्ति महामीनास तांश च तस्यान्वकल्पयत वह्निं चापि सुसंदीप्तं मीनांश चैव सुपीवरान स गौतमायातिथये नयवेदयत काश्यपः भुक्तवन्तं च तं विप्रं परीतात्मानं महामनाः कलमापनयनार्थं स पक्षाभ्याम अभ्यवीजयत ततॊ विश्रान्तम आसीनं गॊत्र परश्नम अपृच्छत सॊ ऽबरवीद गौतमॊ ऽसमीति बराह्म नान्यद उदाहरत तस्मै पर्णमयं दिव्यं दिव्यपुष्पाधिवासितम गन्धाढ्यं शयनं परादात स शिश्ये तत्र वै सुखम अथॊपविष्टं शयने गौतमं बकराट तदा पप्रच्छ काश्यपॊ वाग्मी किम आगमनकारणम ततॊ ऽबरवीद गौतमस तं दरिद्रॊ ऽहं महामते समुद्रगमनाकाङ्क्षी दरव्यार्थम इति भारत तं काश्यपॊ ऽबरवीत परीतॊ नॊत्कण्ठां कर्तुम अर्हसि कृतकार्यॊ दविजश्रेष्ठ स दरव्यॊ यास्यसे गृहान चतुर्विधा हय अर्थगतिर बृहस्पतिमतं यथा पारम्पर्यं तथा दैवं कर्म मित्रम इति परभॊ परादुर्भूतॊ ऽसमि ते मित्रं सुहृत तवं च मम तवयि सॊ ऽहं तथा यतिष्यामि भविष्यसि यथार्थवान ततः परभातसमये सुखं पृष्ट्वाब्रवीद इदम गच्छ सौम्य पथानेन कृतकृत्यॊ भविष्यसि इतस तरियॊजनं गत्वा राक्षसाधिपतिर महान विरूपाक्ष इति खयातः सखा मम महाबलः तं गच्छ दविजमुख्य तवं मम वाक्यप्रचॊदितः कामान अभीप्सितांस तुभ्यं दाता नास्त्य अत्र संशयः इत्य उक्तः परययौ राजन गौतमॊ विगतक्लमः फलान्य अमृतकल्पानि भक्षयन सम यथेष्टतः चन्दनागुरुमुख्यानि तवक पत्राणां वनानि च तस्मिन पथि महाराज सेवमानॊ दरुतं ययौ ततॊ मेरुव्रजं नाम नगरं शैलतॊरणम शैलप्राकारवप्रं च शैलयन्त्रार्गलं तथा विदितश चाभवत तस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमतः परहितः सुहृदा राजन परीयता वै परियातिथिः ततः स राक्षसेन्द्रः सवान परेष्यान आह युधिष्ठिर गौतमॊ नगरद्वाराच छीघ्रम आनीयताम इति ततः पुरवरात तस्मात पुरुषाः शवेतवेष्टनाः गौतमेत्य अभिभाषन्तः पुरद्वारम उपागमन ते तम ऊचुर महाराज परेष्या रक्षःपतेर दविजम तवरस्व तूर्णम आगच्छ राजा तवां दरष्टुम इच्छति राक्षसाधिपतिर वीरॊ विरूपाक्ष इति शरुतः स तवां तवरति वै दरष्टुं तत कषिप्रं संविधीयताम ततः स पराद्रवद विप्रॊ विस्मयाद विगतक्लमः गौतमॊ नगरर्द्धिं तां पश्यन परमविस्मितः तैर एव सहितॊ राज्ञॊ वेश्म तूर्णम उपाद्रवत दर्शनं राक्षसेन्द्रस्य काङ्क्षमाणॊ दविजस तदा [भ] ततः स विदितॊ राज्ञः परविश्य गृहम उत्तमम पूजितॊ राक्षसेन्द्रेण निषसादासनॊत्तमे पृष्टश च गॊत्र चरणं सवाध्यायं बरह्म चारिकम न तत्र वयाजहारान्यद गॊत्र मात्राद ऋते दविजः बरह्म वर्चस हीनस्य सवाध्यायविरतस्य च गॊत्र मात्रविदॊ राजा निवासं समपृच्छत कव ते निवासः कल्याण किं गॊत्रा बराह्मणी च ते तत्त्वं बरूहि न भीः कार्या विश्रमस्व यथासुखम [ग] मध्यदेशप्रसूतॊ ऽहं वासॊ मे शबरालये शूद्रा पुनर्भूर भार्या मे सत्यम एतद बरवीमि ते [भ] ततॊ राजा विममृशे कथं कार्यम इदं भवेत कथं वा सुकृतं मे सयाद इति बुद्ध्यान्वचिन्तयत अयं वै जननाद विप्रः सुहृत तस्य महात्मनः संप्रेषितश च तेनायं काश्यपेन ममान्तिकम तस्य परियं करिष्यामि स हि माम आश्रितः सदा भराता मे बान्धवश चासौ सखा च हृदयंगमः कार्त्तिक्याम अद्य भॊक्तारः सहस्रं मे दविजॊत्तमाः तत्रायम अपि भॊक्ता वै देयम अस्मै च मे धनम ततः सहस्रं विप्राणां विदुषां समलंकृतम सनातानाम अनुसंप्राप्तम अहत कषौमवाससाम तान आगतान दविजश्रेष्ठान विरूपाक्षॊ विशां पते यथार्हं परतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा बृस्यस तेषां तु संन्यस्ता राक्षसेन्द्रस्य शासनात भूमौ वरकुथास्तीर्णाः परेष्यैर भरतसत्तम तासु ते पूजिता राज्ञा निषण्णा दविजसत्तमाः वयराजन्त महाराज नक्षत्रपतयॊ यथा ततॊ जाम्बूनदाः पात्रीर वज्राङ्का विमलाः शुभाः वरान्न पूर्णा विप्रेभ्यः परादान मधु घृताप्लुताः तस्य नित्यं तथाषाढ्यां माघ्यां च बहवॊ दविजाः ईप्सितं भॊजनवरं लभन्ते सत्कृतं सदा विशेषतस तु कार्त्तिक्यां दविजेभ्यः संप्रयच्छति शरद्व्यपाये रत्नानि पौर्णमास्याम इति शरुतिः सुवर्णं रजतं चैव मणीन अथ च मौक्तिकम वर्जान महाधनांश चैव वैडूर्याजिन राङ्कवान रत्नराशीन विनिक्षिप्य दक्षिणार्थे स भारत ततः पराह दविजश्रेष्ठान विरूपाक्षॊ महायशाः गृह्णीत रत्नान्य एतानि यथॊत्साहं यथेष्टतः येषु येषु च भाण्डेषु भुक्तं वॊ दविजसत्तमाः तान्य एवादाय गच्छध्वं सववेश्मानीति भारत इत्य उक्तवचने तस्मिन राक्षसेन्द्रे महात्मनि यथेष्टं तानि रत्नानि जगृहुर बराह्मणर्षभाः ततॊ महार्हैस ते सर्वे रत्नैर अभ्यर्चिताः शुभैः बराह्मणा मृष्टवसनाः सुप्रीताः सम तदाभवन ततस तान राक्षसेन्द्राश च दविजान आह पुनर वचः नाना दिग आगतान राजन राक्षसान परतिषिध्य वै अध्यैक दिवसं विप्रा न वॊ ऽसतीह भयं कव चित राक्षसेभ्यः परमॊदध्वम इष्टतॊ यातमा चिरम ततः परदुद्रुवुः सर्वे विप्र संघाः समन्ततः गौतमॊ ऽपि सुवर्णस्य भारम आदाय स तवरः कृच्छ्रात समुद्वहन वीर नयग्रॊधं समुपागमत नयषीदच च परिश्रान्तः कलान्तश च कषुधितश च ह ततस तमाभ्यगाद राजन राजधर्मा खगॊत्तमः सवागतेनाभ्यनन्दच च गौतमं मित्रवत्सलः तस्य पक्षाग्र विक्षेपैः कलमं वयपनयत खगः पूजां चाप्य अकरॊद धीमान भॊजनं चाप्य अकल्पयत स भुक्तवान सुविश्रान्तॊ गौतमॊ ऽचिन्तयत तदा हाटकस्याभिरूपस्य भारॊ ऽयं सुमहान मया गृहीतॊ लॊभमॊहाद वै दूरं च गमनं मम न चास्ति पथि भॊक्तव्यं पराणसंधारणं मम किं कृत्वा धारयेयं वै परणान इत्य अभ्यचिन्तयत ततः स पथि भॊक्तव्यं परेक्षमाणॊ न किं चन कृतघ्नः पुरुषव्याघ्र मनसेदम अचिन्तयत अयं बकपतिः पार्श्वे मांसराशिः सथितॊ मम इमं हत्वा गृहीत्वाच यास्ये ऽहं समभिद्रुतम [भ] अथ तत्र महार्चिष्मान अनलॊ वातसारथिः तस्याविदूरे रक्षार्थं खगेन्द्रेण कृतॊ ऽभवत स चापि पार्श्वे सुष्वाप विश्वस्तॊ बकराट तदा कृतघ्नस तु स दुष्टात्मा तं जिघांसुर अजागरत ततॊ ऽलातेन दीप्तेन विश्वस्तं निजघान तम निहत्य च मुदा युक्तः सॊ ऽनुबन्धं न दृष्टवान स तं विपक्ष रॊमाणं कृत्वाग्नाव अपचत तदा तं गृहीत्वा सुवर्णं च ययौ दरुततरं दविजः ततॊ ऽनयस्मिन गते चाह्नि विरूपाक्षॊ ऽबरवीत सुतम न परेक्षे राजधर्माणम अद्य पुत्र खगॊत्तमम स पूर्वसंध्यां बरह्माणं वन्दितुं याति सर्वदा मां चादृष्ट्वा कदा चित स न गच्छति गृहान खगः उभे दविरात्रं संध्ये वै नाभ्यगात स ममालयम तस्मान न शुध्यते भावॊ मम स जञायतां सुहृत सवाध्यायेन वियुक्तॊ हि बरह्म वर्चस वर्जितः तं गतस तत्र मे शङ्का हन्यात तं स दविजाधमः दुराचारस तु दुर्बुद्धिर इङ्गितैर लक्षितॊ मया निष्क्रियॊ दारुणाकारः कृष्णॊ दस्युर इवाधमः गौतमः स गतस तत्र तेनॊद्विग्नं मनॊ मम पुत्र शीघ्रम इतॊ गत्वा राजधर्मनिवेशनम जञायतां स विशुद्धात्मा यदि जीवति माचिरम स एवम उक्तस तवरितॊ रक्षॊभिः सहितॊ ययौ नयग्रॊधं तत्र चापश्यत कङ्कालं राजधर्मणः स रुदन्न अगमत पुत्रॊ राक्षसेन्द्रस्य धीमतः तवरमाणः परं शक्त्या गौतम गरहणाय वै ततॊ ऽविदूरे जगृहुर गौतमं राक्षसास तदा राजधर्मशरीरं च पक्षास्थि चरणॊज्झितम तम आदायाथ रक्षांसि दरुतं मेरुव्रजं ययुः राज्ञश च दर्शयाम आसुः शरीरं राजधर्मणः कृतघ्नं पुरुषं तं च गौतमं पापचेतसम रुरॊद राजा तं दृष्ट्वा सामात्यः स पुरॊहितः आर्तनादश च सुमहान अभूत तस्य निवेशने स सत्री कुमारं च पुरं बभूवास्वस्थ मानसम अथाब्रवीन नृपः पुत्रं पापॊ ऽयं वध्यताम इति अस्य मांसैर इमे सर्वे विहरन्तु यथेष्टतः पापाचारः पापकर्मा पापात्मा पापनिश्चयः हन्तव्यॊ ऽयं मम मतिर भवद्भिर इति राक्षसाः इत्य उक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसा घॊरविक्रमाः नैच्छन्त तं भक्षयितुं पापकर्मायम इत्य उत दस्यूनां दीयताम एष साध्व अद्य पुरुषाधमः इत्य ऊचुस तं महाराज राक्षसेन्द्रं निशाचराः शिरॊभिश च गता भूमिम ऊचू रक्षॊगणाधिपम न दातुम अर्हसि तवं नॊ भक्षणायास्य किल्बिषम एवम अस्त्व इति तान आह राक्षसेन्द्रॊ निशाचरान दस्यूनां दीयताम एष कृतघ्नॊ ऽदयैव राक्षसाः इत्य उक्ते तस्य ते दासाः शूलमुद्गर पाणयः छित्त्वा तं खण्डशः पापं दस्युभ्यः परददुस तदा दस्यवश चापि नैच्छन्त तम अत्तुं पापकारिणम करव्यादा अपि राजेन्द्र कृतघ्नं नॊपभुञ्जते बरह्मघ्ने च सुरापे च चॊरे भग्नव्रते तथा निष्कृतिर विहिता राजन कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः मित्रद्रॊही नृशंसश च कृतघ्नश च नराधमः करव्यादैः कृमिभिश चान्यैर न भुज्यन्ते हि तादृशाः [भ] ततश चितां बकपतेः कारयाम आस राक्षसः रत्नैर गन्धैश च बहुभिर वस्त्रैश च समलंकृताम तत्र परज्वाल्य नृपते बकराजं परतावपान परेतकार्याणि विधिवद राक्षसेन्द्रश चकार ह तस्मिन काले ऽथ सुरभिर देवी दाक्षायणी शुभा उपरिष्टात ततस तस्य सा बभूव पयस्विनी तस्या वक्त्राच चयुतः फेनः कषीरमिश्रस तदानघ सॊ ऽपतद वै ततस तस्यां चितायां राजधर्मणः ततः संजीवितस तेन बकराजस तदानघ उत्पत्य च समेयाय विरूपाक्षं बकाधिपः ततॊ ऽभययाद देवराजॊ विरूपाक्षपुरं तदा पराह चेदं विरूपाक्षं दिष्ट्यायं जीवतीत्य उत शरावयाम आस चेन्द्रस तं विरूपाक्षं पुरातनम यथा शापः पुरा दत्तॊ बरह्मणा राजधर्मणः यदा बकपती राजन बरह्माणं नॊपसर्पति ततॊ रॊषाद इदं पराह बकेन्द्राय पितामहः यस्मान मूढॊ मम सदॊ नागतॊ ऽसौ बकाधमः तस्माद वधं स दुष्टात्मा नचिरात समवाप्स्यति तदायं तस्य वचनान निहतॊ गौतमेन वै तेनैवामृत सिक्तश च पुनः संजीवितॊ बकः राजधर्मा ततः पराह परणिपत्य पुरंदरम यदि ते ऽनुग्रह कृता मयि बुद्धिः पुरंदर सखायं मे सुदयितं गौतमं जीवयेत्य उत तस्य वाक्यं समाज्ञाय वासवः पुरुषर्षभ संजीवयित्वा सख्ये वै परादात तं गौतमं तदा स भाण्डॊपस्करं राजंस तम आसाद्य बकाधिपः संपरिष्वज्य सुहृदं परीत्या परमया युतः अथ तं पापकर्माणं राजधर्मा बकाधिपः विसर्जयित्वा सधनं परविवेश सवम आलयम यथॊचितं च स बकॊ ययौ बरह्म सदस तदा बरह्मा च तं महात्मानम आतिथ्येनाभ्यपूजयत गौतमश चापि संप्राप्य पुनस तं शबरालयम शूद्रायां जनयाम आस पुत्रान दुष्कृतकारिणः शापश च सुमहांस तस्य दत्तः सुरगणैस तदा कुक्षौ पुनर्भ्वां भार्यायां जनयित्वा चिरात सुतान निरयं पराप्स्यति महत कृतघ्नॊ ऽयम इति परभॊ एतत पराह पुरा सर्वं नारदॊ मम भारत संस्मृत्य चापि सुमहद आख्यानं पुरुषर्षभ मयापि भवते सर्वं यथावद उपवर्णितम कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः सथानं कुतः सुखम अश्रद्धेयः कृतघ्नॊ हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः मित्रद्रॊहॊ न कर्तव्यः पुरुषेण विशेषतः मित्र धरुन निरयं घॊरम अनन्तं परतिपद्यते कृतज्ञेन सदा भाव्यं मित्र कामेन चानघ मित्रात परभवते सत्यं मित्रात परभवते बलम सत्कारैर उत्तमैर मित्रं पूजयेत विचक्षणः परित्याज्यॊ बुधैः पापः कृतघ्नॊ निरपत्रपः मित्रद्रॊही कुलाङ्गारः पापकर्मा नराधमः एष धर्मभृतां शरेष्ठ परॊक्तः पापॊ मया तव मित्रद्रॊही कृतघ्नॊ वै किं भूयः शरॊतुम इच्छसि [व] एतच छरुत्वा तदा वाक्यं भीष्मेणॊक्तं महात्मना युधिष्ठिरः परीतमना बभूव जनमेजय [य] धर्माः पितामहेनॊक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः धर्मम आश्रमिणां शरेष्ठं वक्तुम अर्हसि पार्थिव [भीस्म] सर्वत्र विहितॊ धर्मः सवर्ग्यः सत्यफलं तपः बहु दवारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला करिया यस्मिन यस्मिंस तु विनये यॊ यॊ याति विनिश्चयम स तम एवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम यथा यथा च पर्येति लॊकतन्त्रम असारवत तथा तथा विरागॊ ऽतर जायते नात्र संशयः एवं वयवसिते लॊके बहुदॊषे युधिष्ठिर आत्ममॊक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान नरः [य] नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते यया बुद्ध्या नुदेच छॊकं तन मे बरूहि पितामह [भी] नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते अहॊ दुःखम इति धयायञ शॊकस्यापचितिं चरेत अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यथा सेनजितं विप्रः कश चिद इत्य अब्रवीद वचः पुत्रशॊकाभिसंतप्तं राजानं शॊकविह्वलम विषन्नवदनं दृष्ट्वा विप्रॊ वचनम अब्रवीत किं नु खल्व असि मूढस तवं शॊच्यः किम अनुशॊचसि यदा तवाम अपि शॊचन्तः शॊच्या यास्यन्ति तां गतिम तवं चैवाहं च ये चान्ये तवां राजन पर्युपासते सर्वे तत्र गमिष्यामॊ यत एवागता वयम [सेनजित] का बुद्धिः किं तपॊ विप्र कः समाधिस तपॊधन किं जञानं किं शरुतं वा ते यत पराप्य न विषीदसि [बराह्मण] पश्य भूतानि दुःखेन वयतिषक्तानि सर्वशः आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम यथा मम तथान्येषाम इति बुद्ध्या न मे वयथा एतां बुद्धिम अहं पराप्य न परहृष्ये न च वयथे यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महॊदधौ समेत्य च वयपेयातां तद्वद भूतसमागमः एवं पुत्राश च पौत्राश च जञातयॊ बान्धवास तथा तेषु सनेहॊ न कर्तव्यॊ विप्रयॊगॊ हि तैर धरुवम अदर्शनाद आपतितः पुनश चादर्शनं गतः न तवासौ वेद न तवं तं कः सन कम अनुशॊचसि तृष्णार्ति परभवं दुःखं दुःखार्ति परभवं सुखम सुखात संजायते दुःखम एवम एतत पुनः पुनः सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम सुखात तवं दुःखम आपन्नः पुनर आपत्स्यसे सुखम न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम नालं सुखाय सुहृदॊ नालं दुःखाय शत्रवः न च परज्ञालम अर्थानां न सुखानाम अलं धनम न बुद्धिर धनलाभाय न जाद्यम असमृद्धये लॊकपर्याय वृत्तान्तं पराज्ञॊ जानाति नेतरः बुद्धिमन्तं च मूढं च शूरं भीरुं जदं कविम दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम धेनुर वत्सस्य गॊपस्य सवामिनस तस्करस्य च पयः पिबति यस तस्या धेनुस तस्येति निश्चयः ये च मूढतमा लॊके ये च बुद्धेः परं गताः ते नराः सुखम एधन्ते कलिश्यत्य अन्तरितॊ जनः अन्त्येषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे अन्त्य पराप्तिं सुखाम आहुर दुःखम अन्तरम अन्तयॊः ये तु बुद्धिसुखं पराप्ता दवन्द्वातीता विमत्सराः तान नैवार्था न चानर्था वयथयन्ति कदा चन अथ ये बुद्धिम अप्राप्ता वयतिक्रान्ताश च मूढताम ते ऽतिवेलं परहृष्यन्ति संतापम उपयान्ति च नित्यप्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव अवलेपेन महता परिदृब्धा विचेतसः सुखं दुःखान्तम आलस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखॊदयम भूतिश चैव शरिया सार्धं दक्षे वसति नालसे सुखं वा यदि वा दुःखं दवेष्यं वा यदि वा परियम पराप्तं पराप्तम उपासीत हृदयेनापराजितः शॊकस्थान सहस्राणि हर्षस्थान शतानि च दिवसे दिवसे मूढम आविशन्ति न पण्डितम बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूसुम अनसूयकम दान्तं जितेन्द्रियं चापि शॊकॊ न सपृशते नरम एतां बुद्धिं समास्थाय गुप्तचित्तश चरेद बुधः उदयास्तमयज्ञं हि न शॊकः सप्रस्तुम अर्हति यन्निमित्तं भवेच छॊकस तरासॊ वा दुःखम एव वा आयासॊ वा यतॊमूलस तद एकाङ्गम अपि तयजेत यद यत तयजति कामानां तत सुखस्याभिपूर्यते कामानुसारी पुरुषः कामान अनु विनश्यति यच च कामसुखं लॊके यच च दिव्यं महत सुखम तृष्णा कषयसुखस्यैते नार्हतः सॊदशीं कलाम पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम पराज्ञं मूढं तथा शूरं भजते यादृशं कृतम एवम एव किलैतानि परियाण्य एवाप्रियाणि च जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च तद एवं बुद्धिम आस्थाय सुखं जीवेद गुणान्वितः सर्वान कामाञ जुगुप्सेत सङ्गान कुर्वीत पृष्ठतः वृत्त एष हृदि परौधॊ मृत्युर एष मनॊमयः यदा संहरते कामान कूर्मॊ ऽङगानीव सर्वशः तदात्मज्यॊतिर आत्मा च आत्मन्य एव परसीदति किं चिद एव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम तद एव परितापार्थं सर्वं संपद्यते तदा न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान न बिभ्यति यदा नेच्छति न दवेष्टि बरह्म संपद्यते तदा उभे सत्यानृते तयक्त्वा शॊकानन्दौ भयाभये परियाप्रिये परित्यज्य परशान्तात्मा भविष्यसि यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम कर्मणा मनसा वाचा बरह्म संपद्यते तदा या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर या न जीर्यति जीर्यतः यॊ ऽसौ पराणान्तिकॊ रॊगस तां तृष्णां तयजतः सुखम अत्र पिङ्गलया गीता गाथाः शरूयन्ति पार्थिव यथा सा कृच्छ्रकाले ऽपि लेभे धर्मं सनातनम संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद विनाकृता अथ कृच्छ्रगता शान्तां बुद्धिम आस्थापयत तदा [पिन्गला] उन्मत्ताहम अनुन्मत्तं कान्तम अन्ववसं चिरम अन्तिके रमणं सन्तं नैनम अध्यगमं पुरा एकस्थूनं नवद्वारम अपिधास्याम्य अगारकम का हि कान्तम इहायान्तम अयं कान्तेति मन्स्यते अकामाः कामरूपेण धूर्ता नरकरूपिणः न पुनर वञ्चयिष्यन्ति परतिबुद्धास्मि जागृमि अनर्थॊ ऽपि भवत्य अर्थॊ दैवात पूर्वकृतेन वा संबुद्धाहं निराकारा नाहम अद्याजितेन्द्रिया सुखं निराशः सवपिति नैराश्यं परमं सुखम आशाम अनाशां कृत्वा हि सुखं सवपिति पिङ्गला [भी] एतैश चान्यैश च विप्रस्य हेतुमद्भिः परभाषितैः पर्यवस्थापितॊ राजा सेनजिन मुमुदे सुखम [य] अतिक्रामति काले ऽसमिन सर्वभूतक्षयावहे किं शरेयः परतिपद्येत तन मे बरूहि पितामह [भीस्म] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम पितुः पुत्रेण संवादं तन निबॊध युधिष्ठिर दविजातेः कस्य चित पार्थ सवाध्यायनिरतस्य वै बभूव पुत्रॊ मेधावी मेधावी नाम नामतः सॊ ऽबरवीत पितरं पुत्रः सवाध्यायकरणे रतम मॊक्षधर्मार्थकुशलॊ लॊकतत्त्वविचक्षणः धीरः किं सवित तात कुर्यात परजानन; कषिप्रं हय आयुर भरश्यते मानवानाम पितस तद आचक्ष्व यथार्थयॊगं; ममानुपूर्व्या येन धर्मं चरेयम [पिता] वेदान अधीत्य बरह्मचर्येण पुत्र; पुत्रान इच्छेत पावनार्थं पितॄणाम अग्नीन आधाय विधिवच चेष्टयज्ञॊ; वनं परविश्याथ मुनिर बुभूसेत [पुत्र] एवम अभ्याहते लॊके समन्तात परिवारिते अमॊघासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे [पिता] कथम अभ्याहतॊ लॊकः केन वा परिवारितः अमॊघाः काः पतन्तीह किं नु भीसयसीव माम [पुत्र] मृत्युनाभ्याहतॊ लॊकॊ जरया परिवारितः अहॊरात्राः पतन्त्य एते ननु कस्मान न बुध्यसे यदाहम एतज जानामि न मृत्युस तिष्ठतीति ह सॊ ऽहं कथं परतीक्षिष्ये जालेनापिहितश चरन रात्र्यां रात्र्यां वयतीतायाम आयुर अल्पतरं यदा गाधॊदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस तदा तद एव वन्ध्यं दिवसम इति विद्याद विचक्षणः अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युर अभ्येति मानवम शस्पानीव विचिन्वन्तम अन्यत्र गतमानसम वृकीवॊरणम आसाद्य मृत्युर आदाय गच्छति अद्यैव कुरु यच छरेयॊ मा तवा कालॊ ऽतयगाद अयम अकृतेष्व एव कार्येषु मृत्युर वै संप्रकर्षति शवः कार्यम अद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम न हि परतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम कॊ हि जानाति कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते युवैव धर्मशीलः सयाद अनिमित्तं हि जीवितम कृते धर्मे भवेत कीर्तिर इह परेत्य च वै सुखम मॊहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्थम उद्यतः कृत्वा कार्यम अकार्यं वा पुष्टिम एषां परयच्छति तं पुत्रपशुसंमत्तं वयासक्तमनसं नरम सुप्तं वयाघ्रं महौघॊ वा मृत्युर आदाय गच्छति संचिन्वानकम एवैकं कामानाम अवितृप्तकम वयाघ्रः पशुम इवादाय मृत्युर आदाय गच्छति इदं कृतम इदं कार्यम इदम अन्यत कृताकृतम एवम ईहा सुखासक्तं कृतान्तः कुरुते वशे कृतानां फलम अप्राप्तं कर्मणां फलसङ्गिनम कषेत्रापन गृहासक्तं मृत्युर आदाय गच्छति मृत्युर जरा च वयाधिश च दुःखं चानेक कारणम अनुषक्तं यदा देहे किं सवस्थ इव तिष्ठसि जातम एवान्तकॊ ऽनताय जरा चान्वेति देहिनम अनुषक्ता दवयेनैते भावाः सथावरजङ्गमाः मृत्यॊर वा गृहम एवैतद या गरामे वसतॊ रतिः देवामाम एष वै गॊष्ठॊ यद अरण्यम इति शरुतिः निबन्धनी रज्जुर एषा या गरामे वसतॊ रतिः छित्त्वैनां सुकृतॊ यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः न हिंसयति यः परानान मनॊवाक्कायहेतुभिः जीवितार्थापनयनैः कर्मभिर न स बध्यते न मृत्युसेनाम आयान्तीं जातु कश चित परबाधते ऋते सत्यम असंत्याज्यं सत्ये हय अमृतम आश्रितम तस्मात सत्यव्रताचारः सत्ययॊगपरायनः सत्यारामः समॊ दान्तः सत्येनैवान्तकं जयेत अमृतं चैव मृत्युश च दवयं देहे परतिष्ठितम मृत्युम आपद्यते मॊहात सत्येनापद्यते ऽमृतम सॊ ऽहं हय अहिंस्रः सत्यार्थी कामक्रॊधबहिष्कृतः समदुःखसुखः कषेमी मृत्युं हास्याम्य अमर्त्यवत शान्ति यज्ञरतॊ दान्तॊ बरह्म यज्ञे सथितॊ मुनिः वाङ्मनः कर्म यज्ञश च भविष्याम्य उदगायने पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर मादृशॊ यस्तुम अर्हति अन्तवद्भिर उत पराज्ञः कषत्रयज्ञैः पिशाचवत यस्य वाङ्मनसी सयातां सम्यक परनिहिते सदा तपस तयागश च यॊगश च स वै सर्वम अवाप्नुयात नास्ति विद्या समं चक्षुर नास्ति विद्या समं बलम नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति तयागसमं सुखम आत्मन्य एवात्मना जात आत्मनिष्ठॊ ऽपरजॊ ऽपि वा आत्मन्य एव भविष्यामि न मां तारयति परजा नैतादृशं बराह्मणस्यास्ति वित्तं; यथैकता समता सत्यता च शीले सथितिर दन्द निधानम आर्जवं; ततस ततश चॊपरमः करियाभ्यः किं ते धनैर बान्धवैर वापि किं ते; किं ते दारैर बराह्मण यॊ मरिष्यसि आत्मानम अन्विच्छ गुहां परविष्टं; पितामहस ते कव गतः पिता च [भीस्म] पुत्रस्यैतद वचः शरुत्वा तथाकार्षीत पिता नृप तथा तवम अपि वर्तस्य सत्यधर्मपरायनः [य] धनिनॊ वाधना ये च वर्तयन्ति सवतन्त्रिणः सुखदुःखागमस तेषां कः कथं वा पितामह [भीस्म] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शम्याकेन विमुक्तेन गीतं शान्ति गतेन ह अब्रवीन मां पुरा कश चिद बराह्मणस तयागम आस्थितः कलिश्यमानः कुदारेण कुचैलेन बुभुक्षया उत्पन्नम इह लॊके वै जन्मप्रभृति मानवम विविधान्य उपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च तयॊर एकतरे मार्गे यद्य एनम अभिसंनयेत न सुखं पराप्य संहृष्येन न दुःखं पराप्य संज्वरेत न वै चरसि यच छरेय आत्मनॊ वा यद ईहसे अकामात्मापि हि सदा धुरम उद्यम्य चैव हि अकिंचनः परिपतन सुखम आस्वादयिष्यसि अकिंचनः सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव हि आकिंचन्यं सुखं लॊके पथ्यं शिवम अनामयम अनमित्रम अथॊ हय एतद दुर्लभं सुलभं सताम अकिंचनस्य शुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वशः अवेक्षमाणस तरीँल लॊकान न तुल्यम उपलक्षये आकिंचन्यं च राज्यं च तुलया समतॊलयम अत्यरिच्यत दारिद्र्यं राज्याद अपि गुणाधिकम आकिंचन्ये च राज्ये च विशेषः सुमहान अयम नित्यॊद्विग्नॊ हि धनवान मृत्यॊर आस्य गतॊ यथा नैवास्याग्निर न चादित्यॊ न मृत्युर न च दस्यवः परभवन्ति धनज्यानि निर्मुक्तस्य निराशिषः तं वै सदा कामचरम अनुपस्तीर्ण शायिनम बाहूपधानं शाम्यन्तं परशंसन्ति दिवौकसः धनवान करॊधलॊभाभ्याम आविष्टॊ नष्ट चेतनः तिर्यग ईक्षः शुष्कमुखः पापकॊ भरुकुतीमुखः निर्दशंश चाधरौष्ठं च करुद्धॊ दारुणभाषिता कस तम इच्छेत परिद्रष्टुं दातुम इच्छति चेन महीम शरिया हय अभीस्क्नं संवासॊ मॊहयत्य अविचक्षणम सा तस्य चित्तं हरति शारदाभ्रम इवानिलः अथैनं रूपमानश च धनमानश च विन्दति अभिजातॊ ऽसमि सिद्धॊ ऽसमि नास्मि केवलमानुषः इत्य एभिः कारणैस तस्य तरिभिर चित्तं परसिच्यते स परसिक्त मनॊ भॊगान विसृज्य पितृसंचितान परिक्षीणः परस्वानाम आदानं साधु मन्यते तम अतिक्रान्त मर्यादम आददानं ततस ततः परतिषेधन्ति राजानॊ लुब्धा मृगम इवेषुभिः एवम एतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम विविधान्य उपवर्तन्ते गात्रसंस्पर्शजानि च तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यम आचरेत लॊकधर्मं समाज्ञाय धरुवाणाम अध्रुवैः सह नात्यक्त्वा सुखम आप्नॊति नात्यक्त्वा विन्दते परम नात्यक्त्वा चाभयः शेते तयक्त्वा सर्वं सुखी भव इत्य एतद धास्तिनपुरे बराह्मणेनॊपवर्णितम शम्याकेन पुरा मह्यं तस्मात तयागः परॊ मतः [युधिस्थिर] ईहमानः समारम्भान यदि नासादयेद धनम धनतृष्णाभिभूतश च किं कुर्वन सुखम आप्नुयात [भीस्म] सर्वसाम्यम अनायासः सत्यवाक्यं च भारत निर्वेदश चाविवित्सा च यस्य सयात स सुखी नरः एतान्य एव पदान्य आहुः पञ्च वृद्धाः परशान्तये एष सवर्गश च धर्मश च सुखं चानुत्तमं सताम अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम निर्वेदान मङ्किना गीतं तन निबॊध युधिष्ठिर ईहमानॊ धनं मङ्किर भग्नेहश च पुनः पुनः केन चिद धनशेषेण करीतवान दम्य गॊयुगम सुसंबद्धौ तु तौ दम्यौ दमनायाभिनिःसृतौ आसीनम उष्ट्रं मध्येन सहसैवाभ्यधावताम तयॊः संप्राप्तयॊर उष्ट्रः सकन्धदेशम अमर्षणः उत्थायॊत्क्षिप्य तौ दम्यौ परससार महाजवः हरियमाणौ तु तौ दम्यौ तेनॊष्ट्रेण परमाथिना मरियमाणौ च संप्रेक्ष्य मङ्किस तत्राब्रवीद इदम न चैवाविहितं शक्यं दक्षेणापीहितुं धनम युक्तेन शरद्धया सम्यग ईहां समनुतिष्ठता कृतस्य पूर्वं चानर्थैर युक्तस्याप्य अनुतिष्ठतः इमं पश्यत संगत्या मम दैवम उपप्लवम उद्यम्यॊद्यम्य मे दम्यौ विषमेनेव गच्छति उत्क्षिप्य काकतालीयम उन्माथेनेव जम्बुकः मनी वॊष्ट्रस्य लम्बेते परियौ वत्सतरौ मम शुद्धं हि दैवम एवेदम अतॊ नैवास्ति पौरुषम यदि वाप्य उपपद्येत पौरुषं नाम कर्हि चित अन्विष्यमाणं तद अपि दैवम एवावतिष्ठते तस्मान निर्वेद एवेह गन्तव्यः सुखम ईप्सता सुखं सवपिति निर्विण्णॊ निराशश चार्थसाधने अहॊ सम्यक शुकेनॊक्तं सर्वतः परिमुच्यता परतिष्ठता महारण्यं जनकस्य निवेशनात यः कामान पराप्नुयात सर्वान यश चैनान केवलांस तयजेत परापनात सर्वकामानां परित्यागॊ विशिष्यते नान्तं सर्वविवित्सानां गतपूर्वॊ ऽसति कश चन शरीरे जीविते चैव तृष्णा मन्दस्य वर्धते निवर्तस्व विवित्साभ्यः शाम्य निर्विद्य मामक असकृच चासि निकृतॊ न च निर्विद्यसे तनॊ यदि नाहं विनाश्यस ते यद्य एवं रमसे मया मा मां यॊजय लॊभेन वृथा तवं वित्तकामुक संचितं संचितं दरव्यं नष्टं तव पुनः पुनः कदा विमॊक्ष्यसे मूढ धनेहां धनकामुक अहॊ नु मम बालिश्यं यॊ ऽहं करीदनकस तव किं नैव जातु पुरुषः परेषां परेष्यताम इयात न पूर्वे नापरे जातु कामानाम अन्तम आप्नुवन तयक्त्वा सर्वसमारम्भान परतिबुद्धॊ ऽसमि जागृमि नूनं ते हृदयं कामवज्र सारमयं दृधम यद अनर्थशताविष्टं शतधा न विदीर्यते तयजामि कामत्वां चैव यच च किं चित परियं तव तवाहं सुखम अन्विच्छन्न आत्मन्य उपलभे सुखम कामजानामि ते मूलं संकल्पात किल जायसे न तवां संकल्पयिष्यामि समूलॊ न भविष्यति ईहा धनस्य न सुखा लब्ध्वा चिन्ता च भूयसी लब्धानाशॊ यथा मृत्युर लब्धं भवति वा न वा परेत्य यॊ न लभते ततॊ दुःखतरं नु किम न च तुष्यति लब्धेन भूय एव च मार्गति अनुतर्षुल एवार्थः सवादु गाङ्गम इवॊदकम मद विलापनम एतत तु परतिबुद्धॊ ऽसमि संत्यज य इमं मामकं देहं भूतग्रामः समाश्रितः स यात्व इतॊ यथाकामं वसतां वा यथासुखम न युष्मास्व इह मे परीतिः कामलॊभानुसारिषु तस्माद उत्सृज्य सर्वान वः सत्यम एवाश्रयाम्य अहम सर्वभूतान्य अहं देहे पश्यन मनसि चात्मनः यॊगे बुद्धिं शरुते सत्त्वं मनॊ बरह्मणि धारयन विहरिष्याम्य अनासक्तः सुखी लॊकान निरामयः यथा मा तवं पुनर नैवं दुःखेषु परनिधास्यसि तवया हि मे परनुन्नस्य गतिर अन्या न विद्यते तृष्णा शॊकश्रमाणां हि तवं कामप्रभवः सदा धननाशॊ ऽधिकं दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरम जञातयॊ हय अवमन्यन्ते मित्राणि च धनच्युतम अवज्ञान सहस्रैस तु दॊषाः कस्ततराधने धने सुखकला या च सापि दुःखैर विधीयते धनम अस्येति पुरुषं पुरा निघ्नन्ति दस्यवः कलिश्यन्ति विविधैर दन्दैर नित्यम उद्वेजयन्ति च मन्दलॊलुपता दुःखम इति बुद्धिं चिरान मया यद यद आलम्बसे कामतत तद एवानुरुध्यसे अतत्त्वज्ञॊ ऽसि बालश च दुस्तॊषॊ ऽपूरणॊ ऽनलः नैव तवं वेत्थ सुलभं नैव तवं वेत्थ दुर्लभम पातालम इव दुष्पूरॊ मां दुःखैर यॊक्तुम इच्छसि नाहम अद्य समावेष्टुं शक्यः कामपुनस तवया निर्वेदम अहम आसाद्य दरव्यनाशाद यदृच्छया निर्वृतिं परमां पराप्य नाद्य कामान विचिन्तये अतिक्लेशान सहामीह नाहं बुध्याम्य अबुद्धिमान निकृतॊ धननाशेन शये सर्वाङ्गविज्वरः परित्यजामि कामत्वां हित्वा सर्वमनॊगतीः न तवं मया पुनः कामनस्यॊतेनेव रंस्यसे कषमिष्ये ऽकषममाणानां न हिंसिष्ये च हिंसितः दवेष्य मुक्तः परियं वक्ष्याम्य अनादृत्य तद अप्रियम तृप्तः सवस्थेन्द्रियॊ नित्यं यथा लब्धेन वर्तयन न सकामं करिष्यामि तवाम अहं शत्रुम आत्मनः निर्वेदं निर्वृतिं तृप्तिं शान्तिं सत्यं दमं कषमाम सर्वभूतदयां चैव विद्धि मां शरणागतम तस्मात कामश च लॊभश च तृष्णा कार्पण्यम एव च तयजन्तु मां परतिष्ठन्तं सत्त्वस्थॊ हय अस्मि सांप्रतम परहाय कामं लॊभं च करॊधं पारुष्यम एव च नाद्य लॊभवशं पराप्तॊ दुःखं पराप्स्याम्य अनात्मवान यद यत तयजति कामानां तत सुखस्याभिपूर्यते कामस्य वशगॊ नित्यं दुःखम एव परपद्यते कामान वयुदस्य धुनुते यत किं चित पुरुषॊ रजः कामक्रॊधॊद्भवं दुःखम अह्रीर अरतिर एव च एष बरह्म परविष्टॊ ऽहं गरीस्मे शीतम इव हरदम शाम्यामि परिनिर्वामि सुखम आसे च केवलम यच च कामसुखं लॊके यच च दिव्यं महत सुखम तृष्णा कषयसुखस्यैते नार्हतः सॊदशीं कलाम आत्मना सप्तमं कामं हत्वा शत्रुम इवॊत्तमम पराप्यावध्यं बरह्म पुरं राजेव सयाम अहं सुखी एतां बुद्धिं समास्थाय मङ्किर निर्वेदम आगतः सर्वान कामान परित्यज्य पराप्य बरह्म महत सुखम दम्य नाश कृते मङ्किर अमरत्वं किलागमत अछिनत काममूलं स तेन पराप महत सुखम अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गीतं विदेहराजेन जनकेन परशाम्यता अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किं चन मिथिलायां परदीप्तायां न मे दह्यति किं चन अत्रैवॊदाहरन्तीमं बॊध्यस्य पदसंचयम निर्वेदं परति विन्यस्तं परतिबॊध युधिष्ठिर बॊध्यं दान्तम ऋषिं राजा नहुषः पर्यपृच्छत निर्वेदाच छान्तिम आपन्नं शान्तं परज्ञान तर्पितम उपदेशं महाप्राज्ञ शमस्यॊपदिशस्व मे कां बुद्धिं समनुध्याय शान्तश चरसि निर्वृतः [बॊध्य] उपदेशेन वर्तामि नानुशास्मीह कं चन लक्षणं तस्य वक्ष्ये ऽहं तत सवयं परविमृश्यताम पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वने इषुकारः कुमारी च स एते गुरवॊ मम [युधिस्ठिर] केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशॊकश चरेन महीम किं च कुर्वन नरॊ लॊके पराप्नॊति परमां गतिम [भीस्म] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम परह्रादस्य च संवादं मुनेर आजगरस्य च चरन्तं बराह्मणं कं चित कल्य चित्तम अनामयम पप्रच्छ राजन परह्रादॊ बुद्धिमान पराज्ञसंमतः सवस्थः शक्तॊ मृदुर दान्तॊ निर्विवित्सॊ ऽनसूयकः सुवाग्बहुमतॊ लॊके पराज्ञश चरसि बालवत नैव परार्थयसे लाभं नालाभेष्व अनुशॊचसि नित्यतृप्त इव बरह्मन न किं चिद अवमन्यसे सरॊतसा हरियमाणासु परजास्व अविमना इव धर्मकामार्थ कार्येषु कूतस्थ इव लक्ष्यसे नानुतिष्ठसि धर्मार्धौ न कामे चापि वर्तसे इन्द्रियार्थान अनादृत्य मुक्तश चरसि साक्षिवत का नु परज्ञा शरुतं वा किं वृत्तिर वा का नु ते मुने कषिप्रम आचक्ष्व मे बरह्मञ शरेयॊ यद इह मन्यसे अनुयुक्तः स मेधावी लॊकधर्मविधानवित उवाच शलक्ष्णया वाचा परह्रादम अनपार्थया पश्यन परह्राद भूतानाम उत्पत्तिम अनिमित्ततः हरासं वृद्धिं विनाशं च न परहृष्ये न च वयथे सवभावाद एव संदृश्य वर्तमानाः परवृत्तयः सवभावनिरताः सर्वाः परितप्ये न केन चित पश्यन परह्राद संयॊगान विप्रयॊग परायनान संचयांश च विनाशान्तान न कव चिद विदधे मनः अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं कार्यम अवशिष्यते जलजानाम अपि हय अन्तं पर्यायेनॊपलक्षये महताम अपि कायानां सूक्ष्माणां च महॊदधौ जङ्गम सथावराणां च भूतानाम असुराधिप पार्थिवानाम अपि वयक्तं मृत्युं पश्यामि सर्वशः अन्तरिक्षचराणां च दानवॊत्तम पक्षिणाम उत्तिष्ठति यथाकालं मृत्युर बलवताम अपि दिवि संशरमाणानि हरस्वानि च महान्ति च जयॊतींसि च यथाकालं पतमानानि लक्षये इति भूतानि संपश्यन्न अनुषक्तानि मृत्युना सर्वसामान्यतॊ विद्वान कृतकृत्यः सुखं सवपे सुमहान्तम अपि गरासं गरसे लब्धं यदृच्छया शये पुनर अभुञ्जानॊ दिवसानि बहून्य अपि आस्रवत्य अपि माम अन्नं पुनर बहुगुणं बहु पुनर अल्पगुणं सतॊकं पुनर नैवॊपपद्यते कनान कदा चित खादामि पिन्याकम अपि च गरसे भक्षये शालिमांसानि भक्षांश चॊचावचान पुनः शये कदा चित पर्यङ्के भूमाव अपि पुनः शये परासादे ऽपि च मे शय्या कदा चिद उपपद्यते धारयामि च चीराणि शानीं कषौमाजिनानि च महार्हाणि च वासांसि धारयाम्य अहम एकदा न संनिपतितं धर्म्यम उपभॊगं यदृच्छया परत्याचक्षे न चाप्य एनम अनुरुध्ये सुदुर्लभम अचलम अनिधनं शिवं विशॊकं; शुचिम अतुलं विदुषां मते निविष्टम अनभिमतम असेवितं च मूढैर; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि अचलित मतिर अच्युतः सवधर्मात; परिमित संसरणः परावरज्ञः विगतभयकषायलॊभमॊहॊ; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि अनियतफलभक्ष्य भॊज्यपेयं; विधिपरिनाम विभक्तदेशकालम हृदयसुखम असेवितं कदर्यैर; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि इदम इदम इति तृष्णयाभिभूतं; जनम अनवाप्तधनं विषीद मानम निपुनम अनुनिशाम्य तत्त्वबुद्ध्या; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि बहुविधम अनुदृश्य चार्थहेतॊः; कृपणम इहार्यम अनार्यम आश्रयन्तम उपशम रुचिर आत्मवान परशान्तॊ; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि सुखम असुखम अनर्थम अर्थलाभं; रतिम अरतिं मरणं च जीवितं च विधिनियतम अवेक्ष्य तत्त्वतॊ ऽहं; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि अपगतभयरागमॊहदर्पॊ; धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः परशान्तः उपगतफलभॊगिनॊ निशाम्य; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि अनियतशयनासनः परकृत्या; दमनियम वरतसत्यशौचयुक्तः अपगतफलसंचयः परहृष्टॊ; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि अभिगतम असुखार्थम ईहनार्थैर; उपगतबुद्धिर अवेक्ष्य चात्मसंस्थः तृषितम अनियतं मनॊ नियन्तुं; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि न हृदयम अनुरुध्यते मनॊ वा; परिय सुखदुर्लभताम अनित्यतां च तद उभयम उपलक्षयन्न इवाहं; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि बहु कथितम इदं हि बुद्धिमद्भिः; कविभिर अभिप्रथयद्भिर आत्मकीर्तिम इदम इदम इति तत्र तत्र तत तत; सवपरमतैर गहनं परतर्कयद्भिः तद अहम अनुनिशाम्य विप्रयातं; पृथग अभिपन्नम इहाबुधैर मनुष्यैः अनवसितम अनन्त दॊषपारं; नृषु विहरामि विनीतरॊषतृष्णः [भी] अजगर चरितं वरतं महात्मा; येह नरॊ ऽनुचरेद विनीतरागः अपगतभयमन्युलॊभ मॊहः; स खलु सुखी विहरेद इमं विहारम [युधिस्ठिर] बान्धवाः कर्म वित्तं वा परज्ञा वेह पितामह नरस्य का परतिष्ठा सयाद एतत पृष्ठॊ वदस्व मे [भीस्म] परज्ञा परतिष्ठा भूतानां परज्ञा लाभः परॊ मतः परज्ञा निःश्रेयसी लॊके परज्ञा सवर्गॊ मतः सताम परज्ञया परापितार्थॊ हि बलिर ऐश्वर्यसंक्षये परह्रादॊ नमुचिर मङ्किस तस्याः किं विद्यते परम अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम इन्द्र काश्यप संवादं तन निबॊध युधिष्ठिर वैश्यः कश चिद ऋषिं तात काश्यपं संशितव्रतम रथेन पातयाम आस शरीमान दृप्तस तपस्विनम आर्तः स पतितः करुद्धस तयक्त्वात्मानम अथाब्रवीत मरिष्याम्य अधनस्येह जीवितार्थॊ न विद्यते तथा मुमूर्षम आसीनम अकूजन्तम अचेतसम इन्द्रः सृगालरूपेण बभासे करुद्ध मानसम मनुष्ययॊनिम इच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति मनुष्यॊ बराह्मणश चापि शरॊत्रियश चासि काश्यप सुदुर्लभम अवाप्यैतद अदॊषान मर्तुम इच्छसि सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्या बत शरुतिः संतॊषणीय रूपॊ ऽसि लॊभाद यद अभिमन्यसे अहॊ सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पानयः पानिमद्भ्यः सपृहास्माकं यथा तव धनस्य वै न पानि लाभाद अधिकॊ लाभः कश चन विद्यते अपानित्वाद वयं बरह्मन कन्तकान नॊद्धरामहे अथ येषां पुनः पानी देवदत्तौ दशाङ्गुली उद्धरन्ति कृमीन अङ्गाद दशमानान कसन्ति च हिमवर्षातपानां च परित्राणानि कुर्वते चेलम अन्नं सुखं शय्यां निवातं चॊपभुज्ञते अधिष्ठाय च गां लॊके भुज्ञते वाहयन्ति च उपायैर बहुभिश चैव वश्यान आत्मनि कुर्वते ये खल्व अजिह्वाः कृपणा अल्पप्राना अपानयः सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या तवं न तथा मुने दिष्ट्या तवं न सृगालॊ वै न कृमिर न च मूषकः न सर्पॊ न च मन्दूकॊ न चान्यः पापयॊनिजः एतावतापि लाभेन तॊष्टुम अर्हसि काश्यप किं पुनर यॊ ऽसि सत्त्वानां सर्वेषां बराह्मणॊत्तमः इमे मां कृमयॊ ऽदन्ति तेषाम उद्धरणाय मे नास्ति शक्तिर अपानित्वात पश्यावस्थाम इमां मम अकार्यम इति चैवेमं नात्मानं संत्यजाम्य अहम नेतः पापीयसीं यॊनिं पतेयम अपराम इति मध्ये वै पापयॊनीनां सार्गाली याम अहं गतः पापीयस्यॊ बहुतरा इतॊ ऽनयाः पापयॊनयः जात्यैवैके सुखतराः सन्त्य अन्ये भृशदुःखिताः नैकान्त सुखम एवेह कव चित पश्यामि कस्य चित मनुष्या हय आध्यतां पराप्य राज्यम इच्छन्त्य अनन्तरम राज्याद देवत्वम इच्छन्ति देवत्वाद इन्द्रताम अपि भवेस तवं यद्य अपि तव आध्यॊ न राजा न च दैवतम देवत्वं पराप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस तथा सति न तृप्तिः परिय लाभे ऽसति तृष्णा नाद्भिः परशाम्यति संप्रज्वलति सा भूयः समिद्भिर इव पावकः अस्त्य एव तवयि शॊकॊ वै हर्षश चास्ति तथा तवयि सुखदुःखे तथा चॊभे तत्र का परिदेवना परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम मूलं रुन्धीन्द्रिय गरामं शकुन्तान इव पञ्जरे न खल्व अप्य अरसज्ञस्य कामः कव चन जायते संस्पर्शाद दर्शनाद वापि शरवणाद वापि जायते न तवं समरसि वारुण्या लत्वाकानां च पक्षिणाम ताभ्यां चाभ्यधिकॊ भक्ष्यॊ न कश चिद विद्यते कव चित यानि चान्यानि दूरेषु भक्ष्यभॊज्यानि काश्यप येषाम अभुक्त पूर्वं ते तेषाम अस्मृतिर एव च अप्राशनम असंस्पर्शम असंदर्शनम एव च पुरुषस्यैष नियमॊ मन्ये शरेयॊ न संशयः पानिमन्तॊ धनैर युक्ता बलवन्तॊ न संशयः मनुष्या मानुषैर एव दासत्वम उपपादिताः वधबन्धपरिक्लेशैः कलिश्यन्ते च पुनः पुनः ते खल्व अपि रमन्ते च मॊदन्ते च हसन्ति च अपरे बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः जुगुप्सितां सुकृपणां पापां वृत्तिम उपासते उत्सहन्ते च ते वृत्तिम अन्याम अप्य उपसेवितुम सवकर्मणा तु नियतं भवितव्यं तु तत तथा न पुल्कसॊ न चन्दाल आत्मानं तयक्तुम इच्छति असंतुष्टः सवया यॊन्या मायां पश्यस्व यादृशीम दृष्ट्वा कुनीन पक्षहतान मनुष्यान आमयाविनः सुसंपूर्णः सवया यॊन्या लब्धलाभॊ ऽसि काश्यप यदि बराह्मण देहस ते निरातङ्कॊ निरामयः अङ्गानि च समग्राणि न च लॊकेषु धिक्कृतः न केन चित परवादेन सत्येनैवापहारिणा धर्मायॊत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं तयक्तुम अर्हसि यदि बरह्मञ शृणॊष्य एतच छरद्दधासि च मे वचः वेदॊक्तस्य च धर्मस्य फलं मुख्यम अवाप्स्यसि सवाध्यायम अग्निसंस्कारम अप्रमत्तॊ ऽनुपालय सत्यं दमं च दानं च सपर्धिष्ठा मा च केन चित ये के चन सवध्ययनाः पराप्ता यजन याजनम कथं ते जातु शॊचेयुर धयायेयुर वाप्य अशॊभनम इच्छन्तस ते विहाराय सुखं महद अवाप्नुयुः उत जाताः सुनक्षत्रे सुतीर्थाः सुमुहूर्तजाः नक्षत्रेष्व आसुरेष्व अन्ये दुस्तीर्था दुर्मुहूर्तजाः संपतन्त्य आसुरीं यॊनिं यज्ञप्रसव वर्जिताम अहम आसं पण्डितकॊ हैतुकॊ वेद निन्दकः आन्वीक्षिकीं तर्क विद्याम अनुरक्तॊ निरर्थिकाम हेतुवादान परवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत आक्रॊष्टा चाभिवक्ता च बरह्म यज्ञेषु वै दविजान नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकः तस्येयं फलनिर्वृत्तिः सृगालत्वं मम दविज अपि जातु तथा तत सयाद अहॊरात्र शतैर अपि यद अहं मानुषीं यॊनिं सृगालः पराप्नुयां पुनः संतुष्टश चाप्रमत्तश च यज्ञदानतपॊ रतिः जञेय जञाता भवेयं वै वर्ज्य वर्जयिता तथा ततः स मुनिर उत्थाय काश्यपस तम उवाच ह अहॊ बहासि कुशलॊ बुद्धिमान इति विस्मितः समवैक्षत तं विप्रॊ जञानदीर्घेण चक्षुषा ददर्श चैनं देवानाम इन्द्रं देवं शचीपतिम ततः संपूजयाम आस काश्यपॊ हरिवाहनम अनुज्ञातश च तेनाथ परविवेश सवम आश्रमम [युधिस्ठिर] यद्य अस्ति दत्तम इष्टं वा तपस तप्तं तथैव च गुरूणां चापि शुश्रूसा तन मे बरूहि पितामह [भीस्म] आत्मनानर्थ युक्तेन पापे निविशते मनः स कर्म कलुषं कृत्वा कलेशे महति धीयते दुर्भिक्षाद एव दुर्भिक्षं कलेशात कलेशं भयाद भयम मृतेभ्यः परमृतं यान्ति दरिद्राः पापकारिणः उत्सवाद उत्सवं यान्ति सवर्गात सवर्गं सुखात सुखम शरद्दधानाश च दान्ताश च धनाध्याः शुभकारिणः वयालकुञ्जरदुर्गेषु सर्पचॊर भयेषु च हस्तावापेन गच्छन्ति नास्तिकाः किम अतः परम परिय देवातिथेयाश च वदान्याः परिय साधवः कषेम्यम आत्मवतां मार्गम आस्थिता हस्तदक्षिणम पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु तद्विधास ते मनुष्येषु येषां धर्मॊ न कारणम सुशीघ्रम अपि धावन्तं विधानम अनुधावति शेते सह शयानेन येन येन यथा कृतम उपतिष्ठति तिष्ठन्तं गच्छन्तम अनुगच्छति करॊति कुर्वतः कर्म छायेवानुविधीयते येन येन यथा यद यत पुरा कर्म समाचितम तत तद एव नरॊ भुङ्क्ते नित्यं विहितम आत्मना सवकर्मफलविक्षिप्तं विधानपरिरक्षितम भूतग्रामम इमं कालः समन्तात परिकर्षति अचॊद्यमानानि यथा पुष्पानि च फलानि च सवकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुरा कृतम संमानश चावमानश च लाभालाभौ कषयॊदयौ परवृत्ता विनिवर्तन्ते विधानान्ते पुनः पुनः आत्मना विहितं दुःखम आत्मना विहितं सुखम गर्भशय्याम उपादाय भुज्यते पौर्वदेहिकम बालॊ युवा च वृद्धश च यत करॊति शुभाशुभम तस्यां तस्याम अवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनि जन्मनि यथा धेनु सहस्रेषु वत्सॊ विन्दति मातरम तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारम अनुगच्छति समुन्नम अग्रतॊ वस्त्रं पश्चाच छुध्यति कर्मणा उपवासैः परतप्तानां दीर्घं सुखम अनन्तकम दीर्घकालेन तपसा सेवितेन तपॊवने धर्मनिर्धूतपापानां संसिध्यन्ते मनॊरथाः शकुनीनाम इवाकाशे मत्स्यानाम इव चॊदके पदं यथा न दृश्येत तथा जञानविदां गतिः अलम अन्यैर उपालम्भैर कीर्तितैश च वयतिक्रमैः पेशलं चानुरूपं च कर्तव्यं हितम आत्मनः [य] कुतः सृष्टम इदं विश्वं जगत सथावरजङ्गमम परलये च कम अभ्येति तन मे बरूहि पितामह ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः सभूमिः साग्निपवनॊ लॊकॊ ऽयं केन निर्मितः सथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्माव अथॊ कथम कीदृशॊ जीवतां जीवः कव वा गच्छन्ति ये मृताः अस्माल लॊकाद अमुं लॊकं सर्वं शंसतु नॊ भवान [भस] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम भृगुणाभिहितं शरेष्ठं भरद्वाजाय पृच्छते कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानम इवौजसा भृगुं महर्षिम आसीनं भरद्वाजॊ ऽनवपृच्छत ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः सभूमिः साग्निपवनॊ लॊकॊ ऽयं केन निर्मितः कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्माव अथॊ कथम कीदृशॊ जीवतां जीवः कव वा गच्छन्ति ये मृताः परलॊकम इमं चापि सर्वं शंसतु नॊ भगान एवं स भगवान पृष्टॊ भरद्वाजेन संशयम महर्षिर बरह्म संकाशः सर्वं तस्मै ततॊ ऽबरवीत मानसॊ नाम विख्यातः शरुतपूर्वॊ महर्षिभिः अनादि निधनॊ देवस तथाभेद्यॊ ऽजरामरः अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतॊ ऽथाक्षरॊ ऽवययः यतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च मरियन्ति च सॊ ऽसृजत परथमं देवॊ महान्तं नाम नामतः आकाशम इति विख्यातं सर्वभूतधरः परभुः आकाशाद अभवद वारि सलिलाद अग्निमारुतौ अग्निमारुत संयॊगात ततः समभवन मही ततस तेजॊमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं सवयम्भुवा तस्मात पद्मात समभवद बरह्मा वेदमयॊ निधिः अहंकार इति खयातः सर्वभूतात्मभूतकृत बरह्मा वै सुमहातेजा य एते पञ्च धातवः शैलास तस्यास्थि संज्ञास तु मेदॊ मांसं व मेदिनी समुद्रास तस्य रुधिरम आकाशम उदरं तथा पवनश चैव निःश्वासस तेजॊ ऽगनिर निम्नगाः सिराः अग्नीसॊमौ तु चन्द्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते नभश चॊर्ध्वं शिरस तस्य कषितिः पादौ दिशॊ भुजौ दुर्विज्ञेयॊ हय अनन्तत्वात सिद्धैर अपि न संशयः स एव भगवान विष्णुर अनन्त इति विश्रुतः सर्वभूतात्मभूतस्थॊ दुर्विज्ञेयॊ ऽकृतात्मभिः अहंकारस्य यः सरष्टा सर्वभूतभवाय वै यतः समभवद विश्वं पृष्टॊ ऽहं यद इह तवया [भरद्वाज] गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च कान्य अत्र परिमानानि संशयं छिन्धि मे ऽरथतः [भृगु] अनन्तम एतद आकाशं सिद्धचारणसेवितम रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तॊ नाधिगम्यते ऊर्ध्वं गतेर अधस्तात तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतः तत्र देवाः सवयं दीप्ता भास्वराश चाग्निवर्चसः ते चाप्य अन्तं न पश्यन्ति नभसः परथितौजसः दुर्गमत्वाद अनन्तत्वाद इति मे विद्धि मानद उपरिष्टॊपरिष्टात तु परज्वलद्भिः सवयंप्रभैः निरुद्धम एतद आकाशम अप्रमेयं सुरैर अपि पृथिव्य अन्ते समुद्रास तु समुद्रान्ते तमः समृतम तमसॊ ऽनते जलं पराहुर जलस्यान्ते ऽगनिर एव च रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपः तद अन्ते पुनर आकाशम आकाशान्ते पुनर जलम एवम अन्तं भगवतः परमानं सलिलस्य च अग्निमारुत तॊयेभ्यॊ दुर्ज्ञेयं दैवतैर अपि अग्निमारुत तॊयानां वर्णाः कषितितलस्य च आकाशसदृशा हय एते भिद्यन्ते तत्त्वदर्शनात पथन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च तरैलॊक्ये सागरे चैव परमानं विहितं यथा अदृश्याय तव अगम्याय कः परमानम उदाहरेत सिद्धानां देवतानां च यदा परिमिता गतिः तदा गौनम अनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः यदा तु दिव्यं तद रूपं हरसते वर्धते पुनः कॊ ऽनयस तद वेदितुं शक्तॊ यॊ ऽपि सयात तद्विधॊ ऽपरः ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञॊ मूर्तिमान परभुः बरह्मा धर्ममयः पूर्वः परजापतिर अनुत्तमः [भ] पुष्कराद यदि संभूतॊ जयेष्ठं भवति पुष्करम बरह्माणं पूर्वजं चाह भवान संदेह एव मे [भ] मानसस्येह या मूर्तिर बरह्मत्वं समुपागता तस्यासन विधानार्थं पृथिवी पद्मम उच्यते कनिका तस्य पद्यस्य मेरुर गगनम उच्छ्रितः तस्य मध्ये सथितॊ लॊकान सृजते जगतः परभुः [भरद्वाज] परजा विसर्गं विविधं कथं स सृजते परभुः मेरुमध्ये सथितॊ बरह्मा तद बरूहि दविजसत्तम [भृगु] परजा विसर्गं विविधं मानसॊ मनसासृजत संधुक्षणार्थं भूतानां सृष्टं परथमतॊ जलम यत परानाः सर्वभूतानां वर्धन्ते येन च परजाः परित्यक्ताश च नश्यन्ति तेनेदं सर्वम आवृतम पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमन्तश च ये परे सर्वं तद वारुणं जञेयम आपस तस्तम्भिरे पुनः [भ] कथं सलिलम उत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ कथं च मेदिनी सृष्टेत्य अत्र मे संशयॊ महान [भ] बरह्मकल्पे पुरा बरह्मन बरह्मर्षीणां समागमे लॊकसंभव संदेहः समुत्पन्नॊ महात्मनाम ते ऽतिष्ठन धयानम आलम्ब्य मौनम आस्थाय निश्चलाः तयक्ताहाराः पवनपा दिव्यं वर्षशतं दविजाः तेषां धर्ममयी वाणी सर्वेषां शरॊत्रम आगमत दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात पुरा सतिमितनिःशब्दम आकाशम अचलॊपमम नष्ट चन्द्रार्कपवनं परसुप्तम इव संबभौ ततः सलिलम उत्पन्नं तमसीवापरं तमः तस्माच च सलिलॊत्पीदाद उदतिष्ठत मारुतः यथा भाजनम अच्छिद्रं निःशब्दम इव लक्ष्यते तच चाम्भसा पूर्यमाणं सशम्ब्दं कुरुते ऽनिलः तथा सलिलसंरुद्धे नभसॊ ऽनते निरन्तरे भित्त्वार्णव तलं वायुः समुत्पतति घॊषवान स एष चरते वायुर अर्णवॊत्पीद संभवः आकाशस्थानम आसाद्य परशान्तिं नाधिगच्छति तस्मिन वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः परादुर्भवत्य ऊर्ध्वशिखः कृत्वा वितिमिरं नभः अग्निः पवनसंयुक्तः खात समुत्पतते जलम सॊ ऽगनिर मारुत संयॊगाद घनत्वम उपपद्यते तस्याकाशे निपतितः सनेहस तिष्ठति यॊ ऽपरः स संघातत्वम आपन्नॊ भूमित्वम उपगच्छति रसानां सर्वगन्धानां सनेहानां परानिनां तथा भूमिर यॊनिर इह जञेया यस्यां सर्वं परसूयते [भरद्वाज] एते ते धातवः पञ्च बरह्मा यान असृजत पुरा आवृता यैर इमे लॊका महाभूताभिसंज्ञितैः यद आसृजत सहस्राणि भूतानां स महामतिः पञ्चानाम एव भूतत्वं कथं समुपपद्यते [भृगु] अमितानां महाशब्दॊ यान्ति भूतानि संभवम ततस तेषां महाभूतशब्दॊ ऽयम उपपद्यते चेष्टा वयूः खम आकासम ऊष्माग्निः सलिलं दरवः पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्च भौतिकम इत्य एतैः पञ्चभिर भूतैर युक्तं सथावरजङ्गमम शरॊत्रं घराणं रसः सपर्शॊ दृष्टिश चेन्द्रियसंज्ञिताः [भ] पञ्चभिर यदि भूतैस तु युक्ताः सथावरजङ्गमाः सथावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः अनूस्मनाम अचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः वृक्षाणां नॊपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः न शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः न च सपर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्च भौतिकाः अद्रवत्वाद अनग्नित्वाद अभौमत्वाद अवायुतः आकाशस्याप्रमेयत्वाद वृक्षाणां नास्ति भौतिकम [भ] घनानाम अपि वृक्षाणाम आकाशॊ ऽसति न संशयः तेषां पुष्प फले वयक्तिर नित्यं समुपलभ्यते ऊष्मतॊ गलान पर्णानां तवक फलं पुष्पम एव च मलायते चैव शीतेन सपर्शस तेनात्र विद्यते वाय्वग्न्यशनि निष्पेषैः फलपुष्पं विशीर्यते शरॊत्रेण गृह्यते शब्दस तस्माच छृण्वन्ति पादपाः वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश चैव गच्छति न हय अदृष्टेश च मार्गॊ ऽसति तस्मात पश्यन्ति पादपाः पुण्यापुण्यैस तथा गन्धैर धूपैश च विविधैर अपि अरॊगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज जिघ्रन्ति पादपाः पादैः सलिलपानं च वयाधीनाम अपि दर्शनम वयाधिप्रतिक्रियत्वाच च विद्यते रसनं दरुमे वक्त्रेणॊत्पल नालेन यथॊर्ध्वं जलम आददेत तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपाः गरहणात सुखदुःखस्य छिन्नस्य च विरॊहणात जीवं पश्यामि वृक्षाणाम अचैतन्यं न विद्यते तेन तज जलम आदत्तं जरयत्य अग्निमारुतौ आहारपरिनामाच च सनेहॊ वृद्धिश च जायते जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः परत्येकशः परभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते तवक च मांसं तथास्थीनि मज्जा सनायु च पञ्चमम इत्य एतद इह संख्यातं शरीरे पृथिवी मयम तेजॊ ऽगनिश च तथा करॊधश चक्षुर ऊष्मा तथैव च अग्निर जरयते चापि पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः शरॊत्रं घराणम अथास्यं च हृदयं कॊष्ठम एव च आकाशात परानिनाम एते शरीरे पञ्च धातवः शलेष्मा पित्तम अथ सवेदॊ वसा शॊनितम एव च इत्य आपः पञ्चधा देहे भवन्ति परानिनां सदा परानात परानीयते परानी वयानाद वयायच्छते तथा गच्छत्य अपानॊ ऽवाक्चैव समानॊ हृद्य अवस्थिथ उदानाद उच्छ्वसिति च परतिभेदाच च भासते इत्य एते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम भूमेर गन्धगुणान वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान जयॊतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां सपर्शं वेत्ति च वायुना तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान गुणान इष्टश चानिष्ट गन्धश च मधुरः कतुर एव च निर्हारी संहतः सनिग्धॊ रूक्षॊ विशद एव च एवं नवविधॊ जञेयः पार्थिवॊ गन्धविस्तरः शब्दः सपर्शश च रूपं च रसश चापां गुणाः समृताः रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन मे निगदतः शृणु रसॊ बहुविधः परॊक्तः सूरिभिः परथितात्मभिः मधुरॊ लवनस तिक्तः कसायॊ ऽमलः कतुस तथा एष षड्विध विस्तारॊ रसॊ वारि मयः समृतः शब्दः सपर्शश च रूपं च तरिगुणं जयॊतिर उच्यते जयॊतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा समृतम हरस्वॊ दीर्घस तथा सथूलश चतुरस्रॊ ऽनु वृत्तवान शुक्लः कृष्णस तथा रक्तॊ नीलः पीतॊ ऽरुणस तथा एवं दवादश विस्तारॊ जयॊती रूपगुण समृतः शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ दविगुणॊ वायुर उच्यते वायव्यस तु गुणः सपर्शः सपर्शश च बहुधा समृतः कथिनश चिक्कनः शलक्ष्णः पिच्छलॊ मृदु दारुणः उष्णः शीतः सुखॊ दुःखः सनिग्धॊ विशद एव च एवं दवादश विस्तारॊ वायव्यॊ गुण उच्यते तत्रैकगुणम आकाशं शब्द इत्य एव तत समृतम तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस तथा धैवतश चापि विज्ञेयस तथा चापि निषादकः एष सप्त विधः परॊक्तॊ गुण आकाशलक्षणः तरैस्वर्येण तु सर्वत्र सथितॊ ऽपि पतहादिषु आकाशजं शब्दम आहुर एभिर वायुगुणैः सह अव्याहतैश चेतयते न वेत्ति विषमागतैः आप्यायन्ते च ते नित्यं धातवस तैस तु धातुभिः आपॊ ऽगनिर मारुतश चैव नित्यं जाग्रति देहिषु [भरद्वाज] पार्थिवं धातुम आश्रित्य शारीरॊ ऽगनिः कथं भवेत अवकाश विशेषेण कथं वर्तयते ऽनिलः [भृगु] वायॊर गतिम अहं बरह्मन कीर्तयिष्यामि ते ऽनघ परानिनाम अनिलॊ देहान यथा चेष्टयते बली शरितॊ मूर्धानम अग्निस तु शरीरं परिपालयन परानॊ मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानॊ विचेष्टते सजन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः मनॊ बुद्धिर अहंकारॊ भूतानि विषयाश च सः एवं तव इह स सर्वत्र परानेन परिपाल्यते पृष्ठतश च समानेन सवां सवां गतिम उपाश्रितः वस्ति मूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितः वहन मूत्रं पुरीसं चाप्य अपानः परिवर्तते परयत्ने कर्मणि बले य एकस तरिषु वर्तते उदान इति तं पराहुर अध्यात्मविदुषॊ जनाः संधिष्व अपि च सर्वेषु संनिविष्टस तथानिलः शरीरेषु मनुष्याणां वयान इत्य उपदिश्यते धातुष्व अग्निस तु विततः समानेन समीरितः रसान धातूंश च दॊषांश च वर्तयन्न अवतिष्ठति अपान पराणयॊर मध्ये पराणापान समाहितः समन्वितः सवधिष्ठानः सम्यक पचति पावकः आस्यं हि पायु संयुक्तम अन्ते सयाद गुद संज्ञितम सरॊतस तस्मात परजायन्ते सर्वस्रॊतांसि देहिनाम परानानां संनिपाताच च संनिपातः परजायते ऊष्मा चाग्निर इति जञेयॊ यॊ ऽननं पचति देहिनाम अग्निवेगवहः परानॊ गुदान्ते परतिहन्यते स ऊर्ध्वम आगम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम पक्वाशयस तव अधॊ नाभेर ऊर्ध्वम आमाशयः सथितः नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे परानाः समाहिताः परसृता हृदयात सर्वे तिर्यग ऊर्धम अधस तथा वहन्त्य अन्नरसान्नाद्यॊ ऽदश पराण परचॊदिताः एष मार्गॊ ऽथ यॊगानां येन गच्छन्ति तत पदम जितक्लमासना धीरा मूर्धन्य आत्मानम आदधुः एवं सर्वेषु विहितः पराणापानेषु देहिनाम तस्मिन सथितॊ नित्यम अग्निः सथाल्याम इव समाहितः [भरद्वाज] यदि परानायते वायुर वायुर एव विचेष्टते शवसित्य आभासते चैव तस्माज जीवॊ निरर्थकः यद्य ऊष्म भाव आग्नेयॊ वह्निना पच्यते यदि अग्निर जरयते चैव तस्माज जीवॊ निरर्थकः जन्तॊः परमीयमानस्य जीवॊ नैवॊपलभ्यते वायुर एव जहात्य एनम ऊष्म भावश च नश्यति यदि वातॊपमॊ जीवः संश्लेषॊ यदि वायुना वायुमन्दलवद दृश्यॊ गच्छेत सह मरुद्गणैः शलेषॊ यदि च वातेन यदि तस्मात परनश्यति महार्णव विमुक्तत्वाद अन्यत सलिलभाजनम कूपे वा सलिलं दद्यात परदीपं वा हुताशने परक्षिप्तं नश्यति कषिप्रं यथा नश्यत्य असौ तथा पञ्च साधारणे हय अस्मिञ शरीरे जीवितं कुतः येषाम अन्यतर तयागाच चतुर्णां नास्ति संग्रहः नश्यन्त्य आपॊ हय अनाहाराद वायुर उच्छ्वासनिग्रहात नश्यते कॊष्ठ भेदात खम अग्निर नश्यत्य अभॊजनात वयाधिव्रण परिक्लेशैर मेदिनी चैव शीर्यते पीडिते ऽनयतरे हय एषां सघातॊ याति पञ्चधा तस्मिन पञ्चत्वम आपन्ने जीवः किम अनुधावति किं वेदयति वा जीवः किं शृणॊति बरवीति वा एषा गौः परलॊकस्थं तारयिष्यति माम इति यॊ दत्त्वा मरियते जन्तुः सा गौः कं तारयिष्यति गौश च परतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा इहैव विलयं यान्ति कुतस तेषां समागमः विहगैर उपयुक्तस्य शैलाग्रात पतितस्य वा अग्निना चॊपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं परतिरॊहति बीजान्य अस्य परवर्तन्ते मृतः कव पुनर एष्यति बीजमात्रं पुरा सृष्टं यद एतत परिवर्तते मृता मृताः परनश्यन्ति बीजाद बीजं परवर्तते [भृगु] न परनाशॊ ऽसति जीवानां दत्तस्य च कृतस्य च याति देहान्तरं परानी शरीरं तु विशीर्यते न शरीराश्रितॊ जीवस तस्मिन नष्टे परनश्यति यथा समित्सु दग्धासु न परनश्यति पावकः [भरद्वाज] अग्नेर यथातथा तस्य यदि नाशॊ न विद्यते इन्धनस्यॊपयॊगान्ते स चाग्निर नॊपलभ्यते नश्यतीत्य एव जानामि शान्तम अग्निम अनिन्धनम गतिर यस्य परमानं वा संस्थानं वा न दृश्यते [भ] समिधाम उपयॊगान्ते सन्न एवाग्निर न दृश्यते आकाशानुगतत्वाद धि दुर्ग्रहः स निराश्रहः तथा शरीरसंत्यागे जीवॊ हय आकाशवत सथितः न गृह्यते सुसूक्ष्मत्वाद यथा जयॊतिर न संशयः परानान धारयते हय अग्निः स जीव उपधार्यताम वायुसंधारणॊ हय अग्निर नश्यत्य उच्छ्वासनिग्रहात तस्मिन नष्टे शरीराग्नौ शरीरं तद अचेतनम पतितं याति भूमित्वम अयनं तस्य हि कषितिः जङ्गमानां हि सर्वेषां सथावराणां तथैव च आकाशं पवनॊ ऽभयेति जयॊतिस तम अनुगच्छति तत्र तरयाणाम एकत्वं दवयं भूमौ परतिष्ठितम यत्र खं तत्र पवनस तत्राग्निर यत्र मारुतः अमूर्तयस ते विज्ञेया आपॊ मूर्तास तथा कषितिः [भ] यद्य अग्निमारुतौ भूमिः खम आपश च शरीरिषु जीवः किं लक्षणस तत्रेत्य एतद आचक्ष्व मे ऽनघ पञ्चात्मके पञ्च रतौ पञ्च विज्ञानसंयुते शरीरे परानिनां जीवं जञातुम इच्छामि यादृशम मांसशॊनित संघाते मेदः सनाय्व अस्थि संचये भिद्यमाने शरीरे तु जीवॊ नैवॊपलभ्यते यद्य अजीवं शरीरं तु पञ्च भूतसमन्वितम शारीरे मानसे दुःखे कस तां वेदयते रुजम शृणॊति कथितं जीवः कर्णाभ्यां न शृणॊति तत महर्षे मनसि वयग्रे तस्माज जीवॊ निरर्थकः सर्वं पश्यति यद दृश्यं मनॊ युक्तेन चक्षुषा मनसि वयाकुले तद धि पश्यन्न अपि न पश्यति न पश्यति न च बरूते न शृणॊति न जिघ्रति न च सपर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः हृष्यति करुध्यति च कः शॊचत्य उद्विजते च कः इच्छति धयायति दवेष्टि वाचम ईरयते च कः [भ] न पञ्च साधारणम अत्र किं चिच; छरीरम एकॊ वहते ऽनतरात्मा स वेत्ति गन्धांश च रसाञ शरुतिं च; सपर्शं च रूपं च गुणाश च ये ऽनये पञ्चात्मके पञ्च गुणप्रदर्शी; स सर्वगात्रानुगतॊ ऽनतरात्मा स वेत्ति दुःखानि सुखानि चात्र; तद विप्रयॊगात तु न वेत्ति देहः यदा न रूपं न सपर्शॊ नॊस्म भावश च पावके तदा शान्ते शरीराग्नौ देहं तयक्त्वा स नश्यति अम मयं सर्वम एवेदम आपॊ मूर्तिः शरीरिणाम तत्रात्मा मानसॊ बरह्मा सर्वभूतेषु लॊककृत आत्मानं तं विजानीहि सर्वलॊह हितात्मकम तस्मिन यः संश्रितॊ देहे हय अब्बिन्दुर इव पुष्करे कषेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लॊकहितात्मकम तमॊ रजश च सत्त्वं च विद्धि जीव गुणान इमान सचेतनं जीव गुणं वदन्ति; स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम ततः परं कषेत्रविदं वदन्ति; परावतयद यॊ भुवनानि सप्त न जीवनाशॊ ऽसति हि देहभेदे; मिथ्यैतद आहुर मृत इत्य अबुद्धाः जीवस तु देहान्तरितः परयाति; दशार्धतैवास्य शरीरभेदः एवं सर्वेषु भूतेषु गूधश चरति संवृतः दृश्यते तव अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः तं पूर्वापररात्रेषु युज्ञानः सततं बुधः लघ्व आहारॊ विशुद्धात्मा पश्यत्य आत्मानम आत्मनि चित्तस्य हि परसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम परसन्नात्मात्मनि सथित्वा सुखम अक्षयम अश्नुते मानसॊ ऽगनिः शरीरेषु जीव इत्य अभिधीयते सृष्टिः परजापतेर एषा भूताध्यात्म विनिश्चये [भृगु] असृजद बराह्मणान एव पूर्वं बरह्मा परजापतिः आत्मतेजॊ ऽभिनिर्वृत्तान भास्कराग्निसमप्रभान ततः सत्यं च धर्मं च तपॊ बरह्म च शाश्वतम आचारं चैव शौचं च सवर्गाय विदधे परभुः देवदानवगन्धर्वदैत्यासुरमहॊरगाः यक्षरास्कस नागाश च पिशाचा मनुजास तथा बराह्मणाः कषत्रिया वैश्याः शूद्राश च दविजसत्तम ये चान्ये भूतसंघानां संघास तांश चापि निर्ममे बराह्मणानां सितॊ वर्णः कषत्रियाणां तु लॊहितः वैश्यानां पीतकॊ वर्णः शूद्राणाम असितस तथा [भ] चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णॊ विभज्यते सर्वेषां खलु वर्णानां दृश्यते वर्णसंकरः कामः करॊधॊ भयं लॊभः शॊकश चिन्ता कषुधा शरमः सर्वेषां नः परभवति कस्माद वर्णॊ विभज्यते सवेदमूत्र पुरीषाणि शलेष्मा पित्तं सशॊनितम तनुः कषरति सर्वेषां कस्माद वर्णॊ विभज्यते जङ्गमानाम असंख्येयाः सथावराणां च जातयः तेषां विविधवर्णानां कुतॊ वर्णविनिश्चयः [भ] न विशेषॊ ऽसति वर्णानां सर्वं बराह्मम इदं जगत बरह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मभिर वर्णतां गतम कामभॊग परियास तीक्ष्णाः करॊधनाः परिय साहसाः तयक्तस्वधर्मा रक्ताङ्गास ते दविजाः कषत्रतां गताः गॊषु वृत्तिदं समाधाय पीताः कृष्युपजीविनः सवधर्मं नानुतिष्ठन्ति ते दविजा वैश्यतां गताः हिंसानृत परिया लुब्धाः सर्वकर्मॊपजीविनः कृष्णाः शौचपरिभ्रष्टास ते दविजाः शूद्रतां गताः इत्य एतैर कर्मभिर वयस्ता दविजा वर्णान्तरं गताः धर्मॊ यज्ञक्रिया चैषां नित्यं न परतिषिध्यते वर्णाश चत्वार एते हि येषां बराह्मी सरस्वती विहिता बरह्मणा पूर्वं लॊभात तव अज्ञानतां गताः बराह्मणा धर्मतन्त्रस्थास तपस तेषां न नश्यति बरह्म धारयतां नित्यं वरतानि नियमांस तथा बरह्म चैतत पुरा सृष्टं ये न जानन्त्य अतद्विदः तेषां बहुविधास तव अन्यास तत्र तत्र हि जातयः पिशाचा राक्षसाः परेता बहुधा मलेच्छ जातयः परनस्त जञानविज्ञानाः सवच्छन्दाचार चेष्टिताः परजा बराह्मण संस्काराः सवधर्मकृतनिश्चयाः ऋषिभिः सवेन तपसा सृज्यन्ते चापरे परैः आदिदेव समुद्भूता बरह्म मूलाक्षयाव्यया सा सृष्टिर मानसी नाम धर्मतन्त्र परायना [भरद्वाज] बराह्मणः केन भवति कषत्रियॊ वा दविजॊत्तम वैश्यः शूद्रश च विप्रर्षे तद बरूहि वदतां वर [भृगु] जातकर्मादिभिर यस तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः वेदाध्ययनसंपन्नः सः सुकर्मस्व अवस्थितः शौचाचार सथितः सम्यग विघसासी गुरुप्रियः नित्यव्रती सत्यपरः स वै बराह्मण उच्यते सत्यं दानं दमॊ दरॊह आनृशंस्यं कषमा घृणा तपश च दृश्यते यत्र स बराह्मण इति समृतः कषत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंमतः दानादान रतिर यश च स वै कषत्रिय उच्यते कृषिगॊरक्ष्य वानिज्यं यॊ विशत्य अनिशं शुचिः वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः सर्वभक्ष रतिर नित्यं सर्वकर्म करॊ ऽशुचिः तयक्तवेदस तव अनाचारः स वै शूद्र इति समृतः शूद्रे चैतद भवेल लक्ष्यं दविजे चैतन न विद्यते न वै शूद्रॊ भवेच छूद्रॊ बराह्मणॊ न च बराह्मणः सर्वॊपायैस तु लॊभस्य करॊधस्य च विनिग्रहः एतत पवित्रं जञातव्यं तथा चैवात्म संयमः नित्यं करॊधात तपॊ रक्षेच छरियं रक्षेत मत्सरात विद्यां मानावमानाभ्याम आत्मानं तु परमादतः यस्य सर्वे समारम्भा निराशीर बन्धनास तव इह तयागे यस्य हुतं सर्वं स तयागी स च बुद्धिमान अहिंस्रः सर्वभूतानां मैत्रायण गतश चरेत अविस्रम्भे न गन्तव्यं विस्रम्भे धारयेन मनः परिग्रहान परित्यज्य भवेद बुद्ध्या जितेन्द्रियः अशॊकं सथानम आतिष्ठेद इह चामुत्र चाभयम तपॊनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्व असङ्गिना इन्द्रियैर गृह्यते यद यत तत तद वयक्तम इति सथितिः अव्यक्तम इति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यम अतीन्द्रियम मनः पराणे निगृह्णीयात पराणं बरह्माणि धारयेत निर्वानाद एव निर्वानॊ न च किं चिद विचिन्तयेत सुखं वै बराह्मणॊ बरह्म स वै तेनाधिगच्छति शौचेन सततं युक्तस तथाचार समन्वितः सानुक्रॊशश च भूतेषु तद दविजातिषु लक्षणम [भृगु] सत्यं बरह्म तपः सत्यं सत्यं सृजति च परजाः सत्येन धार्यते लॊकः सवर्गं सत्येन गच्छति अनृतं तमसॊ रूपं तमसा नीयते हय अधः तमॊ गरस्ता न पश्यन्ति परकाशं तमसावृतम सवर्गः परकाश इत्य आहुर नरकं तम एव च सत्यानृतात तद उभयं पराप्यते जगतीचरैः तत्र तव एवंविधा वृत्तिर लॊके सत्यानृता भवेत धर्माधर्मौ परकाशश च तमॊ दुःखं सुखं तथा तत्र यत सत्यं स धर्मॊ यॊ धर्मः स परकाशॊ यः परकाशस तत सुखम इति तत्र यद अनृतं सॊ ऽधर्मॊ यॊ ऽधर्मस तत तमॊ यत तमस तद्दुःखम इति अत्रॊच्यते शारीरैर मानसैर दुःखैः सुखैश चाप्य असुखॊदयैः लॊकसृष्टिं परपश्यन्तॊ न मुह्यन्ति विचक्षणाः तत्र दुःखविमॊक्षार्थं परयतेत विचक्षणः सुखं हय अनित्यं भूतानाम इह लॊके परत्र च राहुग्रस्तस्य सॊमस्य यथा जयॊत्स्ना न भासते तथा तमॊ ऽभिभूतानां भूतानां भरश्यते सुखम तत खलु दविविधं सुखम उच्यते शारीरं मानसं च इह खल्व अमुष्मिंश च लॊके सर्वारम्भप्रवृत्तयः सुखार्थाभिधीयन्ते न हय अतस तरिवर्गफलं विशिष्टतरम अस्ति सैष काम्यॊ गुणविशेषॊ धर्मार्थयॊर आरम्भस तद धेतुर अस्यॊत्पत्तिः सुखप्रयॊजना भरद्वाज उवाच यद एतद भवताभिहितं सुखानां परमाः सत्रिय इति तन न गृह्नीमः न हय एषाम ऋषीणां महति सथितानाम अप्राप्यैष गुणविशेषॊ न चैनम अभिलसन्ति शरूयते च भगवांस तरिलॊककृद बरह्मा परभ्व एकाकी तिष्ठति बरह्मचारी न कामसुखेष्व आत्मानम अवदधाति अपि च भगवान विश्वेश्वरॊमा पतिः कामम अभिवर्तमानम अनङ्गत्वेन शमम अनयत तस्माद बरूमॊ न महात्मभिर अयं परतिगृहीतॊ न तव एष तावद विशिष्टॊ गुण इति नैतद भगवतः परत्येमि भगवता तूक्तं सुखानां परमाः सत्रिय इति लॊकप्रवादॊ ऽपि च भवति दविविधः फलॊदयः सुकृतात सुखम अवाप्यते दुष्कृताद दुःखम इति अत्रॊच्यताम भृगुर उवाच अनृतात खलु तमः परादुर्भूतं तमॊग्रस्ता अधर्मम एवानुवर्तन्ते न धर्मम करॊधलॊभ मॊहमानानृतादिभिर अवच्छन्ना न खल्व अस्मिँल लॊके न चामुत्र सुखम आप्नुवन्ति विविधव्याधिगणॊपतापैर अवकीर्यन्ते वधबन्धरॊग परिक्लेशादिभिश च कषुत्पिपासा शरमकृतैर उपतापैर उपतप्यन्ते चण्ड वातात्युष्णातिशीत कृतैश च परतिभयैः शारीरैर दुःखैर उपतप्यन्ते बन्धुधनविनाश विप्रयॊग कृतैश च मानसैः शॊकैर अभिभूयन्ते जरामृत्युकृतैश चान्यैर इति यस तव एतैः शारीरैर मानसैर दुःखैर न सपृश्यते स सुखं वेद न चैते दॊषाः सवर्गे परादुर्भवन्ति तत्र भवति खलु सुसुखः पवनः सवर्गे गन्धश च सुरभिस तथा कषुत्पिपासा शरमॊ नास्ति न जरा न च पापकम नित्यम एव सुखं सवर्गे सुखं दुःखम इहॊभयम नरके दुःखम एवाहुः समं तु परमं पदम पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तविधाः सत्रियः पुमान परजापतिस तत्र शुक्रं तेजॊमयं विदुः इत्य एतल लॊकनिर्मानं बरह्मणा विहितं पुरा परजा विपरिवर्तन्ते सवैः सवैः कर्मभिर आवृताः [भरद्वाज] दानस्य किं फलं पराहुर धर्मस्य चरितस्य च तपसश च सुतप्तस्य सवाध्यायस्य हुतस्य च [भृगु] हुतेन शाम्यते पापं सवाध्याये शान्तिर उत्तमा दानेन भॊग इत्य आहुस तपसा सर्वम आप्नुयात दानं तु दविविधं पराहुः परत्रार्थम इहैव च सद्भ्यॊ यद दीयते किं चित तत्परत्रॊपतिष्ठति असत्सु दीयते यत तु तद दानम इह भुज्यते यादृशं दीयते दानं तादृशं फलम आप्यते [भ] किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम धर्मः कति विधॊ वापि तद भवान वक्तुम अर्हति [भ] सवधर्मचरणे युक्ता ये भवन्ति मनीसिनः तेषां धर्मफलापाप्तिर यॊ ऽनयथा स विमुह्यति [भ] यद एतच चातुराश्रम्यं बरह्मर्षिविहितं पुरा तेषां सवे सवे य आचारास तान मे वक्तुम इहार्हसि भृगुर उवाच पूर्वम एव भगवता लॊकहितम अनुतिष्ठता धर्मसंरक्षणार्थम आश्रमाश चत्वारॊ ऽभिनिर्दिस्ताः तत्र गुरु कुलवासम एव तावत परथमम आश्रमम उदाहरन्ति सम्यग अत्र शौचसंस्कार विनयनियम परनीतॊ विनीतात्मॊभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्य उपस्थाय विहाय तन्द्रालस्ये गुरॊर अभिवादनवेदाभ्यास शरवणपवित्री कृतान्तरात्मा तरिसवनम उपस्पृश्य बरह्मचर्याग्निपरिचरण गुरु शुश्रूसा नित्यॊ भैक्षादि सर्वनिवेदितान्तरात्मा गुरुवचननिर्देशानुष्ठानाप्रतिकूलॊ गुरु परसादलब्धस्वाध्यायतत्परः सयात भवति चात्र शलॊकः गुरुं यस तु समाराध्य दविजॊ वेदम अवाप्नुयात तस्य सवर्गफलावाप्तिः सिध्यते चास्य मानसम गार्हस्थ्यं खलु दवितीयम आश्रमं वदन्ति तस्य समुदाचार लक्षणं सर्वम अनुव्याख्यास्यामः समावृत्तानां सदाराणां सहधर्मचर्या फलार्थिनां गृहाश्रमॊ विधीयते धर्मार्थकामावाप्तिर हय अत्र तरिवर्गसाधनम अवेस्क्यागर्हितेन कर्मणा धनान्य आदाय सवाध्यायप्रकर्षॊपलब्धेन बरह्मर्षिनिर्मितेन वादिर सारगतेन वा हव्यनियमाभ्यास दैवतप्रसादॊपलब्धेन वा धनेन गृहस्थॊ गार्हस्थ्यं परवर्तयेत तद धि सर्वाश्रमाणां मूलम उदाहरन्ति गुरु कुलवासिनः परिव्राजका ये चान्ये संकल्पित वरतनियम धर्मानुष्ठायिनस तेषाम अप्य अत एव भिक्षा बलिसंविभागाः परवर्तन्ते वानप्रस्थानां दरव्यॊपस्कार इति परायशः खल्व एते साधवः साधु पथ्यदर्शनाः सवाध्यायप्रसङ्गिनस तीर्थाभिगमन देशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यतन्ति तेषां परत्युत्थानाभिवादनानसूयावाक्प्रदानसौमुख्यशक्त्यासन शयनाभ्यवहार सत्क्रियाश चेति भवति चात्र शलॊकः अतिथिर यस्य भग्नाशॊ गृहात परतिनिवर्तते स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम आदाय गच्छति अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर देवताः परीयन्ते निवापेन पितरॊ वेदाभ्यास शरवणधारणेनर्षयः अपत्यॊत्पादनेन परजापतिर इति शलॊकौ चात्र भवतः वत्सलाः सर्वभूतानां वाच्याः शरॊत्रसुखा गिरः परिवादॊपघातौ च पारुष्यं चात्र गर्हितम अवज्ञानम अहंकारॊ दम्भश चैव विगर्हितः अहिंसा सत्यम अक्रॊधः सर्वाश्रमगतं तपः अपि चात्र माल्याभरण वस्त्राभ्यङ्ग गन्धॊपभॊग नृत्तगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनाभिराम संदर्शनानां पराप्तिर भक्ष्यभॊज्य पेय लेह्यचॊस्यानाम अभ्यवहार्याणां विविधानाम उपभॊगः सवदारविहारसंतॊषः कामसुखावाप्तिर इति तरिवर्गगुणनिर्वृत्तिर यस्य नित्यं गृहाश्रमे स सुखान्य अनुभूयेह शिष्टानां गतिम आप्नुयात उञ्छवृत्तिर गृहस्थॊ यः सवधर्मचरणे रतः तयक्तकामसुखारम्भस तस्य सवर्गॊ न दुर्लभः [भ] वानप्रस्थाः खल्व ऋषिधर्मम अनुसरन्तः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि सुविविक्तेष्व अरण्येषु मृगमहिष वराहसृमर गजाकीर्णेषु तपस्यन्तॊ ऽनुसंचरन्ति तयक्तग्राम्य वस्त्राहारॊपभॊगा वन्यौषधि मूलफलपर्णपरिमित विचित्रनियताहाराः सथानासनिनॊ भूमिपासानसिकता शर्करा वालुका भस्मशायिनः काशकुश चर्म वल्कलसंवृताङ्गाः केशश्मश्रुनखरॊमधारिणॊ नियतकालॊपस्पर्शनास्कन्न हॊमबलिकालानुष्ठायिनः समित कुश कुसुमॊपहार हॊमार्जन लब्धविश्रामाः शीतॊस्न पवननिष्टप्त विभिन्नसर्वत्वचॊ विविधनियम यॊगचर्या विहित धर्मानुष्ठान हृतमांस शॊनितास तवग अस्थि भूता धृतिपराः सत्त्वयॊगाच छरीराण्य उद्वहन्ति यस तव एतां नियतश चर्यां बरह्मर्षिविहितां चरेत स दहेद अग्निवद दॊषाञ जयेल लॊकांश च दुर्जयान परिव्राजकानां पुनर आचारस तद यथा विमुच्याग्निधनकलत्र परिबर्ह सङ्गान आत्मनः सनेहपाशान अवधूय परिव्रजन्ति समलॊस्ताश्म काञ्चनास तरिवर्गप्रवृत्तेष्व आरम्भेष्व असक्तबुद्धयॊ ऽरिमित्रॊदासीनेषु तुल्यवृत्तयः सथावरजरायु जान्दज सवेदजॊद्भिज्जानां भूतानां वाङ्मनः कर्मभिर अनभिद्रॊहिणॊ ऽनिकेताः पर्वत पुलिनवृक्षमूलदेवतायतनान्य अनुचरन्तॊ वासार्थम उपेयुर नगरं गरामं वा नगरे पञ्चरात्रिका गरामैक रात्रिकाः परविश्य च पराण धारण मात्रार्थं दविजातीनां भवनान्य असंकीर्ण कर्मणाम उपतिष्ठेयुः पात्रपतितायाचित भैक्षाः कामक्रॊधदर्प मॊहलॊभ कार्पण्यदम्भपरिवादाभिमान हिंसा निवृत्ता इति भवति चात्र शलॊकः अभयं सर्वभूतेभ्यॊ दत्त्वा चरति यॊ मुनिः न तस्य सर्वभूतेभ्यॊ भयम उत्पद्यते कव चित कृत्वाग्निहॊत्रं सवशरीरसंस्थं; शारीरम अग्निं सवमुखे जुहॊति यॊ भैक्ष चर्यॊपगतैर हविर्भिश; चिताग्निनां स वयतियाति लॊकान मॊक्षाश्रमं यः कुरुते यथॊक्तं; शुचिः सुसंकल्पित बुद्धियुक्तः अनिन्धनं जयॊतिर इव परशान्तं; स बरह्मलॊकं शरयते दविजातिः [भ] अस्माल लॊकात परॊ लॊकः शरूयते नॊपलभ्यते तम अहं जञातुम इच्छामि तद भवान वक्तुम अर्हति [भ] उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते पुण्यः कषेम्यश च काम्यश च स वरॊ लॊक उच्यते तत्र हय अपापकर्माणः शुचयॊ ऽतयन्तनिर्मलाः लॊभमॊहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः सस्वर्गसदृशॊ देशस तत्र हय उक्ताः शुभा गुणाः काले मृत्युः परभवति सपृशन्ति वयाधयॊ न च न लॊभः परदारेषु सवदारनिरतॊ जनः न चान्यॊन्य वधस तत्र दरव्येषु न च विस्मयः परॊक्षधर्मॊ नैवास्ति संदेहॊ नापि जायते कृतस्य तु फलं तत्र परत्यक्षम उपकभ्यते शय्या यानासनॊपेताः परासादभवनाश्रयाः सर्वकामैर वृताः के चिद धेमाभरण भीसिताः पराण धारण मात्रं तु केषां चिद उपपद्यते शरमेण महता के चित कुर्वन्ति पराणधारणम इह धर्मपराः के चित के चिन नैकृतिका नराः सुखिता दुःखिताः के चिन निर्धना धनिनॊ ऽपरे इह शरमॊ भयं मॊहः कषुधा तीव्रा च जायते लॊभश चार्थकृतॊ नॄणां येन मुह्यन्ति पण्डिताः इह चिन्ता बहुविधा धर्माधर्मस्य कर्मणः यस तद वेदॊभयं पराज्ञः पाप्नमा न स लिप्यते सॊपधं निकृतिः सतेयं परिवादॊ ऽभयसूयता परॊपधातॊ हिंसा च पैशुन्यम अनृतं तथा एतान आसेवते यस तु तपस तस्य परहीयते यस तव एतान नाचरेद विद्वांस तपस तस्याभिवर्धते कर्मभूमिर इयं लॊक इह कृत्वा शुभाशुभम शुभैः शुभम अवाप्नॊति कृत्वाशुभम अतॊ ऽनयथा इह परजापतिः पूर्वं देवाः सर्षिगणास तथा इष्ट्वेष्ट तपसः पूता बरह्मलॊकम उपाश्रिताः उत्तरः पृथिवी भागः सर्वपुण्यतमः शुभः इहत्यास तत्र जायन्ते ये वै पुण्यकृतॊ जनाः असत कर्माणि कुर्वन्तस तिर्यग्यॊनिषु चापरे कषीणायुषस तथैवान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले अन्यॊन्यभक्षणे सक्ता लॊभमॊहसमन्विताः इहैव परिवर्तन्ते न ते यान्त्य उत्तरां दिशम ये गुरून उपसेवन्ते नियता बरह्मचारिणः पन्थानं सर्वलॊकानां ते जानन्ति मनीसिनः इत्य उक्तॊ ऽयं मया धर्मः संक्षेपाद बरह्मनिर्मितः धर्माधर्मौ हि लॊकस्य यॊ वै वेत्ति स बुद्धिमान [भीस्म] इत्य उक्तॊ भृगुणा राजन भरद्वाजः परतापवान भृगुं परमधर्मात्मा विस्मितः परत्यपूजयत एष ते परभवॊ राजञ जगतः संप्रकीर्तितः निखिलेन महाप्राज्ञ किं भूयः शरॊतुम इच्छसि [य] आचारस्य विधिं तात परॊच्यमानं तवयानघ शरॊतुम इच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञॊ हय असि मे मतः [भीस्म] दुराचारा दुर्विचेष्टा दुष्प्रज्ञाः परिय साहसाः असन्तॊ हय अभिविख्याताः सन्तश चाचार लक्षणाः पुरीसं यदि वा मूत्रं ये न कुर्वन्ति मानवाः राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च ते शुभाः शौचम आवश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम धर्मम आहुर मनुष्याणाम उपस्पृश्य नदीं तरेत सूर्यं सदॊपतिष्ठेन न सवप्याद भास्करॊदये सायंप्रातर जपन संध्यां तिष्ठेत पूर्वां तथापराम पञ्चार्ध्रॊ भॊजनं कुर्यात पराङ्मुखॊ मौनम आस्थितः न निदेद अन्नभक्ष्यांश च सवाद्व अस्वादु च भक्षयेत नार्द्र पानिः समुत्तिष्ठेन नार्द्र पादः सवपेन निशि देवर्षिनारद परॊक्तम एतद आचार लक्षणम शुचि कामम अनद्वाहं देव गॊष्ठं चतुष्पथम बराह्मणं धार्मिकं चैव नित्यं कुर्यात परदक्षिणम अतिथीनां च सर्वेषां परेष्यानां सवजनस्य च सामान्यं भॊजनं भृत्यैः पुरुषस्य परशस्यते सायंप्रातर मनुष्याणाम अशनं देवनिर्मितम नान्तरा भॊजनं दृष्टम उपवासी तथा भवेत हॊमकाले तथा जुह्वन्न ऋतुकाले तथा वरजन अनन्यस्त्री जनः पराज्ञॊ बरह्मचारी तथा भवेत अमृतं बराह्मणॊच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम उपासीत जनः सत्यं सत्यं सन्त उपासते यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तॊ माम भक्षणात न भक्षयेद वृथा मांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत सवदेशे परदेशे वा अतिथिं नॊपवासयेत काम्यं कर्मफलं लब्ध्वा गुरूणाम उपपादयेत गुरुभ्य आसनं देयं कर्तव्यं चाभिवादनम गुरून अभ्यर्च्य युज्यन्ते आयुषा यशसा शरिया नेक्षेतादित्यम उद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम मैथुनं समये धर्म्यं गुह्यं चैव समाचरेत तीर्थानां हृदयं तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचिः सर्वम आर्य कृतं शौचं वालसंस्पर्शनानि च दर्शने दर्शने नित्यं सुखप्रश्नम उदाहरेत सायंप्रातर च विप्राणां परदिष्टम अभिवादनम देव गॊष्ठे गवां मध्ये बराह्मणानां करिया पथे सवाध्याये भॊजने चैव दक्षिणं पानिम उद्धरेत पन्यानां शॊभनं पन्यं कृषीणां बाद्यते कृषिः बहु कारं च सस्यानां वाह्ये वाह्यं तथा गवाम संपन्नं भॊजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा सुशृतं पायसे बरूयाद यवाग्वां कृसरे तथा शमश्रुकर्मणि संप्राप्ते कषुते सनाने ऽथ भॊजने वयाधितानां च सर्वेषाम आयुष्यम अभिनन्दनम परत्यादित्यं न मेहेत न पश्येद आत्मनः शकृत सुत सत्रिया च शयनं सह भॊज्यं च वर्जयेत तवं कारं नामधेयं च जयेष्ठानां परिवर्जयेत अवराणां समानानाम उभयेषां न दुष्यति हृदयं पापवृत्तानां पापम आख्याति वैकृतम जञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने जञानपूर्वं कृतं पापं छादयन्त्य अबहुश्रुताः नैनं मनुष्याः पश्यन्ति पश्यन्ति तरिदिवौकसः पापेन हि कृतं पापं पापम एवानुवर्तते धार्मिकेण कृतॊ धर्मः कर्तारम अनुवर्तते पापं कृतं न समरतीह मूढॊ; विवर्तमानस्य तद एति कर्तुः पाहुर यथा चन्द्रम उपैति चापि; तथाबुधं पापम उपैति कर्म आशया संचितं दरव्यं यत काले नेह भुज्यते तद बुधा न परशन्सन्ति मरणं न परतिक्षते मानसं सर्वभूतानां धर्मम आहुर मनीसिनः तस्मात सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवम आचरेत एक एव चरेद धर्मं नास्ति धर्मे सहायता केवलं विधिम आसाद्य सहायः किं करिष्यति देवा यॊनिर मनुष्याणां देवानाम अमृतं दिवि परेत्य भावे सुखं धर्माच छश्वत तैर उपभुज्यते [य] अध्यात्मं नाम यद इदं पुरुषस्येह चिन्त्यते यद अध्यात्मं यतश चैतत तन मे बरूहि पितामह [भी] अध्यात्मम इति मां पार्थ यद एतद अनुपृच्छसि तद वयाख्यास्यामि ते तात शरेयस्करतरं सुखम यज जञात्वा पुरुषॊ लॊके परीतिं सौख्यं च विन्दति फललाभश च सद्यः सयात सर्वभूतहितं च तत पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम महाभूतानि भूतानां सर्वेषां परभवाप्ययौ ततः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनः पुनः महाभूतानि भूतेषु सागरस्यॊर्मयॊ यथा परसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः तद्वद भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत अकरॊत तेषु वैषम्यं तत तु जीवॊ ऽनु पश्यति शब्दः शरॊत्रं तथा खानि तरयम आकाशयॊनिजम वायॊस तवक सपर्शचेष्टाश च वाग इत्य एतच चतुष्टयम रूपं चक्षुस तथा पक्तिस तरिविधं तेज उच्यते रसः कलेदश च जिह्वा च तरयॊ जलगुणाः समृताः घरेयं घराणं शरीरं च ते तु भूमिगुणास तरयः महाभूतानि पञ्चैव सस्थं तु मन उच्यते इन्द्रियाणि मनश चैव विज्ञानान्य अस्य भारत सप्तमी बुद्धिर इत्य आहुः कषेत्रज्ञः पुनर अस्तमः चक्षुर आलॊकनायैव संशयं कुरुते मनः बुद्धिर अध्यवसायाय कषेत्रज्ञः साक्षिवत सथितः ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यद अर्वाग ऊर्ध्वं च पश्यति एतेन सर्वम एवेदं विद्ध्य अभिव्याप्तम अन्तरम पुरुषे चेन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्नशः तमॊ रजश च सत्त्वं च विद्धि भावांस तदाश्रयान एतां बुद्ध्वा नरॊ बुद्ध्या भूतानाम आगतिं गतिम समवेक्ष्य शनैश चैव लभते शमम उत्तमम गुणान नेनीयते बुद्धिर बुद्धिर एवेन्द्रियाण्य अपि मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतॊ गुणाः इति तन्मयम एवैतत सर्वं सथावरजङ्गमम परलीयते चॊद्भवति तस्मान निर्दिश्यते तथा येन पश्यति तच चक्षुः शृणॊति शरॊत्रम उच्यते जिघ्रति घराणम इत्य आहू रसं जानाति जिह्वया तवचा सपृशति च सपर्शान बुद्धिर विक्रियते ऽसकृत येन संकल्पयत्य अर्थं किं चिद भवति तन मनः अधिष्ठानानि बुद्धेर हि पृथग अर्थानि पञ्चधा पञ्चेन्द्रियाणि यान्य आहुस तान्य अदृश्यॊ ऽधितिष्ठति पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस तरिषु भावेषु वर्तते कदा चिल लभते परीतिं कदा चिद अनुशॊचति न सुखेन न दुःखेन कदा चिद अपि वर्तते एवं नराणां मनसि तरिषु भावेष्व अवस्थिता सेयं भावात्मिका भावांस तरीन एतान नातिवर्तते सरितां सारगॊ भर्ता महावेलाम इवॊर्मिमान अतिभाव गता बुद्धिर भावे मनसि वर्तते परवर्तमानं हि रजस तद्भावम अनुवर्तते इन्द्रियाणि हि सर्वाणि परदर्शयति सा सदा परीतिः सत्त्वं रजः शॊकस तमॊ मॊहश च ते तरयः ये ये च भावा लॊके ऽसमिन सर्वेष्व एतेषु ते तरिषु इति बुद्धिगतिः सर्वा वयाख्याता तव भारत इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता सत्त्वं रजस तमश चैव पराणिनां संश्रिताः सदा तरिविधा वेदना चैव सर्वसत्त्वेषु दृश्यते सात्त्विकी राजसी चैव तमसी चेति भारत सुखस्पर्शः सत्त्वगुणॊ दुःखस्पर्शॊ रजॊगुणः तमॊ गुणेन संयुक्तौ भवतॊ ऽवयावहारिकौ तत्र यत परीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत वर्तते सात्त्विकॊ भाव इत्य अवेक्षेत तत तदा अथ यद दुःखसंयुक्तम अतुष्टिकरम आत्मनः परवृत्तं रज इत्य एव तन्न असंरभ्य चिन्तयेत अथ यन मॊहसंयुक्तम अव्यक्तम इव यद भवेत अप्रतर्क्यम अविज्ञेयं तमस तद उपधारयेत परहर्षः परीतिर आनन्दः सुखं संशान्त चित्तता कथं चिद अभिवर्तन्त इत्य एते सात्त्विका गुणाः अतुष्टिः परितापश च शॊकॊ लॊभस तथाक्षमा लिङ्गानि रजसस तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः अभिमानस तथा मॊहः परमादः सवप्नतन्द्रिता कथं चिद अभिवर्तन्ते विविधास तामसा गुणाः दूरगं बहुधा गामि परार्थना संशयात्मकम मनः सुनियतं यस्य स सुखी परेत्य चेह च सत्त्वक्षेत्रज्ञयॊर एतद अन्तरं पश्य सूक्ष्मयॊः सृजते तु गुणान एक एकॊ न सृजते गुणाः मशकॊदुम्बरौ चापि संप्रयुक्तौ यथा सदा अन्यॊन्यम अन्यौ च यथा संप्रयॊगस तथा तयॊः पृथग भूतौ परकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा यथामत्स्यॊ जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ न गुणा विदुर आत्मानं स गुणान वेत्ति सर्वशः परिद्रस्ता गुणानां च संस्रस्ता मन्यते सदा इन्द्रियैस तु परदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः निर्विचेष्टैर अजानद्भिः परमात्मा परदीपवत सृजते हि गुणान सत्त्वं कषेत्रज्ञः परिपश्यति संप्रयॊगस तयॊर एष सत्त्वक्षेत्रज्ञयॊर धरुवः आश्रयॊ नास्ति सत्त्वस्य कषेत्रज्ञस्य च कश चन सत्त्वं मनः संसृजति न गुणान वै कदा चन रश्मींस तेषां स मनसा यदा सम्यङ नियच्छति तदा परकाशते ऽसयात्मा घते दीपॊ जवलन्न इव तयक्त्वा यः पराकृतं कर्म नित्यम आत्मरतिर मुनिः सर्वभूतात्मभूतः सयात स गच्छेत परमां गतिम यथा वारि चरः पक्षी लिप्यमानॊ न लिप्यते एवम एव कृतप्रज्ञॊ भूतेषु परिवर्तते एवं सवभावम एवैतत सवबुद्ध्या विहरेन नरः अशॊचन्न अप्रहृष्यंश च चरेद विगतमत्सरः सवभावसिद्ध्या संसिद्धान स नित्यं सृजते गुणान ऊर्ण नाभिर यथा सरष्टा विज्ञेयास तन्तुवद गुणाः परध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिर नॊपलभ्यते परत्यक्षेण परॊक्षं तद अनुमानेन सिध्यति एवम एके वयवस्यन्ति निवृत्तिर इति चापरे उभयं संप्रधार्यैतद अध्यवस्येद यथामति इतीमं हृदयग्रन्थिं बुद्धिभेद मयं दृधम विमुच्य सुखम आसीत न शॊचेच छिन्नसंशयः मलिनाः पराप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः अवगाह्य सुविद्वंसॊ विद्धि जञानम इदं तथा महानदीं हि पारज्ञस तप्यते न तरन यथा एवं ये विदुर अध्यात्मं कैवल्यं जञानम उत्तमम एतां बुद्ध्वा नरः सर्वां भूतानाम आगतिं गतिम अवेक्ष्य च शनैर बुद्ध्या लभते शं परं ततः तरिवर्गॊ यस्य विदितः पराग जयॊतिः स विमुच्यते अन्विष्य मनसा युक्तस तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः न चात्मा शक्यते दरष्टुम इन्द्रियेषु विभागशः तत्र तत्र विसृष्टेषु दुर्जयेष्व अकृतात्मभिः एतद बुद्ध्वा भवेद बुद्धः किम अन्यद बुद्ध लक्षणम विज्ञाय तद धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीसिनः न भवति विदुषां ततॊ भयं; यद अविदुषां सुमहद भयं भवेत न हि गतिर अधिकास्ति कस्य चित; सति हि गुणे परवदन्त्य अतुल्यताम यत करॊत्य अनभिसंधि पूर्वकं; तच च निर्नुदति यत पुरा कृतम नाप्रियं तद उभयं कुतः परियं; तस्य तज जनयतीह कुर्वतः लॊक आतुरजनान विराविणस; तत तद एव बहु पश्य शॊचतः तत्र पश्य कुशलान अशॊचतॊ; ये विदुस तद उभयं पदं सदा [भीस्म] हन्त वक्ष्यामि ते पार्थ धयानयॊगं चतुर्विधम यं जञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्ति परमर्षयः यथा सवनुष्ठितं धयानं तथा कुर्वन्ति यॊगिनः महर्षयॊ जञानतृप्ता निर्वान गतमानसाः नावर्तन्ते पुनः पार्थ मुक्ताः संसारदॊषतः जन्म दॊषपरिक्षीणाः सवभावे पर्यवस्थिताः निर्द्वन्द्वा नित्यसत्त्वस्था विमुक्ता नित्यम आश्रिताः असङ्गीन्य अविवादानि मनः शान्ति कराणि च तत्र सवाध्यायसंश्लिष्टम एकाग्रं धारयेन मनः पिण्डीकृत्येन्द्रिय गरामम आसीनः कास्थवन मुनिः शब्दं न विन्देच छरॊत्रेण सपर्शं तवचा न वेदयेत रूपं न चक्षुषा विद्याज जिह्वया न रसांस तथा घरेयाण्य अपि च सर्वाणि जह्याद धयानेन यॊगवित पञ्चवर्ग परमाथीनि नेच्छेच चैतानि वीर्यवान ततॊ मनसि संसज्य पञ्चवर्गं विचक्षणः समादध्यान मनॊ भरान्तम इन्द्रियैः सह पञ्चभिः विसंचारि निरालम्बं पञ्च दवारं चलाचलम पूर्वे धयानपथे धीरः समादध्यान मनॊ ऽनतरम इन्द्रियाणि मनश चैव यदा पिण्डीकरॊत्य अयम एष धयानपथः पूर्वॊ मया समनुवर्णितः तस्य तत पूर्वसंरुद्धं मनः सस्थम अनन्तरम सफुरिष्यति समुद्भ्रान्तं विद्युद अम्बुधरे यथा जलबिन्दुर यथा लॊलः पर्णस्थः सर्वतश चलः एवम एवास्य तच चित्तं भवति धयानवर्त्मनि समाहितं कषणं किं चिद धयानवर्त्मनि तिष्ठति पुनर वायुपथं भरान्तं मनॊ भवति वायुवत अनिर्वेदॊ गतक्लेशॊ गततन्द्रीर अमत्सरः समादध्यात पुनश चेतॊ धयानेन धयानयॊगवित विचारश च वितर्कश च विवेकश चॊपजायते मुनेः समादधानस्य परथमं धयानम आदितः मनसा कलिश्यमानस तु समाधानं च कारयेत न निर्वेदं मुनिर गच्छेत कुर्याद एवात्मनॊ हितम पांसुभस्म करीसानां यथा वै राशयश चिताः सहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनाम किं चित सनिग्धं यथा च सयाच छुष्क चूर्णम अभावितम करमशस तु शनैर गच्छेत सर्वं तत्परिभावनम एवम एवेन्द्रिय गरामं शनैः संपरिभावयेत संहरेत करमशश चैव स सम्यक परशमिष्यति सवयम एव मनश चैव पञ्चवर्गश च भारत पूर्वं धयानपथं पराप्य नित्ययॊगेन शाम्यति न तत पुरुषकारेण न च दैवेन केन चित सुखम एष्यति तत तस्य यद एवं संयतात्मनः सुखेन तेन संयुक्तॊ रंस्यते धयानकर्मणि गच्छन्ति यॊगिनॊ हय एवं निर्वानं तन निरामयम [य] चातुराश्रम्यम उक्तं ते राजधर्मास तथैव च नानाश्रयाश च बहव इतिहासाः पृथग्विधाः शरुतास तवत्तः कथाश चैव धर्मयुक्ता महामते संदेहॊ ऽसति तु कश चिन मे तद भवान वक्तुम अर्हति जापकानां फलावाप्तिं शरॊतुम इच्छामि भारत किं फलं जपताम उक्तं कव वा तिष्ठन्ति जापकाः जपस्य च विधिं कृत्स्नं वक्तुम अर्हसि मे ऽनघ जापका इति किं चैतत सांख्ययॊगक्रिया विधिः किं यज्ञविधिर एवैष किम एतज जप्यम उच्यते एतन मे सर्वम आचक्ष्व सर्वज्ञॊ हय असि मे मतः [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यमस्य यत पुरावृत्तं कालस्य बराह्मणस्य च संन्यास एव वेदान्ते वर्तते जपनं परति वेदवादाभिनिर्वृत्ता शान्तिर बरह्मण्य अवस्थितौ मार्गौ ताव अप्य उभाव एतौ संश्रितौ न च संश्रितौ यथा संश्रूयते राजन कारणं चात्र वक्ष्यते मनः समाधिर अत्रापि तथेन्द्रिय जयः समृतः सत्यम अग्निपरीचारॊ विविक्तानां च सेवनम धयानं तपॊ दमः कषान्तिर अनसूया मिताशनम विषयप्रतिसंहारॊ मित जल्पस तथा शमः एव परवृत्तकॊ धर्मॊ निवृत्तकम अथॊ शृणु यथा निवर्तते कर्म जपतॊ बरह्मचारिणः एतत सर्वम अशेषेण यथॊक्तं परिवर्जयेत तरिविधं मार्गम आसाद्य वयक्ताव्यक्तम अनाश्रयम कुशॊच्चय निषण्णः सन कुश हस्तः कुशैः शिखी चीरैः परिवृतस तस्मिन मध्ये छन्नः कुशैस तथा विषयेभ्यॊ नमस्कुर्याद विषयान न च भावयेत साम्यम उत्पाद्य मनसॊ मनस्य एव मनॊ दधत तद धिया धयायति बरह्म जपन वै संहितां हिताम संन्यस्यत्य अथ वा तां वै समाधौ पर्यवस्थितः धयानम उत्पादयत्य अत्र संहिता बलसंश्रयात शुद्धात्मा तपसा दान्तॊ निवृत्तद्वेषकामवान अरागमॊहॊ निर्द्वन्द्वॊ न शॊचति न सज्जते न कर्ताकरणीयानां न कार्याणाम इति सथितिः न चाहंकार यॊगेन मनः परस्थापयेत कव चित न चात्मग्रहणे युक्तॊ नावमानी न चाक्रियः धयानक्रिया परॊ युक्तॊ धयानवान धयाननिश्चयः धयाने समाधिम उत्पाद्य तद अपि तयजति करमात स वै तस्याम अवस्थायां सर्वत्यागकृतः सुखी निरीहस तयजति परानान बराह्मीं संश्रयते तनुम अथ वा नेच्छते तत्र बरह्म कायनिषेवणम उत्क्रामति च मार्गस्थॊ नैव कव चन जायते आत्मबुद्धिं समास्थाय शान्ती भूतॊ निरामयः अमृतं विरजः शुद्धम आत्मानं परतिपद्यते [य] गतीनाम उत्तमा पराप्तिः कथिता जापकेष्व इह एकैवैषा गतिस तेषाम उत यान्त्य अपराम अपि [भी] शृणुष्वावहितॊ राजञ जापकानां गतिं विभॊ यथा गच्छन्ति निरयम अनेकं पुरुषर्षभ यथॊक्तम एतत पूर्वं यॊ नानुतिष्ठति जापकः एकदेशक्रियश चात्र निरयं स निगच्छति अवज्ञानेन कुरुते न तुष्यति न शॊचति ईदृशॊ जापकॊ याति निरयं नात्र संशयः अहंकारकृतश चैव सर्वे निरयगामिनः परावमानी पुरुषॊ भविता निरयॊपगः अभिध्या पूर्वकं जप्यं कुरुते यश च मॊहितः यत्राभिध्यां स कुरुते तं वै निरयम ऋच्छति अथैश्वर्यप्रवृत्तः सञ जापकस तत्र रज्यते स एव निरयस तस्य नासौ तस्मात परमुच्यते रागेण जापकॊ जप्यं कुरुते तत्र मॊहितः यत्रास्य रागः पतति तत्र तत्रॊपजायते दुर्बुद्धिर अकृतप्रज्ञश चले मनसि तिष्ठति चलाम एव गतिं याति निरयं वाधिगच्छति अकृतप्रज्ञकॊ बालॊ मॊहं गच्छति जापकः स मॊहान निरयं याति तत्र गत्वानुशॊचति दृध गराही करॊमीति जप्यं जपति जापकः न संपूर्णॊ न वा युक्तॊ निरयं सॊ ऽधिगच्छति [य] अनिमित्तं परं यत तद अव्यक्तं बरह्मणि सथितम सद भूतॊ जापकः कस्मात स शरीरम अथाविशेत [भी] दुष्प्रज्ञानेन निरया बहवः समुदाहृताः परशस्तं जापकत्वं च दॊषाश चैते तद आत्मकाः [य] कीदृशॊ जापकॊ याति निरयं वर्णयस्व मे कौतूहलं हि मे जातं तद भवान वक्तुम अर्हति [भी] धर्मस्यांशः परसूतॊ ऽसि धर्मिष्ठॊ ऽसि सवभावतः धर्ममूलाश्रयं वाक्यं शृणुष्वावहितॊ ऽनघ अमूनि यानि सथानानि देवानां परमात्मनाम नाना संस्थान वर्णानि नानारूपफलानि च दिव्यानि कामचारीणि विमानानि सभास तथा आक्रीदा विविधा राजन पद्मिन्यश चामलॊदकाः चतुर्णां लॊकपालानां शुक्रस्याथ बृहस्पतेः मरुतां विश्वदेवानां साध्यानाम अश्विनॊर अपि रुद्रादित्य वसूनां च तथान्येषां दिवौकसाम एते वै निरयास तात सथानस्य परमात्मनः अभयं चानिमित्तं च न च कलेशभयावृतम दवाभ्यां मुक्तं तरिभिर मुक्तम अस्ताभिस तरिभिर एव च चतुर्लक्षणवर्जं तु चतुर्कारण वर्जितम अप्रहर्षम अनानन्दम अशॊकं विगतक्लमम कालः संपच्यते तत्र न कालस तत्र वै परभुः स कालस्य परभू राजन सवर्गस्यापि तथेश्वरः आत्मकेवलतां पराप्तस तत्र गत्वा न शॊचति ईदृशं परमं सथानं निरयास ते च तादृशाः एते ते निरयाः परॊक्ताः सर्व एव यथातथम तस्य सथानवरस्येह सर्वे निरयसंज्ञिताः [य] कालमृत्युयमानां च बराह्मणस्य च सत्तम विवादॊ वयाहृतः पूर्वं तद भवान वक्तुम अर्हति [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम इक्ष्वाकॊः सूर्यपुत्रस्य यद्वृत्तं बराह्मणस्य च कालस्य मृत्यॊश च तथा यद्वृत्तं तन निबॊध मे यथा स तेषां संवादॊ यस्मिन सथाने ऽपि चाभवत बराह्मणॊ जापकः कश चिद धर्मवृत्तॊ महायशाः षडङ्गविन महाप्राज्ञः पैप्पलादिः स कौशिकः तस्यापरॊक्षं विज्ञानं षडङ्गेषु तथैव च वेदेषु चैव निष्णातॊ हिमवत्पादसंश्रयः सॊ ऽनत्यं बराह्मं तपस तेपे संहितां संयतॊ जपन तस्य वर्षसहस्रं तु नियमेन तथागतम स देव्या दर्शितः साक्षात परीतास्मीति तदा किल जप्यम आवर्तयंस तूस्नीं न च तां किं चिद अब्रवीत तस्यानुकम्पया देवी परीता समभवत तदा वेद माता ततस तस्य तज जप्यं समपूजयत समाप्तजप्यस तूत्थाय शिरसा पादयॊस तथा पपात देव्या धर्मात्मा वचनं चेदम अब्रवीत दिष्ट्या देवि परसन्ना तवं दर्शनं चागता मम यदि वापि परसन्नासि जप्ये मे रमतां मनः [सावित्री] किं परार्थयसि विप्रर्षे किं चेष्टं करवाणि ते परब्रूहि जपतां शरेष्ठ सर्वं तत ते भविष्यति [भी] इत्य उक्तः स तदा देव्या विप्रः परॊवाच धर्मवित जप्यं परति ममेच्छेयं वर्धत्व इति पुनः पुनः मनसश चसमाधिर मे वर्धेताहर अहः शुभे तत तथेति ततॊ देवी मधुरं परत्यभासत इदं चैवापरं पराह देवी तत्प्रियकाम्यया निरयं नैव यातासि यत्र याता दविजर्षभाः यास्यसि बरह्मणः सथानम अनिमित्तम अनिन्दितम साधये भविता चैतद यत तवयाहम इहार्थिता नियतॊ जप चैकाग्रॊ धर्मस तवां समुपैष्यति कालॊ मृत्युर यमश चैव समायास्यन्ति ते ऽनतिकम भविता च विवादॊ ऽतर तव तेषां च धर्मतः एवम उक्त्वा घवगती जगाम भवनं सवकम बराह्मणॊ ऽपि जपन्न आस्ते दिव्यं वर्षशतं तदा समाप्ते नियमे तस्मिन्न अथ विप्रस्य धीमतः साक्षात परीतस तदा धर्मॊ दर्शयाम आस तं दविजम [धर्म] दविजाते पश्य मां धर्मम अहं तवां दरष्टुम आगतः जप्यस्य च फलं यत ते संप्राप्तं तच च मे शृणु जिता लॊकास तवया सर्वे ये दिव्या ये च मानुषाः देवानां निरयान साधॊ सर्वान उत्क्रम्य यास्यसि पराण तयागं कुरु मुने गच्छ लॊकान यथेप्सितान तयक्त्वात्मनः शरीरं च ततॊ लॊकान अवाप्स्यसि [बराह्मण] कृतं लॊकैर हि मे धर्मगच्छ च तवं यथासुखम बहुदुःखसुखं देहं नॊत्सृजेयम अहं विभॊ [धर्म] अवश्यं भॊः शरीरं ते तयक्तव्यं मुनिपुंगव सवर्ग आरॊह्यतां विप्र किं वा ते रॊचते ऽनघ [बराह्मण] न रॊचये सवर्गवसं विना देहाद अहं विभॊ गच्छ धर्मन मे शरद्धा सवर्गं गन्तुं विनात्मना [धर्म] अलं देहे मनः कृत्वा तयक्त्वा देहं सुखी भव गच्छ लॊकान अरजसॊ यत्र गत्वा न शॊचति [बराह्मण] रमे जपन महाभाग कृतं लॊकैः सनातनैः सशरीरेण गन्तव्यॊ मया सवर्गॊ न वा विभॊ [धर्म] यदि तवं नेच्छसि तयक्तुं शरीरं पश्य व दविज एष कालस तथा मृत्युर यमश च तवाम उपागताः [भीस्म] अथ वैवस्वतः कालॊ मृत्युश च तरितयं विभॊ बराह्मणं तं महाभागम उपागम्येदम अब्रुवन तपसॊ ऽसय सुतप्तस्य तथा सुचरितस्य च फलप्राप्तिस तव शरेष्ठा यमॊ ऽहं तवाम उपब्रुवे यथावद अस्य जप्यस्य फलं पराप्तस तवम उत्तमम कालस ते सवर्गम आरॊधुं कालॊ ऽहं तवाम उपागतः मृत्युं मा विधिधर्मज्ञ रूपिणं सवयम आगतम कालेन चॊदितं विप्र तवाम इतॊ नेतुम अद्य वै [बराह्मण] सवागतं सूर्यपुत्राय कालाय च महात्मने मृत्यवे चाथ धर्माय किं कार्यं करवाणि वः [भी] अर्घ्यं पाद्यं च दत्त्वा स तेभ्यस तत्र समागमे अब्रवीत परमप्रीतः सवशक्त्या किं करॊमि वः तस्मिन्न एवाथ काले तु तीर्थयात्राम उपागतः इक्ष्वाकुर अगमत तत्र समेता यत्र ते विभॊ सर्वान एव तु राजर्षिः संपूज्याभिप्रनम्य च कुशलप्रश्नम अकरॊत सर्वेषां राजसत्तमः तस्मै सॊ ऽथासनं दत्त्वा पाद्यम अर्घ्यं तथैव च अब्रवीद बराह्मणॊ वाक्यं कृत्वा कुशलसंविदम सवागतं ते महाराज बरूहि यद यद इहेच्छसि सवशक्त्या किं करॊमीह तद भवान परब्रवीतु मे [राजा] राजाहं बराह्मणश च तवं यदि सः कर्म संस्थितः ददामि वसु किं चित ते परार्थितं तद वदस्व मे [बरा] दविविधा बराह्मणा राजन धर्मश च दविविधः समृतः परवृत्तश च निवृत्तश च निवृत्तॊ ऽसमि परतिग्रहात तेभ्यः परयच्छ दानानि ये परवृत्ता नराधिप अहं न परतिगृह्णामि किम इष्टं किं ददानि ते बरूहि तवं नृपतिश्रेष्ठ तपसा साधयामि किम [रा] कषत्रियॊ ऽहं न जानामि देहीति वचनं कव चित परयच्छ युद्धम इत्य एवं वादिनः समॊ दविजॊत्तम [बरा] तुष्यसि तवं सवधर्मेण तथा तुष्टा वयं नृप अन्यॊन्यस्यॊत्तरं नास्ति यद इष्टं तत समाचर [रा] सवशक्त्याहं ददानीति तवया पूर्वं परभासितम याचे तवां दियतां मह्यं जप्यस्यास्य फलं दविज [बरा] युद्धं मम सदा वाणी याचतीति विकत्थसे न च युद्धं मया सार्धं किमर्थं याचसे पुनः [रा] वाग्वज्रा बराह्मणा परॊक्ताः कषत्रिया बाहुजीविनः वाग युद्धं तद इदं तीव्रं मम विप्र तवया सह [बरा] सैवाद्यापि परतिज्ञा मे सवशक्त्या किं परदीयताम बरूहि दास्यामि राजेन्द्र विभवे सति माचिरम [रा] यत तद वर्षशतं पूर्णं जप्यं वै जपता तवया फलं पराप्तं तत परयच्छ मम दित्सुर भवान यदि [बरा] परमं गृह्यतां तस्य फलं यज जपितं मया अर्धं तवम अविचारेण फलं तस्य समाप्नुहि अथ वा सर्वम एवेह जप्यकं मामकं फलम राजन पराप्नुहि कामं तवं यदि सर्वम इहेच्छसि [रा] कृतं सर्वेण भद्रं ते जप्यं यद याचितं मया सवस्ति ते ऽसतु गमिष्यामि किं चतस्य फलं वद [बरा] फलप्राप्तिं न जानामि दत्तं यज जपितं मया अयं धर्मश च कालश च यमॊ मृत्युश च साक्षिणः [रा] अज्ञातम अस्य धर्मस्य फलं मे किं करिष्यति पराप्नॊतु तत फलं विप्रॊ नाहम इच्छे ससंशयम [बरा] नाददे ऽपरवक्तव्यं दत्तं वाचा फलं मया वाक्यं परमानं राजर्षे ममापि तव चैव हि नाभिसंधिर मया जप्ये कृतपूर्वः कथं चन जप्यस्य राजशार्दूल कथं जञास्याम्य अहं फलम ददस्वेति तवया चॊक्तं ददामीति तथा मया न वाचं दूसयिष्यामि सत्यं रक्ष सथिरॊ भव अथैवं वदतॊ मे ऽदय वचनं न करिष्यसि महान अधर्मॊ भविता तव राजन मृषा कृतः न युक्तं तु मृषा वाणी तवया वक्तुम अरिन्दम तथा मयाप्य अभ्यधिकं मृषा वक्तुं न शक्यते संश्रुतं च मया पूर्वं ददानीत्य अविचारितम तद्गृह्णीस्वाविचारेण यदि सत्ये सथितॊ भवान इहागम्य हि मां राजञ जाप्यं फलम अयाचिथाः तन मन निसृष्टं गृह्णीस्व भव सत्ये सथिरॊ ऽपि च नायं लॊकॊ ऽसति न परॊ न च पूर्वान स तारयेत कुत एवावरान राजन मृषावादपरायनः न यज्ञाध्ययने दानं नियमास तारयन्ति हि तथा सत्यं परे लॊके यथा वै पुरुषर्षभ तपांसि यानि चीर्णानि चरिष्यसि च यत तपः समाः शतैः सहस्रैश च तत सत्यान न विशिष्यते सत्यम एकाक्षरं बरह्मसत्यम एकाक्षरं तपः सत्यम एकाक्षरॊ यज्ञः सत्यम एकाक्षरं शरुतम सत्यं वेदेषु जागर्ति फलं सत्ये परं समृतम सत्याद धर्मॊ दमश चैव सर्वं सत्ये परतिष्ठितम सत्यं वेदास तथाङ्गानि सत्यं यज्ञस तथा विधिः वरतचर्यास तथा सत्यम ओंकारः सत्यम एव च परानिनां जननं सत्यं सत्यं संततिर एव च सत्येन वायुर अभ्येति सत्येन तपते रविः सत्येन चाग्निर दहति सवर्गः सत्ये परतिष्ठितः सत्यं यज्ञस तपॊ वेदाः सतॊभा मन्त्राः सरस्वती तुलाम आरॊपितॊ धर्मः सत्यं चैवेति नः शरुतम समां कक्षां धारयतॊ यतः सत्यं ततॊ ऽधिकम यतॊ धर्मस ततः सत्यं सर्वं सत्येन वर्धते किमर्थम अनृतं कर्म कर्तुं राजंस तवम इच्छसि सत्ये कुरु सथिरं भावं मा राजन्न अनृतं कृथाः कस्मात तवम अनृतं वाक्यं देहीति कुरुषे ऽशुभम यदि जप्यफलं दत्तं मया नेसिष्यसे नृप सवधर्मेभ्यः परिभ्रष्टॊ लॊकान अनुचरिष्यसि संश्रुत्य यॊ न दित्सेत याचित्वा यश च नेच्छति उभाव आनृतिकाव एतौ न मृषा कर्तुम अर्हसि [रा] यॊद्धव्यं रक्षितव्यं च कषत्रधर्मः किल दविज दातारः कषत्रियाः परॊक्ता गृह्णीयां भवतः कथम [बरा] न छन्दयामि ते राजन नापि ते गृहम आव्रजम इहागम्य तु याचित्वा न गृह्णीसे पुनः कथम [धर्म] अविवादॊ ऽसतु युवयॊर वित्तं मां धर्मम आगतम दविजॊ दानफलैर युक्तॊ राजा सत्यफलेन च [सवर्ग] सवर्गं मां विद्धि राजेन्द्र रूपिणं सवयम आगतम अविवादॊ ऽसतु युवयॊर उभौ तुल्यफलौ युवाम [रा] कृतं सवर्गेण मे कार्यं गच्छ सवर्गयथासुखम विप्रॊ यदीच्छते दातुं परतीच्छतु च मे धनम [बरा] बाल्ये यदि सयाद अज्ञानान मया हस्तः परसारितः निवृत्ति लक्षणं धर्मम उपासे संहितां जपन निवृत्तं मां चिरं राजन विप्रं लॊभयसे कथम सवेन कार्यं करिष्यामि तवत्तॊ नेच्छे फलं नृप तपःस्वाध्यय शीलॊ ऽहं निवृत्तश च परतिग्रहात [रा] यदि विप्र निसृष्टं ते जप्यस्य फलम उत्तमम आवयॊर यत फलं किं चित सहितं नौ तद अस्त्व इह दविजाः परतिग्रहे युक्ता दातारॊ राजवंशजाः यदि धर्मः शरुतॊ विप्र सहैव फलम अस्तु नौ मा वा भूत सह भॊज्यं नौ मदीयं फलम आप्नुहि परतीच्छ मत्कृतं धर्मं यदि ते मय्य अनुग्रहः [भी] ततॊ विकृतचेष्टौ दवौ पुरुषौ समुपस्थितौ गृहीत्वान्यॊन्यम आवेष्ट्य कुचेलाव ऊचतुर वचः न मे धारयसीत्य एकॊ धारयामीति चापरः इहास्ति नौ विवादॊ ऽयम अयं राजानुशासकः सत्यं बरवीम्य अहम इदं न मे धारयते भवान अनृतं वदसीह तवम ऋणं ते धारयाम्य अहम ताव उभौ भृशसंतप्तौ राजानम इदम ऊचतुः परीक्ष्यतां यथा सयाव नावाम इह विगर्हितौ [विकृत] धारयामि नरव्याघ्र विकृतस्येह गॊः फलम ददतश च न गृह्णाति विकृतॊ मे महीपते [विरूप] न मे धारयते किं चिद विरूपॊ ऽयं नराधिप मिथ्या बरवीत्य अयं हि तवा मिथ्याभासं नराधिप [रा] विरूपकिं धारयते भवान अस्य वदस्व मे शरुत्वा तथा करिष्यामीत्य एवं मे धीयते मतिः [विरूप] शृणुष्वावहितॊ राजन यथैतद धारयाम्य अहम विकृतस्यास्य राजर्षे निखिलेन नरर्षभ अनेन धर्मप्राप्त्य अर्थं शुभा दत्ता पुरानघ धेनुर विप्राय राजर्षे तपःस्वाध्यायशीलिने तस्याश चायं मया राजन फलम अभ्येत्य याचितः विकृतेन च मे दत्तं विशूधेनान्तरात्मना ततॊ मे सुकृतं कर्मकृतम आत्मविशुद्धये गावौ हि कपिले करीत्वा वत्सले बहु दॊहने ते चॊञ्छ वृत्तये राजन मया समपवर्जिते यथाविधि यथाश्रद्धं तद अस्याहं पुनः परभॊ इहाद्य वै गृहीत्वा तत परयच्छे दविगुणं फलम एकस्याः पुरुषव्याघ्र कः शुद्धः कॊ ऽतर दॊषवान एवं विवदमानौ सवस तवाम इहाभ्यागतौ नृप कुरु धर्मम अधर्मं वा विनये नौ समाधय यदि नेच्छति मे दानं यथादत्तम अनेन वै भवान अत्र सथिरॊ भूत्वा मार्गे सथापयतु परभुः [रा] दीयमानं न गृह्णासि ऋणं कस्मात तवम अद्य वै यथैव ते ऽभयनुज्ञातं तथा गृह्णीस्व माचिरम [विकृत] दीयताम इत्य अनेनॊक्तं ददानीति तथा मया नायं मे धारयत्य अत्र गम्यतां यत्र वाञ्छति [रा] ददतॊ ऽसय न गृह्णासि विषमं परतिभाति मे दन्द्यॊ हि तवं मम मतॊ नास्त्य अत्र खलु संशयः [विकृत] मयास्य दत्तं राजर्षे गृह्णीयां तत कथं पुनः कामम अत्रापराधॊ मे दन्द्यम आज्ञापय परभॊ [विरूप] दीयमानं यदि मया नेसिष्यसि कथं चन नियंस्यति तवा नृपतिर अयं धर्मानुशासकः [विकृत] सवं मया याचितेनेह दत्तं कथम इहाद्य तत गृह्णीयां गच्छतु भवान अभ्यनुज्ञां ददानि ते [बरा] शरुतम एतत तवया राजन्न अनयॊः कथितं दवयॊः परतिज्ञातं मया यत ते तद्गृहाणाविचारितम [रा] परस्तुतं सुमहत कार्यम आवयॊर गह्वरं यथा जापकस्य दृधी कारः कथम एतद भविष्यति यदि तावन न गृह्णामि बराह्मणेनापवर्जितम कथं न लिप्येयम अहं दॊषेण महताद्य वै [भी] तौ चॊवाच स राजर्षिः कृतकार्यौ गमिष्यथः नेदानीं माम इहासाद्य राजधर्मॊ भवेन मृषा सवधर्मः परिपाल्यश च राज्ञाम एष विनिश्चयः विप्र धर्मश च सुगुरुर माम अनात्मानम आविशत [बरा] गृहाण धारये ऽहं ते याचितं ते शरुतं मया न चेद गरहीष्यसे राजञ शपिष्ये तवां न संशयः [रा] धिग राजधर्मं यस्यायं कार्यस्येह विनिश्चयः इत्य अर्थं मे गरहीतव्यं कथं तुल्यं भवेद इति एष पानिर अपूर्वं भॊ निक्षेपार्थं परसारितः यन मे धारयसे विप्र तद इदानीं परदीयताम [बरा] संहिता जपता यावान मया कश चिद गुणः कृतः तत सर्वं परतिगृह्णीस्व यदि किं चिद इहास्ति मे [रा] जलम एतन निपतितं मम पानौ दविजॊत्तम समम अस्तु सहैवास्तु परतिगृह्णातु वै भवान [विरूप] कामक्रॊधौ विद्धि नौ तवम आवाभ्यां कारितॊ भवान समेति च यद उक्तं ते समा लॊकास तवास्य च नायं धारयते किं चिज जिज्ञासा तवत्कृते कृता कालॊ धर्मस तथा मृत्युः कामक्रॊधौ तथा युवाम सर्वम अन्यॊन्यनिकसे निघृष्टं पश्यतस तव गच्छ लॊकाञ जितान सवेन कर्मणा यत्र वाञ्छति [भी] जापकानां फलावाप्तिर मया ते संप्रकीर्तिता गतिः सथानं च लॊकाश च जापकेन यथा जिताः परयाति संहिताध्यायी बराह्मणं परमेष्ठिनम अथ वाग्निं समायाति सूर्यम आविशते ऽपि वा स तैजसेन भावेन यदि तत्राश्नुते रतिम गुणांस तेषां समादत्ते रागेण परतिमॊहितः एवं सॊमे तथा वायौ भूम्याकाश शरीरगः सरागस तत्र वसति गुणांस तेषां समाचरन अथ तत्र विरागी स गच्छति तव अथ संशयम परम अव्ययम इच्छन स तम एवाविशते पुनः अमृताच चामृतं पराप्तः शीती भूतॊ निरात्मवान बरह्मभूतः स निर्द्वन्द्वः सुखी शान्तॊ निरामयः बरह्म सथानम अनावर्तम एकम अक्षरसंज्ञकम अदुःखम अजरं शान्तं सथानं तत परतिपद्यते चतुर्भिर लक्षणैर हीनं तथा षड्भिः सषॊडशैः पुरुषं समतिक्रम्य आकाशं परतिपद्यते अथ वेच्छति रागात्मा सर्वं तद अधितिष्ठति यच च परार्थयते तच च मनसा परतिपद्यते अथ वा वीक्षते लॊकान सर्वान निरयसंस्थितान निःस्पृहः सर्वतॊ मुक्तस तत्रैव रमते सुखी एवम एषा महाराज जापकस्य गतिर यथा एतत ते सर्वम आख्यातं किं भूयः शरॊतुम इच्छसि [य] किम उत्तरं तदा तौ सम चक्रतुस तेन भासिते बराह्मणॊ वाथ वा राजा तन मे बरूहि पितामह अथ वा तौ गतौ तत्र यद एतत कीर्तितं तवया संवादॊ वा तयॊः कॊ ऽभूत किं वा तौ तत्र चक्रतुः [भी] तथेत्य एवं परतिश्रुत्य धर्मं संपूज्य चाभिभॊ यमं कालं च मृत्युं च सवर्गं संपूज्य चार्हतः पूर्वं ये चापरे तत्र समेता बराह्मणर्षभाः सर्वान संपूज्य शिरसा राजानं सॊ ऽबरवीद वचः फलेनानेन संयुक्तॊ राजर्षे गच्छ पुण्यताम भवता चाभ्यनुज्ञातॊ जपेयं भूय एव हि वरश च मम पूर्वं हि देव्या दत्तॊ महाबल शरद्धा ते जपतॊ नित्यं भवितेति विशां पते [रा] यद्य एवम अफला सिद्धिः शरद्धा च जपितुं तव गच्छ विप्र मया सार्धं जापकं फलम आप्नुहि [बरा] कृतः परयत्नः सुमहान सर्वेषां संनिधाव इह सह तुल्यफलौ चावां गच्छावॊ यत्र नौ गतिः [भी] वयवसायं तयॊस तत्र विदित्वा तरिदशेश्वरः सह देवैर उपययौ लॊकपालैस तथैव च साध्या विश्वे ऽथ मरुतॊ जयॊतींसि सुमहान्ति च नद्यः शैलाः समुद्राश च तीर्थानि विविधानि च तपांसि संयॊगविधिर वेदाः सतॊभाः सरस्वती नारदः पर्वतश चैव विश्वावसुर हहाहुहूः गन्धर्वश चित्रसेनश च परिवार गणैर युतः नागाः सिद्धाश च मुनयॊ देवदेवः परजापतिः विष्णुः सहस्रशीर्षश च देवॊ ऽचिन्त्यः समागमत अवाद्यन्तान्तरिक्षे च भेर्यस तूर्यानि चाभिभॊ पुष्प वर्षाणि दिव्यानि तत्र तेषां महात्मनाम ननृतुश चाप्सरःसंघास तत्र तत्र समन्ततः अथ सवर्गस तथारूपी बराह्मणं वाक्यम अब्रवीत संसिद्धस तवं महाभाग तवं च सिद्धस तथा नृप अथ तौ सहितौ राजन्न अन्यॊन्येन विधानतः विषयप्रतिसंहारम उभाव एव परचक्रतुः पराणापानौ तथॊदानं समानं वयानम एव च एवं तान मनसि सथाप्य दधतुः पराणयॊर मनः उपस्थित कृतौ तत्र नासिकाग्रम अधॊ भरुवौ कुङ्कुन्यां चैव मनसा शनैर धारयतः सम तौ निश्चेष्टाभ्यां शरीराभ्यां सथिरदृष्टी समाहितौ जितासनौ तथाधाय मूर्धन्य आत्मानम एव च तालु देशम अथॊद्दाल्य बराह्मणस्य महात्मनः जयॊतिर जवाला सुमहती जगाम तरिदिवं तदा हाहाकारस ततॊ दिक्षु सर्वासु सुमहान अभूत तज जयॊतिः सतूयमानं सम बरह्माणं पराविशत तदा ततः सवागतम इत्य आह तत तेजः स पितामहः परादेश मात्रं पुरुषं परत्युद्गम्य विशां पते भूयश चैवापरं पराह वचनं मधुरं सम सः जापकैस तुल्यफलता यॊगानां नात्र संशयः यॊगस्य तावद एतेभ्यः फलं परत्यक्षदर्शनम जापकानां विशिष्टं तु परत्युत्थानं समाधिकम उष्यतां मयि चेद युक्त्वाचेतयत स ततः पुनः अथास्य परविवेशास्यं बराह्मणॊ विगतज्वरः राजाप्य एतेन विधिना भगवन्तं पितामहम यथैव दविज शार्दूलस तथैव पराविशत तदा सवयम्भुवम अथॊ देवा अभिवाद्य ततॊ ऽबरुवन जापकार्थम अयं यत्नस तदर्थं वयम आगताः कृतपूजाव इमौ तुल्यं तवया तुल्यफलाव इमौ यॊगजापलयॊर दृष्टं फलं सुमहद अद्य वै सर्वाँल लॊकान अतीत्यैतौ गच्छेतां यत्र वाञ्छितम [बरह्मा] महास्मृतिं पथेद यस तु तथैवानुस्मृतिं शुभाम ताव अप्य एतेन विधिना गच्छेतां मत सलॊकताम यश च यॊगे भवेद भक्तः सॊ ऽपि नास्त्य अत्र संशयः विधिनानेन देहान्ते मम लॊकान अवाप्नुयात गम्यतां साधयिष्यामि यथास्थानानि सिद्धये [भी] इत्य उक्त्वा स तदा देवस तत्रैवान्तरधीयत आमन्त्र्य तं ततॊ देवा ययुः सवं सवं निवेशनम ते च सर्वे महात्मानॊ धर्मं सत्कृत्य तत्र वै पृष्ठतॊ ऽनुययू राजन सर्वे सुप्रीतमानसाः एतत फलं जापकानां गतिश चैव परकीर्तिता यथा शरुतं महाराज किं भूयः शरॊतुम इच्छसि [य] किं फलं जञानयॊगस्य वेदानां नियमस्य च भूतात्मा वा कथं जञेयस तन मे बरूहि पितामह [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मनॊः परजापतेर वादं महर्षेश च बृहस्पतेः परजापतिं शरेष्ठतमं पृथिव्यां; देवर्षिसंघप्रवरॊ महर्षिः बृहस्पतिः परश्नम इमं पुराणं; पप्रच्छ शिष्यॊ ऽथ गुरुं परनम्य यत कारणं मन्त्रविधिः परवृत्तॊ; जञाने फलं यत परवदन्ति विप्राः यन मन्त्रशब्दैर अकृतप्रकाशं; तद उच्यतां मे भगवन यथावत यदर्थशास्त्रागम मन्त्रविद्भिर; यज्ञैर अनेकैर वरगॊप्रदानैः फलं महद्भिर यद उपास्यते च; तत किं कथं वा भविता कव वा त मही महीजाः पवनॊ ऽनतरिक्षं; जलौकसश चैव जलं दिवं च दिवौकसश चैव यतः परसूतास; तद उच्यतां मे भगवन पुराणम जञानं यतः परार्थयते नरॊ वै; ततस तदर्था भवति परवृत्तिः न चाप्य अहं वेद परं पुराणं; मिथ्या परवृत्तिं च कथं नु कुर्याम ऋक साम संघांश च यजूंसि चाहं; छन्दांसि नक्षत्रगतिं निरुक्तम अधीत्य च वयाकरणं सकल्पं; शिक्षां च भूतप्रकृतिं न वेद्मि स मे भवाञ शंसतु सर्वम एतज; जञाने फलं कर्मणि वा यद अस्ति यथा च देहाच चयवते शरीरी; पुनः शरीरं च यथाभ्युपैति [मनु] यद यत परियं यस्य सुखं तद आहुस; तद एव दुःखं परवदन्त्य अनिष्टम इष्टं च मे सयाद इतरच च न सयाद; एतत कृते कर्म विधिः परवृत्तः इष्टं तव अनिष्टं च न मां भजेतेत्य; एतत कृते जञानविधिः परवृत्तः कामात्मकाश छन्दसि कर्मयॊगा; एभिर विमुक्तः परम अश्नुवीत नानाविधे कर्म पथे सुखार्थी; नरः परवृत्तॊ न परं परयाति परं हि तत कर्म पथाद अपेतं; निराशिषं बरह्म परं हय अवश्यम परजाः सृष्टा मनसा कर्मणा च; दवाव अप्य एतौ सत्पथौ लॊकजुष्टौ दृष्ट्वा कर्म शाश्वतं चान्तवच च; मनस तयागः कारणं नान्यद अस्ति सवेनात्मना चक्षुर इव परणेता; निशात्यये तमसा संवृतात्मा जञानं तु विज्ञानगुणेन युक्तं; कर्माशुभं पश्यति वर्जनीयम सर्पान कुशाग्राणि तथॊदपानं; जञात्वा मनुष्याः परिवर्जयन्ति अज्ञानतस तत्र पतन्ति मूढा; जञाने फलं पश्य यथा विशिष्टम कृत्स्नस तु मन्त्रॊ विधिवत परयुक्तॊ; यज्ञा यथॊक्तास तव अथ दक्षिणाश च अन्नप्रदानं मनसः समाधिः; पञ्चात्मकं कर्मफलं वदन्ति गुणात्मकं कर्म वदन्ति वेदास; तस्मान मन्त्रा मन्त्रमूलं हि कर्म विधिर विधेयं मनसॊपपत्तिः; फलस्य भॊक्ता तु यथा शरीरी शब्दाश च रूपाणि रसाश च पुण्याः; सपर्शाश च गन्धाश च शुभास तथैव नरॊ नसंस्थान गतः परभुः सयाद; एतत फलं सिध्यति कर्म लॊके यद यच छरीरेण करॊति कर्म; शरीरयुक्तः समुपाश्नुते तत शरीरम एवायतनं सुखस्य; दुःखस्य चाप्य आयतनं शरीरम वाचा तु यत कर्म करॊति किं चिद; वाचैव सर्वं समुपाश्नुते तत मनस तु यत कर्म करॊति किं चिन; मनःस्थ एवायम उपाश्नुते तत यथा गुणं कर्म गणं फलार्थी; करॊत्य अयं कर्मफले निविष्टः तथा तथायं गुणसंप्रयुक्तः; शुभाशुभं कर्मफलं भुनक्ति मत्स्यॊ यथा सरॊत इवाभिपाती; तथा कृतं पूर्वम उपैति कर्म शुभे तव असौ तुष्यतु दुष्कृते तु; न तुष्यते वै परमशरीरी यतॊ जगत सर्वम इदं परसूतं; जञात्वात्मवन्तॊ वयतियान्ति यत तत यन मन्त्रशब्दैर अकृतप्रकाशं; तद उच्यमानं शृणु मे परं यत रसैर वियुक्तं विविधैर्श च गन्धैर; अशब्दम अस्पर्शम अरूपवच च अग्राह्यम अव्यक्तम अवर्णम एकं; पञ्च परकारं ससृजे परजानाम न सत्री पुमान वापि नपुंसकं च; न सन न चासत सद असच च तन न पश्यन्ति यद बरह्मविदॊ मनुष्यास; तद अक्षरं न कषरतीति विद्धि [मनु] अक्षरात खं ततॊ वायुर वायॊर जयॊतिस ततॊ जलम जलात परसूता जगती जगत्यां जायते जगत इमे शरीरैर जलम एव गत्वा; जलाच च तेजः पवनॊ ऽनतरिक्षम खाद वै निवर्तन्ति नभाविनस ते; ये भाविनस ते परम आप्नुवन्ति नॊष्णं न शीतं मृदु नापि तीक्ष्णं; नाम्लं कसायं मधुरं न तिक्तम न शब्दवन नापि च गन्धवत तन; न रूपवत तत्परमस्वभावम सपर्शं तनुर वेद रसं तु जिह्वा; घराणं च गन्धाञ शरवणे च शब्दान रूपाणि चक्षुर न च तत्परं यद; गृह्णन्त्य अनध्यात्मविदॊ मनुष्याः निवर्तयित्वा रसनं रसेभ्यॊ; घराणं च गन्धाच छरवणे च शब्दात सपर्शात तनुं रूपगुणात तु चक्षुस; ततः परं पश्यति सवं सवभावम य ओद गृहीत्वा हि करॊति यच च; यस्मिंश च ताम आरभते परवृत्तिम यस्मिंश च यद येन च यश च कर्ता; तत कारणं तं समुपायम आहुः यच चाभिभूः साधकं वयापकं च; यन मन्त्रवच छंस्यते चैव लॊके यः सर्वहेतुः परमार्थकारी; तत कारणं कार्यम अतॊ यद अन्यत यथा च कश चित सुकृतैर मनुष्यः; शुभाशुभं पराप्नुते ऽथाविरॊधात एवं शरीरेषु शुभाशुभेषु; सवकर्मजैर जञानम इदं निबद्धम यथा परदीपः पुरतः परदीप्तः; परकाशम अन्यस्य करॊति दीप्यन तथेह पञ्चेन्द्रिय दीपवृक्षा; जञानप्रदीप्ताः परवन्त एव यथा हि राज्ञॊ बहवॊ हय अमात्याः; पृथक परमानं परवदन्ति युक्ताः तद्वच छरीरेषु भवन्ति पञ्च; जञानैक देशः परमः स तेभ्यः यथार्चिषॊ ऽगनेः पवनस्य वेगा; मरीचयॊ ऽरकस्य नदीषु चापः गच्छन्ति चायान्ति च तन्यमानास; तद्वच छरीराणि शरीरिणां तु यथा च कश चित परशुं गृहीत्वा; धूमं न पश्येज जवलनं च काष्ठे तद्वच छरीरॊदर पानि पादं; छित्त्वा न पश्यन्ति ततॊ यद अन्यत तान्य एव काष्ठानि यथा विमथ्य; धूमं च पश्येज जवलनं च यॊगात तद्वत सुबुद्धिः समम इन्द्रियत्वाद; बुधः परं पश्यति सवं सवभावम यथात्मनॊ ऽङगं पतितं पृथिव्यां; सवप्नान्तरे पश्यति चात्मनॊ ऽनयत शरॊत्रादि युक्तः सुमनाः सुबुद्धिर; लिङ्गात तथा गच्छति लिङ्गम अन्यत उत्पत्तिवृद्धिक्षयसंनिपातैर; न युज्यते ऽसौ परमः शरीरी अनेन लिङ्गन तु लिङ्गम अन्यद; गच्छत्य अदृष्टः परतिसंधि यॊगात न चक्षुषा पश्यति रूपम आत्मनॊ; न चापि संस्पर्शम उपैत किं चित न चापि तैः साधयते ऽथ कार्यं; ते तं न पश्यन्ति सपश्यते तान यथा परदीपे जवलतॊ ऽनलस्य; संतापजं रूपम उपैति किं चित न चान्तरं रूपगुणं बिभर्ति; तथैव तद दृश्यते रूपम अस्य यथा मनुष्यः परिमुच्य कायम; अदृश्यम अन्यद विशते शरीरम विजृज्य भूतेषु महत्सु देहं; तदाश्रयं चैव बिभर्ति रूपम खं वायुम अग्निं सलिलं तथॊर्वीं; समन्ततॊ ऽभयाविशते शरीरी नानाश्रयाः कर्मसु वर्तमानाः; शरॊत्रादयः पञ्च गुणाञ शरयन्ते शरॊत्रं खतॊ घराणम अथॊ पृथिव्यास; तेजॊमयं रूपम अथॊ विपाकः जलाश्रयः सवेद उक्तॊ रसश च; वाय्वात्मकः सपर्शकृतॊ गुणश च महत्सु भूतेषु वसन्ति पञ्च; पञ्चेन्द्रियार्थाश च तथेन्द्रियेषु सर्वाणि चैतानि मनॊऽनुगानि; बुद्धिं मनॊ ऽनवेति मनः सवभावम शुभाशुभं कर्मकृतं यद अस्य; तद एव परत्याददते सवदेहे मनॊ ऽनुवर्तन्ति परावराणि; जलौकसः सरॊत इवानुकूलम चलं यथादृष्टिपथं परैति; सूक्ष्मं महद रूपम इवाभिपाति सवरूपम आलॊचयते च रूपं; परं तथा बुधि पथं परैति [मनु] यद इन्द्रियैस तूपकृतान पुरस्तात; पराप्तान गुणान संस्मरते चिराय तेष्व इन्द्रियेषूपहतेषु पश्चात; स बुद्धिरूपः परमः सवभावः यथेन्द्रियार्थान युगपत समस्तान; नावेक्षते कृत्स्नम अतुल्यकालम यथाबलं संचरते स विद्वांस; तस्मात स एकः परमः शरीरी रजस तमः सत्त्वम अथॊ तृतीयं; गच्छत्य असौ जञानगुणान विरूपान तथेन्द्रियाण्य आविशते शरीरी; हुताशनं वायुर इवेन्धनस्थम न चक्षुषा पश्यति रूपम आत्मनॊ; न पश्यति सपर्शम इन्द्रियेन्द्रियम न शरॊत लिङ्गं शरवणे निदर्शनं; तथागतं पश्यति तद विनश्यति शरॊत्रादीनि न पश्यन्ति सवं सवम आत्मानम आत्मना सर्वज्ञः सर्वदर्शी च कषेत्रज्ञस तानि पश्यति यथा हिमवतः पार्श्वं पृष्ठं चन्द्रमसॊ यथा न दृष्टपूर्वं मनुजैर न च तन नास्ति तावता तद्वद भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मॊ जञानात्मवान असौ अदृष्टपूर्वश चक्षुर्भ्यां न चासौ नास्ति तावता पश्यन्न अपि यथा लक्ष्म जगत सॊमे न विन्दति एवम अस्ति न वेत्य एतन न च तन न परायनम रूपवन्तम अरूपत्वाद उदयास्तमये बुधाः धिया समनुपश्यन्ति तद्गताः सवितुर गतिम तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्थं सुविपश्चितः परत्यासन्नं निनीसन्ति जञेयं जञानाभिसंहितम न हि खल्व अनुपायेन कश चिद अर्थॊ ऽभिसिध्यति सूत्रजालैर यथामत्स्यान बध्नन्ति जलजीविनः मृगैर मृगाणां गरहणं पक्षिणां पक्षिभिर यथा गजानां च जगैर एवं जञेयं जञानेन गृह्यते अहिर एव हय अहेः पादान पश्यतीति निदर्शनम तद्वन मूर्तिषु मूर्तिष्ठं जञेयं जञानेन पश्यति नॊत्सहन्ते यथा वेत्तुम इन्द्रियैर इन्द्रियाण्य अपि तथैवेह परा बुद्धिः परं बुद्ध्या न पश्यति यथा चन्द्रॊ हय अमावास्याम अलिङ्गत्वान न दृश्यते न च नाशॊ ऽसय भवति तथा विद्धि शरीरिणम कषीणकॊशॊ हय अमावास्यं चन्द्रमा न परकाशते तद्वन मूर्ति वियुक्तः सञ शरीरी नॊपलभ्यते यथा कॊशान्तरं पराप्य चन्द्रम भराजते पुनः तद्वल लिङ्गान्तरं पराप्य शरीरी भराजते पुनः जन्म वृद्धिक्षयश चास्य परत्यक्षेणॊपलभ्यते सा तु चन्द्रमसॊ वयक्तिर न तु तस्य शरीरिणः उत्पत्तिवृद्धिव्ययतॊ यथा स इति गृह्यते चन्द्र एव तव अमावास्यां तथा भवति मूर्तिमान नाभिसर्पद विमुञ्चद वा शशिनं दृश्यते तमः विसृजंश चॊपसर्पंश च तद्वत पश्य शरीरिणम यथा चन्द्रार्कसंयुक्तं तमस तद उपलभ्यते तद्वच छरीर संयुक्तः शरीरीत्य उपलभ्यते यथा चन्द्रार्कनिर्मुक्तः स राहुर नॊपलभ्यते तद्वच छरीर निर्मुक्तः शरीरी नॊपलभ्यते यथा चन्द्रॊ हय अमावास्यां नक्षतैर युज्यते गतः तद्वच छरीर निर्मुक्तः फलैर युज्यति कर्मणः [मनु] यथा वयक्तम इदं शेते सवप्ने चरति चेतनम जञानम इन्द्रियसंयुक्तं तद्वत परेत्य भवाभवौ यथाम्भसि परसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा तद्वत परसन्नेन्द्रियवाञ जञेयं जञानेन पश्यति स एव लुलिते तस्मिन यथा रूपं न पश्यति तथेन्द्रियाकुली भावे जञेयं जञाने न पश्यति अबुद्धिर अज्ञानकृता अबुद्ध्या दुष्यते मनः दुष्टस्य मनसः पञ्च संप्रदुष्यन्ति मानसाः अज्ञानतृप्तॊ विषयेष्व अवगाधॊ न दृश्यते अदृष्ट्वैव तु पूतात्मा विषयेभ्यॊ निवर्तते तर्ष छेदॊ न भवति पुरुषस्येह कल्मसात निवर्तते तथा तर्षः पापम अन्तं गतं यथा विषयेषु च संसर्गाच छाश्वतस्य नसंश्रयात मनसा चान्यद आकाङ्क्षन परं न परतिपद्यते जञानम उत्पद्यते पुंसां कषयात पापस्य कर्मणः अथादर्श तलप्रख्ये पश्यत्य आत्मानम आत्मनि परसृतैर इन्द्रियैर दुःखी तैर एव नियतैः सुखी तस्माद इन्द्रियरूपेभ्यॊ यच्छेद आत्मानम आत्मना इन्द्रियेभ्यॊ मनः पूर्वं बुद्धिः परतरा ततः बुद्धेः परतरं जञानं जञानात परतरं परम अव्यक्तात परसृतं जञानं ततॊ बुद्धिस ततॊ मनः मनः शरॊत्रादिभिर युक्तं शब्दादीन साधु पश्यति यस तांस तयजति शब्दादीन सर्वाश च वयक्तयस तथा विमुञ्चत्य आकृति गरामांस तान मुक्त्वामृतम अश्नुते उद्यन हि सविता यद्वज जृजते रस्मि मन्दलम स एवास्तम उपागच्छंस तद एवात्मनि यच्छति अन्तरात्मा तथा देहम आविश्येन्द्रिय रश्मिभिः पराप्येन्द्रिय गुणान पञ्च सॊ ऽसतम आवृत्य गच्छति परनीतं कर्मणा मार्गं नीयमानः पुनः पुनः पराप्नॊत्य अयं कर्मफलं परवृद्धं धर्मम आत्मवान विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः रसवर्जं सरॊ ऽपय अस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते बुद्धिः कर्म गुणैर हीना यदा मनसि वर्तते तदा संपद्यते बरह्म तत्रैव परलयं गतम अस्पर्शनम अशृण्वानम अनास्वादम अदर्शनम अघ्राणम अवितर्कं च सत्त्वं परविशते परम मनस्य आकृतयॊ मग्ना मनस तव अतिगतं मतिम मतिस तव अतिगता जञानं जञानं तव अभिगतं परम इन्द्रियैर मनसः सिद्धिर न बुद्धिं बुध्यते मनः न बुद्धिर बुध्यते ऽवयक्तं सूक्ष्मस तव एतानि पश्यति [मनु] जञानं जञेयाभिनिर्वृत्तं विद्धि जञानगुणं मनः परज्ञा करण संयुक्तं ततॊ बुद्धिः परवर्तते यदा कर्म गुणॊपेता बुद्धिर मनसि वर्तते तदा परज्ञायते बरह्म धयानयॊगसमाधिना सेयं गुणवती बुद्धिर गुणेष्व एवाभिवर्तते अवताराभिनिःस्रॊतं गिरेः शृङ्गाद इवॊदकम यदा निर्गुणम आप्नॊति धयानं मनसि पूर्वजम तदा परज्ञायते बरह्म निकस्यं निकसे यथा मनस तव अपहृतं बुद्धिम इन्द्रियार्थ निदर्शनम न समक्षं गुणावेक्षि निर्गुणस्य निदर्शनम सर्वाण्य एतानि संवार्य दवाराणि मनसि सथितः मनस्य एकाग्रतां कृत्वा तत्परं परदिपद्यते यथा महान्ति भूतानि निवर्तन्ते गुणक्षये तथेन्द्रियाण्य उपादाय बुद्धिर मनसि वर्तते यदा मनसि सा बुद्धिर वर्तते ऽनतरचारिणी वयवसायगुणॊपेता तदा संपद्यते मनः गुणवद्भिर गुणॊपेतं यदा धयानगुणं मनः तदा सर्वगुणान हित्वा निर्गुणं परतिपद्यते अव्यक्तस्येह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनम यथ नास्ति पदन्यासः कस तं विषयम आप्नुयात तपसा चानुमानेन गुणैर जात्या शरुतेन च निनीसेत तत्परं बरह्म विशूधेनान्तरात्मना गुणहीनॊ हि तं मार्गं बहिर समनुवर्तते गुणाभावात परकृत्या च निस्तर्क्यं जञेय संमितम नैर्गुण्याद बरह्म चाप्नॊति सगुणत्वान निवर्तते गुणप्रसारिणी बुद्धिर हुताशन इवेन्धने यथा पञ्च विमुक्तानि इन्द्रियाणि सवकर्मभिः तथा तत्परमं बरह्म विमुक्तं परकृतेः परम एवं परकृतितः सर्वे परभवन्ति शरीरिणः निवर्तन्ते निवृत्तौ च सर्वं नैवॊपयान्ति च पुरुषः परकृतिर बुद्धिर विशेषाश चेन्द्रियाणि च अहंकारॊ ऽभिमानश च संभूतॊ भूतसंज्ञकः एकस्याद्या परवृत्तिस तु परधानात संप्रवर्तते दवितीया मिथुन वयक्तिम अविशेषान नियच्छति धर्माद उत्कृष्यते शरेयस तथाश्रेयॊ ऽपय अधर्मतः रागवान परकृतिं हय एति विरक्तॊ जञानवान भवेत [मनु] यदा ते पञ्चभिः पञ्च विमुक्ता मनसा सह अथ तद दरक्ष्यसे बरह्म मनौ सूत्रम इवार्पितम तद एव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः मुक्तास्व अथ परवालेषु मृन मये राजते तथा तद्वद गॊषु मनुष्येषु तद्वद धस्ति मृगादिषु तद्वत कीत पतङ्गेषु परसक्तात्मा सवकर्मभिः येन येन शरीरेण यद यत कर्म करॊत्य अयम तेन तेन शरीरेण तत तत फलम उपाश्नुते यथा हय एकरसा भूमिर ओषध्यात्मानुसारिणी तथा कर्मानुगा बुद्धिर अन्तरात्मानुदर्शिनी जञानपूर्वॊद्भवा लिप्सा लिप्सा पूर्वाभिसंधिता अभिसंधि पूर्वकं कर्म कर्म मूलं ततः फलम फलं कर्मात्मकं विद्यात कर्म जञेयात्मकं तथा जञेयं जञानात्मकं विद्याज जञानं सदसद आत्मकम जञानानां च फलानां च जञेयानां कर्मणां तथा कषयान्ते तत फलं दिव्यं जञानं जञेय परतिष्ठितम महद धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति यॊगिनः अबुद्धास तं न पश्यन्ति हय आत्मस्था गुणबुद्धयः पृथिवी रूपतॊ रूपम अपाम इह महत्तरम अद्भ्यॊ महत्तरं तेजस तेजसः पवनॊ महान पवनाच च महद वयॊम तस्मात परतरं मनः मनसॊ महती बुद्धिर बुद्धेः कालॊ महान समृतः कालात स भगवान विष्णुर यस्य सर्वम इदं जगत नादिर न मध्यं नैवान्तस तस्य देवस्य विद्यते अनादित्वाद अमध्यत्वाद अनन्तत्वच च सॊ ऽवययः अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं हय अन्तवद उच्यते तद बरह्म परमं परॊक्तं तद धाम परमं समृतम तद गत्वा कालविषयाद विभुक्ता भॊक्षम आश्रिताः गुणैस तव एतैः परकाशन्ते निर्गुणत्वात ततः परम निवृत्ति लक्षणॊ धर्मस तथानन्त्याय कल्पते ऋचॊ यजूंसि सामानि शरीराणि वयपाश्रिताः जिह्वाग्रेषु परवर्तन्ते यत्नसाध्या विनाशिनः न चैवम इष्यते बरह्म शरीराश्रय संभवम न यत्नसाध्यं तद बरह्म नादि मध्यं न चान्तवत ऋचाम आदिस तथा साम्नां यजुषाम आदिर उच्यते अन्तश चादिमतां दृष्टॊ न चादिर बरह्मणः समृतः अनादित्वाद अनन्तत्वात तद अनन्तम अथाव्ययम अव्ययत्वाच च निर्द्वन्धं दवन्धाभावात ततः परम अदृष्टतॊ ऽनुपायाच च अप्य असंधेश च कर्मणः न तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छन्ति तत्परम विषयेषु च संसर्गाच छाश्वतस्य च दर्शनात मनसा चान्यद आकाङ्क्षन परं न परतिपद्यते गुणान यद इह पश्यन्ति तद इच्छन्त्य अपरे जनाः परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद गुणार्थिनः गुणैर यस तव अवरैर युक्तः कथं विद्याद गुणान इमान अनुमानाद धि गन्तव्यं गुणैर अवयवैः सह सूक्ष्मेण मनसा विद्मॊ वाचा वक्तुं न शक्नुमः मनॊ हि मनसा गराह्यं दर्शनेन च दर्शनम जञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या तथा मनः मनसा चेन्द्रियग्रामम अनन्तं परतिपद्यते बुद्धिप्रहीनॊ मनसासमृद्धस; तथा निराशीर गुणताम उपैति परं तयजन्तीह विलॊभ्यमाना; हुताशनं वायुर इवेन्धनस्थम गुणादाने विप्रयॊगे च तेषां; मनः सदा बुद्धिपरावराभ्याम अनेनैव विधिना संप्रवृत्तॊ; गुणादाने बरह्म शरीरम एति अव्यक्तात्मा पुरुषॊ ऽवयक्तकर्मा; सॊ ऽवयक्तत्वं गच्छति हय अन्तकाले तैर एवायं चेन्द्रियैर वर्धमानैर; गलायद्भिर वा वर्तते कर्म रूपः सर्वैर अयं चेन्द्रियैः संप्रयुक्तॊ; देहः पराप्तः पञ्च भूताश्रयः सयात नासामर्थ्याद गच्छति कर्मणेह; हीनस तेन परमेणाव्ययेन पृथिव्या नरः पश्यति नान्तम अस्या; हय अन्तश चास्या भविता चेति विद्धि परं नयन्तीह विलॊभ्यमानं; यथा पलवं वायुर इवार्णवस्थम दिवाकरॊ गुणम उपलभ्य निर्गुणॊ; यथा भवेद वयपगतरश्मिमन्दलः तथा हय असौ मुनिर इह निर्विशेषवान; स निर्गुणं परविशति बरह्म चाव्ययम अनागतिं सुकृतिमतां परां गतिं; सवयम्भुवं परभव निधानम अव्ययम सनातनं यद अमृतम अव्ययं पदं; विचार्य तं शमम अमृतत्वम अश्नुते [य] पितामह महाप्राज्ञ पुन्दरीकाक्षम अच्युतम कर्तारम अकृतं विष्णुं भूतानां परभवाप्ययम नारायणं हृषीकेशं गॊविन्दम अपराजितम तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ शरॊतुम इच्छामि केशवम [भी] शरुतॊ ऽयम अर्थॊ रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च असितॊ देवलस तात वाल्मीकिश च महातपाः मार्कन्देयश च गॊविन्दे कथयत्य अद्भुतं महत केशवॊ भरतश्रेष्ठ भगवान ईश्वरः परभुः पुरुषः सर्वम इत्य एव शरूयते बहुधा विभुः किं तु यानि विदुर लॊके बराह्मणाः शार्ङ्गधन्वनः माहात्म्यानि महाबाहॊ शृणु तानि युधिष्ठिर यानि चाहुर मनुष्येन्द्र ये पुराणविदॊ जनाः अशेषेण हि गॊविन्दे कीर्तयिष्यामि तान्य अहम महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषॊत्तमः वायुर जयॊतिस तथा चापः खं गां चैवान्वकल्पयत स दृष्ट्वा पृथिवीं चैव सर्वभूतेश्वरः परभुः अप्स्व एव शयनं चक्रे महात्मा पुरुषॊत्तमः सर्वतेजॊमयस तस्मिञ शयानः शयने शुभे सॊ ऽगरजं सर्वभूतानां संकर्षणम अचिन्तयत आश्रयं सर्वभूतानां मनसेति विशुश्रुम स धारयति भूतात्मा उभे भूतभविष्यती ततस तस्मिन महाबाहॊ परादुर्भूते महात्मनि भास्करप्रतिमं दिव्यं नाभ्यां पद्मम अजायत स तत्र भगवान देवः पुष्करे भासयन दिशः बरह्मा समभवत तात सर्ब्व भूतपितामहः तस्मिन्न अपि महाबाहॊ परादुर्भूते महात्मनि तमसः पूर्वजॊ जज्ञे मधुर नाम महासुरः तम उग्रम उग्रकर्माणम उग्रां बुद्धिं समास्थितम बरह्मणॊपचितिं कुर्वञ जघान पुरुषॊत्तमः तस्य तात वधात सर्वे देवदानव मानवाः मधुसूदनम इत्य आहुर वृषभं सर्वसात्वताम बरह्मा तु ससृजे पुत्रान मानसान दक्ष सप्तमान मरीचिम अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं करतुम मरीचिः कश्यपं तात पुत्रं चासृजद अग्रजम मानसं जनयाम आस तैजसं बरह्मसत्तमम अङ्गुष्ठाद असृजद बरह्मा मरीचेर अपि पूर्वजम सॊ ऽभवद भरतश्रेष्ठ दक्षॊ नाम परजापतिः तस्य पूर्वम अजायन्त दश तिस्रश च भारत परजापतेर दुहितरस तासां जयेष्ठाभवद दितिः सर्वधर्मविशेषज्ञः पुण्यकीर्तिर महायशाः मारीचः कश्यपस तात सर्वासाम अभवत पतिः उत्पाद्य तु महाभागस तासाम अवरजा दश ददौ धर्माय धर्मज्ञॊ दक्ष एव परजापतिः धर्मस्य वसवः पुत्रा रुद्राश चामिततेजसः विश्वेदेवाश च साध्याश च मरुत्वन्तश च भारत अपरास तु यवीयस्यस ताभ्यॊ ऽनयाः सप्त विंशतिः सॊमस तासां महाभागः सर्वासाम अभवत पतिः इतरास तु वयजायन्त गन्धर्वांस तुरगान दविजान गाश च किंपुरुषान मत्स्यान औद्भिदांश च वनस्पतीन आदित्यान अदितिर जज्ञे देव शरेष्ठान महाबलान तेषां विष्णुर वामनॊ ऽभूद गॊविन्दश चाभवत परभुः तस्य विक्रमणाद एव देवानां शरीर वयवर्धत दानवाश च पराभूता दैतेयी चासुरी परजा विप्रचित्ति परधानांश्च च दानवान असृजद दनुः दितिस तु सर्वान असुरान महासत्त्वान वयजायत अहॊरात्रं च कालं च यथर्तु मधुसूदनः पूर्वाह्नं चापराह्नं च सर्वम एवान्वकल्पयत बुद्द्यापः सॊ ऽसृजन मेघांस तथा सथावरजङ्गमान पृथिवीं सॊ ऽसृजद विश्वां सहितां भूरि तेजसा ततः कृष्णॊ महाबाहुः पुनर एव युधिष्ठिर बराह्मणानां शतं शरेष्ठं मुखाद असृजत परभुः बाहुभ्यां कषत्रिय शतं वैश्यानाम ऊरुतः शतम पद्भ्यां शूद्र शतं चैव केशवॊ भरतर्शभ स एवं चतुरॊ वर्णान समुत्पाद्य महायशाः अध्यक्षं सर्वभूतानां धातारम अकरॊत परभुः यावद यावद अभूच छरद्धा देहं धारयितुं नृणाम तावत तावद अजीवंस ते नासीद यम कृतं भयम न चैषां मैथुनॊ धर्मॊ बभूव भरतर्षभ संकल्पाद एव चैतेषाम अपत्यम उदपद्यत तत्र तरेतायुगे काले संकल्पाज जायते परजा न हय अभून मैथुनॊ धर्मस तेषाम अपि जनाधिप दवापरे मैथुनॊ धर्मः परजानाम अभवन नृप तथा कलियुगे राजन दवंद्वम आपेदिरे जनाः एष भूतपतिस तात सवध्यक्षश च परकीर्तितः निरध्यक्षांस तु कौतेय कीर्तयिष्यामि तान अपि दक्षिणापथ जन्मानः सर्वे तलवरान्ध्रिकाः उत्साः पुलिन्दाः शबराश चूचुपा मन्दपैः सह उत्तरा पथजन्मानः कीर्तयिष्यामि तान अपि यौन काम्बॊजगान्धाराः किराता बर्बरैः सह एते पापकृतस तात चरन्ति पृथिवीम इमाम शवकाकबलगृध्राणां सधर्माणॊ नराधिप नैते कृतयुगे तात चरन्ति पृथिवीम इमाम तरेता परभृति वर्तन्ते ते जना भरतर्षभ ततस तस्मिन महाघॊरे संध्याकाले युगान्तके राजानः समसज्जन्त समासाद्येतरेतरम एवम एष कुरुश्रेष्ठ परादुर्भावॊ महात्मनः देवदेवर्षिर आचस्त नारदः सर्वलॊकदृश नारदॊ ऽपय अथ कृष्णस्य परं मेने नराधिप शाश्वतत्वं महाबाहॊ यथाव भरतर्षभ एवम एष महाबाहुः केशवः सत्यविक्रमः अचिन्त्यः पुन्दरीकाक्षॊ नैष केवलमानुषः [य] के पूर्वम आसन पतयः परजानां भरतर्षभ के चर्षयॊ महाभागा दिक्षु परत्येकशः समृताः [भी] शरूयतां भरतश्रेष्ठ यन मा तवं परिपृच्छसि परजानां पतयॊ ये सम दिक्षु परत्येकशः समृताः एकः सवयम्भूर भगवान आद्यॊ बरह्मा सनातनः बरह्मणः सप्त पुत्रा वै महात्मानः सवयम्भुवः मरीचिर अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः करतुः वसिष्ठश च महाभागः सदृशा वै सवयम्भुवा सप्त बरह्माण इत्य एष पुराणे निश्चयॊ गतः अत ऊर्ध्वं परवक्ष्यामि सर्वान एव परजापतीन अत्रिवंशसमुत्पन्नॊ बरह्मयॊनिः सनातनः पराचीनबर्हिर भवगांस तस्मात पराचेतसॊ दश दशानां तनयस तव एकॊ दक्षॊ नाम परजापतिः तस्य दवे नामनी लॊके दक्षः क इति चॊच्यते मरीचेः कश्यपः पुत्रस तस्य दवे नामनी शरुते अरिष्टनेमिर इत्य एकं कश्यपेत्य अपरं विदुः अङ्गश चैवौरसः शरीमान राजा भौमश च वीर्यवान सहस्रं यश च दिव्यानां युगानां पर्युपासिता अर्यमा चैव भगवान ये चान्ये तनया विभॊ एते परदेशाः कथिता भुवनानां परभावनाः शशबिन्दॊश च भार्याणां सहस्राणि दशाच्युत एकैकस्यां सहस्रं तु तनयानाम अभूत तदा एवं शतसहस्राणां शतं तस्य महात्मनः पुत्राणां न च ते कं चिद इच्छन्त्य अन्यं परजापतिम परजाम आचक्षते विप्राः पौराणीं शाशबिन्दवीम स वृष्णिवंशप्रभवॊ महान वंशः परजापतेः एते परजानां पतयः समुद्दिष्टा यशस्विनः अतः परं परवक्ष्यामि देवांस तरिभुवनेश्वरान भगॊ ऽंशश चार्यमा चैव मित्रॊ ऽथ वरुणस तथा सविता चैव धाता च विवस्वांश च महाबलः पूसा तवस्ता तथैवेन्द्रॊ दवादशॊ विष्णुर उच्यते त एते दवादशादित्याः कश्यपस्यात्मसंभवाः नासत्यश चैव दस्रश च समृतौ दवाव अश्विनाव अपि मार्तन्दस्यात्मजाव एताव अस्तमस्य परजापतेः तवस्तुश चैवात्मजः शरीमान विश्वरूपॊ महायशः अजैकपाद अहिर्बुध्न्यॊ विरूपाक्षॊ ऽथ रैवतः हरश च बहुरूपश च तर्यम्बकश च सुरेश्वरः सावित्रश च जयन्तश च पिनाकी चापराजितः पूर्वम एव महाभागा वसवॊ ऽसतौ परकीर्तिताः एत एवंविधा देवा मनॊर एव परजापतेः ते च पूर्वे सुराश चेति दविविधा पितरः समृताः शीलरूपरतास तव अन्ये तथान्ये सिद्धसाध्ययॊः ऋभवॊ मरुतश चैव देवानां चॊदिता गणाः एवम एते समाम्नाता विश्वेदेवास तथाश्विनौ आदित्याः कषत्रियास तेषां विशस तु मरुतस तथा अश्विनौ तु मतौ शूद्रौ तपस्य उग्रे समाहितौ समृतास तव अङ्गिरसॊ देवा बराह्मणा इति निश्चयः इत्य एतत सर्वदेवानां चातुर्वर्ण्यं परकीर्तितम एतान वै परातर उत्थाय देवान यस तु परकीर्तयेत सवजाद अन्यकृताच चैव सर्वपापात परमुच्यते यवक्रीतॊ ऽथ रैभ्यश च अर्वावसु परावसू औशिजश चैव कक्षीवान नलश चाङ्गिरसः सुताः ऋषेर मेधातिथेः पुत्रः कण्वॊ बर्हिषदस तथा तरैलॊक्यभावनास तात पराच्यां सप्तर्षयस तथा उन्मुचॊ विमुचश चैव सवस्त्य आत्रेयश च वीर्यवान परमुचश चेध्मवाहश च भगवां च दृध वरतः मित्रा वरुणयॊः पुत्रस तथागस्थ्यः परतापवान एते बरह्मर्षयॊ नित्यम आश्रिता दक्षिणां दिशम रुषद्गुः कवसॊ धौम्यः परिव्याधश च वीर्यवान एकतश च दवितश चैव तरितश चैव महर्षयः अत्रेः पुत्रश च भगवांस तथा सारस्वतः परभुः एते नव महात्मानः पश्चिमाम आश्रिता दिशम आत्रेयश च वसिष्ठश च कश्यपश च महान ऋषिः गौतमः सभरद्वाजॊ विश्वामित्रॊ ऽथ कौशिकः तथैव पुत्रॊ भगवान ऋचीकस्य महात्मनः जमदग्निश च सप्तैते उदीचीं दिशम आश्रिताः एते परतिदिशं सर्वे कीर्तितास तिग्मतेजसः साक्षिभूता महात्मानॊ भुवनानां परभावनाः एवम एते महात्मानः सथिताः परत्येकशॊ दिशः एतेषां कीर्तनं कृत्वा सर्वपापैः परमुच्यते यस्यां यस्यां दिशि हय एते तां दिशं शरणं गतः मुच्यते सर्वपापेभ्यः सवस्तिमांश च गृहान वरजेत [य] पितामह महाप्राज्ञ युधि सत्यपराक्रम शरॊतुम इच्छामि कार्त्स्न्येन कृष्णम अव्ययम ईश्वरम यच चास्य तेजः सुमहद यच च कर्म पुरातनम तन मे सर्वं यथातत्त्वं परब्रूहि भरतर्षभ तिर्यग्यॊनिगतं रूपं कथं धारितवान हरिः केन कार्यविसर्गेण तन मे बरूहि पितामह [भी] पुराहं मृगयां यातॊ मार्कन्देयाश्रमे सथितः तत्रापश्यं मुनिगणान समासीनान सहस्रशः ततस ते मधुपर्केण पूजां चक्रुर अथॊ मयि परतिगृह्य च तां पूजां परत्यनन्दम ऋषीन अहम कथैषा कथिता तत्र कश्यपेन महर्षिणा मनः परह्लादिनीं दिव्यां ताम इहैकमनाः शृणु पुरा दानवमुख्याहि करॊधलॊभ समन्विताः बलेन मत्ताः शतशॊ नरकाद्या महासुराः तथैव चान्ये बहवॊ दानवा युद्धदुर्मदाः न सहन्ते सम देवानां समृद्धिं ताम अनुत्तमाम दानवैर अर्द्यमानास तु देवा देवर्षयस तथा न शर्म लेभिरे राजन विशमानास ततस ततः पृथिवीं चार्तरूपां ते समपश्यन दिवौकसः दानवैर अभिसंकीर्णां घॊररूपैर महाबलैः भारार्ताम अपकृष्टां च दुःखितां संनिमज्जतीम अथादितेयाः संस्त्रस्ता बरह्माणम इदम अब्रुवन कथं शक्यामहे बरह्मन दानवैर उपमर्दनम सवयम्भूस तान उवाचेदं निसृष्टॊ ऽतर विधिर मया ते वरेणाभिसंमत्ता बलेन च मदेन च नावभॊत्स्यन्ति संमूढा विष्णुम अव्यक्तदर्शनम वराहरूपिणं देवम अधृष्यम अमरैर अपि एष वेगेन गत्वा हि यत्र ते दानवाधमाः अन्तर भूमिगता घॊरा निवसन्ति सहस्रशः शमयिष्यति शरुत्वा ते जहृषुः सुरसत्तमाः ततॊ विष्णुर महातेजा वाराहं रूपम आश्रितः अन्तर भूमिं संप्रविश्य जगाम अदितिजान परति दृष्ट्वा च सहिताः सर्वे दैत्याः सत्त्वम अमानुषम परसह्य सहसा सर्वे संतस्थुः कालमॊहिताः सर्वे च समभिद्रुत्य वराहं जगृहुः समम संक्रुद्धाश च वराहं तं वयकर्षन्त समन्ततः दानवेन्द्रा महाकाया महावीर्या बलॊच्छ्रिताः नाशक्नुवंश च किं चित ते तस्य कर्तुं तदा विभॊ ततॊ ऽगमन विस्मयं ते दानवेन्द्रा भयात तदा संशयं गतम आत्मानं मेनिरे च सहस्रशः ततॊ देवादि देवः स यॊगात्मा यॊगसारथिः यॊगम आस्थाय भगवांस तदा भरतसत्तम विननाद महानादं कषॊभयन दैत्यदानवान संनादिता येन लॊकाः सर्वाश चैव दिशॊ दश तेन संनादशब्देन लॊकाः संक्षॊभम आगमन संभ्रन्ताश च दिशः सर्वा देवाः शक्रपुरॊगमाः निर्विचेष्टं जगच चापि बभूवातिभृशं तदा सथावरं जङ्गमं चैव तेन नादेन मॊहितम ततस ते दानवाः सर्वे तेन शब्देन भीसिताः पेतुर गतासवश चैव विष्णुतेजॊ विमॊहिताः रसातल गतांश चैव वराहस तरिदशद्विषः खुरैः संदारयाम आस मांसमेदॊ ऽसथि संचयम नादेन तेन महता सनातन इति समृतः पद्मनाभॊ महायॊगी भूताचार्यः स भूतराज ततॊ देवगणाः सर्वे पितामहम उपाब्रुवन नादॊ ऽयं कीदृशॊ देव नैनं विद्म वयं विभॊ कॊ ऽसौ हि कस्य वा नादॊ येन विह्वलितं जगत एतस्मिन्न अन्तरे विष्णुर वाराहं रूपम आस्थितः उदतिष्ठन महादेवः सतूयमानॊ महर्षिभिः [पितामह] निहत्य दानव पतीन माहा वर्ष्मा महाबलः एष देवॊ महायॊगी भूतात्मा भूतभावनः सर्वभूतेश्वरॊ यॊगी यॊनिर आत्मा तथात्मनः सथिरी भवत कृष्णॊ ऽयं सर्वपापप्रनाशनः कृत्वा कर्मातिसाध्व एतद अशक्यम अमितप्रभुः समायातः सवम आत्मानं महाभागॊ महाद्युतिः पद्मनाभॊ महायॊगी भूतात्मा भूतभावनः न संतापॊ न भीः कार्या शॊकॊ वा सुरसत्तमाः विधिर एष परभावश च कालः संक्षय कारकः लॊकान धारयतानेन नादॊ मुक्तॊ महात्मना स एव हि महाभागः सर्वलॊकनमस्कृतः अच्युतः पुन्दरीकाक्षः सर्वभूतसमुद्भवः [य] यॊगं मे परमं तात मॊक्षस्य वद भारत तम अहं तत्त्वतॊ जञातुम इच्छामि वदतां वर [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम संवदं मॊक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह कश चिद बराह्मणम आसीनम आचार्यम ऋषिसत्तमम शिष्यः परममेधावी शरेयॊ ऽरथी सुसमाहितः चरणाव उपसंगृह्य सथितः पराञ्जलिर अब्रवीत उपासनात परसन्नॊ ऽसि यदि वै भगवन मम संशयॊ मे महान कश चित तन मे वयाख्यातुम अर्हसि कुतश चाहं कुतश च तवं तत सम्यग बरूहि यत परम कथं च सर्वभूतेषु समेषु दविजसत्तम सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः कषयॊदयाः वेदेषु चापि यद वाक्यं लौकिमं वयापकं च यत एतद विद्वन यथातत्त्वं सर्वं वयाख्यातुम अर्हसि [गुरु] शृणु शिष्यमहाप्राज्ञ बरह्म गुह्यम इदं परम अध्यात्मं सर्वभूतानाम आगमानां च यद वसु वासुदेवः सर्वम इदं विश्वस्य बरह्मणॊ मुखम सत्यं दानम अथॊ यज्ञस तितिक्षा दम आर्जवम पुरुषं सनातनं विष्णुं यत तद वेदविदॊ विदुः सर्ग परलय कर्तारम अव्यक्तं बरह्म शाश्वतम तद इदं बरह्म वार्ष्णेयम इतिहासं शृणुष्व मे बराह्मणॊ बराह्मणैः शराव्यॊ राजन्यः कषत्रियैस तथा माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णॊर अमिततेजसः अर्हस तवम असि कल्यान वार्ष्णेयं शृणु यत परम कालचक्रम अनाद्य अन्तं भावाभाव सवलक्षणम तरैलॊक्यं सर्वभूतेषु चक्रवत परिवर्तते यत तद अक्षरम अव्यक्तम अमृतं बरह्म शाश्वतम वदन्ति पुरुषव्याघ्रं केशवं पुरुषर्षभम पितॄन देवान ऋषींश चैव तथा वै यक्षदानवान नागासुरमनुष्यांश च सृजते परमॊ ऽवययः तथैव वेद शास्त्राणि लॊकधर्मांश च शाश्वतान परलये परकृतिं पराप्य युगादौ सृजते परभुः यथर्तुष्व ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये दृश्यन्ते तानि तान्य एव तथा बरह्माह रात्रिषु अथ यद यद यदा भावि कालयॊगाद युगादिषु तत तद उत्पद्यते जञानं लॊकयात्रा विधानजम युगान्ते ऽनतर्हितान वेदान सेतिहासान महर्षयः लेभिरे तपसा पूर्वम अनुज्ञाताः सवयम्भुवा वेदविद वेद भगवान वेदाङ्गानि बृहस्पतिः भार्गवॊ नीतिशास्त्रं च जगाद जगतॊ हितम गान्धर्वं नारदॊ वेदं भरद्वाजॊ धनुर गरहम देवर्षिचरितं गार्ग्यः कृष्णात्रेयश चिकित्सितम नयायतन्त्राण्य अनेकानि तैस तैर उक्तानि वादिभिः हेत्वागम सदाचारैर यद उक्तं तद उपास्यते अनाद्यं यत परं बरह्म न देवा नर्षयॊ विदुः एकस तद वेद भगवान धाता नारायणः परभुः नारायणाद ऋषिगणास तथा मुख्याः सुरासुराः राजर्षयः पुराणाश च परमं दुःखभेषजम पुरुषाधिष्ठितं भावं परकृतिः सूयते तदा हेतुयुक्तम अतः सर्वं जगत संपरिवर्तते दीपाद अन्ये यथा दीपाः परवर्तन्ते सहस्रशः परकृतिः सृजते तद्वद आनन्त्यान नापचीयते अव्यक्तकर्मजा बुद्धिर अहंकारं परसूयते आकाशं चाप्य अहंकाराद वायुर आकाशसंभवः वायॊस तेजस ततश चापस तव अद्भ्यॊ हि वसुधॊद्गता मूलप्रकृतयॊ ऽसतौ ता जगद एतास्व अवस्थितम जञानेन्द्रियाण्य अतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्य अपि विषयाः पञ्च चैकं च विकारे सॊदशं मनः शरॊत्रं तवक चक्षुषी जिह्वा घराणं पञ्चेन्द्रियाण्य अपि पदौ पायुर उपस्थश च हस्तौ वाक कर्मणाम अपि शब्दः सपर्शॊ ऽथ रूपं च रसॊ गन्धस तथैव च विज्ञेयं वयापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः रसज्ञाने तु जिह्वेयं वयाहृते वाक तथैव च इन्द्रियैर विविधैर युक्तं सर्वं वयस्तं मनस तथा विद्यात तु सॊदशैतानि दैवतानि विभागशः देहेषु जञानकर्तारम उपासीनम उपासते तद्वत सॊमगुणा जिह्वा गन्धस तु पृथिवी गुणः शरॊत्रं शब्दगुणं चैव चक्षुर अग्नेर गुणस तथा सपर्शं वायुगुणं विद्यात सर्वभूतेषु सर्वदा मनः सत्त्वगुणं पराहुः सत्त्वम अव्यक्तजं तथा सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद बुध्येत बुद्धिमान एते भावा जगत सर्वं वहन्ति सचराचरम शरिता विरजसं देवं यम आहुः परमं पदम नवद्वारं पुरं पुण्यम एतैर भावैः समन्वितम वयाप्य शेते महान आत्मा तस्मात पुरुष उच्यते अजरः सॊ ऽमरश चैव वयक्ताव्यक्तॊपदेशवान वयापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः यथा दीपः परकाशात्मा हरस्वॊ वा यदि वा महान जञानात्मानं तथा विद्यात पुरुषं सर्वजन्तुषु सॊ ऽतर वेदयते वेद्यं स शृणॊति स पश्यति कारणं तस्य देहॊ ऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम अग्निर दारु गतॊ यद्वद भिन्ने दारौ न दृश्यते तथैवात्मा शरीरस्थॊ यॊगेनैवात्र दृश्यते नदीष्व आपॊ यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम सवप्नयॊगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रिय समागतः देहम उत्सृज्य वै याति तथैवात्रॊपलभ्यते कर्मणा वयाप्यते पूर्वं कर्मणा चॊपपद्यते कर्मणा नीयते ऽनयत्र सवकृतेन बलीयसा स तु देहाद यथा देहं तयक्त्वान्यं परतिपद्यते तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं सवकर्मजम [गुरु] चतुर्विधानि भूतानि सथावराणि चराणि च अव्यक्तप्रभवान्य आहुर अव्यक्तनिधनानि च अव्यक्तनिधनं विद्याद अव्यक्तात्मात्मकं मनः यथाश्वत्थ कनीकायाम अन्तर्भूतॊ महाद्रुमः निष्पन्नॊ दृश्यते वयक्तम अव्यक्तात संभवस तथा अभिद्रवत्य अयः कान्त मयॊ निश्चेतनाव उभौ सवभावहेतुजा भावा यद्वद अन्यद अपीदृशम तद्वद अव्यक्तजा भावाः कर्तुः कारणलक्षणाः अचेतनाश चेतयितुः कारणाद अभिसंहिताः न भूः खं दयौर न भूतानि नर्षयॊ न सुरासुराः नान्यद आसीद ऋते जीवम आसेदुर न तु संहितम सर्वनीत्या सर्वगतं महॊ हेतुसलक्षणम अज्ञानकर्म निर्दिष्टम एतत कारणलक्षणम तत कारणैर हि संयुक्तं कार्यसंग्रह कारकम येनैतद वर्तते चक्रम अनादि निधनं महत अव्यक्तनाभं वयक्तारं विकार परिमन्दलम कषेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्रं सनिग्धाक्षं वर्तते धरुवम सनिग्धत्वात तिलवत सर्वं चक्रे ऽसमिन पीड्यते जगत तिलपीडैर इवाक्रम्य भॊगैर अज्ञानसंभवैः कर्म तत कुरुते तर्षाद अहंकारपरिग्रहम कार्यकारण संयॊगे स हेतुर उपपादितः नात्येति कारणं कार्यं न कार्यं कारणं तथा कार्याणां तूपकरणे कालॊ भवति हेतुमान हेतुयुक्ताः परकृतयॊ विकाराश च परस्परम अन्यॊन्यम अभिवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठिताः सदा सरजस तामसैर भावैश चयुतॊ हेतुबलान्वितः कषेत्रज्ञम एवानुयाति पांसुर वातेरितॊ यथा न च तैः सपृश्यते भावॊ न ते तेन महात्मना सरजस्कॊ ऽरजस्कश च स वै वायुर यथा भवेत तथैतद अन्तरं विद्यात कषेत्रक्षेत्रज्ञयॊर बुधः अभ्यासात स तथायुक्तॊ न गच्छेत परकृतिं पुनः संदेहम एतम उत्पन्नम अछिनद भगवान ऋषिः तथा वार्तां समीक्षेत कृतलक्षणसंमिताम बीजान्य अग्न्युपदग्धानि न रॊहन्ति यथा पुनः जञानदग्धैस तथा कलेशैर नात्मा संबध्यते पुनः [गुरु] परवृत्ति लक्षणॊ धर्मॊ यथायम उपपद्यते तेषां विज्ञाननिष्ठानाम अन्यत तत्त्वं न रॊचते दुर्लभा वेद विद्वांसॊ वेदॊक्तेषु वयवस्थिताः परयॊजनम अतस तव अत्र मार्गम इच्छन्ति संस्तुतम सद्भिर आचरितत्वात तु वृत्तम एतद अगर्हितम इयं सा बुद्धिर अन्येयं यया याति परां गतिम शरीरवान उपादत्ते मॊहात सर्वपरिग्रहान कामक्रॊधादिभिर भावैर युक्तॊ राजस तामसैः नाशुद्धम आचरेत तस्माद अभीप्सन देहयापनम कर्मणॊ विवरं कुर्वन न कॊकान आप्नुयाच छुभान लॊहयुक्तं यथा हेमविपक्वं न विराजते तथापक्व कसायाख्यं विज्ञानं न परकाशते यश चाधर्मं चरेन मॊहात कामलॊभाव अनु पलवन धर्म्यं पन्थानम आक्रम्य सानुबन्धॊ विनश्यति शन्दादीन विषयांस तस्माद असंरागाद अनुप्लवेत करॊधहर्षौ विषादश च जायन्ते हि परस्परम पञ्च भूतात्मके देहे सत्त्वराजस तामसे कम अभिष्टुवते चायं कं वा करॊशति किं वदेत सपर्शरूपरसाद्येषु सङ्गं गच्छन्ति बालिशाः नावगच्छन्त्य अविज्ञानाद आत्मजं पार्थिवं गुणम मृन मयं शरणं यद्वन मृदैव परिलिप्यते पार्थिवॊ ऽयं तथा देहॊ मृद विकारैर विलिप्यते मधु तैलं पयः सर्पिर मांसानि लवनं गुदः धान्यानि फलमूलानि मृद विकाराः सहाम्भसा यद्वत कान्तारम आतिष्ठन नौत्सुक्यं समनुव्रजेत शरमाद आहारम आदद्याद अस्वाद्व अपि हि यापनम तद्वत संसारकान्तारम आतिष्ठञ शरमतत्परः यात्रार्थम अद्याद आहारं वयाधितॊ भेषजं यथा सत्यशौचार्जव तयागैर यशसा विक्रमेण च कषान्त्या धृत्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च भावान सर्वान यथावृत्तान संवसेत यथाक्रमम शान्तिम इच्छन्न अदीनात्मा संयच्छेद इन्द्रियाणि च सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मॊहिताः चक्रवत परिवर्तन्ते हय अज्ञानाज जन्तवॊ भृशम तस्मात सम्यक परीक्षेत दॊषान अज्ञानसंभवान अज्ञानप्रभवं नित्यम अहंकारं परित्यजेत महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस तमः तैलॊक्यं सेश्वरं सर्वम अहंकारे परतिष्ठितम यथेह नियतं कालॊ दर्शयत्य आर्तवान गुणान तद्वद भूतेष्व अहंकारं विद्याद भूतप्रवर्तकम संमॊहकं तमॊ विद्यात कृष्णम अज्ञानसंभवम परीतिदुःखनिबद्धांश च समस्तांस तरीन अथॊ गुणान सत्त्वस्य रजसश चैव तमसश च निबॊध तान परमॊहॊ हर्षजः परीतिर असंदेहॊ धृतिः समृतिः एतान सत्त्वगुणान विद्याद इमान रजस तामसान कामक्रॊधौ परमादश च लॊभमॊहौ भयं कलमः विषाद शॊकाव अरतिर मानदर्पाव अनार्यता दॊषाणाम एवमादीनां परीक्ष्य गुरुलाघवम विमृशेद आत्मसंस्थानाम एकैकम अनुसंततम [षिस्य] के दॊषा मनसा तयक्ताः के बुद्ध्या शिथिली कृताः के पुनः पुनर आयान्ति के मॊहाद अफला इव केषां बलाबलं बुद्ध्या हेतुभिर विमृशेद बुधः एतत सर्वं समाचक्ष्व यथा विद्याम अहं परभॊ [गुरु] दॊषैर मूलाद अवच्छिन्नैर विशुद्धात्मा विमुच्यते विनाशयति संभूतम अयस्मयमयॊ यथा तथा कृतात्मा सहजैर दॊषैर नश्यति राजसैः राजसं तामसं चैव शुद्धात्माकर्म संभवम तत सर्वं देहिनां बीजं सर्वम आत्मवतः समम तस्माद आत्मवता वर्ज्यं रजश च तम एव च रजस तमॊ भयां निर्मुक्तं सत्त्वं निर्मलताम इयात अथ वा मन्त्रवद बरूयुर मांसादानां यजुष कृतम हेतुः स एवानादाने शुद्धधर्मानुपालने रजसा धर्मयुक्तानि कार्याण्य अपि समाप्नुयात अर्थयुक्तानि चात्यर्थं कामान सर्वांश च सेवते तमसा लॊभयुक्तानि करॊधजानि च सेवते हिंसाविहाराभिरतस तन्द्री निद्रा समन्वितः सत्त्वस्थः सात्त्विकान भावाञ शुद्धान पश्यति संश्रितः स देही विमलः शरीमाञ शुद्धॊ विद्या समन्वितः [गुरु] रजसा साध्यते मॊहस तमसा च नरर्षभ करॊधलॊभौ भयं दर्प एतेषां साधनाच छुचिः परमं परमात्मानं देवम अक्षयम अव्ययम विष्णुम अव्यक्तसंस्थानं विशन्ते देव सत्तमम तस्य माया विदग्धाङ्गा जञानभ्रष्टा निराशिषः मानवा जञानसंमॊहात ततः कामं परयान्ति वै कामात करॊधम अवाप्याथ लॊभमॊहौ च मानवाः मानदर्पाद अहंकारम अहंकारात ततः करियाः करियाभिः सनेहसंबन्धः सनेहाच छॊकम अनन्तरम सुखदुःखसमारम्भाज जन्माजन्म कृतक्षणाः जन्मतॊ गर्भवासं तु शुक्रशॊनित संभवम पुरीस मूत्र विक्लेद शॊनित परभवाविलम तृष्णाभिभूतस तैर बद्धस तान एवाभिपरिप्लवन संसारतन्त्र वाहिन्यस तत्र बुध्येत यॊषितः परकृत्या कषेत्रभूतास ता नराः कषेत्रज्ञलक्षणाः तस्माद एता विशेषेण नरॊ ऽतीयुर विपश्चितः कृत्या हय एता घॊररूपा मॊहयन्त्य अविचक्षणान रजस्य अन्तर्हिता मूर्तिर इन्द्रियाणां सनातनी तस्मात तर्षात्मकाद राजाद बीजाज जायन्ति जन्तवः सवदेहजान अस्व संज्ञान यद्वद अङ्गात कृमींस तयजेत सवसंज्ञान अस्वजांस तद्वत सुत संज्ञान कृमींस तयजेत शुक्रतॊ रजतश चैव सनेहाज जायन्ति जन्तवः सवभावात कर्मयॊगाद वा तान उपेक्षेत बुद्धिमान रजस तमसि पर्यस्तं सत्त्वं तमसि संस्थितम जञानाधिष्ठानम अज्ञानं बुद्ध्यहंकारलक्षणम तद बीजं देहिनाम आहुस तद बीजं जीव संज्ञितम कर्मणा कालयुक्तेन संसारपरिवर्तकम रमत्य अयं यथा सवप्ने मनसा देहवान इव कर्म गर्भैर गुणैर देही गर्भे तद उपपद्यते कर्मणा बीजभूतेन चॊद्यते यद यद इन्द्रियम जायते तद अहंकाराद रागयुक्तेन चेतसा शब्दरागाच छरॊत्रम अस्य जायते भावितात्मनः रूपरागात तथा चक्षुर घराणं गन्धचिकीर्षया सपर्शनेभ्यस तथा वायुः पराणापान वयपाश्रयः वयानॊदानौ समानश च पञ्चधा देहयापना संजातैर जायते गातैः कर्मजैर बरह्मणा वृतः दुःखाद्य अन्तैर दुःखमध्यैर नरः शारीर मानसैः दुःखं विद्याद उपादानाद अभिमानाच च वर्धते तयागात तेभ्यॊ निरॊधः सयान निरॊधज्ञॊ विमुच्यते इन्द्रियाणां रजस्य एव परभव परलयाव उभौ परीक्ष्य संचरेद विद्वान यथावच छास्त्र चक्षुषा जञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान नॊपसर्पन्त्य अतर्षुलम जञातैश च कारणैर देही न देहं पुनर अर्हति [गुरु] अत्रॊपायं परवक्ष्यामि यथावच छास्त्र चक्षुषा तद विज्ञानाच चरन पराज्ञः पराप्नुयात परमां गतिम सर्वेषाम एव भूतानां पुरुषः शरेष्ठ उच्यते पुरुषेभ्यॊ दविजान आहुर दविजेभ्यॊ मन्त्रवादिनः सर्वभूतविशिष्टास ते सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः बराह्मणा वेद तत्त्वज्ञास तत्त्वार्थम अतिनिश्चयाः नेत्रहीनॊ यथा हय एकः कृच्छ्राणि लभते ऽधवनि जञानहीनस तथा लॊके तस्माज जञानविदॊ ऽधिकाः तांस तान उपासते धर्मान धर्मकामा यथागमम न तव एषाम अर्थसामान्यम अन्तरेण गुणान इमान वाग देहमनसां शौचं कषमा सत्यं धृतिः समृतिः सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा जञाल्पयन्ति गुणान इमान यद इदं बरह्मणॊ रूपं बरह्मचर्यम इति समृतम परं तत सर्वभूतेभ्यस तेन यान्ति परां गतिम लिङ्गसंयॊगहीनं यच छरीर सपर्शवर्जितम शरॊत्रेण शरवणं चैव चक्षुषा चैव दर्शनम जिह्वया रसनं यच च तद एव परिवर्जितम बुद्ध्या च वयवसायेन बरह्मचर्यम अकल्मसम सम्यग्वृत्तिर बरह्मलॊकं पराप्नुयान मध्यमः सुरान दविजाग्र्यॊ जायते विद्वान कन्यसीं वृत्तिम आस्थितः सुदुष्करं बरह्मचर्यम उपायं तत्र मे शृणु संप्रवृत्तम उदीर्णं च निगृह्णीयाद दविजॊ मनः यॊषितां न कथाः शराव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः कदा चिद दर्शनाद आसां दुर्बलान आविशेद रजः रागॊत्पत्तौ चरेत कृच्छ्रम अह्नस तरिर परविशेद अपः मग्नः सवप्ने च मनसा तरिर जपेद अघ मर्षणम पाप्मानं निर्दहेद एवम अन्तर्भूतं रजॊ मयम जञानयुक्तेन मनसा संततेन विचक्षणः कुनपामेध्य संयुक्तं यद्वद अछिद्र बन्धनम तद्वद देहगतं विद्याद आत्मानं देहबन्धनम वातपित्त कफान रक्तं तवङ मांसं सनायुम अस्थि च मज्जां चैव सिरा जालैस तर्पयन्ति रसा नृणाम दशविद्याद धमन्यॊ ऽतर पञ्चेन्द्रिय गुणावहाः याभिः सूक्ष्माः परतायन्ते धमन्यॊ ऽनयाः सहस्रशः एवम एताः सिरा नद्यॊ रसॊदा देहसागरम तर्पयन्ति यथाकालम आपगा इव सागरम मध्ये च हृदयस्यैका सिरा तव अत्र मनॊवहा शुक्रं संकल्पजं नॄणां सर्वगात्रैर विमुञ्चति सर्वगात्रप्रतायिन्यस तस्या हय अनुगताः सिराः नेत्रयॊः परतिपद्यन्ते वहन्त्यस तैजसं गुणम पयस्य अन्तर्हितं सर्पिर यद्वन निर्मथ्यते खजैः शुक्रं निर्मथ्यते तद्वद देहसंकल्पजैः खजैः सवप्ने ऽपय एवं यथाभ्येति मनःसंकल्पजं रजः शुक्रम अस्पर्शजं देहात सृजन्त्य अस्य मनॊवहा महर्षिर भगवान अत्रिर वेद तच छुक्र संभवम तरिबीजम इन्द्र दैवत्यं तस्माद इन्द्रियम उच्यते ये वै शुक्रगतिं विद्युर भूतसंकरकारिकाम विरागा दग्धदॊषास ते नाप्नुयुर देहसंभवम गुणानां साम्यम आगम्य मनसैव मनॊवहम देहकर्म नुदन परानान अन्तकाले विमुच्यते भविता मनसॊ जञानं मन एव परतायते जयॊतिष्मद विरजॊ दिव्यम अत्र सिद्धं महात्मनाम तस्मात तद अविघाताय कर्म कुर्याद अकल्मसम रजस तमश च हित्वेह न तिर्यग्गतिम आप्नुयात तरुणाधिगतं जञानं जारा दुर्बलतां गतम परिपक्व बुद्धिः कालेन आदत्ते मानसं बलम सुदुर्गम इव पन्थानम अतीत्य गुणबन्धनम यदा पश्येत तदा दॊषान अतीत्यामृतम अश्नुते [गुरु] दुरन्तेष्व इन्द्रियार्थेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः ये तव असक्ता महात्मानस ते यान्ति परमां गतिम जन्ममृत्युजरादुःखैर वयाधिभिर मनसः कलमैः दृष्ट्वेमं संततं लॊकं घतेन मॊक्षाय बुद्धिमान वाङ्मनॊ भयां शरीरेण शुचिः सयाद अनहंकृतः परशान्तॊ जञानवान भिक्षुर निरपेक्षश चरेत सुखम अथ वा मनसः सङ्गं पश्येद भूतानुकम्पया अत्राप्य उपेक्षां कुर्वीत जञात्वा कर्मफलं जगत यत्कृतं पराक शुभं कर्म पापं वा तद उपाश्नुते तस्माच छुभानि कर्माणि कुर्याद वाग बुद्धिकर्मभिः अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतेषु चार्जवम कषमा चैवाप्रमादश च यस्यैते स सुखी भवेत यश चैनं परमं धर्मं सर्वभूतसुखावहम दुःखान निःसरणं वेद स तत्त्वज्ञः सुखी भवेत तस्मात समाहितं बुद्ध्या मनॊ भूतेषु धारयेत नापध्यायेन न सपृहयेन नाबद्धं चिन्तयेद असत अवाग यॊगप्रयॊगेण मनॊ जञं संप्रवर्तते विवक्षिता वा सद वाक्यं धर्मं सूक्ष्मम अवेक्षता सत्यां वाचम अहिंस्रां च वदेद अनपवादिनीम कल्कापेताम अपरुषाम अनृशंसाम अपैशुनाम ईदृश अल्पं च वक्तव्यम अविक्षिप्तेन चेतसा वाक परबुद्धॊ हि संरागद विरागाद वयाहरेद यति बुद्ध्या हय अनिगृहीतेन मनसा कर्म तामसम रजॊ भूतैर हि करणैः कर्मणा परतिपद्यते स दुःखं पराप्य लॊके ऽसमिन नरकायॊपपद्यते तस्मान मनॊवाक्शरीरैर आचरेद धैर्यम आत्मनः परकीर्ण मेषभारॊ हि यद्वद धार्येत दस्युभिः परतिलॊमां दिशं बुद्ध्वा संसारम अबुधास तथा तान एव च यथा दस्यून कषिप्त्वा गच्छेच छिवां दिशम तथा रजस तमः कर्माण्य उत्सृज्य पराप्नुयात सुखम निःसंदिग्धम अनीहॊ वै मुक्तः सर्वपरिग्रहैः विविक्तचारी लघ्वाशी तपस्वी नियतेन्द्रियः जञानदग्धपरिक्लेशः परयॊग रतिर आत्मवान निष्प्रचारेण मनसा परं तद अधिगच्छति धृतिमान आत्मवान बुद्धिं निगृह्णीयाद असंशयम मनॊ बुद्ध्या निगृह्णीयाद विषयान मनसात्मनः निगृहीतेन्द्रियस्यास्य कुर्वाणस्य मनॊ वशे देवतास ताः परकाशन्ते हृष्टा यान्ति तम ईश्वरम ताभिः संसक्तमनसॊ बरह्मवत संप्रकाशते एतैश चापगतैः सर्वैर बरह्मभूयाय कल्पते अथ वा न परवर्तेत यॊगतन्त्रैर उपक्रमेत येन तन्त्रमयं तन्त्रं वृत्तिः सयात तत तद आचरेत कन पिन्याक कुल्मास शाकयावक सक्तयः तथा मूलफलं भैक्षं पर्यायेनॊपयॊजयेत आहारं नियतं चैव देशे काले च सात्त्विकम तत्परीक्ष्यानुवर्तेत यत परवृत्त्य अनुवर्तकम परवृत्तं नॊपरुन्धेत शनैर अग्निम इवेन्धयेत जञानेन्धितं ततॊ जञानम अर्कवत संप्रकाशते जञानाधिष्ठानम अज्ञानं तरीँल लॊकान अधितिष्ठति विज्ञानानुगतं जञानम अज्ञानाद अपकृष्यते पृथक्त्वात संप्रयॊगाच च नासूयुर वेद शाश्वतम स तयॊर अपवर्गज्ञॊ वीतरागॊ विमुच्यते वयॊ ऽतीतॊ जरामृत्यू जित्वा बरह्म सनातनम अमृतं तद अवाप्नॊति यत तद अक्षरम अव्ययम [गुरु] निष्कल्मषं बरह्मचर्यम इच्छता चरितुं सदा निद्रा सर्वात्मना तयाज्या सवप्नदॊषान अवेक्षता सवप्ने हि रजसा देही तमसा चाभिभूयते देहान्तरम इवापन्नश चरत्य अपगतस्मृतिः जञानाभ्यासाज जागरतॊ जिज्ञासार्थम अनन्तरम विज्ञानाभिनिवेशात तु जागरत्य अनिशं सदा अहाह कॊ नव अयं भावः सवप्ने विषयवान इव परलीनैर इन्द्रियैर देही वर्तते देहवान इव अत्रॊच्यते यथा हय एतद वेद यॊगेश्वरॊ हरिः तथैतद उपपन्नार्थं वर्णयन्ति महर्षयः इन्द्रियाणां शरमात सवप्नम आहुः सर्वगतं बुधाः मनसस तु परलीनत्वात तत तद आहुर निदर्शनम कार्यव्यासक्तमनसः संकल्पॊ जाग्रतॊ हय अपि यद्वन मनॊरथैश्वर्यं सवप्ने तद्वन मनॊगतम संसाराणाम असंख्यानां कामात्मा तद अवाप्नुयात मनस्य अन्तर्हितं सर्वं वेद सॊत्तम पूरुषः गुणानाम अपि यद यत तत कर्म जानात्य उपस्थितम तत तच छंसन्ति भूतानि मनॊ यद भावितं यथा ततस तम उपवर्तन्ते गुणा राजस तामसाः सात्त्विकॊ वा यथायॊगम आनन्तर्य फलॊदयः ततः पश्यत्य असंबद्धान वातपित्त कफॊत्तरान रजस तमॊ भावैर भावैस तद अप्य आहुर दुरन्वयम परसन्नैर इन्द्रियैर यद यत संकल्पयति मानसम तत तत सवप्ने ऽपय उपरते मनॊ दृष्टिर निरीक्षते वयापकं सर्वभूतेषु वर्तते ऽपरतिघं मनः मनस्य अन्तर्हितं दवारं देहम आस्थाय मानसम यत तत सदसद अव्यक्तं सवपित्य अस्मिन निदर्शनम सर्वभूतात्मभूतस्थं तद अध्यात्मगुणं विदुः लिप्सेत मनसा यश च संकल्पाद ऐश्वरं गुणम आत्मप्रभावात तं विद्यात सर्वा हय आत्मनि देवताः एवं हि तपसा युक्तम अर्कवत तमसः परम तरैलॊक्यप्रकृतिर देही तपसा तं महेश्वरम तपॊ हय अधिष्ठितं देवैस तपॊ घनम असुरैस तमः एतद देवासुरैर गुप्तं तद आहुर जञानलक्षणम सत्त्वं रजस तमश चेति देवासुरगुणान विदुः सत्त्वं देव गुणं विद्याद इतराव आसुरौ गुणौ बरह्म तत्परमं वेद्यम अमृतं जयॊतिर अक्षरम ये विदुर भावितात्मानस ते यान्ति परमां गतिम हेतुमच छक्यम आख्यातुम एतावज जञानचक्षुषा परत्याहारेण वा शक्यम अव्यक्तं बरह्म वेदितुम [गुरु] न स वेद परं धर्मं यॊ न वेद चतुष्टयम वयक्ताव्यक्ते च यत तत्त्वं संप्राप्तं परमर्षिणा वयक्तं मृत्युमुखं विद्याद अव्यक्तम अमृतं पदम परवृत्ति लक्षणं धर्मम ऋषिर नारायणॊ ऽबरवीत अत्रैवावस्थितं सर्वं तरैलॊक्यं सचराचरम निवृत्ति लक्षणं धर्मम अव्यक्तं बरह्म शाश्वतम परवृत्ति लक्षणं धर्मं परजापतिर अथाब्रवीत परवृत्तिः पुनर आवृत्तिर निवृत्तिः परमा गतिः तां गतिं परमाम एति निवृत्ति परमॊ मुनिः जञानतत्त्वपरॊ नित्यं शुभाशुभनिदर्शकः तद एवम एतौ विज्ञेयाव अव्यक्तपुरुषाव उभौ अव्यक्तपुरुषाभ्यां तु यत सयाद अन्यन महत्तरम तं विशेषम अवेक्षेत विशेषेण विचक्षणः अनाद्य अन्ताव उभाव एताव अलिङ्गौ चाप्य उभाव अपि उभौ नित्यौ सूक्ष्मतरौ महद भयश च महत्तरौ सामान्यम एतद उभयॊर एवं हय अन्यद विशेषणम परकृत्या सर्ग धर्मिण्या तथा तरिविध सत्त्वया विपरीतम अतॊ विद्यात कषेत्रज्ञस्य च लक्षणम परकृतेश च विकाराणां दरष्टारम अगुणान्वितम अग्राह्यौ पुरुषाव एताव अलिङ्गत्वद असंहितौ संयॊगलक्षणॊत्पत्तिः कर्मजा गृह्यते यया करणैः कर्म निर्वृत्तैः कर्ता यद यद विचेष्टते कीर्त्यते शब्दसंज्ञाभिः कॊ ऽहम एषॊ ऽपय असाव इति उष्णीसवान यथा वस्त्रैस तरिभिर भवति संवृतः संवृतॊ ऽयं तथा देही सत्त्वराजस तामसैः तस्माच चतुष्टयं वेद्यम एतैर हेतुभिर आचितम यथा संज्ञॊ हय अयं सम्यग अन्तकाले न मुह्यति शरियं दिव्याम अभिप्रेप्सुर बरह्म वाङ्मनसा शुचिः शारीरैर नियमैर उग्रैश चरेन निष्कल्मषं तपः तरैलॊक्यं तपसा वयाप्तम अन्तर्भूतेन भास्वता सूर्यश च चन्द्रमाश चैव भासतस तपसा दिवि परतापस तपसॊ जञानं लॊके संशब्दितं तपः रजस तमॊ घनं यत कर्म तपसस तत सवलक्षणम बरह्मचर्यम अहिंसा च शारीरं तप उच्यते वाङ्मनॊ नियमः साम्यं मानसं तप उच्यते विधिज्ञेभ्यॊ दविजातिभ्यॊ गराह्यम अन्नं विशिष्यते आहारनियमेनास्य पाप्मा नश्यति राजसः वैमनस्यं च विषये यान्त्य अस्य कवरणानि च तस्मात तन्मात्रम आदद्याद यावद अत्र परयॊजनम अन्तकाले वयॊत्कर्षाच छनैः कुर्याद अनातुरः एवं युक्तेन मनसा जञानं तद उपपद्यते रजसा चाप्य अयं देही देहवाञ शब्दवच चरेत कार्यैर अव्याहत मतिर वैराग्यात परकृतौ सथितः आ देहाद अप्रमादाच च देहान्ताद विप्रमुच्यते हेतुयुक्तः सदॊत्सर्गॊ भूतानां परलयस तथा परप्रत्यय सर्गे तु नियतं नातिवर्तते भवान्त परभव परज्ञा आसते ये विपर्ययम धृत्या देहान धारयन्तॊ बुद्धिसंक्षिप्त मानसाः सथानेभ्यॊ धवंसमानाश च सूक्ष्मत्वात तान उपासते यथागमं च तत सर्वं बुद्ध्या तन नैव बुध्यते देहान्तं कश चिद अन्स्वास्ते भावितात्मा निराश्रयः युक्तॊ धारणया कश चित सत्तां के चिद उपासते अभ्यस्यन्ति परं देवं विद्युत संशब्दिताक्षरम अन्तकाले हय उपासन्नास तपसा दग्धकिल्बिषाः सर्व एते महात्मानॊ गच्छन्ति परमां गतिम सूक्ष्मं विशेषणं तेषाम अवेक्षेच छास्त्र चक्षुषा देहं तु परमं विद्याद विमुक्तम अपरिग्रहम अन्तरिक्षाद अन्यतरं धारणासक्तमानसम मर्त्यलॊकाद विमुच्यन्ते विद्या संयुक्त मानसाः बरह्मभूता विरजसस ततॊ यान्ति परां गतिम कसाय वर्जितं जञानं येषाम उत्पद्यते ऽचलम ते यान्ति परमाँल लॊकान विशुध्यन्तॊ यथाबलम भगवन्तम अजं दिव्यं विष्णुम अव्यक्तसंज्ञितम भावेन यान्ति शुद्धा ये जञानतृप्ता निराशिषः जञात्वात्मस्थं हरिं चैव निवर्तन्ते न ते ऽवययाः पराप्य तत्परमं सथानं मॊदन्ते ऽकषरम अव्ययम एतावद एतद विज्ञानम एतद अस्ति च नास्ति च तृष्णा बद्धं जगत सर्वं चक्रवत परिवर्तते बिस तन्तुर यथैवायम अन्तस्थः सर्वतॊ बिसे तृष्णा तन्तुर अनाद्य अन्तस तथा देहगतः सदा सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे संसारयति वायकः तद्वत संसारसूत्रं हि तृष्णा सूच्या निबध्यते विकारं परकृतिं चैव पुरुषं च सनातनम यॊ यथावद विजानाति स वितृन्सॊ विमुच्यते परकाशं भगवान एतद ऋषिर नारायणॊ ऽमृतम भूतानाम अनुकम्पार्थं जगाद जगतॊ हितम [य] केन वृत्तेन वृत्तज्ञॊ जनकॊ मिथिलाधिपः जगाम मॊक्षं धर्मज्ञॊ भॊगान उत्सृज्य मानुषान [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम येन वृत्तेन वृत्तज्ञः स जगाम महत सुखम जनकॊ जनदेवस तु मिथिलायां जनाधिपः और्ध्व देहिक धर्माणाम आसीद युक्तॊ विचिन्तने तस्य सम शतम आचार्या वसन्ति सततं गृहे दर्शयन्तः पृथग धर्मान नाना पासन्द वादिनः स तेषां परेत्य भावे च परेत्य जातौ विनिश्चये आगमस्थः स भूयिष्ठम आत्मतत्त्वे न तुष्यति तत्र पञ्चशिखॊ नाम कापिलेयॊ महामुनिः परिधावन महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलाम अपि सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चये सुपर्यवसितार्थश च निर्द्वन्द्वॊ नष्ट संशयः ऋषीणाम आहुर एकं यं कामाद अवसितं नृषु शाश्वतं सुखम अत्यन्तम अन्विच्छन स सुदुर्लभम यम आहुः कपिलं सांख्याः परमर्षिं परजापतिम स मन्ये तेन रूपेण विस्मापयति हि सवयम आसुरेः परथमं शिष्यं यम आहुश चिरजीविनम पञ्च सरॊतसि यः सत्त्रम आस्ते वर्षसहस्रिकम तं समासीनम आगम्य मन्दलं कापिलं महत पुरुषावस्थम अव्यक्तं परमार्थं निबॊधयत इष्टि सत्त्रेण संसिद्धॊ भूयश च तपसा मुनिः कषेत्रक्षेत्रज्ञयॊर वयक्तिं बुबुधे देव दर्शनः यत तद एकाक्षरं बरह्म नानारूपं परदृश्यते आसुरिर मन्दले तस्मिन परतिपेदे तद अव्ययम तस्य पञ्चशिखः शिष्यॊ मानुष्या पयसा भृतः बराह्मणी कपिला नाम का चिद आसीत कुतुम्बिनी तस्याः पुत्रत्वम आगम्य सत्रियाः स पिबति सतनौ ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम एतन मे भगवान आह कापिलेयाय संभवम तस्य तत कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वम अनुत्तमम सामान्यं कपिलॊ जञात्वा धर्मज्ञानाम अनुत्तमम उपेत्य शतम आचार्यान मॊहयामस हेतुभिः जनकस तव अभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात उत्सृज्य शतम आचार्यान पृष्ठतॊ ऽनुजगाम तम तस्मै परमकल्पाय परनताय च धर्मतः अब्रवीत परमं मॊक्षं यत तत सांख्यं विधीयते जातिनिर्वेदम उक्त्वा हि कर्म निर्वेदम अब्रवीत कर्म निर्वेदम उक्त्वा च सर्वनिर्वेदम अब्रवीत यदर्थं कर्म संसर्गः कर्मणां च फलॊदयः तद अनाश्वासिकं मॊघं विनाशि चलम अध्रुवम दृश्यमाने विनाशे च परत्यक्षे लॊकसाक्षिके आगमात परम अस्तीति बरुवन्न अपि पराजितः अनात्मा हय आत्मनॊ मृत्युः कलेशॊ मृत्युर जरा मयः आत्मानं मन्यते मॊहात तद असम्यक परं मतम अथ चेद एवम अप्य अस्ति यल लॊके नॊपपद्यते अजरॊ ऽयम अमृत्युश च राजासौ मन्यते तथा अस्ति नास्तीति चाप्य एतत तस्मिन्न असति लक्षणे किम अधिष्ठाय तद बरूयाल लॊकयात्रा विनिश्चयम परत्यक्षं हय एतयॊर मूलं कृतान्तैतिह्ययॊर अपि परत्यक्षॊ हय आगमॊ ऽभिन्नः कृतान्तॊ वा न किं चन यत्र तत्रानुमाने ऽसति कृतं भावयते ऽपि वा अन्यॊ जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते समृतः रेतॊ वत कनीकायां घृतपाकाधिवासनम जातिस्मृतिर अयः कान्तः सूर्यकान्तॊ ऽमबुलक्षणम परेत्य भूतात्ययश चैव देवताभ्युपयाचनम मृते कर्म निवृत्तिश च परमानम इति निश्चयः न तव एते हेतवः सन्ति ये के चिन मूर्ति संस्थिताः अमर्त्यस्य हि मर्त्येन सामान्यं नॊपपद्यते अविद्या कर्म चेष्टानां के चिद आहुः पुनर्भवम कारणं लॊभमॊहौ तु दॊषाणां च निषेवणम अविद्यां कषेत्रम आहुर हि कर्म बीजं तथा कृतम तृष्णा संजननं सनेह एष तेषां पुनर्भवः तस्मिन वयूधे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि अन्यॊ ऽनयाज जायते देहस तम आहुः सत्त्वसंक्षयम यदा स रूपतश चान्यॊ जातितः शरुतितॊ ऽरथतः कथम अस्मिन स इत्य एव संबन्धः सयाद असंहितः एवं सति च का परीतिर दानविद्या तपॊबलैः यद अन्याचरितं कर्म सर्वम अन्यः परपद्यते यदा हय अयम इहैवान्यैः पराकृतैर दुःखितॊ भवेत सुखितैर दुःखितैर वापि दृश्यॊ ऽपय अस्य विनिर्नयः तथा हि मुसलैर हन्यः शरीरं तत पुनर्भवेत पृथग जञानं यद अन्यच च येनैतन नॊपलभ्यते ऋतुः संवत्सरस तिथ्यः शीतॊष्णे च परियाप्रिये यथातीतानि पश्यन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः जरया हि परीतस्य मृत्युना वा विनाशिना दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति इन्द्रियाणि मनॊ वायुः शॊनितं मांसम अस्थि च आनुपूर्व्या विनश्यन्ति सवं धातुम उपयान्ति च लॊकयात्रा विधानं च दानधर्मफलागमः यदर्थं वेद शब्दाश च वयवहाराश च लौकिकाः इति सम्यङ मनस्य एते बहवः सन्ति हेतवः एतद अस्तीदम अस्तीति न किं चित परतिपद्यते तेषां विमृशताम एवं तत तत समभिधावताम कव चिन निविशते बुद्धिस तत्र जीर्यति वृक्षवत एवम अर्थैर अनर्थैश च दुःखिताः सर्वजन्तवः आगमैर अपकृष्यन्ते हस्तिपैर हस्तिनॊ यथा अर्थांस तथात्यन्तसुखावहांश च; लिप्सन्त एते बहवॊ विशुल्काः महत्तरं दुःखम अभिप्रपन्ना; हित्वामिषं मृत्युवशं परयान्ति विनाशिनॊ हय अध्रुव जीवितस्य; किं बन्धुभिर मित्र परिग्रहैश च विहाय यॊ गच्छति सर्वम एव; कषणेन गत्वा न निवर्तते च भूव्यॊम तॊयानल वायवॊ हि; सदा शरीरं परिपालयन्ति इतीदम आलक्ष्य कुतॊ रतिभवेद; विनाशिनॊ हय अस्य न शर्म विद्यते इदम अनुपधि वाक्यम अच्छलं; परमनिरामयम आत्मसाक्षिकम नरपतिर अभिवीक्ष्य विस्मितः; पुनर अनुयॊक्तुम इदं परचक्रमे [भी] जनकॊ जनदेवस तु जञापितः परमर्षिणा पुनर एवानुपप्रच्छ साम्प्रयाये भवाभवौ भगवन यद इदं परेत्य संज्ञा भवति कस्य चित एवं सति किम अज्ञानं जञानं वा किं करिष्यति सर्वम उच्छेद निष्ठं सयात पश्य चैतद दविजॊत्तम अप्रमत्तः परमत्तॊ वा किं विशेषं करिष्यति असंसर्गॊ हि भूतेषु संसर्गॊ वा विनाशिषु कस्मै करियेत कल्पेन निश्चयः कॊ ऽतर तत्त्वतः तमसा हि परतिच्छन्नं विभ्रान्तम इव चातुरम पुनः परशमयन वाक्यैः कविः पञ्चशिखॊ ऽबरवीत उच्छेद निष्ठा नेहास्ति भावनिष्ठा न विद्यते अयं हय अपि समाहारः शरीरेन्द्रिय चेतसाम वर्तते पृथग अन्यॊन्यम अप्य अपाश्रित्य कर्मसु धातवः पञ्चशाखॊ ऽयं खं वायुर जयॊतिर अम्बुभूः ते सवभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते सवभावतः आकाशं वायुर ऊष्मा च सनेहॊ यच चापि पार्थिवम एष पञ्च समाहारः शरीरम इति नैकधा जञानम ऊष्मा च वायुश च तरिविधः कर्मसंग्रहः इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश च सवभावश चेतना मनः पराणापानौ विकारश च धातवश चात्र निःसृताः शरवणं सपर्शनं जिह्वा दृष्टिर नासा तथैव च इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः तत्र विज्ञानसंयुक्ता तरिविधा वेदना धरुवा सुखदुःखेति याम आहुर अदुःखेत्य असुखेति च शब्दः सपर्शश च रूपं च रसॊ गन्धश च मूर्त्य अथ एते हय आमरणात पञ्च सॊ गुणा जञानसिद्धये तेषु कर्म निसर्गश च सर्वतत्त्वार्थ निश्चयः तम आहुः परमं शुक्रं बुद्धिर इत्य अव्ययं महत इमं गुणसमाहारम आत्मभावेन पश्यतः असम्यग दर्शनैर दुःखम अनन्तं नॊपशाम्यति अनात्मेति च यद दृष्टं तेनाहं न ममेत्य अपि वर्तते किम अधिष्ठाना परसक्ता दुःखसंततिः तत्र सम्यङ मनॊ नाम तयागशास्त्रम अनुत्तमम शृणु यत तव मॊक्षाय भास्यमानं भविष्यति तयाग एव हि सर्वेषाम उक्तानाम अपि कर्मणाम नित्यं मिथ्या विनीतानां कलेशॊ दुःखावहॊ मतः दरव्यत्यागे तु कर्माणि भॊगत्यागे वरतान्य अपि सुखत्यागे तपॊयॊगः सर्वत्यागे समापना तस्य मार्गॊ ऽयम अद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः विप्रहानाय दुःखस्य दुर्गतिर हय अन्यथा भवेत पञ्च जञानेन्द्रियाण्य उक्त्वा मनः सस्थानि चेतसि मनः सस्थानि वक्ष्यामि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु हस्तौ कर्मेन्द्रियं जञेयम अथ पादौ गतीन्द्रियम परजनानन्दयॊः शेफॊ विसर्गे पायुर इन्द्रियम वाक तु शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः एवम एकादशैतानि बुद्ध्या तव अवसृजेन मनः कर्णौ शब्दश च चित्तं च तरयः शरवणसंग्रहे तथा सपर्शे तथारूपे तथैव रसगन्धयॊः एवं पञ्च तरिका हय एते गुणास तद उपलब्धये येन यस तरिविधॊ भावः पर्यायात समुपस्थितः सात्त्विकॊ राजसश चैव तामसश चैव ते तरयः तरिविधा वेदना येषु परसूता सर्वसाधना परहर्षः परीतिर आनन्दः सुखं संशान्त चित्तता अकुतश चित कुतश चिद वा चित्ततः सात्त्विकॊ गुणः अतुष्टिः परितापश च शॊकॊ लॊभस तथाक्षमा लिङ्गानि रजसस तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः अविवेकस तथा मॊहः परमादः सवप्नतन्द्रिता कथं चिद अपि वर्तन्ते विविधास तामसा गुणाः तत्र यत परीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत वर्तते सात्त्विकॊ भाव इत्य अपेक्षेत तत तथा यत तु संतापसंयुक्तम अप्रीतिकरम आत्मनः परवृत्तं रज इत्य एव ततस तद अभिचिन्तयेत अथ यन मॊहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत अप्रतर्क्यम अविज्ञेयं तमस तद उपधारयेत तद धि शरॊत्राश्रयं भूतं शब्दः शरॊत्रं समाश्रितः नॊभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्येतरस्य वा एवं तवक चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी सपर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतॊ मनश च तत सवकर्म युगपद भावॊ दशस्व एतेषु तिष्ठति चित्तम एकादशं विद्धि बुद्धिर दवादशमी भवेत तेषाम अयुगपद भावे उच्छेदॊ नास्ति तामसः आस्थितॊ युगपद भावे वयवहारः स लौकिकः इन्द्रियाण्य अवसृज्यापि दृष्ट्वा पूर्वं शरुतागमम चिन्तयन नानुपर्येति तरिभिर एवान्वितॊ गुणैः यत तमॊपहतं चित्तम आशु संचारम अध्रुवम करॊत्य उपरमं काले तद आहुस तामसं सुखम यद यद आगमसंयुक्तं न कृत्स्नम उपशाम्यति अथ तत्राप्य उपादत्ते तमॊ वयक्तम इवानृतम एवम एष परसंख्यातः सवकर्म परत्ययी गुणः कथं चिद वर्तते सम्यक केषां चिद वा न वर्तते एवम आहुः समाहारं कषेत्रम अध्यात्मचिन्तकाः सथितॊ मनसि यॊ भावः स वै कषेत्रज्ञ उच्यते एवं सति क उच्छेदः शाश्वतॊ वाकथं भवेत सवभावाद वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुतः यथार्णव गता नद्यॊ वयक्तीर जहति नाम च न च सवतां नियच्छन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः एवं सति कुतः संज्ञा परेत्य भावे पुनर भवेत परति संमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च मध्यतः इमां तु यॊ वेद विमॊक्षबुद्धिम; आत्मानम अन्विच्छति चाप्रमत्तः न लिप्यते कर्मफलैर अनिष्टैः; पत्त्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम दृधैर्श च पाशैर बहुभिर विमुक्तः; परजा निमित्तैर अपि दैवतैश च यदा हय असौ सुखदुःखे जहाति; मुक्तस तदाग्र्यां गतिम एत्य अलिङ्गः शरुतिप्रमानागम मङ्गलैश च; शेते जरामृत्युभयाद अतीतः कषीणे च पुण्ये विगते च पापे; ततॊ निमित्ते च फले विनस्ते अलेपम आकाशम अलिङ्गम एवम; आस्थाय पश्यन्ति महद धयसक्ताः यथॊर्ण नाभिः परिवर्तमानस; तन्तु कषये तिष्ठति पात्यमानः तथा विमुक्तः परजहाति दुःखं; विध्वंसते लॊष्ट इवाद्रिम अर्च्छन यथा रुरुः शृङ्गम अथॊ पुराणं; हित्वा तवचं वाप्य उरगॊ यथावत विहाय गच्छत्य अनवेक्षमाणस; तथा विमुक्तॊ विजहाति दुःखम दरुमं यथा वाप्य उदके पतन्तम; उत्सृज्य पक्षी परपतत्य असक्तः तथा हय असौ सुखदुःखे विहाय; मुक्तः परार्ध्यां गतिम एत्य अलिङ्गः अपि च भवति मैथिलेन गीतं; नरगम उपाहितम अग्निनाभिवीक्ष्य न खलु मम तुषॊ ऽपि दह्यते ऽतर; सवयम इदम आह किल सम भूमिपालः इदम अमृतपदं विदेहराजः; सवयम इह पञ्चशिखेन भास्यमानः निखिलम अभिसमीक्ष्य निश्चितार्थं; परमसुखी विजहार वीतशॊकः इमं हि यः पथति विमॊक्षनिश्चयं; न हीयते सततम अवेक्षते तथा उपद्रवान नानुभवत्य अदुःखितः; परमुच्यते कपिलम इवैत्य मैथिलः [य] किं कुर्वन सुखम आप्नॊति किं कुर्वन दुःखम आप्नुते किं कुर्वन निर्भयॊ लॊके सिद्धश चरति भारत [भी] दमम एव परशंसन्ति वृद्धाः शरुतिसमाधयः सर्वेषाम एव वर्णानां बराह्मणस्य विशेषतः नादान्तस्य करिया सिद्धिर यथावद उपलभ्यते करिया तपश च वेदाश च दमे सर्वं परतिष्ठितम दमस तेजॊ वर्धयति पवित्रं दम उच्यते विपाप्मा निर्भयॊ दान्तः पुरुषॊ विन्दते महत सुखं दान्तः परस्वपिति सुखं च परतिबुध्यते सुखं लॊके विपर्येति मनश चास्य परसीदति तेजॊ दमेन धरियते न तत तीक्ष्णॊ ऽधिगच्छति अमित्रांश च बहून नित्यं पृथग आत्मनि पश्यति करव्याद्भ्य इव भूतानाम अदान्तेभ्यः सदा भयम तेषां विप्रतिषेधार्थं राजा सृष्टः सवयम्भुवा आश्रमेषु च सर्वेषु दम एव विशिष्यते यच च तेषु फलं धर्मे भूयॊ दान्ते तद उच्यते तेषां लिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयॊ दमः अकार्पण्यम असंरम्भः संतॊषः शरद्दधानता अक्रॊध आर्जवं नित्यं नातिवादॊ न मानिता गुरु पूजानसूया च दया भूतेष्व अपैशुनम जनवादमृषा वादस्तुति निन्दा विवर्जनम साधु कामश चास्पृहयन्न आयाति परत्ययं नृषु अवैरकृत सूपचारः समॊ निन्दा परशंसयॊः सुवृत्तः शीलसंपन्नः परसन्नात्मात्मवान बुधः पराप्य लॊके च सत्कारं सवर्गं वै परेत्य गच्छति सर्वभूतहिते युक्तॊ न समयाद दवेष्टि वै जनम महाह्रद इवाक्षॊभ्य परज्ञा तृप्तः परसीदति अभयं सर्वभूतेभ्यः सर्वेषाम अभयं यतः नमस्यः सर्वभूतानां दान्तॊ भवति जञानवान न हृष्यति महत्य अर्थे वयसने च न शॊचति स वै परिमित परज्ञः स दान्तॊ दविज उच्यते कर्मभिः शरुतसंपन्नः सद्भिर आचरितैः शुभैः सदैव दमसंयुक्तस तस्य भुङ्क्ते महत फलम अनसूया कषमा शान्तिः संतॊषः परियवादिता सत्यं दानम अनायासॊ नैष मार्गॊ दुरात्मनाम कामक्रॊधौ वशे कृत्वा बरह्मचारी जितेन्द्रियः विक्रम्य घॊरे तपसि बराह्मणः संशितव्रतः कालाकाङ्क्षी चरेल लॊकान निरपाय इवात्मवान [य] दविजातयॊ वरतॊपेता यद इदं भुञ्जते हविः अन्नं बराह्मण कामाय कथम एतत पितामह [भी] अवेदॊक्त वरतॊपेता भुञ्जानाः कार्यकारिणः वेदॊक्तेषु च भुञ्जाना वरतलुप्ता युधिष्ठिर [य] यद इदं तप इत्य आहुर उपवासं पृथग्जनाः एतत तपॊ महाराज उताहॊ किं तपॊ भवेत [भी] मासपक्षॊपवासेन मन्यन्ते यत तपॊ जनाः आत्मतन्त्रॊपघातः स न तपस तत सतां मतम तयागश च सन्नतिश चैव शिष्यते तप उत्तमम सदॊपवासी च भवेद बरह्मचारी सदैव च मुनिश च सयात सदा विप्रॊ दैवतं च सदा भजेत कुतुम्बिकॊ धर्मकामः सदा सवप्नश च भारत अमांसाशी सदा च सयात पवित्रं च सदा जपेत अमृताशी सदा च सयान न च सयाद विषभॊजनः विघसाशी सदा च सयात सदा चैवातिथि परियः [य] कथं सदॊपवासी सयाद बरह्मचारी कथं भवेत विघसाशी कथं च सयात सदा चैवातिथि परियः [भी] अन्तरा परातर आशं च सायम आशं तथैव च सदॊपवासी च भवेद यॊ न भुङ्क्ते कथं चन भार्यां गच्छन बरह्मचारी ऋतौ भवति बराह्मणः ऋतवादी सदा च सयाज जञाननित्यश च यॊ नरः अभक्षयन वृथा मांसम अमांसाशी भवत्य उत दाननित्यः पवित्रश च अस्वप्नश च दिवा सवपन भृत्यातिथिषु यॊ भुङ्क्ते भुक्तवत्सु सदा स ह अमृतं सकलं भुङ्क्त इति विद्धि युधिष्ठिर अभुक्तवत्सु नाश्नानः सततं यस तु वै दविजः अभॊजनेन तेनास्य जितः सवर्गॊ भवत्य उत देवताभ्यः पितृभ्यश च भृत्येभ्यॊ ऽतिथिभिः सह अवशिष्टं तु यॊ ऽशनाति तम आहुर विघसासिनम तेषां लॊका हय अपर्यन्ताः सदने बरह्मणा सह उपस्थिताश चाप्सरॊभिः परियान्ति दिवौकसः देवताभिश च ये सार्धं पितृभिश चॊपभुञ्जते रमन्ते पुत्रपौत्रैश च तेषां गतिर अनुत्तमा [य] यद इदं कर्म लॊके ऽसमिञ शुभं वा यदि वाशुभम पुरुषं यॊजयत्य एव फलयॊगेन भारत कर्ता सवित तस्य पुरुष उताहॊ नेति संशयः एतद इच्छामि तत्त्वेन तवत्तः शरॊतुं पितामह [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम परह्रादस्य च संवादम इन्द्रस्य च युधिष्ठिर असक्तं धूतपाप्मानं कुले जातं बहुश्रुतम अस्तम्भम अनहंकारं सत्त्वस्थं समये रतम तुल्यनिन्दास्तुतिं दान्तं शून्यागार निवेशनम चराचराणां भूतानां विदितप्रभवाप्ययम अक्रुध्यन्तम अहृष्यन्तम अप्रियेषु परियेषु च काञ्चने वाथ लॊष्टे वा उभयॊः समदर्शनम आत्मनिःश्रेयसज्ञाने धीरं निश्चित निश्चयम परावरज्ञं भूतानां सर्वज्ञं समदर्शनम शक्रः परह्रादम आसीनम एकान्ते संयतेन्द्रियम बुभुत्समानस तत परज्ञाम अभिगम्येदम अब्रवीत यैः कैश्चीत संमतॊ लॊके गुणैः सयात पुरुषॊ नृषु भवत्य अनपगान सर्वांस तान गुणाँल लक्षयामहे अथ ते लक्ष्यते बुद्धिः समा बाल जनैर इह आत्मानं मन्यमानः सञ शरेयः किम इह मन्यसे बद्धः पाशैश चयुतः सथानाद दविषतां वशम आगतः शरिया विहीनः परह्राद शॊचितव्ये न शॊचसि परज्ञा लाभात तु दैतेय उताहॊ धृतिमत्तया परह्राद सवस्थरूपॊ ऽसि पश्यन वयसनम आत्मनः इति संचॊदितस तेन धीरॊ निश्चित निश्चयः उवाच शलक्ष्णया वाचा सवां परज्ञाम अनुवर्णयन परवृत्तिं च निवृत्तिं च भूतानां यॊ न बुध्यते तस्य सतम्भॊ भवेद बाल्यान नास्ति सतम्भॊ ऽनुपश्यतः सवभावात संप्रवर्तन्ते निवर्तन्ते तथैव च सर्वे भावास तथा भावाः पुरुषार्थॊ न विद्यते पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश चित सवकारकः सवयं तु कुर्वतस तस्य जातु मानॊ भवेद इह यस तु कर्तारम आत्मानं मन्यते साध्वसाधुनॊः तस्य दॊषवती परज्ञा सवमूर्त्य अज्ञेति मे मतिः यदि सयात पुरुषः कर्ता शक्रात्म शरेयसे धरुवम आरम्भास तस्य सिध्येरन न च जातु पराहवेत अनिष्टस्य हि निर्वृत्तिर अनिवृत्तिः परियस्य च लक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस ततः कुतः अनिष्टस्याभिनिर्वृत्तिम इष्टसंवृत्तिम एव च अप्रयत्नेन पश्यामः केषां चित तत सवभावतः परतिरूप धराः के चिद दृश्यन्ते बुद्धिसत्तमाः विरूपेभ्यॊ ऽलपबुद्धिभ्यॊ लिप्समाना धनागमम सवभावप्रेरिताः सर्वे निविशन्ते गुणा यदा शुभाशुभास तदा तत्र तस्य किं मानकारणम सवभावाद एव तत सर्वम इति मे निश्चिता मतिः आत्मप्रतिष्ठिता परज्ञा मम नास्ति ततॊ ऽनयथा कर्मजं तव इह मन्ये ऽहं फलयॊगं शुभाशुभम कर्मणां विषयं कृत्स्नम अहं वक्ष्यामि तच छृणु यथा वेदयते कश चिद ओदनं वायसॊ वदन एवं सर्वाणि कर्माणि सवभावस्यैव लक्षणम विकारान एव यॊ वेद न वेद परकृतिं पराम तस्य सतम्भॊ भवेद बाल्यान नास्ति सतम्भॊ ऽनुपश्यतः सवभावभाविनॊ भावान सर्वान एवेह निश्चये बुध्यमानस्य दर्पॊ वा मानॊ वा किं करिष्यति वेद धर्मविधिं कृत्स्नं भूतानां चाप्य अनित्यताम तस्माच छक्र न शॊचामि सर्वं हय एवेदम अन्तवत निर्ममॊ निरहंकारॊ निरीहॊ मुक्तबन्धनः सवस्थॊ ऽवयपेतः पश्यामि भूतानां परभवाप्ययौ कृतप्रज्ञस्य दान्तस्य वितृष्णस्य निराशिषः नायास विद्यते शक्र पश्यतॊ लॊकविद्यया परकृतौ च विकारे च न मे परीतिर न च दविषे दवेष्टारं न च पश्यामि यॊ ममाद्य ममायते नॊर्ध्वं नावान न तिर्यक च न कव चिच छक्र कामये न विज्ञाने न विज्ञेये नाज्ञाने शर्म विद्यते [षक्र] येनैषा लभ्यते परज्ञा येन शान्तिर अवाप्यते परब्रूहि तम उपायं मे सम्यक परह्राद पृच्छते [परह्लाद] आर्जवेनाप्रमादेन परसानेनात्मवत्तया वृद्धशुश्रूसया शक्र पुरुषॊ लभते महत सवभावाल लभते परज्ञां शान्तिम एति सवभावतः सवभावाद एव तत सर्वं यत किं चिद अनुपश्यसि [भी] इत्य उक्तॊ दैत्य पतिना शक्रॊ विस्मयम आगमत परीतिमांश च तदा राजंस तद वाक्यं परत्यपूजयत स तदाभ्यर्च्य दैत्येन्द्रं तरैलॊक्यपतिर ईश्वरः असुरेन्द्रम उपामन्त्य जगाम सवं निवेशनम [य] यया बुद्ध्या महीपालॊ भरष्ट शरीर विचरेन महीम कालदण्ड विनिष्पिष्टस तन मे बरूहि पितामह [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम वासवस्य च संवादं बलेर वैरॊचनस्य च पितामहम उपागत्य परनिपत्य कृताञ्जलिः सर्वान एवासुराञ जित्वा बलिं पप्रच्छ वासवः यस्य सम ददतॊ वित्तं न कदा चन हीयते तं बलिं नाधिगच्छामि बरह्मन्न आचक्ष्व मे बलिम स एव हय अस्तम अयते स सम विद्यॊतते दिशः स वर्षति सम वर्षाणि यथाकालम अतन्द्रितः तं बलिं नाधिगच्छामि बरह्मन्न आचक्ष्व मे बलिम स वायुर वरुणश चैव स रविः स च चन्द्रमाः सॊ ऽगनिस तपति भूतानि पृथिवी च भवत्य उत तं बलिं नाधिगच्छामि बरह्मन्न आचक्ष्व मे बलिम [बरह्मा] नैतत ते साधु मघवन यद एतद अनुपृच्छसि पृष्टस तु नानृतं बरूयात तस्माद वक्ष्यामि ते बलिम उष्ट्रेषु यदि वा गॊषु खरेष्व अश्वेषु वा पुनः वरिष्ठॊ भविता जन्तुः शून्यागारे शचीपते [षक्र] यदि सम बलिना बरह्मञ शून्यागारे समेयिवान हन्याम एनं न वा हन्यां तद बरह्मन्न अनुशाधि माम [बरह्मा] मा सम शक्र बलिं हिंसीर न बलिर वधम अर्हति नयायांस तु शक्र परस्तव्यस तवया वासव काम्यया [भी] एवम उक्तॊ भगवता महेन्द्रः पृथिवीं तदा चचारैरावत सकन्धम अधिरुह्य शरिया वृतः ततॊ ददर्श सबलिं खरवेषेण संवृतम यथा खयातं भगवता शून्यागार कृतालयम [षक्र] खरयॊनिम अनुप्राप्तस तुषभक्षॊ ऽसि दानव इयं ते यॊनिर अधमा शॊषस्य आहॊ न शॊचसि अदृष्टं बत पश्यामि दविषतां वशम आगतम शरिया विहीनं मित्रैश च भरष्ट वीर्यपराक्रमम यद यद यानसहस्रेण जञातिभिः परिवारितः लॊकान परतापयन सर्वान यास्य अस्मान अवितर्कयन तवन मुखाश चैव दैतेया वयतिष्ठंस तव शासने अकृष्टपच्या पृथिवी तवैश्वर्ये बभूव ह इदं च ते ऽदय वयसनं शॊचस्य आहॊ न शॊचसि यदातिष्ठः समुद्रस्य पूर्वकूले विलेलिहन जञातिभ्यॊ विभजन वित्तं तदासीत ते मनः कथम यत ते सहस्रसमिता ननृतुर देव यॊषितः बहूनि वर्षपूगानि विहारे दीप्यतः शरिया सर्वाः पुष्कर मालिन्यः सर्वाः काञ्चनसप्रभाः कथम अद्य तदा चैव मनस ते दानवेश्वर छत्त्रं तवासीत सुमहत सौवर्णं मनि भूषितम ननृतुर यत्र गन्धर्वाः सः सहस्राणि सप्तधा यूपस तवासीत सुमहाञ जयतः सर्वकाञ्चनः यत्राददः सहस्राणाम अयुतानि गवां दश यदा तु पृथिवीं सर्वां यजमानॊ ऽनुपर्ययाः शम्याक्षेपेण विधिना तदासीत किं नु ते हृदि न ते पश्यामि भृङ्गारं न छत्त्रं वयजनं न च बरह्मदत्तां च ते मालां न पश्याम्य असुराधिप [बलि] न तवं पश्यसि भृङ्गारं न छत्त्रं वयजनं न च बरह्मदत्तां च मे मालां न तवं दरक्ष्यसि वासव गुहायां निहितानि तवं मम रत्नानि पृच्छसि यदा मे भविता कालस तदा तवं तानि दरक्ष्यसि न तव एतद अनुरूपं ते यशसॊ वा कुलस्य वा समृद्धार्थॊ ऽसमृद्धार्थं यन मां कत्थितुम इच्छसि न हि दुःखेषु शॊचन्ति न परहृष्यन्ति चर्द्धिषु कृतप्रज्ञा जञानतृप्ताः कषान्ताः सन्तॊ मनीसिनः तवं तुप्राकृतया बुद्ध्या पुरन्दर विकत्थसे यदाहम इव भावी तवं तदा नैवं वदिष्यसि [भी] पुनर एव तु तं शक्रः परहसन्न इदम अब्रवीत निःश्वसन्तं यथा नागं परव्याहाराय भारत यत तद यानसहस्रेण जञातिभिः परिवारितः लॊकान परतापयन सर्वान यास्य अस्मान अवितर्कयन दृष्ट्वा सुकृपणां चेमाम अवस्थाम आत्मनॊ बले जञातिमित्र परित्यक्तः शॊचस्य आहॊ न शॊचसि परीतिं परात्यातुलां पूर्वं लॊकांश चात्मवशे सथिताम विनिपातम इमं चाद्य शॊचस्य आहॊ न शॊचसि [बलि] अनित्यम उपलक्ष्येदं कालपर्यायम आत्मनः तस्माच छक्र न शॊचामि सर्वं हय एवेदम अन्तवत अन्तवन्त इमे देहा भूतानाम अमराधिप तेन शक्र न शॊचामि नापराधाद इदं मम जीवितं च शरीरं च परेत्य वै सह जायते उभे सह विवर्धेते उभे सह विनश्यतः तद ईदृशम इदं भावम अवशः पराप्य केवलम यद्य एवम अभिजानामि का वयथा मे विजानतः भूतानां निधनं निष्ठा सरॊतसाम इव सागरः नैतत सम्यग विजानन्तॊ नरा मुह्यन्ति वज्रभृत ये तव एवं नाभिजानन्ति रजॊ मॊहपरायनाः ते कृच्छ्रं पराप्य सीदन्ति बुद्धिर येषां परनश्यति बुद्धिलाभे हि पुरुषः सर्वं नुदति किल्बिषम विपाप्मा लभते सत्त्वं सत्त्वस्थः संप्रसीदति ततस तु ये निवर्तन्ते जायन्ते वा पुनः पुनः कृपणाः परितप्यन्ते ते ऽनर्थैर परिचॊदिताः अर्थसिद्धिम अनर्थं च जीवितं मरणं तथा सुखदुःखफलं चैव न दवेष्मि न च कामये हतं हन्ति हतॊ हय एव यॊ नरॊ हन्ति कं चन उभौ तौ न विजानीतॊ यश च हन्ति हतश च यः हत्वा जित्वा च मघवन यः कश चित पुरुषायते अकर्ता हय एव भवति कर्ता तव एव करॊति तत हॊ हि लॊकस्य कुरुते विनाशप्रभवाव उभौ कृतं हि तत कृतेनैव कर्ता तस्यापि चापरः पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम एतद्यॊनीनि भूतानि तत्र का परिदेवना महाविद्यॊ ऽलपविद्यश च बलवान दुर्बलश च यः दर्शनीयश विरूपश च सुभगॊ दुर्भगश च यः सर्वं कालः समादत्ते गम्भीरः सवेन तेजसा तस्मिन कालवशं पराप्ते का वयथा मे विजानतः दग्धम एवानुदहति हतम एवानुहन्ति च नश्यते नष्टम एवाग्रे लब्धव्यं लभते नरः नास्य दवीपः कुतः पारं नावारः संप्रदृश्यते नान्तम अस्य परपश्यामि विधेर दिव्यस्य चिन्तयम यदि मे पश्यतः कालॊ भूतानि न विनाशयेत सयान मे हर्शश च दर्पश च करॊधश चैव शचीपते तुषभक्षं तु मां जञात्वा परविविक्त जने गृहे बिभ्रतं गार्दभं रूपम आदिश्य परिगर्हसे इच्छन्न अहं विकुर्यां हि रूपाणि बहुधात्मनः विभीसनानि यानीक्ष्य पलायेथास तवम एव मे कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं परयच्छति कालेन विधृतं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम पुरा सर्वं परव्यथते मयि करुद्धे पुरंदर अवैमि तव अस्य लॊकस्य धर्मं शक्र सनातनम तवम अप्य एवम अपेक्षस्व मात्मना विस्मयं गमः परभवश च परभावश च नात्म संस्थः कदा चन कौमारम एव ते चित्तं तथैवाद्य यथा पुरा समवेक्षस्व मघवन बुद्धिं विन्दस्व नैष्ठिकीम देवा मनुष्याः पितरॊ गन्धर्वॊरगराक्षसाः आसन सर्वे मम वशे तत सर्वं वेत्थ वासव नमस तस्यै दिशे ऽपय अस्तु यस्यां वैरॊचनॊ बलिः इति माम अभ्यपद्यन्त बुद्धिमात्सय मॊहिताः नाहं तद अनुशॊचामि नात्म भरंशं शचीपते एवं मे निश्चिता बुद्धिः शास्तुस तिष्ठाम्य अहं वशे दृश्यते हि कुले जातॊ दर्शनीयः परतापवान दुःखं जीवन सहामात्यॊ भवितव्यं हि तत तथा दौष्कुलेल्यस तथा मूढॊ दुर्जातः शक्र दृश्यते सुखं जीवन सहामात्य भवितव्यं हि तत तथा कल्यानी रूपसंपन्ना दुर्भगा शक्र दृश्यते अलक्षणा विरूपा च सुभगा शक्र दृश्यते नैतद अस्मत कृतं शक्र नैतच छक्र तवया कृतम यत तवम एवंगतॊ वज्रिन यद वाप्य एवंगता वयम न कर्म तव नान्येषां कुतॊ मम शतक्रतॊ ऋद्धिर वाप्य अथ वा नर्द्धिः पर्याय कृतम एव तत पश्यामि तवा विराजन्तं देवराजम अवस्थितम शरीमन्तं दयुतिमन्तं च गर्जन्तं च ममॊपरि एतच चैवं न चेत कालॊ माम आक्रम्य सथितॊ भवेत पातयेयम अहं तवाद्य सवर्जम अपि मुष्टिना न तु विक्रमकालॊ ऽयं कषमा कालॊ ऽयम आगतः कालः सथापयते सर्वं कालः पचति वै तथा मां चेद अभ्यागतः कालॊ दानवेश्वरम ऊर्जितम गर्जन्तं परतपन्तं च कम अन्यं नागमिष्यति दवादशानां हि भवताम आदित्यानां महात्मनाम तेजांस्य एकेन सर्वेषां देवराजहृतानि मे अहम एवॊद्वहाम्य आपॊ विसृजामि च वासव तपामि चैव तरैलॊक्यं विद्यॊताम्य अहम एव च संरक्षामि विलुम्पामि ददाम्य अहम अथाददे संयच्छामि नियच्छामि लॊकेषु परभुर ईश्वरः तद अद्य विनिवृत्तं मे परभुत्वम अमराधिप कालसैन्यावगाधस्य सर्वं न परतिभाति मे नाहं कर्ता न चैव तवं नान्यक कर्ता शचीपते पर्यायेन हि भुज्यन्ते लॊकाः शक्र यदृच्छया मासार्ध मासवेश्मानम अहॊरात्राभिसंवृतम ऋतुद्वारं वर्षमुखम आहुर वेदविदॊ जनाः आहुः सर्वम इदं चिन्त्यं जनाः के चिन मनीसया अस्याः पञ्चैव चिन्तायाः पर्येष्यामि च पञ्चधा गन्भीरं गहनं बरह्म महत तॊयार्णवं यथा अनादि निधनं चाहुर अक्षरं परम एव च सत्त्वेषु लिङ्गम आवेश्य नलिङ्गम अपि तत सवयम मन्यन्ते धरुवम एवैनं ये नरास तत्त्वदर्शिनः भूतानां तु विपर्यासं मन्यते गतवान इति न हय एतावद भवेद गम्यं नयस्मात परकृतेः परः गतिं हि सर्वभूतानाम अगत्वा कव गमिष्यसि यॊ धावता न हातव्यस तिष्ठन्न अपि न हीयते तम इन्द्रियाणि सर्वाणि नानुपश्यन्ति पञ्चधा आहुश चैनं के चिद अग्निं के चिद आहुः परजापतिम ऋतुमासार्ध मामांश च दिवसांस तु कषणांस तथा पूर्वाह्नम अपराह्नं च मध्याह्नम अपि चापरे मुहूर्तम अपि चैवाहुर एकं सन्तम अनेकधा तं कालम अवजानीहि यस्य सर्वम इदं वशे बहुनीन्द्र सहस्राणि समतीतानि वासव बलवीर्यॊपपन्नानि यथैव तवं शचीपते तवाम अप्य अतिबलं शक्रं देवराजं बलॊत्कतम पराप्ते काले महावीर्यः कालः संशमयिष्यति य इदं सर्वम आदत्ते तस्माच छक्र सथिरॊ भव मया तवया च पूर्वैश च न स शक्यॊ ऽतिवर्तितुम याम एतां पराप्य जानीसे राजश्रियम अनुत्तमाम सथिता मयीति तन मिथ्या नैषा हय एकत्र तिष्ठति सथिता हीन्द्र सहस्रेषु तवद विशिष्टतमेष्व इयम मां च लॊला परित्यज्य तवाम अगाद विबुधाधिप मैवं शक्र पुनः कार्षीः शान्तॊ भवितुम अर्हसि तवाम अप्य एवंगतं तयक्त्वा कषिप्रम अन्यं गमिष्यति [भी] शतक्रतुर अथापश्यद बलेर दीप्तां महात्मनः सवरूपिणीं शरीराद धि तदा निष्क्रामतीं शरियम तां दीप्तां परभया दृष्ट्वा भगवान पाकशासनः विस्मयॊत्फुल्लनयनॊ बलिं पप्रच्छ वासवः बले केयम अपक्रान्ता रॊचमाना शिखन्दिनी तवत्तः सथिता सकेयूरा दीप्यमाना सवतेजसा [बलि] न हीमाम आसुरीं वेद्मि न दैवीं न च मानुषीम तवम एवैनां पृच्छ मा वा यथेष्टं कुरु वासव [षक्र] का तवं बलेर अपक्रान्ता रॊचमाना शिखन्दिनी अजानतॊ ममाचक्ष्व नामधेयं शुचिस्मिते का तवं तिष्ठसि मायेव दीप्यमाना सवतेजसा हित्वा दैत्येश्वरं सुभ्रु तन ममाचक्ष्व तत्त्वतः [षरी] न मा विरॊचनॊ वेद न मा वैरॊचनॊ बलिः आहुर मां दुःसहेत्य एवं विधित्सेति च मां विदुः भूतिर लक्ष्मीति माम आहुः शरीर इत्य एवं च वासव तवं मां शक्र न जानीसे सर्वे देवा न मां विदुः [षक्र] किम इदं तवं मम कृते उताहॊ बलिनः कृते दुःसहे विजहास्य एनं चिरसंवासिनी सती [षरी] न धाता न विधाता मां विदधाति कथं चन कालस तु शक्र पर्यायान मैनं शक्रावमन्यथाः [षक्र] कथं तवया बलिस तयक्तः किमर्थं वा शिखन्दिनि कथं च मां न जह्यास तवं तन मे बरूहि शुचिस्मिते [षरी] सत्ये सथितास्मि दाने च वरते तपसि चैव हि पराक्रमे च धर्मे च पराचीनस ततॊ बलिः बरह्मण्यॊ ऽयं सदा भूत्वा सत्यवादी जितेन्द्रियः अभ्यसूयद बराह्मणान वै उच्छिष्टश चास्पृशद घृतम यज्ञशीलः पुरा भूत्वा माम एव यजतेत्य अयम परॊवाच लॊकान मूढात्मा कालेनॊपनिपीदितः अपाकृता ततः शक्र तवयि वत्स्यामि वासव अप्रमत्तेन धार्यास्मि तपसा विक्रमेण च [षक्र] अस्ति देवमनुष्येषु सर्वभूतेषु वा पुमान यस तवाम एकॊ विषहितुं शक्नुयात कमलालये [षरी] नैव देवॊ न गन्धर्वॊ नासुरॊ न च राक्षसः यॊ माम एकॊ विषहितुं शक्तः कश चित पुरंदर [षक्र] तिष्ठेथा मयि नित्यं तवं यथा तद बरूहि मे शुभे तत करिष्यामि ते वाक्यम ऋतं तवं वक्तुम अर्हसि [षरी] सथास्यामि नित्यं देवेन्द्र यथा तवयि निबॊध तत विधिना वेद दृष्टेन चतुर्धा विभजस्व माम [षक्र] अहं वै तवा निधास्यामि यथाशक्ति यथाबलम न तु मे ऽतिक्रमः सयाद वै सदा लक्ष्मितवान्तिके भूमिर एव मनुष्येषु धारणी भूतभाविनी सा ते पादं तितिक्षेत समहा हीति मे मतिः [षरी] एष मे निहितः पादॊ यॊ ऽयं भूमौ परतिष्ठितः दवितीयं शक्र पादं मे तस्मात सुनिहितं कुरु [षक्र] आप एव मनुष्येषु दरवन्त्यः परिचारिकाः तास ते पादं तितिक्षन्ताम अलम आपस तितिक्षितुम [षरी] एष मे निहितः पादॊ यॊ ऽयम अप्सु परतिष्ठितः तृतीयं शक्र पादं मे तस्मात सुनिहितं कुरु [षक्र] यस्मिन देवाश च यज्ञाश च यस्मिन वेदाः परतिष्ठिताः तृतीयं पादम अग्निस ते सुधृतं धारयिष्यति [षरी] एष मे निहितं पादॊ यॊ ऽयम अग्नौ परतिष्ठितः चतुर्थं शक्र पादं मे तस्मात सुनिहितं कुरु [षक्र] ये वै सन्तॊ मनुष्येषु बरह्मण्याः सत्यवादिनः ते ते पादं तितिक्षन्ताम अलं सन्तस तितिक्षितुम [षरी] एष मे निहितः पादॊ यॊ ऽयं सत्सु परतिष्ठितम एवं विनिहितां शक्र भूतेषु परिधत्स्व माम [षक्र] भूतानाम इह वै यस तवा मया विनिहितां सतीम उपहन्यात स मे दविष्यात तथा शृण्वन्तु मे वचः [भी] ततस तयक्तः शरिया राजा दैत्यानां बलिर अब्रवीत यावत पुरस्तात परतपेत तावद वै दक्षिणां दिशम पश्चिमां तावद एवापि तथॊदीचीं दिवाकरः तथा मध्यंदिने सूर्यॊ अस्तम एति यदा तदा पुनर देवासुरं युद्धं भावि जेतास्मि वस तदा सर्वाँल लॊकान यदादित्य एकस्थस तापयिष्यति तदा देवासुरे युद्धे जेताहं तवां शतक्रतॊ [षक्र] बरह्मणास्मि समादिष्टॊ न हन्तव्यॊ भवान इति तेन ते ऽहं बले वज्रं न विमुञ्चामि मूर्धनि यथेष्टं गच्छ दैत्येन्द्र सवस्ति ते ऽसतु महासुर आदित्यॊ नावतपिता कदा चिन मध्यतः सथितः सथापितॊ हय अस्य समयः पूर्वम एव सवयम्भुवा अजस्रं परियात्य एष सत्येनावतपन परजाः अयनं तस्य षण मासा उत्तरं दक्षिणं तथा येन संयाति लॊकेषु शीतॊष्णे विसृजन रविः [भी] एवम उक्तस तु दैत्येन्द्रॊ बलिर इन्द्रेण भारत जगाम अदक्षिणाम आशाम उदीचीं तु पुरंदरः इत्य एतद बलिना गीतम अनहंकार संज्ञितम वाक्यं शरुत्वा सहस्राक्षः खम एवारुरुहे तदा [भी] अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शतक्रतॊश च संवादं नमुचेश च युधिष्ठिर शरिया विहीनम आसीनम अक्षॊभ्यम इव सागरम भवाभवज्ञं भूतानाम इत्य उवाच पुरन्दरः बद्धः पाशैश चयुतः सथानाद दविषतां वशम आगतः शरिया विहीनॊ नमुचे शॊचस्य आहॊ न शॊचसि [नमुचि] अनवाप्यं च शॊकेन शरीरं चॊपतप्यते अमित्राश च परहृष्यन्ति नास्ति शॊके सहायता तस्माच छक्र न शॊचामि सर्वं हय एवेदम अन्तवत संतापाद भरश्यते रूपं धर्मश चैव सुरेश्वर विनीय खलु तद्दुःखम आगतां वैमनस्यजम धयातव्यं मनसा हृद्यं कल्यानं संविजानता यथा यथा हि पुरुषः कल्याने कुरुते मनः तदैवास्य परसीदन्ति सर्वार्था नात्र संशयः एकः शास्ता न दवितीयॊ ऽसति शास्ता; गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता तेनानुशिष्टः परवनाद इवॊदकं; यथा नियुक्तॊ ऽसमि तथा वहामि भावाभावाव अभिजानन गरीयॊ; जानामि शरेयॊ न तु तत करॊमि आशासु धर्म्याः सुहृदां सुकुर्वन; यथा नियुक्तॊ ऽसमि तथा वहामि यथा यथास्य पराप्तव्यं पराप्नॊत्य एव तथा तथा भवितव्यं यथा यच च भवत्य एव तथा तथा यत्र यत्रैव संयुक्ते धाता गर्भं पुनः पुनः तत्र तत्रैव वसति न यत्र सवयम इच्छति भावॊ यॊ ऽयम अनुप्राप्तॊ भवितव्यम इदं मम इति यस्य सदा भावॊ न स मुह्येत कदा चन पर्यायैर हन्यमानानाम अभियॊक्ता न विद्यते दुःखम एतत तु यद दवेष्टा कर्ताहम इति मन्यते ऋषींश च देवांश च महासुरांश च; तरैविद्य वृद्धांश च वने मुनींश च कान नापदॊ नॊपनमन्ति लॊके; परावरज्ञास तु न संभ्रमन्ति न पण्डितः करुध्यति नापि सज्जते; न चापि संसीदति न हृष्यति न चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु शॊचति; सथितः परकृत्या हिमवान इवाचलः यम अर्थसिद्धिः परमा न हर्षयेत; तथैव काले वयसनं न मॊहयेत सुखं च दुःखं च तथैव मध्यमं; निषेवते यः स धुरंधरॊ नरः यां याम अवस्थां पुरुषॊ ऽधिगच्छेत; तस्यां रमेतापरितप्यमानः एवं परवृद्धं परनुदेन मनॊजं; संतापम आयास करं शरीरात तत सदः स परिषत सभासदः; पराप्य यॊ न कुरुते सभा भयम धर्मतत्त्वम अवगह्य बुद्धिमान; यॊ ऽभयुपैति स पुमान धुरंधरः पराज्ञस्य कर्माणि दुरन्वयानि; न वै पराज्ञॊ मुह्यति मॊहकाले सथनाच चयुतश चेन न मुमॊह गौतमस; तावत कृच्छ्राम आपदं पराप्य वृद्धः न मन्त्रबलवीर्येण परज्ञया पौरुषेण वा अलभ्यं लभते मर्त्यस तत्र का परिदेवना यद एवम अनुजातस्य धातारॊ विदधुः पुरा तद एवानुभविष्यामि किं मे मृत्युः करिष्यति लब्धव्यान्य एव लभते गन्तव्यान्य एव गच्छति पराप्तव्यान्य एव पराप्नॊति दुःखानि च सुखानि च एतद विदित्वा कार्त्स्न्येन यॊ न मुह्यति मानवः कुशलः सुखदुःखेषु स वै सर्वधनेश्वरः [य] मग्नस्य वयसने कृच्छ्रे किं शरेयः पुरुषस्य हि बन्धुनाशे महीपाल राज्यनाने ऽपि वा पुनः तवं हि नः परमॊ वक्ता लॊके ऽसमिन भरतर्षभ एतद भवन्तं पृच्छामि तन मे वक्तुम इहार्हसि [भी] पुत्रदारैः सुखैश चैव वियुक्तस्य धनेन च मग्नस्य वयसने कृच्छ्रे धृतिः शरेयः करी नृप धैर्येण युक्तस्य सतः शरीरं न विशीर्यते आरॊग्याच च शरीरस्य स पुनर विन्दते शरियम यस्य राज्ञॊ नरास तात सात्त्विकीं वृत्तिम आस्थिताः तस्य सथैर्यं च धर्यं च वयवसायश च कर्मसु अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बलिवासव संवादं पुनर एव युधिष्ठिर वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्यदानव संक्षये विष्णुक्रान्तेषु लॊकेषु देवराजे शतक्रतौ इज्यमानेषु देवेषु चातुर्वर्ण्ये वयवस्थिते समृध्यमाने तरैलॊक्ये परीतियुक्ते सवयम्भुवि रुद्रैर वसुभिर आदित्यैर अश्विभ्याम अपि चर्षिभिः गन्धर्वैर भुजगेन्द्रैश च सिद्धैर्श चान्यैर वृतः परभुः चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं शरिया वृतम आरुह्यैरावतं शक्रस तरैलॊक्यम अनुसंययौ स कदा चित समुद्रान्ते कस्मिंश चिद गिरिगह्वरे बलिं वैरॊचनिं वज्ञी ददर्शॊपससर्प च तम ऐरावत मूर्धस्थं परेक्ष्य देवगणैर वृतम सुरेन्द्रम इन्द्रं दैत्येन्द्रॊ न शुशॊच न विव्यथे दृष्ट्वा तम अविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम अधिरूढॊ दविपश्रेष्ठम इत्य उवाच शतक्रतुः दैत्य न वयथसे शैर्याद अथ वा वृद्धसेवया तपसा भावितत्वाद वा सर्वथैतत सुदुष्करम शत्रुभिर वशम आनीतॊ हीनः सथानाद अनुत्तमात वैरॊचने किम आश्रित्य शॊचितव्ये न शॊचसि शरैष्ठ्यं पराप्य सवजातीनां भुक्त्वा भॊगान अनुत्तमान हृतस्वबलराज्यस तवं बरूहि तस्मान न शॊचसि ईश्वरॊ हि पुरा भूत्वा पितृपैतमहे पदे तत्त्वम अद्य हृतं दृष्ट्वा सपत्नैः किं न शॊचसि बद्धश च वारुणैः पाशैर वज्रेण च समाहतः हृतदारॊ हृतधनॊ बरूहि कस्मान न शॊचसि भरष्ट शरीर विभव भरष्टॊ यन न शॊचसि दुष्करम तरैलॊक्यराज्यनाशे हि कॊ ऽनयॊ जीवितुम उत्सहेत एतच चान्यच च परुषं बरुवन्तं परिभूय तम शरुत्वा सुखम असंभ्रान्तॊ बलिर वैरॊचनॊ ऽबरवीत निगृहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन ते वज्रम उद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि तवां पुरंदर अशक्तः पूर्वम आसीस तवं कथं चिच छक्ततां गतः कस तवदन्य इमा वाचः सुक्रूरा वक्तुम अर्हति यस तु शत्रॊर वशस्थस्य शक्तॊ ऽपि कुरुते दयाम हस्तप्राप्तस्य वीरस्य तं चैव पुरुषं विदुः अनिश्चयॊ हि युद्धेषु दवयॊर विवदमानयॊः एकः पराप्नॊति विजयम एकश चैव पराभवम मा च ते भूत सवभावॊ ऽयं मया दैवतपुंगव ईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितॊ बलात नैतद अस्मत कृतं शक्र नैतच छक्र तवया कृतम यत तवम एवंगतॊ वज्रिन यद वाप्य एवंगता वयम अहम आसं यथाद्य तवं भविता तवं यथा वयम मावमन्स्था मया कर्म दुष्कृतं कृतम इत्य उत सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेनाधिगच्छति पर्यायेनासि शक्रत्वं पराप्तः शक्र न कर्मणा कालः काले नयति मां तवां च कालॊ नयत्य अयम तेनाहं तवं यथा नाद्य तवं चापि न यथा वयम न मातृपितृशुश्रूसा न च दैवतपूजनम नान्यॊ गुणसमाचारः पुरुषस्य सुखावहः न विद्या न तपॊ दानं न मित्राणि न बन्धवाः शक्नुवन्ति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम नागामिनम अनर्थं हि परतिघात शतैर अपि शक्नुवन्ति परतिव्यॊधुम ऋते बुद्धिबलान नरः पर्यायैर हन्यमानानां परित्राता न विद्यते इदं तु दुःखं यच्च छक्र कर्ताहम इति मन्यते यदि कर्ता भवेत कर्ता न करियेत कदा चन यस्मात तु करियते कर्ता तस्मात कर्ताप्य अनीश्वरः कालेन तवाहम अजयं कालेनाहं जितस तवया गन्ता गतिमतां कालः कालः कलयति परजाः इन्द्र पराकृतया बुद्ध्या परलपन नावबुध्यसे के चित तवां बहु मन्यन्ते शरैष्ठ्यं पराप्तं सवकर्मणा कथम अस्मद्विधॊ नाम जानँल लॊकप्रवृत्तयः कालेनाभ्याहतः शॊचेन मुह्येद वाप्य अर्थसंभ्रमे नित्यं कालपरीतस्य मम वा मद्विधस्य वा बुद्धिर वयसनम आसाद्य भिन्ना नौर इव सीदति अहं च तवं च ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाः ते सर्वे शक्र यास्यन्ति मार्गम इन्द्र शतैर गतम तवाम अप्य एवं सुदुर्धर्षं जवलन्तं परया शरिया काले परिनते कालः कालयिष्यति माम इव बहूनीन्द्र सहस्राणि दैतेयानां युगे युगे अभ्यतीतानि कालेन कालॊ हि दुरतिक्रमः इदं तु लब्ध्वा तवं सथानम आत्मानं बहु मन्यसे सर्वभूतभवं देवं बरह्माणम इव शाश्वतम न चेदम अचलं सथानम अनन्तं वापि कस्य चित तवं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदम इति मन्यसे अविश्वास्ये विश्वसिषि मन्यसे चाध्रुवं धरुवम ममेयम इति मॊहात तवं राजश्रियम अभीप्ससि नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां सथिरा मता अतिक्रम्य बहून अन्यांस तवयि तावद इयं सथिता कं चित कालम इयं सथित्वा तवयि वासव चञ्चला गौर निपानम इवॊत्सृज्य पुनर अन्यं गमिष्यति राजलॊका हय अतिक्रान्ता यान न संख्यातुम उत्सहे तवत्तॊ बहुतराश चान्ये भविष्यन्ति पुरंदर सवृक्षौषधि रत्रेयं ससरित पर्वताकरा तान इदानीं न पश्यामि यैर भुक्तेयं पुरा मही पृथुर ऐलॊ मयॊ भौमॊ नरकः शम्बरस तथा अश्वग्रीवः पुलॊमा च सवर्भानुर अमितध्वजः परह्रादॊ नमुचिर दक्षॊ विप्रचित्तिर विरॊचनः हरीनिषेधः सुहॊत्रश च भूरिहा पुष्पवान वृषः सत्येषुर ऋषभॊ राहुः कपिलाश्वॊ विरूपकः बानः कार्तस्वरॊ वह्निर विश्वदंस्त्रॊ ऽथ नैरृतः रित्थाहुत्थौ वीर ताम्रौ वराहाश्वॊ रुचिः परभुः विश्वजित परतिशौरिश च वृषाण्डॊ विष्करॊ मधुः हिरण्यकशिपुश चैव कैतभश चैव दानवः दैत्याश च कालखञ्जाश च सर्वे ते नैरृतैः सह एते चान्ये च बहवः पूर्वे पूर्वतराश च ये दैत्येन्द्रा दानवेन्द्राश च यांश चान्यान अनुशुश्रुम बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः संत्यज्य पृथिवीं गताः कालेनाभ्याहताः सर्वे कालॊ हि बलवत्तरः सर्वैः करतुशतैर इष्टं न तवम एकः शतक्रतुः सर्वे धर्मपराश चासन सर्वे सततसत्त्रिणः अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वे ऽभिमुखयॊधिनः सर्वे संहननॊपेताः सर्वे परिघबाहवः सर्वे माया शतधराः सर्वे ते कामचारिणः सर्वे समरम आसाद्य न शरूयन्ते पराजिताः सर्वे सत्यव्रतपराः सर्वे कामविहारिणः सर्वे वेद वरतपराः सर्वे चासन बहुश्रुताः सर्वे संहतम ऐश्वर्यम ईश्वराः परतिपेदिरे न चैश्वर्यं मदस तेषां भूतपूर्वॊ महात्मनाम सर्वे यथार्थदातारः सर्वे विगतमत्सराः सर्वे सर्वेषु भूतेषु यथावत परतिपेदिरे सर्वे दाक्षायणी पुत्राः पराजापत्या महाबलाः जवलन्तः परतपन्तश च कालेन परतिसंहृताः तवं चैवेमा यदा भुक्त्वा पृथिवीं तयक्ष्यसे पुनः न शक्ष्यसि तदा शक्र नियन्तुं शॊकम आत्मनः मुञ्चेच्छां कामभॊगेषु मुञ्चेमं शरीभवं मदम एवं सवराज्यनाशे तवं शॊकं संप्रसहिष्यसि शॊककाले शुचॊ मा तवं हर्षकाले च मा हृषः अतीतानागते हित्वा परत्युत्पन्नेन वर्तय मां चेद अभ्यागतः कालः सदा युक्तम अतन्द्रितम कषमस्व नचिराद इन्द्र तवाम अप्य उपगमिष्यति तरासयन्न इव देवेन्द्र वाग्भिर तक्षसि माम इह संयते मयि नूनं तवम आत्मानं बहु मन्यसे कालः परथमम आयान मां पश्चात तवम अनुधावति तेन गर्जसि देवेन्द्र पूर्वं कालहते मयि कॊ हि सथातुम अलं लॊके करुद्धस्य मम संयुगे कालस तु बलवान पराप्तस तेन तिष्ठसि वासव यत तद वर्षसहस्रान्तं पूर्णं भवितुम अर्हति यथा मे सर्वगात्राणि न सवस्थानि हतौजसः अहम ऐन्द्रच चयुतः सथानात तवम इन्द्रः परकृतॊ दिवि सुचित्रे जीवलॊके ऽसमिन्न उपास्यः कालपर्ययात किं हि कृत्वा तवम इन्द्राद्य किं हि कृत्वा चयुता वयम कालः कर्ता विकर्ता च सर्वम अन्यद अकारणम नाशं विनाशम ऐश्वर्यं सुखदुःखे भवाभवौ विप्रान पराप्यैवम अत्यर्थं न परहृष्येन न च वयथेत तवम एव हीन्द्र वेत्थास्मान वेदाहं तवां च वासव विकत्थसे मां किं बद्धं कालेन निरपत्रप तवम एव हि पुरा वेत्थ यत तदा पौरुषं मम समरेषु च विक्रान्तं पर्याप्तं तन्निदर्शनम आदित्याश चैव रुद्राश च साध्याश च वसुभिः सह मया विनिर्जिताः सर्वे मरुतश च शचीपते तवम एव शक्र जानासि देवासुरसमागमे समेता विबुधा भग्नास तरसा समरे मया पर्वताश चासकृत कषिप्ताः सवनाः सवनौकसः सतङ्क शिखरा घॊराः समरे मूर्ध्नि ते मया किं नु शक्यं मया कर्तुं यत कालॊ दुरतिक्रमः न हि तवां नॊत्सहे हन्तुं सवज्रम अपि मुष्टिना न तु विक्रमकालॊ ऽयं कषमा कालॊ ऽयम आगतः तेन तवा मर्षये शक्र दुर्मर्षणतरस तवया तवं मा परिनते काले परीतं कालवह्निना नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे अयं स पुरुषः शयामॊ लॊकस्य दुरतिक्रमः बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं रशनया यथा लाभालाभौ सुखं दुःखं कामक्रॊधौ भवाभवौ वधॊ बन्धः परमॊक्षश च सर्वं कालेन लभ्यते नाहं कर्ता न कर्ता तवं कर्ता यस तु सदा परभुः सॊ ऽयं पचति कालॊ मां वृक्षे फलम इवागतम यान्य एव पुरुषः कुर्वन सुखैः कालेन युज्यते पुनस तान्य एव कुर्वाणॊ दुःखैः कालेन युज्यते न च कालेन कालज्ञः सपृष्टः शॊचितुम अर्हति तेन शक्र न शॊचामि नास्ति शॊके सहायता यदा हि शॊचतां शॊकॊ वयसनं नापकर्षति सामर्थ्यं शॊचतॊ नास्ति नाद्य शॊचाम्य अहं ततः एवम उक्तः सहस्राक्षॊ भगवान पाकशासनः परतिसंहृत्य संरम्भम इत्य उवाच शतक्रतुः सवज्रम उद्यतं बाहुं दृष्ट्वा पाशांश च वारुणान कस्येह न वयथेद बुद्धिर मृत्यॊर अपि जिघांसतः सा ते न वयथते बुद्धिर अचला तत्त्वदर्शिनी बरुवन न वयथसे स तवं वाक्यं सत्यपराक्रम हॊ हि विश्वासम अर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत कर्तुम उत्सहते लॊके दृष्ट्वा संप्रस्थितं जगत अहम अप्य एवम एवैनं लॊकं जानामि शाश्वतम कालाग्नाव आहितं घॊरे गुह्ये सततगे ऽकषरे न चात्र परिहारॊ ऽसति कालस्पृष्टस्य कस्य चित सूक्ष्माणां महतां चैव भूतानां परिपच्यताम अनीशस्याप्रमत्तस्य भूतानि पचतः सदा अनिवृत्तस्य कालस्य कषयं पराप्तॊ न मुच्यते अप्रमत्तः परमत्तेषु कालॊ जागर्ति देहिषु परयत्नेनाप्य अतिक्रान्तॊ दृष्टपूर्वॊ न केन चित पुराणः शाश्वतॊ धर्मः सर्वप्राणभृतां समः कालॊ न परिहार्यश च न चास्यास्ति वयतिक्रमः अहॊरात्रांश च मासांश च कषणान काष्ठाः कला लवान संपिन्दयति नः कालॊ बुद्धिं वार्धुषिकॊ यथा इदम अद्य करिष्यामि शवः कर्तास्मीति वादिनम कालॊ हरति संप्राप्तॊ नदीवेग इवॊदुपम इदानीं तावद एवासौ मया दृष्टः कथं मृतः इति कालेन हरियतां परलापः शरूयते नृणाम नश्यन्त्य अर्थास तथा भॊगाः सथानम ऐश्वर्यम एव च अनित्यम अध्रुवं सर्वं वयवसायॊ हि दुष्करः उच्छ्राया विनिपातान्ता भावाभावस्थ एव च सा ते न वयथते बुद्धिर अचला तत्त्वदर्शिनी अहम आसं पुरा चेति मनसापि न बुध्यसे कालेनाक्रम्य लॊके ऽसमिन पच्यमाने बलीयसा अज्येष्ठम अकनिष्ठं च कषिप्यमाणॊ न बुध्यसे ईर्ष्याभिमान लॊभेषु कामक्रॊधभयेषु च सपृहा मॊहाभिमानेषु लॊकः सक्तॊ विमुह्यति भवांस तु भावतत्त्वज्ञॊ विद्वाञ जञानतपॊ ऽनवितः कालं पश्यति सुव्यक्तं पानाव आमलकं यथा कालचारित्रतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः वैरॊचने कृतात्मासि सपृहणीयॊ विजानताम सर्वलॊकॊ हय अयं मन्ये बुद्ध्या परिगतस तवया विहरन सर्वतॊ मुक्तॊ न कव चित परिषज्जसे रजश च हि तमश च तवा सपृशतॊ न जितेन्द्रियम निष्प्रीतिं नष्ट संतापं तवम आत्मानम उपाससे सुहृदं सर्वभूतानां निर्वैरं शान्तमानसम दृष्ट्वा तवां मम संजाता तवय्य अनुक्रॊशनी मतिः नाहम एतादृशं बुद्धिं हन्तुम इच्छामि बन्धने आनृशंस्यं परॊ धर्मॊ अनुक्रॊशस तथा तवयि मॊक्ष्यन्ते वारुणाः पाशास तवेमे कालपर्ययात परजानाम अपचारेण सवस्ति ते ऽसतु महासुर यदा शवश्रूं सनुषा वृद्धां परिचारेण यॊक्ष्यते पुत्रश च पितरं मॊहात परेषयिष्यति कर्मसु बराह्मणैः कारयिष्यन्ति वृषलाः पादधावनम शूद्राश च बराह्मणीं भर्याम उपयास्यन्ति निर्भयाः वियॊनिषु च बीजानि मॊक्ष्यन्ते पुरुषा यदा संकरं कांस्यभान्दैश च बलिं चापि कुपात्रकैः चातुर्वर्ण्यं यदा कृत्स्नम उन्मर्यादं भविष्यति एकैकस ते तदा पाशः करमशः परतिमॊक्ष्यते अस्मत्तस ते भयं नास्ति समयं परतिपालय सुखी भव निराबाधः सवस्थचेता निरामयः तम एवम उक्त्वा भगवाञ शतक्रतुः; परतिप्रयातॊ गजराजवाहनः विजित्य सर्वान असुरान सुराधिपॊ; ननन्द हर्षेण बभूव चैकराट महर्षयस तुष्टुवुर अञ्जसा च तं; वृषाकपिं सर्वचराचरेश्वरम हिमापहॊ हव्यम उदावहंस तवरंस; तथामृतं चार्पितम ईश्वराय ह दविजॊत्तमैः सर्वगतैर अभिष्टुतॊ; विदीप्त तेजा गतमन्युर ईश्वरः परशान्तचेता मुदितः सवम आलयं; तरिविष्टपं पराप्य मुमॊद वासवः [य] पूर्वरूपाणि मे राजन पुरुषस्य भविष्यतः पराभविष्यतश चैव तवं मे बरूहि पितामह [भी] मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति भविष्यतश च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शरिया शक्रस्य संवादं तन निबॊध युधिष्ठिर महतस तपसॊ वयुष्ट्या पश्यँल लॊकौ परावरौ सामान्यम ऋषिभिर गत्वा बरह्मलॊकनिवासिभिः बरह्मैवामित दीप्तौजाः शान्तपाप्मा महातपाः विचचार यथाकामं तरिषु लॊकेषु नारदः कदा चित परातर उत्थाय पिस्पृक्षुः सलिलं शुचि धरुवद्वार भवां गङ्गां जगामावततार च सहस्रनयनश चापि वज्री शम्बर पाकहा तस्या देवर्षिजुष्टायास तीरम अभ्याजगाम ह ताव आप्लुत्य यतात्मानौ कृतजप्यौ समासतुः नद्याः पुलिनम आसाद्य सूक्ष्मकाञ्चनवालिकम पुण्यकर्मभिर आख्याता देवर्षिकथिताः कथाः चक्रतुस तौ कथाशीलौ शुचि संहृष्टमानसौ पूर्ववृत्तव्यपेतानि कथयन्तौ समाहितौ अथ भास्करम उद्यन्तं रश्मिजालपुरस्कृतम पूर्णमन्दलम आलॊक्य ताव उत्थायॊपतस्थतुः अभितस तूदयन्तं तम अर्कम अर्कम इवापरम आकाशे ददृशे जयॊतिर उद्यतार्चिः समप्रभम तयॊः समीपं संप्राप्तं परत्यदृश्यत भारत तत सुपर्णार्क चरितम आस्थितं वैष्नवं पदम भाभिर अप्रतिमं भाति तरैलॊक्यम अवभासयत दिव्याभिरूप शॊभाभिर अप्सरॊभिः पुरस्कृताम बृहतीम अंशुमत परख्यां बृहद भानॊर इवार्चिषम नक्षत्रकल्पाभरणां तारा भक्तिसमस्रजम शरियं ददृशतुः पद्मां साक्षात पद्मतलस्थिताम सावरुह्य विमानाग्राद अङ्गनानाम अनुत्तमा अभ्यगच्छत तरिलॊकेशं शक्रं चर्षिं च नारदम नारदानुगतः साक्षान मघवांस ताम उपागमत कृताञ्जलिपुतॊ देवीं निवेद्यात्मानम आत्मना चक्रे चानुपमां पूजां तस्याश चापि स सर्ववित देवराजः शरियं राजन वाक्यं चेदम उवाच ह का तवं केन च कार्येण संप्राप्ता चारुहासिनि कुतश चागम्यते सुभ्रु गन्तव्यं कव च ते शुभे [षरी] पुण्येषु तरिषु लॊकेषु सर्वे सथावरजङ्गमः ममात्मभावम इच्छन्तॊ यतन्ते परमात्मना साहं वै पङ्कजे जाता सूर्यरश्मि विबॊधिते भूत्यर्थं सर्वभूतानां पद्मा शरीः पद्ममालिनी अहं लक्ष्मीर अहं भूतिः शरीश चाहं बलसूदन अहं शरद्धा च मेधा च सन्नतिर विजितिः सथितिः अहं धृतिर अहं सिद्धिर अहं तविड भूतिर एव च अहं सवाहा सवधा चैव संस्तुतिर नियतिः कृतिः राज्ञां विजयमानानां सेनाग्रेषु धवजेषु च निवासे धर्मशीलानां विषयेषु पुरेषु च जितकाशिनि शूरे च संग्रामेष्व अनिवर्तिनि निवसामि मनुष्येन्द्रे सदैव बलसूदलन धर्मनित्ये महाबुद्धौ बरह्मण्ये सत्यवादिनि परश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्य अहम असुरेष्व अवसंस पूर्वं सत्यधर्मनिबन्धना विपारीतांस तु तान बुद्ध्वा तवयि वासम अरॊचयम [षक्र] कथं वृत्तेषु दैत्येषु तवम अवात्सीर वरानने दृष्ट्वा च किम इहागास तवं हित्वा दैतेय दानवान [षरी] सवधर्मम अनुतिष्ठत्सु धैर्याद अचलितेषु च सवर्गमार्गाभिरामेषु सत्त्वेषु निरता हय अहम दानाध्ययनयज्ञेज्या गुरु दैवतपूजनम विप्राणाम अतिथीनां च तेषां नित्यम अवर्तत सुसंमृष्ट गृहाश चासञ जितस्त्रीका हुताग्नयः गुरु शुश्रूसवॊ दान्ता बरह्मण्याः सत्यवादिनः शरद्दधाना जितक्रॊधा दानशीलानसूयकाः भृतपुत्रा भृतामात्या भृतदारा हय अनीर्षवः अमर्षणा न चान्यॊन्यं सपृहयन्ति कदा चन न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः दातारः संगृहीतार आर्याः करुणवेदिनः महाप्रसादा ऋजवॊ दृध भक्ता जितेन्द्रियाः संतुष्टभृत्यसचिवाः कृतज्ञाः परियवादिनः यथार्थमानार्थ करा हरीनिषेधा यतव्रताः नित्यं पर्वसु सुस्नाताः सवनुलिप्ताः सवलंकृताः उपवासतपः शीलाः परतीता बरह्मवादिनः नैनान अभ्युदियात सूर्यॊ न चाप्य आसन परगेनिशाः रात्रौ दधि च सक्तूंश च नित्यम एव वयवर्जयन काल्यं घृतं चान्ववेक्षन परयता बरह्मचारिणः मङ्गलान अपि चापश्यन बराह्मणांश चाप्य अपूजयन सदा हि ददतां धर्मः सदा चाप्रतिगृह्णताम अर्धं च रात्र्याः सवपतां दिवा चास्वपतां तथा कृपणानाथ वृद्धानां दुर्बलातुर यॊषिताम दायं च संविभागं च नित्यम एवानुमॊदताम विषण्णं तरस्तम उद्विग्नं भयार्तं वयाधिपीडितम हृतस्वं वयसनार्तं च नित्यम आश्वासयन्ति ते धर्मम एवान्ववर्तन्त न हिंसन्ति परस्परम अनुकूलांश च कार्येषु गुरु वृद्धॊपसेविनः पितृदेवातिथींश चैव यथावत ते ऽभयपूजयन अवशेषाणि चाश्नन्ति नित्यं सत्यतपॊ रताः नैके ऽशनन्ति सुसंपन्नं न गच्छन्ति परस्त्रियम सर्वभूतेष्व अवर्तन्त यथात्मनि दयां परति नैवाकाशे न पशुषु नायॊनौ न च पर्वसु इन्द्रियस्य विसर्गं ते ऽरॊचयन्त कदा चन नित्यं दानं तथा दाक्ष्यम आर्जवं चैव नित्यदा उत्साहश चानहंकारः परमं सौहृदं कषमा सत्यं दानं तपः शौचं कारुण्यं वाग अनिष्ठुरा मित्रेषु चानभिद्रॊहः सर्वं तेष्व अभवत परभॊ निद्रा तन्द्री रसं परीतिर असूया चानवेक्षिता अरतिश च विषादश च न सपृहा चाविशन्त ता साहम एवंगुणेष्व एव दानवेष्व अवसं पुरा परजा सर्गम उपादाय नैकं युगविपर्यमम ततः कालविपर्यासे तेषां गुणविपर्ययात अपश्यं विगतं धर्मं कामक्रॊधवशात्मनाम सभा सदां ते वृद्धानां सत्याः कथयतां कथाः पराहसन्न अभ्यसूयंश च सर्ववृद्धान गुणावराः यूनः सह समासीनान वृद्धान अभिगतान सतः नाभ्युत्थानाभिवादाभ्यां यथापूर्वम अपूजयन वर्तयन्त्य एव पितरि पुत्राः परभवतात्मनः अमित्रभृत्यतां पराप्य खयापयन्तॊ ऽनपत्रपाः तथा धर्माद अपेतेन कर्मणा गर्हितेन ये महतः पराप्नुवन्त्य अर्थांस तेष्व एषाम अभवत सपृहा उच्छैश चाप्य अवदन रात्रौ नीचैस तत्राग्निर अज्वलत पुत्राः पितॄन अभ्यवदन भार्याश चाभ्यवदन पतीन मातरं पितरं वृद्धम आचार्यम अतिथिं गुरुम गुरुवन नाभ्यनन्दन्त कुमारान नान्वपालयन भिक्षां बलिम अदत्त्वा च सवयम अन्नानि भुञ्जते अनिष्ट्वा संविभज्याथ पितृदेवातिथीन गुरून न शौचम अनुरुध्यन्त तेषां सूदजनास तथा मनसा कर्मणा वाचा भकम आसीद अनावृतम विप्रकीर्णानि धान्यानि काकमूषक भॊजनम अपावृतं पयॊ ऽतिष्ठद उच्छिष्टाश चास्पृशन घृतम कुद्दाल पाती पतकं परकीर्णं कांस्यभाजनम दरव्यॊपकरणं सर्वं नान्ववैक्षत कुतुम्बिनी पराकारागार विध्वंसान न सम ते परतिकुर्वते नाद्रियन्ते पशून बद्ध्वा यवसेनॊदकेन च बालानां परेक्षमाणानां सवयं भक्षान अभक्षयन तथा भृत्यजनं सर्वं पर्यश्नन्ति च दानवाः पायसं कृसरं मांसम अपूपान अथ शस्कुलीः अपाचयन्न आत्मनॊ ऽरथे वृथा मांसान्य अभक्षयन उत्सूर्य शायिनश चासन सर्वे चासन परगेनिशाः अवर्तन कलहाश चात्र दिवारात्रं गृहे गृहे अनार्याश चार्यम आसीनं पर्युपासन न तत्र ह आश्रमस्थान विकर्मस्थाः परद्विषन्ति परस्परम संकराश चाप्य अवर्तन्त न च शौचम अवर्तत ये च वेद विदॊ विप्रा विस्पष्टम अनृचश च ये निरन्तरविशेषास ते बहुमानावमानयॊः हावम आभरणं वेषं गतिं सथितिम अवेक्षितुम असेवन्त भुजिष्या वै दुर्जनाचरितं विधिम सत्रियः पुरुषवेषेण पुंसः सत्री वेषधारिणः करीदा रतिविहारेषु परां मुदम अवाप्नुवन परभवद्भिः पुरा दायान अर्हेभ्यः परतिपादितान नाभ्यवर्तन्त नास्तिक्याद वर्तन्तः संभवेष्व अपि मित्रेणाभ्यर्थितं मित्रम अर्थे संशयिते कव चित बाल कॊत्य अग्रमात्रेण सवार्थेनाघ्नत तद वसु परस्वादान रुचयॊ विपन्य वयवहारिणः अदृश्यन्तार्य वर्णेषु शूद्राश चापि तपॊधनाः अधीयन्ते ऽवरताः के चिद वृथा वरतम अथापरे अशुश्रूसुर गुरॊः शिष्यः कश चिच छिष्य सखॊ गुरुः पिता चैव जनित्री च शरान्तौ वृत्तॊत्सवाव इव अप्रभुत्वे सथितौ वृत्थाव अन्नं परार्थयतः सुतान तत्र वेद विदः पराज्ञा गाम्भीर्ये सगरॊपमाः कृष्यादिष्व अभवन सक्ता मूर्खाः शराद्धान्य अभुञ्जत परातः परातर च सुप्रश्नं कल्पनं परेषण करियाः शिष्यानुप्रहितास तस्मिन्न अकुर्वन गुरवश च ह शवश्रू शवशुरयॊर अग्रे वधूः परेष्यान अशासत अन्वशासच च भर्तारं समाहूयाभिजल्पती परयत्नेनापि चारक्षच चित्तं पुत्रस्य वै पिता वयभजंश चापि संरम्भाद दुःखवासं तथावसन अग्निदाहेन चॊरैर वा राजभिर वा हृतं धनम दृष्ट्वा दवेषात पराहसन्त सुहृत संभाविता हय अपि कृतघ्ना नास्तिकाः पापा गुरु दाराभिमर्शिनः अभक्ष्य भक्षण रता निर्मर्यादा हतत्विषः तेष्व एवमादीन आचारान आचरत्सु विपर्यये नाहं देवेन्द्र वत्स्यामि दानवेष्व इति मे मतिः तां मां सवयम अनुप्राप्ताम अभिनन्द शचीपते तवयार्चितां मां देवेश पुरॊधास्यन्ति देवताः यत्राहं तत्र मत कान्ता मद्विशिष्टा मदर्पणाः सप्त देव्यॊ मयास्तम्यॊ वसं चेष्यन्ति मे ऽसतधा आशा शरद्धा धृतिः कान्तिर विजितिः सन्नतिः कषमा अस्तमी वृत्तिर एतासां पुरॊगा पाकशासन ताश चाहं चासुरांस तयक्त्वा युष्मद विषयम आगता तरिदशेषु निवत्स्यामॊ धर्मनिष्ठान्तर आत्मसु [भी] इत्य उक्तवचनां देवीम अत्यर्थं तौ ननन्दतुः नारदश च तरिलॊकर्षिर वृत्र हन्ता च वासवः ततॊ ऽनल सखॊ वायुः परववौ देव वेश्मसु इष्टगन्धः सुखस्पर्शः सर्वेन्द्रियसुखावहः शुचौ चाभ्यर्चिते देशे तरिदशाः परायशः सथिताः लक्ष्म्या सहितम आसीनं मघवन्तं दिदृक्षवः ततॊ दिवं पराप्य सहस्रलॊचनः; शरियॊपपन्नः सुहृदा सुरर्षिणा रथेन हर्यश्वयुजा सुरर्षभः; सदः सुराणाम अभिसत्कृतॊ ययौ अथेङ्गितं वज्रधरस्य नारदः; शरियाश च देव्या मनसा विचारयन शरियै शशंसामर दृष्टपौरुषः; शिवेन तत्रागमनं महर्द्धिमत ततॊ ऽमृतं दयौः परववर्ष भास्वती; पितामहस्यायतने सवयम्भुवः अनाहत दुन्दुभयश च नेदिरे; तथा परसन्नाश च दिशश चकाशिरे यथर्तु सस्येषु ववर्ष वासवॊ; न धर्ममार्गाद विचचाल कश चन अनेकरत्राकर भूसना च भूः; सुघॊषघॊषा भुवनौकसां जये करियाभिरामा मनुजा यशस्विनॊ; बभुः शुभे पुण्यकृतां पथि सथिताः नरामराः किंनरयक्षराक्षसाः; समृद्धिमन्तः सुखिनॊ यशस्विनः न जात्व अकाले कुसुमं कुतः फलं; पपात वृक्षात पवनेरिताद अपि रसप्रदाः कामदुघाश च धेनवॊ; न दारुणा वाग विचचार कस्य चित इमां सपर्यां सह सर्वकामदैः; शरियां च शक्र परमुखैश च दैवतैः पथन्ति ये विप्रसदः समागमे; समृद्धकामाः शरियम आप्नुवन्ति ते तवया कुरूणां वरयत परचॊदितं; भवाभवस्येह परं निदर्शनम तद अद्य सर्वं परिकीर्तितं मया; परीक्ष्य तत्त्वं परिगन्तुम अर्हसि [य] किं शीलः किं समाचारः किं विद्यः किं परायनः पराप्नॊति बरह्मणः सथानं यत परं परकृतेर धरुवम [भी] मॊक्षधर्मेषु नियतॊ लघ्व आहारॊ जितेन्द्रियः पराप्नॊति बरह्मणः सथानं यत परं परकृतेर धरुवम अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम जैगीसव्यस्य संवादम असितस्य च भारत जैगीसव्यं महाप्राज्ञं धर्माणाम आगतागमम अक्रुध्यन्तम अहृष्यन्तम असितॊ देवलॊ ऽबरवीत न परीयसे वन्द्यमानॊ निन्द्यमानॊ न कुप्यसि का ते परज्ञा कुतश चैषा किं चैतस्याः परायनम इति तेनानुयुक्तः स तम उवाच महातपाः महद वाक्यम असंदिग्धं पुष्करार्थ पदं शुचि या गतिर या परा निष्ठा या शान्तिः पुण्यकर्मणाम तां ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि यन मां पृच्छसि वै दविज निन्दत्सु च समॊ नित्यं परशंसत्सु च देवल निह्नुवन्ति च ये तेषां समयं सुकृतं च ये उक्ताश च न विवक्षन्ति वक्तारम अहिते रतम परतिहन्तुं न चेच्छन्ति हन्तारं वै मनीषिणः नाप्राप्तम अनुशॊचन्ति पराप्तकालानि कुर्वते न चातीतानि शॊचन्ति न चैनान परतिजानते संप्राप्तानां च पूज्यानां कामाद अर्थेषु देवल यथॊपपत्तिं कुर्वन्ति शक्तिमन्तः कृतव्रताः पक्वविद्या महाप्राज्ञा जितक्रॊधा जितेन्द्रियाः मनसा कर्मणा वाचा नापराध्यन्ति कस्य चित अनीर्षवॊ न चान्यॊन्यं विहिंसन्ति कदा चन न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः निन्दा परशंसे चार्त्यर्थं न वदन्ति परस्य ये न च निन्दा परशंसाभ्यां विक्रियन्ते कदा चन सर्वतश च परशान्ता ये सर्वभूतहिते रताः न करुध्यन्ति न हृष्यन्ति नापराध्यन्ति कस्य चित विमुच्य हृदयग्रन्थींश चङ्कम्यन्ते यथासुखम न येषां बान्धवाः सन्ति ये चान्येषां न बान्धवाः अमित्राश च न सन्त्य एषां ये चामित्रा न कस्य चित य एवं कुर्वते मर्त्याः सुखं जीवन्ति सर्वदा धर्मम एवानुवर्तन्ते धर्मज्ञा दविजसत्तम ये हय अतॊ विच्युता मार्गात ते हृष्यन्त्य उद्विजन्ति च आस्थितस तम अहं मार्गम असूयिष्यामि कं कथम निन्द्यमानः परशन्स्तॊ वा हृष्येयं केन हेतुना यद यद इच्छन्ति तन मार्गम अभिगच्छन्ति मानवाः न मे निन्दा परशंसाभ्यां हरास वृद्धी भविष्यतः अमृतस्येव संतृप्येद अवमानस्य तत्त्ववित विषस्येवॊद्विजेन नित्यं संमानस्य विचक्षणः अवज्ञातः सुखं शेते इह चामुत्र चॊभयॊः विमुक्तः सर्वपापेभ्यॊ यॊ ऽवमन्ता स बध्यते परां गतिं च ये के चित परार्थयन्ति मनीषिणः एतद वरतं समाश्रित्य सुखम एधन्ति ते जनाः सर्वतश च समाहृत्य करतून सर्वाञ जितेन्द्रियः पराप्नॊति बरह्मणः सथानं यत परं परकृतेर धरुवम नास्य देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः पदम अन्ववरॊहन्ति पराप्तस्य परमां गतिम [य] परियः सर्वस्य लॊकस्य सर्वसत्त्वाभिनन्दिता गुणैः सर्वैर उपेतश च कॊ नव अस्ति भुवि मानवः [भी] अत्र ते वर्तयिष्यामि पृच्छतॊ भरतर्षभ उग्रसेनस्य संवादं नारदे केशवस्य च [उग्रसेन] पश्य संकल्पते लॊकॊ नारदस्य परकीर्तने मन्ये स गुणसंपन्नॊ बरूहि तन मम पृच्छतः [वासुदेव] कुकुराधिप यान मन्ये शृणु तान मे विवक्षतः नारदस्य गुणान साधून संक्षेपेण नराधिप न चारित्रनिमित्तॊ ऽसयाहंकारॊ देहपातनः अभिन्न शरुतचारित्रस तस्मात सर्वत्र पूजितः तपस्वी नारदॊ बाधं वाचि नास्य वयतिक्रमः कामद वा यदि वा लॊभात तस्मात सर्वत्र पूजितः अध्यात्मविधितत्त्वज्ञः कषान्तः शक्तॊ जितेन्द्रियः ऋजुश च सत्यवादी च तस्मात सर्वत्र पूजितः तेजसा यशसा बुद्ध्या नयेन विनयेन च जन्मना तपसा वृद्धस तस्मात सर्वत्र पूजितः सुखशीलः सुसंभॊगः सुभॊज्यः सवादरः शुचिः सुवाक्यश चाप्य अनीर्ष्यश च तस्मात सर्वत्र पूजितः कल्यानं कुरुते बाधं पापम अस्मिन न विद्यते न परीयते परान अर्थैस तस्मात सर्वत्र पूजितः वेदश्रुतिभिर आख्यानैर अर्थान अभिजिगीसते तितिक्षुर अनवज्ञश च तस्मात सर्वत्र पूजितः समत्वाद धि परियॊ नास्ति नाप्रियश च कथं चन मनॊ ऽनुकूल वादी च तस्मात सर्वत्र पूजितः बहुश्रुतश चैत्रकथः पण्डितॊ ऽनलसॊ ऽशथः अदीनॊ ऽकरॊधनॊ ऽलुब्धस तस्मात सर्वत्र पूजितः नार्थे न धर्मे कामे वा भूतपूर्वॊ ऽसय विग्रहः दॊषाश चास्य समुच्छिन्नास तस्मात सर्वत्र पूजितः दृध भक्तिर अनिन्द्यात्मा शरुतवान अनृशंसवान वीतसंमॊह दॊषश च तस्मात सर्वत्र पूजितः असक्तः सर्वसङ्गेषु सक्तात्मेव च लक्ष्यते अदीर्घसंशयॊ वाग्मी तस्मात सर्वत्र पूजितः समाधिर नास्य मानार्थे नात्मानं सतौति कर्हि चित अनीर्ष्युर दृध संभासस तस्मात सर्वत्र पूजितः लॊकस्य विविधं वृत्तं परकृतेश चाप्य अकुत्सयन संसर्गविद्या कुशलस तस्मात सर्वत्र पूजितः नासूयत्य आगमं कं चित सवं तपॊ नॊपजीवति अवन्ध्य कालॊ वश्यात्मा तस्मात सर्वत्र पूजितः कृतश्रमः कृतप्रज्ञॊ न च तृप्तः समाधितः नियमस्थॊ ऽपरमत्तश च तस्मात सर्वत्र पूजितः सापत्रपश च युक्तश च सुनेयः शरेयसे परैः अभेत्ता परगुह्यानां तस्मात सर्वत्र पूजितः न हृष्यत्य अर्थलाभेषु नालाभेषु वयथत्य अपि सथिरबुद्धिर असक्तात्मा तस्मात सर्वत्र पूजितः तं सर्वगुण संपन्नं दक्षं शुचिम अकातरम कालज्ञं च नयज्ञं च कः परियं न करिष्यति [य] आद्यन्तं सर्वभूतानां शरॊतुम इच्छामि कौरव धयानं कर्म च कालं च तथैवायुर युगे युगे लॊकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानाम आगतिं गतिम सर्गश च निधनं चैव कुत एतत परवर्तते यदि ते ऽनुग्रहे बुद्धिर अस्मास्व इह सतां वर एतद भवन्तं पृच्छामि तद भवान परब्रवीतु मे पूर्वं हि कथितं शरुत्वा भृगुभासितम उत्तमम भरद्वाजस्य विप्रर्षेस ततॊ मे बुद्धिर उत्तमा जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थान संस्थिता ततॊ भूयस तु पृच्छामि तद भवान वक्तुम अर्हति [भी] अत्र ते वर्तयिष्ये ऽहम इतिहासं पुरातनम जगौ यद भगवान वयासः पुत्राय परिपृच्छते अधीत्य वेदान अखिलान साङ्गॊपनिषदस तथा अन्विच्छन नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुन दर्शनात कृष्णद्वैपायनं वयासं पुत्रॊ वैयासकिः शुकः पप्रच्छ संदेहम इमं छिन्नधर्मार्थसंशयम भूतग्रामस्य कर्तारं कालज्ञाने च निश्चयम बराह्मणस्य च यत्कृत्यं तद भवान वक्तुम अर्हति तस्मै परॊवाच तत सर्वं पिता पुत्राय पृच्छते अतीतानागते विद्वान सर्वज्ञः सर्वधर्मवित अनाद्य अन्तम अजं दिव्यम अजरं धरुवम अव्ययम अप्रतर्क्यम अविज्ञेयं बरह्माग्रे समवर्तत कास्था निमेषा दश पञ्च चैव; तरिशत तु कास्था गणयेत कलां ताम तरिंशत कलाश चापि भवेन मुहूर्तॊ; भागः कलाया दशमश च यः सयात तरिंशन मुहूर्तश च भवेद अहश च; रात्रिश च संख्या मुनिभिः परनीता मासः समृतॊ रात्र्यहनी च तरिंशत; संवत्सरॊ दवादशमास उक्तः संवत्सरं दवे अयने वदन्ति; संख्याविदॊ दक्षिणम उत्तरं च अहॊरात्रे विभजते सूर्यॊ मानुषलौकिके रात्रिः सवप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणाम अहर पित्र्ये रात्र्यहनी मासः परविभागस तयॊः पुनः कृष्णॊ ऽहः कर्म चेष्टायां शुक्लः सवप्नाय शर्वरी दैवे रात्र्यहनी वर्षं परविभागस तयॊः पुनः अहस तत्रॊदग अयनं रात्रिः सयाद दक्षिणायनम ये ते रात्र्यहनी पूर्वे कीर्तिते दैवलौकिके तयॊः संख्याय वर्षाग्रं बराह्मे वक्ष्याम्य अहः कषपे तेषां संवत्सराग्राणि परवक्ष्याम्य अनुपूर्वशः कृते तरेतायुगे चैव दवापरे च कलौ तथा चत्वार्य आहुः सहस्राणि वर्षाणां तत कृतं युगम तस्य तावच छती संध्या संध्यांशश च तथाविधः इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च तरिषु एकापायेन संयान्ति सहस्राणि शतानि च एतानि शाश्वताँल लॊकान धारयन्ति सनातनान एतद बरह्मविदां तात विदितं बरह्म शाश्वतम चतुर्पात सकलॊ धर्मः सत्यं चैव कृते युगे नाधर्मेणागमः कश चित परस तस्य परवर्तते इतरेष्व आगमाद धर्मः पदशस तव अवरॊप्यते चौरिकानृत मायाभिर अधर्मश चॊपचीयते अरॊगाः सर्वसिद्धार्थाश चतुर्वर्ष शतायुषः कृते तरेतादिष्व एतेषां पादशॊ हरसते वयः वेदवादाश चानुयुगं हरसन्तीति च नः शरुतम आयूंसि चाशिषश चैव वेदस्यैव च यत फलम अन्ये कृतयुगे धर्मास तरेतायां दवापरे ऽपरे अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव तपः परं कृतयुगे तरेतायां जञानम उत्तमम दवापरे यज्ञम एवाहुर दानम एव कलौ युगे एतां दवादश साहस्रीं युगाख्यां कवयॊ विदुः सहस्रं परिवृत्तं तद बराह्मं दिवसम उच्यते रात्रिस तावत तिथी बराह्मी तद आदौ विश्वम ईश्वरः परलये ऽधयात्मम आविश्य सुप्त्वा सॊ ऽनते विबुध्यते सहस्रयुगपर्यन्तम अहर यद बरह्मणॊ विदुः रात्रिं युगसहस्रान्तां ते ऽहॊरात्रविदॊ जनाः परतिबुद्धॊ विकुरुते बरह्माक्षय्यं कषपाक्षये सृजते च महद भूतं तस्माद वयक्तात्मकं मनः बरह्मतेजॊमयं शुक्रं यस्य सर्वम इदं जगत एकस्य भूतं भूतस्य दवयं सथावरजङ्गमम अहर मुखे विबुद्धः सन सृजते विद्यया जगत अग्र एव महाभूतम आशु वयक्तात्मकं मनः अभिभूयेह चार्चिष्मद वयसृजत सप्त मानसान दूरगं बहुधागामि परार्थना संशयात्मकम मनः सृष्टिं विकुरुते चॊद्यमानं सिसृक्षया आकाशं जायते तस्मात तस्य शब्दॊ गुणॊ मतः आकाशात तु विकुर्वाणात सर्वगन्धवहः शुचिः बलवाञ जायते वायुस तस्य सपर्शॊ गुणॊ मतः वायॊर अपि विकुर्वाणाज जयॊतिर भूतं तमॊनुदम रॊचिष्णु जायते तत्र तद रूपगुणम उच्यते जयॊतिषॊ ऽपि विकुर्वाणाद भवन्त्य आपॊ रसात्मिकाः अद्भ्यॊ गन्धगुणा भूमिः पूर्वैषा सृष्टिर उच्यते गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य पराप्नुवन्त्य उत्तरॊत्तरम तेषां यावत तिथं यद यत तत तत तावद गुणं समृतम उपलभ्याप्सु चेद गन्धं के चिद बरूयुर अनैपुणात पृथिव्याम एव तं विद्याद आपॊ वायुं च संश्रितम एते तु सप्त पुरुषा नाना विर्याः पृथक पृथक नाशक्नुवन परजाः सरष्टुम असमागम्य सर्वतः ते समेत्य महात्मानम अन्यॊन्यम अभिसंश्रिताः शरीराश्रयणं पराप्तास ततः पुरुष उच्यते शरयणाच छरीरं भवति मूर्तिमत सॊदशात्मकम तद आविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा सर्वभूतानि चादाय तपसश चरणाय च आदिकर्ता महाभूतं तम एवाहुः परजापतिम स वै सृजति भूतानि स एव पुरुषः परः अजॊ जनयते बरह्मा देवर्षिपितृमानवान लॊकान नदीः समुद्रांश च दिशः शैलान वनस्पतीन नरकिंनर रक्षांसि वयः पशुमृगॊरगान अव्ययं च वययं चैव दवयं सथावरजङ्गमम तेषां ये यानि कर्माणि पराक सृष्ट्यां परतिपेदिरे तान्य एव परतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः हिंस्राहिंस्रे मृदु करूरे धर्माधर्मे ऋतानृते अतॊ यन मन्यते धाता तस्मात तत तस्य रॊचते महाभूतेषु नानात्वम इन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु विनियॊगं च भूतानां धातैव विदधात्य उत के चित पुरुषकारं तु पराहुः कर्मविदॊ जनाः दैवम इत्य अपरे विप्राः सवभावं भूतचिन्तकाः पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्ति सवभावतः तरय एते ऽपृथग बूता नविवेकं तु के चन एवम एतच च नैवं च यद भूतं सृजते जगत कर्मस्था विषमं बरूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः तपॊ निःश्रेयसं जन्तॊस तस्य मूलं दमः शमः तेन सर्वान अवाप्नॊति यान कामान मनसेच्छति तपसा तद अवाप्नॊति यद भूतं सृजते जगत स तद भूतश च सर्वेषां भूतानां भवति परभुः ऋषयस तपसा वेदान अध्यैषन्त दिवानिशम अनादि निधना नित्या वाग उत्सृष्टा सवयम्भुवा ऋषीणां नामधेयानि याश च वेदेषु सृष्टयः शर्वर्य अन्तेषु जातानां तान्य एवैभ्यॊ ददाति सः नाम भेदस तपः कर्म यज्ञाख्या लॊकसिद्धयः आत्मसिद्धिस तु वेदेषु परॊच्यते दशभिः करमैः यद उक्तं वेदवादेषु गहनं वेद दृष्टिभिः तद अन्तेषु यथा युक्तं करमयॊगेन लक्ष्यते कर्मजॊ ऽयं पृथग्भावॊ दवन्द्वयुक्तॊ वियॊगिनः आत्मसिद्धिस तु विज्ञाता जहाति परायशॊ बलम दवे बरह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं बरह्माधिगच्छति आरम्भ यज्ञाः कषत्रस्य हविर यज्ञा विशस तथा परिचारयज्ञाः शूद्रास तु तपॊयज्ञा दविजातयः तरेतायुगे विधिस तव एषां यज्ञानां न कृते युगे दवापरे विप्लवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा अपृथग धर्मिणॊ मर्त्या ऋक सामानि यजूंसि च काम्यां पुष्टिं पृथग दृष्ट्वा तपॊभिस तप एव च तरेतायां तु समस्तास ते परादुरासन महाबलाः संयन्तारः सथावराणां जङ्गमानां च सर्वशः तरेतायां संहता हय एते यज्ञा वर्णास तथैव च संरॊधाद आयुषस तव एते वयस्यन्ते दवापरे युगे दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते वेदाः कलियुगे ऽखिलाः उत्सीदन्ते सयज्ञाश च केवला धर्मसेतवः कृते युगे यस तु धर्मॊ बराह्मणेषु परदृश्यते आत्मवत्सु तपॊवत्सु शरुतवत्सु परतिष्ठितः अधर्मव्रतसंयॊगं यथा धर्मं युगे युगे विक्रियन्ते सवधर्मस्था वेदवादा यथा युगम यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि परावृषि सृज्यन्ते जङ्गमस्थानि तथा धर्मा युगे युगे यथर्तुष्व ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये दृश्यन्ते तानि तान्य एव तथा बरह्माह रात्रिषु विहितं कालनानात्वम अनादि निधनं तथा कीर्तितं यत पुरस्तात ते तत सूते चात्ति च परजाः दधाति परभवे सथानं भूतानां संयमॊ यमः सवभावेनैव वर्तन्ते दवन्द्वयुक्तानि भूरिशः सर्गः कालः करिया वेदाः कर्ता कार्यं करियाफलम परॊक्तं ते पुत्र सर्वं वै यन मां तवं परिपृच्छसि परत्याहारं तु वक्ष्यामि शर्वर्य आदौ गते ऽहनि यथेदं कुरुते ऽधयात्मं सुसूक्ष्मं विश्वम ईश्वरः दिवि सूर्यास तथा सप्त दहन्ति शिखिनॊ ऽरचिषा सर्वम एतत तदार्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते जगत [वयास] पृथिव्यां यानि भूतानि जङ्गमानि धरुवाणि च तान्य एवाग्रे परलीयन्ते भूमित्वम उपयान्ति च ततः परलीने सर्वस्मिन सथावरे जङ्गमे तथा अकाष्ठा निस्तृणा भूमिर दृश्यते कूर्मपृष्ठवत भूमेर अपि गुणं गन्धम आप आददते यदा आत्तगन्धा तदा भूमिः परलयत्वाय कल्पते आपस ततः परतिष्ठन्ति ऊर्मिमत्यॊ महास्वनाः सर्वम एवेदम आपूर्य तिष्ठन्ति च चरन्ति च अपाम अपि गुणांस तात जयॊतिर आददते यदा आपस तदा आत्तगुणा जयॊतिष्य उपरमन्ति च यदादित्यं सथितं मध्ये गूहन्ति शिखिनॊ ऽरचिषः सर्वम एवेदम अर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते नभः जयॊतिषॊ ऽपि गुणं रूपं वायुर आददते यदा परशाम्यति तदा जयॊतिर वायुर दॊधूयते महान ततस तु मूलम आसाद्य वायुः संभवम आत्मनः अधश चॊर्ध्वं च तिर्यक च दॊधवीति दिशॊ दश वाय्यॊर अपि गुणं सपर्शम आकाशं गरसते यदा परशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदत आकाशस्य गुणं शब्दम अभिव्यक्तात्मकं मनः मनसॊ वयक्तम अव्यक्तं बराह्मः स परतिसंचरः तद आत्मगुणम आविश्य मनॊ गरसति चन्द्रमः मनस्य उपरते ऽधयात्मा चन्द्रमस्य अवतिष्ठते तं तु कालेन महता संकल्पः कुरुते वशे चित्तं गरसति संकल्पस तच च जञानम अनुत्तमम कालॊ गिरति विज्ञानं कालॊ बलम इति शरुतिः बलं कालॊ गरसति तु तं विद्वान कुरुते वशे आकाशस्य तदा घॊषं तं विद्वान कुरुत आत्मनि तद अव्यक्तं परं बरह्म तच छाश्वतम अनुत्तमम एवं सर्वाणि भूतानि बरह्मैव परतिसंचरः यथावत कीर्तितं सम्यग एवम एतद असंशयम बॊध्यं विद्यामयं दृष्ट्वा यॊगिभिः परमात्मभिः एवं विस्तार संक्षेपौ बरह्माव्यक्ते पुनः पुनः युगसाहस्रयॊर आदाव अह्नॊ रात्र्यास तथैव च [वयास] भूतग्रामे नियुक्तं यत तद एतत कीर्तितं मया बराह्मणस्य तु यत्कृत्यं तत ते वक्ष्यामि पृच्छते जातकर्मप्रभृत्य अस्य कर्मणां दक्षिणावताम करिया सयाद आ समावृत्तेर आचार्ये वेदपारगे अधीत्य वेदान अखिलान गुरु शुश्रूसने रतः गुरूणाम अनृणॊ भूत्वा समावर्तेत यज्ञवित आचार्येणाभ्यनुज्ञातश चतुर्णाम एकम आश्रमम आ विमॊक्षाच छरीरस्य सॊ ऽनुतिष्ठेद यथाविधि परजा सर्गेण दारैश च बरह्मचर्येण वा पुनः वने गुरु सकाशे वा यति धर्मेण वा पुनः गृहस्थस तव एव सर्वेषां चतुर्णां मूलम उच्यते तत्र पक्वकसायॊ हि दन्तः सर्वत्र सिध्यति परजावाञ शरॊत्रियॊ यज्वा मुक्तॊ दिव्यैस तरिभिर ऋणैः अथान्यान आश्रमान पश्चात पूतॊ गच्छति कर्मभिः यत पृथिव्यां पुण्यतमं विद्या सथानं तदावसेत यतेत तस्मिन परामान्यं गन्तुं यशसि चॊत्तमे तपसा वा सुमहता विद्यानां पारणेन वा इज्यया वा परदानैर वा विप्राणां वर्धते यशः यावद अस्य भवत्य अस्मिँल लॊके कीर्तिर यशस्करी तावत पुण्यकृताँल लॊकान अनन्तान पुरुषाश्नुते अध्यापयेद अधीयीत याजयेत यजेत च न वृथा परतिगृह्णीयान न च दद्यात कथंचनन याज्यतः शिष्यतॊ वापि कन्यया वा धनं महत यद्य आगच्छेद यजेद दद्यान नैकॊ ऽशनीयात कथं चन गृहम आवसतॊ हय अस्य नान्यत तीर्थं परतिग्रहात देवर्षिपितृगुर्व अर्थं वृद्धातुल बुभुक्षताम अन्तर्हिताभिप्तप्तानां यथाशक्ति बुभूसताम दरव्याणाम अतिशक्त्यापि देयम एषां कृताद अपि अर्हताम अनुरूपाणां नादेयं हय अस्ति किं चन उच्चैःश्रवसम अप्य अश्वं परापनीयं सतां विदुः अनुनीय तथा काव्यः सत्यसंधॊ महाव्रतः सवैः पराणैर बराह्मण परानान परित्राय दिवं गतः रन्ति देवश च सांकृत्यॊ वसिष्ठाय महात्मने अपः परदाय शीतॊष्णा नाकपृष्ठे महीयते आत्रेयश चन्द्र दमयॊर अर्हतॊर विविधं धनम दत्त्वा लॊकान ययौ धीमान अनन्तान स महीपतिः शिबिरौशीनरॊ ऽङगानि सुतं च परियम औरसम बराह्मणार्थम उपाकृत्य नाकपृष्ठम इतॊ गतः परतर्दनः काशिपतिः परदाय नयने सवके बराह्मणायातुलां कीर्तिम इह चामुत्र चाश्नुते दिव्यं मृष्टशलाकं तु सौवर्णं परमर्द्धिमत छत्रं देवावृधॊ दत्त्वा सरास्त्रॊ ऽभयपतद दिवम सांकृतिश च तथात्रेयः शिष्येभ्यॊ बरह्म निर्गुणम उपदिश्य महातेजा गतॊ लॊकान अनुत्तमान अम्बरीसॊ गवां दत्त्वा बराह्मणेभ्यः परतापवान अर्बुदानि दशैकं च सरास्त्रॊ ऽभयपतद दिवम सावित्री कुन्दले दिव्ये शरीरं जनमेजयः बराह्मणार्थे परित्यज्य जग्मतुर लॊकम उत्तमम सर्वरत्नं वृषादर्भॊ युवनाश्वः परियाः सत्रियः रम्यम आवसथं चैव दत्त्वामुं लॊकम आस्थितः निमी रास्थं च वैदेहॊ जामदग्न्यॊ वसुंधराम बराह्मणेभ्यॊ ददौ चापि गयश चॊर्वीं सपत्तनाम अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि चासकृत वसिष्ठॊ जीवयाम आस परजापतिर इव परजाः करंधमस्य पुत्रस तु मरुत्तॊ नृपतिस तथा कन्याम अङ्गिरसे दत्त्वा दिवम आशु जगाम ह बरह्मदत्तश च पाञ्चाल्यॊ राजा बुद्धिमतां वरः निधिं शङ्खं दविजाग्र्येभ्यॊ दत्त्वा लॊकान अवाप्तवान राजा मित्रसहश चापि वसिष्ठाय महात्मने मदयन्तीं परियां दत्त्वा तया सह दिवं गतः सहस्रजिच च राजर्षिः परानान इष्टान महायशः बराह्मणार्थे परित्यज्य गतॊ लॊकान अनुत्तमान सर्वकामैश च संपूर्णं दत्त्वा वेश्म हिरन मयम मुद्गलाय गतः सवर्गं शतद्युम्नॊ महीपतिः नाम्ना च दयुतिमान नाम शाल्वराजः परतापवान दत्त्वा राज्यम ऋचीकाय गतॊ लॊकान अनुत्तमान मदिराश्वश च राजर्षिर दत्त्वा कन्यां सुमध्यमाम हिरण्यहस्ताय गतॊ लॊकान देवैर अभिष्टुतान लॊमपादश च राजर्षिः शान्तां दत्त्वा सुतां परभुः ऋश्यशृङ्गाय विपुलैः सर्वकामैर अयुज्यत दत्त्वा शतसहस्रं तु गवां राजा परसेनजित सवत्सानां महातेजा गतॊ लॊकान अनुत्तमान एते चान्ये च बहवॊ दानेन तपसा च ह महात्मानॊ गताः सवर्गं शिष्टात्मानॊ जितेन्द्रियाः तेषां परतिष्ठिता कीर्तिर यावत सथास्यति मेदिनी दानयज्ञप्रजा सर्गैर एते हि दिवम आप्नुवन [वयास] तरयी विद्याम अवेक्षेत वेदेषूक्ताम अथाङ्गतः ऋक साम वर्णाक्षरतॊ यजुषॊ ऽथर्वणस तथा वेदवादेषु कुशला हय अध्यात्मकुशलाश च ये सत्त्ववन्तॊ महाभागाः पश्यन्ति परभवाप्ययौ एवं धर्मेण वर्तेत करियाः शिष्टवद आचरेत असंरॊधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत वै दविजः सद्भ्य आगतविज्ञानः शिष्टः शास्त्रविचक्षणः सवधर्मेण करिया लॊके कुर्वाणः सत्यसंगरः तिष्ठत्य एतेषु गृहवान सः सुकर्मसु स दविजः पञ्चभिः सततं यज्ञैः शरद्दधानॊ यजेत च धृतिमान अप्रमत्तश च दान्तॊ धर्मविद आत्मवान वीतहर्षभयक्रॊधॊ बराह्मणॊ नावसीदति दानम अध्ययनं यज्ञस तपॊ हरीर आर्जवं दमः एतैर वर्धयते तेजः पाप्मानं चापकर्षति धूतपाप्मा तु मेधावी लघ्व आहारॊ जितेन्द्रियः कामक्रॊधौ वशे कृत्वा निनीसेद बरह्मणः पदम अग्नींश च बराह्मणांश चार्चेद देवताः परनमेत च वर्जयेद रुषतीं वाचं हिंसां चाधर्मसंहिताम एषा पूर्वतरा वृत्तिर बराह्मणस्य विधीयते जञानागमेन कर्माणि कुर्वन कर्मसु सिध्यति पञ्चेन्द्रिय जलां घॊरां लॊभकूलां सुदुस्तराम मन्युपङ्काम अनाधृष्यां नदीं तरति बुद्धिमान माक मन्यूद्धतं यत सयान नित्यम अत्यन्तमॊहितम महता विधिदृष्टेन बलेनाप्रतिघातिना सवभावस्रॊतसा वृत्तम उह्यते सततं जगत कालॊदकेन महता वर्षावर्तेन संततम मासॊर्मिणर्तु वेगेन पक्षॊलप तृणेन च निमेषॊन्मेष फेनेन अहॊरात्र जवेन च कामग्राहेण घॊरेण वेद यज्ञप्लवेन च धर्मद्वीपेन भूतानां चार्थकामरवेण च ऋतसॊपानतीरेण विहिंसा तरुवाहिना युगह्रदौघमध्येन बरह्म परायभवेन च धात्रा सृष्टानि भूतानि कृष्यन्ते यमसादनम एतत परज्ञामयैर धीरा निस्तरन्ति मनीषिणः पलवैर अप्लववन्तॊ हि किं करिष्यन्त्य अचेतसः उपपन्नं हि यत पराज्ञॊ निस्तरेन नेतरॊ जनः दूरतॊ गुणदॊषौ हि पराज्ञः सर्वत्र पश्यति संशयात्मा स कामात्मा चलचित्तॊ ऽलपचेतनः अप्राज्ञॊ न तरत्य एव यॊ हय आस्ते न स गच्छति अप्लवॊ हि महादॊषम उह्यमानॊ ऽधिगच्छति कामग्राहगृहीतस्य जञानम अप्य अस्य न पलवः तस्माद उन्मज्जनस्यार्थे परयतेत विचक्षणः एतद उन्मज्जनं तस्य यद अयं बराह्मणॊ भवेत तर्यवदाते कुले जातस तरिसंदेहस तरिकर्मकृत तस्माद उन्मज्जनस तिष्ठेन निस्तरेत परज्ञया यथा संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य कृतात्मनः पराज्यस्यानन्तरा सिद्धिर इह लॊके परत्र च वर्तते तेषु गृहवान अक्रुध्यन्न अनसूयकः पञ्चभिः सततं यज्ञैर विघसाशी यजेत च सतां वृत्तेन वर्तेत करियाः शिष्टवद आचरेत असंरॊधेन धर्मस्य वृत्तिं लिप्सेद अगर्हिताम शरुतिविज्ञानतत्त्वज्ञः शिष्टाचारॊ विचक्षणः सवधर्मेण करियावांश च कर्मणा सॊ ऽपय असंकरः करियावाञ शरद्दधानश च दाता पराज्ञॊ ऽनसूयकः धर्माधर्मविशेषज्ञः सर्वं तरति दुस्तरम धृतिमान अप्रमत्तश च दान्तॊ धर्मविद आत्मवान वीतहर्षभयक्रॊधॊ बराह्मणॊ नावसीदति एषा पूर्वतरा वृत्तिर बराह्मणस्य विधीयते जञानवित्त्वेन कर्माणि कुर्वन सर्वत्र सिध्यति अधर्मं धर्मकामॊ हि करॊतीहाविचक्षणः धर्मं चाधर्मसंकाशं शॊचन्न इव करॊति सः धर्मं करॊमीति करॊत्य अधर्मम; अधर्मकामश च करॊति धर्मम उभे बालः कर्मणी न परजानन; स जायते मरियते चापि देही [वयास] अथ चेद रॊचयेद एतद दरुह्येत मनसा तथा उन्मज्जंश च निमज्जंश च जञानवान पलववान भवेत परज्ञया निर्मितैर धीरास तारयन्त्य अबुधान पलवैः नाबुधास तारयन्त्य अन्यान आत्मानं वा कथं चन छिन्नदॊषॊ मुनिर यॊगान युक्तॊ युञ्जीत दवादश दश कर्म सुखान अर्थान उपायापाय निर्भयः चक्रुर आचारवित पराज्ञॊ मनसा दर्शनेन च यच्छेद वान मनसी बुद्ध्या य इच्छेज जञानम उत्तमम जञानेन यच्छेद आत्मानं य इच्छेच छान्तिम आत्मनः एतेषां चेद अनुद्रस्ता पुरुषापि सुदारुणः यदि वा सर्ववेदज्ञॊ यदि वाप्य अनृचॊ ऽजपः यदि वा धार्मिकॊ यज्वा यदि वा पापकृत्तमः यदि वा पुरुषव्याघ्रॊ यदि वा कलैव्य धारिता तरत्य एव महादुर्गं जरामरणसागरम एवं हय एतेन यॊगेन युञ्जानॊ ऽपय एकम अन्ततः अपि जिज्ञासमानॊ हि शब्दब्रह्मातिवर्तते धर्मॊपस्थॊ हरीवरूथ उपायापाय कूवरः अपानाक्षः पराण युगः परज्ञायुर जीव बन्धनः चेतना बन्धुरश चारुर आचार गरहनेमिवान दर्शनस्पर्शन वहॊ घराणश्रवण वाहनः परज्ञा नाभिः सर्वतन्त्र परतॊदॊ जञानसारथिः कषेत्रज्ञाधिष्ठितॊ धीरः शरद्धा दमपुरःसरः तयागवर्त्मानुगः कषेम्यः शौचगॊ धयानगॊचरः जीव युक्तॊ रथॊ दिव्यॊ बरह्मलॊके विराजते अथ संत्वरमाणस्य रथम एतं युयुक्षतः अक्षरं गन्तुमनसॊ विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम सप्त यॊ धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः परतिपद्यते पृष्ठतः पार्श्वतश चान्या यावत्यस ताः परधारणाः करमशः पार्थिवं यच च वायव्यं खं तथा पयः जयॊतिषॊ यत तद ऐश्वर्यम अहंकारस्य बुद्धितः अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं करमशः परतिपद्यते विक्रमाश चापि यस्यैत तथा युङ्क्ते स यॊगतः अथास्य यॊगयुक्तस्य सिद्धिम आत्मनि पश्यतः निर्मथ्यमानः सूक्ष्मत्वाद रूपाणीमानि दर्शयेत शैशिरस तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः तथा देहाद विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्य उत अथ धूमस्य विरमे दवितीयं रूपदर्शनम जलरूपम इवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति अपां वयतिक्रमे चापि वह्नि रूपं परकाशते तस्मिन्न उपरते चास्य पीतवस्त्रवद इष्यते ऊर्णा रूपसवर्णं च तस्य रूपं परकाशते अथ शवेतां गतिं गत्वा वायव्यं सूक्ष्मम अप्य अजः अशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यम अव्यक्तं बरह्मणॊ ऽसय वै एतेष्व अपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु जातस्य पार्थिवैश्वर्ये सृष्टिर इष्टा विधीयते परजापतिर इवाक्षॊभ्यः शरीरात सृजति परजाः अङ्गुल्य अङ्गुष्ठ मात्रेण हस्तपादेन वा तथा पृथिवीं कम्पयत्य एकॊ गुणॊ वायॊर इति समृतः आकाशभूतश चाकाशे सवर्णत्वात परनश्यति वर्णतॊ गृह्यते चापि कामात पिबति चाशयान न चास्य तेजसा रूपं दृश्यते शाम्यते तथा अहंकारस्य विजितेर पञ्चैते सयुर वशानुगाः सन्नाम आत्मनि बुद्धौ च जितायां परभवत्य अथ निर्दॊषा परतिभा हय एनं कृत्स्ना समभिवर्तते तथैव वयक्तम आत्मानम अव्यक्तं परतिपद्यते यतॊ निःसरते लॊकॊ भवति वयक्तसंज्ञकः तत्राव्यक्तमयीं वयाख्यां शृणु तवं विस्तरेण मे तथा वयक्तमयीं चैव संख्यां पूर्वं निबॊध मे पञ्चविंशति तत्त्वानि तुल्यान्य उभयतः समम यॊगे सांख्ये ऽपि च तथा विशेषांस तत्र मे शृणु परॊक्तं तद वयक्तम इत्य एव जायते वर्धते च यत जीर्यते मरियते चैव चतुर्भिर लक्षणैर युतम विपरीतम अतॊ यत तु तद अब्व्यक्तम उदाहृतम दवाव आत्मानौ च वेदेषु सिधान्तेष्व अप्य उदाहृतौ चतुर्लक्षणजं तव अन्यं चतु वर्गं परचक्षते वयक्तम अव्यक्तजं चैव तथा बुद्धम अथेतरत सत्त्वं कषेत्रज्ञ इत्य एतद दवयम अप्य अनुदर्शितम दवाव आत्मनौ च वेदेषु विषयेषु च रज्यतः विषयात परतिसंहारः सांख्यानां सिद्धिलक्षणम निर्ममश चानहंकारॊ निर्द्वन्द्वश छिन्नसंशयः नैव करुध्यति न दवेष्टि नानृता भासते गिरः आक्रुष्टस तादितश चैव मित्रेण धयाति नाशुभम वाग दन्द कर्म मनसां तरयाणां च निवर्तकः समः सर्वेषु भूतेषु बरह्माणम अभिवर्तते नैवेच्छति न चानिच्छॊ यात्रा मात्रव्यवस्थितः अलॊलुपॊ ऽवयथॊ दान्तॊ न कृती न निराकृतिः नास्येन्द्रियम अनेकाग्रं नातिक्षिप्त मनॊरथः अहिंस्रः सर्वभूतानाम ईदृक सांख्यॊ विमुच्यते अथ यॊगाद विमुच्यन्ते कारणैर यैर निबॊध मे यॊगैश्वर्यम अतिक्रान्तॊ यॊ ऽतिक्रामति मुच्यते इत्य एषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः एवं भवति निर्द्वन्द्वॊ बरह्माणं चाधिगच्छति [वयास] अथ जञानप्लवं धीरॊ गृहीत्वा शान्तिम आस्थितः उन्मज्जंश च निमज्जंश च जञानम एवाभिसंश्रयेत [षुक्र] किं तज जञानम अथॊ विद्या यया निस्तरति दवयम परवृत्ति लक्षणॊ धर्मॊ निवृत्तिर इति चैव हि [वयास] यस तु पश्येत सवभावेन विनाभवम अचेतनः पुष्यते च पुनः सर्वान परज्ञया मुक्तहेतुकः येषां चैकान्त भावेन सवभवः कारणं मतम पूत्वा तृणबुसीकां वै ते लभन्ते न किं चन ये चैनं पक्षम आश्रित्य वर्तयन्त्य अल्पचेतसः सवभावं कारणं जञात्वा न शरेयः पराप्नुवन्ति ते सवभावॊ हि विनाशाय मॊहकर्म मनॊ भवः निरुक्तम एतयॊर एतत सवभावपरभावयॊः कृष्यादीनि हि कर्माणि सस्यसंहरणानि च परज्ञावद्भिः परकॢप्तानि यानासनगृहाणि च आक्रीदानां गृहाणां च गदानाम अगदस्य च परज्ञावन्तः परवक्तारॊ जञानवद्भिर अनुष्ठिताः परज्ञा संयॊजयत्य अर्थैः परज्ञा शरेयॊ ऽधिगच्छति राजानॊ भुञ्जते राज्यं परज्ञया तुल्यलक्षणाः पारावर्यं तु भूतानां जञानेनैवॊपलभ्यते विद्यया तात सृष्टानां विद्यैव परमा गतिः भूतानां जन्म सर्वेषां विविधानां चतुर्विधम जरय्व अन्दम अथॊद्भेदं सवेदं चाप्य उपलक्षयेत सथावरेभ्यॊ विशिष्टानि जङ्गमान्य उपलक्षयेत उपपन्नं हि यच चेष्टा विशिष्येत विशेष्ययॊः आहुर दविबहु पादानि जङ्गमानि दवयानि च बहु पाद्भ्यॊ विशिष्टानि दविपादानि बहून्य अपि दविपदानि दवयान्य आहुः पार्थिवानीतराणि च पार्थिवानि विशिष्टानि तानि हय अन्नानि भुञ्जते पार्थिवानि दवयान्य आहुर मध्यमान्य उत्तमानि च मध्यमानि विशिष्टानि जातिधर्मॊपधारणात मध्यमानि दवयान्य आहुर धर्मज्ञानीतराणि च धर्मज्ञानि विशिष्टानि कार्याकार्यॊपधारणात धर्मज्ञानि दवयान्य आहुर वेदज्ञानीतराणि च वेदज्ञानि विशिष्टानि वेदॊ हय एषु परतिष्ठितः वेदज्ञानि दवयान्य आहुः परवक्तॄणीतराणि च परवक्तॄणि विशिष्टानि सर्वधर्मॊपधारणात विज्ञायन्ते हि यैर वेदाः सर्वधर्मक्रिया फलाः सयज्ञाः सखिला वेदाः परवक्तृभ्यॊ विनिःसृताः परवक्तॄणि दवयान्य आहुर आत्मज्ञानीतराणि च आत्मज्ञानि विशिष्टानि जन्माजन्मॊपधारणात धर्मद्वयं हि यॊ वेद स सर्वः सर्वधर्मविद स तयागी सत्यसंकल्पः स तु कषान्तः स ईश्वरः धर्मज्ञानप्रतिष्ठं हि तं देवा बराह्मणं विदुः शब्दब्रह्मणि निष्णातं परे च कृतनिश्चयम अन्तःस्थं च बहिष्ठं च ये ऽधियज्ञाधिवैवतम जानन्ति तान नमस्यामस ते देवास तात ते दविजाः तेषु विश्वम इदं भूतं साग्रं च जगद आहितम तेषां माहात्म्यभावस्य सदृशं नास्ति किं चन आदिं ते निधनं चैव कर्म चातीत्य सर्वशः चतुर्विधस्य भूतस्य सर्वस्येशाः सवयम्भुवः [वयास] एषा पूर्वतरा वृत्तिर बराह्मणस्य विधीयते जञानवान एव कर्माणि कुर्वन सर्वत्र सिध्यति तत्र चेन न भवेद एवं संशयः कर्म निश्चये किं नु कर्म सवभावॊ ऽयं जञानं कर्मेति वा पुनः तत्र चेह विवित्सा सयाज जञानं चेत पुरुषं परति उपपत्त्युपलब्धिभ्यां वर्णयिष्यामि तच छृणु पौरुषं कारणं के चिद आहुः कर्मसु मानवाः दैवम एके परशंसन्ति सवभावं चापरे जनाः पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्ति सवभावतः तरयम एतत पृथग भूतम अविवेकं तु के चन एवम एतन न चाप्य एवम उभे चापि न चाप्य उभे कर्मस्थां विषमं बरूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः तरेतायां दवापरे चैव कलिजाश च ससंशयाः तपस्विनः परशान्ताश च सत्त्वस्थाश च कृते युगे अपृथग दर्शिनः सर्वे ऋक सामसु यजुःसुच कामद्वेषौ पृथग दृष्ट्वा तपः कृत उपासते तपॊ धर्मेण संयुक्तस तपॊनित्यः सुसंशितः तेन सर्वान अवाप्नॊति कामान यान मनसेच्छति तपसा तद अवाप्नॊति यद भूत्वा सृजते जगत तद भूतश च ततः सर्वॊ भूतानां भवति परभुः तद उक्तं वेदवादेषु गहनं वेद दर्शिभिः वेदान्तेषु पुनर वयक्तं करमयॊगेन लक्ष्यते आरम्भ यज्ञाः कषत्रस्य हविर यज्ञा विशः समृताः परिचारयज्ञाः शूद्राश च जपयज्ञा दविजातयः परिनिष्ठित कार्यॊ हि सवाध्यायेन दविजॊ भवेत कुर्याद अन्यन न वा कुर्यान मैत्रॊ बराह्मण उच्यते तरेतादौ सकला वेदा यज्ञा वर्णाश्रमास तथा संरॊधाद आयुषस तव एते वयस्यन्ते दवापरे युगे दवापरे विप्लवं यान्ति वेदाः कलियुगे तथा दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते कलेर अन्ते पुनः पुनः उत्सीदन्ति सवधर्माश च तत्राधर्मेण पीडिताः गवां भूमेश च ये चापाम ओषधीनां च ये रसाः अधर्मान्तर्हिता वेदा वेद धर्मास तथाश्रमाः विक्रियन्ते सवधर्मस्था सथावराणि चराणि च यथा सर्वाणि भूतानि वृष्टिर भौमानि वर्षति सृजते सर्वतॊ ऽङगानि तथा वेदा युगे युगे विसृतं कालनानात्वम अनादि निधनं च यत कीर्तितं तत पुरस्तान मे यतः संयान्ति यान्ति च धातेदं परभव सथानं भूतानां संयमॊ यमः सवभावेन परवर्तन्ते दवन्द्वसृष्टानि भूरिशः सर्गः कालॊ धृतिर वेदाः कर्ता कार्यं करियाफलम एतत ते कथितं तात यन मां तवं परिपृच्छसि [भी] इत्य उक्तॊ ऽभिप्रशस्यैतत परमर्षेस तु शासनम मॊक्षधर्मार्थसंयुक्तम इदं परस्तुं परचक्रमे [षुक] परजावाञ शरॊत्रियॊ यज्वा वृद्धः परज्ञॊ ऽनसूयकः अनागतम अनैतिह्यं कथं बरह्माधिगच्छति तपसा बरह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया सांख्ये वा यदि वा यॊगे एतत पृष्टॊ ऽभिधत्स्व मे मनसश चेन्द्रियाणां चाप्य ऐकाग्र्यं समवाप्यते येनॊपायेन पुरुषैस तच च वयाख्यातुम अर्हसि [वयास] नान्यत्र विद्या तपसॊर नान्यत्रेन्द्रिय निग्रहात नान्यत्र सर्वसंत्यागात सिद्धिं विन्दति कश चन महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः सवयम्भुवः भूयिष्ठं पराण भृद गरामे निविष्टानि शरीरिषु भूमेर देहॊ जलात सारॊ जयॊतिषश चक्षुषी समृते पराणापानाश्रयॊ वायुः खेष्व आकाशं शरीरिणाम करान्ते विष्णुर बले शक्रः कॊष्ठे ऽगनिर भुक्तम अर्छति कर्णयॊः परदिशः शरॊत्रे जिह्वायां वाक सरस्वती कर्णौ तवक चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी दर्शनानीन्द्रियॊक्तानि दवाराण्य आहारसिद्धये शब्दं सपर्शं तथारूपं रसं गन्धं च पञ्चमम इन्द्रियाणि पृथक तव अर्थान मनसॊ दर्शयन्त्य उत इन्द्रियाणि मनॊ युङ्क्ते वश्यान यन्तेव वाजिनः मनश चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषाम ईश्वरं मनः नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस तथा इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश च सवभावश चेतना मनः पराणापानौ च जीवश च नित्यं देहेषु देहिनाम आश्रयॊ नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दॊ न चेतना सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान वै कदा चन एवं सप्त दशं देहे वृतं सॊदशभिर गुणैः मनीसी मनसा विप्रः पश्यत्य आत्मानम आत्मनि न हय अयं चक्षुषा दृश्यॊ न च सर्वैर अपीन्द्रियैः मनसा संप्रदीप्तेन महान आत्मा परकाशते अशब्द सपर्शरूपं तद अरसागन्धम अव्ययम अशरीरं शरीरे सवे निरीक्षेत निरिन्द्रियम अव्यक्तं वयक्तदेहेषु मर्त्येष्व अमरम आश्रितम यॊ ऽनुपश्यति स परेत्य कल्पते बरह्मभूयसे विद्याभिजन संपन्ने बराह्मणे गवि हस्तिनि शुनि चैव शवपाके च पण्डिताः समदर्शिनः स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु धरुवेषु च वसत्य एकॊ महान आत्मा येन सर्वम इदं ततम सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि यदा पश्यति भूतात्मा बरह्म संपद्यते तदा यावान आत्मनि वेदात्मा तावान आत्मा परात्मनि य एवं सततं वेद सॊ ऽमृतत्वाय कल्पते सर्वभूतात्म भूतस्य सर्वभूतहितस्य च देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः शकुनीनाम इवाकाशे जले वारि चरस्य वा यथागतिर न दृश्येत तथैव सुमहात्मनः कालः पचति भूतानि सर्वाण्य एवात्मनात्मनि यस्मिंस तु पच्यते कालस तं न वेदेह कश्चनन न तद ऊर्ध्वं न तिर्यक च नाधॊ न च तिरः पुनः न मध्ये परतिगृह्णीते नैव कश चित कुतश चन सर्वे ऽनतःस्था इमे लॊका बाह्यम एषां न किं चन यः सहस्रं समागच्छेद यथा बानॊ गुणच्युतः नैवान्तं कारणस्येयाद यद्य अपि सत्या मनॊजवः तस्मात सूक्ष्मात सूक्ष्मतरं नास्ति सथूलतरं ततः सर्वतः पनि पादान्तं सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखम सर्वतः शरुतिमल लॊके सर्वम आवृत्य तिष्ठति तद एवानॊर अनुतरं तन महद भयॊ महत्तरम तद अन्तः सर्वभूतानां धरुवं तिष्ठन न दृश्यते अक्षरं च कषरं चैव दवैधी भावॊ ऽयम आत्मनः कषरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं हय अमृतम अक्षरम नवद्वारं पुरं गत्व हंसॊ हि नियतॊ वशी ईशः सर्वस्य भूतस्य सथावरस्य चरस्य च हानि भङ्गविकल्पानां नवानां संश्रयेण च शरीराणाम अजस्याहुर हंसत्वं पारदर्शिनः हंसॊक्तं चाक्षरं चैव कूतस्थं यत तद अक्षरम तद विद्वान अक्षरं पराप्य जहाति पराण जन्मनी [वयास] पृच्छतस तव सत पुत्र यथावद इह तत्त्वतः सांख्यन्यायेन संयुक्तं यद एतत कीर्तितं मया यॊगकृत्यं तु ते कृत्स्नं वर्तयिष्यामि तच छृणु एकत्वं बुद्धिमनसॊर इन्द्रियाणां च सर्वशः आत्मनॊ धयायिनस तात जञानम एतद अनुत्तमम तद एतद उपशान्तेन दान्तेनाध्यात्म शीलिना आत्मारामेण बुद्धेन बॊद्धव्यं शुचि कर्मणा यॊगदॊषान समुच्छिद्य पञ्च यान कवयॊ विदुः कामं करॊधं च लॊभं च भयं सवप्नं च पञ्चमम करॊधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात सत्त्वसंसेवनाद धीरॊ निद्राम उच्छेत्तुम अर्हति धृत्या शिश्नॊदरं रक्षेत पाणि पादं च चक्षुषा चक्षुः शरॊत्रे च मनसा मनॊ वाचं च कर्मणा अप्रमादाद भयं जह्याल लॊभं पराज्ञॊपसेवनात एवम एतान यॊगदॊषाञ जयेन नित्यम अतन्द्रितः अग्नींश च बराह्मणांश चार्चेद देवताः परनमेत च वर्जयेद रुषितां वाचं हिंसा युक्तां मनॊऽनुगाम बरह्मतेजॊमयं शुक्रं यस्य सर्वम इदं रसः एकस्य भूतं भूतस्य दवयं सथावरजङ्गमम धयानम अध्ययनं दानं सत्यं हरीर आर्जवं कषमा शौचम आहारसंशुद्धिर इन्द्रियाणां च निग्रहः एतैर विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति सिध्यन्ति चास्य सर्वार्था विज्ञानं च परवर्तते समः सर्वेषु भूतेषु लब्धालब्धेन वर्तयन धूतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्व आहारॊ जितेन्द्रियः कामक्रॊधौ वशे कृत्वा निनीसेद बरह्मणः पदम मनसश चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः पराग रात्रापररात्रेषु धारयेन मन आत्मना जन्तॊः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यद एकं छिद्रम इन्द्रियम ततॊ ऽसय सरवति परज्ञा दृतेः पादाद इवॊदकम मनस तु पूर्वम आदद्यात कुमीनान इव मत्स्यहा ततः शरॊत्रं ततश चक्षुर जिह्वां घराणं च यॊगवित तत एतानि संयम्य मनसि सथापयेद यतिः तथैवापॊह्य संकल्पान मनॊ हय आत्मनि धारयेत पञ्च जञानेन संधाय मनसि सथापयेद यतिः यदैतान्य अवतिष्ठन्ते मनः सस्थानि चात्मनि परसीदन्ति च संस्थाय तदा बरह्म परकाशते विधूम इव दीप्तार्चिर आदित्य इव दीप्तिमान वैद्युतॊ ऽगनिर इवाकाशे पश्यत्य आत्मानम आत्मना सर्वं च तत्र सर्वत्र वयापकत्वाच च दृश्यते तं पश्यन्ति महात्मानॊ बराह्मणा ये मनीषिणः धृतिमन्तॊ महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः एवं परिमितं कालम आचरन संशितव्रतः आसीनॊ हि रहस्य एकॊ गच्छेद अक्षरसात्म्यताम परमॊहॊ भरम आवर्तॊ घराणश्रवण दर्शने अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतॊष्णे मारुताकृतिः परतिभाम उपसर्गांश चाप्य उपसंगृह्य यॊगतः तांस तत्त्वविद अनादृत्य सवात्मनैव निवर्तयेत कुर्यात परिचयं यॊगे तैकाल्यं नियतॊ मुनिः गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षाग्रेषु च यॊजजेत संनियम्येन्द्रियग्राहं गॊष्ठे भान्द मना इव एकाग्रश चिन्तयेन नित्यं यॊगान नॊद्वेजयेन मनः येनॊपायेन शक्येत संनियन्तुं चलं मनः तं तं युक्तॊ निषेवेत न चैव विचलेत ततः शून्या गिरिगुहाश चैव देवतायतनानि च शून्यागाराणि चैकाग्रॊ निवासार्थम उपक्रमेत नाभिष्वजेत परं वाचा कर्मणा मनसापि वा उपेक्षकॊ यताहारॊ लब्धालब्धे समॊ भवेत यश चैनम अभिनन्देत यश चैनम अपवादयेत समस तयॊश चाप्य उभयॊर नाभिध्यायेच छुभाशुभम न परहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः एवं सर्वात्मनः साधॊः सर्वत्र समदर्शिनः सॊ मासान नित्ययुक्तस्य शब्दव्रह्मातिवर्तते वेदनार्ताः परजा दृष्ट्वा समलॊक्षाश्म काञ्चनः एतस्मिन निरतॊ मार्गे विरमेन न विमॊहितः अपि वर्णाव अकृष्टस तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी ताव अप्य एतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम अजं पुराणम अजरं सनातनं; यद इन्द्रियैर उपलभते नरॊ ऽचलः अनॊर अनीयॊ महतॊ महत्तरं; तदात्मना पश्यति युक्तात्मवान इदं महर्षेर वचनं महात्मनॊ; यथावद उक्तं मनसानुदृश्य च अवेक्ष्य चेयात परमेष्ठि सात्म्यतां; परयान्ति यां भूतगतिं मनीषिणः [षुक्र] यद इदं वेद वचनं कुरु कर्म तयजेति च कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा एतद वै शरॊतुम इच्छामि तद भवान परब्रवीतु मे एतत तव अन्यॊन्यवैरूप्ये वर्तते परतिकूलतः [भी] इत्य उक्तः परत्युवाचेदं पराशर सुतः सुतम कर्म विद्यामयाव एतौ वयाख्यास्यामि कषराक्षरौ यां दिशं विद्यया यान्ति यां च गच्छन्ति कर्मणा शृणुष्वैक मनाः पुत्र गह्वरं हय एतद अन्तरम अस्ति धर्म इति परॊक्तं नास्तीत्य अत्रैव यॊ वदेत तस्य पक्षस्य सदृशम इदं मम भवेद अथ दवाव इमाव अथ पन्थानौ यत्र वेदाः परतिष्ठिताः परवृत्ति लक्षणॊ धर्मॊ निवृत्तौ च सुभासितः कर्मणा बध्यते तन्तुर विद्यया तु परमुच्यते तस्मात कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः कर्मणा जायते परेत्य मूर्तिमान सॊदशात्मकः विद्यया जायते नित्यम अव्ययॊ हय अव्ययात्मकः कर्म तव एके परशंसन्ति सवल्प बुद्धितरा नराः तेन ते देहजालानि रमयन्त उपासते ये तु बुद्धिं परां पराप्ता धर्मनैपुण्य दर्शिनः न ते कर्म परशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न इव कर्मणः फलम आप्नॊति सुखदुःखे भवाभवौ विद्यया तद अवाप्नॊति यत्र गत्वा न शॊचति यत्र गत्वा न मरियते यत्र गत्वा न जायते न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते यत्र तद बरह्म परमम अव्यक्तम अजरं धरुवम अव्याहतम अनायासम अमृतं चावियॊगि च दवन्द्वैर यत्र न बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा समाः सर्वत्र मैत्राश च सर्वभूतहिते रताः विद्यामयॊ ऽनयः पुरुषस तात कर्ममयॊ ऽपरः विद्धि चन्द्रमसं दर्शे सूक्ष्मया कलया सथितम तद एतद ऋषिणा परॊक्तं विस्तरेणानुमीयते नवजं शशिनं दृष्ट्वा वक्रं तन्तुम इवाम्बरे एकादश विकारात्मा कला संभारसंभृतः मूर्तिमान इति तं विद्धि तात कर्म गुणात्मकम देवॊ यः संश्रितस तस्मिन्न अब्बिन्दुर इव पुष्करे कषेत्रज्ञं तं विजानीयान नित्यं तयागजितात्मकम तमॊ रजश च सत्त्वं च विद्धि जीव गुणान इमान जीवम आत्मगुणं विद्याद आत्मानं परमात्मनः सचेतनं जीव गुणं वदन्ति; स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम ततः परं कषेत्रविदॊ वदन्ति; परावर्तयद यॊ भुवनानि सप्त [षुक्र] कषरात परभृति यः सर्गः सगुणानीन्द्रियाणि च बुद्ध्यैश्वर्याभिसर्गार्थं यद धयानं चात्मनः शुभम भूय एव तु लॊके ऽसमिन सद्वृत्तिं वृत्ति हैतुकीम यया सन्तः परवर्तन्ते तद इच्छाम्य अनुवर्णितम वेदे वचनम उक्तं तु कुरु कर्म तयजेति च कथम एतद विजानीयां तच च वयाख्यातुम अर्हसि लॊकवृत्तान्ततत्त्वज्ञः पूतॊ ऽहं गुरु शासनात कृत्वा बुद्धिं वियुक्तात्मा तयक्ष्याम्य आत्मानम अव्यथः [वयास] यैषा वै विहिता वृत्तिः पुरस्ताद बरह्मणा सवयम एषा पूर्वतरैः सद्भिर आचीर्णा परमर्षिभिः बरह्मचर्येण वै लॊकाञ जयन्ति परमर्षयः आत्मनश च हृदि शरेयस तव अन्विच्छ मनसात्मनि वने मूलफलाशी च तप्यन सुविपुलं तपः पुण्यायतन चारी च भूतानाम अविहिंसकः विधूमे सन्नमुसले वानप्रस्थप्रतिश्रये काले पराप्ते चरन भैक्षं कल्पते बरह्मभूयसे निःस्तुतिर निर्नमस्कारः परित्यज्य शुभाशुभे अरण्ये विचरैकाकी येन केन चिद आशितः [षुक] यद इदं वेद वचनं लॊकवादे विरुध्यते परमाने चाप्रमाने च विरुद्धे शास्त्रता कुतः इत्य एतच छरॊतुम इच्छामि भगवान परब्रवीतु मे कर्मणाम अविरॊधेन कथम एतत परवर्तते [भी] इत्य उक्तः परत्युवाचेदं गन्धवत्याः सुतः सुतम ऋषिस तत पूजयन वाक्यं पुत्रस्यामित तेजसः गृहस्थॊ बरह्मचारी च वानप्रस्थॊ ऽथ भिक्षुकः यथॊक्तकारिणः सर्वे गच्छन्ति परमां गतिम एकॊ य आश्रमान एतान अनुतिष्ठेद यथाविधि अकाम दवेषसंयुक्तः स परत्र महीयते चतुर्पदॊ हि निःश्रेणी बरह्मण्य एषा परतिष्ठिता एताम आश्रित्य निःश्रेणीं बरह्मलॊके महीयते आयुषस तु चतुर्भागं बरह्मचार्यनसूयकः गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद धर्मार्थकॊविदः कर्मातिरेकेण गुरॊर अध्येतव्यं बुभूसता दक्षिणॊ नापवादी सयाद आहूतॊ गुरुम आश्रयेत जघन्यशायी पूर्वं सयाद उत्थायी गुरु वेश्मनि यच च शिष्येण कर्तव्यं कार्यं दासेन वा पुनः कृतम इत्य एव तत सर्वं कृत्वा तिष्ठेत पार्श्वतः किंकरः सर्वकारी च सर्वकर्मसु कॊविदः शुचिर दक्षॊ गुणॊपेतॊ बरूयाद इषुर इवात्वरः चक्षुषा गुरुम अव्यग्रॊ निरीक्षेत जितेन्द्रियः नाभुक्तवति चाश्नीयाद अपीतवति नॊ पिबेत न तिष्ठति तथासीत नासुप्ते परस्वपेत च उत्तानाभ्यां च पानिभ्यां पादाव अस्य मृदु सपृचेत दक्षिणं दक्षिणेनैव सव्यं सव्येन पीडयेत अभिवाद्य गुरुं बरूयाद अधीस्व भगवन्न इति इदं करिष्ये भगवन्न इदं चापि कृतं मया इति सर्वम अनुज्ञाप्य निवेद्य गुरवे धनम कुर्यात कृत्वा च तत सर्वम आख्येयं गुरवे पुनः यांस तु गन्धान रसान वापि बरह्मचारी न सेवते सेवेत तान समावृत्त इति धर्मेषु निश्चयः ये के चिद विस्तरेणॊक्ता नियमा बरह्मचारिणः तान सर्वान अनुगृह्णीयाद भवेच चानपगॊ गुरॊः स एवं गुरवे परीतिम उपहृत्य यथाबलम आश्रमेष्व आश्रमेष्व एवं शिष्यॊ वर्तेत कर्मणा वेद वरतॊपवासेन चतुर्थे चायुषॊ गते गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावर्तेद यथाविधि धर्मलब्धैर युतॊ दारैर अग्नीन उत्पाद्य धर्मतः दवितीयम आयुषॊ भागं गृहमेधि वरती भवेत [वयास] दवितीयम आयुषॊ भागं गृहमेधी गृहे वसेत धर्मलब्धैर युतॊ दारैर अग्नीन उत्पाद्य सुव्रतः गृहस्थ वृत्तयश चैव चतस्रः कविभिः समृताः कुसूल धान्यः परथमः कुम्भी धान्यस तव अनन्तरम अश्वस्तनॊ ऽथ कापॊतीम आश्रितॊ वृत्तिम आहरेत तेषां परः परॊ जयायान धर्मतॊ लॊकजित्तमः सः कमा वर्तयत्य एकस तरिभिर अन्यः परवर्तते दवाभ्याम एकश चतुर्थस तु बरह्म सत्त्रे वयवस्थितः गृहमेधि वरतान्य अत्र महान्तीह परचक्षते नात्मार्थं पाचयेद अन्नं न वृथा घातयेत पशून परानी वा यदि वाप्रानी संस्कारं यजुषार्हति न दिवा परस्वपेज जातु न पूर्वापररात्रयॊः न भुञ्जीतान्तराकाले नानृताव आह्वयेत सत्रियम नास्यानश्नन वसेद विप्रॊ गृहे कश चिद अपूजितः तथास्यातिथयः पूज्या हव्यकव्य वहाः सदा वेद विद्याव्रतस्नाताः शरॊत्रिया वेदपारगाः सवधर्मजीविनॊ दान्ताः करियावन्तस तपस्विनः तेषां हव्यं च कव्यं चाप्य अर्हणार्थं विधीयते न खरैः संप्रयातस्य सवधर्माज्ञानकस्य च अपविद्धाग्निहॊत्रस्य गुरॊर वालीक कारिणः संविहागॊ ऽतर भूतानां सर्वेषाम एव शिष्यते तथैवापचमानेभ्यः परदेयं गृहमेधिना विघसाशी भवेन नित्यं नित्यं चामृतभॊजनः अमृतं यज्ञशेषं सयाद भॊजनं हविषा समम भृत्यशेषं तु यॊ ऽशनाति तम आहुर विघसाशिनम सवदारनिरतॊ दान्तॊ हय अनसूयुर जितेन्द्रियः ऋत्विक पुरॊहिताचार्यैर मातुलातिथि संश्रितैः वृद्धबालातुरैर वैद्यैर जञातिसंबन्धिबान्धवैः माता पितृभ्यां जामीभिर भरात्रा पुत्रेण भार्यया दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत एतान विमुच्य संवादान सर्वपापैः परमुच्यते एतैर जितैस तु जयति सर्वाँल लॊकान न संशयः आचार्यॊ बरह्मलॊकेशः पराजापत्ये पिता परभुः अतिथिस तव इन्द्रलॊकेशॊ देवलॊकस्य चर्त्विजः जामयॊ ऽपसरसां लॊके वैश्वदेवे तु जञातयः संबन्धिबान्धवा दिक्षु पृथिव्यां मातृमातुलौ वृद्धबालातुर कृशास तवाकाशे परभविष्णयः भराता जयेष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः सवका तनुः छाया सवा दाशवर्गस तु दुहिता कृपणं परम तस्माद एतैर अधिक्षिप्तः सहेन नित्यम असंज्वरः गृहधर्मरतॊ विद्वान धर्मनित्यॊ जितक्लमः न चार्थबद्धः कर्माणि धर्मं वा कं चिद आचरेत गृहस्थ वृत्तयस तिस्रस तासां निःश्रेयसं परम परस्परं तथैवाहुश चातुराश्रम्यम एव तत ये चॊक्ता नियमास तेषां सर्वं कार्यं बुभूसता कुम्भी धान्यैर उञ्छशिलैः कापॊतीं चास्थितैस तथा यस्मिंश चैते वसन्त्य अर्हास तद रास्त्रम अभिवर्धते दश पूर्वान दश परान पुनाति च पितामहान गृहस्थ वृत्तयस तव एता वर्तयेद यॊ गतव्यथः सचक्रचर लॊकानां सदृशीं पराप्नुयाद गतिम यतेन्द्रियाणाम अथ वा गतिर एषा विधीयते सवर्गलॊकॊ गृहस्थानाम उदारमनसां हितः सवर्गॊ विमानसंयुक्तॊ वेद दृष्टः सुपुष्पितः सवर्गलॊके गृहस्थानां परतिष्ठा नियतात्मनाम बरह्मणा विहिता शरेणिर एषा यस्मात परमुच्यते दवितीयं करमशः पराप्य सवर्गलॊके महीयते अतः परं परमम उदारम आश्रमं; तृतीयम आहुस तयजतां कलेवरम वनौकसां गृहपतिनाम अनुत्तमं; शृणुष्वैतत कलिष्टशरीरकारिणाम [भी] परॊक्ता गृहस्थ वृत्तिस ते विहिता या मनीसिनाम तदनन्तरम उक्तं यत तन निबॊध युधिष्ठिर करमशस तव अवधूयैनां तृतीयां वृत्तिम उत्तमाम संयॊगव्रतखिन्नानां वानप्रस्थाश्रमौकसाम शरूयतां पार्थ भद्रं ते सर्वलॊकाश्रयात्मनाम परेक्षापूर्वं परवृत्तानां पुण्यदेशनिवासिनाम [व] गृहस्थस तु यदा पश्येद वली पलितम आत्मनः अपत्यस्यैव चापत्यं वनम एव तदाश्रयेत तृतीयम आयुषॊ भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत तान एवाग्नीन परिचरेद यजमानॊ दिवौकसः नियतॊ नियताहारः सस्थ भक्तॊ ऽपरमादवान तद अग्निहॊत्रं ता गावॊ यज्ञाङ्गानि च सर्वशः अकृष्टं वै वरीहि यवं नीवारं विघसानि च हवींसि संप्रयच्छेत मखेष्व अत्रापि पञ्चसु वानप्रस्थाश्रमे ऽपय एताश चतस्रॊ वृत्तयः समृताः सद्यः परक्षालकाः के चित के चिन मासिक संचयाः वार्षिकं संचयं के चित के चिद दवादश वार्षिकम कुर्वन्त्य अतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थ सिद्धये अभ्रावकाशा वर्षासु हेमन्ते जलसंश्रयाः गरीस्मे च पञ्चतपसः शश्वच च मित भॊजनाः भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठेद वा परपदैर अपि सथानासनैर वर्तयन्ति सवनेष्व अभिषिञ्चते दन्तॊलूखलिनः के चिद अश्मकुत्तास तथापरे शुक्लपक्षे पिबन्त्य एके यवागूं कवथितां सकृत कृष्णपक्षे पिबन्त्य एके भुञ्जते च यथाक्रमम मूलैर एके फलैर एके पुष्पैर एके दृध वरताः वर्तयन्ति यथान्यायं वैखानस मतं शरिताः एताश चान्याश च विविधा दिक्षास तेषां मनीसिनाम चतुर्थश चौपनिषदॊ धर्मः साधारणः समृतः वानप्रस्थॊ गृहस्थश च ततॊ ऽनयः संप्रवर्तते अस्मिन्न एव युगे तात विप्रैः सर्वार्थदर्शिभिः अगस्त्यः सप्त ऋषयॊ मधुच्छन्दॊ ऽघमर्षणः सांकृतिः सुदिवा तन्दिर यवान्नॊ ऽथ कृतश्रमः अहॊवीर्यस तथा कव्यास तान्द्यॊ मेधातिथिर बुधः शलॊ वाकश च निर्वाकः शून्यपालः कृतश्रमः एवं धर्मसु विद्वांसस ततः सवर्गम उपागमन तात परत्यक्षधर्माणस तथा यायावरा गणाः ऋषीणाम उग्रतपसां धर्मनैपुन दर्शिनाम अव्याच्यापरिमेयाश च बराह्मणा वनम आश्रिताः वैखानसा वालखिल्याः सिकताश च तथापरे कर्मभिस ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः गताः परत्यक्षधर्माणस ते सर्वे वनम आश्रिताः अनक्षत्रा अनाधृष्या दृश्यन्ते जयॊतिषां गणाः जरया च परिद्यूनॊ वयाधिना च परपीदितः चतुर्थे चायुषः शेषे वानप्रस्थाश्रमं तयजेत सद्यस्कारां निरूप्येष्टिं सर्ववेद सदक्षिणाम आत्मयाजी सॊ ऽऽतमरतिर आत्मक्रीतात्म संश्रयः आत्मन्य अग्नीन समारॊप्य तयक्त्वा सर्वपरिग्रहान सद्यस्क्रांश च यजेद यज्ञान इष्टीश चैवेह सर्वदा सदैव याजिनां यज्ञाद आत्मनीझ्या निवर्तते तरींश चैवाग्नीन यजेत सम्यग आत्मन्य एवात्म मॊक्षणात पराणेभ्यॊ यजुषा पञ्च सः पराश्नीयाद अकुत्सयन केशलॊम नखान वाप्य वानप्रस्थॊ मुनिस ततः आश्रमाद आश्रमं सद्यः पूतॊ गच्छति कर्मभिः अभयं सर्वभूतेभ्यॊ यॊ दत्त्वा परव्रजेद दविजः लॊकास तेजॊमयास तस्य परेत्य चानन्त्यम अश्नुते सुशील वृत्तॊ वयपनीतकल्मषॊ; न चेह नामुत्र च कर्तुम ईहते अरॊष मॊहॊ गतसंधि विग्रहॊ; भवेद उदासीनवद आत्मविन नरः यमेषु चैवात्म गतेषु न वयथेत; सवशास्त्रसूत्राहुति मन्त्रविक्रमः भवेद यथेष्टा गतिर आत्मयाजिनॊ; न संशयॊ धर्मपरे जीतेन्द्रिये ततः परं शरेष्ठम अतीव सद्गुणैर; अधिष्ठितं तरीन अधिवृत्तम उत्तमम चतुर्थम उक्तं परमाश्रमं शृणु; परकीर्त्यमानं परमं परायनम [षुक्र] वर्तमानस तथैवात्र वानप्रस्थाश्रमे यथा यॊक्तव्यॊ ऽऽतमा यथाशक्त्या परं वै काङ्क्षता पदम [वयास] पराप्य संस्कारम एताभ्याम आश्रमाभ्यां ततः परम यत कार्यं परमार्थार्थं तद इहैकमनाः शृणु कसायं पाचयित्वा तु शरेणि सथानेषु च तरिषु परव्रजेच च परं सथानं परिव्रज्याम अनुत्तमाम तद भवान एवम अभ्यस्य वर्ततां शरूयतां तथा एक एव चरेन नित्यं सिद्ध्यर्थम असहायवान एकश चरति यः पश्यन न जहाति न हीयते अनग्निर अनिकेतः सयाद गरामम अन्नार्थम आश्रयेत अश्वस्तन विधानः सयान मुनिर भावसमन्वितः लघ्वाशी नियताहारः सकृद अन्ननिषेविता कपालं वृक्षमूलानि कुचेलम असहायता उपेक्षा सर्वभूतानाम एतावद भिक्ष लक्षणम यस्मिन वाचः परविशन्ति कूपे पराप्ताः शिला इव न वक्तारं पुनर यान्ति स कैवल्याश्रमे वसेत नैव पश्येन न शृणुयाद अवाच्यं जातु कस्य चित बराह्मणानां विशेषेण नैव बरूयात कथंचनन यद बराह्मणस्य कुशलं तद एव सततं वदेत तूस्नीम आसीत निन्दायां कुर्वन भेषजम आत्मनः येन पूर्णम इवाकाशं भवत्य एकेन सर्वदा शून्यं येन जनाकीर्णं तं देवा बराह्मणं विदुः येन केन चिद आछन्नॊ येन केन चिद आशितः यत्रक्व चन शायी च तं देवा पराभमं विदुः अहेर इव गणाद भीतः सौहित्यान नरकाद इव कुनपाद इव स सत्रीभ्यस तं देवा बराह्मणं विदुः न करुध्येन न परहृष्येच च मानितॊ ऽमानितश च यः सर्वभूतेष्व अभयदस तं देवा बराह्मणं विदुः नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम कालम एव परतीक्षेत निदेशं भृतकॊ यथा अनभ्याहत चित्तः सयाद अनभ्याहत वाक तथा निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यॊ निरमित्रस्य किं भयम अभयं सर्वभूतेभ्यॊ भूतानाम अभयं यतः तस्य देहाद विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चनन यथा नागपदे ऽनयानि पदानि पदगामिनाम सर्वाण्य एवापिधीयन्ते पदजातानि कौञ्चरे एवं सर्वम अहिंसायां धर्मार्थम अपिधीयते अमृतः सनित्यं वसति यॊ ऽहिंसां परतिपद्यते अहिंसकः समः सत्यॊ धृतिमान नियतेन्द्रियः शरण्यः सर्वभूतानां गतिम आप्नॊत्य अनुत्तमाम एवं परज्ञान तृप्तस्य निर्भयस्य मनीषिणः न मृत्युर अतिगॊ भावः स मृत्युम अधिगच्छति विमुक्तं सर्वसङ्गेभ्यॊ मुनिम आकाशवत सथितम अस्वम एकचरं शान्तं तं देवा बराह्मणं विदुः जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मॊ ऽरत्य अर्थम एव च अहॊरात्राश च पुण्यार्थं तं देवा बराह्मणं विदुः निराशिषम अनारम्भं निर्नमस्कारम अस्तुतिम अक्षीण कषीणकर्माणं तं देवा बराह्मणं विदुः सर्वाणि भूतानि सुखे रमन्ते; सर्वाणि दुःखस्य भृशं तरसन्ति तेषां भयॊत्पादन जातखेदः; कुर्यान न कर्माणि हि शरद्दधानः दानं हि भूताभय दक्षिणायाः; सर्वाणि दानान्य अधितिष्ठतीह तीक्ष्णां तनुं यः परथमं जहाति; सॊ ऽनन्तम आप्नॊत्य अभयं परजाभ्यः उत्तान आस्येन हविर जुहॊति; लॊकस्य नाभिर जगतः परतिष्ठा तस्याङ्गम अङ्गानि कृताकृतं च; वैश्वानरः सर्वम एव परपेदे परादेश मात्रे हृदि निश्रितं यत; तस्मिन परानान आत्मयाजी जुहॊति तस्याग्निहॊत्रं हुतम आत्मसंस्थं; सर्वेषु लॊकेषु सदैव तेषु दैवं तरिधातुं तरिवृतं सुपर्णं; ये विद्युर अग्र्यं परमार्थतां च ते सर्वलॊकेषु महीयमाना; देवाः समर्थाः सुकृतं वरजन्ति वेदांश च वेद्यं च विधिं च कृत्स्नम; अथॊ निरुक्तं परमार्थतां च सर्वं शरीरात्मनि यः परवेद; तस्मै सम देवाः सपृहयन्ति नित्यम भूमाव असक्तं दिवि चाप्रमेयं; हिरन मयं यॊ ऽनदजम अन्दमध्ये पतत्रिणं पक्षिणम अन्तरिक्षे; यॊ वेद भॊग्यात्मनि दीप्तरश्मिः आवर्तमाम अजरं विवर्तनं; सॊ नेमिकं दवादशारं सुपर्व यस्येदम आस्ये परियाति विश्वं; तत कालचक्रं निहितं गुहायाम यः संप्रसादं जगतः शरीरं; सर्वान स लॊकान अधिगच्छतीह तस्मिन हुतं तर्पयतीह देवांस; ते वै तृप्तास तर्पयन्त्य आस्यम अस्य तेजॊमयॊ नित्यतनुः पुराणॊ; लॊकान अनन्तान अभयान उपैति भूतानि यस्मान न तरसन्ते कदा चित; स भूतेभ्यॊ न तरसते कदा चित अगर्हणीयॊ न च गर्हते ऽनयान; स वै विप्रः परमात्मानम ईक्षेत विनीतमॊहॊ वयपनीतकल्मषॊ; न चेह नामुत्र च ये ऽरथम ऋच्छति अरॊष मॊहः सम लॊष्ट काञ्चनः; परहीन शॊकॊ गतसंधि विग्रहः अपेतनिन्दास्तुतिर अप्रियाप्रियश; चरन्न उदासीनवद एष भिक्षुकः [वयास] परकृतेस तु विकारा ये कषेत्रज्ञस तैः परिश्रितः ते चैनं न परजानन्ति स तु जानाति तान अपि तैश चैष कुरुते कार्यं मनः सस्थैर इहेन्द्रियैः सुदान्तैर इव संयन्ता दृधैः परमवाजिभिः इन्द्रियेभ्यॊ परा हय अर्था अर्थेभ्यः परमं मनः मनसस तु परा बुद्धिर बुद्धेर आत्मा महान परः महतः परम अव्यक्तम अव्यक्तात परतॊ ऽमृतम अमृतान न परं किं चित सा काष्ठा सा परा गतिः एवं सर्वेषु भूतेषु गूढॊ ऽऽतमा न परकाशते दृश्यते तवाग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः अन्तरात्मनि संलीयमनः सस्थानि मेधया इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश च बहु चिन्त्यमचिन्तयन धयानॊपरमणं कृत्वा विद्या संपादितं मनः अनीश्वरः परशान्तात्म ततॊ ऽरछत्य अमृतं पदम इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यॊ मृत्युम उपाश्नुते हित्वा तु सर्वसंकल्पान सत्त्वे चित्तं निवेशयेत सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालंजरॊ भवेत चित्तप्रसादेन यतिर जहाति हि शुभाशुभम परसन्नात्मात्मनि सथित्वा सुखम आनन्त्यम अश्नुते लक्षणं तु परसादस्य यथा तृप्तः सुखं सवपेत निवाते वा यथा दीपॊ दीप्यमानॊ न कम्पते एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्न आत्मानम आत्मना सत्त्वाहार विशुद्धात्मा पश्यत्य आत्मानम आत्मनि रहस्यं सर्ववेदानाम अनैतिह्यम अनागमम आत्मप्रत्ययिकं शास्त्रम इदं पुत्रानुशासनम धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद वसु दशेदम ऋक सहस्राणि निर्मथ्यामृतम उद्धृतम नव नीतं यथा दध्नः काष्ठाद अग्निर यथैव च तथैव विदुषां जञानं पुत्र हेतॊः समुद्धृतम सनातकानाम इदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम तद इदं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने नावेद विदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्ट कारिणे न तर्क शास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च शलाघते शलाघनीयाय परशान्ताय तपस्विने इदं परियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय च रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचनन यद्य अप्य अस्य महीं दद्याद रत्नपूर्णाम इमां नरः इदम एव ततः शरेय इति मन्येत तत्त्ववित अतॊ गुह्यतरार्थं तद अध्यात्मम अतिमानुषम यत तन महर्षिभिर दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि यन मां तवं परिपृच्छसि [षुक्र] अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनर एव वदस्व मे यद अध्यात्मं यथा चेदं भगवन्न ऋषिसत्तम [वयास] अध्यात्मं यद इदं तात पुरुषस्येह विद्यते तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि तस्य वयाख्याम इमां शृणु भूमिर आपस तथा जयॊतिर वायुर आकाशम एव च महाभूतानि भूतानां सागरस्यॊर्मयॊ यथा परसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः तद्वन महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते इति तन्मयम एवेदं सर्वं सथावरजङ्गमम सर्गे च परलये चैव तस्मान निर्दिश्यते तथा महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत अकरॊत तात वैषम्यं यस्मिन यद अनुपश्यति [षुक] अकरॊद यच छरीरेषु कथं तद उपलक्षयेत इन्द्रियाणि गुणाः के चित कथं तान उपलक्षयेत [वयास] एतत ते वर्तयिष्यामि यथावद इह दर्शनम शृणु तत्त्वम इहैकाग्रॊ यथातत्त्वं यथा च तत शब्दः शरॊत्रं तथा खानि तरयम आकाशसंभवम पराणश चेष्टा तथा सपर्श एते वायुगुणास तरयः रूपं चक्षुर विपाकश च तरिधा जयॊतिर विधीयते रसॊ ऽथ रसनं सनेहॊ गुणास तव एते तरयॊ ऽमभसाम घरेयं घराणं शरीरं च भूमेर एते गुणास तरयः एतावान इन्द्रियग्रामॊ वयाख्यातः पाञ्चभौतिकः वायॊः सपर्शॊ रसॊ ऽदभ्यश च जयॊतिषॊ रूपम उच्यते आकाशप्रभवः शब्दॊ गन्धॊ भूमिगुणः समृतः मनॊ बुद्धिश च भावश च तरय एते ऽऽतमयॊनिजाः न गुणान अतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः इन्द्रियाणि नरे पञ्च सस्थं तु मन उच्यते सप्तमीं बुद्धिम एवाहुः कषेत्रज्ञं पुनर अस्तमम चक्षुर आलॊचनायैव संशयं कुरुते मनः बुद्धिर अध्यवसानाय साक्षी कषेत्रज्ञ उच्यते रजस तमश च सत्त्वं च तरय एते सवयॊनिजाः समाः सर्वेषु भूतेषु तद गुणेषूपलक्षयेत यथा कूर्म इहाङ्गानि परसार्य विनियच्छति एवम एवेन्द्रिय गरामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति यद ऊर्ध्वं पादतलयॊर अवाङ्मूर्ध्नश च पश्यति एतस्मिन्न एव कृत्ये वै वर्तते बुद्धिर उत्तमा गुणान नेनीयते बुद्धिर बुद्धिर एवेन्द्रियाण्य अपि मनः सस्थानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतॊ गुणाः तत्र यत परीतिसंयुक्तं किं चिद आत्मनि लक्षयेत परशान्तम इव संशुद्धं सत्त्वं तद उपधारयेत यत तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत रजः परवर्तकं तत सयात सततं हारि देहिनाम यत तु संमॊह संयुक्तम अव्यक्तविषयं भवेत अप्रतर्क्यम अविज्ञेयं तमस तद उपधार्यताम परहर्षः परीतिर आनन्दः साम्यं सवस्थात्म चित्तता अकस्माद यदि वा कस्माद वर्तते सात्त्विकॊ गुणः अभिमानॊ मृषावादॊ लॊभॊ मॊहस तथाक्षमा लिङ्गानि रजसस तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः तथा मॊहः परमादश च तन्द्री निद्रा परबॊधिता कथं चिद अभिवर्तन्ते विज्ञेयास तामसा गुणाः [वयास] मनः परसृजते भावं बुद्धिर अध्यवसायिनी हृदयं परियाप्रिये वेद तरिविधा कर्मचॊदना इन्द्रियेभ्यः परा हय अर्था अर्थेभ्यः परमं मनः मनसस तु परा बुद्धिर बुद्धेर आत्मा परॊ मतः बुद्धिर आत्मा मनुष्यस्य बुद्धिर एवात्मनॊ ऽऽतमिका यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः इन्द्रियाणां पृथग्भावाद बुद्धिर विक्रियते हय अनु शृण्वती भवति शरॊतं सपृशती सपर्श उच्यते पश्यन्ती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत जिघ्रती भवति घराणं बुद्धिविक्रियते पृथक इन्द्रियाणीति तान्य आहुस तेष्व अदृश्याधितिष्ठति तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस तरिषु भावेषु वर्तते कदा चिल लभते परीतिं कदा चिद अपि शॊचते न सुखेन न दुःखेन कदा चिद इह युज्यते सेयं भावात्मिका भावांस तरीन एतान अतिवर्तते सरितां सागरॊ भर्ता महावेलाम इवॊर्मिमान यदा परार्थयते किं चित तदा भवति सा मनः अधिष्ठानानि वै बुद्ध्या पृथग एतानि संस्मरेत इन्द्रियाण्य एव मेध्यानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः सर्वाण्य एवानुपूर्व्येण यद यन नानुविधीयते अविभाग गता बुद्धिर भावे मनसि वर्तते परवर्तमानं तु रजः सत्त्वम अप्य अनुवर्तते ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्व एव ते तरिषु अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिम अरा इव परदीपार्थं नरः कुर्याद इन्द्रियैर बुद्धिसत्तमैः निश्चरद्भिर यथायॊगम उदासीनैर यदृच्छया एवं सवभावम एवेदम इति विद्वान न मुह्यति अशॊचन्न अप्रहृष्यंश च नित्यं विगतमत्सरः न हय आत्मा शक्यते दरष्टुम इन्द्रियैः कामगॊचरैः परवर्तमानैर अनये दुर्धरैर अकृतात्मभिः तेषां तु मनसा रश्मीन यदा सम्यङ नियच्छति तदा परकाशते हय आत्मा घते दीप इव जवजन सर्वेषाम एव भूतानां तमस्य अपगते यथा यथा वारि चरः पक्षी न लिप्यति जले चरन एवम एव कृतप्रज्ञॊ न दॊषैर विषयांश चरन असज्जमानः सर्वेषु न कथं चन लिप्यते तयक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर यस्य सदात्मनि सर्वभूतात्मभूतस्य गुणमार्गेष्व असज्जतः सत्त्वम आत्मा परसवति गुणान वापि कदा चन न गुणा विदुर आत्मानं गुणान वेद स सर्वदा परिद्रस्ता गुणानां स सरष्टा चैव यथातथम सत्त्वक्षेत्रज्ञयॊर एतद अन्तरं विद्धि सूक्ष्मयॊः सृजते तु गुणान एक एकॊ न सृजते गुणान पृथग भूतौ परकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा यथामत्स्यॊ ऽदभिर अन्यः सन संप्रयुक्तौ तथैव तौ मशकॊदुम्बरौ चापि संप्रयुक्तौ यथा सह इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक च सह चैव च तथैव सहिताव एताव अन्यॊन्यस्मिन परतिष्ठितौ [वयास] सृजते तु गुणान सत्त्वं कषेत्रज्ञस तव अनुतिष्ठति गुणान विक्रियतः सर्वान उदासीनवद ईश्वरः सवभावयुक्तं तत सर्वं यद इमां सृजते गुणान ऊर्ण नाभिर यथा सूत्रं सृजते तन्तुवद गुणान परध्वस्ता न निवर्तन्ते परवृत्तिर नॊपलभ्यते एवम एके वयवस्यन्ति निवृत्तिर इति चापरे उभयं संप्रधार्यैतद अध्यवस्येद यथामति अनेनैव विधानेन भवेद गर्भशयॊ महान अनादि निधनं नित्यम आसाद्य विचरेन नरः अक्रुध्यन्न अप्रहृष्यंश च नित्यं विगतमत्सरः इत्य एवं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृधम अतीत्य सुखम आसीत अशॊचंश छिन्नसंशयः तप्येयुः परच्युताः पृथ्व्या यथा पूर्णां नदीं नराः अवगाधा हय अविद्वांसॊ विद्धि लॊकम इमं तथा न तु ताम्यति वै विद्वान सथले चरति तत्त्ववित एवं यॊ विन्दते ऽऽतमानं केवलं जञानम आत्मनः एवं बुद्ध्वा नरः सर्वां भूतानाम आगतिं गतिम समवेक्ष्य शनैः सम्यग लभते शमम उत्तमम एतद वै जन्म सामर्थ्यं बराह्मणस्य विशेषतः आत्मज्ञानं शमश चैव पर्याप्तं तत्परायनम एतद बुद्ध्वा भवेद बुद्धः किम अन्यद बुद्ध लक्षणम विज्ञायैतद विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः न भवति विदुषां महद भयं; यद अविदुषां सुमहद भयं भवेत न हि गतिर अधिकास्ति कस्य चिद; भवति हि या विदुषः सनातनी लॊकमातुरम असूयते जनस; तत तद एव च निरीक्ष्य शॊचते तत्र पश्य कुशलान अशॊचतॊ; ये विदुस तद उभयं कृताकृतम यत करॊत्य अनभिसंधि पूर्वकं; तच च निर्नुदति यत पुरा कृतम न परियं तद उभयं न चाप्रियं; तस्य तज जनयतीह कुर्वतः [षुक्र] यस्माद धर्मात परॊ धर्मॊ विद्यते नेह कश चन यॊ विशिष्टश च धर्मेभ्यस तं भवान परब्रवीतु मे [वयास] धर्मं ते संप्रवक्ष्यामि पुराणम ऋषिसंस्तुतम विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यस तम इहैकमनाः शृणु इन्द्रियाणि परमाथीनि बुद्ध्या संयम्य यत्नतः सर्वतॊ निष्पतिष्णूनि पिता बालान इवात्मजान मनसश चेन्द्रियाणां च हय ऐकाग्र्यं परमं तपः तज जयायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते तानि सर्वाणि संधाय मनः सस्थानि मेधया आत्मतृप्त इवासीत बहु चिन्त्यम अचिन्तयन गॊचरेभ्यॊ निवृत्तानि यदा सथास्यन्ति वेश्मनि तदा तवम आत्मनात्मानं परं दरक्ष्यसि शाश्वतम सर्वात्मानं महात्मानं विधूमम इव पावकम तं पश्यन्ति महात्मानॊ बराह्मणा ये मनीषिणः यथा पुष्प फलॊपेतॊ बहुशाखॊ महाद्रुमः आत्मनॊ नाभिजानीते कव मे पुष्पं कव मे फलम एवम आत्मा न जानीते कव गमिष्ये कुतॊ नव अहम अन्यॊ हय अत्रान्तर आत्मास्ति यः सर्वम अनुपश्यति जञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्य आत्मानम आत्मना दृष्ट्वा तवम आत्मनात्मानं निरात्मा भव सर्ववित विमुक्तः सर्वपापेभ्यॊ मुक्तत्वच इवॊरगः परां बुद्धिम अवाप्येह विपाप्मा विगतज्वरः सर्वतः सरॊतसं घॊरां नदीं लॊकप्रवाहिनीम पञ्चेन्द्रिय गराहवतीं मनःसंकल्परॊधसम लॊभमॊहतृणछन्नां कामक्रॊधसरीसृपाम सत्यतीर्थानृत कषॊभां करॊधपङ्कां सरिद वराम अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां दुस्तराम अकृतात्मभिः परतरस्व नदीं बुद्ध्या कामग्राहसमाकुलाम संसारसागर गमां यॊनिपाताल दुस्तराम आत्मजन्मॊद्भवां तात जिह्वावर्तां दुरासदाम यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तॊ मनीषिणः तां तीर्णः सर्वतॊ मुक्तॊ विपूतात्मात्मविच छुचिः उत्तमां बुद्धिम आस्थाय बरह्मभूयं गमिष्यसि संतीर्णः सर्वसंक्लेशान परसन्नात्मा विकल्मसः भूमिष्ठानीव भूतानि पर्वतस्थॊ निशामय अक्रुध्यन्न अप्रहृष्यंश च ननृशंस मतिस तथा ततॊ दरक्ष्यसि भूतानां सर्वेषां परभवाप्ययौ एवं वै सर्वधर्मेभ्यॊ विशिष्टं मेनिरे बुधाः धर्मं धर्मभृतां शरेष्ठ मुनयस तत्त्वदर्शिनः आत्मनॊ ऽवययिनॊ जञात्वा इदं पुत्रानुशासनम परयताय परवक्तव्यं हितायानुगताय च आत्मज्ञानम इदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत अब्रुवं यद अहं तात आत्मसाक्षिकम अञ्जसा नैव सत्री न पुमान एतन नैव चेदं नपुंसकम अदुःखम असुखं बरह्मभूतभव्य भवात्मकम नैतज जञात्वा पुमान सत्री वा पुनर्भवम अवाप्नुयात अभव परतिपत्त्यर्थम एतद वर्त्म विधीयते अथा मतानि सर्वाणि न चैतानि यथा यथा कथितानि मया पुत्र भवन्ति न भवन्ति च तत परीतियुक्तेन गुणान्वितेन; पुत्रेण सत पुत्रगुणान्वितेन पृष्टॊ हीदं परीतिमता हितार्थं; बरूयात सुतस्येह यद उक्तम एतत [वयास] गन्धान रसान नानुरुन्ध्यात सुखं वा; नालंकारांश चाप्नुयात तस्य तस्य मानं च कीर्तिं च यशश च नेच्छेत; स वै परचारः पश्यतॊ बराह्मणस्य सर्वान वेदान अधीयीत शुश्रूसुर बरह्मचर्यवान ऋचॊ यजूंसि सामानि न तेन न स बराह्मणः जञातिवत सर्वभूतानां सर्ववित सर्ववेदवित नाकामॊ मरियते जातु न तेन न च बराह्मणः इष्टीश च विविधाः पराप्य करतूंश चैवाप्तदक्षिणान नैव पराप्नॊति बराह्मण्यम अभिध्यानात कथं चन यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान न बिभ्यति यदा नेच्छति न दवेष्टि बरह्म संपद्यते तदा यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम कर्मणा मनसा वाचा बरह्म संपद्यते तदा कामबन्धनम एवैकं नान्यद अस्तीह बन्धनम कामबन्धन मुक्तॊ हि बरह्मभूयाय कल्पते कामतॊ मुच्यमानस तु धूम्राभ्राद इव चन्द्रमः विरजाः कामम आकाङ्क्षन धीरॊ धैर्येण वर्तते आपूर्यमाणम अचलप्रतिष्ठं; समुद्रम आपः परविशन्ति यद्वत स कामकान्तॊ न तु कामकामः; स वै लॊकात सवर्गम उपैति देही वेदस्यॊपनिषत सत्यं सत्यस्यॊपनिषद दमः दमस्यॊपनिषद दानं दानस्यॊपनिषत तपः तपसॊपनिषत तयागस तयागस्यॊपनिषत सुखम सुखस्यॊपनिषत सवर्गः सवर्गस्यॊपनिषच छमः कलेदनं शॊकमनसॊः संतापं तृष्णया सह सत्त्वम इच्छसि संतॊषाच छान्ति लक्षणम उत्तमम विशॊकॊ निर्ममः शान्तः परसन्नात्मात्मवित्तमः सॊ भिर लक्षणवान एतैः समग्रः पुनर एष्यति सॊ भिः सत्त्वगुणॊपेतैः पराज्ञैर अधिकमन्त्रिभिः ये विदुः परेत्य चात्मानम इहस्थांस तांस तथा विदुः अकृत्रिमम असंहार्यं पराकृतं निरुपस्कृतम अध्यात्मं सुकृतप्रज्ञः सुखम अव्ययम अश्नुते निष्प्रचारं मनः कृत्वा परतिष्ठाप्य च सर्वतः याम अयं लभते तुष्टिं सा न शक्यम अतॊ ऽनयथा येन तृप्यत्य अभुञ्जानॊ येन तुष्यत्य अवित्तवान येनास्नेहॊ बलं धत्ते यस तं वेद स वेदवित संगॊप्य हय आत्मनॊ दवाराण्य अपिधाय विचिन्तयन यॊ हय आस्ते बराह्मणः शिष्टः स आत्मरतिर उच्यते समाहितं परे तत्त्वे कषीणकामम अवस्थितम सर्वतः सुखम अन्वेति वपुश चान्द्रमसं यथा सविशेषाणि भूतानि गुणांश चाभजतॊ मुनेः सुखेनापॊह्यते दुःखं भास्करेण तमॊ यथा तम अतिक्रान्त कर्माणम अतिक्रान्त गुणक्षयम बराह्मणं विषयाश्लिष्टं जरामृत्यू न विन्दतः स यदा सर्वतॊ मुक्तः समः पर्यवतिष्ठते इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश च शरीरस्थॊ ऽतिवर्तते कारणं परमं पराप्य अतिक्रान्तस्य कार्यताम पुनरावर्तनं नास्ति संप्राप्तस्य परात परम [वयास] दवन्द्वानि मॊक्षजिज्ञासुर अर्थधर्माव अनुष्ठितः वक्त्रा गुणवता शिष्यः शराव्यः पूर्वम इदं महत आकाशं मारुतॊ जयॊतिर आपः पृथ्वी च पञ्चमी भावाभावौ च कालश च सर्वभूतेषु पञ्चसु अन्तरात्मकम आकाशं तन्मयं शरॊत्रम इन्द्रियम तस्य शब्दं गुणं विद्यान मूर्ति शास्त्रविधानवित चरणं मारुतात्मेति पराणापानौ च तन्मयौ सपर्शनं चेन्द्रियं विद्यात तथा सपर्शं च तन्मयम ततः पाकः परकाशश च जयॊतिश चक्षुश च तन्मयम तस्य रूपं गुणं विद्यात तमॊ ऽनववसितात्मकम परक्लेदः कषुद्रता सनेह इत्य आपॊ हय उपदिश्यते रसनं चेन्द्रियं जिह्वा रसश चापां गुणॊ मतः संघातः पार्थिवॊ धातुर अस्थि दन्तनखानि च शमश्रुलॊम च केशाश च सिराः सनायु च चर्म च इन्द्रियं घराणसंज्ञानं नासिकेत्य अभिधीयते गन्धश चैवेन्द्रियारॊ ऽयं विज्ञेयः पृथिवीमयः उत्तरेषु गुणाः सन्ति सर्वे सर्वेषु चॊत्तराः पञ्चानां भूतसंघानां संततिं मुनयॊ विदुः मनॊ नवमम एषां तु बुद्धिस तु दशमी समृता एकादशॊ ऽनतरात्मा च सर्वतः पर उच्यते वयवसायात्मिका बुद्धिर मनॊ वयाकरणात्मकम कर्मानुमानाद विज्ञेयः स जीवः कषेत्रसंज्ञकः एभिः कालास्तमैर भावैर यः सर्वैः सर्वम अन्वितम पश्यत्य अकलुषं पराज्ञः स मॊहं नानुवर्तते [वयास] शरीराद विप्रमुक्तं हि सूक्ष्मभूतं शरीरिणम कर्मभिः परिपश्यन्ति शास्त्रॊक्तैः शास्त्रचेतसः यथा मरीच्यः सहिताश चरन्ति; गच्छन्ति तिष्ठन्ति च दृश्यमानाः देहैर विमुक्ता विचरन्ति लॊकांस; तथैव सत्त्वान्य अतिमानुषाणि परतिरूपं यथैवाप्सु तापः सूर्यस्य लक्ष्यते सत्त्ववांस तु तथा सत्त्वं परतिरूपं परपश्यति तानि सूक्ष्माणि सत्त्वस्था विमुक्तानि शरीरतः सवेन तत्त्वेन तत्त्वज्ञाः पश्यन्ति नियतेन्द्रियाः सवपतां जाग्रतां चैव सर्वेषाम आत्मचिन्तितम परधानद्वैध युक्तानां जहतां कर्मजं रजः यथाहनि तथा रात्रौ यथा रात्रौ तथाहनि वशे तिष्ठति सत्त्वात्मा सततं यॊगयॊगिनाम तेषां नित्यं सदा नित्यॊ भूतात्मा सततं गुणैः सप्तभिस तव अन्वितः सूक्ष्मैश चरिष्णुर अजरामरः मनॊ बुद्धिपराभूतः सवदेहपरदेहवित सवप्नेष्व अपि भवत्य एष विज्ञाता सुखदुःखयॊः तत्रापि लभते दुःखं तत्रापि लभते सुखम करॊधलॊभौ तु तत्रापि कृत्वा वयसनम अर्छति परीणितश चापि भवति महतॊ ऽरथान अवाप्य च करॊति पुण्यं तत्रापि जाग्रन्न इव च पश्यति तम एवम अतितेजॊ ऽंशं भूतात्मानं हृदि सथितम तमॊ रजॊ भयाम आविष्टा नानुपश्यन्ति मूर्तिषु शास्त्रयॊगपरा भूत्वा सवम आत्मानं परीप्सवः अनुच्छ्वासान्य अमूर्तीनि यानि वज्रॊपमान्य अपि पृथग भूतेषु सृष्टेषु चतुर्ष्व आश्रमकर्मसु समाधौ यॊगम एवैतच छान्दिल्यः शमम अब्रवीत विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम परधानविनियॊगस्थः परं बरह्माधिगच्छति [वयास] हृदि कामद्रुमश चित्रॊ मॊहसंचय संभवः करॊधमानमहास्कन्धॊ विवित्सा परिमॊचनः तस्य चाज्ञानम आधारः परमादः परिषेचनम सॊ ऽभयसूया पलाशॊ हि पुरादुष्कृत सारवान संमॊह चिन्ता वितपः शॊकशाखॊ भयंकरः मॊहनीभिः पिपासाभिर लताभिः परिवेष्टितः उपासते महावृक्षं सुलुब्धास तं फलेप्सवः आयासैः संयतः पाशैः फलानि परिवेष्टयन यस तान पाशान वशे कृत्वा तं वृक्षम अपकर्षति गतः स दुःखयॊर अन्तं यतमानस तयॊर दवयॊः संरॊहत्य अकृतप्रज्ञः संतापेन हि पादपम स तम एव ततॊ हन्ति विषं गरसम इवातुरम तस्यानुशय मूलस्य मूलम उद्ध्रियते बलात तयागाप्रमादाकृतिना साम्येन परमासिना एवं यॊ वेद कामस्य केवलं परिकर्षणम वधं वै कामशास्त्रस्य स दुःखान्य अतिवर्तते शरीरं पुरम इत्य आहुः सवामिनी बुद्धिर इष्यते तत्र बुद्धेः शरीरस्थं मनॊ नामार्थ चिन्तकम इन्द्रियाणि जनाः पौरास तदर्थं तु परा कृतिः तत्र दवौ दारुणौ दॊषौ तमॊ नाम रजस तथा यदर्थम उपजीवन्ति पौराः सह पुरेश्वराः अद्वारेण तम एवार्थं दवौ दॊषाव उपजीवतः तत्र बुद्धिर हि दुर्धर्षा मनः साधर्म्यम उच्यते पौराश चापि मनस तरस्तास तेषाम अपि चला सथितिः यदर्थं बुद्धिर अध्यास्ते न सॊ ऽरथः परिषीदति यदर्थं पृथग अध्यास्ते मनस तत्परिषीदति पृथग भूतं यदा बुद्ध्या मनॊ भवति केवलम तत्रैवं विवृतं शून्यं रजः पर्यवतिष्ठते तन्मनः कुरुते सख्यं रजसा सह संगतम तं चादाय जनं पौरं रजसे संप्रयच्छति [भी] भूतानां गुणसंख्यानं भूयः पुत्र निशामय दवैपायन मुखाद भरष्टं शलाघया परयानघ दीप्तानलनिभः पराह भगवान धूम्रवर्चसे ततॊ ऽहम अपि वक्ष्यामि भूयः पुत्र निदर्शनम भूमेः सथैर्यं पृथुत्वं च काथिन्यं परसवात्मता गन्धॊ गुरुत्वं शक्तिश च संघातः सथापना धृतिः अपां शैत्यं रसः कलेदॊ दरवत्वं सनेहसौम्यता जिह्वा विष्यन्दिनी चैव भौमाप्यास्रवणं तथा अग्नेर दुर्धर्षता तेजस तापः पाकः परकाशनम शौचं रागॊ लघुस तैक्ष्ण्यं दशमं चॊर्ध्वभागिता वायॊर अनियमः सपर्शॊ वादस्थानं सवतन्त्रता बलं शैघ्र्यं च मॊहश च चेष्टा कर्मकृता भवः आकाशस्य गुणः शब्दॊ वयापित्वं छिद्रतापि च अनाश्रयम अनालम्बम अव्यक्तम अविकारिता अप्रतीघातता चैव भूतत्वं विकृतानि च गुणाः पञ्चा शतं परॊक्ताः पञ्च भूतात्मभाविताः चलॊपपत्तिर वयक्तिश च विसर्गः कल्पना कषमा सद असच चाशुता चैव मनसॊ नव वै गुणाः इष्टानिष्ट विकल्पश च वयवसायः समाधिता संशयः परतिपत्तिश च बुद्धौ पञ्चेह ये गुणाः [य] कथं पञ्च गुणा बुद्धिः कथं पञ्चेन्द्रिया गुणाः एतन मे सर्वम आचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह [भी] आहुः षष्टिं भूतगुणान वै; भूतविशिष्टा नित्यविषक्ताः भूतविषक्ताश चाक्षरसृष्टाः; पुत्र न नित्यं तद इह वदन्ति तत पुत्र चिन्ता कलितं यद उक्तम; अनागतं वै तव संप्रतीह भूतार्थ तत्त्वं तद अवाप्य सर्वं; भूतप्रभावाद भव शान्तबुद्धिः [य] य इमे पृथिवीपालाः शेरते पृथिवीतले पृतना मध्य एते हि गतसत्त्वा महाबलाः एकैकशॊ भीमबला नागायुत बलास तथा एते हि निहताः संख्ये तुल्यतेजॊबलैर नरैः नैषां पश्यामि हन्तारं परानिनां संयुगे पुरा विक्रमेणॊपसंपन्नास तेजॊबलसमन्विताः अथ चेमे महाप्राज्ञ शेरते हि गतासवः मृता इति च शब्दॊ ऽयं वर्तत्य एषु गतासुषु इमे मृता नृपतयः परायशॊ भीमविक्रमाः तत्र मे संशयॊ जातः कुतः संज्ञा मृता इति कस्य मृत्युः कुतॊ मृत्युः केन मृत्युर इह परजाः हरत्य अमरसंकाश तन मे बरूहि पितामह [भी] पुरा कृतयुगे तात राजासीद अविकम्पकः स शत्रुवशम आपन्नः संग्रामे कषीणवाहनः तत्र पुत्रॊ हरिर नाम नारायण समॊ बले स शत्रुभिर हतः संख्ये सबलः सपदानुगः स राजा शत्रुवशगः पुत्रशॊकसमन्वितः यदृच्छयाशान्ति परॊ ददर्श भुवि नारदम स तस्मै सर्वम आचस्त यथावृत्तं जनेश्वरः शत्रुभिर गरहणं संख्ये पुत्रस्य मरणं तथा तस्य तद वचनं शरुत्वा नारदाथ तपॊधनः आख्यानम इदम आचस्त पुत्रशॊकापहं तदा राजञ शृणु समाख्यानम अद्येदं बहुविस्तरम यथावृत्तं शरुतं चैव मयापि वसुधाधिप परजाः सृष्ट्वा महातेजाः परजा सर्गे पितामहः अतीव वृद्धा बहुला नामृष्यत पुनः परजाः न हय अन्तरम अभूत किं चित कव चिज जन्तुभिर अच्युत निरुच्छ्वासम इवॊन्नद्धं तरैलॊक्यम अभवन नृप तस्य चिन्ता समुत्पन्न संहारं परति भूपते चिन्तयन नाध्यगच्छच च संहारे हेतुकारणम तस्य रॊषान महाराज खेभ्यॊ ऽगनिर उदतिष्ठत तेन सर्वदिशॊ राजन ददाह स पितामहः ततॊ दिवं भुवं खं च जगच च सचराचरम ददाह पावकॊ राजन भगवत कॊपसंभवः तत्रादह्यन्त भूतानि जङ्गमानि धरुवाणि च महता कॊपवेगेन कुपिते परपितामहे ततॊ हरि जतः सथानुर वेदाध्वर पतिः शिवः जगाद शरणं देवॊ बराह्मणं परवीरहा तस्मिन्न अभिगते सथानौ परजानां हितकाम्यया अब्रवीद वरदॊ देवॊ जवलन्न इव तदा शिवम करवाण्य अद्य कं कामं वरार्हॊ ऽसि मतॊ मम कर्ता हय अस्मि परियं शम्भॊ तव यद धृदि वर्तते [सथाणु] परजा सर्ग निमित्तं मे कार्यवत्ताम इमां परभॊ विद्धि सृष्टास तवया हीमा मा कुप्यासां पितामह तव तेजॊ ऽगनिना देव परजा दह्यन्ति सर्वशः ता दृष्ट्वा मम कारुण्यं मा कुप्यासां जगत परभॊ [परजापति] न कुप्ये न च मे कामॊ न भवेरन परजा इति लाघवार्थं धरण्यास तु ततः संहार इष्यते इयं हि मां सदा देवी भारार्ता समचॊदयत संहारार्थं महादेव भारेणाप्सु निमज्जति यदाहं नाधिगच्छामि बुद्ध्या बहु विचारयन संहारम आसां वृद्धानां ततॊ मां करॊध आविशत [सथाणु] संहारान्तं परसीदस्व मा करुधस तरिदशेश्वर मा परजाः सथावरं वैच जङ्गमं च विनीनशः पल्वलानि च सर्वाणि सर्वं चैव तृणॊलपम सथावरं जङ्गमं चैव भूतग्रामं चतुर्विधम तद एतद भस्मसाद भूतं जगत सर्वम उपप्लुतम परसीद भगवन साधॊ वर एष वृतॊ मया नष्टा न पुनर एष्यन्ति परजा हय एताः कथं चन तस्मान निवर्त्यताम एतत तेजः सवेनैव तेजसा उपायम अन्यं संपश्य परजानां हितकाम्यया यथेमे जन्तवः सर्वे निवर्तेरन परंतप अभावम अभिगच्छेयुर उत्सन्नप्रजना परजाः अधिदैव नियुक्तॊ ऽसमि तवया लॊकेष्व इहेश्वर तवद भवं हि जगन नाथ जगत सथावरजङ्गमम परसाद्य तवां महादेव याचाम्य आवृत्तिजाः परजाः [नारद] शरुत्वा तु वचनं देवः सथानॊर नियतवाङ्मनः तेजस तत सवं निजग्राह पुनर एवान्तर आत्मना ततॊ ऽगनिम उपसंगृह्य भगवाँल लॊकपूजितः परवृत्तिं च निवृत्तिं च कल्पयाम आस वै परभुः उपसंहरतस तस्य तम अग्निं रॊषजं तदा परादुर्बभूव विश्वेभ्यः खेभ्यॊ नारी महात्मनः कृष्णा रक्ताम्बरधरा रक्तनेत्र तलान्तरा दिव्यकुन्दल संपन्ना दिव्याभरणभीसिता सा विनिःसृत्य वै खेभ्यॊ दक्षिणाम आश्रिता दिशम ददृशाते ऽथ तौ कन्यादेवौ विश्वेश्वराव उभौ ताम आहूय तदा देवॊ लॊकानाम आदिर ईश्वरः मृत्यॊ इति महीपाल जहि चेमाः परजा इति तवं हि संहार बुद्ध्या मे चिन्तिता रुषितेन च तस्मात संहर सर्वास तवं परजाः सजद पण्डिताः अविशेषेण चैव तवं परजाः संहर भामिनि मम तवं हि नियॊगेन शरेयः परम अवाप्स्यसि एवम उक्ता तु सा देवी मृत्युः कमलमालिनी परदध्यौ दुःखिता बाला साश्रुपातम अतीव हि पानिभ्यां चैव जग्राह तान्य अश्रूणि जनेश्वरः मानवानां हितार्थाय ययाचे पुनर एव च [नारद] विनीय दुःखम अबला सा तव अतीवायतेक्षणा उवाच पराञ्जलिर भूत्वा लतेवावर्जिता तदा तवया सृष्टा कथं नारी मादृशी वदतां वर रौद्रकर्माभिजायेत सर्वप्रानि भयंकरी बिभेम्य अहम अधर्मस्य धर्म्यम आदिश कर्म मे तवं मां भीताम अवेक्षस्व शिवेनेश्वर चक्षुषा बालान वृद्धान वयः सथांश च न हरेयम अनागसः परानिनः परानिनाम ईश नमस ते ऽभिप्रसीद मे परियान पुत्रान वयस्यांश च भरातॄन मातॄः पितॄन अपि अपध्यास्यन्ति यद देव मृतांस तेषां बिभेम्य अहम कृपणाश्रु परिक्लेदॊ दहेन मां शाश्वतीः समाः तेभ्यॊ ऽहं बलवद भीता शरमं तवाम उपागता यमस्य भवने देव यात्य अन्ते पापकर्मिणः परसादये तवा वरद परसादं कुरु मे परभॊ एतम इच्छाम्य अहं कामं तवत्तॊ लॊकपितामह इच्छेयं तवत्प्रसादाच च तपस तप्तुं सुरेश्वर [पितामह] मृत्यॊ संकल्पिता मे तवं परजा संहार हेतुना गच्छ संहर सर्वास तवं परजा मा च विचारय एतद एवम अवश्यं हि भविता नैतद अन्यथा करियताम अनवद्याङ्गि यथॊक्तं मद्वचॊ ऽनघे [नारद] एवम उक्ता महाबाहॊ मृत्युः परपुरंजय न वयाजहार तस्थौ च परह्वा भगवद उन्मुखी पुनः पुनर अथॊक्ता सा गतसत्त्वेव भामिनी तूस्नीम आसीत ततॊ देवॊ देवानाम ईश्वरेश्वरः परससाद किल बरह्मा सवयम एवात्मनात्मवान समयमानश च लॊकेशॊ लॊकान सर्वान अवैक्षत निवृत्तरॊषे तस्मिंस तु भगवत्य अपराजिते सा कन्यापजगामास्य समीपाद इति नः शरुतम अपसृत्याप्रतिश्रुत्य परजासंहरणं तदा तवरमाणेव राजेन्द्र मृत्युर धेनुकम अभ्ययात सा तत्र परमं देवी तपॊ ऽचरत दुश्चरम समा हय एकपदे तस्थौ दशपद्मानि पञ्च च तां तथा कुर्वतीं तत्र तपः परमदुश्चरम पुनर एव महातेजा बरह्मा वचनम अब्रवीत कुरुष्व मे वचॊ मृत्यॊ तद अनादृत्य सत्वरा तथैवैक पदे तात पुनर अन्यानि सप्त सा तस्थौ पद्मानि सश चैव पञ्च दवे चैव मानद भूयः पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा पुनर गत्वा ततॊ राजन मौनम आतिष्ठद उत्तमम अप्सु वर्षसहस्राणि सप्त चैवं च पार्थिव ततॊ जगाम सा कन्या कौशिकीं भरतर्षभ तत्र वायुजलाहारा चचार नियमं पुनः ततॊ ययौ महाभागा गङ्गां मेरुं च केवलम तस्थौ दार्व इव निश्चेष्टा भूतानां हितकाम्यया ततॊ हिमवतॊ मूर्ध्नि यत्र देवाः समीजिरे तत्राङ्गुष्ठेन राजेन्द्र निखर्वम अपरं ततः तस्थौ पितामहं चैव तॊषयामाय यत्नतः ततस ताम अब्रवीत तत्र लॊकानां परभवाप्ययः किम इदं वर्तते पुत्रि करियतां तद वचॊ मम ततॊ ऽबरवीत पुनर मृत्युर भगवन्तं पितामहम न हरेयं परजा देव पुनस तवाहं परसादये ताम अधर्मभयत्रस्तां पुनर एव च याचतीम तदाब्रवीद देवदेवॊ निगृह्येदं वचस ततः अधर्मॊ नास्ति ते मृत्यॊ संयच्छेमाः परजाः शुभे मया हय उक्तं मृषा भद्रे भविता नेह किं चन धर्मः सनातनश च तवाम इहैवानुप्रवेक्ष्यते अहं च विबुधाश चैव तवद्धिते निरताः सदा इमम अन्यं च ते कामं ददामि मनसेप्सितम न तवा दॊषेण यास्यन्ति वयाधिसंपीडिताः परजाः पुरुषेषु च रूपेण पुरुषस तवं भविष्यसि सत्रीषु सत्रीरूपिणी चैव तृतीयेषु नपुंसकम सैवम उक्ता महाराज कृताञ्जलिर उवाच ह पुनर एव महात्मानं नेति देवेशम अव्ययम ताम अब्रवीत तदा देवॊ मृत्यॊ संहर मानवान अधर्मस ते न भविता तथा धयास्याम्य अहं शुभे यान अश्रुबिन्दून पतितान अपश्यं; ये पानिभ्यां धारितास ते पुरस्तात ते वयाधयॊ मानवान घॊररूपाः; पराप्ते काले पीडयिष्यन्ति मृत्यॊ सर्वेषां तवं परानिनाम अन्तकाले; कामक्रॊधौ सहितौ यॊजयेथाः एवं धर्मस तवाम उपैष्यत्य अमेयॊ; न चाधर्मं लप्स्यसे तुल्यवृत्तिः एवं धर्मं पालयिष्यस्य अथॊक्तं; न चात्मानं मज्जयिष्यस्य अधर्मे तस्मात कामं रॊचयाभ्यागतं तवं; संयॊग्याथॊ संहरस्वेह जन्तून सा वै तदा मृत्युसंज्ञापदेशाच; छापाद भीता बाधम इत्य अब्रवीत तम अथॊ परानान परानिनाम अन्तकाले; कामक्रॊधौ पराप्य निर्मॊह्य हन्ति मृत्यॊ ये ते वयाधयश चाश्रुपाता; मनुष्याणां रुज्यते यैः शरीरम सर्वेषां वै परानिनां पराणनान्ते; तस्माच छॊकं मा कृथा बुध्य बुद्ध्या सर्वे देवाः परानिनां पराणनान्ते; गत्वा वृत्ताः संनिवृत्तास तथैव एवं सर्वे मानवाः पराणनान्ते; गत्वावृत्ता देववद राजसिंह वायुर भीमॊ भीमनादॊ महौजाः; सर्वेषां च परानिनां पराण भूतः नाना वृत्तिर देहिनां देहभेदे; तस्माद वायुर देवदेवॊ विशिष्टः सर्वे देवा मर्त्यसंज्ञा विशिष्टाः; सर्वे मर्त्या देव संज्ञा विशिष्टाः तस्मात पुत्रं मा शुचॊ राजसिंह; पुत्रः सवर्गं पराप्य ते मॊदते ह एवं मृत्युर देव सृष्टा परजानां; पराप्ते काले संहरन्ती यथावति तस्याश चैव वयाधयस ते ऽशरुपाताः; पराप्ते काले संहरन्तीह जन्तून [य] इमे वै मानवाः सर्वे धर्मं परति विशङ्किताः कॊ ऽयं धर्मः कुतॊ धर्मस तन मे बरूहि पितामह धर्मॊ नव अयम इहार्थः किम अमुत्रार्थॊ ऽपि वा भवेत उभयार्थॊ ऽपि वा धर्मस तन मे बरूहि पितामह [भीस्म] सद आचारः समृतिर वेदास तरिविधं धर्मलक्षणम चतुर्थम अर्थम इत्य आहुः कवयॊ धर्मलक्षणम अपि हय उक्तानि कर्माणि वयवस्यन्त्य उत्तरावरे लॊकयात्रार्थम एवेह धर्मस्य नियमः कृतः उभयत्र सुखॊदर्क इह चैव परत्र च अलब्ध्वा निपुनं धर्मं पापः पापे परसज्जति न च पापकृतः पापान मुच्यन्ते के चिद आपदि अपापवादी भवति यदा भवति धर्मवित धर्मस्य निष्ठा सवाचारस तम एवाश्रित्य भॊत्स्यसे यदाधर्मसमाविष्टॊ धनं गृह्णाति तस्करः रमते निर्हरन सतेनः परवित्तम अराजके यदास्य तद धरन्त्य अन्ये तदा राजानम इच्छति तदा तेषां सपृहयते ये वै तुष्टाः सवकैर धनैः अभीतः शुचिर अभ्येति राजद्वारम अशङ्कितः न हि दुश्चरितं किं चिद अन्तरात्मनि पश्यति सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद विद्यते परम सत्येन विधृतं सर्वं सर्वं सत्ये परतिष्ठितम अपि पापकृतॊ रौद्राः सत्यं कृत्वा पृथक पृथक अद्रॊहम अविसंवादं परवर्तन्ते तदाश्रयाः ते चेन मिथॊ ऽधृतिं कुर्युर विनश्येयुर असंशयम न हर्तव्यं परधनम इति धर्मः सनातनः मन्यन्ते बलवन्तस तं दुर्बलैः संप्रवर्तितम यदा नियति दौर्बल्यम अथैषाम एव रॊचते न हय अत्यन्तं बलयुता भवन्ति सुखिनॊ ऽपि वा तस्माद अनार्जवे बुद्धिर न कार्या ते कथं चन असाधुभ्यॊ ऽसय न भयं न चॊरेभ्यॊ न राजतः न किं चित कस्य चित कुर्वन निर्भयः शुचिर आवसेत सर्वतः शङ्कते सतेनॊ मृगॊ गरामम इवेयिवान बहुधाचरितं पापम अन्यत्रैवानुपश्यति मुदितः शुचिर अभ्येति सर्वतॊ निर्भयः सदा न हि दुश्चरितं किं चिद आत्मनॊ ऽनयेषु पश्यति दातव्यम इत्य अयं धर्म उक्तॊ भूतहिते रतैः तं मन्यन्ते धनयुताः कृपणैः संप्रवर्तितम यदा नियति कार्पण्यम अथैषाम एव रॊचते न हय अत्यन्तं धनवन्तॊ भवन्ति सुखिनॊ ऽपि वा यद अन्यैर विहितं नेच्छेद आत्मनः कर्म पूरुषः न तत्परेषु कुर्वीत जानन्न अप्रियम आत्मनः यॊ ऽनयस्य सयाद उपपतिः स कं किं वक्तुम अर्हति यद अन्यस तस्य तत कुर्यान न मृष्येद इति मे मतिः जीवितुं यः सवयं चेच्छेत कथं सॊ ऽनयं परघातयेत यद यद आत्मन इच्छेत तत्परस्यापि चिन्तयेत अतिरिक्तैः संविभजेद भॊगैर अन्यान अकिंचनान एतस्मात कारणाद धात्रा कुसीदं संप्रवर्तितम यस्मिंस तु देवाः समये संतिष्ठेरंस तथा भवेत अथ चेल लाभसमये सथितिर धर्मे ऽपि शॊभना सर्वं परियाभ्युपगतं धर्मम आहुर मनीषिणः पश्यैतं लक्षणॊद्देशं धर्माधर्मे युधिष्ठिर लॊकसंग्रह संयुक्तं विधात्रा विहितं पुरा सूक्ष्मधर्मार्थनियतं सतां चरितम उत्तमम धर्मलक्षणम आख्यातम एतत ते कुरुसत्तम तस्माद अनार्जवे बुद्धिर न कार्या ते कथं चन [य] सूक्ष्मं साधु समादिष्टं भवता धर्मलक्षणम परतिभा तव अस्ति मे का चित तां बरूयाम अनुमानतः भूयांसॊ हृदये ये मे परश्नास ते वयाहृतास तवया इमम अन्यं परवक्ष्यामि न राजन विग्रहाद इव इमानि हि परापयन्ति सृजन्त्य उत्तारयन्ति च न धर्मः परिपाथेन शक्यॊ भारत वेदितुम अन्यॊ धर्मः समस्थस्य विषमस्थस्य चापरः आपदस तु कथं शक्याः परिपाठेन वेदितुम सद आचारॊ मतॊ धर्मः सन्तस तव आचार लक्षणाः साध्यासाध्यं कथं शक्यं सद आचारॊ हय अलक्षणम दृश्यते धर्मरूपेण अधर्मं पराकृतश चरन धर्मं चाधर्मरूपेण कश चिद अप्राकृतश चरन पुनर अस्य परमानं हि निर्दिष्टं शास्त्रकॊविदैः वेदवादाश चानुयुगं हरसन्तीति ह नः शरुतम अन्ये कृतयुगे धर्मास तरेतायां दवापरे ऽपरे अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव आम्नायवचनं सत्यम इत्य अयं लॊकसंग्रहः आम्नायेभ्यः परं वेदाः परसृता विश्वतॊमुखाः ते चेत सर्वे परमानं वै परमानं तन न विद्यते परमाने चाप्रमाने च विरुद्धे शास्त्रता कुतः धर्मस्य हरियमाणस्य बलवद्भिर दुरात्मभिः या या विक्रियते संस्था ततः सापि परनश्यति विद्म चैवं न वा विद्म शक्यं वा वेदितुं न वा अनीयान कषुर धाराया गरीयान पर्वताद अपि गन्धर्वनगराकारः परथमं संप्रदृश्यते अन्वीक्ष्यमाणः कविभिः पुनर गच्छत्य अदर्शनम निपानानीव गॊऽभयाशे कषेत्रे कुल्येव भारत समृतॊ ऽपि शाश्वतॊ धर्मॊ विप्रहीनॊ न दृश्यते कामाद अन्ये कषयाद अन्ये कारणैर अपरैस तथा असन्तॊ हि वृथाचारं भजन्ते बहवॊ ऽपरे धर्मॊ भवति स कषिप्रं विलीनस तव एव साधुषु अन्ये तान आहुर उन्मत्तान अपि चावहसन्त्य उत महाजना हय उपावृत्ता राजधर्मं समाश्रिताः न हि सर्वहितः कश चिद आचारः संप्रदृश्यते तेनैवान्यः परभवति सॊ ऽपरं बाधते पुनः दृश्यते चैव स पुनस तुल्यरूपॊ यदृच्छया येनैवान्यः परभवति सॊ ऽपरान अपि बाधते आचाराणाम अनैकाग्र्यं सर्वेषाम एव लक्षयेत चिराभिपन्नः कविभिः पूर्वं धर्म उदाहृतः तेनाचारेण पूर्वेण संस्था भवति शाश्वती [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम तुलाधारस्य वाक्यानि धर्मे जाजलिना सह वने वनचरः कश चिज जाजलिर नाम वै दविजः सागरॊद्देशम आगम्य तपस तेपे महातपः नियतॊ नियताहारश चीराजिनजता धरः मलपङ्क धरॊ धीमान बहून वर्षगणान मुनिः स कदा चिन महातेजा जलवासॊ महीपते चचार लॊकान विप्रर्षिः परेक्षमाणॊ मनॊजवः स चिन्तयाम आस मुनिर जलमध्ये कदा चन विप्रेक्ष्य सागरान्तां वै महीं सवनकाननाम न मया सदृशॊ ऽसतीह लॊके सथावरजङ्गमे अप्सु वैहायसं गच्छेन मया यॊ ऽनयः सहेति वै स दृश्यमानॊ रक्षॊभिर जलमध्ये ऽवदत ततः अब्रुवंश च पिशाचास तं नैवं तवं वक्तुम अर्हसि तुला धारॊ वणिग्धर्मा वाराणस्यां महायशः सॊ ऽपय एवं नार्हते वक्तुं यथा तवं दविजसत्तम इत्य उक्तॊ जाजलिर भूतैः परत्युवाच महातपः पश्येयं तम अहं पराज्ञं तुलाधारं यशस्विनम इति बरुवाणं तम ऋषिं रक्षांस्य उद्धृत्य सागरात अब्रुवन गच्छ पन्थानम आस्थायेमं दविजॊत्तम इत्य उक्तॊ जाजलिर भूतैर जगाम विमनास तदा वाराणस्यां तुलाधारं समासाद्याब्रवीद वचः [य] किं कृतं सुकृतं कर्म तात जाजलिना पुरा येन सिद्धिं परां पराप्तस तन नॊ वयाख्यातुम अर्हसि [भी] अतीव तपसा युक्तॊ घॊरेण स बभूव ह नद्य उपस्पर्शन रतः सायंप्रातर महातपः अग्नीन परिचरन सम्यक सवाध्यायपरमॊ दविजः वानप्रस्थविधानज्ञॊ जाजलिर जवलितः शरिया सत्ये तपसि तिष्ठन स न च धर्मम अवैक्षत वर्षास्व आकाशशायी स हेमन्ते जलसंश्रयः वतातप सहॊ गरीस्मे न च धर्मम अविन्दत दुःखशय्याश च विविधा भूमौ च परिवर्तनम ततः कदा चित स मुनिर वर्षास्व आकाशम आस्थितः अन्तरिक्षाज जलं मूर्ध्ना परत्यगृह्णान मुहुर मुहुर अथ तस्य जताः कलिन्ना बभूवुर गरथिताः परभॊ अरण्यगमनान नित्यं मलिनॊ मलसंयुताः स कदा चिन निराहारॊ वायुभक्षॊ महातपः तस्थौ काष्ठवद अव्यग्रॊ न चचाल च कर्हि चित तस्य सम सथानु भूतस्य निर्विचेष्टस्य भारत कुलिङ्ग शकुनौ राजन नीदं शिरसि चक्रतुः स तौ दयावान विप्रर्षिर उपप्रैक्षत दम्पती कुर्वाणं नीदकं तत्र जतासु तृणतन्तुभिः यदा स न चलत्य एव सथानु भूतॊ महातपः ततस तौ परिविश्वस्तौ सुखं तत्रॊसतुस तदा अतीतास्व अथ वर्षासु शरत्काल उपस्थिते पराजापत्येन विधिना विश्वानात काममॊहितौ तत्रापातयतां राजञ शिरस्य अन्दानि खेचरौ तान्य अबुध्यत तेजस्वी स विप्रः संशितव्रतः बुद्ध्वा च स महातेजा न चचालैव जाजलिः धर्मे धृतमना नित्यं नाधर्मं स तव अरॊचयत अहन्य अहनि चागम्य ततस तौ तस्य मूर्धनि आश्वासितौ वै वसतः संप्रहृष्टौ तदा विभॊ अन्देभ्यस तव अथ पुष्टेभ्यः परजायन्त शकुन्तकाः वयवर्थन्त च तत्रैव न चाकम्पत जाजलिः स रक्षमाणस तव अन्दानि कुलिङ्गानां यतव्रतः तथैव तस्थौ धर्मात्मा निर्वेचेष्टः समाहितः ततस तु कालसमये बभूवुस ते ऽथ पक्षिणः बुबुधे तांश च स मुनिर जातपक्षाञ शकुन्तकान ततः कदा चित तांस तत्र पश्यन पक्षीन यतव्रतः बभूव परमप्रीतस तदा मतिमतां वरः तथा तान अभिसंवृद्धान दृष्ट्वा चाप्नुवतां मुदम शकुनौ निर्भयौ तत्र ऊसतुश चात्मजैः सह जातपक्षांश च सॊ ऽपश्यद उद्दीनान पुनरागतान सायं सायं दविजान विप्रॊ न चाकम्पत जाजलिः कदा चित पुनर अभ्येत्य पुनर गच्छन्ति संततम तयक्ता मातृपितृभ्यां ते न चाकम्पत जाजलिः अथ ते दिवसं चारीं गत्वा सायं पुनर नृप उपावर्तन्त तत्रैव निवासार्थं शकुन्तकाः कदा चिद दिवसान पञ्च समुत्पत्य विहंगमाः सस्थे ऽहनि समाजग्मुर न चाकम्पत जाजलिः करमेण च पुनः सर्वे दिवसानि बहून्य अपि नॊपावर्तन्त शकुना जातप्रानाः सम ते यदा कदा चिन मासमात्रेण समुत्पत्य विहङ्गमाः नैवागच्छंस ततॊ राजन परातिष्ठत स जाजलिः ततस तेषु परलीनेषु जाजलिर जातविस्मयः सिद्धॊ ऽसमीति मतिं चक्रे ततस तं मान आविशत स तथा निर्गतान दृष्ट्वा शकुन्तान नियतव्रतः संभावितात्मा संभाव्य भृशं परीतस तदाभवन स नद्यां समुपस्पृश्य तर्पयित्वा हुताशनम उदयन्तम अथादित्यम अभ्यगच्छन महातपः संभाव्य चतकान मूर्ध्नि जाजलिर जपतां वरः आस्फॊतयत तद आकाशे धर्मः पराप्तॊ मयेति वै अथान्तरिक्षे वाग आसीत तां स शुश्राव जाजलिः धर्मेण न समस तवं वै तुलाधारस्य जाजले वाराणस्यां महाप्राज्ञस तुलाधारः परतिष्ठितः सॊ ऽपय एवं नार्हते वक्तुं यथा तवं भाससे दविज सॊ ऽमर्षवशम आपन्नस तुलाधर दिदृक्षया पृथिवीम अचरद राजन यत्रसायं गृहॊ मुनिः कालेन महतागच्छत स तु वाराणसीं पुरीम विक्रीणन्तं च पन्यानि तुला धारं ददर्श सः सॊ ऽपि दृष्ट्वैव तं विप्रम आयान्तं भान्द जीविनः समुत्थाय सुसंहृष्टः सवागतेनाभ्यपूजयत [तुला] आयान एवासि विदितॊ मम बरह्मन न संशयः बरवीमि यत तु वचनं तच छृणुष्व दविजॊत्तम सागरानूपम आश्रित्य तपस तप्तं तवया महत न च धर्मस्य संज्ञां तवं पुरा वेत्थ कथं चन ततः सिद्धस्य तपसा तव विप्र शकुन्तकाः कषिप्रं शिरस्य अजायन्त ते च संभावितास तवया जातपक्षा यदा ते च गताश चारीम इतस ततः मन्यमानस ततॊ धर्मं चटक परभवं दविज खे वाचं तवम अथाश्रौषीर मां परति दविजसत्तम अमर्षवशम आपन्नस ततः पराप्तॊ भवान इह करवाणि परियं किं ते तद बरूहि दविजसत्तम [भी] इत्य उक्तः स तदा तेन तुलाधारेण धीमता परॊवाच वचनं धीमाञ जाजलिर जपतां वरः विक्रीणानः सर्वरसान सर्वगन्धांश च वानिज वनस्पतीन ओषधीश च तेषां मूलफलानि च अध्यगा नैष्ठिकीं बुद्धिं कुतस तवाम इदम आगतम एतद आचक्ष्व मे सर्वं निखिलेन महामते एवम उक्तस तुलाधारॊ बराह्मणेन यशस्विना उवाच धर्मसूक्ष्माणि वैश्यॊ धर्मार्थतत्त्ववित जाजलिं कस्त तपसं जञानतृप्तस तदा नृप वेदाहं जाजले धर्मं सरहस्यं सनातनम सर्वभूतहितं मैत्रं पुराणं यं जना विदुः अद्रॊहेणैव भूतानाम अल्पद्रॊहेण वा पुनः या वृत्तिः स परॊ धर्मस तेन जीवामि जाजले परिच्छिन्नैः काष्ठ तृणैर मयेदं शरणं कृतम अलक्तं पद्मकं तुङ्गं गन्धांश चॊच्चावचांस तथा रसांश च तांस तान विप्रर्षे मद्य्य वर्जान अहं बहून करीत्वा वै परतिविक्रीणे परहस्ताद अमायया सर्वेषां यः सुहृन नित्यं सर्वेषां च हिते रतः कर्मणा मनसा वाचा स धर्मं वेद जाजले नाहं परेषां कर्माणि परशंसामि शपामि वा आकाशस्येव विप्रर्षे पश्यँल लॊकस्य चित्रताम नानुरुध्ये विरुध्ये वा न दवेष्मि न च कामये समॊ ऽसमि सर्वभूतेषु पश्य मे जाजले वरतम इष्टानिष्ट विमुक्तस्य परीतिरागबहिष्कृतः तुला मे सर्वभूतेषु समा तिष्ठति जाजले इति मां तवं विजानीहि सर्वलॊकस्य जाजले समं मतिमतां शरेष्ठ समलॊष्टाश्म काञ्चनम यथान्ध बधिरॊन्मत्ता उच्छ्वासपरमाः सदा देवैर अपिहित दवाराः सॊपमा पश्यतॊ मम यथा वृद्धातुर कृशा निःस्पृहा विषयान परति तथार्थ कामभॊगेषु ममापि विगता सपृहा यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान न बिभ्यति यदा नेच्छति न दवेष्टि तदा सिध्यति वै दविजः यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम कर्मणा मनसा वाचा बरह्म संपद्यते तदा न भूतॊ न भविष्यश च न च धर्मॊ ऽसति कश चन यॊ ऽभयः सर्वभूतानां स पराप्नॊत्य अभयं पदम यस्माद उद्विजते लॊकः सर्वॊ मृत्युमुखाद इव वाक करूराद दण्ड पारुष्यात स पराप्नॊति महद भयम यथावद वर्तमानानां वृद्धानां पुत्रपौत्रिणाम अनुवर्तामहे वृत्तम अहिंस्राणां महात्मनाम परनस्तः शाश्वतॊ धर्मः सद आचारेण मॊहितः तेन वैद्यस तपस्वी वा बलवान वा विमॊह्यते आचाराञ जाजले पराज्ञः कषिप्रं धर्मम अवाप्नुयात एवं यः साधुभिर दान्तश चरेद अद्रॊह चेतसा नद्यां यथा चेह काष्ठम उह्यमानं यदृच्छया यदृच्छयैव काष्ठेन संधिं गच्छेत केन चित तत्राप्ररानि दारूणि संसृज्यन्ते ततस ततः तृणकाष्ठ करीसानि कदाचिन्न असमीक्षया एवम एवायम आचारः परादुर्भूतॊ यतस ततः यस्मान नॊद्विजते भूतं जातु किं चित कथं चन अभयं सर्वभूतेभ्यः स पराप्नॊति सदा मुने यस्माद उद्जिवते विद्वन सर्वलॊकॊ वृकाद इव करॊशतस तीरम आसाद्य यथा सर्वे जले चराः सहायवान दरव्यवान यः सुभगॊ ऽनयॊ ऽपरस तथा ततस तान एव कवयः शास्त्रेषु परवदन्त्य उत कीर्त्यर्थम अल्पहृल्लेखाः पततः कृत्स्ननिर्नयाः तपॊ भॊर यज्ञदानैश च वाक्यैः परज्ञाश्रितैस तथा पराप्नॊत्य अभयदानस्य यद यत फलम इहाश्नुते लॊके यः सर्वभूतेभ्यॊ ददात्य अभयदक्षिणाम स सर्वयज्ञैर ईजानः पराप्नॊत्य अभयदक्षिणाम न भूतानाम अहिंसाया जयायान धर्मॊ ऽसति कश चन यस्मान नॊद्विजते भूतं जातु किं चित कथं चन ते ऽभयं सर्वभूतेभ्यः संप्राप्नॊति महामुने यस्माद उद्विजते लॊकः सर्पाद वेश्म गताद इव न स धर्मम अवाप्नॊति इह लॊके परत्र च सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यग भूतानि पश्यतः देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः दानं भूताभयस्याहुः सर्वदानेभ्य उत्तमम बरवीमि ते सत्यम इदं शरद्दधस्व च जाजले स एव सुभगॊ भूत्वा पुनर भवति दुर्भगः वयापत्तिं कर्मणा दृष्ट्वा जुगुप्सन्ति जनाः सदा अकारणॊ हि नेहास्ति धर्मः सूक्ष्मॊ ऽपि जाजले भूतभव्यार्थम एवेह धर्मप्रवचनं कृतम सूक्ष्मत्वान न स विज्ञातुं शक्यते बहु निह्नवः उपलभ्यान्तरा चान्यान आचारान अवबुध्यते ये च छिन्दन्ति वृषणान ये च भिन्दन्ति नस्तकान वहन्ति महतॊ भारान बध्नन्ति दमयन्ति च हत्वा सत्त्वानि खादन्ति तान कथं न विगर्हसे मानुषा मानुषान एव दासभॊगेन बुञ्जते वधबन्धविरॊधेन कारयन्ति दिवानिशम आत्मना चापि जानासि यद दुःखं वधतादने पञ्चेन्द्रियेषु भूतेषु सर्वं वसति दैवतम आदित्यश चन्द्रमा वायुर बरह्मा पराणः करतुर यमः तानि जीवानि विक्रीय का मृतेषु विचारणा का तैले का घृते बरह्मन मधुन्य अप्स्व औषधेषु वा अदंश मशके देशे सुखं संवर्थितान पशून तांश च मातुः परियाञ जानन्न आक्रम्य बहुधा नराः बहु दंश कुशान देशान नयन्ति बहु कर्दमान वाहसंपीडिता धुर्याः सीदन्त्य अविधिनापरे न मन्ये भरूण हत्यापि विशिष्टा तेन कर्मणा कृषिं साध्व इति मन्यन्ते सा च वृत्तिः सुदारुणा भूमिं भूमिशयांश चैव हन्ति काष्ठम अयॊमुखम तथैवानदुहॊ युक्तान समवेक्षस्व जाजले अघ्न्या इति गवां नाम क एनान हन्तुम अर्हति महच चकाराकुशलं पृषध्रॊ गालभन्न इव ऋषयॊ यतयॊ हय एतन नहुषे परत्यवेदयन गां मातरं चाप्य अवधीर वृषभं च परजापतिम अकार्यं नहुषाकार्षीर लप्स्यामस तवत्कृते भयम शतं चैकं च रॊगाणां सर्वभूतेष्व अपातयन ऋषयस तु महाभागाः परजास्व एव हि जाजले भरूणहं नहुषं तव आहुर न ते हॊष्यामहे हविः इत्य उक्त्वा ते महात्मानः सर्वे तत्त्वार्थ दर्शिनः ऋषयॊ यतयः शान्तास तरसा परत्यवेदयन ईदृशान अशिवान घॊरान आचारान इह जाजले केवलाचरितत्वात तु निपुनान नावबुध्यसे कारणाद धर्मम अन्विच्छेन न लॊकचरितं चरेत यॊ हन्याद यश च मां सतौति तत्रापि शृणु जाजले समौ ताव अपि मे सयातां न हि मे सतः परियाप्रिये एतद ईदृशकं धर्मं परशंसन्ति मनीषिणः उपपत्त्या हि संपन्नॊ यतिभिश चैव सेव्यते सततं धर्मशीलैश च नैपुण्येनॊपलक्षितः [जाजलि] यथा परवर्तितॊ धर्मस तुलां धारयता तवया सवर्गद्वारं च वृत्तिं च भूतानाम अवरॊत्स्यते कृष्या हय अन्नं परभवति ततस तवम अपि जीवसि पशुभिश चौषधीभिश च मर्त्या जीवन्ति वानिज यतॊ यज्ञः परभवति नास्तिक्यम अपि जल्पसि न हि वर्तेद अयं लॊकॊ वार्ताम उत्सृज्य केवलम [तुला] वक्ष्यामि जाजले वृत्तिं नास्मि बराह्मण नास्तिकः न च यज्ञं विनिन्दामि यज्ञवित तु सुदुर्लभः नमॊ बराह्मण यज्ञाय ये च यज्ञविदॊ जनाः सवयज्ञं बराह्मणा हित्वा कषात्रं यज्ञम इहास्थिताः लुब्धैर वित्तपरैर बरह्मन नास्तिकैः संप्रवर्तितम वेदवादान अविज्ञाय सत्याभासम इवानृतम इदं देयम इदं देयम इति नान्तं चिकीर्षति अतः सतैन्यं परभवति विकर्माणि च जाजले तद एव सुकृतं हव्यं येन तुष्यन्ति देवताः नमः कारेण हविषा सवाध्यायैर औषधैस तथा पूजा सयाद देवतानां हि यथाशास्त्रनिदर्शनम इष्टापूर्ताद असाधूनां विषमा जायते परजा लुब्धेभ्यॊ जायते लुब्धः समेभ्यॊ जायते समः यजमानॊ यथात्मानम ऋत्विजश च तथा परजाः यज्ञात परजा परभवति नभसॊ ऽमभ इवामलम अग्नौ परास्ताहुतिर बरह्मन्न आदित्यम उपतिष्ठति आदित्याज जायते वृष्टिर वृष्टेर अन्नं ततः परजाः तस्मात सवनुष्ठितात पूर्वे सर्वान कामांश च लेभिरे अकृष्टपच्या पृथिविय आशिर्भिर वीरुधॊ भवन न ते यज्ञेष्व आत्मसु वा फलं पश्यन्ति किं चन शङ्कमानाः फलं यज्ञे ये यजेरन कथं चन जायन्ते ऽसाधवॊ धूर्ता लुब्धा वित्तप्रयॊजनाः स सम पापकृतां लॊकान गच्छेद अशुभ कर्मणा परमानम अप्रमानेन यः कुर्याद अशुभं नरः पापात्मा सॊ ऽकृतप्रज्ञः सदैवेह दविजॊत्तम कर्तव्यम इति कर्तव्यं वेत्ति यॊ बराह्मणॊभयम बरह्मैव वर्तते लॊके नैति कर्तव्यतां पुनः विगुणं च पुनः कर्म जयाय इत्य अनुशुश्रुम सर्वभूतॊपघातश च फलभावे च संयमः सत्ययज्ञा दमयज्ञा अलुब्धाश चात्मतृप्तयः उत्पन्न तयागिनः सर्वे जना आसन्न मत्सराः कषेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञाः सवयज्ञपरिनिष्ठिताः बराह्मं वेदम अधीयन्तस तॊषयन्त्य अमरान अपि अखिलं दैवतं सर्वं बरह्म बराह्मण संश्रितम तृप्यन्ति तृप्यतॊ देवास तृप्तास तृप्तस्य जाजले यथा सर्वरसैस तृप्तॊ नाभिनन्दन्ति किं चन तथा परज्ञान तृप्तस्त्य नित्यं तृप्तिः सुखॊदया धर्मारामा धर्मसुखाः कृत्स्नव्यवसितास तथा अस्ति नस तत्त्वतॊ भूय इति परज्ञा गवेषिणः जञानविज्ञानिनः के चित परं पारं तितीर्षवः अतीव तत सदा पुण्यं पुण्याभिजन संहितम यत्र गत्वा न शॊचन्ति न चयवन्ति वयथन्ति च ते तु तद बरह्मणः सथानं पराप्नुवन्तीह सात्त्विकाः नैव ते सवर्गम इच्छन्ति न यजन्ति यशॊ धनैः सतां वर्त्मानुवर्तन्ते यथाबलम अहिंसया वनस्पतीन ओषधीश च फलमूलं च ते विदुः न चैतान ऋत्विजॊ लुब्धा याजयन्ति धनार्थिनः सवम एव चार्थं कुर्वाणा यज्ञं चक्रुः पुनर दविजाः परिनिष्ठित कर्माणः परजानुग्रह काम्यया परापयेयुः परजाः सवर्गं सवधर्मचरणेन वै इति मे वर्तते बुद्धिः समा सर्वत्र जाजले परयुञ्जते यानि यज्ञे सदा पराज्ञा दविजर्षभ तेन ते देव यानेन पथा यान्ति महामुने आवृत्तिस तत्र चैकस्य नास्त्य आवृत्तिर मनीसिनाम उभौ तौ देव यानेन गच्छतॊ जाजले पथा सवयं चैषाम अनदुहॊ युज्यन्ति च वहन्ति च सवयम उस्राश च दुह्यन्ते मनःसंकल्पसिद्धिभिः सवयं यूपान उपादाय यजन्ते सवाप्तदक्षिणैः यस तथा भावितात्मा सयात स गाम आलब्धुम अर्हति ओषधीभिस तथा बरह्मन यजेरंस ते न तादृशः बुद्धित्यागं पुरस्कृत्य तादृशं परब्रवीमि ते निराशिषम अनारम्भं निर्नमस्कारम अस्तुतिम अक्षीणं कषीणकर्माणं तं देवा बराह्मणं विदुः नाश्रावयन न च यजन न ददद बराह्मणेषु च गराम्यां वृत्तिं लिप्समानः कां गतिं याति जाजले इदं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञम अवाप्नुयात [जा] न वै मुनीनां शृणुमः सम तत्त्वं; पृच्छामि तवा वानिज कस्तम एतत पूर्वे पूर्वे चास्य नावेक्षमाणा; नातः परं तम ऋषयः सथापयन्ति अस्मिन्न एवात्म तीर्थे न पशवः पराप्नुयुः सुखम अथ सवकर्मणा केन वाजिन पराप्नुयात सुखम शंस मे तन महाप्राज्ञ भृशं वै शरद्दधामि ते [तुला] उत यज्ञा उतायज्ञा मखं नार्हन्ति ते कव चित आज्येन पयसा दध्ना पूर्णाहुत्या विशेषतः वालैः शृङ्गेन पादेन संभवत्य एव गौर्मखम पत्नीं चानेन विधिना परकरॊति नियॊजयन पुरॊदाशॊ हि सर्वेषां पशूनां मेध्य उच्यते सर्वा नद्यः सरस्वत्यः सर्वे पुण्याः शिलॊच्चयाः जाजले तीर्थम आत्मैव मा सम देशातिथिर भव एतान ईदृशकान धर्मान आचरन्न इह जाजले कारणैर धर्मम अन्विच्छन्न न लॊकान आप्नुते शुभान [भी] एतान ईदृशकान धर्मांस तुलाधारः परशंसति उपपत्त्या हि संपन्नान नित्यं सद भिर निषेवितान [तुलाधार] सद्भिर वा यदि वासद्भिर अयं पन्थाः समाश्रितः परत्यक्षं करियतां साधु ततॊ जञास्यसि तद यथा एते शकुन्ता बहवः समन्ताद विचरन्ति हि तवॊत्तमाङ्गे संभूताः शयेनाश चान्याश च जातयः आह्वयैनान महाब्रह्मन विशमानांस ततस ततः पश्येमान हस्तपादेषु शलिष्टान देहे च सर्वशः संभावयन्ति पितरं तवया संभाविताः खगाः असंशयं पिता च तवं पुत्रान आह्वय जाजले [भी] ततॊ जाजलिना तेन समाहूता पतत्रिणः वाचम उच्चारयन दिव्यां धर्मस्य वचनात किल अहिंसादि कृतं कर्म इह चैव परत्र च सपर्धा निहन्ति वै बरह्मन सा हता हन्ति तं नरम शरद्धा वृद्धं वाङ्मनसी न यज्ञस तरातुम अर्हति अत्र गाथा बरह्म गीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः शुचेर अश्रद्दधानस्य शरद्दधानस्य चाशुचेः देवाश चित्तम अमन्यन्त सशृशं यज्ञकर्मणि शरॊत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वार्धुषेः मीमांसित्वॊभयं देवाः समम अन्नम अकल्पयन परजापतिस तान उवाच विषमं कृतम इत्य उत शरद्धा पूतं वदान्यस्य हतम अश्रद्धयेतरत भॊज्यम अन्नं वदान्यस्य कदर्यस्य न वार्धुषेः अश्रद्दधान एवैकॊ देवानां नार्हते हविः तस्यैवान्नं न भॊक्तव्यम इति धर्मविदॊ विदुः अश्रद्धा परमं पापं शरद्धा पापप्रमॊचिनी जहाति पापं शरद्धावान सर्पॊ जीर्णाम इव तवचम जयायसी यापवित्राणां निवृत्तिः शरद्धया सह निवृत्तशीलदॊषॊ यः शरद्धावान पूत एव सः किं तस्य तपसा कार्यं किं वृत्तेन किम आत्मना शरद्धामयॊ ऽयं पुरुषॊ यॊ यच्छ्रद्धः स एव सः इति धर्मः समाख्यातः सद्भिर धर्मार्थदर्शिभिः वयं जिज्ञासमानास तवा संप्राप्ता धर्मदर्शनात सपर्धां जहि महाप्राज्ञ ततः पराप्स्यसि यत परम शरद्धावाञ शरद्दधानश च धर्मांश चैवेह वानिजः सववर्त्मनि सथितश चैव गरीयान एष जाजले एवं बहुमतार्थं च तुलाधारेण भासितम सम्यक चैवम उपालब्धॊ धर्मश चॊक्तः सनातनः तस्य विख्यातवीर्यस्य शरुत्वा वाक्यानि स दविजः तुलाधारस्य कौन्तेय शान्तिम एवान्वपद्यत ततॊ ऽचिरेण कालेन तुलाधारः स एव च दिवं गत्वा महाप्राज्ञौ विहरेतां यथासुखम सवं सवं सथानम उपागम्य सवकर्मफलनिर्जितम समानां शरद्दधानानां संयतानां सुचेतसाम कुर्वतां यज्ञ इत्य एव न यज्ञॊ जातु नेष्यते शरद्धा वै सात्त्विकी देवी सूर्यस्य दुहिता नृप सावित्री परसवित्री च जीव विश्वासिनी तथा वाग वृद्धं तरायते शरद्धा मनॊ वृद्धं च भारत यथौपम्यॊपदेशेन किं भूयः शरॊतुम इच्छसि [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम परजानाम अनुकम्पार्थं गीतं राज्ञा विचख्नुना छिन्नस्थूनं वृषं दृष्ट्वा विरावं च गवां भृशम गॊग्रहे यज्ञवातस्य परेक्षमाणः स पार्थिवः सवस्ति गॊभ्यॊ ऽसतु लॊकेषु ततॊ निर्वचनं कृतम हिंसायां हि परवृत्तायाम आशीर एषानुकल्पिता अव्यवस्थित मर्यादैर विमूढैर नास्तिकैर नरैः संशयात्मभिर अव्यक्तैर हिंसा समनुकीर्तिता सर्वकर्म सवहिंसा हि धर्मात्मा मनुर अब्रवीत कामरागाद विहिंसन्ति बहिर वेद्यां पशून नराः तस्मात परमानतः कार्यॊ धर्मः सूक्ष्मॊ विजानता अहिंसैव हि सर्वेभ्यॊ धर्मेभ्यॊ जयायसी मता उपॊष्य संशितॊ भूत्वा हित्वा वेद कृताः शरुतीः आचार इत्य अनाचाराः कृपणाः फलहेतवः यदि यज्ञांश च वृक्षांश च यूपांश चॊद्धिश्य मानवाः वृथा मांसानि खादन्ति नैष धर्मः परशस्यते मांसं मधु सुरा मत्स्या आसवं कृसरौदनम धूर्तैः परवर्तितं हय एतन नैतद वेदेषु कल्पितम कामान मॊहाच च लॊभाच च लौल्यम एतत परवर्तितम विष्णुम एवाभिजानन्ति सर्वयज्ञेषु बराह्मणाः पायसैः सुमनॊभिश च तस्यापि यजनं समृतम यज्ञियाश चैव ये वृक्षा वेदेषु परिकल्पिताः यच चापि किं चित कर्तव्यम अन्यच चॊक्षैः सुसंस्कृतम महासत्त्वैः शुद्धभावैः सर्वं देवार्हम एव तत [य] शरीरम आपदश चापि विवदन्त्य अविहिंसतः कथं यात्रा शरीरस्य निरारम्भस्य सेत्स्यति [भी] यथा शरीरं न गलायेन नेयान मृत्युवशं यथा तथा कर्मसु वर्तेत समर्थॊ धर्मम आचरेत [य] कथं कार्यं परीक्षेत शीघ्रं वाथ चिरेण वा सर्वथा कार्यदुर्गे ऽसमिन भवान नः परमॊ गुरुः [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम चिरकारेस तु यत पूर्वं वृत्तम आङ्गिरसे कुले चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक चिरकारी हि मेधावी नापराध्यति कर्मसु चिरकारी महाप्राज्ञॊ गौतमस्याभवत सुतः चिरं हि सर्वकार्याणि समेक्षावान परपद्यते चिरं संचिन्तयन्न अर्थांश चिरं जाग्रच चिरं सवपन चिरकार्याभिसंपत्तेश चिरकारी तथॊच्यते अलस गरहणं पराप्तॊ दुर्मेधावी तथॊच्यते बुद्धिलाघव युक्तेन जनेनादीर्घ दर्शिना वयभिचारे तु कस्मिंश चिद वयतिक्रम्यापरान सुतान पित्रॊक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीम इति स तथेति चिरेणॊक्त्वा सवभावाच चिरकारिकः विमृश्य चिरकारित्वाच चिन्तयाम आस वै चिरम पितुर आज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम कथं धर्मछले नास्मिन्न इमं जेयम असाधुवत पितुर आज्ञा परॊ धर्मः सवधर्मॊ मातृरक्षणम अस्वतन्त्रं च पुत्रत्वं किं नु मां नात्र पीडयेत सत्रियं हत्वा मातरं च कॊ हि जातु सुखी भवेत पितारं चाप्य अवज्ञाय कः परतिष्ठाम अवाप्नुयात अनवज्ञा पितुर युक्ता धारणं मातृरक्षणम युक्तक्षमाव उभाव एतौ नातिवर्तेतमां कथम पिता हय आत्मानम आधत्ते जायायां जज्ञियाम इति शीलचारित्रगॊत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च सॊ ऽहम आत्मा सवयं पित्रा पुत्रत्वे परकृतः पुनः विज्ञानं मे कथं न सयाद बुबुधे चात्मसंभवम जातकर्मणि यत पराह पिता यच चॊपकर्मणि परत्याप्तः स दृधी कारः पितुर गौरवनिश्चये गुरुर अग्र्यः परॊ धर्मः पॊषणाध्ययनाद धितः पिता यद आह धर्मः स वेदेष्व अपि सुनिश्चितः परीतिमात्रं पितुः पुत्रः सर्वं पुत्रस्य वै पिता शरीरादीनि देयानि पिता तव एकः परयच्छति तस्मात पितुर वचः कार्यं न विचार्यं कथं चन पातकान्य अपि पूयन्ते पितुर वचनकारिणः भॊगे भाग्ये परसवने सर्वलॊकनिदर्शने भर्त्रा चैव समायॊगे सीमन्तॊन्नयने तथा पिता सवर्गः पिता धर्मः पिता परमकं तपः पितरि परीतिम आपन्ने सर्वाः परीयन्ति देवताः आशिषस ता भजन्त्य एनं पुरुषं पराह याः पिता निष्कृतिः सर्वपापानां पिता यद अभिनन्दति मुच्यते बन्धनात पुष्पं फलं वृन्तात परमुच्यते कलिश्यन्न अपि सुतस्नेहैः पिता सनेहं न मुञ्चति एतद विचिन्तितं तावत पुत्रस्य पितृगौरवम पिता हय अल्पतरं सथानं चिन्तयिष्यामि मातरम यॊ हय अयं मयि संघातॊ मर्त्यत्वे पाञ्चभौतिकः अस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथारणिः माता देहारणिः पुंसां सर्वस्यार्तस्य निर्वृतिः न च शॊचति नाप्य एनं सथाविर यम अपकर्षति सत्रिया हीनॊ ऽपि यॊ गेहे अम्बेति परतिपद्यते पुत्रपौत्र समाकीर्णॊ जननीं यः समाश्रितः अपि वर्षशतस्यान्ते स दविहायनवच चरेत समर्थं वासमर्थं वा कृशं वाप्य अकृशं तथा रक्षत्य एव सुतं माता नान्यः पॊष्टा विधानतः तदा स वृद्धॊ भवति यदा भवति दुःखितः तदा शून्यं जगत तस्य तदा मात्रा वियुज्यते नास्ति मातृसमा छाया नास्ति मातृसमा गतिः नास्ति मातृसमं तराणं नास्ति मातृसमा परपा कुक्षि संधारणाद धात्री जननाज जननी समृता अङ्गानां वर्धनाद अम्बा वीर सूत्वेन वीरसूः शिशॊः शुश्रूसनाच छुश्रूर माता देहम अनन्तरम चेतनावान नरॊ हन्याद यस्य नासुषिरं शिरः दम्पत्यॊः पराण संश्लेषे यॊ ऽभिसंधिः कृतः किल तं माता वा पिता वेद भूतार्थॊ मातरि सथितः माता जानाति यद गॊत्रं माता जानाति यस्य सः मातुर भरण मात्रेण परीतिः सनेहः पितुः परजाः पानि बन्धं सवयं कृत्वा सहधर्मम उपेत्य च यदि याप्यन्ति पुरुषाः सत्रियॊ नार्हन्ति याप्यताम भरणाद धि सत्रियॊ भर्ता पात्याच चैव सत्रियाः पतिः गुणस्यास्य निवृत्तौ तु न भर्ता न पतिः पतिः एवं सत्री नापराध्नॊति नर एवापराध्यति वयुच्चरंश च महादॊषं नर एवापराध्यति सत्रिया हि परमॊ भर्ता दैवतं परमं समृतम तस्यात्मना तु सदृशम आत्मानं परमं ददौ सर्वकार्यापराध्यत्वान नापराध्यन्ति चाङ्गनाः यश्चनॊक्तॊ हि निर्देशः सत्रिया मैथुन तृप्तये तस्य समारयतॊ वयक्तम अधर्मॊ नात्र संशयः यावन नारीं मातरं च गौरवे चाधिके सथिताम अवध्यां तु विजानीयुः पशवॊ ऽपय अविचक्षणाः देवतानां समावायम एकस्थं पितरं विदुः मर्त्यानां देवतानां च सनेहाद अभ्येति मातरम एवं विमृशतस तस्य चिरकारितया बहु दीर्घः कालॊ वयतिक्रान्तस ततस तस्यागमत पिता मेधातिथिर महाप्राज्ञॊ गौतमस तपसि सथितः विमृश्य तेन कालेन पत्न्याः संस्था वयतिक्रमम सॊ ऽबरवीद दुःखसंतप्तॊ भृशम अश्रूणि वर्तयन शरुतधैर्य परसादेन पश्चात तापम उपागतः आश्रमं मम संप्राप्तस तरिलॊकेशः पुरंदरः अतिथिव्रतम आस्थाय बराह्मणं रूपम आस्थितः समया सान्त्वितॊ वाग्भिः सवागतेनाभिपूजितः अर्घ्यं पाद्यं च नयायेन तयाभिप्रतिपादितः परवत्य अस्मि चाप्य उक्तः परनयिष्ये नयेन च अत्र चाकुशले जाते सत्रियॊ नास्ति वयतिक्रमः एवं न सत्री न चैवाहं नाध्वगस तरिदशेश्वरः अपराध्यति धर्मस्य परमादस तव अपराध्यति ईर्ष्याजं वयसनं पराहुस तेन चैवॊर्ध्व रेतसः ईर्ष्यया तव अहम आक्षिप्तॊ मग्नॊ दुष्कृत सागरे हत्वा साध्वीं च नारीं च वयसनित्वाच च शासिताम भर्तव्यत्वेन भार्यां च कॊ नु मां तारयिष्यति अन्तरेण मयाज्ञप्तश चिरकारी हय उदारधीः यद्य अद्य चिरकारी सयात स मां तरायेत पातकात चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक यद्य अद्य चिरकारी तवं ततॊ ऽसि चिरकारिकः तराहि मां मातरं चैव तपॊ यच चार्जितं मया आत्मानं पातकेभ्यश च भवाद्य चिरकारिकः सहजं चिरकारित्वं चिरप्राज्ञतया तव सखलं तत तवाद्यास्तु भवाद्य चिरकारिकः चिरम आशंसितॊ मात्रा चिरं गर्भेण धारितम सफलं चिरकारित्वं कुरु तवं चिरकारिक चिरायते च संतापाच चिरं सवपिति वारितः आवयॊश चिरसंतापाद अवेक्ष्य चिरकारिक एवं स दुःखितॊ राजन महर्षिर गौतमस तदा चिरकारिं ददर्शाथ पुत्रं सथितम अथान्तिके चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः शस्त्रं तयक्त्वा ततॊ मूर्ध्ना परसादायॊपचक्रमे गौतमस तु सुतं दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुवि पत्नीं चैव निराकारां पराम अभ्यगमन मुदम न हि सा तेन संभेदं पत्नी नीता महात्मना विजने चाश्रमस्थेन पुत्रश चापि समाहितः हन्यात तव अनपवादेन शस्त्रपानौ सुते सथिते विनीतं परश्नयित्वा च वयवस्येद आत्मकर्मसु बुद्धिश चासीत सुतं दृष्ट्वा पितुश चरणयॊर नतम शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणॊति भयाद इति ततः पित्रा चिरं सतुत्वा चिरं चाघ्राय मूर्धनि चिरं दॊर्भ्यां परिष्वज्य चिरं जीवेत्य उदाहृतः एवं स गौतमः पुत्रं परीतिहर्षसमन्वितः अभिनन्द्य महाप्राज्ञ इदं वचनम अब्रवीत चिरकारिक भद्रं ते चिरकारी चिरं भव चिरायमाणे तवयि च चिरम अस्मि सुदुःखितः गाथाश चाप्य अब्रवीद विद्वान गौतमॊ मुनिसत्तमः चिरकारिषु घॊरेषु गुणॊद्देश समाश्रयात चिरेण मित्रं बध्नीयाच चिरेण च कृतं तयजेत चिरेण हि कृतं मित्रं चिरं धारणम अर्हति रागे दर्पे च माने च दरॊहे पापे च कर्मणि अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी परशस्यते बन्धूनां सुहृदां चैव भृत्यानां सत्रीजनस्य च अव्यक्तेष्व अपराधेषु चिरकारी परशस्यते एवं स गौतमस तस्य परीतः पुत्रस्य भारत कर्मणा तेन कौरव्य चिरकारितया तया एवं सर्वेषु कार्येषु विमृश्य पुरुषस ततः चिरेण निश्चयं कृत्वा चिरं न परितप्यते चिरं धारयते रॊषं चिरं कर्म नियच्छति पश्चात तापकरं कर्म न किं चिद उपपद्यते चिरं वृद्धान उपासीत चिरम अन्वास्य पूजयेत चिरं धर्मान निषेवेत कुर्याच चान्वेषणं चिरम चिरम अन्वास्य विदुषश चिरं शिष्टान निषेव्य च चिरं विनीय चात्मानं चिरं यात्य अनवज्ञताम बरुवतश च परस्यापि वाक्यं धर्मॊपसंहितम चिरं पृच्छेच चिरं बरूयाच चिरं न परिभूयते उपास्य बहुलास तस्मिन्न आश्रमे सुमहातपः समाः सवर्गं गतॊ विप्रः पुत्रेण सहितस तदा [य] कथं राजा परजा रक्षेन न च किं चित परतापयेत पृच्छामि तवां सतां शरेष्ठ तन मे बरूहि पितामह [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम दयुमत्सेनस्य संवादं राज्ञा सत्यवता सह अव्याहृतं वयाजहार सत्यवान इति नः शरुतम वधाय नीयमानेषु पितुर एवानुशासनात अधर्मतां याति धर्मॊ यात्य अधर्मश च धर्मताम वधॊ नाम भवेद धर्मॊ नैतद भवितुम अर्हति [दयुमत्सेन] अथ चेद अवधॊ धर्मॊ धर्मः कॊ जातुचिद भवेत दस्ययश चेन न हन्येरन सत्यवन संकरॊ भवेत ममेदम इति नास्यैतत परवर्तेत कलौ युगे लॊकयात्रा न चैव सयाद अथ चेद वेत्थ शंस नः [सत्यवत] सर्व एव तरयॊ वर्णाः कार्या बराह्मण बन्धनाः धर्मपाशनिबद्धानाम अल्पॊ वयपचरिष्यति यॊ यस तेषाम अपचरेत तम आचक्षीत वै दविजः अयं मे न शृणॊतीति तस्मिन राजा परधारयेत तत्वाभेदेन यच छास्त्रं तत कार्यं नान्यथा वधः असमीक्ष्यैव कर्माणि नीतिशास्त्रं यथाविधि दस्यून हिनस्ति वै राजा भूयसॊ वाप्य अनागसः भार्या माता पिता पुत्रॊ हन्यते पुरुषे हते परेणापकृते राजा तस्मात सम्यक परधारयेत असाधॊश चैव पुरुषॊ लभते शीलम एकदा साधॊश चापि हय असाधुभ्यॊ जायते ऽशॊभना परजा न मूलघातः कर्तव्यॊ नैष धर्मः सनातनः अपि खल्व अवधेनैव परायश्चित्तं विधीयते उद्वेजनेन बन्धेन विरूपकरणेन च वधदन्देन ते कलेश्या न पुरॊ ऽहितसंपदा यदा पुरॊहितं वा ते पर्येयुः शरणैषिणः करिष्यामः पुनर बरह्मन न पापम इति वादिनः तदा विसर्गम अर्हाः सयुर इतीदं नृपशासनम विभ्रद दण्डाजिनं मुन्दॊ बराह्मणॊ ऽरहति वाससम गरीयांसॊ गरीयांसम अपराधे पुनः पुनः तथा विसर्गम अर्हन्ति न यथा परथमे तथा [दयुमत्सेन] यत्र यत्रैव शक्येरन संयन्तुं समये परजाः स तावत परॊच्यते धर्मॊ यावन न परतिलङ्घ्यते अहन्यमानेषु पुनः सर्वम एव पराभवेत पूर्वे पूर्वतरे चैव सुशास्या अभवञ जनाः मृदवः सत्यभूयिष्ठा अल्पद्रॊहाल्प मन्यवः पुरा धिग दन्द एवासीद वाग दन्दस तदनन्तरम आसीद आदान दण्डॊ ऽपि वधदण्डॊ ऽदय वर्तते वधेनापि न शक्यन्ते नियन्तुम अपरे जनाः नैव दस्युर मनुष्याणां न देवानाम इति शरुतिः न गन्धर्वपितॄणां च कः कस्येह न कश्चनन पद्मं शमशानाद आदत्ते पिशाचाच चापि दैवतम तेषु यः समयं कुर्याद अज्ञेषु हतबुद्धिषु [सत्यवत] तान न शक्नॊषि चेत साधून परित्रातुम अहिंसया कस्य चिद भूतभव्यस्य लाभेनान्तं तथा कुरु [दयुमत्सेन] राजानॊ लॊकयात्रार्थं तप्यन्ते परमं तपः अपत्रपन्ति तादृग्भ्यस तथा वृत्ता भवन्ति च वित्रास्यमानाः सुकृतॊ न कामाद घनन्ति दुष्कृतीन सुकृतेनैव राजानॊ भूयिष्ठं शासते परजाः शरेयसः शरेयसीम एवंवृत्तिं लॊकॊ ऽनुवर्तते सदैव हि गुरॊर वृत्तम अनुवर्तन्ति मानवाः आत्मानम असमाधाय समाधित्सति यः परान विषयेष्व इन्द्रियवशं मानवाः परहसन्ति तम यॊ राज्ञॊ दम्भमॊहेन किं चित कुर्याद असांप्रतम सर्वॊपायैर नियम्यः स तथा पापान निवर्तते आत्मैवादौ नियन्तव्यॊ दुष्कृतं समियच्छता दन्दयेच च महादन्तैर अपि बन्धून अनन्तरान यत्र वै पापकृत कलेश्यॊ न महद दुःखम अर्छति वर्धन्ते तत्र पापानि धर्मॊ हरसति च धरुवम इति कारुण्यशीलस तु विद्वान वै बराह्मणॊ ऽनवशात इति चैवानुशिष्टॊ ऽसमि पूर्वैस तात पितामहैः आश्वासयद्भिः सुभृशम अनुक्रॊशात तथैव च एतत परथमकल्पेन राजा कृतयुगे ऽभजत पादॊ ऽनेनापि धर्मेण गच्छेत तरेतायुगे तथा दवापरे तु दविपादेन पादेन तव अपरे युगे तथा कलियुगे पराप्ते राज्ञां दुश्चरितेन ह भवेत कालविशेषेण कला धर्मस्य सॊदशी अथ परथमकल्पेन सत्यवन संकरॊ भवेत आयुः शक्तिं च कालं च निर्दिश्य तप आदिशेत सत्याय हि यथा नेह जह्याद धर्मफलं महत भूतानाम अनुकम्पार्थं मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत [य] अविरॊधेन भूतानां तयागः षाद्गुण्यकारकः यः सयाद उभय भाग्धर्मस तन मे बरूहि पितामह गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य तयागधर्मस्य चॊभयॊः अदूरसंप्रस्थितयॊः किं सविच छरेयः पितामह [भी] उभौ धर्मौ महाभागाव उभौ परमदुश्चरौ उभौ महाफलौ तात सद्भिर आचरिताव उभौ अत्र ते वर्तयिष्यामि परामान्यम उभयॊस तयॊः शृणुष्वैक मनाः पार्थ छिन्नधर्मार्थसंशयम अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम कपिलस्य गॊश च संवादं तन निबॊध युधिष्ठिर आम्नायम अनुपश्यन हि पुराणं शाश्वतं धरुवम नहुषः पूर्वम आलेभे तवस्तुर गाम इतिनः शरुतम तां नियुक्ताम अदीनात्मा सत्त्वस्थः समये रतः जञानवान नियताहारॊ ददर्श पलिलस तदा स बुद्धिम उत्तमां पराप्तॊ नैष्ठिकीम अकुतॊभयाम समरामि शिथिलं सत्यं वेदा इत्य अब्रवीत सकृत तां गाम ऋषिः सयूम रश्मिः परविश्य यतिम अब्रवीत हंहॊ वेदा यदि मता धर्माः केनापरे मताः तपस्विनॊ धृतिमतः शरुतिविज्ञानचक्षुषः सर्वम आर्षं हि मन्यन्ते वयाहृतं विदितात्मनः तस्यैवं गततृष्णस्य विज्वरस्य निराशिषः का विवक्षास्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वशः [कपिल] नाहं वेदान विनिन्दामि न विवक्षामि कर्हि चित पृथग आश्रमिणां कर्माण्य एकार्थानीति नः शरुतम गच्छत्य एव परित्यागी वानप्रस्थश च गच्छति गृहस्थॊ बरह्मचारी च उभौ ताव अपि गच्छतः देव याना हि पन्थानश चत्वारः शाश्वता मताः तेषां जयायः कनीयस्त्वं फलेषूक्तं बलाबलम एवं विदित्वा सर्वार्थान आरभेद इति वैदिकम नारभेद इति चान्यत्र नैष्ठिकी शरूयते शरुतिः अनारम्भे हय अदॊषः सयाद आरम्भे ऽदॊष उत्तमः एवं सथितस्य शास्त्रस्य दुर्विज्ञेयं बलाबलम यद्य अत्र किं चित परत्यक्षम अहिंसायाः परं मतम ऋते तव आगमशास्त्रेभ्यॊ बरूहि तद यदि पश्यसि [सयूमरष्मि] सवर्गकामॊ यजेतेति सततं शरूयते शरुतिः फलं परकल्प्य पूर्वं हि ततॊ यज्ञः परतायते अजश चाश्वश च मेषश च गौश च पक्षिगणाश च ये गराम्यारण्या ओषधयः पराणस्यान्नम इति शरुतिः तथैवान्नं हय अहर अहः सायं परातर्निरुप्यते पशवश चाथ धान्यं च यज्ञस्याङ्गम इति शरुतिः एतानि सहयज्ञेन परजापतिर अकल्पयत तेन परजापतिर देवान यज्ञेनायजत परभुः ते समान्यॊन्यं चराः सर्वे परानिनः सप्त सप्त च यज्ञेषूपाकृतं विश्वं पराहुर उत्तमसंज्ञितम एतच चैवाभ्यनुज्ञातं पूर्वैः पूर्वतरैस तथा कॊ जातु न विचिन्वीत विद्वान सवां शक्तिम आत्मनः पशवश च मनुष्याश च दरुमाश चौषधिभिः सह सवर्गम एवाभिकाङ्क्षन्ते न च सवर्गस तव ऋते मखम ओषध्यः पशवॊ वृक्षा वीरुदाज्यं पयॊ दधि हविर भूमिर दिशः शरद्धा कालश चैतानि दवादश ऋचॊ यजूंसि सामानि यजमानश च सॊदशः अग्निर जञेयॊ गृहपतिः स सप्तदश उच्यते अङ्गान्य एतानि यज्ञस्य यज्ञॊ मूलम इति शरुतिः आज्येन पयसा दध्ना शकृद आमिक्षया तवचा वालैः शृङ्गेन पादेन संभवत्य एव गौर्मखम एवं परत्येकशः सर्वं यद यद अस्य विधीयते यज्ञं वहन्ति संभूय सहर्त्विग्भिः सदक्षिणैः संहत्यैतानि सर्वाणि यज्ञं निर्वर्तयन्त्य उत यज्ञार्थानि हि सृष्टानि यथा वै शरूयते शरुतिः एवं पूर्वे पूर्वतराः परवृत्ताश चैव मानवाः न हिनस्ति हय आरभते नाभिद्रुह्यति किं चन यज्ञॊ यस्तव्य इत्य एव यॊ यजत्य अफलेप्सया यज्ञाङ्गान्य अपि चैतानि यथॊक्तानि न संशयः विधिना विधियुक्तानि तारयन्ति परस्परम आम्नायम आर्षं पश्यामि यस्मिन वेदाः परतिष्ठिताः तं विद्वांसॊ ऽनुपश्यन्ति बराह्मणस्यानुदर्शनात बराह्मण परभवॊ यज्ञॊ बराह्मणार्पण एव च अनु यज्ञं जगत सर्वं यज्ञश चानु जगत सदा ओम इति बरह्मणॊ यॊनिर नमः सवाहा सवधा वसत यस्यैतानि परयुज्यन्ते यथाशक्ति कृतान्य अपि न तस्य तरिषु लॊकेषु परलॊकभयं विदुः इति वेदा वदन्तीह सिद्धाश च परमर्षयः रिचॊ यजूंसि सामानि सतॊभाश च विधिचॊदिताः यस्मिन्न एतानि सर्वाणि बहिर एव स वै दविजः अग्न्याधेये यद भवति यच च सॊमे सुते दविज यच चेतरैर महायज्ञैर्वेद तद भगवान सवतः तस्माद बरह्मन यजेतैव याजयेच चाविचारयन यजतः सवर्गविधिना परेत्य सवर्गफलं महत नायं लॊकॊ ऽसत्य अयज्ञानां परश चेति विनिश्चयः वेदवादविदश चैव परमानम उभयं तदा [कपिल] एतावद अनुपश्यन्तॊ यतयॊ यान्ति मार्गगाः नैषां सर्वेषु लॊकेषु कश चिद अस्ति वयतिक्रमः निर्द्वन्द्वा निर्नमस्कारा निराशिर बन्धना बुधाः विमुक्ताः सर्वपापेभ्यश चरन्ति शुचयॊ ऽमलाः अपवर्गे ऽथ संत्यागे बुद्धौ च कृतनिश्चयाः बरह्मिष्ठा बरह्मभूताश च बरह्मण्य एव कृतालयाः विशॊका नष्ट रजसस तेषां लॊकाः सनातनाः तेषां गतिं परां पराप्य गार्हस्थ्ये किं परयॊजनम [षयू] यद्य एषा परमा निष्ठा यद्य एषा परमा गतिः गृहस्थान अव्यपाश्रित्य नाश्रमॊ ऽनयः परवर्तते यथा मातरम आश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः एवं गृहस्थम आश्रित्य वर्तन्त इतरे ऽऽशरमाः गृहस्थ एव यजते गृहस्थस तप्यते तपः गार्हस्त्यम अस्य धर्मस्य मूलं यत किं चिद एजते परजनाद धयभिनिर्वृत्ताः सर्वे पराण भृतॊ मुने परजनं चाप्य उतान्यत्र न कथं चन विद्यते यास ताः सयुर बहिर ओषध्यॊ बह्व अरण्यास तथा दविज ओषधिभ्यॊ बहिर यस्मात परानी कश चिन न विद्यते कस्यैषा वाग भवेत सत्या मॊक्षॊ नास्ति गृहाद इति अश्रद्दधानैर अप्राज्ञैः सूक्ष्मदर्शनवर्जितैः निराशैर अलसैः शरान्तैस तप्यमानैः सवकर्मभिः शरमस्यॊपरमॊ दृष्टः परव्रज्या नाम पण्डितैः तरैलॊक्यस्यैव हेतुर हि मर्यादा शाश्वती धरुवा बराह्मणॊ नाम भगवाञ जन्मप्रभृति पूज्यते पराग गर्भाधानान मन्त्रा हि परवर्तन्ते दविजातिषु अविश्रम्भेषु वर्तन्ते विश्रम्भेष्व अप्य असंशयम दाहः पुनः संश्रयणे संस्थिते पात्रभॊजनम दानं गवां पशूनां वा पिन्दानां चाप्सु मज्जनम अर्चिष्मन्तॊ बर्हिषदः करव्यादाः पितरः समृताः मृतस्याप्य अनुमन्यन्ते मन्त्रा मन्त्राश च कारणम एवं करॊशत्सु वेदेषु कुतॊ मॊक्षॊ ऽसति कस्य चित ऋणवन्तॊ यदा मर्त्याः पितृदेवद्विजातिषु शरिया विहीनैर अलसैः पण्डितैर अपलापितम वेदवादापरिज्ञानं सत्याभासम इवानृतम न वै पापैर हरियते कृष्यते वा; यॊ बराह्मणॊ यजते वेद शास्त्रैः ऊर्ध्वं यज्ञः पशुभिः सार्धम एति; संतर्पितस तर्पयते च कामैः न वेदानां परिभवान न शाथ्येन न मायया महत पराप्नॊति पुरुषॊ बरह्म बरह्मणि विन्दति [कपिल] दर्शं च पौर्णमासं च अग्निहॊत्रं च धीमताम चातुर्मस्यानि चैवासंस तेषु यज्ञः सनातनः अनारम्भाः सुधृतयः शुचयॊ बरह्म संश्रिताः बरह्मणैव सम ते देवांस तर्पयन्त्य अमृतैषिणः सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः चतुर्द्वारं पुरुषं चतुर्मुखं; चतुर्धा चैनम उपयान्ति निन्दा बाहुभ्यां वाच उदराद उपस्थात; तेषां दवारं दवारपालॊ बुभूसेत नाक्षैर दीव्येन नाददीतान्य वित्तं; न वायॊनीयस्य शृतं परगृह्णेत करुद्धॊ न चैव परहरेत धीमांस; तथास्य तत पानि पादं सुगुप्तम नाक्रॊशम अर्छेन न मृषा वदेच च; न पैशुनं जनवादं च कुर्यात सत्यव्रतॊ मित भासॊ ऽपरमत्तस; तथास्य वाग दवारम अथॊ सुगुप्तम नानाशनः सयान न महाशनः सयाद; अलॊलुपः साधुभिर आगतः सयात यात्रार्थम आहारम इहाददीत; तथास्य सयाज जाथरी दवारगुप्तिः न वीर पत्नीं विहरेत नारीं; न चापि नारीम अनृताव आह्वयीत भार्या वरतं हय आत्मनि धारयीत; तथास्य पस्थ दवारगुप्तिर भवेत दवाराणि यस्य सर्वाणि सुगुप्तानि मनीषिणः उपस्थम उदरं बाहू वाक चतुर्थी स वै दविजः मॊघान्य अगुप्त दवारस्य सर्वाण्य एव भवन्त्य उत किं तस्य तपसा कार्यं किं यज्ञेन किम आत्मना अनुत्तरीय वसनम अनुपस्तीर्ण शायिनम बाहूपधानं शाम्यन्तं तं देवा बराह्मणं विदुः दवन्द्वारामेषु सर्वेषु य एकॊ रमते मुनिः परेषाम अननुध्यायंस तं देवा बराह्मणं विदुः येन सर्वम इदं बुद्धं परकृतिर विकृतिश च या गतिज्ञः सर्वभूतानां तं देवा बराह्मणं विदुः अभयं सर्वभूतेभ्यः सर्वेषाम अभयं यतः सर्वभूतात्मभूतॊ यस तं देवा बराह्मणं विदुः नान्तरेनानुजानन्ति वेदानां यत करियाफलम अनुज्ञाय च तत सर्वम अन्यद रॊचयते ऽफलम फलवन्ति च कर्माणि वयुष्टिमन्ति धरुवाणि च विगुणानि च पश्यन्ति तथानैकान्तिकानि च गुणाश चात्र सुदुर्ज्ञेया जञाताश चापि सुदुष्कराः अनुष्ठिताश चान्तवन्त इति तवम अनुपश्यसि [सयू] यथा च वेद परामान्यं तयागश च सफलॊ यथा तौ पन्थानाव उभौ वयक्तौ भगवंस तद बरवीहि मे [कपिल] परत्यक्षम इह पश्यन्ति भवन्तः सत्पथे सथिताः परत्यक्षं तु किम अत्रास्ति यद भवन्त उपासते [सयू] सयूमरश्मिर अहं बरह्मञ जिज्ञासार्थम इहागतः शरेयः कामः परत्यवॊचम आर्जवान न विवक्षया इमं च संशयं घॊरं भगवान परब्रवीतु मे परत्यक्षम इह पश्यन्तॊ भवन्तः सत्पथे सथिताः किम अत्र परत्यक्षतमं भवन्तॊ यद उपासते अन्यत्र तर्क शास्त्रेभ्य आगमाच च यथागमम आगमॊ वेदवादस तु तर्क शास्त्राणि चागमः यथागमम उपासीत आगमस तत्र सिध्यति सिद्धिः परत्यक्षरूपा च दृश्यत्य आगमनिश्चयात नौर वावीव निबद्धा हि सरॊतसा सनिबन्धना हरियमाणा कथं विप्र कुबुद्धींस तारयिष्यति एतद बरवीतु भगवान उपपन्नॊ ऽसम्य अधीहि भॊः नैव तयागी न संतुष्टॊ नाशॊकॊ न निरामयः न निर्विवित्सॊ नावृत्तस्नापवृत्तॊ ऽसति कश चन भवन्तॊ ऽपि च हृष्यन्ति शॊचन्ति च यथा वयम इन्द्रियार्थाश च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु एवं चतुर्णां वर्णानाम आश्रमाणां परवृत्तिषु एकम आलम्बमानानां निर्नये किं निरामयम [कपिल] यद यद आचरते शास्त्रम अथ सर्वप्रवृत्तिषु यस्य यत्र हय अनुष्ठानं तत्र तत्र निरामयम सर्वं पावयते जञानं यॊ जञानं हय अनुवर्तते जञानाद अपेत्य या वृत्तिः सा विनाशयति परजाः भवन्तॊ जञानिनॊ नित्यं सर्वतश च निरागमाः ऐकात्म्यं नाम कश चिद धि कदा चिद अभिपद्यते शास्त्रं हय अबुद्ध्वा तत्त्वेन के चिद वादबला जनाः कामद्वेषाभिभूतत्वाद अहंकारवशं गताः याथातथ्यम अविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः बरह्म सतेना निरारम्भा अपक्व मतयॊ ऽशिवाः वैगुण्यम एव पश्यन्ति न गुणान अनुयुञ्जते तेषां तमः शरीराणां तम एव परायनम यॊ यथा परकृतिर जन्तुः परकृतेः सयाद वशानुगः तस्य दवेषश च कामश च करॊधॊ दम्भॊ ऽनृतं मदः नित्यम एवाभिवर्तन्ते गुणाः परकृतिसंभवाः एतद बुद्ध्यानुपश्यन्तः संत्यजेयुः शुभाशुभम परां गतिम अभीप्सन्तॊ यतयः संयमे रताः [षयू] सर्वम एतन मया बरह्मञ शास्त्रतः परिकीर्तितम न हय अविज्ञाय शात्रार्थं परवर्तन्ते परवृत्तयः यः कश चिन नयाय्य आचारः सर्वं शास्त्रम इति शरुतिः यद अन्याय्यम अशास्त्रं तद इत्य एषा शरूयते शरुतिः न परवृत्तिर ऋते शास्त्रात का चिद अस्तीति निश्चयः यद अन्यद वेदवादेभ्यस तद अशास्त्रम इति शरुतिः शास्त्राद अपेतं पश्यन्ति बहवॊ वयक्तमानिनः शास्त्रदॊषान न पश्यन्ति इह चामुत्र चापरे अविज्ञान हतप्रज्ञा हीनप्रज्ञास तमॊवृताः शक्यं तव एकेन मुक्तेन कृतकृत्येन सर्वशः पिण्ड मात्रं वयपाश्रित्य चरितुं सर्वतॊदिशम वेदवादं वयपाश्रित्य मॊक्षॊ ऽसतीति परभासितुम इदं तु दुष्करं कर्म कुटुम्बम अभिसंश्रितम दानम अध्ययनं यज्ञः परजा संतानम आर्जवम यद्य एतद एवं कृत्वापि न विमॊक्षॊ ऽसति कस्य चित धिक कर्तारं च कार्यं च शरमश चायं निरर्थकः नास्तिक्यम अन्यथा च सयाद वेदानां पृष्ठतः करिया एतस्यानन्त्यम इच्छामि भगवञ शरॊतुम अञ्जसा तथ्यं वदस्व मे बरह्मन्न उपसन्नॊ ऽसम्य अधीहि भॊः यथा ते विदितॊ मॊक्षस तथेच्छाम्य उपशिक्षितुम [कपिल] वेदाः परमानं लॊकानां न वेदाः पृष्ठतः कृताः दवे बरह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं बरह्माधिगच्छति शरीरम एतत कुरुते यद वेदे कुरुते तनुम कृतशुद्ध शरीरॊ हि पात्रं भवति बराह्मणः आनन्त्यम अनुयुक्न्ते यः कर्मणा तद बरवीमि ते निरागमम अनैतिह्यं परत्यक्षं लॊकसाक्षिकम धर्म इत्य एव ये यज्ञान वितन्वन्ति निराशिषः उत्पन्न तयागिनॊ ऽलुब्धाः कृपासूयाव इवार्जिताः धनानाम एष वै पन्थास तीर्थेषु परतिपादनम अनाश्रिताः पापकृत्याः कदा चित कर्म यॊनितः मनःसंकल्पसंसिद्धा विशुद्धज्ञाननिश्चयाः अक्रुध्यन्तॊ ऽनसूयन्तॊ निरहंकार मत्सराः जञाननिष्ठास तरिशुक्लाश च सर्वभूतहिते रताः आसन गृहस्था भूयिष्ठम अव्युत्क्रान्ताः सवकर्मसु राजानश च तथायुक्ता बराह्मणाश च यथाविधि समा हय आर्जवसंपन्नाः संतुष्टा जञाननिश्चयाः परत्यक्षधर्माः शुचयः शरद्दधानाः परावरे पुरस्ताद भावितात्मानॊ यथावच चरितव्रताः चरन्ति धर्मं कृच्छ्रे ऽपि दुर्गे चैवाधिसंहताः संहत्य धर्मं चरतां पुरासीत सुखम एव तत तेषां नासीद विधातव्यं परायश्चित्तं कदा चन सत्यं हि धर्मम आस्थाय दुराधर्षतमा मताः न मात्राम अनुरुध्यन्ते न धर्मछलम अन्ततः य एव परथमः कल्पस तम एवाभ्याचरन सह अस्यां सथितौ सथितानां हि परायश्चित्तं न विद्यते दुर्बलात्मन उत्पन्नं परायश्चित्तम इति शरुतिः यत एवंविधा विप्राः पुराणा यज्ञवाहनाः तरैविद्य वृद्धाः शुचयॊ वृत्तवन्तॊ यशस्विनः यजन्तॊ ऽहर अहर यज्ञैर निराशीर बन्धना बुधाः तेषां यज्ञाश च वेदाश च कर्माणि च यथागमम आगमाश च यथाकालं संकल्पाश च यथा वरतम अपेतकामक्रॊधानां परकृत्या संशितात्मनाम ऋजूनां शम नित्यानां सथितानां सवेषु कर्मसु सर्वम आनन्त्यम एवासीद इति नः शाश्वती शरुतिः तेषाम अदीनसत्त्वानां दुश्चराचार कर्मणाम सवकर्मभिः संवृतानां तपॊ घॊरत्वम आगतम तं सद आचारम आश्वर्यं पुराणं शाश्वतं धरुवम अशक्नुवद्भिश चरितुं किं चिद धर्मेषु सूचितम निरापद धर्म आचारस तव अप्रमादॊ ऽपराभवः सर्ववर्णेषु यत तेषु नासीत कश चिद वयतिक्रमः धर्मम एकं चतुष्पादम आश्रितास ते नरर्षभाः तं सन्तॊ विधिवत पराप्य गच्छन्ति परमां गतिम गृहेभ्य एव निष्क्रम्य वनम अन्ये समाश्रिताः गृहम एवाभिसंश्रित्य ततॊ ऽनये बरह्मचारिणः धर्मम एतं चतुष्पादम आश्रमं बराह्मणा विदुः आनन्त्यं बरह्मणः सथानं बराह्मणा नाम निश्चयः अत एवंविधा विप्राः पुराणा धर्मचारिणः त एते दिवि दृश्यन्ते जयॊतिर भूता दविजातयः नक्षत्राणीव धिष्न्येषु बहवस तारका गणाः आनन्त्यम उपसंप्राप्ताः संतॊषाद इति वैदिकम यद्य आगच्छन्ति संसारं पुनर यिनिषु तादृशाः न लिप्यन्ते पापकृत्यैः कदा चित कर्म यॊनितः एवं युक्तॊ बराह्मणः सयाद अन्यॊ बराह्मणकॊ भवेत कर्मैव पुरुषस्याह शुभं वा यदि वाशुभम एवं पक्वकसायानाम आनन्त्येन शरुतेन च सर्वम आनन्त्यम एवासीद एवं नः शाश्वती शरुतिः तेषाम अपेततृष्णानां निर्निक्तानां शुभात्मनाम चतुर्थ औपनिषदॊ धर्मः साधारणः समृतः स सिद्धैः साध्यते नित्यं बराह्मणैर नियतात्मभिः संतॊष मूलस तयागात्मा जञानाधिष्ठानम उच्यते अपवर्ग गतिर नित्यॊ यति धर्मः सनातनः साधारणः केवलॊ वा यथाबलम उपास्यते गच्छतॊ गच्छतः कषेमं दुर्बलॊ ऽतरावसीदति बरह्मणः पदम अन्विच्छन संसारान मुच्यते शुचिः [सयू] ये भुञ्जते ये ददते यजन्ते ऽधीयते च ये मात्राभिर धर्मलब्धाभिर ये वा तयागं समाश्रिताः एतेषां परेत्य भावे तु कतमः सवर्गजित्तमः एतद आचक्ष्व मे बरह्मन यथातथ्येन पृच्छतः [कप] परिग्रहाः शुभाः सर्वे गुणतॊ ऽभयुदयाश च ये न तु तयागसुखं पराप्ता एतत तवम अपि पश्यसि [सयू] भवन्तॊ जञाननिष्ठा वै गृहस्थाः कर्म निश्चयाः आश्रमाणां च सर्वेषां निष्ठायाम ऐक्यम उच्यते एकत्वे च पृथक्त्वे च विशेषॊ नान्य उच्यते तद यथावद यथान्यायं भगवान परब्रवीतु मे [कप] शरीरपक्तिः कर्माणि जञानं तु परमा गतिः पक्वे कसाये वमनै रसज्ञाने न तिष्ठति आनृशंस्यं कषमा शान्तिर अहिंसा सत्यम आर्जवम अद्रॊहॊ नाभिमानश च हरीस तितिक्षा शमस तथा पन्थानॊ बरह्मणस तव एते एतैः पराप्नॊति यत परम तद विद्वान अनुबुध्येत मनसा कर्म निश्चयम यां विप्राः सर्वतः शान्ता विशुद्धा जञाननिश्चयाः गतिं गच्छन्ति संतुष्टास ताम आहुः परमां गतिम वेदांश च वेदितव्यं च विदित्वा चयथा सथिति एवं वेदविद इत्य आहुर अतॊ ऽनयॊ वातरेतकः सर्वं विदुर वेदविदॊ वेदे सर्वं परतिष्ठितम वेदे हि निष्ठा सर्वस्य यद यद अस्ति च नास्ति च एषैव निष्ठा सर्वस्य यद यद अस्ति चनास्ति च एतद अन्तं च मध्यं च सच चासच च विजानतः समस्त तयाग इत्य एवं शम इत्य एव निष्ठितः संतॊष इत्य अत्र शुभम अपवर्गे परतिष्ठितम ऋतं सत्यं विदितं वेदितव्यं; सर्वस्यात्मा जङ्गमं सथावरं च सर्वं सुखं यच छिवम उत्तमं च; बरह्माव्यक्तं परभवश चाव्ययश च तेजः कषमा शान्तिर अनामयं शुभं; तथाविधं वयॊम सनातनं धरुवम एतैः शब्दैर गम्यते बुद्धिनेत्रैस; तस्मै नमॊ बरह्मणे बराह्मणाय [य] धर्मम अर्थं च कामं च वेदाः शंसन्ति भारत कस्य लाभॊ विशिष्टॊ ऽतर तन मे बरूहि पितामह [भी] अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम कुण्ड धारेण यत परीत्या भक्तायॊपकृतं पुरा अधनॊ बराह्मणः कश चित कामाद धर्मम अवैक्षत यज्ञार्थं स ततॊ ऽरथार्थी तपॊ ऽतप्यत दारुणम स निश्चयम अथॊ कृत्वा पूजयाम आस देवताः भक्त्या न चैवाध्यगच्छद धनं संपूज्य देवताः ततश चिन्तां पुनः पराप्तः कतमद दैवतं नु तत यन मे दरुतं परसीदेत मानुषैर अजदी कृतम अथ सौम्येन वपुषा देवानुचरम अन्तिके परत्यपश्यज जलधरं कुन्दधारम अवस्थितम दृष्ट्वैव तं महात्मानं तस्य भक्तिर अजायत अयं मे धास्यति शरेयॊ वपुर एतद धि तादृशम संनिकृष्टश च देवस्य न चान्यैर मानुषैर वृतः एष मे दास्यति धनं परभूतं शीघ्रम एव च ततॊ धूपैश च गन्धैश च माल्यैर उच्चावचैर अपि बलिभिर विविधैश चापि पूजयाम आस तं दविजः ततः सवल्पेन कालेन तुष्टॊ जलधरस तदा तस्यॊपकारे नियताम इमां वाचम उवाच ह बरह्मघ्ने च सुरापे च चॊरे भग्नव्रते तथा निष्कृतिर विहिता सद भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः आशायास तनयॊ ऽधर्मः करॊधॊ ऽसूया सुतः समृतः पुत्रॊ लॊभॊ निकृत्यास तु कृतघ्नॊ नार्हति परजाम ततः स बराह्मणः सवप्ने कुन्दधारस्य तेजसा अपश्यत सर्वभूतानि कुशेषु शयितस तदा शमेन तपसा चैव भक्त्या च निरुपस्कृतः शुद्धात्मा बराह्मणॊ रात्रौ निदर्शनम अपश्यत मनिभद्रं स तत्रस्थं देवतानां महाद्युतिम अपश्यत महात्मानं वयादिशन्तं युधिष्ठिर तत्र देवाः परयच्छन्ति राज्यानि च धनानि च शुभैः कर्मभिर आरब्धाः परच्छिदन्त्य अशुभेषु च पश्यताम अथ यक्षाणां कुन्दधारॊ महाद्युतिः निष्पत्य पतितॊ भूमौ देवानां भरतर्षभ ततस तु देववचनान मनिभद्रॊ महायशः उवाच पतितं भूमौ कुन्दधार किम इष्यते [कुन्दधर] यदि परसन्ना देवा मे भक्तॊ ऽयं बराह्मणॊ मम अस्यानुग्रहम इच्छामि कृतं किं चित सुखॊदयम [भी] ततस तं मनिभद्रस तु पुनर वचनम अब्रवीत देवानाम एव वचनात कुन्दधारं महाद्युतिम उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ भद्रं ते कृतकार्यः सुखी भव यावद धनं परार्थयते बराह्मणॊ ऽयं सखा तव देवानां शासनात तावद असंख्येयं ददाम्य अहम विचार्य कुन्दधारस तु मानुष्यं चलम अध्रुवम तपसे मतिम आधत्त बराह्मणस्य यशस्विनः [कु] नाहं धनानि याचामि बराह्मणाय धनप्रद अन्यम एवाहम इच्छामि भक्तायानुग्रहं कृतम पृथिवीं रत्र पूर्णां वा महद वा धनसंचयम भक्ताय नाहम इच्छामि भवेद एष तु धार्मिकः धर्मे ऽसय रमतां बुद्धिर धर्मं चैवॊपजीवतु धर्मप्रधानॊ भवतु ममैषॊ ऽनुग्रहॊ मतः [मणिभद्र] यदा धर्मफलं राज्यं सुखानि विविधानि च फलान्य एवायम अश्नातु कायक्लेशविवर्जितः [भी] ततस तद एव बहुशः कुन्दधारॊ महायशः अभ्यासम अकरॊद धर्मे ततस तुष्टास्य देवताः [मणि] परीतास ते देवताः सर्वा दविजस्यास्य तथैव च भविष्यत्य एष धर्मात्मा धर्मे चाधास्यते मतिः [भी] ततः परीतॊ जलधरः कृतकार्यॊ युधिष्ठिर ईप्सितं मनसॊ लब्ध्वा वरम अन्यैः सुदुर्लभम ततॊ ऽपश्यत चीराणि सूक्ष्माणि दविजसत्तमः पार्श्वतॊ ऽभयागतॊ नयस्तान्य अथ निर्वेदम आगतः [बरा] अयं न सुकृतं वेत्ति कॊ नव अन्यॊ वेत्स्यते कृतम गच्छामि वनम एवाहं वरं धर्मेण जीवितुम [भी] निर्वेदाद देवतानां च परसादात स दविजॊत्तमः वनं परविश्य सुमहत तप आरब्धवांस तदा देवतातिथिशेषेण फलमूलाशनॊ दविजः धर्मे चापि महाराज रतिर अस्याभ्यजायत तयक्त्वा मूलफलं सर्वं पर्णाहारॊ ऽभवद दविजः पर्णं तयक्त्वा जलाहारस तदासीद दविजसत्तमः वायुभक्षस ततः पश्चाद बहून वर्षगणान अभूत न चास्य कषीयते पराणस तद अद्भुतम इवाभवत धर्मे च शरद्दधानस्य तपस्य उग्रे च वर्ततः कालेन महता तस्य दिव्या दृष्टिर अजायत तस्य बुद्धिः परादुरासीद यदि दद्यां महद धनम तुष्टः कस्मै चिद एवाहं न मिथ्या वाग भवेन मम ततः परहृष्टवदनॊ भूय आरब्धवांस तपः भूयश चाचिन्तयत सिद्धॊ यत परं सॊ ऽभयपद्यत यदि दद्याम अहं राज्यं तुष्टॊ वै यस्य कस्य चित स भवेद अचिराद राजा न मित्या वाग भवेन मम तस्य साक्षात कुन्दधारॊ दर्शयाम आस भारत बराह्मणस्य तपॊयॊगात सौहृदेनाभिचॊदितः समागम्य स तेनाथ पूजां चक्रे यथाविधि बराह्मणः कुन्दधारस्य विस्मितश चाभवन नृप ततॊ ऽबरवीत कुन्दधारॊ दिव्यं ते चक्षुर उत्तमम पश्य राज्ञां गतिं विप्र लॊकांश चावेक्ष चक्षुषा ततॊ राज्ञां सहस्राणि मग्नानि निरये तदा दूराद अपश्यद विप्रः स दिव्ययुक्तेन चक्षुषा [कु] मां पूजयित्वा भावेन यदि तवं दुःखम आप्नुयाः कृतं मया भवेत किं ते कश च ते ऽनुग्रहॊ भवेत पश्य पश्य च भूयस तवं कामान इच्छेत कथं नरः सवर्गद्वारं हि संरुद्धं मानुषेषु विशेषतः [भी] ततॊ ऽपश्यत स कामं च करॊधं लॊभं भयं मदम निद्रां तन्द्रीं तथालस्यम आवृत्य पुरुषान सथितान [कु] एतैर लॊकाः सुसंरुद्धा देवानां मानुषाद भयम तथैव देववचनाद विघ्नं कुर्वन्ति सर्वशः न देवैर अननुज्ञातः कश चिद भवति धार्मिकः एष शक्तॊ ऽसि तपसा राज्यं दातुं धनानि च [भी] ततः पपात शिरसा बराह्मणस तॊयधारिणे उवाच चैनं धर्मात्मा माहान मे ऽनुग्रहः कृतः कामलॊभानुबन्धेन पुरा ते यद असूयितम मया सनेहम अविज्ञाय तत्र मे कषन्तुम अर्हसि कषान्तम एव मयेत्य उक्त्वा कुन्दधारॊ दविजर्षभम संपरिष्वज्य बाहुभ्यां तत्रैवान्तरधीयत ततः सर्वान इमाँल लॊकान बराह्मणॊ ऽनुचचार ह कुन्दधार परसादेन तपसा यॊजितः पुरा विहायसा च गमनं तथा संकल्पितार्थता धर्माच छक्त्या तथा यॊगाद या चैव परमा गतिः देवता बराह्मणाः सन्तॊ यक्षा मानुषचारणाः धार्मिकान पूजयन्तीह न धनाध्यान न कामिनः सुप्रसन्ना हि ते देवा यत ते धर्मे रता मतिः धने सुखकला का चिद धर्मे तु परमं सुखम [य] बहूनां यज्ञतपसाम एकार्थानां पितामह धर्मार्थं न सुखार्थार्थं कथं यज्ञः समाहितः [भी] अत्र ते वर्तयिष्यामि नारदेनानुकीर्तितम उञ्छवृत्तेः पुरावृत्तं यज्ञार्थे बराह्मणस्य ह रास्त्रे धर्मॊत्तरे शरेष्ठे विदर्भेष्व अभवद दविजः उञ्छवृत्तिर ऋषिः कश चिद यज्ञे यज्ञं समादधे शयामाकम अशनं तत्र सूर्यपत्नी सुवर्चला तिक्तं च विरसं शाकं तपसा सवादुतां गतम उपगम्य वने पृथ्वीं सर्वभूतविहिंसया अपि मूलफलैर इज्यॊ यज्ञः सवर्ग्यः परंतप तस्य भार्या वरतकृशा शुचिः पुष्कर चारिणी यज्ञपत्नीत्वम आनीता सत्येनानुविधीयते सा तु शापपरित्रस्ता न सवभावानुवर्तिनी मयूरजीर्ण पर्णानां वस्त्रं तस्याश च पर्णिनाम अकामायाः कृतं तत्र यज्ञे हॊत्रानुमार्गतः शुक्रस्य पुनर आजातिर अपध्यानाद अधर्मवित तस्मिन वने समीपस्थॊ मृगॊ ऽभूत सहचारिकः वचॊ भिर अब्रवीत सत्यं तवया दुष्कृतकं कृतम यदि मन्त्राङ्गहीनॊ ऽयं यज्ञॊ भवति वैकृतः मां भॊः परक्षिप हॊत्रे तवं गच्छ सवर्गम अतन्द्रितः ततस तु यज्ञे सावित्री साक्षात तं संन्यमन्त्रयत निमन्त्रयन्ती परत्युक्ता न हन्यां सहवासिनम एवम उक्ता निवृत्ता सा परविष्टा यज्ञपावकम किं नु दुश्चरितं यज्ञे दिदृक्षुः सा रसातलम सा तु बद्धाञ्जलिं सत्यम अयाचद धरिणं पुनः सत्येन संपरिष्वज्य संदिष्टॊ गम्यताम इति ततः स हरिणॊ गत्वा पदान्य अस्तौ नयवर्तत साधु हिंसय मां सत्यहतॊ यास्यामि सद गतिम पश्य हय अप्सरसॊ दिव्या मया दत्तेन चक्षुषा विमानानि विचित्राणि गन्धर्वाणां महात्मनाम ततः सुरुचिरं दृष्ट्वा सपृहा लग्नेन चक्षुषा मृगम आलॊक्य हिंसायां सवर्गवासं समर्थयत स तु धर्मॊ मृगॊ भूत्वा बहुवर्षॊषितॊ वने तस्य निष्कृतिम आधत्त न हय असौ यज्ञसंविधिः तस्य तेन तु भावेन मृगहिंसात्मनस तदा तपॊ महत समुच्छिन्नं तस्माद धिंसा न यज्ञिया ततस तं भगवान धर्मॊ यज्ञं याजयत सवयम समाधानं च भार्याया लेभे स तपसा परम अहिंसा सकलॊ धर्मॊ हिंसा यज्ञे ऽसमाहिता सत्यं ते ऽहं परवक्ष्यामि यॊ धर्मः सत्यवादिनाम [य] कथं भवति पापात्मा कथं धर्मं करॊति वा केन निर्वेदम आदत्ते मॊक्षं वा केन गच्छति [भी] विदिताः सर्वधर्मास ते सथित्य अर्थम अनुपृच्छसि शृणु मॊक्षं सनिर्वेदं पापं धर्मं च मूलतः विज्ञानार्थं हि पञ्चानाम इच्छा पूर्वं परवर्तते पराप्य ताञ जायते कामॊ दवेषॊ वा भरतर्षभ ततस तदर्थं यतते कर्म चारभते पुनः इष्टानां रूपगन्धानाम अभ्यासं च चिकीर्षति ततॊ रागः परभवति दवेषश च तदनन्तरम ततॊ लॊभः परभवति मॊहश च तदनन्तरम लॊभमॊहाभिभूतस्य रागद्वेषान्वितस्य च न धर्मे जायते बुद्धिर वयाजाद धर्मं करॊति च वयाजेन चरतॊ धर्मम अर्थव्याजॊ ऽपि रॊचते वयाजेन सिध्यमानेषु धनेषु कुरुनन्दन तत्रैव कुरुते बुद्धिं ततः पापं चिकीर्षति सुहृद्भिर वार्यमाणॊ ऽपि पण्डितैश चापि भारत उत्तरं नयायसंबद्धं बरवीति विधियॊजितम अधर्मस तरिविधस तस्य वर्धते रागमॊहजः पापं चिन्तयते चैव परब्रवीति करॊति च तस्याधर्मप्रवृत्तस्य दॊषान पश्यन्ति साधवः एकशीलाश च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः स नेह सुखम आप्नॊति कुत एव परत्र वै एवं भवति पापात्मा धर्मात्मानं तु मे शृणु यथा कुशलधर्मा स कुशलं परतिपद्यते य एतान परज्ञया दॊषान पूर्वम एवानुपश्यति कुशलः सुखदुःखानां साधूंश चाप्य उपसेवते तस्य साधु समाचाराद अभ्यासाच चैव वर्धते परज्ञा धर्मे च रमते धर्मं चैवॊपजीवति सॊ ऽथ धर्माद अवाप्तेषु धनेषु कुरुते मनः तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान पश्यति यत्र वै धर्मात्मा भवति हय एवं मित्रं च लभते शुभम स मित्र धनलाभात तु परेत्य चेह च नन्दति शब्दे सपर्शे तथारूपे रसे गन्धे च भारत परभुत्वं लभते जन्तुर धर्मस्यैतत फलं विदुः स धर्मस्य फलं लब्ध्वा न तृप्यति युधिष्ठिर अतृप्यमाणॊ निर्वेदम आदत्ते जञानचक्षुषा परज्ञा चक्षुर यदा कामे दॊषम एवानुपश्यति विरज्यते तदा कामान न च धर्मं विमुञ्चति सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लॊकं कषयात्मकम ततॊ मॊक्षाय यतते नानुपायाद उपायतः शनैर निर्वेदम आदत्ते पापं कर्म जहाति च धर्मात्मा चैव भवति मॊक्षं च लभते परम एतत ते कथितं तात यन मां तवं परिपृच्छसि पापं धर्मं तथा मॊक्षं निर्वेदं चैव भारत तस्माद धर्मे परवर्तेथाः सर्वावस्थं युधिष्ठिर धर्मे सथितानां कौन्तेय सिद्धिर भवति शाश्वती [य] मॊक्षः पितामहेनॊक्त उपायान नानुपायतः तम उपायं यथान्यायं शरॊतुम इच्छामि भारत [भी] तवय्य एवैतन महाप्राज्ञ युक्तं निपुन दर्शनम यद उपायेन सर्वार्थान नित्यं मृगयसे ऽनघ करणे घतस्य या बुद्धिर घतॊत्पत्तौ न सानघ एवं धर्माभ्युपायेषु नान्यद धर्मेषु कारणम पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम एकः पन्था हि मॊक्षस्य तन मे विस्तरतः शृणु कषमया करॊधम उच्छिन्द्यात कामं संकल्पवर्जनात सत्त्वसंसेवनाद धीरॊ निद्राम उच्छेतुम अर्हति अप्रमादाद भयं रक्षेच छवासं कषेत्रज्ञशीलनात इच्छां दवेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत भरमं परमॊहम आवर्तम अभ्यासाद विनिवर्तयेत निद्रां च परतिभां चैव जञानाभ्यास न तत्त्ववित उपद्रवांस तथा रॊगान हितजीर्ण मिताशनात लॊभं मॊहं च संतॊषाद विषयांस तत्त्वदर्शनात अनुक्रॊषाद अधर्मं च जयेद धर्मम उपेक्षया आयत्या च जयेद आशाम अर्थं सङ्गविवर्जनात अनित्यत्वेन च सनेहं कषुधं यॊगेन पण्डितः कारुण्येनात्मनॊ मानं तृष्णां च परितॊषतः उत्थानेन जयेत तन्द्रीं वितर्कं निश्चयाज जयेत मौनेन बहु भास्यं च शौर्येण च भयं जयेत यच्छेद वाङ्मनसी बुद्ध्या तां यच्छेज जञानचक्षुषा जञानम आत्मा महान यच्छेत तं यच्छेच छान्तिर आत्मनः तद एतद उपशान्तेन बॊद्धव्यं शुचि कर्मणा यॊगदॊषान समुच्छिद्य पञ्च यान कवयॊ विदुः कामं करॊधं च लॊभं च भयं सवप्नं च पञ्चमम परित्यज्य निषेवेत तथेमान यॊगसाधनान धयानम अध्ययनं दानं सत्यं हरीर आर्जवं कषमा शौचम आहारतः शुद्धिर इन्द्रियाणां च संयमः एतैर विवर्धते तेजः पाप्मानम अपहन्ति च सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च परवर्तते धूतपापः स तेजस्वी लघ्व आहारॊ जितेन्द्रियः कामक्रॊधौ वशे कृत्वा निनीसेद बरह्मणः पदम अमूढत्वम असङ्गित्वं कामक्रॊधविवर्जनम अदैन्यम अनुदीर्णत्वम अनुद्वेगॊ वयवस्थितिः एष मार्गॊ हि मॊक्षस्य परसन्नॊ विमलः शुचिः तथा वाक्कायमनसां नियमः कामतॊ ऽनयथा [भी] अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च आसीनं देवलं वृद्धं बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरः नारदः परिपप्रच्छ भूतानां परभवाभ्ययम कुतः सृष्टम इदं विश्वं बरह्मन सथावरजङ्गमम परलये च कम अभ्येति तद भवान परब्रवीतु मे [असित] येभ्यः सृजति भूतानि कालॊ भावप्रचॊदितः महाभूतानि पञ्चेति तान्य आहुर भूतचिन्तकाः तेभ्यः सृजति भूतानि काल आत्मप्रचॊदितः एतेभ्यॊ यः परं बरूयाद असद बरूयाद असंशयम विद्धि नारद पञ्चैताञ शाश्वतान अचलान धरुवान महतस तेजसॊ राशीन कालषष्ठान सवभावतः आपश चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावकौ असिद्धिः परम एतेभ्यॊ भूतेभ्यॊ मुक्तसंशयम नॊपपत्त्या न वा युक्त्या तव असद बरूयाद असंशयम वेत्थ तान अभिनिर्वृत्तान स एते यस्य राशयः पञ्चैव तानि कालश च भावाभावौ च केवलौ अस्तौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवाप्ययौ अभावाद भावितेष्व एव तेभ्यश च परभवन्त्य अपि विनस्तॊ ऽपि च तान्य एव जन्तुर भवति पञ्चधा तस्य भूमिमयॊ देहः शरॊत्रम आकाशसंभवम सूर्यश चक्षुर असुर वायुर अद्भ्यस तु खलु शॊनितम चक्षुषी नासिका कर्णौ तवग जिह्वेति च पञ्चमी इन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां जञानानि कवयॊ विदुः दर्शनं शरवणं घराणं सपर्शनं रसनं तथा उपपत्त्या गुणान विद्धि पञ्च पञ्चसु पञ्चधा रूपं गन्धॊ रसः सपर्शः शब्दश चैवाथ तद गुणाः इन्द्रियैर उपलभ्यन्ते पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः रूपं गन्धं रसं सपर्शं शब्दं चैतांस तु तद गुणान इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते कषेत्रज्ञस तैस तु बुध्यते चित्तम इन्द्रियसंघातात परं तस्मात परं मनः मनसस तु परा बुद्धिः कषेत्रज्ञॊ बुद्धितः परम पूर्वं चेतयते जन्तुर इन्द्रियैर विषयान पृथक विचार्य मनसा पश्चाद अथ बुद्ध्या वयवस्यति इन्द्रियौर उपलब्धार्थान सर्वान यस तव अध्यवस्यति चित्तम इन्द्रियसंघातं मनॊ बुद्धिं तथास्तमीम अस्तौ जञानेन्द्रियाण्य आहुर एतान्य अध्यात्मचिन्तकाः पानि पादं च पायुश च मेहनं पञ्चमं मुखम इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्य अपि जल्पनाभ्यवहारार्थं मुखम इन्द्रियम उच्यते गमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मणः करणे करौ पायूपस्थौ विसर्गार्थम इन्द्रिये तुल्यकर्मणी विसर्गे च पुरीसस्य विसर्गे चाभिकामिके बलं सस्थं स एतानि वाचा सम्यग यथागमम जञानचेष्टेन्द्रिय गुणाः सर्वे संशब्दिता मया इन्द्रियाणां सवकर्मभ्यः शरमाद उपरमॊ यदा भवतीन्द्रिय संन्यासाद अथ सवपिति वै नरः इन्द्रियाणां वयुपरमे मनॊ ऽनुपरतं यदि सेवते विषयान एव तद्विद्यात सवप्नदर्शनात सात्त्विकाश चैव ये भावास तथा राजस तामसाः कर्म युक्तान परशंसन्ति सात्त्विकान इतरांस तथा आनन्दः कर्मणां सिद्धिः परतिपत्तिः परा गतिः सात्त्विकस्य निमित्तानि भावान संश्रयते समृतिः जन्तुष्व एकतमेष्व एवं भावा ये विधिम आस्थिताः भावयॊर ईप्सितं नित्यं परत्यक्षगमनं दवयॊः इन्द्रियाणि च भावाश च गुणाः सप्तदश समृताः तेषाम अस्तादशॊ देही यः शरीरे स शाश्वतः अथ वा सशरीरास ते गुणाः सर्वे शरीरिणाम संश्रितास तद वियॊगे हि सशरीरा न सन्ति ते अथ वा संनिपातॊ ऽयं शरीरं पाञ्चभौतिकम एतश च दश चास्तौ च गुणाः सह शरीरिणाम ऊष्मना सह विंशॊ वा संघातः पाञ्चभौतिकः महान संधारयत्य एतच छरीरं वायुना सह तस्यास्य भावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने यथैवॊत्पद्यते किं चित पञ्चत्वं गच्छते तथा पुण्यपापविनाशान्ते पुण्यपापसमीरितम देहं विशति कालेन ततॊ ऽयं कर्म संभवम हित्वा हित्वा हय अयं परैति देहाद देहं कृताश्रयः कालसंचॊदितः कषेत्री विशीर्णाद वा गृहाद गृहम तत्र नैवानुतप्यन्ते पराज्ञा निश्चित निश्चयाः कृपणास तव अनुतप्यन्ते जनाः संबन्धिमानिनः न हय अयं कस्य चित कश चिन नास्य कश चन विद्यते भवत्य एकॊ हय अयं नित्यं शरीरे सुखदुःखभाज नैव संजायते जन्तुर न च जातु विपद्यते याति देहम अयं भुक्त्वा कदा चित परमां गतिम पुण्यपापमयं देहं कषपयन कर्म संचयात कषीणदेहः पुनर देही बरह्मत्वम उपगच्छति पुण्यपापक्षयार्थं च सांख्यं जञानं विधीयते तत कषये हय अस्य पश्यन्ति बरह्म भावे परां गतिम [य] भरातरः पितरा पुत्रा जञातयः सुहृदस तथा अर्थहेतॊर हताः करूरैर अस्माभिः पापबुद्धिभिः येयम अर्थॊद्भवा तृष्णा कथम एतां पितामह निवर्तयेम पापं हि तृष्णया कारिता वयम [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गीतं विदेहराजेन मान्दव्यायानुपृच्छते सुसुखं बत जीवामि यस्य मे नास्ति किं चन मिथिलायां परदीप्तायां न मे दह्यति किं चन अर्थाः खलु समृद्धा हि बाधं दुःखं विजानताम असमृद्धास तव अपि सदा मॊहयन्त्य अविचक्षणान यच च कामसुखं लॊके यच च दिव्यं महत सुखम तृष्णा कषयसुखस्यैते नार्हतः सॊदशीं कलाम यथैव शृङ्गं गॊः काले वर्धमानस्य वर्धते तथैव तृष्णा वित्तेन वर्धमानेन वर्धते किं चिद एव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम तद एव परितापाय नाशे संपद्यते पुनः न कामान अनुरुध्येत दुःखं कामेषु वै रतिः पराप्यार्थम उपयुञ्जीत धर्मे कामं विवर्जयेत विद्वान सर्वेषु भूतेषु वयाघ्रमांसॊपमॊ भवेत कृतकृत्यॊ विशुद्धात्मा सर्वं तयजति वै सह उभे सत्यानृते तयक्त्वा शॊकानन्दौ परियाप्रियौ भयाभये च संत्यज्य संप्रशान्तॊ निरामयः या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर या न जीर्यति जीर्यतः यॊ ऽसौ पराणान्तिकॊ रॊगस तां तृष्णां तयजतः सुखम चारित्रम आत्मनः पश्यंश चन्द्र शुद्धम अनामयम धर्मात्मा लभते कीर्तिं परेत्य चेह यथासुखम राज्ञस तद वचनं शरुत्वा परीतिमान अभवद दविजः पूजयित्वा च तद वाक्यं मान्दव्यॊ मॊक्षम आश्रितः [य] किं शीलः किं समाचारः किं विद्यः किं परायनः पराप्नॊति बरह्मणः सथानं यत परं परकृतेर धरुवम [भी] मॊक्षधर्मेषु निरतॊ लघ्व आहारॊ जितेन्द्रियः पराप्नॊति परमं सथानं यत परं परकृतेर धरुवम सवगृहाद अभिनिःसृत्य लाभालाभे समॊ मुनिः समुपॊधेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूसयेद अपि न परत्यक्षं परॊक्षं वा दूसनं वयाहरेत कव चित न हिंस्यात सर्वभूतानि मैत्रायण गतिश चरेत नेदं जीवितम आसाद्य वैरं कुर्वीत केन चित अतिवादांस तितिक्षेत नाभिमन्येत कथं चन करॊध्यमानः परियं बरूयाद आक्रुष्टः कुशलं वदेत परदक्षिणं परसव्यं च गराममध्ये न चाचरेत भैक्ष चर्याम अनापन्नॊ न गच्छेत पूर्वकेतितः अविकीर्णः सुगुप्तश च न वाचा हय अप्रियं वदेत मृदुः सयाद अप्रतिक्रूरॊ विस्रब्धः सयाद अरॊषणः विधूमे नयस्तमुसले वयङ्गारे भुक्तवज जने अतीते पात्रसंचारे भिक्षां लिप्सेत वै मुनिः अनुयात्रिकम अर्थस्य मात्रा लाभेष्व अनादृतः अलाभे न विहन्येत लाभश चैनं न हर्षयेत लाभं साधारणं नेच्छेन न भुञ्जीताभिपूजितः अभिपूजित लाभं हि जुगुप्सेतैव तादृशः न चान्न दॊषान निन्देत न गुणान अभिपूजयेत शयासने विविक्ते च नित्यम एवाभिपूजयेत शून्यागरं वृक्षमूलम अरण्यम अथ वा गुहाम अज्ञातचर्यां गत्वान्यां ततॊ ऽनयत्रैव संविशेत अनुरॊध विरॊधाभ्यां समः सयाद अचलॊ धरुवः सुकृतं दुष्कृतं चॊभे नानुरुध्येत कर्मणि वाचॊ वेगं मनसः करॊधवेगं; विवित्सा वेगम उदरॊपस्थ वेगम एतान वेगान विनयेद वै तपस्वी; निन्दा चास्य हृदयं नॊपहन्यात मध्यस्थ एव तिष्ठेत परशंसा निन्दयॊः समः एतत पवित्रं परमं परिव्राजक आश्रमे महात्मा सुव्रतॊ दान्तः सर्वत्रैवानपाश्रितः अपूर्व चारकः सौम्यॊ अनिकेतः समाहितः वान परस्थगृहस्थाभ्यां न संसृज्येत कर्हि चित अज्ञातलिप्सां लिप्सेत न चैनं हर्ष आविशेत विजानतां मॊक्ष एष शरमः सयाद अविजानताम मॊक्षयानम इदं कृत्स्नं विदुषां हारितॊ ऽबरवीत अभयं सर्वभूतेभ्यॊ दत्त्वा यः परव्रजेद गृहात लॊकास तेजॊमयास तस्य तथानन्त्याय कल्पते [य] धन्या धन्या इति जनाः सर्वे ऽसमान परवदन्त्य उत न दुःखिततरः कश चित पुमान अस्माभिर अस्ति ह लॊकसंभावितैर दुःखं यत पराप्तं कुरुसत्तम पराप्य जातिं मनुष्येषु देवैर अपि पितामह कदा वयं करिष्यामः संन्यासं दुःखसंज्ञकम दुःखम एतच छरीराणां धारणं कुरुसत्तम विमुक्ताः सप्तदशभिर हेतुभूतैश च पञ्चभिः इन्द्रियार्थैर गुणैश चैव अस्ताभिः परपितामह न गच्छन्ति पुनर्भावं मुनयः संशितव्रताः कदा वयं भविष्यामॊ राज्यं हित्वा परंतप [भी] नास्त्य अनन्तं महाराज सर्वं संख्यान गॊचरम पुनर्भावॊ ऽपि संख्यातॊ नास्ति किं चिद इहाचलम न चापि गम्यते राजन नैष दॊषः परसङ्गतः उद्यॊगाद एव धर्मज्ञ कालेनैव गमिष्यथ ईशॊ ऽयं सततं देही नृपते पुण्यपापयॊः तत एव समुत्थेन तमसा रुध्यते ऽपि च यथाञ्जन मयॊ वायुः पुनर मानः शिलं रजः अनुप्रविश्य तद्वर्णॊ दृश्यते रञ्जयन दिशः तथा कर्मफलैर देही रञ्जितस तमसावृतः विवर्णॊ वर्मम आश्रित्य देहेषु परिवर्तते जञानेन हि यदा जन्तुर अज्ञानप्रभवं तमः वयपॊहति तदा बरह्म परकाशेत सनातनम अयत्न साध्यं मुनयॊ वदन्ति; ये चापि मुक्तास त उपासितव्याः तवया च लॊकेन च सामरेण; तस्मान न शाम्यन्ति महर्षिसंघाः अस्मिन्न अर्थे पुरा गीतं शृणुष्वैक मना नृप यथा दैत्येन वृत्रेण भरष्टैश्वर्येण चेष्टितम निर्जितेनासहायेन हृतराज्येन भारत अशॊचता शत्रुमध्ये बुद्धिम आस्थाय केवलाम भरष्टैश्वर्यं पुरा वृत्रम उशना वाक्यम अब्रवीत कच चित पराजितस्याद्य न वयथा ते ऽसति दानव [वृत्र] सत्येन तपसा चैव विदित्वा संक्षयं हय अहम न शॊचामि न हृष्यामि भूतानाम आगतिं गतिम कालसंचॊदिता जीवा मज्जन्ति नरके ऽवशाः परिदृष्टानि सर्वाणि दिव्यान्य आहुर मनीषिणः कषपयित्वा तु तं कालं गणितं कालचॊदिताः सावशेषेण कालेन संभवन्ति पुनः पुनः तिर्यग्यॊनिसहस्राणि गत्वा नरकम एव च निर्गच्छन्त्य अवशा जीवाः कालबन्धन बन्धनाः एवं संसरमाणानि जीवान्य अहम अदृष्टवान यथा कर्म तथा लाभ इति शास्त्रनिदर्शनम तिर्यग गच्छन्ति नरकं मानुष्यं दैवम एव च सुखदुःखे परियद्वेष्ये चरित्वा पूर्वम एव च कृतान्तविधिसंयुक्तं सर्वलॊकः परपद्यते गतं गच्छन्ति चाध्वानं सर्वभूतानि सर्वदा [भी] कालसंख्यान संख्यातं सृष्टि सथिति परायनम तं भासमानं भगवान उशनाः परत्यभासत भीमान दुष्टप्रलापांस तवं तात कस्मात परभाससे [वृत्र] परत्यक्षम एतद भवतस तथान्येषां मनीसिनाम मया यज जय लुब्धेन पुरा तप्तं महत तपः गन्धान आदाय भूतानां रसांश च विविधान अपि अवर्धं तरीन समाक्रम्य लॊकान वै सवेन तेजसा जवालामाला परिक्षिप्तॊ वैहायसचरस तथा अजेयः सर्वभूतानाम आसं नित्यम अपेतभीः ऐश्वर्यं तपसा पराप्तं भरष्टं तच च सवकर्मभिः धृतिम आस्थाय भगवन न शॊचामि ततस तव अहम युयुत्सता महेन्द्रेण पुरा सार्धं महात्मना ततॊ मे भगवान दृष्टॊ हरिर नारायणः परभुः वैकुण्ठः पुरुषॊ विष्णुः शुक्लॊ ऽनन्तः सनातनः मुञ्जकेशॊ हरिश्मश्रुः सर्वभूतपितामहः नूनं तु तस्य तपसः सावशेषं ममास्ति वै यद अहं परस्तुम इच्छामि भवन्तं कर्मणः फलम ऐश्वर्यं वै महद बरह्मन कस्मिन वर्णे परतिष्ठितम निवर्तते चापि पुनः कथम ऐश्वर्यम उत्तमम कस्माद भूतानि जीवन्ति परवर्तन्ते ऽथ वा पुनः किं वा फलं परं पराप्य जीवस तिष्ठति शाश्वतः केन वा कर्मणा शक्यम अथ जञानेन केन वा बरह्मर्षे तत फलं पराप्तुं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि इतीदम उक्तः स मुनिस तदानीं; परत्याह यत तच छृणु राजसिंह मयॊच्यमानं पुरुषर्षभ तवम; अनन्यचित्तः सह सॊदरीयैः [उषनस] नमस तस्मै भगवते देवाय परभविष्णवे यस्य पृथ्वी तलं तात साकाशं बाहुगॊचरम मूर्धा यस्य तव अनन्तं च सथानं दानव सत्तम तस्याहं ते परवक्ष्यामि विष्णॊर माहात्म्यम उत्तमम [भी] तयॊः संवदतॊर एवम आजगाम महामुनिः सनत्कुमारॊ धर्मात्मा संशय छेदनाय वै स पूजितॊ ऽसुरेन्द्रेण मुनिनॊशनसा तथा निषसादासने राजन महार्हे मुनिपुंगवः तम आसीनं महाप्राज्ञम उशना वाक्यम अब्रवीत बरूह्य अस्मै दानवेन्द्राय विन्सॊर माहात्म्यम उत्तमम सनत्कुमारस तु ततः शरुत्वा पराह वचॊ ऽरथवत विष्णॊर माहात्म्य संयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते शृणु सर्वम इदं दैत्य विन्सॊर माहात्म्यम उत्तमम विष्णौ जगत सथितं सर्वम इति विद्धि परंतप सृजत्य एष महाबाहॊ भूतग्रामं चराचरम एष चाक्षिपते काले काले विसृजते पुनः अस्मिन गच्छन्ति विलयम अस्माच च परभवन्त्य उत नैष दानवता शक्यस तपसा नैव चेज्यया संप्राप्तुम इन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि सथितः निर्मली कुरुते बुद्ध्या सॊ ऽमुत्रानन्त्यम अश्नुते यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यम अग्नौ विशॊधयेत बहुशॊ ऽतिप्रयत्नेन महतात्म कृतेन ह तद्वज जातिशतैर जीवः शुध्यते ऽलपेन कर्मणा यत्नेन महता चैवाप्य एकजातौ विशुध्यते लीलयाल्पं यथा गात्रात परमृज्याद आत्मनॊ रजः बहु यत्नेन महता दॊषनिर्हरनं तथा यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम न मुञ्चति सवकं गन्धं तद्वत सूक्ष्मस्य दर्शनम तद एव बहुभिर माल्यैर वास्यमानं पुनः पुनः विमुञ्चति सवकं गन्धं माल्यगन्धे ऽवतिष्ठति एवं जातिशतैर युक्तॊ गुणैर एव परसङ्गिषु बुद्ध्या निवर्तते दॊषॊ यत्नेनाभ्यासजेन वै कर्मणा सवेन रक्तानि विरक्तानि च दानव यथा कर्मविशेषांश च पराप्नुवन्ति तथा शृणु यथा च संप्रवर्तन्ते यस्मिंस तिष्ठन्ति वा विभॊ तत ते ऽनुपूर्व्या वयाख्यास्ये तद इहैकमनाः शृणु अनादि निधनं शरीमान हरिर नारायणः परभुः स वै सृजति भूतानि सथावराणि चराणि च एष सर्वेषु भूतेषु कषरश चाक्षर एव च एकादश विकारात्मा जगत पिबति रश्मिभिः पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवम एव च बाहवस तु दिशॊ दैत्य शरॊत्रम आकाशम एव च तस्य तेजॊमयः सूर्यॊ मनश चन्द्रमसि सथितम बुद्धिर जञानगता नित्यं रसस तवाप्सु परवर्तते भरुवॊर अनन्तरास तस्य गरहा दानव सत्तम नक्षत्रचक्रं नेत्राभ्यां पादयॊर भूश च दानव रजस तमश च सत्त्वं च विद्धि नारायणात्मकम सॊ ऽऽशरमाणां मुखं तात कर्मणस तत फलं विदुः अकर्मणः फलं चैव स एव परम अव्ययः छन्दांसि तस्य रॊमाणि अक्षरं च सरस्वती बह्व आश्रयॊ बहु मुखॊ धर्मॊ हृदि समाश्रितः स बरह्म परमॊ धर्मस तपश च सद असच च सः शरुतिशास्त्रग्रहॊपेतः षॊडशर्त्विक्क्रतुश च सः पितामहश च विष्णुश च सॊ ऽशविनौ स पुरंदरः मित्रश च वरुणश चैव यमॊ ऽथ धनदस तथा ते पृथग दर्शनास तस्य संविदन्ति तथैकताम एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगद इदं वशे नाना भूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदत्य अयम जन्तुः पश्यति जञानेन ततः सत्त्वं परकाशते संहार विक्षेपसहस्रकॊतीस; तिष्ठन्ति जीवाः परचरन्ति चान्ये परजा विसर्गस्य च पारिमाण्यं; वापी सहस्राणि बहूनि दैत्य वाप्यः पुनर यॊजनविस्तृतास ताः; करॊशं च गम्भीरतयावगाधाः आयामतः पञ्चशताश च सर्वाः; परत्येकशॊ यॊजनतः परवृत्थाः वाप्या जलं कषिप्यति वालकॊत्या; तव अह्ना सकृच चाप्य अथ न दवितीयम तासां कषये विद्धि कृतं विसर्गं; संहारम एकं च तथा परजानाम सॊ जीव वर्गाः परमं परमाणं; कृष्णॊ धूम्रॊ नीलम अथास्य मध्यम रक्तं पुनः सह्यतरं सुखं तु; हारिद्र वर्णं सुसुखं च शुक्लम परं तु शुक्लं विमलं विशॊकं; गतक्लमं सिध्यति दानवेन्द्र गत्वा तु यॊनिप्रभवानि दैत्य; सहस्रशः सिद्धिम उपैति जीवः गतिं च यां दर्शनम आह देवॊ; गत्वा शुभं दर्शनम एव चाह गतिः पुनर वर्णकृता परजानां; वर्णस तथा कालकृतॊ ऽसुरेन्द्र शतं सहस्राणि चतुर्दशेह; परा गतिर जीव गुणस्य दैत्य आरॊहणं तत कृतम एव विद्धि; सथानं तथा निःसरणं च तेषाम कृष्णस्य वर्णस्य गतिर निकृष्टा; स मज्जते नरके पच्यमानः सथानं तथा दुर्गतिभिस तु तस्य; परजा विसर्गान सुबहून वदन्ति शतं सहस्राणि ततश चरित्वा; पराप्नॊति वर्णं हरितं तु पश्चात स चैव तस्मिन निवसत्य अनीशॊ; युगक्षये तमसा संवृतात्मा स वै यदा सत्त्वगुणेन युक्तस; तमॊ वयपॊहन घतते सवबुद्ध्या स लॊहितं वर्णम उपैति नीलॊ; मनुष्यलॊके परिवर्तते च स तत्र संहार विसर्गम एव; सवकर्मजैर बन्धनैः कलिश्यमानः ततः स हारिद्रम उपैति वर्णं; संहार विक्षेपशते वयतीते हारिद्र वर्णस तु परजा विसर्गान; सहस्रशस तिष्ठति संचरन वै अविप्रमुक्तॊ निरये च दैत्य; ततः सहस्राणि दशापरानि गतीः सहस्राणि च पञ्च तस्य; चत्वारि संवर्तकृतानि चैव विमुक्तम एनं निरयाच च विद्धि; सर्वेषु चान्येषु च संभवेषु स देवलॊके विहरत्य अभीक्ष्णं; ततश चयुतॊ मानुषताम उपैति संहार विक्षेपशतानि चाष्टौ; मर्त्येषु तिष्ठन्न अमृतत्वम एति सॊ ऽसमाद अथ भरश्यति कालयॊगात; कृष्णे तले तिष्ठति सर्वकस्ते यथा तव अयं सिध्यति जीवलॊकस; तत ते ऽभिधास्याम्य असुरप्रवीर दैवानि स वयूह शतानि सप्त; रक्तॊ हरिद्रॊ ऽथ तथैव शुक्लः संश्रित्य संधावति शुक्लम एतम; अस्तापरान अर्च्यतमान स लॊकान अष्टौ च षष्टिं च शतानि यानि; मनॊ विरुद्धानि महाद्युतीनाम शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर या; तरीण्य एव रुद्धानि महानुभाव संहार विक्षेपम अनिष्टम एकं; चत्वारि चान्यानि वसत्य अनीशः सस्थस्य वर्णस्य परा गतिर या; सिद्धा विशिष्टस्य गतक्लमस्य सप्तॊत्तरं तेषु वसत्य अनीशः; संहार विक्षेपशतं सशेषम तस्माद उपावृत्य मनुष्यलॊके; ततॊ महान मानुषताम उपैति तस्माद उपावृत्य ततः करमेण; सॊ ऽगरे सम संतिष्ठति भूतसर्गम स सप्तकृत्वश च परैति लॊकान; संहार विक्षेपकृतप्रवासः सप्तैव संहारम उपप्लवानि; संभाव्य संतिष्ठति सिद्धलॊके ततॊ ऽवययं सथानम अनन्तम एति; देवस्य विष्णॊर अथ बरह्मणश च शेषस्य चैवाथ नरस्य चैव; देवस्य विष्णॊः परमस्य चैव संहार काले परिदग्ध काया; बरह्माणम आयान्ति सदा परजा हि चेष्टात्मनॊ देवगणाश च सर्वे; ये बरह्मलॊकाद अमराः सम ते ऽपि परजा विसर्गं तु सशेषकालं; सथानानि सवान्य एव सरन्ति जीवाः निःशेषाणां तत पदं यान्ति चान्ते; सर्वापदा ये सदृशा मनुष्याः ये तु चयुताः सिद्धलॊकात करमेण; तेषां गतिं यान्ति तथानुपूर्व्या जीवाः परे तद बलवेषरूपा; विधिं सवकं यान्ति विपर्ययेन स यावद एवास्ति सशेषभुक्ते; परजाश च देवौ च तथैव शुक्ले तावत तदा तेषु विशुद्धभावः; संयम्य पञ्चेन्द्रिय रूपम एतत शुद्धां गतिं तां परमां परैति; शुद्धेन नित्यं मनसा विचिन्वन ततॊ ऽवययं सथानुम उपैति बरह्म; दुष्प्रापम अभ्येति स शाश्वतं वै इत्य एतद आख्यातम अहीनसत्त्व; नारायणस्येह बलं मया ते [वृत्र] एवंगते मे न विषादॊ ऽसति कश चित; सम्यक च पश्यामि वचस तवैतत शरुत्वा च ते वाचम अदीनसत्त्व; विकल्मषॊ ऽसम्य अद्य तथा विपाप्मा परवृत्तम एतद भगवन महर्षे; महाद्युतेश चक्रम अनन्व वीर्यम विष्णॊर अनन्तस्य सनातनं तत; सथानं सर्गा यत्र सर्वे परवृत्ताः स वै महात्मा पुरुषॊत्तमॊ वै; तस्मिञ जगत सर्वम इदं परतिष्ठितम [भी] एवम उक्त्वा स कौन्तेय वृत्रः परानान अवासृजत यॊजयित्वा तथात्मानं परं सथानम अवाप्तवान [य] अयं स भगवान देवः पितामह जनार्दनः सनत्कुमारॊ वृत्राय यत तद आख्यातवान पुरा [भी] मूलस्थायी स भगवान सवेनानन्तेन तेजसा तत्स्थः सृजति तान भावान नानारूपान महातपः तुरीयार्धेन तस्येमं विद्धि केशवम अच्युतम तुरीयार्धेन लॊकांस तरीन भावयत्य एष बुद्धिमान अर्वाक सथितस तु यः सथायी कल्पान्ते परिवर्तते स शेते भगवान अप्सु यॊ ऽसाव अतिबलः परभुः तान विधाता परसन्नात्मा लॊकांश चरति शाश्वतान सर्वाण्य अशून्यानि करॊत्य अनन्तः; सनत्कुमारः संचरते च लॊकान स चानिरुद्धः सृजते महात्मा; तत्स्थं जगत सर्वम इदं विचित्रम [य] वृत्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्ये ऽऽतमनॊ गतिः शुभा तस्मात स सुखितॊ न शॊचति पितामह शुक्लः शुक्लाभिजातीयः साध्यॊ नावर्तते ऽनघ तिर्यग्गतेश च निर्मुक्तॊ निरयाच च पितामह हारिद्र वर्णे रक्ते वा वर्तमानस तु पार्थिव तिर्यग एवानुपश्येत कर्मभिस तामसैर वृतः वयं तु भृशम आपन्ना रक्ताः कस्त मुखे ऽसुखे कां गतिं परतिपत्स्यामॊ नीलां कृष्णाधमाम अथ [भी] शुद्धाभिजनसंपन्नाः पाण्डवाः संशितव्रताः विहृत्य देवलॊकेषु पुनर मानुष्यम एष्यथ परजा विसर्गं च सुखेन काले; परत्येत्य देवेषु सुखानि भुक्त्वा सुखेन संयास्यथ सिद्धसंख्यां; मा वॊ भयं भूद विमलाः सथ सर्वे [य] अहॊ धर्मिष्ठता तात वृत्रस्यामिततेजसः यस्य विज्ञानम अतुलं विष्णॊर भक्तिश च तादृशी दुर्विज्ञेयम इदं तात विष्णॊर अमिततेजसः कथं वा राजशार्दूल पदं तज्ज्ञातवान असौ भवता कथितं हय एतच छरद्दधे चाहम अच्युत भूयस तु मे समुत्पन्ना बुद्धिर अव्यक्तदर्शनात कथं विनिहतॊ वृत्रः शक्रेण भरतर्षभ धर्मिष्ठॊ विष्णुभक्तश च तत्त्वज्ञश च पदान्वये एतन मे संशयं बरूहि पृच्छतॊ भरतर्षभ वृत्रस तु राजशार्दूल यथा शक्रेण निर्जितः यथा चैवाभवद युद्धं तच चाचक्ष्व पितामह विस्तरेण महाबाहॊ परं कौतूहलं हि मे [भी] रथेनेन्द्रः परयातॊ वै सार्धं सुरगणैः पुरा ददर्शाथाग्रतॊ वृत्रं विष्ठितं पर्वतॊपमम यॊजनानां शतान्य ऊर्ध्वं पञ्चॊच्छ्रितम अरिंदम शतानि विस्तरेणाथ तरीण्य एवाभ्यधिकानि तु तत परेक्ष्य तादृशं रूपं तरैलॊक्येनापि दुर्जयम वृत्रस्य देवाः संत्रस्ता न शान्तिम उपलेभिरे शक्रस्य तु तदा राजन्न ऊरुस्तम्भॊ वयजायत भयाद वृत्रस्य सहसा दृष्ट्वा तद रूपम उत्तमम ततॊ नादः समभवद वादित्राणां च निस्वनः देवासुराणां सर्वेषां तस्मिन युद्ध उपस्थिते अथ वृत्रस्य कौरव्य दृष्ट्वा शक्रम उपस्थितम न संभ्रमॊ न भीः का चिद आस्था वा समजायत ततः समभवद युद्धं तरैलॊक्यस्य भयंकरम शक्रस्य च सुरेन्द्रस्य वृत्रस्य च महात्मनः असिभिः पत्तिशैः शूलैः शक्तितॊमरम उद्गरैः शिलाभिर विविधाभिश च कार्मुकैश च महास्वनैः अस्त्रैश च विविधैर दिव्यैः पावकॊल्काभिर एव च देवासुरैस ततः सैन्यैः सर्वम आसीत समाकुलम पितामहपुरॊगाश च सर्वे देवगणास तथा ऋषयश च महाभागास तद युद्धं दरष्टुम आगमन विमानाग्र्यैर महाराज सिद्धाश च भरतर्षभ गन्धर्वाश च विमानाग्र्यैर अप्सरॊभिः समागमन ततॊ ऽतरिक्षम आवृत्य वृत्रॊ धर्मभृतां वरः अश्मवर्षेण देवेन्द्रं पर्वतात समवाकिरत ततॊ देवगणाः करुद्धाः सर्वतः शस्त्रवृष्टिभिः अश्मवर्षम अपॊहन्त वृत्रप्रेरितम आहवे वृत्रश च कुरुशार्दूल महामायॊ महाबलः मॊहयाम आस देवेन्द्रं मायायुद्धेन सर्वतः तस्य वृत्रार्दितस्याथ मॊह आसीच छतक्रतॊः रथंतरेण तं तत्र वसिष्ठः समबॊधयत [वसिस्ठ] देवश्रेष्ठॊ ऽसि देवेन्द्र सुरारिविनिबर्हण तरैलॊक्यबलसंयुक्तः कस्माच छक्र विषीदसि एष बरह्मा च विष्णुश च शिवश चैव जगत्प्रभुः सॊमश च भगवान देवः सर्वे च परमर्षयः मा कार्षीः कश्मलं शक्र कश चिद एवेतरॊ यथा आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा जहि शत्रुं सुरेश्वर एष लॊकगुरुस तर्यक्षः सर्वलॊकनमस्कृतः निरीक्षते तवां भगवांस तयज मॊहं सुरेश्वर एते बरह्मर्षयश चैव बृहस्पतिपुरॊगमाः सतवेन शक्र दिव्येन सतुवन्ति तवां जयाय वै [भी] एवं संबॊध्यमानस्य वसिष्ठेन महात्मना अतीव वासवस्यासीद बलम उत्तमतेजसः ततॊ बुद्धिम उपागम्य भगवान पाकशासनः यॊगेन महता युक्तस तां मायां वयपकर्षत ततॊ ऽङगिरः सुतः शरीमांस ते चैव परमर्षयः दृष्ट्वा वृत्रस्य विक्रान्तम उपगम्य महेश्वरम ऊचुर वृत्र विनाशार्थं लॊकानां हितकाम्यया ततॊ भगवतस तेजॊ जवरॊ भूत्वा जगत्पतेः समाविशन महारौद्रं वृत्रं दैत्यवरं तदा विष्णुश च भगवान देवः सर्वलॊकाभिपूजितः ऐन्द्रं समाविशद वज्रं लॊकसंरक्षणे रतः ततॊ बृहस्पतिर धीमान उपागम्य शतक्रतुम वसिष्ठश च महातेजाः सर्वे च परमर्षयः ते समासाद्य वरदं वासवं लॊकपूजितम ऊचुर एकाग्रमनसॊ जहि वृत्रम इति परभॊ [महेष्वर] एष वृत्रॊ महाञ शक्र बलेन महता वृतः विश्वात्मा सर्वगश चैव बहुमायश च विश्रुतः तद एनम असुरश्रेष्ठं तरैलॊक्येनापि दुर्जयम जहि तवं यॊगम आस्थाय मावमंस्थाः सुरेश्वर अनेन हि तपस्तप्तं बलार्थम अमराधिप षष्टिं वर्षसहस्राणि बरह्मा चास्मै वरं ददौ महत्त्वं यॊगिनां चैव महामायत्वम एव च महाबलत्वं च तथा तेजश चाग्र्यं सुरेश्वर एतद वै मामकं तेजः समाविशति वासव वृत्रम एनं तवम अप्य एवं जहि वज्रेण दानवम [षक्र] भगवंस तवत्प्रसादेन दितिजं सुदुरासदम वज्रेण निहनिष्यामि पश्यतस ते सुरर्षभ [भी] आविश्यमाने दैत्ये तु जवरेणाथ महासुरे देवतानाम ऋषीणां च हर्षान नादॊ महान अभूत ततॊ दुन्दुभयश चैव शङ्खाश च सुमहास्वनाः मुरजा डिण्डिमाश चैव परावाद्यन्त सहस्रशः असुराणां तु सर्वेषां समृतिलॊपॊ ऽभवन महान परज्ञानाशश च बलवान कषणेन समपद्यत तम आविष्टम अथॊ जञात्वा ऋषयॊ देवतास तथा सतुवन्तः शक्रम ईशानं तथा पराचॊदयन्न अपि रथस्थस्य हि शक्रस्य युद्धकाले महात्मनः ऋषिभिः सतूयमानस्य रूपम आसीत सुदुर्दृशम [भी] वृत्रस्य तु महाराज जवराविष्टस्य सर्वशः अभवन यानि लिङ्गानि शरीरे तानि मे शृणु जवलितास्यॊ ऽभवद घॊरॊ वैवर्ण्यं चागमत परम गात्रकम्पश च सुमहाञ शवासश चाप्य अभवन महान रॊमहर्शश च तीव्रॊ ऽभून निःश्वासश च महान नृप शिवा चाशिव संकाशा तस्य वक्त्रात सुदारुणा निष्पपात महाघॊरा समृतिः सा तस्य भारत उल्काश च जवलितास तस्य दीप्ताः पार्श्वे परपेदिरे गृध्रकङ्कवडाश चैव वाचॊ ऽमुञ्चन सुदारुणाः वृत्रस्यॊपरि संहृष्टाश चक्रवत परिबभ्रमुः ततस तं रथम आस्थाय देवाप्यायितम आहवे वज्रॊद्यत करः शक्रस तं दैत्यं परत्यवैक्षत अमानुषम अथॊ नादं स मुमॊच महासुरः वयजृम्भत च राजेन्द्र तीव्रज्वरसमन्वितः अथास्य जृम्भतः शक्रस ततॊ वज्रम अवासृजत सवज्रः सुमहातेजाः कालाग्निसदृशॊपमः कषिप्रम एव महाकायं वृत्रं दैत्यम अपातयत ततॊ नादः समभवत पुनर एव समन्ततः वृत्रं विनिहतं दृष्ट्वा देवानां भरतर्षभ वृत्रं तु हत्वा भगवान दानवारिर महायशः वज्रेण विष्णुयुक्तेन दिवम एव समाविशत अथ वृत्रस्य कौरव्य शरीराद अभिनिःसृता बरह्महत्या महाघॊरा रौद्रा लॊकभयावहा करालवदना भीमा विकृता कृष्णपिङ्गला परकीर्णमूर्धजा चैव घॊरनेत्रा च भारत कपालमालिनी चैव कृशा च भरतर्षभ रुधिरार्द्रा च धर्मज्ञ चीरवस्त्रनिवासिनी साभिनिष्क्रम्य राजेन्द्र तादृग्रूपा भयावहा वज्रिणं मृगयाम आस तदा भरतसत्तम कस्य चित तव अथ कालस्य वृत्रहा कुरुनन्दन सवर्गायाभिमुखः परायाल लॊकानां हितकाम्यया बिसान निःसरमाणं तु दृष्ट्वा शक्रं महौजसम कण्ठे जग्राह देवेन्द्रं सुलग्ना चाभवत तदा स हि तस्मिन समुत्पन्ने बरह्महत्या कृते भये नलिन्यां बिसमध्यस्थॊ बभूवाब्द गणान बहून अनुसृत्य तु यत्नात स तया वै बरह्महत्यया तदा गृहीतः कौरव्य निश्चेष्टः समपद्यत तस्या वयपॊहने शक्रः परं यत्नं चकार ह न चाशकत तां देवेन्द्रॊ बरह्महत्यां वयपॊहितुम गृहीत एव तु तया देवेन्द्रॊ भरतर्षभ पितामहम उपागम्य शिरसा परत्यपूजयत जञात्वा गृहीतं शक्रं तु दविजप्रवहहत्यया बरह्मा संचिन्तयाम आस तदा भरतसत्तम ताम उवाच महाबाहॊ बरह्महत्यां पितामहः सवरेण मधुरेणाथ सान्त्वयन्न इव भारत मुच्यतां तरिदशेन्द्रॊ ऽयं मत्प्रियं कुरु भामिनि बरूहि किं ते करॊम्य अद्य कामं कं तवम इहेच्छसि [बरह्महत्या] तरिलॊकपूजिते देवे परीते तरैलॊक्यकर्तरि कृतम एवेह मन्ये ऽहं निवासं तु विधत्स्व मे तवया कृतेयं मर्यादा लॊकसंरक्षणार्थिना सथापना वै सुमहती तवया देवप्रवर्तिता परीते तु तवयि धर्मज्ञ सर्वलॊकेश्वरे परभॊ शक्राद अपगमिष्यामि निवासं तु विधत्स्व मे [भी] तथेति तां पराह तदा बरह्महत्यां पितामहः उपायतः स शक्रस्य बरह्महत्यां वयपॊहत ततः सवयम्भुवा धयातस तत्र वह्निर महात्मना बरह्माणम उपसंगम्य ततॊ वचनम अब्रवीत पराप्तॊ ऽसमि भगवन देव तवत्सकाशम अरिंदम यत कर्तव्यं मया देव तद भवान वक्तुम अर्हति [बरह्मा] बहुधा विभजिष्यामि बरह्महत्याम इमाम अहम शक्रस्याद्य विमॊक्षार्थं चतुर्भागं परतीच्छ मे [अग्नि] मम मॊक्षस्य कॊ ऽनतॊ वै बरह्मन धयायस्स्व वै परभॊ एतद इच्छामि विज्ञातुं तत्त्वतॊ लॊकपूजितः [बरह्मा] यस तवां जवलन्तम आसाद्य सवयं वै मानवः कव चित बीजौषधि रसैर बह्ने न यक्ष्यति तमॊवृतः तम एषा यास्यति कषिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति बरह्महत्या हव्यवाहव्येतु ते मानसज्वरः [भी] इत्य उक्तः परतिजग्राह तद वचॊ हव्यकव्य भुक पितामहस्य भगवांस तथाच तद अभूत परभॊ ततॊ वृक्षौषधि तृणं समाहूय पितामहः इमम अर्थं महाराज वक्तुं समुपचक्रमे ततॊ वृक्षौषधि तृणं तथैवॊक्तं यथातथम वयथितं वह्निवद राजन बरह्माणम इदम अब्रवीत अस्माकं बरह्महत्यातॊ कॊ ऽनयॊ लॊकपितामह सवभावनिहतान अस्मान न पुनर हन्तुम अर्हसि वयम अग्निं तथा शीतं वर्षं च पवनेरितम सहामः सततं देव तथा छेदन भेदनम बरह्महत्याम इमाम अद्य भवतः शासनाद वयम गरहीष्यामस तरिलॊकेश मॊक्षं चिन्तयतां भवान [बरह्मा] पर्वकाले तु संप्राप्ते यॊ वै छेदन भेदनम करिष्यति नरॊ मॊहात तम एषानुगमिष्यति [भी] ततॊ वृक्षौषधि तृणम एवम उक्तं महात्मना बरह्माणम अभिसंपूज्य जगामाशु यथागतम आहूयाप्रसरॊ देवस ततॊ लॊकपितामहः वाचा मधुरया पराह सान्त्वयन्न इव भारत इयम इन्द्राद अनुप्राप्ता बरह्महत्या वराङ्गनाः चतुर्थम अस्या भागं हि मयॊक्ताः संप्रतीच्छत [अप्सरस] गरहणे कृतबुद्धीनां देवेश तव शासनात मॊक्षं समयतॊ ऽसमाकं चिन्तयस्व पितामह [बरह्मा] रजस्वलासु नारीषु यॊ वै मैथुनम आचरेत तम एषा यास्यति कषिप्रं वयेतु वॊ मानसॊ जवरः [भी] तथेति हृष्टमनस उक्त्वाथाप्सरसां गणाः सवानि सथानानि संप्राप्य रेमिरे भरतर्षभ ततस तरिलॊककृद देवः पुनर एव महातपः अपः संचिन्तयाम आस धयातास ताश चाप्य अथागमन तास तु सर्वाः समागम्य बरह्माणम अमितौजसम इदम ऊचुर वचॊ राजन परनिपत्य पितामहम इमा सम देव संप्राप्तास तवत्सकाशम अरिंदम शासनात तव देवेश समाज्ञापय नॊ विभॊ [बरह्मा] इयं वृत्राद अनुप्राप्ता पुरुहूतं महाभया बरह्महत्या चतुर्थांशम अस्या यूयं परतिच्छत [आपह] एवं भवतु लॊकेश यथा वदसि नः परभॊ मॊक्षं समयतॊ ऽसमाकं संचिन्तयितुम अर्हसि तवं हि देवेश सर्वस्य जगतः परमॊ गुरुः कॊ ऽनयः परसादॊ हि भवेद यः कृच्छ्रान्नः समुद्धरेत [बरह्मा] अल्पा इति मतिं कृत्वा यॊ नरॊ बुद्धिमॊहितः शलेष्म मूत्र पुरीषाणि युष्मासु परतिमॊक्ष्यति तम एषा यास्यति कषिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति तथा वॊ भविता मॊक्ष इति सत्यं बरवीमि वः [भी] ततॊ विमुच्य देवेन्द्रं बरह्महत्या युधिष्ठिर यथा निसृष्टं तं देशम अगच्छद देवशासनात एवं शक्रेण संप्राप्ता बरह्महत्या जनाधिप पितामहम अनुज्ञाप्य सॊ ऽशवमेधम अकल्पयत शरूयते हि महाराज संप्राप्ता वासवेन वै बरह्महत्या ततः शुद्धिं हयमेधेन लब्धवान समवाप्य शरियं देवॊ हत्वारींश च सहस्रशः परहर्षम अतुलं लेभे वासवः पृथिवीपते वृत्रस्य रुधिराच चैव खुखुन्दाः पार्थ जज्ञिरे दविजातिभिर अभक्ष्यास ते दीक्षितैश च तपॊधनैः सर्वावस्थं तवम अप्य एषां दविजातीनां परियं कुरु इमे हि भूतले देवाः परथिताः कुरुनन्दन एवं शक्रेण कौरव्य बुद्धिसौक्ष्म्यान महासुरः उपायपूर्वं निहतॊ वृत्रॊ ऽथामित तेजसा एवं तवम अपि कौरव्य पृथिव्याम अपराजितः भविष्यसि यथा देवः शतक्रतुर अमित्रहा ये तु शक्र कथां दिव्याम इमां पर्वसु पर्वसु विप्रमध्ये पथिष्यन्ति न ते पराप्स्यन्ति किल्बिषम इत्य एतद वृत्रम आश्रित्य शक्रस्यात्यद्भुतं महत कथितं कर्म ते तात किं भूयः शरॊतुम इच्छसि [य] पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद अस्ति वृत्रवधाद एव विवक्षा मम जायते जवरेण मॊहितॊ वृत्रः कथितस ते जनाधिप निहतॊ वासवेनेह वज्रेणेति ममानघ कथम एष महाप्राज्ञ जवरः परादुरभूत कुतः जवरॊत्पत्तिं निपुनतः शरॊतुम इच्छाम्य अहं परभॊ [भी] शृणु राजञ जवरस्येह संभवं लॊकविश्रुतम विस्तरं चास्य वक्ष्यामि यादृशं चैव भारत पुरा मेरॊर महाराज शृङ्गं तरैलॊक्यविश्रुतम जयॊतिष्कं नाम सावित्रं सर्वरत्नविभूसितम अप्रमेयम अनाधृष्यं सर्वलॊकेषु भारत तत्र देवॊ गिरितते हेमधातुविभूसिते पर्यङ्क इव विभ्राजन्न उपविष्टॊ बभूव ह शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्श्वे सथिता बभौ तथा देवा महात्मानॊ वसवश च महौजसः तथैव च महात्मानाव अश्विनौ भिषजां वरौ तथा वैश्वरणॊ राजा गुह्यकैर अभिसंवृतः यक्षाणाम अधिपः शरीमान कैलासनिलयः परभुः अङ्गिरः परमुखाश चैव तथा देवर्षयॊ ऽपरे विश्वावसुश च गन्धर्वस तथा नारद पर्वतौ अप्सरॊगणसंघाश च समाजग्मुर अनेकशः ववौ शिवः सुखॊ वायुर नाना गन्धवहः शुचिः सर्वर्तुकुसुमॊपेताः पुष्पवन्तॊ महाद्रुमाः तथा विद्याधराश चैव सिद्धाश चैव तपॊधनाः महादेवं पशुपतिं पर्युपासन्त भारत भूतानि च महाराज नानारूपधराण्य अथ राक्षसाश च महारौद्राः पिशाचाश च महाबलाः बहुरूपधरा हृष्टा नाना परहरनॊद्यताः देवस्यानुचरास तत्र तस्थिरे चानलॊपमाः नन्दी च भगवांस तत्र देवस्यानुमते सथितः परगृह्य जवलितं शूलं दीप्यमानं सवतेजसा गङ्गा च सरितां शरेष्ठा सर्वतीर्थजलॊद्भवा पर्युपासत तं देवं रूपिणी कुरुनन्दन एवं स भगवांस तत्र पूज्यमानः सुरर्षिभिः देवैश च सुमहाभागैर महादेवॊ वयतिष्ठत कस्य चित तव अथ कालस्य दक्षॊ नाम परजापतिः पूर्वॊक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणॊ ऽनवपद्यत ततस तस्य मखं देवाः सर्वे शक्रपुरॊगमाः गमनाय समागम्य बुद्धिम आपेदिरे तदा ते विमानैर महात्मानॊ जवलितैर जवलनप्रभाः देवस्यानुमते ऽगच्छन गङ्गा दवारम इति शरुतिः परस्थिता देवता दृष्ट्वा शैलराजसुता तदा उवाच वचनं साध्वी देवं पशुपतिं पतिम भगवन कव नु यान्त्य एते देवाः शक्रपुरॊगमाः बरूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयॊ मे महान अयम [महेष्वर] दक्षॊ नाम महाभागे परजानां पतिर उत्तमः हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः [उमा] यज्ञम एतं महाभाग किमर्थं नाभिगच्छसि केन व परतिषेधेन गमनं ते न विद्यते [महेष्वर] सुरैर एव महाभागे सर्वम एतद अनुष्ठितम यज्ञेषु सर्वेषु मम न भाग उपकल्पितः पूर्वॊपायॊपपन्नेन मार्गेण वरवर्णिनि न मे सुराः परयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धर्मतः [उमा] भगवन सर्वभूतेषु परभवाभ्यधिकॊ गुणैः अजेयश चाप्रधृष्यश च तेजसा यशसा शरिया अनेन ते महाभाग परतिषेधेन भागतः अतीव दुःखम उत्पन्नं वेपथुश च ममानघ [भी] एवम उक्त्वा तु सा देवी देवं पशुपतिं पतिम तूस्नीं भूताभवद राजन दह्यमानेन चेतसा अथ देव्या मतं जञात्वा हृद्गतं यच चिकीर्षितम स समाज्ञापयाम आस तिष्ठ तवम इति नन्दिनम ततॊ यॊगबलं कृत्वा सर्वयॊगेश्वरेश्वरः तं यज्ञं सुमहातेजा भीमैर अनुचरैस तदा सहसा घातयाम आस देवदेवः पिनाक धृक के चिन नादान अमुञ्चन्त के चिद धासांश च चक्रिरे रुधिरेणापरे राजंस तत्राग्निं समवाकिरन के चिद यूपान समुत्पात्य बभ्रमुर विकृताननाः आस्यैर अन्ये चाग्रसन्त तथैव परिचारकान ततः स यज्ञॊ नृपते वध्यमानः समन्ततः आस्थाय मृगरूपं वै खम एवाभ्यपतत तदा तं तु यज्ञं तथारूपं गच्छन्तम उपलभ्य सः धनुर आदाय बानं च तदान्वसरत परभुः ततस तस्य सुरेशस्य करॊधाद अमिततेजसः ललाताल परसृतॊ घॊरः सवेदबिन्दुर बभूव ह तस्मिन पतितमात्रे तु सवेदबिन्दौ तथा भुवि परादुर्बभूव सुमहान अग्निः कालानलॊपमः तत्र चाजायत तदा पुरुषः पुरुषर्षभ हरस्वॊ ऽतिमात्ररक्ताक्षॊ हरि शमश्रुर विभीसनः ऊर्ध्वकेशॊ ऽतिलॊमाङ्गः शयेनॊलूकस तथैव च करालः कृष्ण वर्णश च रक्तवासास तथैव च तं यज्ञं स महासत्त्वॊ ऽदहत कक्षम इवानलः देवाश चाप्य अद्रवन सर्वे ततॊ भीता दिशॊ दश तेन तस्मिन विचरता पुरुषेण विशां पते पृथिवी वयचलद राजन्न अतीव भरतर्षभ हाहाभूते परवृत्ते तु नादे लॊकभयंकरे पितामहॊ महादेवं दर्शयन परत्यभासत भवतॊ ऽपि सुराः सर्वे भागं दास्यन्ति वै परभॊ करियतां परतिसंहारः सर्वदेवेश्वर तवया इमा हि देवताः सर्वा ऋषयश च परंतप तव करॊधान महादेव न शान्तिम उपलेभिरे यश चैष पुरुषॊ जातः सवेदात ते विबुधॊत्तम जवरॊ नामैष धर्मज्ञ लॊकेषु परचरिष्यति एकीभूतस्य न हय अस्य धारणे तेजसः परभॊ समर्था सकला पृथ्वी बहुधा सृज्यताम अयम इत्य उक्तॊ बरह्मणा देवॊ भागे चापि परकल्पिते भगवन्तं तथेत्य आह बरह्माणम अमितौजसम परां च परीतिम अगमद उत्स्मयंश च पिनाक धृक अवाप च तदा भागं यथॊक्तं बरह्मणा भवः जवरं च सर्वधर्मज्ञॊ बहुधा वयसृजत तदा शान्त्य अर्थं सर्वभूतानां शृणु तच चापि पुत्रक शीर्षाभितापॊ नागानां पर्वतानां शिला जतुः अपां तु नीलिकां विद्यान निर्मॊकं भुजगेषु च खॊरकः सौरभेयाणाम ऊसरं पृथिवीतले पशूनाम अपि धर्मज्ञ दृष्टिप्रत्यवरॊधनम रन्ध्रागतम अथाश्वानां शिखॊद्भेदश च बर्हिणम नेत्ररॊगः कॊकिलानां जवरः परॊक्तॊ महात्मना अब्जानां पित्त भेदश च सर्वेषाम इति नः शरुतम शुकानाम अपि सर्वेषां हिक्किका परॊच्यते जवरः शार्दूलेष्व अथ धर्मज्ञ शरमॊ जवर इहॊच्यते मानुषेषु तु धर्मज्ञ जवरॊ नामैष विश्रुतः मरणे जन्मनि तथा मध्ये चाविशते नरम एतन माहेश्वरं तेजॊ जवरॊ नाम सुदारुणः नमस्यश चैव मान्यश च सर्वप्रानिभिर ईश्वरः अनेन हि समाविष्टॊ वृत्रॊ धर्मभृतां वरः वयजृम्भत ततः शक्रस तस्मै वज्रम अवासृजत परविश्य वज्रॊ वृत्रं तु दारयाम आस भारत दारितश च सवज्रेण महायॊगी महासुरः जगाम परमस्थानं विष्णॊर अमिततेजसः विष्णुभक्त्या हि तेनेदं जगद वयाप्तम अभूत पुरा तस्माच च निहतॊ युद्धे विष्णॊ सथानम अवाप्तवान इत्य एष वृत्रम आश्रित्य जवरस्य महतॊ मया विस्तरः कथितः पुत्र किम अन्यत परब्रवीमि ते इमां जवरॊत्पत्तिम अदीनमानसः; पथेत सदा यः सुसमाहितॊ नरः विमुक्तरॊगः स सुखी मुदा युतॊ; लभेत कामान स यथा मनीसितान [य] शॊकाद दुःखाच च मृत्यॊश च तरस्यन्ति परानिनः सदा उभयं मे यथा न सयात तन मे बरूहि पितामह [भी] अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नारदस्य च संवादं समङ्गस्य च भारत [नारद] उरसेव परनमसे बाहुभ्यां तरसीव च संप्रहृष्टमना नित्यं विशॊक इव लक्ष्यसे उद्वेगं नेह ते किं चित सुसूक्ष्मम अपि लक्षये नित्यतृप्त इव सवस्थॊ बालवच च विचेष्टसे [समन्ग] भूतं भव्यं भविष्यच च सर्वं सत्त्वेषु मानद तेषां तत्त्वानि जानामि ततॊ न विमना हय अहम उपक्रमान अहं वेद पुनर एव फलॊदयान लॊके फलानि चित्राणि ततॊ न विमना हय अहम अगाधाश चाप्रतिष्ठाश च गतिमन्तश च नारद अन्धा जदाश च जीवन्ति पश्यास्मान अपि जीवतः विहितेनैव जीवन्ति अरॊगाङ्गा दिवौकसः बलवन्तॊ ऽबलाश चैव तद्वद अस्मान सभाजय सहस्रिणश च जीवन्ति जीवन्ति शतिनस तथा शाकेन चान्ये जीवन्ति पश्यास्मान अपि जीवतः यदा न शॊचेमहि किं नु न सयाद; धर्मेण वा नारद कर्मणा वा कृतान्तवश्यानि यदा सुखानि; दुःखानि वा यन न विधर्षयन्ति यस्मै परज्ञां कथयन्ते मनुष्याः; परज्ञा मूलॊ हीन्द्रियाणां परसादः मुह्यन्ति शॊचन्ति यदेन्द्रियाणि; परज्ञा लाभॊ नास्ति मूढेन्द्रियस्य मूढस्य दर्पः स पुनर मॊह एव; मूढस्य नायं न परॊ ऽसति लॊकः न हय एव दुःखानि सदा भवन्ति; सुखस्य वा नित्यशॊ लाभ एव भावात्मकं संपरिवर्तमानं; न मादृशः संज्वरं जातु कुर्यात इष्टान भॊगान नानुरुध्येत सुखं वा; न चिन्तयेद दुःखम अभ्यागतं वा समाहितॊ न सपृहयेत परेषां; नाना गतं नाभिनन्देत लाभम न चापि हृष्येद विपुले ऽरथलाभे; तथार्थ नाशे च न वै विषीदेत न बान्धवा न च वित्तं न कौली; न च शरुतं न च मन्त्रा न वीर्यम दुःखात तरातुं सर्व एवॊत्सहन्ते; परत्र शीले न तु यान्ति शान्तिम नास्ति बुद्धिर अयुक्तस्य नायॊगाद विद्यते सुखम धृतिश च दुःखत्यागश चाप्य उभयं नः सुखॊदयम परियं हि हर्षजननं हर्ष उत्सेकवर्धनः उत्सेकॊ नरकायैव तस्मात तं संत्यजाम्य अहम एताञ शॊकभयॊत्सेकान मॊहनान सुखदुःखयॊः पश्यामि साक्षिवल लॊके देहस्यास्य विचेष्टनात अर्थकामौ परित्यज्य विशॊकॊ विगतज्वरः तृष्णा मॊहौ तु संत्यज्य चरामि पृथिवीम इमाम न मृत्युतॊ न चाधर्मान न लॊभान न कुतश चन पीतामृतस्येवात्यन्तम इह चामुत्र वाभयम एतद बरह्मन विजानामि महत कृत्वा तपॊ ऽवययम तेन नारद संप्राप्तॊ न मां शॊकः परबाधते [य] अतत्त्वज्ञस्य शास्त्राणां सततं संशयात्मनः अकृतव्यवसायस्य शरेयॊ बरूहि पितामह [भी] गुरु पूजा च सततं वृद्धानां पर्युपासनम शरवणं चैव विद्यानां कूतस्थं शरेय उच्यते अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गालवस्य च संवादं देवर्षेर नारदस्य च वीतमॊहक्लमं विप्रं जञानतृप्तं जितेन्द्रियम शरेयः कामं जितात्मानं नारदं गालवॊ ऽबरवीत यैः कैश्चैत संमतॊ लॊके गुणैस तु पुरुषॊ नृषु भवत्य अनपगान सर्वांस तान गुणाँल लक्षयाम्य अहम भवान एवंविधॊ ऽसमाकं संशयं छेत्तुम अर्हति अमूढश चिरमूढानां लॊकतत्त्वम अजानताम जञाने हय एवं परवृत्तिः सयात कार्याकार्ये विजानतः यत कार्यं न वयवस्यामस तद भवान वक्तुम अर्हति भगवन नाश्रमाः सर्वे पृथग आचार दर्शिनः इदं शरेय इदं शरेय इति नाना परधाविनः तांस तु विप्रस्थितान दृष्ट्वा शास्त्रैः शास्त्राभिनन्दिनः सवशास्त्रैः परितुष्टांश च शरेयॊ नॊपलभामहे शास्त्रं यदि भवेद एकं वयक्तं शरेयॊ भवेत तदा शास्त्रैश च बहुभिर भूयः शरेयॊ गुह्यं परवेशितम एतस्मात कारणाच छरेयः कलिलं परतिभाति माम बरवीतु भगवांस तन मे उपसन्नॊ ऽसम्य अधीहि भॊः [नारद] आश्रमास तात चत्वारॊ यथा संकल्पिताः पृथक तान सर्वान अनुपश्य तवं समाश्रित्यैव गालव तेषां तेषां तथाहि तवम आश्रमाणां ततस ततः नानारूपगुणॊद्देशं पश्य विप्रस्थितं पृथक नयन्ति चैव ते सम्यग अभिप्रेतम असंशयम ऋजु पश्यंस तथा सम्यग आश्रमाणां परां गतिम यत तु निःश्रेयसं सम्यक तच चैवासंशयात्मकम अनुग्रहं च मित्राणाम अमित्राणां च निग्रहम संग्रहं च तरिवर्गस्य शरेय आहुर मनीषिणः निवृत्तिः कर्मणः पापात सततं पुण्यशीलता सद्भिश च समुदाचारः शरेय एतद असंशयम मार्दवं सर्वभूतेषु वयवहारेषु चार्जवम वाक चैव मधुरा परॊक्ता शरेय एतद असंशयम देवताभ्यः पितृभ्यश च संविभागॊ ऽतिथिष्व अपि असंत्यागश च भृत्यानां शरेय एतद असंशयम सत्यस्य वचनं शरेयः सत्यज्ञानं तु दुष्करम यद भूतहितम अत्यन्तम एतत सत्यं बरवीम्य अहम अहंकारस्य च तयागः परनयस्य च निग्रहः संतॊषश चैकचर्या च कूतस्थं शरेय उच्यते धर्मेण वेदाध्ययनं वेदाङ्गानां तथैव च विद्यार्थानां च जिज्ञासा शरेय एतद असंशयम शब्दरूपरसस्पर्शान सह गन्धेन केवलान नात्यर्थम उपसेवेत शरेयसॊ ऽरथी परंतप नक्तंचर्या दिवा सवप्नम आलस्यं पैशुनं मदम अतियॊगम अयॊगं च शरेयसॊ ऽरथी परित्यजेत कर्मॊत्कर्षं न मार्गेत मरेषां परिनिन्दया सवगुणैर एव मार्गेत विप्रकर्षं पृथग्जनात निर्गुणास तव एव भूयिष्ठम आत्मसंभाविनॊ नराः दॊषैर अन्यान गुणवतः कषिपन्त्य आत्मगुण कषयात अनुच्यमानाश च पुनस ते मन्यन्ते महाजनात गुणवत्तरम आत्मानं सवेन मानेन दर्पिताः अब्रुवन कस्य चिन निन्दाम आत्मपूजाम अवर्णयन विपश्चिद गुणसंपन्नः पराप्नॊत्य एव महद यशः अब्रुवन वाति सुरभिर गन्धः सुमनसां शुचिः तथैवाव्याहरन भाति विमलॊ भानुर अम्बरे एवमादीनि चान्यानि परित्यक्तानि मेधया जवलन्ति यशसा लॊके यानि न वयाहरन्ति च न लॊके दीप्यते मूर्खः केवतात्म परशंसया अपि चापिहितः शवभ्रे कृतविद्यः परकाशते असन्न उच्चैर अपि परॊक्तः शब्दः समुपशाम्यति दीप्यते तव एव लॊकेषु शनैर अपि सुभासितम मूढानाम अवलिप्तानाम असारं भासितं बहु दर्शयत्य अन्तरात्मानं दिवा रूपम इवांशुमान एतस्मात कारणात परज्ञां मृगयन्ते पृथग्विधाम परज्ञा लाभॊ हि भूतानाम उत्तमः परतिभाति माम नापृष्टः कस्य चिद बरूयान न चान्यायेन पृच्छतः जञानवान अपि मेधावी जदवल लॊकम आचरेत ततॊ वासं परीक्षेत धर्मनित्येषु साधुषु मनुष्येषु वदान्येषु सवधर्मनिरतेषु च चतुर्णां यत्र वर्णानां धर्मव्यतिकरॊ भवेत न तत्र वासं कुर्वीत शरेयॊ ऽरथी वै कथं चन निरारम्भॊ ऽपय अयम इह यथा लब्धॊपजीविनः पुण्यं पुण्येषु विमलं पापं पापेषु चाप्नुयात अपाम अग्नेस तथेन्दॊश च सपर्शं वेदयते यथा तथा पश्यामहे सपर्शम उभयॊः पापपुण्ययॊः अपश्यन्तॊ ऽननविषयं भुञ्जते विघसाशिनः भुज्ञानं चान्न विषयान विषयं विद्धि कर्मणां यत्रागमयमानानाम असत्कारेण पृच्छताम परब्रूयाद बरह्मणॊ धर्मं तयजेत तं देशम आत्मवान शिष्यॊपाध्यायिका वृत्तिर यत्र सयात सुसमाहिता यथावच छास्त्र संपन्ना कस तं देशं परित्यजेत आकाशस्था धरुवं यत्र दॊषं बरूयुर विपश्चितम आत्मपूजाभिकामा वै कॊ वसेत तत्र पण्डितः यत्र संलॊदिता लुब्धैः परायशॊ धर्मसेतवः परदीप्तम इव शैलान्तं कस तं देशं न संत्यजेत यत्र धर्मम अनाशङ्काश चरेयुर वीतमत्सराः चरेत तत्र वसेच चैव पुण्यशीलेषु साधुषु धर्मम अर्थनिमित्तं तु चरेयुर यत्र मानवाः न तान अनुवसेज जातु ते हि पापकृतॊ जनाः कर्मणा यत्र पापेन वर्तन्ते जीवितेस्पवः वयवधावेत ततस तूर्णं ससर्पाच छरणाद इव येन खत्वां समारूढः कर्मणानुशयी भवेत आदितस तन न कर्तव्यम इच्छता भवम आत्मनः यत्र राजा च राज्ञश च पुरुषाः परत्यनन्तराः कुतुम्बिनाम अग्रभुजस तयजेत तद रास्त्रम आत्मवान शरॊत्रियास तव अग्रभॊक्तारॊ धर्मनित्याः सनातनाः याजनाध्यापने युक्ता यत्र तद रास्त्रम आवसेत सवाहा सवधा वसत्कारा यत्र सम्यग अनुष्ठिताः अजस्रं चैव वर्तन्ते वसेत तत्राविचारयन अशुचीन्य अत्र पश्येत बराह्मणान वृत्ति कर्शितान तयजेत तद रास्त्रम आसन्नम उपसृष्टम इवामिषम परीयमाणा नरा यत्र परयच्छेयुर अयाचिताः सवस्थचित्तॊ वसेत तत्र कृतकृत्य इवात्मवान दण्डॊ यत्राविनीतेषु सत्कारश च कृतात्मसु चरेत तत्र वसेच चैव पुण्यशीलेषु साधुषु उपसृष्टेष्व अदान्तेषु दुराचारेष्व असाधुषु अविनीतेषु लुब्धेषु सुमहद दन्द धारणम यत्र राजा धर्मनित्यॊ राज्यं वै पर्युपासिता अपास्य कामान कामेशॊ वसेत तत्राविचारयन तथा शीला हि राजानः सर्वान विषयवासिनः शरेयसा यॊजयन्त्य आशु शरेयसि परत्युपस्थिते पृच्छतस ते मया तात शरेय एतद उदाहृतम न हि शक्यं परधानेन शरेयः संख्यातुम आत्मनः एवं परवर्तमानस्य वृत्तिं परनिहितात्मनः तपसैवेह बहुलं शरेयॊ वयक्तं भविष्यति [य] कथं नु मुक्तः पृथिवीं चरेद अस्मद्विधॊ नृपः नित्यं कैश च गुणैर युक्तः सङ्गपाशाद विमुच्यते [भी] अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम अरिष्टनेमिना परॊक्तं सगरायानुपृच्छते [सगर] किं शरेयः परमं बरह्मन कृत्वेह सुखम अश्नुते कथं न शॊचेन न कषुभ्येद एतद इच्छामि वेदितुम [भी] एवम उक्तस तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविशारदः विबुध्य संपदं चाग्र्यां सद वाक्यम इदम अब्रवीत सुखं मॊक्षसुखं लॊके न च लॊकॊ ऽवगच्छति परसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्य समाकुलः सक्तबुद्धिर अशान्तात्मा न स शक्यश चिकित्सितुम सनेहपाशसितॊ मूढॊ न स मॊक्षाय कल्पते सनेहजान इह ते पाशान वक्ष्यामि शृणु तान मम सकर्णकेन शिरसा शक्याश छेत्तुं विजानता संभाव्य पुत्रान कालेन यौवनस्थान निवेश्य च समर्थाञ जीवने जञात्वा मुक्तश चर यथासुखम भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम जञात्वा परजहि काले तवं परार्थम अनुदृश्य च सापत्यॊ निरपत्यॊ वा मुक्तश चर यथासुखम इन्द्रियैर इन्द्रियार्थांस तवम अनुभूय यथाविधि कृतकौतूहलस तेषु मुक्तश चर यथासुखम उपपत्त्यॊपलब्धेषु लाभेषु च समॊ भव एष तावत समासेन तव संकीर्तितॊ मया मॊक्षार्थॊ विस्तरेणापि भूयॊ वक्ष्यामि तच छृणु मुक्ता वीतभया लॊके चरन्ति सुखिनॊ नराः सक्तभावा विनश्यन्ति नरास तत्र न संशयः आहारसंचयाश चैव तथा कीत पिपीलिकाः असक्ताः सुखिनॊ लॊके सक्ताश चैव विनाशिनः सवजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मॊक्षबुद्धिना इमे मया विना भूता भविष्यन्ति कथं तव इति सवयम उत्पद्यते जन्तुः सवयम एव विवर्धते सुखदुःखे तथा मृत्युं सवयम एवाधिगच्छति भॊजनाच छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम सवकृतेनाधिगच्छन्ति लॊके नास्त्य अकृतं पुरा धात्रा विहित भक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम लॊके विपरिधावन्ति रक्षितानि सवकर्मभिः सवयं मृत पिण्ड भूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा कॊ हेतुः सवजनं पॊष्टुं रक्षितुं वादृधात्मनः सवजनं हि यदा मृत्युर हन्त्य एव तव पश्यतः कृते ऽपि यत्ने महति तत्र बॊद्धव्यम आत्मना जीवन्तम अपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा असमाप्ते परित्यज्य पश्चाद अपि मरिष्यसि यदा मृतश च सवजनं न जञास्यसि कथं चन सुखितं दुःखितं वापि ननु बॊद्धव्यम आत्मना मृते वा तवयि जीवे वा यदि भॊक्ष्यति वै जनः सवकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितम आत्मनः एवं विजानँल लॊके ऽसमिन कः कस्येत्य अभिनिश्चितः मॊक्षे निवेशय मनॊ भूयश चाप्य उपधारय कषुत्पिपासादयॊ भावा जिता यस्येह देहिनः करॊधॊ लॊभस तथा मॊहः सत्त्ववान मुक्त एव सः दयूते पाने तथा सत्रीषु मृगयायां च यॊ नरः न परमाद्यति संमॊहात सततं मुक्त एव सः दिवसे दिवसे नाम रात्रौ रात्रौ सदा सदा भॊक्तव्यम इति यः खिन्नॊ दॊषबुद्धिः स उच्यते आत्मभावं तथा सत्रीषु मुक्तम एव पुनः पुनः यः पश्यति सदा युक्तॊ यथावन मुक्त एव सः संभवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा यस तत्त्वतॊ विजानाति लॊके ऽसमिन मुक्त एव सः परस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कॊतिषु परासादे मञ्चक सथानं यः पश्यति स मुच्यते मृत्युनाभ्याहतं लॊकं वयाधिभिश चॊपपीदितम अवृत्ति कर्शितं चैव यः पश्यति स मुच्यते यः पश्यति सुखीतुष्टॊ नपश्यंश च विहन्यते यश चाप्य अल्पेन संतुष्टॊ लॊके ऽसमिन मुक्त एव सः अग्नीसॊमाव इदं सर्वम इतियश चानुपश्यति न च संस्पृश्यते भावैर अद्भुतैर मुक्त एव सः पर्यङ्क शय्या भूमिश च समाने यस्य देहिनः शालयश च कदन्नं च यस्य सयान मुक्त एव सः कषौमं च कुशचीरं च कौशेयं वल्कलानि च आविकं चर्म च समं यस्य सयान मुक्त एव सः पञ्च भूतसमुद्भूतं लॊकं यश चानुपश्यति तथा च वर्तते दृष्ट्वा लॊके ऽसमिन मुक्त एव सः सुखदुःखे समे यस्य लाभालाभौ यजाजयौ इच्छा दवेषौ भयॊद्वेगौ सर्वथा मुक्त एव सः रक्तमूत्र पुरीसानां दॊषाणां संचयं तथा शरीरं दॊषबहुलं दृष्ट्वा चेदं विमुच्यते वली पलित संयॊगं कार्श्यं वैवर्ण्यम एव च कुब्ज भावं च जरया यः पश्यति स मुच्यते पुंस्त्वॊपघातं कालेन दर्शनॊपरमं तथा बाधिर्यं पराण मन्तत्वं यः पश्यति स मुच्यते गतान ऋषींस तथा देवान असुरांश च तथागतान लॊकाद अस्मात परं लॊकं यः पश्यति स मुच्यते परभावैर अन्वितास तैस तैः पार्थिवेन्द्राः सहस्रशः ये गताः पृथिवीं तयक्त्वा इति जञात्वा विमुच्यते अर्थांश च दुर्लभाँल लॊके कलेशांश च सुलभांस तथा दुःखं चैव कुतुम्बार्थे यः पश्यति स मुच्यते अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणम एव च पश्यन भूयिष्ठशॊ लॊके कॊ मॊक्षं नाभिपूजयेत शास्त्राल लॊकाच च यॊ बुद्धः सर्वं पश्यति मानवः असारम इव मानुष्यं सर्वथा मुक्त एव सः एतच छरुत्वा मम वचॊ भवांश चरतु मुक्तवत गार्हस्थ्ये यदि ते मॊक्षे कृता बुद्धिर अविक्लवा तत तस्य वचनं शरुत्वा सम्यक स पृथिवीपतिः मॊक्षजैश च गुणैर युक्तः पालयाम आस च परजाः [य] तिष्ठते मे सदा तात कौतूहलम इदं हृदि तद अहं शरॊतुम इच्छामि तवत्तः कुरुपितामह कथं देवर्षिर उशना सदा काव्यॊ महामतिः असुराणां परियकरः सुराणाम अप्रिये रतः वर्धयाम आस तेजश च किमर्थम अमितौजसाम नित्यं वैरनिबद्धाश च दानवाः सुरसत्तमैः कथं चाप्य उशना पराप शुक्रत्वम अमर दयुतिः ऋद्धिं च स कथं पराप्तः सर्वम एतद बरवीहि मे न यानि च स तेजस्वी मध्येन नभसः कथम एतद इच्छामि विज्ञातुं निखिलेन पितामह [भी] शृणु राजन्न अवहितः सर्वम एतद यथातथम यथामतियथा चैतच छरुत पूर्वं मयानघ एष भार्गव दायादॊ मुनिः सत्यॊ दृध वरतः असुराणां परियकरॊ निमित्ते करुणात्मके इन्द्रॊ ऽथ धनदॊ राजा यक्षरक्षॊऽधिपः स च परभविष्णुश च कॊशस्य जगतश च तथा परभुः तस्यात्मानम अथाविश्य यॊगसिद्धॊ महामुनिः रुद्ध्वा धनपतिं देवं यॊगेन हृतवान वसु हृते धने ततः शर्म न लेभे धनदस तथा आपन्न मन्युः संविग्नः सॊ ऽभयगात सुरसत्तमम निवेदयाम आस तदा शिवायामित तेजसे देव शरेष्ठाय रुद्राय सौम्याय बहुरूपिणे [कुबेर] यॊगात्मकेनॊशनसा रुद्ध्वा मम हृतं वसु यॊगेनात्म गतिं कृत्वा निःसृतश च महातपः [भी] एतच छरुत्वा ततः करुद्धॊ महायॊगी महेश्वरः संरक्तनयनॊ राजञ शूलम आदाय तस्थिवान कवास्वौ कवासाव इति पराह गृहीत्वा परमायुधम उशना दूरतस तस्य बभौ जञात्वा चिकीर्षितम स महायॊगिनॊ बुद्ध्वा तं रॊषं वै महात्मनः गतिम आगमनं वेत्ति सथानं वेत्ति ततः परभुः संचिन्त्यॊग्रेण तपसा महात्मानं महेश्वरम उशना यॊगसिद्धात्मा शूलाग्रे परत्यदृश्यत विज्ञात रूपः स तदा तपःसिद्धेन धन्विना जञात्वा शूलं च देवेशः पानिना समनामयत आनतेनाथ शूलेन पानिनामित तेजसा पिनाकम इति चॊवाच शूलम उग्रायुधः परभुः पानिमध्यगतं दृष्ट्वा भार्गवं तम उमापतिः आस्यं विवृत्य ककुदी पानिं संप्राक्षिपच छनैः स तु परविष्ट उशना कॊष्ठं माहेश्वरं परभुः वयचरच चापि तत्रासौ महात्मा भृगुनन्दनः [य] किमर्थं वयचरद राजन्न उशना तस्य धीमतः जथरे देवदेवस्य किं चाकार्षीन महाद्युतिः [भी] पुरा सॊ ऽनतर्जलगतः सथानु भूतॊ महाव्रतः वर्षाणाम अभवद राजन परयुतान्य अर्बुदानि च उदतिष्ठत तपस तप्त्वा दुश्चरं स महाह्रदात ततॊ देवातिदेवस तं बरह्मा समुपसर्पत तपॊवृद्धिम अपृच्छच च कुशलं चैनम अव्ययम तपः सुचीर्णम इति च परॊवाच वृषभध्वजः तत संयॊगेन वृद्धिं चाप्य अपश्यत स तु शंकरः महामतिर अचिन्त्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा स तेनाध्यॊ महायॊगी तपसा च धनेन च वयराजत महाराज तरिषु लॊकेषु वीर्यवान ततः पिनाकी यॊगात्मा धयानयॊगं समाविशत उशना तु समुद्विग्नॊ निलिल्ये जथरे ततः तुष्टाव च महायॊगी देवं तत्रस्थ एव च निःसारं काङ्क्षमाणस तु तेजसा परत्यहन्यत उशना तु तदॊवाच जथरस्थॊ महामुनिः परसादं मे कुरुष्वेति पुनः पुनर अरिंदम तम उवाच महादेवॊ गच्छ शिश्नेन मॊक्षणम इति सरॊतांसि सर्वाणि रुद्ध्वा तरिदशपुंगवः अपश्यमानः स दवारं सर्वतः पिहितॊ मुनिः पर्यक्रामद दह्यमान इतश चेतश च तेजसा स विनिष्क्रम्य शिश्नेन शुक्रत्वम अभिपेदिवान कार्येण तेन नभसॊ नागच्छत च मध्यतः निष्क्रान्तम अथ तं दृष्ट्वा जवलन्तम इव तेजसा भवॊ रॊषसमाविष्टः शूलॊद्यतकरः सथितः नयवारयत तं देवी करुद्धं पशुपतिं पतिम पुत्रत्वम अगमद देव्या वारिते शङ्करे च सः [देवी] हिंसनीयस तवया नैष मम पुत्रत्वम आगतः न हि देवॊदरात कश चिन निःसृतॊ नाशम अर्छति [भी] ततः परीतॊ ऽभवद देव्याः परहसंश चेदम अब्रवीत गच्छत्य एष यथाकामम इति राजन पुनः पुनः ततः परनम्य वरदं देवं देवीम उमां तथा उशना पराप तद धीमान गतिम इष्टां महामुनिः एतत ते कथितं तात भार्गवस्य महात्मनः चरितं भरतश्रेष्ठ यन मां तवं परिपृच्छसि [य] अतः परं महाबाहॊ यच छरेयस तद वदस्व मे न तृप्याम्य अमृतस्येव वससस ते पितामह किं कर्म पुरुषः कृत्वा शुभं पुरुषसत्तम शरेयः परम अवाप्नॊति परेत्य चेह च तद वद [भी] अत्र ते वर्तयिष्यामि यथापूर्वं महायशः पराशरं महात्मानं पप्रच्छ जनकॊ नृपः किं शरेयः सर्वभूतानाम अस्मिँल लॊके परत्र च यद भवेत परतिपत्तव्यं तद भवान परब्रवीतु मे ततः स तपसा युक्तः सर्वधर्माविधानवित नृपायानुग्रह मना मुनिर वाक्यम अथाब्रवीत धर्म एव कृतः शरेयान इह लॊके परत्र च तस्माद धि परमं नास्ति यथा पराहुर मनीषिणः परतिपद्य नरॊ धर्मं सवर्गलॊके महीयते धर्मात्मकः कर्म विधिर देहिनां नृपसत्तम तस्मिन्न आश्रमिणः सन्तः सवकर्माणीह कुर्वते चतुर्विधा हि लॊकस्य यात्रा तात विधीयते मर्त्या यत्रावतिष्ठन्ते सा च कामात परवर्तते सुकृतासुकृतं कर्म निषेव्य विविधैः करमैः दशार्ध परविभक्तानां भूतानां बहुधा गतिः सौवर्णं राजतं वापि यथा भान्दं निषिच्यते तथा निषिच्यते जन्तुः पूर्वकर्म वशानुगः नाबीजाज जायते किं चिन नाकृत्वा सुखम एधते सुकृती विन्दति सुखं पराप्य देहक्षयं नरः दैवं तात न पश्यामि नास्ति दैवस्य साधनम सवभावतॊ हि संसिद्धा देवगन्धर्वदानवाः परेत्य जातिकृतं कर्म न समरन्ति सदा जनाः ते वै तस्य फलप्राप्तौ कर्म चापि चतुर्विधम लॊकयात्राश्रयश चैव शब्दॊ वेदाश्रयः कृतः शान्त्य अर्थं मनसस तात नैतद वृद्धानुशासनम चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम कुरुते यादृशं कर्म तादृशं परतिपद्यते निरन्तरं च मिश्रं च फलते कर्म पार्थिव कल्यानं यदि वा पापं न तु नाशॊ ऽसय विद्यते कदा चित सुकृतं तात कूतस्थम इव तिष्ठति मज्जमानस्य संसारे यावद दुःखाद विमुच्यते ततॊ दुःखक्षयं कृत्वा सुकृतं कर्म सेवते सुकृतक्षयाद दुष्कृतं च तद विद्धि मनुजाधिप दमः कषमा धृतिस तेजः संतॊषः सत्यवादिता हरीर अहिंसाव्यसनिता दाक्ष्यं चेति सुखावहाः दुष्कृते सुकृते वापि न जन्तुर अयतॊ भवेत नित्यं मनः समाधाने परयतेत विचक्षणः नायं परस्य सुकृतं दुष्कृतं वापि सेवते करॊति यादृशं कर्म तादृशं परतिपद्यते सुखदुःखे समाधाय पुमान अन्येन गच्छति अन्येनैव जनः सर्वः संगतॊ यश च पार्थिव परेषां यद असूयेत न तत कुर्यात सवयं नरः यॊ हय असूयुस तथायुक्तः सॊ ऽवहासं नियच्छति भीरू राजन्यॊ बराह्मणः सर्वभक्षॊ; वैश्यॊ ऽनीहावान हीनवर्णॊ ऽलसश च विद्वांश चाशीलॊ वृत्तहीनः कुलीनः; सत्याद भरष्टॊ बराह्मणः सत्री च दुष्टा रागी मुक्तः पचमानॊ ऽऽतमहेतॊर; मूर्खॊ वक्ता नृप हीनं च रास्त्रम एते सर्वे शॊच्यतां यान्ति राजन; यश चायुक्तः सनेहहीनः परजासु [पराषर] मनॊरथरथं पराप्य इन्द्रियार्थ हयं नरः रश्मिभिर जञानसंभूतैर यॊ गच्छति स बुद्धिमान सेवाश्रितेन मनसा वृत्ति हीनस्य शस्यते दविजातिहस्तान निर्वृत्ता न तु तुल्यात परस्परम आयुर नसुलभं लब्ध्वा नावकर्षेद विशां पते उत्कर्षार्थं परयतते नरः पुण्येन कर्मणा वर्णेभ्यॊ ऽपि परिभ्रष्टः स वै संमानम अर्हति न तु यः सत्क्रियां पराप्य राजसं कर्म सेवते वर्णॊत्कर्षम अवाप्नॊति नरः पुण्येन कर्मणा दुर्लभं तम अलब्धा हि हन्यात पापेन कर्मणा अज्ञानाद धि कृतं पापं तपसैवाभिनिर्नुदेत पापं हि कर्मफलति पापम एव सवयं कृतम तस्मात पापं न सेवेत कर्म दुःखफलॊदयम पापानुबन्धं यत कर्म यद्य अपि सयान महाफलम न तत सेवेत मेधावी शुचिः कुसलिलं यथा किं कस्तम अनुपश्यामि फलं पापस्य कर्मणः परत्यापन्नस्य हि सतॊ नात्मा तावद विरॊचते परत्यापत्तिश च यस्येह बालिशस्य न जायते तस्यापि सुमहांस तापः परस्थितस्यॊपजायते विरक्तं शॊध्यते वस्त्रं न तु कृष्णॊपसंहितम परयत्नेन मनुष्येन्द्र पापम एवं निबॊध मे सवयं कृत्वा तु यः पापं शुभम एवानुतिष्ठति परायश्चित्तं नरः कर्तुम उभयं सॊ ऽशनुते पृथक अजानात तु कृतां हिंसाम अहिंसा वयपकर्षति बराह्मणाः शास्त्रनिर्देशाद इत्य आहुर बरह्मवादिनः कथा कामकृतं चास्य विहिंसैवापकर्षति इत्य आहुर धर्मशास्त्रज्ञा बराह्मणा वेदपारगाः अहं तु तावत पश्यामि कर्म यद वर्तते कृतम गुणयुक्तं परकाशं च पापेनानुपसंहितम यथा सूक्ष्माणि कर्माणि फलन्तीह यथातथम बुद्धियुक्तानि तानीह कृतानि मनसा सह भवत्य अल्पफलं कर्म सेवितं नित्यम उल्बनम अबुद्धिपूर्वं धर्मज्ञ कृतम उग्रेण कर्मणा कृतानि यानि कर्माणि दैवतैर मुनिभिस तथा नाचरेत तानि धर्मात्मा शरुत्वा चापि न कुत्सयेत संचिन्त्य मनसा राजन विदित्वा शक्तिम आत्मनः करॊति यः शुभं कर्म स वै भद्राणि पश्यति नवे कपाले सलिलं संन्यस्तं हीयते यथा नवेतरे तथा भावं पराप्नॊति सुखभावितम सतॊये ऽनयत तु यत तॊयं तस्मिन्न एव परसिच्यते वृद्धे वृद्धिम अवाप्नॊति सलिले सलिलं यथा एवं कर्माणि यानीह बुद्धियुक्तानि भूपते नसमानीह हीनानि तानि पुण्यतमान्य अपि राज्ञा जेतव्याः सायुधाश चॊन्नताश च; सम्यक कर्तव्यं पालनं च परजानाम अग्निश चेयॊ बहुभिश चापि यज्ञैर; अन्ते मध्ये वा वनम आश्रित्य सथेयम दमान्वितः पुरुषॊ धर्मशीलॊ; भूतानि चात्मानम इवानुपश्येत गरीयसः पूजयेद आत्मशक्त्या; सत्येन शीलेन सुखं नरेन्द्र [पराषर] कः कस्य चॊपकुरुते कश च कस्मै परयच्छति परानी करॊत्य अयं कर्म सर्वम आत्मार्थम आत्मना गौरवेण परित्यक्तं निःस्नेहं परिवर्जयेत सॊदर्यं भरातरम अपि किम उतान्यं पृथग्जनम विशिष्टस्य विशिष्टाच च तुल्यौ दानप्रतिग्रहौ तयॊः पुण्यतरं दानं तद दविजस्य परयच्छतः नयायागतं धनं वर्णैर नयायेनैव विवर्धितम संरक्ष्यं यत्नम आस्थाय धर्मार्थम इति निश्चयः न धर्मार्थी नृशंसेन कर्मणा धनम अर्जयेत शक्तितः सर्वकार्याणि कुर्यान नर्द्धिम अनुस्मरेत अपॊ हि परयतः शीतास तापिता जवलनेन वा शक्तितॊ ऽतिथये दत्त्वा कषुधार्तायाश्नुते फलम रन्तिदेवेन लॊकेष्टा सिद्धिः पराप्ता महात्मना फलपत्रैर अथॊ मूलैर मुनीन अर्चितवान असौ तैर एव फलपत्रैश च स माथरम अतॊषयत तस्माल लेभे परं सथानं शैब्यॊ ऽपि पृथिवीपतिः देवतातिथिभृत्येभ्यः पितृभ्यॊ ऽथात्मनस तथा ऋणवाञ जायते मर्त्यस तस्माद अनृणतां वरजेत सवाध्यायेन महर्षिभ्यॊ देवेभ्यॊ यज्ञकर्मणा पितृभ्यः शराद्धदानेन नृणाम अभ्यर्चनेन च वाचः शेषावहार्येण पालनेनात्मनॊ ऽपि च यथावद धृत्य वर्गस्य चिकीर्षेद धर्मम आदितः परयत्नेन च संसिद्धा धनैर अपि विवर्जिताः सम्यग घुत्वा हुतवहं मुनयः सिद्धिम आगताः विश्वामित्रस्य पुत्रत्वम ऋचीक तनयॊ ऽगमत ऋग्भिः सतुत्वा महाभागॊ देवान वै यज्ञभागिनः गतः शुक्रत्वम उशना देवदेव परसादनात देवीं सतुत्वा तु गगने मॊदते तेजसा वृतः असितॊ देवलश चैव तथा नारद पर्तवौ कक्षीवाञ जामदग्न्यश च रामस तान्द्यस तथांशुमान वसिष्ठॊ जमदग्निश च विश्वामित्रॊ ऽतरिर एव च भरद्वाजॊ हरिश्मश्रुः कुन्दधारः शरुतश्रवाः एते महर्षयः सतुत्वा विष्णुम ऋग्भिः समाहिताः लेभिरे तपसा सिद्धिं परसादात तस्य धीमतः अनर्हाश चार्हतां पराप्ताः सन्तः सतुत्वा तम एव ह न तु वृद्धिम इहान्विच्छेत कर्मकृत्वा जुगुप्सितम ये ऽरथा धर्मेण ते सत्या ये ऽधर्मेण धिग अस्तु तान धर्मं वै शाश्वतं लॊके न जह्याद धनकाङ्क्षया आहिताग्निर हि धर्मात्मा यः स पुण्यकृद उत्तमः वेदा हि सर्वे राजेन्द्र सथितास तरिष्व अग्निषु परभॊ स चाप्य अग्न्याहितॊ विप्रः करिया यस्य न हीयते शरेयॊ हय अनाहिताग्नित्वम अग्निहॊत्रं न निष्क्रियम अग्निर आत्मा च माता च पिता जनयिता तथा गुरुश च नरशार्दूल परिचर्या यथातथम मानं तयक्त्वा यॊ नरॊ वृद्धसेवी; विद्वान कलीबः पश्यति परीतियॊगात दाक्ष्येणाहीनॊ धर्मयुक्तॊ नदान्तॊ; लॊके ऽसमिन वै पूज्यते सद्भिर आर्यः [पराषर] वृत्तिः सकाशाद वर्णेभ्यस तरिभ्यॊ हीनस्य शॊभना परीत्यॊपनीता निर्दिष्टा धर्मिष्ठान कुरुते सदा वृत्तिश चेन नास्ति शूद्रस्य पितृपैतामही धरुवा न वृत्तिं परतॊ मार्गेच छुश्रूसां तु परयॊजयेत सद्भिस तु सह संसर्गः शॊभते धर्मदर्शिभिः नित्यं सर्वास्व अवस्थासु नासद्भिर इति मे मतिः यथॊदय गिरौ दरव्यं संनिकर्षेण दीप्यते तथा सत संनिकर्षेण हीनवर्णॊ ऽपि दीप्यते यादृशेन हि वर्णेन भाव्यते शुक्लम अम्बरम तादृशं कुरुते रूपम एतद एवम अवैहि मे तस्माद गुणेषु रज्येथा मा दॊषेषु कदा चन अनित्यम इह मर्त्यानां जीवितं हि चलाचलम सुखे वा यदि वा दुःखे वर्तमानॊ विचक्षणः यश चिनॊति शुभान्य एव स भद्राणीह पश्यति धर्माद अपेतं यत कर्म यद्य अपि सयान महाफलम न तत सेवेत मेधावी न तद धितम इहॊच्यते यॊ हृत्वा गॊसहस्राणि नृपॊ दद्याद अरक्षिता स शब्दमात्रफलभाग राजा भवति तस्करः सवयम्भूर असृजच चाग्रे धातारं लॊकपूजितम धातासृजत पुत्रम एकं परजानां धारणे रतम तम अर्चयित्वा वैश्यस तु कुर्याद अत्यर्थम ऋद्धिमत रक्षितव्यं तु राजन्यैर उपयॊज्यं दविजातिभिः अजिह्मैर अशथ करॊधैर हव्यकव्य परयॊक्तृभिः शूद्रैर निर्मार्जनं कार्यम एवं धर्मॊ न नश्यति अप्रनस्ते ततॊ धर्मे भवन्ति सुखिताः परजाः सुखेन तासां राजेन्द्र मॊदन्ते दिवि देवताः तस्माद यॊ रक्षति नृपः स धर्मेणाभिपूज्यते अधीते चापि यॊ विप्रॊ वैश्यॊ यश चार्जने रतः यश च शुश्रूसते शूद्रः सततं नियतेन्द्रियः अतॊ ऽनयथा मनुष्येन्द्र सवधर्मात परिहीयते पराण संतापनिर्दिष्टाः काकिन्यॊ ऽपि महाफलाः नयायेनॊपार्जिता दत्ताः किम उतान्याः सहस्रशः सत्कृत्य तु दविजातिभ्यॊ यॊ ददाति नराधिप यादृशं तादृशं नित्यम अश्नाति फलम ऊर्जितम अभिगम्य दत्तं तुष्ट्या यद धन्यम आहुर अभिष्टुतम याचितेन तु यद दत्तं तद आहुर्मध्यमं बुधाः अवज्ञया दीयते यत तथैवाश्रद्धयापि च तद आहुर अधमं दानं मुनयः सत्यवादिनः अतिक्रमे मज्जमानॊ विविधेन नरः सदा तथा परयत्नं कुर्वीत यथा मुच्येत संशयात दमेन शॊभते विप्रः कषत्रियॊ विजयेन तु धनेन वैश्यः शूद्रस तु नित्यं दाक्ष्येण शॊभते [पराषर] परतिग्रहागता विप्रे कषत्रिये शस्त्रनिर्जिताः वैश्ये नयायार्जिताश चैव शूद्रे शुश्रूसयार्जिताः सवलाप्य अर्थाः परशस्यन्ते धर्मस्यार्थे महाफलाः नित्यं तरयाणां वर्णानां शूद्रः शुश्रूसुर उच्यते कषत्रधर्मा वैश्य धर्मा नावृत्तिः पतति दविजः शूद्र कर्मा यदा तु सयात तदा पतति वै दविजः वानिज्यं पाशुपाल्यं च तथा शिल्पॊपजीवनम शूद्रस्यापि विधीयन्ते यदा वृत्तिर न जायते रङ्गावतरणं चैव तथारूपॊपजीवनम मद्य मांसॊपजीव्यं च विक्रयॊ लॊहचर्मणॊः अपूर्विणा न कर्तव्यं कर्म लॊके विगर्हितम कृतपूर्विणस तु तयजतॊ महान धर्म इति शरुतिः संसिद्धिः पुरुषॊ लॊके यद आचरति पापकम मदेनाभिप्लुत मनास तच च न गराह्यम उच्यते शरूयन्ते हि पुराणे वै परजा धिग दन्द शासनाः दान्ता धर्मप्रधानाश च नयायधर्मानुवर्तकाः धर्म एव सदा नॄणाम इह राजन परशस्यते धर्मवृद्धा गुणान एव सेवन्ते हि नरा भुवि तं धर्मम असुरास तात नामृष्यन्त जनाधिप विवर्धमानाः करमशस तत्र ते ऽनवाविशन परजाः तेषां दर्पः समभवत परजानां धर्मनाशनः दर्पात्मनां ततः करॊधः पुनस तेषाम अजायत ततः करॊधाभिभूतानां वृत्तं लज्जा समन्वितम हरीश चैवाप्य अनशद राजंस ततॊ मॊहॊ वयजायत ततॊ मॊहपरीतास ते नापश्यन्त यथा पुरा परस्पराव अमर्देन वर्तयन्ति यथासुखम तान पराप्य तु स धिग दण्डॊ न कारणम अतॊ ऽभवत ततॊ ऽभयगच्छन देवांश च बराह्मणांश चावमन्य ह एतस्मिन्न एव काले तु देवा देववरं शिवम अगच्छञ शरणं वीरं बहुरूपं गणाधिपम तेन सम ते गगनगाः सपुराः पातिताः कषितौ तिस्रॊ ऽपय एकेन बानेन देवाप्यायित तेजसा तेषाम अधिपतिस तव आसीद भीमॊ भीमपराक्रमः देवतानां भयकरः स हतः शूलपाणिना तस्मिन हते ऽथ सवं भावं परत्यपद्यन्त मानवाः परावर्तन्त च वेदा वै शास्त्राणि च यथा पुरा ततॊ ऽभयसिञ्चन राज्येन देवानां दिवि वासवम सप्तर्षयश चान्वयुञ्जन नराणां दन्द धारणे सप्तर्षीणाम अथॊर्ध्वं च विपृथुर नाम पार्थिवः राजानः कषत्रियाश चैव मन्दलेषु पृथक पृथक महाकुलेषु ये जाता वृत्ताः पूर्वतराश च ये तेषाम अथासुरॊ भावॊ हृदयान नापसर्पति तस्मात तेनैव भावेन सानुषङ्गेन पार्थिवाः आसुराण्य एव कर्माणि नयसेवन भीमविक्रमाः परत्यतिष्ठंश च तेष्व एव तान्य एव सथापयन्ति च भजन्ते तानि चाद्यापि ये बालिशतमा नराः तस्माद अहं बरवीमि तवां राजन संचिन्त्य शास्त्रतः संसिद्धाधिगमं कुर्यात कर्म हिंसात्मकं तयजेत न संकरेण दरविणं विचिन्वीत विचक्षणः धर्मार्थं नयायम उत्सृज्य न तत कल्यानम उच्यते स तवम एवंविधॊ दान्तः कषत्रियः परियबान्धवः परजा भृत्यांश च पुत्रांश च सवधर्मेणानुपालय इष्टानिष्ट समायॊगॊ वैरं सौहार्दम एव च अथ जातिसहस्राणि बहूनि परिवर्तते तस्माद गुणेषु रज्येथा मा दॊषेषु कदा चन निर्गुणॊ यॊ हि दुर्बुद्धिर आत्मनः सॊ ऽरिर उच्यते मानुषेषु महाराज धर्माधर्मौ परवर्ततः न तथान्येषु भूतेषु मनुष्यरहितेष्व इह धर्मशीलॊ नरॊ विद्वान ईहकॊ ऽनीहकॊ ऽपि वा आत्मभूतः सदा लॊके चरेद भूतान्य अहिंसयन यदा वयपेतद धृल लेखं मनॊ भवति तस्य वै नानृतं चैव भवति तदा कल्यानम ऋच्छति [पराषर] एष धर्मविधिस तात गृहस्थस्य परकीर्तितः तपस्विधिं तु वक्ष्यामि तन मे निगदतः शृणु परायेन हि गृहस्थस्य ममत्वं नाम जायते सङ्गागतं नरश्रेष्ठ भावैस तामसराजसैः गृहाण्य आश्रित्य गावश च कषेत्राणि च धनानि च दाराः पुत्राश च भृत्याश च भवन्तीह नरस्य वै एवं तस्य परवृत्तस्य नित्यम एवानुपश्यतः रागद्वेषौ विवर्धेते हय अनित्यत्वम अपश्यतः रागद्वेषाभिभूतं च नरं दरव्यवशानुगम मॊहजाता रतिर नाम समुपैति नराधिप कृतार्थॊ भॊगतॊ भूत्वा स वै रतिपरायनः लाभं गराम्यसुखाद अन्यं रतितॊ नानुपश्यति ततॊ लॊभाभिभूतात्मा सङ्गाद वर्धयते जनम पुष्ट्य अर्थं चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति स जानन्न अपि चाकार्यम अर्थार्थं सेवते नरः बाल सनेहपरीतात्मा तत कषयाच चानुतप्यते ततॊ मानेन संपन्नॊ रक्षन्न आत्मपराजयम करॊति येन भॊगी सयाम इति तस्माद विनश्यति तपॊ हि बुद्धियुक्तानां शाश्वतं बरह्म दर्शनम अन्विच्छतां शुभं कर्म नराणां तयजतां सुखम सनेहायतन नाशाच च धननाशाच च पार्थिव आधिव्याधि परतापाच च निर्वेदम उपगच्छति निर्वेदाद आत्मसंबॊधः संबॊधाच छास्त्र दर्शनम शास्त्रार्थदर्शनाद राजंस तप एवानुपश्यति दुर्लभॊ हि मनुष्येन्द्र नरः परत्यवमर्शवान यॊ वै परिय सुखे कषीणे तपः कर्तुं वयवस्यति तपः सर्वगतं तात हीनस्यापि विधीयते जितेन्द्रियस्य दान्तस्य सवर्गमार्गप्रदेशकम परजापतिः परजाः पूर्वम असृजत तपसा विभुः कव चित कव चिद वरतपरॊ वरतान्य आस्थाय पार्थिव आदित्या वसवॊ रुद्रास तथैवाग्न्य अश्विमारुताः विश्वेदेवास तथा साध्याः पितरॊ ऽथ मरुद्गणाः यक्षराक्षस गन्धर्वाः सिद्धाश चान्ये दिवौकसः संसिद्धास तपसा तात ये चान्ये सवर्गवासिनः ये चादौ बरह्मणा सृष्टा बराह्मणास तपसा पुरा ते भावयन्तः पृथिवीं विचरन्ति दिवं तथा मर्त्यलॊके च राजानॊ ये चान्ये गृहमेधिनः महाकुलेषु दृश्यन्ते तत सर्वं तपसः फलम कौशिकानि च वस्त्राणि शुभान्य आभरणानि च वाहनासन यानानि सर्वं तत तपसः फलम मनॊ ऽनुकूलाः परमदा रूपवत्यः सहस्रशः वासः परासादपृष्ठे च तत सर्वं तपसः फलम शयनानि च मुख्यानि भॊज्यानि विविधानि च अभिप्रेतानि सर्वाणि भवन्ति कृतकर्मणाम नाप्राप्यं तपसा किं चित तरैलॊक्ये ऽसमिन परंतप उपभॊग परित्यागः फलान्य अकृतकर्मणाम सुखितॊ दुःखितॊ वापि नरॊ लॊभं परित्यजेत अवेक्ष्य मनसा शास्त्रं बुद्ध्या च नृपसत्तम असंतॊषॊ ऽसुखायैव लॊभाद इन्द्रियविभ्रमः ततॊ ऽसय नश्यति परज्ञा विद्येवाभ्यास वर्जिता नष्ट परज्ञॊ यदा भवति तदा नयायं न पश्यति तस्मात सुखक्षये पराप्ते पुमान उग्रं तपश चरेत यद इष्टं तत सुखं पराहुर दवेष्यं दुःखम इहॊच्यते कृताकृतस्य तपसः फलं पश्यस्व यादृशम नित्यं भद्राणि पश्यन्ति विषयांश चॊपभुञ्जते पराकाश्यं चैव गच्छन्ति कृत्वा निष्कल्मषं तपः अप्रियाण्य अवमानांश च दुःखं बहुविधात्मकम फलार्थी तत पथत्यक्तः पराप्नॊति विषयात्मकम धर्मे तपसि दाने च विचिकित्सास्य जायते स कृत्वा पापकान्य एव निरयं परतिपद्यते सुखे तु वर्तमानॊ वै दुःखे वापि नरॊत्तम सववृत्ताद यॊ न चलति शास्त्रचक्षुः स मानवः इषुप्रपात मात्रं हि सपर्शयॊगे रतिः समृता रसने दर्शने घराणे शरवणे च विशां पते ततॊ ऽसय जायते तीव्रा वेदना तत कषयात पुनः बुधा येन परशंसन्ति मॊक्षं सुखम अनुत्तमम ततः फलार्थं चरति भवन्ति जयायसॊ गुणाः धर्मवृत्त्या च सततं कामार्थाभ्यां न हीयते अप्रयत्नागताः सेव्या गृहस्थैर विषयाः सदा परयत्नेनॊपगम्यश च सवधर्म इति मे मतिः मानिनां कुलजातानां नित्यं शास्त्रार्थचक्षुषाम धर्मक्रिया वियुक्तानाम अशक्त्या संवृतात्मनाम करियमाणं यदा कर्म नाशं गच्छति मानुषम तेषां नान्यद ऋते लॊके तपसः कर्म विद्यते सर्वात्मना तु कुर्वीत गृहस्थः कर्म निश्चयम दाक्ष्येण हव्यकव्यार्थं सवधर्मं विचरेन नृप यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितम एवम आश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितम [जनक] वर्णॊ विशेषवर्णानां महर्षे केन जायते एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं तद बरूहि वदतां वर यद एतज जायते ऽपत्यं स एवायम इति शरुतिः कथं बराह्मणतॊ जातॊ विशेषग्रहणं गतः [पराषर] एवम एतन महाराज येन जातः स एव सः तपसस तव अपकर्षेण जातिग्रहणतां गतः सुक्षेत्राच च सुबीजाच च पुण्यॊ भवति संभवः अतॊ ऽनयतरतॊ हीनाद अवरॊ नाम जायते वक्राद भुजाभ्याम ऊरुभ्यां पद्भ्यां चैवाथ जज्ञिरे सृजतः परजापतेर लॊकान इति धर्मविदॊ विदुः मुखजा बराह्मणास तात बाहुजाः कषत्रबन्धवः ऊरुजा धनिनॊ राजन पादजाः परिचारकाः चतुर्णाम एव वर्णानाम आगमः पुरुषर्षभ अतॊ ऽनये तव अतिरिक्ता ये ते वै संकरजाः समृताः कषत्रजातिर अथाम्बस्था उग्रा वैदेहकास तथा शवपाकाः पुल्कसाः सतेना निषादाः सूतमागधाः आयॊगाः करणा वरात्याश चन्दालाश च नराधिप एते चतुर्भ्यॊ वर्णेभ्यॊ जायन्ते वै परस्परम [जनक] बरह्मणैकेन जातानां नानात्वं गॊत्रतः कथम बहूनीह हि लॊके वै गॊत्राणि मुनिसत्तम यत्र तत्र कथं जाताः सवयॊनिं मुनयॊ गताः शूद्रयॊनौ समुत्पन्ना वियॊनौ च तथापरे [पराषर] राजन्न एतद भवेद गराह्यम अपकृष्टेन जन्मना महात्मानं समुत्पत्तिस तपसा भावितात्मनाम उत्पाद्य पुत्रान मुनयॊ नृपतौ यत्र तत्र ह सवेनैव तपसा तेषाम ऋषित्वं विदधुः पुनः पितामहश च मे पूर्वम ऋश्यशृङ्गश च काश्यपः वतस तान्द्यः कृपश चैव कक्षीवान कमथादयः यवक्रीतश च नृपते दरॊणश च वदतां वरः आयुर मतङ्गॊ दत्तश च दरुपदॊ मत्स्य एव च एते सवां परकृतिं पराप्ता वैदेह तपसॊ ऽऽशरयात परतिष्ठिता वेदविदॊ दमे तपसि चैव हि मूलगॊत्राणि चत्वारि समुत्पन्नानि पार्थिव अङ्गिराः कश्यपश चैव वसिष्ठॊ भृगुर एव च कर्मतॊ ऽनयानि गॊत्राणि समुत्पन्नानि पार्थिव नामधेयानि तपसा तानि च गरहणं सताम [जनक] विशेषधर्मान वर्णानां परब्रूहि भगवन मम तथा सामान्य धर्मांश च सर्वत्र कुशलॊ हय असि [परा] परतिग्रहॊ याजनं च तथैवाध्यापनं नृप विशेषधर्मॊ विप्राणां रक्षा कषत्रस्य शॊभना कृषिश च पाशुपाल्यं च वानिज्यं च विशाम अपि दविजानां परिचर्या च शूत्र कर्म नराधिप विशेषधर्मा नृपते वर्णानां परिकीर्तिताः धर्मान साधारणांस तात विस्तरेण शृणुष्व मे आनृशंस्यम अहिंसा चाप्रमादः संविभागिता शराद्धकर्मातिथेयं च सत्यम अक्रॊध एव च सवेषु दारेषु संतॊषः शौचं नित्यानसूयता आत्मज्ञानं तितिक्षा च धर्माः साधारणा नृप बराह्मणाः कषत्रिया वैश्यास तरयॊ वर्णा दविजातयः अत्र तेषाम अधीकारॊ धर्मेषु दविपदां वर विकर्मावस्थिता वर्णाः पतन्ति नृपते तरयः उन्नमन्ति यथा सन्तम आश्रित्येह सवकर्मसु न चापि शूद्रः पततीति निश्चयॊ; न चापि संस्कारम इहार्हतीति वा शरुतिप्रवृत्तं न च धर्मम आप्नुते; न चास्य धर्मे परतिषेधनं कृतम वैदेहकं शूद्रम उदाहरन्ति; दविजा महाराज शरुतॊपपन्नाः अहं हि पश्यामि नरेन्द्र देवं; विश्वस्य विष्णुं जगतः परधानम सतां वृत्तम अनुष्ठाय निहीना उज्जिहीर्षवः मन्त्रवर्जं न दुष्यन्ति कुर्वाणाः पौष्टिकीः करियाः यथा यथा हि सद्वृत्तम आलम्बन्तीतरे जनाः तथा तथा सुखं पराप्य परेत्य चेह च शेरते [ज] किं कर्म दूसयत्य एनम अथ जातिर महामुने संदेहॊ मे समुत्पन्नस तन मे वयाख्यातुम अर्हसि [परा] असंशयं महाराज उभयं दॊषकारकम कर्म चैव हि जातिश च विशेषं तु निशामय जात्या च कर्मणा चैव दुष्टं कर्म निषेवते जात्या दुष्टश च यः पापं न करॊति स पूरुषः जात्या परधानं पुरुषं कुर्वाणं कर्म धिक्कृतम कर्म तद दूसयत्य एनं तस्मात कर्म न शॊभनम [ज] कानि कर्माणि धर्म्याणि लॊके ऽसमिन दविजसत्तम न हिंसन्तीह भूतानि करियमाणानि सर्वदा [परा] शृणु मे ऽतर महाराज यन मां तवं परिपृच्छसि यानि कर्माण्य अहिंस्राणि नरं तरायन्ति सर्वदा संन्यस्याग्नीन उपासीनाः पश्यन्ति विगतज्वराः नैःश्रेयसं धर्मपथं समारुह्य यथाक्रमम परश्रिता विनयॊपेता दमनित्याः सुसंशिताः परयान्ति सथानम अजरं सर्वकर्म विवर्जिताः सर्वे वर्णा धर्मकार्याणि सम्यक; कृत्वा राजन सत्यवाक्यानि चॊक्त्वा तयक्त्वाधर्मं दारुणं जीवलॊके; यान्ति सवर्गं नात्र कार्यॊ विचारः [पराषर] पिता सुखायॊ गुरवः सत्रियश च; न निर्गुणा नाम भवन्ति लॊके अनन्यभक्ताः परियवादिनश च; हिताश च वश्याश च तथैव राजन पिता परं दैवतं मानवानां; मातुर विशिष्टं पितरं वदन्ति जञानस्य लाभं परमं वदन्ति; जितेन्द्रियार्थाः परम आप्नुवन्ति रणाजिरे यत्र शराग्निसंस्तरे; नृपात्मजॊ घातम अवाप्य दह्यते परयाति लॊकान अमरैः सुदुर्लभान; निषेवते सवर्गफलं यथासुखम शरान्तं भीतं भरष्ट शस्त्रं रुदन्तं; पराङ्मुखं परिबर्हैश च हीनम अनुद्यतं रॊगिणं याचमानं; न वै हिंस्याद बालवृद्धौ च राजन परिबर्हैः सुसंपन्नम उद्यतं तुल्यतां गतम अतिक्रमेत नृपतिः संग्रामे कषत्रियात्मजम तुल्याद इह वधः शरेयान विशिष्टाच चेति निश्चयः निहीनात कातराच चैव नृपाणां गर्हितॊ वधः पापात पापसमाचारान निहीनाच च नराधिप पाप एव वधः परॊक्तॊ नरकायेति निश्चयः न कश चित तराति वै राजन दिष्टान्त वशम आगतम सावशेषायुषं चापि कश चिद एवापकर्षति सनिग्धैश च करियमाणानि कर्माणीह निवर्तयेत हिंसात्मकानि कर्माणि नायुर इच्छेत परायुषा गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशम अभिकाङ्क्षिताम निधनं शॊभनं तात पुलिनेषु करियावताम आयुषि कषयम आपन्ने पञ्चत्वम उपगच्छति नाकारणात तद भवति कारणैर उपपादितम तथा शरीरं भवति देहाद येनॊपपादितम अध्वानं गतकश चायं पराप्तश चायं गृहाद गृहम दवितीयं कारणं तत्र नान्यत किं चन विद्यते तद देहं देहिनां युक्तं मॊक्षभूतेषु वर्तते सिरा सनाय्व अस्थि संघातं बीभत्सा मेध्य संकुलम भूतानाम इन्द्रियाणां च गुणानां च समागतम तवग अन्तं देहम इत्य आहुर विद्वांसॊ ऽधयात्मचिन्तकाः पुनैर अपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम शरीरिणा परित्यक्तं निश्चेष्टं गतचेतनम भूतैः परकृतम आपन्नैस ततॊ भूमौ निमज्जति भावितं कर्मयॊगेन जायते तत्र तत्र ह इदं शरीरं वैदेह मरियते यत्र तत्र ह तत सवभावॊ ऽपरॊ दृष्टॊ विसर्गः कर्मणस तथा न जायते तु नृपते कं चित कालमयं पुनः परिभ्रमति भूतात्मा दयाम इवाम्बुधरॊ महान स पुनर जायते राजन पराप्येहायतनं नृप मनसः परमॊ हय आत्मा इन्द्रियेभ्यः परं मनः दविविधानां च भूतानां जङ्गमाः परमा नृप जङ्गमानाम अपि तथा दविपदाः परमा मताः दविपदानाम अपि तथा दविजा वै परमाः समृताः दविजानाम अपि राजेन्द्र परज्ञावन्तः परा मताः पराज्ञानाम आत्मसंबुद्धाः संबुद्धानाम अमानिनः जातम अन्वेति मरणं नृणाम इति विनिश्चयः अन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्ते गुणतः परजाः आपन्ने तूत्तरां काष्ठां सूर्ये यॊ निधनं वरजेत नक्षत्रे च मुहूर्ते च पुण्ये राजन स पुण्यकृत अयॊजयित्वा कलेशेन जनं पलाव्य च दुष्कृतम मृत्युनाप्राकृतेनेह कर्मकृत्वात्मशक्तितः विषम उद्बन्धनं दाहॊ दस्यु हस्तात तथा वधः दंस्त्रिभ्यश च पशुभ्यश च पराकृतॊ वध उच्यते न चैभिः पुण्यकर्माणॊ युज्यन्ते नाभिसंधिजैः एवंविधैश च बहुभिर अपरैः पराकृतैर अपि ऊर्ध्वं हित्वा परतिष्ठन्ते परानाः पुण्यकृतां नृप मध्यतॊ मध्यपुण्यानाम अधॊ दुष्कृत कर्मणाम एकः शत्रुर न दवितीयॊ ऽसति शत्रुर; अज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन येनावृतः कुरुते संप्रयुक्तॊ; घॊराणि कर्माणि सुदारुणानि परबॊधनार्थं शरुतिधर्मयुक्तं; वृद्द्धान उपास्यं च भवेत यस्य परयत्नसाध्यॊ हि स राजपुत्र; परज्ञाशरेणॊन्मथितः परैति अधीत्य वेदांस तपसा बरह्मचारी; यज्ञाञ शक्त्या संनिसृज्येह पञ्च वनं गच्छेत पुरुषॊ धर्मकामः; शरेयश चित्वा सथापयित्वा सववंशम उपभॊगैर अपि तयक्तं नात्मानम अवसादयेत चन्दालत्वे ऽपि मानुष्यं सर्वथा तात दुर्लभम इयं हि यॊनिः परथमा यां पराप्य जगतीपते आत्मा वै शक्यते तरातुं कर्मभिः शुभलक्षणैः कथं न विप्रनश्येम यॊनीतॊ ऽसया इति परभॊ कुर्वन्ति धर्मं मनुजाः शरुतिप्रामान्य दर्शनात यॊ दुर्लभतरं पराप्य मानुष्यम इह वै नरः धर्मावमन्ता कामात्मा भवेत स खलु वञ्च्यते यस तु परीतिपुरॊगेण चक्षुषा तात पश्यति दीपॊपमानि भूतानि यावद अर्चिर न नश्यति सान्त्वेनानुप्रदानेन परियवादेन चाप्य उत समदुःखसुखॊ भूत्वा स परत्र महीयते दानं तयागः शॊभना मूर्तिर अद्भ्यॊ; भूयः पलाव्यं तपसा वै शरीरम सरस्वती नैमिषपुष्करेषु; ये चाप्य अन्ये पुण्यदेशाः पृथिव्याम गृहेषु येषाम असवः पतन्ति; तेषाम अथॊ निर्हरनं परशस्तम यानेन वै परापनं च शमशाने; शौचेन नूनं विधिना चैव दाहः इष्टिः पुष्टिर यजनं याजनं च; दानं पुण्यानां कर्मणां च परयॊगः शक्त्या पित्र्यं यच च किं चित परशस्तं; सर्वाण्य आत्मार्थे मानवॊ यः करॊति धर्मशास्त्राणि वेदाश च षडङ्गानि नराधिप शरेयसॊ ऽरथे विधीयन्ते नरस्याक्लिष्ट कर्मणः [भी] एवद वै सर्वम आख्यातं मुनिना सुमहात्मना विदेहराजाय पुरा शरेयसॊ ऽरथे नराधिप [भी] पुनर एव तु पप्रच्छ जनकॊ मिथिलाधिपः पराशरं महात्मानं धर्मे परमनिश्चयम किं शरेयः का गतिर बरह्मन किं कृतं न विनश्यति कव गतॊ न निवर्तेत तन मे बरूहि महामुने [परा] असङ्गः शरेयसॊ मूलं जञानं जञानगतिः परा चीर्णं तपॊ न परनश्येद वापः कषेत्रे न नश्यति छित्त्वाधर्ममयं पाशं यदा धर्मे ऽभिरज्यते दत्त्वाभय कृतं दानं तदा सिद्धिम अवाप्नुयात यॊ ददाति सहस्राणि गवाम अश्वशतानि च अभयं सर्वभूतेभ्यस तद दानम अतिवर्तते वसन विषयमध्ये ऽपि न वसत्य एव बुद्धिमान संवसत्य एव दुर्बुद्धिर असत्सु विषयेष्व अपि नाधर्मः शलिष्यते पराज्ञम आपः पुष्कर पर्णवत अप्राज्ञम अधिकं पापं शलिष्यते जतु काष्ठवत नाधर्मः कारणापेक्षी कर्तारम अभिमुञ्चति कर्ता खलु यथाकालं तत सर्वम अभिपद्यते न भिद्यन्ते कृतात्मान आत्मप्रत्यय दर्शिनः बुद्धिकर्मेन्द्रियाणां हि परमत्तॊ यॊ न बुध्यते शुभाशुभेषु सक्तात्मा पराप्नॊति सुमहद भयम वीतरागॊ जितक्रॊधः सम्यग भवति यः सदा विषये वर्तमानॊ ऽपि न स पापेन युज्यते मर्यादायां धर्मसेतुर निबद्धॊ नैव सीदति पुष्टस्रॊत इवायत्तः सफीतॊ भवति संचयः यथा भानुगतं तेजॊ मनिः शुद्धः समाधिना आदत्ते राजशार्दूल तथा यॊगः परवर्तते यथा तिलानाम इह पुष्पसंश्रयात; पृथक्पृथग यानि गुणॊ ऽतिसौम्यताम तथा नराणां भुवि भावितात्मनां; यथाश्रयं सत्त्वगुणः परवर्तते जहाति दारान इहते न संपदः; सदश्वयानं विविधाश च याः करियाः तरिविष्टपे जातमतिर यदा नरस; तदास्य बुद्धिर विषयेषु भिद्यते परसक्तबुद्धिर विषयेषु यॊ नरॊ; यॊ बुध्यते हय आत्महितं कदा चन स सर्वभावानुगतेन चेतसा; नृपामिषेणेव झषॊ विकृष्यते संघातवान मर्त्यलॊकः परस्परम अपाश्रितः कदली गर्भनिःसारॊ नौर इवाप्सु निमज्जति न धर्मकालः पुरुषस्य निश्चितॊ; नापि मृत्युः पुरुषं परतीक्षते करिया हि धर्मस्य सदैव शॊभना; यदा नरॊ मृत्युमुखे ऽभिवर्तते यथान्धः सवगृहे युक्तॊ हय अभ्यासाद एव गच्छति तथायुक्तेन मनसा पराज्ञॊ गच्छति तां गतिम मरणं जन्मनि परॊक्तं जन्म वै मरणाश्रितम अविद्वान मॊक्षधर्मेषु बद्धॊभ्रमति चक्रवत यथा मृणालॊ ऽनुगतम आशु मुञ्चति कर्दमम तथात्मा पुरुषस्येह मनसा परिमुच्यते मनः परनयते ऽऽतमानं स एनम अभियुञ्जति परार्थे वर्तमानस तु सवकार्यं यॊ ऽभिमन्यते इन्द्रियार्थेषु सक्तः सन सवकार्यात परिहीयते अधस तिर्यग्गतिं चैव सवर्गे चैव परां गतिम पराप्नॊति सवकृतैर आत्मा पराज्ञस्येहेतरस्य च मृन मये भाजने पक्वे यथा वै नयस्यते दरवः तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयम अश्नुते विषयान अश्नुते यस तु न स भॊक्ष्यत्य असंशयम यस तु भॊगांस तयजेद आत्मा स वै भॊक्तुं वयवस्यति नीहारेण हि संवीतः शिश्नॊदर परायनः जात्यन्ध इव पन्थानम आवृतात्मा न बुध्यते वणिग यथा समुद्राद वै यथार्थं लभते धनम तथा मर्त्यार्णवे जन्तॊः कर्म विज्ञानतॊ गतिः अहॊरात्र मये लॊके जरा रूपेण संचरन मृत्युर गरसति भूतानि पवनं पन्नगॊ यथा सवयं कृतानि कर्माणि जातॊ जन्तुः परपद्यते नाकृतं लभते कश चित किं चिद अत्र परियाप्रियम शयानं यान्तम आसीनं परवृत्तं विषयेषु च शुभाशुभानि कर्माणि परपद्यन्ते नरं सदा न हय अन्यत तीरम आसाद्य पुनस तर्तुं वयवस्यति दुर्लभॊ दृश्यते हय अस्य विनिपातॊ महार्णवे यथा भारावसक्ता हि नौर महाम्भसि तन्तुना तथा मनॊ ऽभियॊगाद वै शरीरं परतिकर्षति यथा समुद्रम अभितः संस्यूताः सरितॊ ऽपराः तथाद्या परकृतिर यॊगाद अभिसंस्यूयते सदा सनेहपाशैर बहुविभैर आसक्तमनसॊ नराः परकृतिष्ठा विषीदन्ति जले सैकत वेश्मवत शरीरगृह संस्थस्य शौचतीर्थस्य देहिनः बुद्धिमार्ग परयातस्य सुखं तव इह परत्र च विस्तराः कलेशसंयुक्ताः संक्षेपास तु सुखावहाः परार्थं विस्तराः सर्वे तयागम आत्महितं विदुः संकल्पजॊ मित्रवर्गॊ जञातयः कारणात्मकाः भार्या दासाश च पुत्राश च सवम अर्थम अनुयुञ्जते न माता न पिता किं चित कस्य चित परतिपद्यते दानपथ्यॊदनॊ जन्तुः सवकर्मफलम अश्नुते मातापुत्रः पिता भराता भार्या मित्र जनस तथा अष्टापद पदस्थाने तव अक्षमुद्रेव नयस्यते सर्वाणि कर्माणि पुरा कृतानि; शुभाशुभान्य आत्मनॊ यान्ति जन्तॊर उपस्थितं कर्मफलं विदित्वा; बुद्धिं तथा चॊदयते ऽनतरात्मा वयवसायं समाश्रित्य सहायान यॊ ऽधिगच्छति न तस्य कश चिद आरम्भः कदा चिद अवसीदति अद्वैध मनसं युक्तं शूरं धीरं विपश्चितम न शरीः संत्यजते नित्यम आदित्यम इव रश्मयः आस्तिक्य वयवसायाभ्याम उपायाद विस्मयाद धिया यम आरभत्य अनिन्द्यात्मा न सॊ ऽरथः परिषीदति सर्वैः सवानि शुभाशुभानि नियतं कर्माणि जन्तुः सवयं; गर्भात संप्प्रतिपद्यते तद उभयं यत तेन पूर्वं कृतम मृत्युश चापरिहारवान समगतिः कालेन विच्छेदिता; दारॊश चूर्णम इवाश्मसारविहितं कर्मान्तिकं परापयेत सवरूपताम आत्मकृतं च विस्तरं; कुलान्वयं दरव्यसमृद्धि संचयम नरॊ हि सर्वॊ लभते यथाकृतं; शुभशुभेनात्म कृतेन कर्मणा [भी] इत्य उक्तॊ जनकॊ राजन यथातथ्यं मनीसिना शरुत्वा धर्मविदां शरेष्ठः परां मुदम अवाप ह [य] सत्यं कषमां दमं परज्ञां परशंसन्ति पितामह विद्वांसॊ मनुजा लॊके कथम एतन मतं तव [भी] अत्र ते वर्तयिष्ये ऽहम इतिहासं पुरातनम साध्यानाम इह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर हंसॊ भूत्वाथ सौवर्णस तव अजॊ नित्यः परजापतिः स वै पर्येति लॊकांस तरीन अथ साध्यान उपागमत [साध्या] शकुने वयं सम देवा वै साध्यास तवाम अनुयुज्महे पृच्छामस तवां मॊक्षधर्मं भवंश च किल मॊक्षवित शरुतॊ ऽसि नः पण्डितॊ धीरवादी; साधु शब्दः पतते ते पतत्रिन किं मन्यसे शरेष्ठतमं दविज तवं; कस्मिन मनस ते रमते महात्मन तन नः कार्यं पक्षिवरप्रशाधि; यत कार्याणां मन्यसे शरेष्ठम एकम यत्कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धैर; विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम [हम्स] इदं कार्यम अमृताशाः शृणॊमि; तपॊ दमः सत्यम आत्माभिगुप्तिः गरन्थीन विमुच्य हृदयस्य सर्वान; परियाप्रिये सवं वशम आनयीत नारुन्तुदः सयान न नृशंसवादी; न हीनतः परम अभ्याददीत ययास्य वाचा पर उद्विजेत; न तां वदेद रुशतीं पापलॊक्याम वाक सायका वदनान निष्पतन्ति; यैर आहतः शॊचति रात्र्यहानि परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान पण्डितॊ नावसृजेत परेषु परश चेद एनम अतिवाद बानैर; भृशं विध्येच छम एवेह कार्यः संरॊष्यमाणः परतिमृष्यते यः; स आदत्ते सुकृतं वै परस्य कषेपाभिमानाद अभिषङ्ग वयलीकं; निगृह्णाति जवलितं यश च मन्युम अदुष्टचेतॊ मुदितॊ ऽनसूयुः; स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम आक्रुश्यमानॊ न वदामि किं चित; कषमाम्य अहं ताद्यमानश च नित्यम शरेष्ठं हय एतत कषमम अप्य आहुर आर्याः; सत्यं तथैवार्जवम आनृशंस्यम वेदस्यॊपनिषत सत्यं सत्यस्यॊपनिषद दमः दमस्यॊपनिषन मॊक्ष एतत सर्वानुशासनम वाचॊ वेगं मनसः करॊधवेगं; विवित्सा वेगम उदरॊपस्थ वेगम एतान वेगान यॊ विषहत्य उदीर्णांस; तं मन्ये ऽहं बराह्मणं वै मुनिं च अक्रॊधनः करुध्यतां वै विशिष्टस; तथा तितिक्षुर अतितिक्षॊर विशिष्टः अमानुषान मानुषॊ वै विशिष्टस; तथाज्ञानाज जञानवान वै परधानः आक्रुश्यमानॊ नाक्रॊशेन मन्युर एव तितिक्षतः आक्रॊष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दते यॊ नात्युक्तः पराह रूक्षं परियं वा; यॊ वा हतॊ न परतिहन्ति धैर्यात पापं च यॊ नेच्छति तस्य हन्तुस; तस्मै देवाः सपृहयन्ते सदैव पापीयसः कषमेतैव शरेयसः सदृशस्य च विमानितॊ हतॊ ऽऽकरुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति सदाहम आर्यान निभृतॊ ऽपय उपासे; न मे विवित्सा न चमे ऽसति रॊषः न चाप्य अहं लिप्समानः परैमि; न चैव किं चिद विषमेण यामि नाहं शप्तः परतिशपामि किं चिद; दमं दवारं हय अमृतस्येह वेद्मि गुह्यं बरह्म तद इदं वॊ बरवीमि; न मानुषाच छरेष्ठतरं हि किं चित विमुच्यमानः पापेभ्यॊ धनेभ्य इव चन्द्रमः विरजः कालम आकाङ्क्षन धीरॊ धैर्येण सिध्यति यः सर्वेषां भवति हय अर्चनीय; उत्सेचने सतम्भ इवाभिजातः यस्मै वाचं सुप्रशस्तां वदन्ति; स वै देवान गच्छति संयतात्मा न तथा वक्तुम इच्छन्ति कल्यानान पुरुषे गुणान यथैषां वक्तुम इच्छन्ति नैर्गुण्यम अनुयुज्ञकाः यस्य वाङ्मनसी गुप्ते सम्यक परनिहिते सदा वेदास तपश च तयागश च स इदं सर्वम आप्नुयात आक्रॊशनावमानाभ्याम अबुधाद वर्धते बुधः तस्मान न वर्धयेद अन्यं न चात्मानं विमिंसयेत अमृतस्येव संतृप्येद अवमानस्य वै दविजः सुखं हय अवमतः शेते यॊ ऽवमन्ता स नश्यति यत करॊधनॊ यजते यद ददाति; यद वा तपस तप्यति यज जुहॊति वैवस्वतस तद धरते ऽसय सर्वं; मॊघः शरमॊ भवति करॊधनस्य चत्वारि यस्य दवाराणि सुगुप्तान्य अमरॊत्तमाः उपस्थम उदरं हस्तौ वाक चतुर्थी स धर्मवित सत्यं दमं हय आर्जवम आनृशंस्यं; धृतिं तितिक्षाम अभिसेवमानः सवाध्यायनित्यॊ ऽसपृहयन परेषाम; एकान्तशील्य ऊर्ध्वगतिर भवेत सः सर्वान एतान अनुचरन वत्सवच चतुरः सतनान न पावनतमं किं चित सत्याद अध्यगमं कव चित आचक्षाहं मनुष्येभ्यॊ देवेभ्यः परतिसंचरन सत्यं सवर्गस्य सॊपानं पारावारस्य नौर इव यादृशैः संनिवसति यादृशांश चॊपसेवते यादृग इच्छेच च भवितुं तादृग भवति पूरुषः यदि सन्तं सेवते यद्य असन्तं; तपस्विनं यदि वा सतेनम एव वासॊ यथा रङ्ग वशं परयाति; तथा स तेषां वशम अभ्युपैति सदा देवाः साधुभिः संवदन्ते; न मानुषं विषयं यान्ति दरष्टुम नेन्दुः समः सयाद असमॊ हि वायुर; उच्चावचं विषयं यः स वेद अदुष्टं वर्तमाने तु हृदयान्तर पूरुषे तेनैव देवाः परीयन्ते सतां मार्गस्थितेन वै शिश्नॊदरे ये ऽभिरताः सदैव; सतेना नरा वाक परुषाश च नित्यम अपेद दॊषान इति तान विदित्वा; दूराद देवाः संपरिवर्जयन्ति न वै देवा हीनसत्त्वेन तॊष्याः; सर्वाशिना दुष्कृत कर्मणा वा सत्यव्रता ये तु नराः कृतज्ञा; धर्मे रतास तैः सह संभजन्ते अव्याहृतं वयाकृताच छरेय आहुः; सत्यं वदेद वयाहृतं तद दवितीयम धर्मं वदेद वयाहृतं तत तृतीयं; परियंवदेद वयाहृतं तच चतुर्थम [साध्या] केनायम आवृतॊ लॊकः केन वा न परकाशते केन तयजति मित्राणि केन सवर्गं न गच्छति [हम्स] अनानेनावृतॊ लॊकॊ मात्सर्यान न परकाशते लॊभात तयजति मित्राणि सङ्गात सवर्गं न गच्छति [साध्याह] कः सविद एकॊ रमते बराह्मणानां; कः सविद एकॊ बहुभिर जॊषम आस्ते कः सविद एकॊ बलवान दुर्बलॊ ऽपि; कः सविद एषां कलहं नान्ववैति [हम्स] पराज्ञ एकॊ रमते बराह्मणानां; पराज्ञ एकॊ बहुभिर जॊषम आस्ते पराज्ञ एकॊ बलवान दुर्बलॊ ऽपि; पराज्ञ एषां कलहं नान्ववैति [साध्याह] किं बराह्मणानां देवत्वं किं च साधुत्वम उच्यते असाधुत्वं च किं तेषां किम एषां मानुषं मतम [हम्स] सवाध्याय एषां देवत्वं वरतं साधुत्वम उच्यते असाधुत्वं परीवादॊ मृत्युर मानुषम उच्यते [भी] संवाद इत्य अयं शरेष्ठः साध्यानां परिकीर्तितः कषेत्रं वै कर्मणां यॊनिः सद्भावः सत्यम उच्यते [य] सांख्ये यॊगे च मे तात विशेषं वक्तुम अर्हसि तव सर्वज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम [भी] सांख्याः सांख्यं परशंसन्ति यॊगा यॊगं दविजातयः वदन्ति कारणैः शरैष्ठ्यं सवपक्षॊद्भावनाय वै अनीश्वरः कथं मुच्येद इत्य एवं शत्रुकर्शन वदन्ति करणैः शरैष्ठ्यं यॊगाः सम्यङ मनीषिणः वदन्ति कारणं चेदं सांख्याः सम्यग दविजातयः विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तॊ विषयेषु यः ऊर्ध्वं स देहात सुव्यक्तं विमुच्येद इति नान्यथा एतद आहुर महाप्राज्ञाः सांख्यं वै मॊक्षदर्शनम सवपक्षे कारणं गराह्यं समर्थं वचनं हितम शिष्टानां हि मतं गराह्यं तवद्विधैः शिष्टसंमतैः परत्यक्षहेतवॊ यॊगाः सांख्याः शास्त्रविनिश्चयाः उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर उभे चैते मते जञाने नृपते शिष्टसंमते अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम तुल्यं शौचं तयॊर युक्तं दया भूतेषु चानघ वरतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयॊः [य] यदि तुल्यं वरतं शौचं दया चात्र पितामह तुल्यं न दर्शनं कस्मात तन मे बरूहि पितामह [भी] रागं मॊहं तथा सनेहं कामक्रॊधं च केवलम यॊगाच छित्त्वादितॊ दॊषान पञ्चैतान पराप्नुवन्ति तत यथा चानिमिषाः सथूला जालं छित्त्वा पुनर जलम पराप्नुवन्ति तथा यॊगास तत पदं वीतकल्मसाः तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तॊ यथा मृगाः पराप्नुयुर विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः लॊभजानि तथा राजन बन्धनानि बलान्विताः छित्त्वा यॊगाः परं मार्गं गच्छन्ति विमलाः शिवम अबलाश च मृगा राजन वागुरासु तथापरे विनश्यति न संदेहस तद्वद यॊगबलाद ऋते बलहीनाश च कौन्तेय यथा जालगता झषाः अन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र तथा यॊगाः सुदुर्बलाः यथा च शकुनाः सूक्ष्मं पराप्य जालम अरिंदम तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः कर्मजैर बन्धनैर बद्धास तद्वद यॊगाः परंतप अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः अल्पकश च यथा राजन वह्निः शाम्यति दुर्बलः आक्रान्त इन्धनैः सथूलैस तद्वद यॊगॊ ऽबलः परभॊ स एव च यदा राजन वह्निर जातबलः पुनः समीरण युतः कृत्स्नां दहेत कषिप्रं महीम अपि तद्वज जातबलॊ यॊनी दीप्ततेजा महाबलः अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशॊषयेज जगत दुर्बलश च यथा राजन सरॊतसा हरियते नरः बलहीनस तथा यॊगॊ विषयैर हरियते ऽवशः तद एव च यथा सरॊतॊ विष्टम्भयति वारुणः तद्वद यॊगबलं लब्ध्वा वयूहते विषयान बहून विशन्ति चावशाः पार्थ यॊगा यॊगबलान्विताः परजापतीन ऋषीन देवान महाभूतानि चेश्वराः न यमॊ नान्तकः करुद्धॊ न मृत्युर भीमविक्रमः ईशते नृपते सर्वे यॊगस्यामित तेजसः आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ यॊगः कुर्याद बलं पराप्य तैश च सर्वैर महीं चरेत पराप्नुयाद विषयांश चैव पुनश चॊग्रं तपश चरेत संक्षिपेच च पुनः पार्थ सूर्यस तेजॊ गुणान इव बलस्थस्य हि यॊगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव विमॊक्षप्रभविष्णुत्वम उपपन्नम असंशयम बलानि यॊगे परॊक्तानि मयैतानि विशां पते निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस तव आत्मनश च समाधाने धारणां परति चाभिभॊ निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ अप्रमत्तॊ यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः युक्तः सम्यक तथा यॊगी मॊक्षं पराप्नॊत्य असंशयम सनेहपूर्णे यथा पात्रे मन आधाय निश्चलम पुरुषॊ यत्त आरॊहेत सॊपानं युक्तमानसः युक्त्वा तथायम आत्मानं यॊगः पार्थिव निश्चलम करॊत्य अमलम आत्मानं भास्करॊपम दर्शनम यथा च नावं कौन्तेय कर्णधारः समाहितः महार्णव गतां शीघ्रं नयेत पार्थिव पत्तनम तद्वद आत्मसमाधानं युक्त्वा यॊगेन तत्त्ववित दुर्गमं सथानम आप्नॊति हित्वा देहम इमं नृप सारथिश च यथा युक्त्वा सदश्वान सुसमाहितः देशम इष्टं नयत्य आशु धन्विनं पुरुषर्षभ तथैव नृपते यॊगी धारणासु समाहितः पराप्नॊत्य आशु परं सथानं लक्षं मुक्त इवाशुगः आवेश्यात्मनि चात्मानं यॊगी तिष्ठति यॊ ऽचलः पापं हन्तेव मीनानां पदम आप्नॊति सॊ ऽजरम नाभ्यां कन्थे च शीर्षे च हृदि वक्षसि पार्श्वयॊः दर्शने सपर्शने चापि घराणे चामितविक्रम सथानेष्व एतेषु यॊ यॊगी महाव्रतसमाहितः आत्मना सूक्ष्मम आत्मानं युङ्क्ते सम्यग विशां पतौ स शीघ्रम अमलप्रज्ञः कर्म दग्ध्वा शुभाशुभम उत्तमं यॊगम आस्थाय यदीच्छति विमुच्यते [य] आहारान कीदृशान कृत्वा कानि जित्वा च भारत यॊगी बलम अवाप्नॊति तद भवान वक्तुम अर्हति [भी] कनानां भक्षणे युक्तः पिन्याकस्य च भक्षणे सनेहानां वर्जने युक्तॊ यॊगी बलम अवाप्नुयात भुज्ञानॊ यावकं रूक्षं दीर्घकालम अरिंदम एकारामॊ विशुद्धात्मा यॊगी बलम अवाप्नुयात पक्षान मासान ऋतूंश चित्रान संचरंश च गुहास तथा अपः पीत्वा पयॊ मिश्रा यॊगी बलम अवाप्नुयात अखन्दम अपि वा मासं सततं मनुजेश्वर उपॊष्य सम्यक शुद्धात्मा यॊगी बलम अवाप्नुयात कामं जित्वा तथा करॊधं शीतॊष्णे वर्षम एव च भयं निद्रां तथा शवासं पौरुषं विषयांस तथा अरतिं दुर्जयां चैव घॊरां तृष्णां च पार्थिव सपर्शान सर्वांस तथा तन्द्रीं दुर्जयां नृपसत्तम दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्मम आत्मानम आत्मना वीतरागा महाप्राज्ञा धयानाध्ययन संपदा दुर्गस तव एष मतः पन्था बराह्मणानां विपश्चिताम न कश चिद वरजति हय अस्मिन कषेमेण भरतर्षभ यथा कश चिद वनं घॊरं बहु सर्पसरीसृपम शवभ्रवत तॊयहीनं च दुर्गमं बहु कन्तकम अभक्तम अतवी परायं दावदग्धमहीरुहम पन्थानं तस्कराकीर्णं कषेमेणाभिपतेद युवा यॊगमार्गं तथासाद्य यः कश चिद भजते दविजः कषेमेणॊपरमेन मार्गाद बहुदॊषॊ हि स समृतः सुष्ठेयं कषुर धारासु निशितासु महीपते धारणासु तु यॊगस्य दुःस्थेयम अकृतात्मभिः विपन्ना धारणास तात नयन्ति न शुभां गतिम नेतृहीना यथा नावः पुरुषान अर्णवे नृप यस तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधि मरणं जन्म दुःखं च सुखं च स विमुञ्चति नाना शास्त्रेषु निष्पन्नं यॊगेष्व इदम उदाहृतम परं यॊगं तु यत्कृत्स्नं निश्चितं तद दविजातिषु परं हि तद बरह्म महन महात्मन; बरह्माणम ईशं वरदं च विष्णुम भवं च धर्मं च षडाननं च; सॊ बरह्मपुत्रांश च महानुभावान तमश च कस्तं सुमहद रजश च; सत्त्वं च शुद्धं परकृतिं परां च सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं; तेजश च कृत्स्नं सुमहच च धैर्यम नराधिपं वै विमलं सतारं; विश्वांश च देवान उरगान पितॄंश च शैलांश च कृत्स्नान उदधींश च घॊरान; नदीश च सर्वाः सवनन घनांश च नागान नगान यक्षगणान दिशश; च गन्धर्वसंघान पुरुषान सत्रियश च परस्परं पराप्य महान महात्मा; विशेत यॊगी नचिराद विमुक्तः कथा च येयं नृपते परसक्ता; देवे महावीर्यमतौ सुभा यम यॊगान स सर्वान अभिभूय मर्त्यान; नारायणात्मा कुरुते महात्मा [य] सम्यक तवयायं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः यॊगमार्गॊ यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा सांख्ये तवेदानीं कार्त्स्न्येन विधिं परब्रूहि पृच्छते तरिषु लॊकेषु यज जञानं सर्वं तद वितिदं हि ते [भी] शृणु मे तवम इदं शुद्धं सांख्यानां विदितात्मनाम विहितं यतिभिर बुद्धैः कपिलादिभिर ईश्वरैः यस्मिन न विभ्रमाः के चिद दृश्यन्ते मनुजर्षभ गुणाश च यस्मिन बहवॊ दॊषहानिश च केवला जञानेन परिसंख्याय सदॊषान विषयान नृप मानुषान दुर्जयान कृत्स्नान पैशाचान विषयांस तथा राक्षसान विषयाञ जञात्वा यक्षाणां विषयांस तथा विषयान औरगाञ जञात्वा गान्धर्वविषयांस तथा पितॄणां विषयाञ जञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप सुपर्णविषयाञ जञात्वा मरुतां विषयांस तथा राजर्षिविषयाञ जञात्वा बरह्मर्षिविषयांस तथा आसुरान विषयाञ जञात्वा वैश्वदेवांस तथैव च देवर्षिविषयाञ जञात्वा यॊगानान अपि चेश्वरान विषयांश च परजेशानां बरह्मणॊ विषयांस तथा आयुषश च परं कालं लॊके विज्ञाय तत्त्वतः सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर पराप्ते काले च यद दुःखं पततां विषयैषिणाम तिर्यक च पततां दुःख्म पततां नरके च यत सवर्गस्य च गुणान कृत्स्नान दॊषान सर्वांश च भारत वेदवादे च ये दॊषा गुणा ये चापि वैदिकाः जञानयॊगे च ये दॊषा गुणा यॊगे च ये नृप सांख्यज्ञाने च ये दॊषास तथैव च गुणा नृप सत्त्वं दशगुणं जञात्वा रजॊ नव गुणं तथा तमश चास्त गुणं जञात्वा बुद्धिं सप्त गुणां तथा सॊ गुणं च नभॊ जञात्वा मनः पञ्च गुणं तथा बुद्धिं चतुर्गुणां जञात्वा तमश च तरिगुणं महत दविगुणं च रजॊ जञात्वा सत्त्वम एकगुणं पुनः मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन परलये परेक्षणं तथा जञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर भाविताः शुभैः पराप्नुवन्ति शुभं मॊक्षं सूक्ष्मा इह नभः परम रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घराणं गन्धगुणेन च शब्दे सक्तं तथा शरॊत्रं जिह्वां रसगुणेषु च तनुं सपर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम मॊहं तमसि संसक्तं लॊभम अर्थेषु संश्रितम विष्णुं करान्ते बले शक्रं कॊष्ठे सक्तं तथानलम अप्सु देवीं तथा सक्ताम अपस तेजसि चाश्रिताः तेजॊ वायौ तु संसक्तं वायुं नभसि चाश्रितम नभॊ महति संयुक्तं महद बुद्धौ च संश्रितम बुद्धिं तमसि संसक्तां तमॊ रजसि चाश्रितम रजः सत्त्वे तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि सक्तम आत्मानम ईशे च देवे नारायणे तथा देवं मॊक्षे च संसक्तं मॊक्षं सक्तं तु न कव चित जञात्वा सत्त्वयुतं देहं वृतं सॊदशभिर गुणैः सवभावं चेतनां चैव जञात्वा वै देहम आश्रिते मध्यस्थम एकम आत्मानं पापं यस्मिन न विद्यते दवितीयं कर्म विज्ञाय नृपतौ विषयैषिणाम इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश च सर्वान आत्मनि संशृतान पराणापानौ समानं च वयानॊदानौ च तत्त्वतः अवाक्चैवानिलं जञात्वा परवहं चानिलं पुनः सप्त वातांस तथा शेषान सप्तधा विधिवत पुनः परजापतीन ऋषींश चैव मार्गांश च सुबहून वरान सप्तर्षींश च बहूञ जञात्वा राजर्षींश च परंतप सुरर्षीन महतश चान्यान महर्षीन सूर्यसंनिभान ऐश्वर्याच चयाविताञ जञात्वा कालेन महता नृप महतां भूतसंघानां शरुत्वा नाशं च पार्थिव गतिं चाप्य अशुभां जञात्वा नृपते पापकर्मणाम वैतरण्यां च यद दुःखं पतितानां यमक्षये यॊनीषु च विचित्रासु संसारान अशुभांस तथा जथरे चाशुभे वासं शॊनितॊदक भाजने शलेष्म मूत्र पुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते शुक्रशॊनित संघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे सिरा शतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरे ऽशुचौ विज्ञायाहितम आत्मानं यॊगांश च विविधान नृप तामसानां च जन्तूनां रमणीयावृतात्मनाम सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ गर्हितं महताम अर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम उपप्लवांस तथा घॊराञ शशिनस तेजसस तथा ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम दवन्द्वानां विप्रयॊगं च विज्ञाय कृपणं नृप अन्यॊन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानाम अपि चाशुभम बाल्ये मॊहं च विज्ञाय कषयं देहस्य चाशुभम रागे मॊहे च संप्राप्ते कव चित सत्त्वं समाश्रितम सहस्रेषु नरः कश चिन मॊक्षबुद्धिं समाश्रितः दुर्लभत्वं च मॊक्षस्य विज्ञाय शरुतिपूर्वकम बहुमानम अलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः गतासूनां च कौन्तेय देहान दृष्ट्वा तथाशुभान वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भारत बरह्मघ्नानां गतिं जञात्वा पतितानां सुदारुणाम सुरा पाने च सक्तानां बराह्मणानां दुरात्मनाम गुरु दारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम जननीषु च वर्तन्ते ये न सम्यग युधिष्ठिर सदेवकेषु लॊकेषु ये न वर्तन्ति मानवाः तेन जञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभ कर्मणाम तिर्यग्यॊनिगतानां च विज्ञाय गतयः पृथक वेदवादांस तथा चित्रान ऋतूनां पर्ययांस तथा कषयं संवत्सराणां च मासानां परक्षयं तथा पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम कषयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा परत्यक्षतस तथा वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां कषयं तेषां तथा पुनः कषयं धनानां च तथा पुनर वृद्धिं तथैव च समॊगानां कषयं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः कषयं च दृष्ट्वा शैलानां कषयं च सरितां तथा वर्णानां च कषयं दृष्ट्वा कषयान्तं च पुनः पुनः जरामृत्युं तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह देहदॊषांस तथा जञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतः देव विक्लवतां चैव सम्यग विज्ञाय भारत आत्मदॊषांश च विज्ञाय सर्वान आत्मनि संश्रितान सवदेहाद उत्थितान गन्धांस तथा विज्ञाय चाशुभम [य] कान सवगात्रॊद्भवान दॊषान पश्यस्य अमितविक्रम एतन मे संशयं कृत्स्नं वक्तुम अर्हसि तत्त्वतः [भी] पञ्च दॊषान परभॊ देहे परवदन्ति मनीषिणः मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणु तान अरिसूदन कामक्रॊधौ भयं निद्रा पञ्चमः शवास उच्यते एते दॊषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम छिन्दन्ति कषमया करॊधं कामं संकल्पवर्जनात सत्त्वसंशीलनान निद्राम अप्रमादाद भयं तथा छिन्दन्ति पञ्चमं शवासं लघ्व आहारतया नृप गुणान गुणशतैर जञात्वा दॊषान दॊषशतैर अपि हेतून हेतुशतैश चित्रैश चित्रान विज्ञाय तत्त्वतः अपां फेनॊपमं लॊकं विष्णॊर माया शतैर वृतम चित्तभित्ति परतीकाशं नल सारम अनर्थकम तमः शवभ्र निभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुद संनिभम नाश परायं सुखाद धीनं नाशॊत्तरम अभावगम रजस तमसि संमग्नं पङ्के दविपम इवावशम सांख्या राजन महाप्राज्ञास तयक्त्वा देहं परजा कृतम जञानज्ञेयेन सांख्येन वयापिना महता नृप राजसान अशुभान गन्धांस तामसांश च तथाविधान पुण्यांश च सात्त्विकान गन्धान सपर्शजान देहसंश्रितान छित्त्वाशु जञानशस्त्रेण तपॊ दन्देन भारत ततॊ दुःखॊदकं घॊरं चिन्ताशॊकमहाह्रदम वयाधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहॊरगम तमः कूर्मं रजॊ मीनं परज्ञया संतरन्त्य उत सनेहपङ्कं जरा दुर्गं सपर्शद्वीपम अरिंदम कर्मागाधं सत्यतीरं सथितव्रतम इदं नृप हिंसा शीघ्रमहावेगं नाना रसमहाकरम नाना परीतिमहारत्नं दुःखज्वर समीरणम शॊकतृष्णा महावर्तं तीस्क्न वयाधिमहागजम अस्थि संघातसंघातं शलेष्म फेनम अरिंदम दानम उक्ताकरं भीमं शॊनित हरद विद्रुतम हसितॊत्क्रुष्ट निर्घॊषं नाना जञानसुदुस्तरम रॊदनाश्रु मलक्षारं सङ्गत्यागपरायनम पुनर आ जन्म लॊकौघं पुत्र बान्धवपत्तनम अहिंसा सत्यमर्यादं पराण तयागमहॊर्मिणम वेदान्तगमन दवीपं सर्वभूतदयॊदधिम मॊक्षदुष्प्राप विषयं वदवा मुखसागरम तरन्ति मुनयः सिद्धा जञानयॊगेन भारत तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ततस तान सुकृतीन सांख्यान सूर्यॊ वहति रश्मिभिः पद्मतन्तुवद आविश्य परवहन विषयान नृप तत्र तान परवहॊ वायुः परतिगृह्णाति भारत वीतरागान यतीन सिद्धान वीर्ययुक्तांस तपॊधनान सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश च भारत सप्तानां मरुतां शरेष्ठॊ लॊकान गच्छति यः शुभान स तान वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम नभॊ वहति लॊकेश रजसः परमां गतिम रजॊ वहति राजेन्द्र सत्त्वस्य परमां गतिम सत्त्वं वहति शुद्धात्मन परं नारायणं परभुम परभुर वहति शुद्धात्मा परमात्मानम आत्मना परमात्मानम आसाद्य तद भूतायतनामलाः अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति चाभिभॊ परमा सा गतिः पार्थ निर्द्वन्द्वानां महात्मनाम [य] सथानम उत्तमम आसाद्य भगवन्तं सथिरव्रताः आजन्म मरणं वा ते समरन्त्य उप न वानघ यद अत्र तथ्यं तन मे तवं यथावद वक्तुम अर्हसि तवदृते मानवं नान्यं परस्तुम अर्हामि कौरव मॊक्षदॊषॊ महान एष पराप्य सिद्धिं गतान ऋषीन यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे परवृत्ति लक्षणं धर्मं पश्यामि परमं नृप मग्नस्य हि परे जञाने किं नु दुःखतरं भवेत [भी] यथान्यायं तवया तात परश्नः पृष्टः सुसंकटः बुद्धानाम अपि संमॊहः परश्ने ऽसमिन भरतर्षभ अत्रापि तत्त्वं परमं शृणु सम्यग भयेरितम बुद्धिश च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम इन्द्रियाण्य अपि बुध्यन्ते सवदेहं देहिनॊ नृप कारणाय आत्मनस तानि सूक्ष्मः पश्यति तैस तु सः आत्मना विप्रहीनानि काष्ठ कुन्द्य समानि तु विनश्यन्ति न संदेहः फेना इव महार्णवे इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनः शत्रुतापन सूक्ष्मश चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः स पश्यति यथान्यायं सपर्शान सपृशति चाभिभॊ बुध्यमानॊ यथापूर्वम अखिलेनेह भारत इन्द्रियाणीह सर्वाणि सवे सवे सथाने यथाविधि अनीशत्वात परलीयन्ते सर्पा हतविषा इव इन्द्रियाणां तु सर्वेषां सवस्थानेष्व एव सर्वशः आक्रम्य गतयः सूक्ष्माश चरत्य आत्मा न संशयः सत्त्वस्य च गुणान कृत्स्नान रजसश च गुणान पुनः गुणांश च तमसः सर्वान गुणान बुद्धेश च भारत गुणांश च मनसस तद्वन नभसश च गुणांस तथा गुणान वायॊश च धर्मात्मंस तेजसश च गुणान पुनः अपां गुणांस तथा पार्थ पार्थिवांश च गुणान अपि सर्वात्मना गुणैर वयाप्य कषेत्रज्ञः स युधिष्ठिर आत्मा च याति कषेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभे शिष्या इव महात्मानम इन्द्रियाणि च तं विभॊ परकृतिं चाप्य अतिक्रम्य गच्छत्य आत्मानम अव्ययम परं नारायणात्मानं निर्द्वन्द्वं परकृतेः परम विमुक्तः पुण्यपापेभ्यः परविष्टस तम अनामयम परमात्मानम अगुणं न निवर्तति भारत शिष्टं तव अत्र मनस तात इन्द्रियाणि च भारत आगच्छन्ति यथाकालं गुरॊः संदेशकारिणः शक्यं चाल्पेन कालेन शान्तिं पराप्तुं गुणार्थिना एवं युक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मॊक्षिणा सांख्या राजन महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम जञानेनानेन कौन्तेय तुल्यं जञानं न विद्यते अत्र ते संशयॊ मा भूज जञानं सांख्यं परं मतम अक्षरं धरुवम अव्यक्तं पूर्वं बरह्म सनातनम अनादिमध्यनिधनं निर्द्वन्द्वं कर्तृ शाश्वतम कूतस्थं चैव नित्यं च यद वदन्ति शमात्मकाः यतः सर्वाः परवर्तन्ते सर्ग परलय विक्रियाः यच च शंसन्ति शास्त्रेषु वदन्ति परमर्षयः सर्वे विप्राश च देवाश च तथागमविदॊ जनाः बरह्मण्यं परमं देवम अनन्तं परतॊ ऽचयुतम परार्थयन्तश च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्दयः सम्यग युक्तास तथा यॊगाः सांख्याश चामितदर्शनाः अमूर्तेस तस्य कौन्तेय सांख्यं मूर्तिर इति शरुतिः अभिज्ञानानि तस्याहुर मतं हि भरतर्षभ दविविधानीह भूतानि पृथिव्यां पृथिवीपते जङ्गमागम संज्ञानि जङ्गमं तु विशिष्यते जञानं महद यद धि महत्सु राजन; वेदेषु सांख्येषु तथैव यॊगे यच चापि दृष्टं विविधं पुराणं; सांख्यागतं तन निखिलं नरेन्द्र यच चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं; यच चार्थशास्त्रे नृप शिष्टजुष्टे जञानं च लॊके यद इहास्ति किं चित; सांख्यागतं तच च महन महात्मन शमश च दृष्टः परमं बलं च; जञानं च सूक्ष्मं च यथावद उक्तम तपांसि सूक्ष्माणि सुखानि चैव; सांख्ये यथावद विहितानि राजन विपर्यये तस्य हि पार्थ देवान; गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन तांश चानुसंचार्य ततः कृतार्थाः; पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूयः हित्वा च देहं परविशन्ति मॊक्षं; दिवौकसॊ दयाम इव पार्थ सांख्याः ततॊ ऽधिकं ते ऽभिरता महार्हे; सांख्ये दविजाः पार्थिव शिष्टजुष्टे तेषां न तिर्यग गमनं हि दृष्टं; नावाग गतिः पापकृतां निवासः न चाबुधानाम अपि ते दविजातयॊ; ये जञानम एतन नृपते ऽनुरक्ताः सांक्यं विशालं परमं पुराणं; महार्णवं विमलम उदारकान्तम कृत्स्नं च सांख्यं नृपते महात्मा; नारायणॊ धारयते ऽपरमेयम एतन मयॊक्तं नरदेव तत्त्वं; नारायणॊ विश्वम इदं पुराणम स सर्ग काले च करॊति सर्गं; संहार काले च तद अत्ति भूयः [य] किं तद अक्षरम इत्य उक्तं यस्मान नावार्तते पुनः किं च तत कषरम इत्य उक्तं यस्माद आवर्तते पुनः अक्षरक्षरयॊर वयक्तिम इच्छाम्य अरिनिषूदन उपलब्धुं महाबाहॊ तत्त्वेन कुरुनन्दन तवं हि जञाननिधिर विप्रैर उच्यसे वेदपारगैः ऋषिभिश च महाभागैर यतिभिश च महात्मभिः शेषम अल्पं दिनानां ते दक्षिणायन भास्करे आवृत्ते भगवत्य अर्के गन्तासि परमां गतिम तवयि परतिगते शरेयः कुतः शरॊष्यामहे वयम कुरुवंशप्रदीपस तवं जञानद्रव्येण दीप्यसे तद एतच छरॊतुम इच्छामि तवत्तः कुरुकुलॊद्वह न तृप्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्न अमृतम ईदृशम [भी] अत्र ते वर्तयिष्ये ऽहम इतिहासं पुरातनम वसिष्ठस्य च संवादं कराल जनकस्य च वसिष्ठं शरेष्ठम आसीनम ऋषीणां भास्करद्युतिम पप्रच्छ जनकॊ राजा जञानं नैःश्रेयसं परम परम अध्यात्मकुशलम अध्यात्मगतिनिश्चयम मैत्रावरुणिम आसीनम अभिवाद्य कृताञ्जलिः सवक्षरं परश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्य अनुल्बनम पप्रच्छर्षिवरं राजान कराल जनकः पुरा भगवञ शरॊतुम इच्छामि परं बरह्म सनातनम यस्मान न पुनर आवृत्तिम आप्नुवन्ति मनीषिणः यच च तत कषरम इत्य उक्तं यत्रेदं कषरते जगत यच चाक्षरम इति परॊक्तं शिवं कषेम्यम अनामयम [वसिस्ठ] शरूयतां पृथिवीपाल कषरतीदं यथा जगत यन न कषरति पूर्वेण यावत कालेन चाप्य अथ युगं दवादश साहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्गुणम दश कल्पशतावृत्तं तद आहर बराह्मम उच्यते रात्रिश चैतावती राजन यस्यान्ते परतिबुध्यते सृजत्य अनन्त कर्माणं महान्तं भूतम अग्रजम मूर्तिमन्तम अमूर्तात्मा विश्वं शम्भुः सवयम्भुवः अनिमा लघिमा पराप्तिर ईशानं जयॊतिर अव्ययम सर्वतः पानि पादान्तं सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखम सर्वतः शरुतिमल लॊके सर्वम आवृत्य तिष्ठति हिरण्यगर्भॊ भगवान एष बुद्धिर इति समृतः महान इति च यॊगेषु विरिञ्च इति चाप्य उत सांख्ये च पथ्यते शास्त्रे नामभिर बहुधात्मकः विचित्ररूपॊ विश्वात्मा एकाक्षर इति समृतः वृतं नैकात्मकं येन कृत्स्नं तरैलॊक्यम आत्मना तथैव बहुरूपत्वाद विश्वरूप इति समृतः एष वै विक्रियापन्नः सृजत्य आत्मानम आत्मना अहंकारं महातेजाः परजापतिम अहंकृतम अव्यक्ताद वयक्तम उत्पन्नं विद्या सर्गं वदन्ति तम महान्तं चाप्य अहंकारम अविद्या सर्गम एव च अविधिश च विधिश चैव समुत्पन्नौ तथैकतः विद्याविद्येति विख्याते शरुतिशास्त्रार्थ चिन्तकैः भूतसर्गम अहंकारात तृतीयं विद्धि पार्थिव अहंकारेषु भूतेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम वायुर जयॊतिर अथाकाशम आपॊ ऽथ पृथिवी तथा शब्दः सपर्शश च रूपं च रसॊ गन्धस तथैव च एवं युगपद उत्पन्नं दशवर्गम असंशयम पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गम अर्थवत शरॊत्रं तवक चक्षुषी जिह्वा घराणम एव च पञ्चमम वाक च हस्तौ च पादौ च पायुर मेध्रं तथैव च बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च संभूतानीह युगपन मनसा सह पार्थिव एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिषु वर्तते यां जञात्वा नाभिशॊचन्ति बराह्मणास तत्त्वदर्शिनः एतद देहं समाख्यातं तरैलॊक्ये सर्वदेहिषु वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहॊरगे सचारण पिशाचे व सदेवर्षिनिशाचरे सदंश कीत मशके सपूति कृमिमूषके शुनि शवपाके वैनेये सचन्दाले सपुल्कसे हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृक्षे गवि चैव ह यच च मूर्तिमयं किं चित सर्वत्रैतन निदर्शनम जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः सथानं देहवताम अस्ति इत्य एवम अनुशुश्रुम कृत्स्नम एतावतस तात कषरते वयक्तसंज्ञकम अहन्य अहनि भूतात्मा ततः कषर इति समृतः एतद अक्षरम इत्य उक्तं कषरतीदं यथा जगत जगन मॊहात्मकं पराहुर अव्यक्तं वयक्तसंज्ञकम महांश चैवाग्रजॊ नित्यम एतत कषर निदर्शनम कथितं ते महाराज यस्मान नावर्तते पुनः पञ्चविंशतिमॊ विष्णुर निस्तत्त्वस तत्त्वसंज्ञकः तत्त्वसंश्रयणाद एतत तत्त्वम आहुर मनीषिणः यद अमूर्त्य असृजद वयक्तं तत तन मूर्त्य अधितिष्ठति चतुर्विंशतिमॊ वयक्तॊ हय अमूर्तः पञ्चविंशकः स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्व आतिष्ठते ऽऽतमवान चेतयंश चेतनॊ नित्यः सर्वमूर्तिर अमूर्तिमान सर्ग परलय धर्मिण्या असर्ग परलयात्मकः गॊचरे वर्तते नित्यं निर्गुणॊ गुणसंज्ञकः एवम एष महान आत्मा सर्ग परलय कॊविदः विकुर्वाणः परकृतिमान अभिमन्यत्य अबुद्धिमान तमः सत्त्वरजॊ युक्तस तासु तास्व इह यॊनिषु लीयते ऽपरतिबुद्धत्वाद अबुद्ध जनसेवनात सह वासॊ निवासात्मा नान्यॊ ऽहम इति मन्यते यॊ ऽहं सॊ ऽहम इति हय उक्त्वा गुणान अनु निवर्तते तमसा तामसान भावान विविधान परतिपद्यते रजसा राजसांश चैव सात्त्विकान सत्त्वसंश्रयात शुक्ललॊहित कृष्णानि रूपाण्य एतानि तरीणि तु सर्वाण्य एतानि रूपाणि जानीहि पराकृतानि वै तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषांस तथा सात्त्विका देवलॊकाय गच्छन्ति सुखभागिनः निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्यॊनिम अवाप्नुयात पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः एवम अव्यक्तविषयं कषरम आहुर मनीषिणः पञ्चविंशतिमॊ यॊ ऽयं जञानाद एव परवर्तते [वसिस्ठ] एवम अप्रतिबुद्धत्वाद अबुद्धम अनुवर्तते देहाद देहसहस्राणि तथा समभिपद्यते तिर्यग्यॊनिसहस्रेषु कदा चिद देवतास्व अपि उपपद्यति संयॊगाद गुणैः सह गुणक्षयात मानुषत्वाद दिवं याति दिवॊ मानुष्यम एव च मानुष्यान निरयस्थानम आनन्त्यं परतिपद्यते कॊशकारॊ यथात्मानं कीतः समनुरुन्धति सूत्रतन्तु गुणैर नित्यं तथायम अगुणॊ गुणैः दवन्द्वम एति च निर्द्वन्द्वस तासु तास्व इह यॊनिषु शीर्ष रॊगे ऽकषिरॊगे च दन्तशूले गल गरहे जलॊदरे ऽरशसां रॊगे जवर गन्द विषूचिके शवित्रे कुष्ठे ऽगनिदाहे च सिध्माप समारयॊर अपि यानि चान्यानि दवन्द्वानि पराकृतानि शरीरिषु उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्य एषाप्य अभिमन्यते अभिमन्यत्य अभीमानात तथैव सुकृतान्य अपि एकवासाश च दुर्वासाः शायी नित्यम अधस तथा मन्दूक शायी च तथा वीरासन गतस तथा चीरधारणम आकाशे शयनं सथानम एव च इष्टका परस्तरे चैव कन्तक परस्तरे तथा भस्म परस्तरशायी च भूमिशय्यानुलेपनः वीर सथानाम्बुपङ्के च शयनं फलकेषु च विविधासु च शय्यासु फलगृद्ध्यान्वितॊ ऽफलः मुञ्ज मेखल नग्नत्वं कषौमकृष्णाजिनानि च शानी वालपरीधानॊ वयाघ्रचर्म परिच्छदः सिंहचर्म परीधानः पत्त वासास तथैव च कीतका वसनश चैव चीरवासास तथैव च वस्त्राणि चान्यानि बहून्य अभिमन्यत्य अबुद्धिमान भॊजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च एकवस्त्रान्तर आशित्वम एककालिक भॊजनम चतुर्थास्तम कालश च सस्थ कालिक एव च सॊ रात्रभॊजनश चैव तथैवास्ताह भॊजनः सप्तरात्रदशाहारॊ दवादशाहार एव च मासॊपवासी मूलाशी फलाहारस तथैव च वायुभक्षॊ ऽमबुपिन्याक गॊमयादन एव च गॊमूत्र भॊजनश चैव शाकपुष्पाद एव च शैवाल भॊजनश चैव तथाचामेन वर्तयन वर्तयञ शीर्णपर्णैश च परकीर्ण फलभॊजनः विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सुखकाङ्क्षया चान्द्रायणानि विधिवल लिङ्गानि विविधानि च चातुराश्रम्य पन्थानम आश्रयत्य आश्रमान अपि उपासीनश च पासन्दान गुहाः शैलांस तथैव च विविक्ताश च शिला छायास तथा परस्रवणानि च विविधानि च जप्यानि विविधानि वरतानि च नियमान सुविचित्रांश च विविधानि तपांसि च यज्ञांश च विविधाकारान विधींश च विविधांस तथा वनिक पथं दविज कषत्रं वैश्यशूद्रं तथैव च दानं च विविधाकारं दीनान्ध कृपणेष्व अपि अभिमन्यत्य असंबॊधात तथैव तरिविधान गुणान सत्त्वं रजस तमश चैव धर्मार्थौ काम एव च परकृत्यात्मानम एवात्मा एवं परविभजत्य उत सवधाकार वसत कारौ सवाहाकारनमस्क्रियाः याजन धयापनं दानं तथैवाहुः परतिग्रहम यजनाध्ययने चैव यच चान्यद अपि किं चन जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसने ऽपि च शुभाशुभमयं सर्वम एतद आहुः करिया पथम परकृतिः कुरुते देवी महाप्रलयम एव च दिवसान्ते गुणान एतान अभ्येत्यैकॊ ऽवतिष्ठति रश्मिजालम इवादित्यस तत कालेन नियच्छति एवम एषॊ ऽसकृत सर्वं करीदार्थम अहिमन्यते आत्मरूप गुणान एतान विविधान हृदयप्रियान एवम एव विकुर्वाणः सर्ग परलय कर्मणी करियाक्रिया पथे रक्तस तरिगुणस तरिगुणातिगः करियाक्रिया पथॊपेतस तथा तद इति मन्यते एवं दवन्द्वान्य अथैतानि वर्तन्ते मम नित्यशः ममैवैतानि जायन्ते बाधन्ते तानि माम इति निस्तर्तव्यान्य अथैतानि सर्वाणीति नराधिप मन्यते ऽयं हय अबुद्धित्वात तथैव सुकृतान्य अपि भॊक्तव्यानि मयैतानि देवलॊकगतेन वै इहैव चैनं भॊक्ष्यामि शुभाशुभफलॊदयम सुखम एव च कर्तव्यं सकृत कृत्वा सुखं मम यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्य अनन्तकम महद दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम निरयाच चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्य अहं पुनः मनुष्यत्वाच च देवत्वं देवत्वात पौरुषं पुनः मनुष्यत्वाच च निरयं पर्यायेनॊपगच्छति य एवं वेत्ति वै नित्यं निरात्मात्म गुणैर वृतः तेन देवमनुष्येषु निरये चॊपपद्यते ममत्वेनावृतॊ नित्यं तत्रैव परिवर्तते सर्ग कॊति सहस्राणि मरणान्तासु मूर्तिषु य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम स एव फलम अश्नाति तरिषु लॊकेषु मूर्तिमान परकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम परकृतिश च तद अश्नाति तरिषु लॊकेषु कामगा तिर्यग्यॊनौ मनुष्यत्वे देवलॊके तथैव च तरीणि सथानानि चैतानि जानीयात पराकृतानि ह अलिङ्गां परकृतिं तव आहुर लिङ्गैर अनुमिमीमहे तथैव पौरुषं लिङ्गम अनुमानाद धि पश्यति स लिङ्गान्तरम आसाद्य पराकृतं लिङ्गम अव्रणम वरणद्वाराण्य अधिष्ठाय कर्माण्य आत्मनि मन्यते शरॊत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च वाग आदीनि परवर्तन्ते गुणेष्व एव गुणैः सह अहम एतानि वै कुर्वन ममैतानीन्द्रियाणि च निरिन्द्रियॊ ऽभिमन्येत वरणवान अस्मि निर्व्रनः अलिङ्गॊ लिङ्गम आत्मानम अकालः कालम आत्मनः असत्त्वं सत्त्वम आत्मानम अतत्त्वं तत्त्वम आत्मनः अमृत्युर मृत्युम आत्मानम अचरश चरम आत्मनः अक्षेत्रः कषेत्रम आत्मानम असर्गः सर्गम आत्मनः अतपास तप आत्मानम अगतिर गतिम आत्मनः अभवॊ भवम आत्मानम अभयॊ भयम आत्मनः अक्षरः कषरम आत्मानम अबुद्धिस तव अभिमन्यते [वसिस्ठ] एवम अप्रतिबुद्धत्वाद अबुद्ध जनसेवनात सर्ग कॊति सहस्राणि पतनान्तानि गच्छति धाम्ना धाम सहस्राणि मरणान्तानि गच्छति तिर्यग्यॊनौ मनुष्यत्वे देवलॊके तथैव च चन्द्रमा इव कॊशानां पुनस तत्र सहस्रशः लीयते ऽपरतिबुद्धत्वाद एवम एष हय अबुद्धिमान कलाः पञ्चदशा यॊनिस तद धाम इति पथ्यते नित्यम एतद विजानीहि सॊमः सॊदशमी कला कलायां जायते ऽजस्रं पुनः पुनर अबुद्धिमान धाम तस्य पयुञ्जन्ति भूय एव तु जायते सॊदशी तु कला सूक्ष्मा स सॊम उपधार्यताम न तूपयुज्यते देवैर देवान उपयुनक्ति सा एवं तां कषपयित्वा हि जायते नृपसत्तम सा हय अस्य परकृतिर दृष्टा तत कषयान मॊक्ष उच्यते तद एवं सॊदश कलं देहम अव्यक्तसंज्ञकम ममायम इति मन्वानस तत्रैव परिवर्तते पञ्चविंशस तथैवात्मा तस्यैवा परतिबॊधनात विमलस्य वुशुद्धस्य शुद्धानिल निषेवनात अशुद्ध एव शुद्धात्मा तादृग भवति पार्थिव अबुद्ध सेवनाच चापि बुद्धॊ ऽपय अबुधतां वरजेत तथैवाप्रतिबुद्धॊ ऽपि जञेयॊ नृपतिसत्तम परकृतेस तरिगुणायास तु सेवनात पराकृतॊ भवेत [करालजनक] अक्षरक्षरयॊर एष दवयॊः संबन्ध इष्यते सत्रीपुंसॊर वापि भगवन संबन्धस तद्वद उच्यते ऋते न पुरुषेणेह सत्री गर्भं धारयत्य उत ऋते सत्रियं न पुरुषॊ रूपं निर्वर्तयेत तथा अन्यॊन्यस्याभिसंबन्धाद अन्यॊन्यगुणसंश्रयात रूपं निर्वर्तयत्य एतद एवं सर्वासु यॊनिषु रत्यर्थम अभिसंरॊधाद अन्यॊन्यगुणसंश्रयात ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद वक्ष्यामि निदर्शनम ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातृगुणास तथा अस्थि सनायु च मज्जा च जानीमः पितृजॊ दविज तवङ मांसं शॊनितं चैव मातृजान्य अपि शुश्रुम एवम एतद दविजश्रेष्ठ वेद शास्त्रेषु पथ्यते परमाणं यच च वेदॊक्तं शास्त्रॊक्तं यच च पथ्यते वेद शास्त्रप्रमाणं च परमाणं त सनातनम एवम एवाभिसंबद्धौ नित्यं परकृतिपूरुषौ पश्यामि भगवंस तस्मान मॊक्षधर्मन न विद्यते अथ नानन्तर कृतं किं चिद एव निदर्शनम तन ममाचक्ष्व तत्त्वेन परत्यक्षॊ हय असि सर्वथा मॊक्षकामां वयं चापि काङ्क्षामॊ यद अनामयम अदेहम अजरं दिव्यम अतीन्द्रियम अनीश्वरम [वस] यद एतद उक्तं भवता वेद शास्त्रनिदर्शनम एवम एतद यथा चैतन न गृह्णाति तथा भवान धार्यते हि तवया गरन्थ उभयॊर वेद शास्त्रयॊः न तु गरन्थस्य तत्त्वज्ञॊ यथावत तवं नरेश्वर यॊ हि वेदे च शास्त्रे च गरन्थ धारण तत्परः न च गरन्थार्थ तत्त्वज्ञस तस्य तद धारणं वृथा भारं स वहते तस्य गरन्थस्यार्थं न वेत्ति यः यस तु गरन्थार्थ तत्त्वज्ञॊ नास्य गरन्थागमॊ वृथा गरन्थस्यार्थं च पृष्टः संस तादृशॊ वक्तुम अर्हति यथातत्त्वाभिगमनाद अर्थं तस्य स विन्दति यस तु संसत्सु कथयेद गरन्थार्थं सथूलबुद्धिमान स कथं मन्दविज्ञानॊ गरन्थं वक्ष्यति निर्नयात निर्नयं चापि छिद्रात्मा न तं वक्ष्यति तत्त्वतः सॊपहासात्मताम एति यस्माच चैवात्मवान अपि तस्मात तवं शृणु राजेन्द्र यथैतद अनुदृश्यते याथातथ्येन सांख्येषु यॊगेषु च महात्मसु यद एव यॊगाः पश्यन्ति सांख्यैस तद अनुगम्यते एकं सांख्यं च यॊगं च यः पश्यति स बुद्धिमान तवन मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि सनायु च एतद ऐन्द्रियकं तात यद भवान इदम आह वै दरव्याद दरव्यस्य निष्पत्तिर इन्द्रियाद इन्द्रियं तथा देहाद देहम अवाप्नॊति बीजाद बीजं तथैव च निरिन्द्रियस्याबीलस्य निर्द्रव्यस्यास्य देहिनः कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान महात्मनः गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव निविशन्ति च एवंगुणाः परकृतितॊ जायन्ते च न सन्ति च तवन मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि सनायु च अस्तौ तान्य अथ शुक्रेण जानीहि पराकृतानि वै पुमांश चैवापुमांश चैव तरैलिङ्ग्यं पराकृतं समृतम नैव पुमान पुमांश चैव स लिङ्गीत्य अभिधीयते अलिङ्गा परकृतिर लिङ्गैर उपलभ्यति सात्मजैः यथा पुष्प फलैर नित्यम ऋतवॊ मूर्तयस तथा एवम अप्य अनुमानेन हय अलिङ्गम उपलभ्यते पञ्चविंशतिमस तात लिङ्गेष्व अनियतात्मकः अनादि निधनॊ ऽनन्तः सर्वदर्शी निरामयः केवलं तव अभिमानित्वाद गुणेष्व अगुण उच्यते गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतॊ गुणाः तस्माद एवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः यदा तवैष गुणान सर्वान पराकृतान अभिमन्यते तदा स गुणवान एव परमेणानुपश्यति यत तद बुद्धेः परं पराहुः सांख्या यॊगाश च सर्वशः बुध्यमानं महाप्राज्ञम अबुद्ध परिवर्जनात अप्रबुद्धम अथाव्यक्तं सगुणं पराहुर ईश्वरम निर्गुणं चेश्वरं नित्यम अधिष्ठातारम एव च परकृतेश च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः सांख्ययॊगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः यदा परबुद्धास तव अव्यक्तम अवस्था जन्म भीरवः बुध्यमानं परबुध्यन्ति गमयन्ति समं तदा एतन निदर्शनं सम्यग असम्यग अनुदर्शनम बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां पृथक्पृथग अरिंदम परस्परेणैतद उक्तं कषराक्षर निदर्शनम एकत्वम अक्षरं पराहुर नानात्वं कषरम उच्यते पञ्चविंशति निष्ठॊ ऽयं यदासम्यक परवर्तते एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्य अदर्शनम तत्त्वनिस्तत्त्वयॊर एतत पृथग एव निदर्शनम पञ्चविंशति सर्गं तु तत्त्वम आहुर मनीषिणः निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परम आहुर निदर्शनम वर्गस्य वर्गम आचारं तत्त्वं तत्त्वात सनातनम [करालजनक] नानात्वैकत्वम इत्य उक्तं तवयैतद ऋषिसत्तम पश्यामि चाभिसंदिग्धम एतयॊर वै निदर्शनम तथाप्रबुद्ध बुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ सथूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वम एतन न संशयः अक्षरक्षरयॊर उक्तं तवया यद अपि कारणम तद अप्य अस्थिरबुद्धित्वात परनस्तम इव मे ऽनघ तद एतच छरॊतुम इच्छामि नानात्वैकत्व दर्शनम बुद्धम अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः विद्याविद्ये च भगवन्न अक्षरं कषरम एव च सांख्यं यॊगं च कार्त्स्न्येन पृथक चैवापृथक च ह [वस] हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यद एतद अनुपृच्छसि यॊगकृत्यं महाराज पृथग एव शृणुष्व मे यॊगकृत्यं तु यॊगानां धयानम एव परं बलम तच चापि दविविधं धयानम आहुर वेदविदॊ जनाः एकाग्रता च मनसः पराणायामस तथैव च पराणायामस तु सगुणॊ निर्गुणॊ मनसस तथा मूत्रॊत्सर्गे पुरीसे च हॊजने च नराधिप तरिकालं नाभियुज्ञीत शेषं युञ्जीत तत्परः इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यॊ निवर्त्य मनसा मुनिः दश दवादशभिर वापि चतुर्विंशात परं ततः तं चॊदनाभिर मतिमान आत्मानं चॊदयेद अथ तिष्ठन्तम अजरं तं तु यत तद उक्तं मनीसिभिः तैश चात्मा सततं जञेय इत्य एवम अनुशुश्रुम दरव्यं हय अहीन मनसॊ नान्यथेति विनिश्चयः विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यॊ लघ्व आहारॊ जितेन्द्रियः पूर्वरात्रे परे चैव धारयेत मनॊ ऽऽतमनि सथिरी कृत्येन्द्रिय गरामं मनसा मिथिलेश्वर मनॊ बुद्ध्या सथिरं कृत्वा पासान इव निश्चलः सथानुवच चाप्य अकम्पः सयाद गिरिवच चापि निश्चलः बुधा विधिविधानज्ञास तदा युक्तं परचक्षते न शृणॊति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति न च सपर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः न चाभिमन्यते किं चिन न च बुध्यति काष्ठवत तदा परकृतिम आपन्नं युक्तम आहुर मनीषिणः निवाते च यथा दीप्यन दीपस तद्वत स दृश्यते निरिङ्गश चाचलश चॊर्ध्वं न तिर्यग्गतिम आप्नुयात तदा तम अनुपश्येत यस्मिन दृष्टे तु कथ्यते हृदयस्थॊ ऽनतरात्मेति जञेयॊ जञस तात मद्विधैः विधूम इव सप्तार्चिर आदित्य इव रश्मिमान वैद्युतॊ ऽगनिर इवाकाशे दृश्यते ऽऽतमा तथात्मनि यं पश्यन्ति महात्मानॊ धृतिमन्तॊ मनीषिणः बराह्मणा बरह्मयॊनिष्ठा हय अयॊनिम अमृतात्मकम तद एवाहुर अनुभ्यॊ ऽनु तन महद भयॊ महत्तरम तद अन्तः सर्वभूतेषु धरुवं तिष्ठन न दृश्यते बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनॊ दीपेन लॊककृत महतस तमसस तात पारे तिष्ठन्न अतामसः स तमॊनुद इत्य उक्तस तत्त्वज्ञैर वेदपारगैः विमलॊ वितमस्कश च निर्लिङ्गॊ ऽलिङ्ग संज्ञितः यॊगम एतद धि यॊगानां मन्ये यॊगस्य लक्षणम एवं पश्यं परपश्यन्ति आत्मानम अजरं परम यॊगदर्शनम एतावद उक्तं ते तत्त्वतॊ मया सांख्यज्ञानं परवक्ष्यामि परिसंख्या निदर्शनम अव्यक्तम आहुः परकृतिं परां परकृतिवादिनः तस्मान महत समुत्पन्नं दवितीयं राजसत्तम अहंकारस तु महतस तृतीयम इति नः शरुतम पञ्च भूतान्य अहंकाराद आहुः सांख्या निदर्शिनः एताः परकृतयस तवास्तौ विकाराश चापि सॊदश पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च एतावद एव तत्त्वानां सांख्यम आहुर मनीषिणः सांख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे रताः यस्माद यद अभिजायेत तत तत्रैव परलीयते लीयन्ते परतिलॊमानि सृज्यन्ते चान्तर आत्मना अनुलॊमेन जायन्ते लीयन्ते परतिलॊमतः गुणा गुणेषु सततं सागरस्यॊर्मयॊ यथा सर्वप्रलय एतावान परकृतेर नृपसत्तम एकत्वं परलये चास्य बहुत्वं च यदासृजत एवम एव च राजेन्द्र विज्ञेयं जञेय चिन्तकैः अधिष्ठातारम अव्यक्तम अस्याप्य एतन निदर्शनम एकत्वं च बहुत्वं च परकृतेर अनु तत्त्ववान एकत्वं परलये चास्य बहुत्वं च परवर्तनात बहुधात्मा परकुर्वीत परकृतिं परसवात्मिकाम तच च कषेत्रं महान आत्मा पञ्चविंशॊ ऽधितिष्ठति अधिष्ठातेति राजेन्द्र परॊच्यते यति सत्तमैः अधिष्ठानाद अधिष्ठाता कषेत्राणाम इति नः शरुतम कषेत्रं जानाति चाव्यक्तं कषेत्रज्ञ इति चॊच्यते अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश चेति कथ्यते अन्यद एव च कषेत्रं सयाद अन्यः कषेत्रज्ञ उच्यते कषेत्रम अव्यक्तम इत्य उक्तं जञाता वै पञ्चविंशकः अन्यद एव च जञानं सयाद अन्यज जञेयं तद उच्यते जञानम अव्यक्तम इत्य उक्तं जञेयॊ वै पञ्चविंशकः अव्यक्तं कषेत्रम इत्य उक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम अनीश्वरम अतत्त्वं च तत्त्वं तत पञ्चविंशकम सांख्यदर्शनम एतावत परिसंख्यान दर्शनम सांख्यं परकुरुते चैव परकृतिं च परचक्षते तत्त्वानि च चतुर्विंशत परिसंख्याय तत्त्वतः सांख्याः सह परकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः पञ्चविंशॊ ऽपरबुद्धात्मा बुध्यमान इति समृतः यदा तु बुध्यते ऽऽतमानं तदा भवति केवलः सम्यग दर्शनम एतावद भासितं तव तत्त्वतः एवम एतद विजानन्तः साम्यतां परतियान्त्य उत सम्यङ निदर्शनं नाम परत्यक्षं परकृतेस तथा गुणतत्त्वान्य अथैतानि निर्गुणॊ ऽनयस तथा भवेत न तवैवं वर्तमानानाम आवृत्तिर विद्यते पुनः विद्यते ऽकषरभावत्वाद अपरः परम अव्ययम पश्येरन्न एकमतयॊ न सम्यक तेषु दर्शनम ते ऽवयक्तं परतिपद्यन्ते पुनः पुनर अरिंदम सर्वम एतद विजानन्तॊ न सर्वस्य परबॊधनात वयक्ती भूता भविष्यन्ति वयक्तस्य वशवर्तिनः सर्वम अव्यक्तम इत्य उक्तम असर्वः पञ्चविंशकः य एनम अभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते [वसिस्ठ] सांख्यदर्शनम एतावद उक्तं ते नृपसत्तम विद्याविद्ये तव इदानीं मे तवं निबॊधानुपूर्वशः अव्यद्याम आहुर अव्यक्तं सर्ग परलय धर्मि वै सर्ग परलय निर्मुक्तं विद्यां वै पञ्चविंशकम परस्परम अविद्यां वै तन निबॊधानुपूर्वशः यथॊक्तम ऋषिभिस तात सांख्यस्यास्य निदर्शनम कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं समृतम बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः शरुतम विशेषाणां मनस तेषां विद्याम आहुर मनीषिणः मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य अभिचक्षते अहंकारस तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः अहंकारस्य च तथा बुद्धिर विद्या नरेश्वर बुद्धेः परकृतिर अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम विद्या जञेया नरश्रेष्ठ विधिश च परमः समृतः अव्यक्तस्य परं पराहुर विद्यां वै पञ्चविंशकम सर्वस्य सर्वम इत्य उक्तं जञेयं जञानस्य पार्थिव जञानम अव्यक्तम इत्य उक्तं जञेयं वै पञ्चविंशकम तथैव जञानम अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः विद्याविद्यार्थ तत्त्वेन मयॊक्तं ते विशेषतः अक्षरं च कषरं चैव यद उक्तं तन निबॊध मे उभाव एतौ कषराव उक्ताव उभाव एतौ च नश्वरौ कारणं तु परवक्ष्यामि यथा खयातौ तु तत्त्वतः अनादि निधनाव एताव उभाव एवेश्वरौ मतौ तत्त्वसंज्ञाव उभाव एतौ परॊच्येते जञानचिन्तकैः सर्ग परलय धर्मित्वाद अव्यक्तं पराहुर अक्षरम तद एतद गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः गुणानां महद आदीनाम उत्पद्यति परस्परम अधिष्ठानात कषेत्रम आहुर एतत तत पञ्चविंशकम यदा तु गुणजालं तद अव्यक्तात्मनि संक्षिपेत तदा सह गुणैस तैस तु पञ्चविंशॊ विलीयते गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका परकृतिर भवेत कषेत्रज्ञॊ ऽपि यदा तात तत कषेत्रे संप्रलीयते तदाक्षरत्वं परकृतिर गच्छते गुणसंज्ञिता निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेषु परतिवर्तनात एवम एव च कषेत्रज्ञः कषेत्रज्ञानपरिक्षये परकृत्या निर्गुणस तव एष इत्य एवम अनुशुश्रुम कषरॊ भवत्य एष यदा तदा गुणवतीम अथ परकृतिं तव अभिजानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः तदा विशुद्धॊ भवति परकृतेः परिवर्जनात अन्यॊ ऽहम अन्येयम इति यदा बुध्यति बुद्धिमान तदैषॊ ऽनयत्वताम एति न च मिश्रत्वम आव्रजेत परकृत्या चैव राजेन्द्र न मिश्रॊ ऽनयश च दृश्यते यदा तु गुणजालं तत पराकृतं विजुगुप्सते पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन न संज्वरेत किं मया कृतम एतावद यॊ ऽहं कालम इमं जनम मत्स्यॊ जालं हय अविज्ञानाद अनुवर्तितवांस तथा अहम एव हि संमॊहाद अन्यम अन्यं जनाञ जनम मत्स्यॊ यथॊदक जञानाद अनुवर्तितवान इह मत्स्यॊ ऽनयत्वं यथाज्ञानाद उदकान नाभिमन्यते आत्मानं तद्वद अज्ञानाद अन्यत्वं चैव वेद्म्य अहम ममास्तु धिग अबुद्धस्य यॊ ऽहं मग्नम इमं पुनः अनुवर्तितवान मॊहाद अन्यम अन्यं जनाज जनम अयम अत्र भवेद बन्धुर अनेन सह मॊक्षणम साम्यम एकत्वम आयातॊ यादृशस तादृशस तव अहम तुल्यताम इह पश्यामि सदृशॊ ऽहम अनेन वै अयं हि विमलॊ वयक्तम अहम ईदृशकस तथा यॊ ऽहम अज्ञानसंमॊहाद अज्ञया संप्रवृत्तवान ससङ्गयाहं निःसङ्गः सथितः कालम इमं तव अहम अनयाहं वशीभूतः कालम एतं न बुद्धवान उच्चमध्यमनीचानां ताम अहं कथम आवसे समानयानया चेह सह वासम अहं कथम गच्छाम्य अबुद्ध भावत्वाद एषेदानीं सथिरॊ भवे सह वासं न यास्यामि कालम एतद धि वञ्चनात वञ्चितॊ ऽसम्य अनया यद धि निर्विकारॊ विकारया न चायम अपराधॊ ऽसया अपराधॊ हय अयं मम यॊ ऽहम अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम उपस्थितः ततॊ ऽसमि बहुरूपासु सथितॊ मूर्तिष्व अमूर्तिमान अमूर्तश चापि मूर्तात्मा ममत्वेन परधर्षितः परकृतेर अनयत्वेन तासु तास्व इह यॊनिषु निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च यॊनीषु वर्तमानेन नष्ट संज्ञेन चेतसा न ममात्रानया कार्यम अहंकारकृतात्मया आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयॊ युनक्ति माम इदानीम एष बुद्धॊ ऽसमि निर्ममॊ निरहंकृतः ममत्वम अनया नित्यम अहंकारकृतात्मकम अपेत्याहम इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम अचेतसा कषमं मम सहानेन नैकत्वम अनया सह एवं परमसंबॊधात पञ्चविंशॊ ऽनुबुद्धवान अक्षरत्वं नियच्छेत तयक्त्वा कषरम अनामयम अव्यक्तं वयक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा निर्गुणं परथमं दृष्ट्वा तादृग भवति मैथिल अक्षरक्षरयॊर एतद उक्तं तव निदर्शनम महेह जञानसंपन्नं यथा शरुतिनिदर्शनात निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं तथा परवक्ष्यामि तु ते भूयस तन निबॊध यथा शरुतम सांख्ययॊगौ मया परॊक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात यद एव शास्त्रं सांख्यॊक्तं यॊगदर्शनम एव तत परबॊधनकरं जञानं सांख्यानाम अवनी पते विस्पष्टं परॊच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया बृहच चैव हि तच छास्त्रम इत्य आहुः कुशला जनाः अस्मिंश च शास्त्रे यॊगानां पुनर दधि पुनः शरः पञ्चविंशत परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप सांख्यानां तु परं तत्र यथावद अनुवर्णितम बुद्धम अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः बुध्यमानं च बुद्धं च पराहुर यॊगनिदर्शनम [वसिस्ठ] अप्रबुद्धम अथाव्यक्तम इमं गुणविधिं शृणु गुणान धारयते हय एषा सृजत्य आक्षिपते तथा अजस्रं तव इह करीदार्थं विकुर्वन्ती नराधिप आत्मानं बहुधा कृत्वा तान्य एव च विचक्षते एतद एवं विकुर्वाणां बुध्यमानॊ न बुध्यते अव्यक्तबॊधनाच चैव बुध्यमानं वदन्त्य अपि न तव एव बुध्यते ऽवयक्तं सगुणं वाथ निर्गुणम कदा चित तव एव खल्व एतद आहुर अप्रति बुद्धकम बुध्यते यदि वाव्यक्तम एतद वै पञ्चविंशकम बुध्यमानॊ भवत्य एष सङ्गात्मक इति शरुतिः अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्य अव्यक्तम अच्युतम अव्यक्तबॊधनाच चैव बुध्यमानं वदन्त्य उप पञ्चविंशं महात्मानं न चासाव अपि बुध्यते सद्विंशं विमलं बुद्धम अप्रमेयं सनातनम सततं पञ्चविंसं च चतुर्विंशं च बुध्यते दृश्यादृश्ये हय अनुगतम उभाव एव महाद्युती अव्यक्तं न तु तद बरह्म बुध्यते तात केवलम केवलं पञ्चविंशं च चतुर्विंशं न पश्यति बुध्यमानॊ यदात्मानम अन्यॊ ऽहम इति मन्यते तदा परकृतिमान एष भवत्य अव्यक्तलॊचनः बुध्यते च परां बुद्धिं विशुद्धाम अमलां यदा सद्विंशॊ राजशार्दूल तदा बुद्धत्वम आव्रजेत ततस तयजति सॊ ऽवयक्तं सर्ग परलय धर्मिणम निर्गुणः परकृतिं वेद गुणयुक्ताम अचेतनाम ततः केवलधर्मासौ भवत्य अव्यक्तदर्शनात केवलेन समागम्य विमुक्तॊ ऽऽतमानम आप्नुयात एतत तत तत्त्वम इत्य आहुर निस्तत्त्वम अजरामरम तत्त्वसंश्रयणाद एतत तत्त्ववन न च मानद पञ्चविंशति तत्त्वानि परवदन्ति मनीषिणः न चैष तत्त्ववांस तात निस्तत्त्वस तव एष बुद्धिमान एष मुञ्चति तत्त्वं हि कषिप्रं बुद्धस्य लक्षणम सद्विंशॊ ऽहम इति पराज्ञॊ गृह्यमाणॊ ऽजरामरः केवलेन बलेनैव समतां यात्य असंशयम सद्विंशेन परबुद्धेन बुध्यमानॊ ऽपय अबुद्धिमान एतन नानात्वम इत्य उक्तं सांख्यश्रुतिनिदर्शनात चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य च एकत्वं वै भवत्य अस्य यदा बुद्ध्या न बुध्यते बुध्यमानॊ ऽपरबुद्धेन समतां याति मैथिल सङ्गधर्मा भवत्य एष निःसङ्गात्मा नराधिप निःसङ्गात्मानम आसाद्य सद्विंशकम अजं विदुः विभुस तयजति चाव्यक्तं यदा तव एतद विबुध्यते चतुर्विंशम अगाधं च सद्विंशस्य परबॊधनात एष हय अप्रतिबुद्धश च बुध्यमानश च ते ऽनघ परॊक्तॊ बुद्धश च तत्त्वेन यथा शरुतिनिदर्शनात नानात्वैकत्वम एतावद दरष्टव्यं शास्त्रदृष्टिभिः मशकॊदुम्बरे यद्वद अन्यत्वं तद्वद एतयॊः मत्स्यॊ ऽमभसि यथा तद्वद अन्यत्वम उपलभ्यते एवम एवावगन्तव्यं नानात्वैकत्वम एतयॊः एतद विमॊक्ष इत्य उक्तम अव्यक्तज्ञानसंहितम पञ्चविंशतिकस्यास्य यॊ ऽयं देहेषु वर्तते एष मॊक्षयितव्येति पराहुर अव्यक्तगॊचरात सॊ ऽयम एवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः परेण परधर्मा च भवत्य एष समेत्य वै विशुद्धधर्मा शुद्धेन बुद्धेन च स बुद्धिमान विमुक्तधर्मा मुक्तेन समेत्य पुरुषर्षभ नियॊग धर्मिणा चैव नियॊगात्मा भवत्य अपि विमॊक्षिणा विमॊक्षश च समेत्येह तथा भवेत शुचि कर्मा शुचिश चैव भवत्य अमितदीप्तिमान विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै सवतन्त्रश च सवतन्त्रेण सवतन्त्रत्वम अवाप्नुते एतावद एतत कथितं मया ते; तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम अमत्सरत्वं परतिगृह्य चार्थं; सनातनं बरह्म विशुद्धम आद्यम न वेद निष्ठस्य जनस्य राजन; परदेयम एतत परमं तवया भवेत विवित्समानाय विबॊध कारकं; परबॊध हेतॊः परनतस्य शासनम न देयम एतच च तथानृतात्मने; शठाय कलीबाय न जिह्मबुद्धये न पण्डित जञानपर उपतापिने; देयं तवयेदं विनिबॊध यादृशे शरद्धान्वितायाथ गुणान्विताय; परापवादाद विरताय नित्यम विशुद्धयॊगाय बुध्याय चैव; करियावते ऽथ कषमिणे हिताय विविक्तशीलाय विधिप्रियाय; विवादहीनाय बहुश्रुताय विजानते चैव न चाहितक्षमे; दमे च शक्ताय शमे च देहिनाम एतैर गुणैर हीनतमे न देयम; एत परं बरह्म विशुद्धम आहुः न शरेयसा यॊक्ष्यते तादृशे कृतं; धर्मप्रवक्तारम अपात्र दानात पृथिवीम इमां यद्य अपि रत्र पूर्णां; दद्यान न देयं तव इदम अव्रताय जितेन्द्रियायैतद असंशयं ते; भवेत परदेयं परमं नरेन्द्र कराल मा ते भयम अस्तु किं चिद; एतच छरुतं बरह्म परं तवयाद्य यथावद उक्तं परमं पवित्रं; निःशॊकम अत्यन्तम अनादिमध्यम अगाध जन्मामरणं च राजन; निरामयं वीतभयं शिवं च समीक्ष्य मॊहं तयज चाद्य सर्वं; जञानस्य तत्त्वार्थम इदं विदित्वा अवाप्तम एतद धि पुरा सनातनाद; धिरण्यगर्भाद गदतॊ नराधिप परसाद्य यत्नेन तमूग्रतेजसं; सनातनं बरह्म यथा दय वै तवया पृष्ठस तवया चास्मि यथा नरेन्द्र; तथा मयेदं तवयि चॊक्तम अद्य तथावाप्तं बरह्मणॊ मे नरेन्द्र; महज जञानं मॊक्षविदां पुराणम [भी] एतद उक्तं परं बरह्म यस्मान नावर्तते पुनः पञ्चविंशॊ महाराज परमर्षिनिदर्शनात पुनर आवृत्तिम आप्नॊति परं जञानम अवाप्य च नावबुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानॊ ऽजरामरः एतन निःश्रेयसकरं जञानानां ते परं मया कथितं तत्त्वतस तात शरुत्वा देवर्षितॊ नृप हिरण्यगर्भाद ऋषिणा वसिष्ठेन महात्मना वसिष्ठाद ऋषिशार्दूलान नारदॊ ऽवाप्तवान इदम नारदाद विदितं मह्यम एतद बरह्म सनातनम मा शुचः कौरवेन्द्र तवं शरुत्वैतत परमं पदम येन कषराक्षरे वित्ते न भयं तस्य विद्यते विद्यते तु भयं तस्य यॊ नैतद वेत्ति पार्थिव अविज्ञानाच च मूढात्मा पुनः पुनर उपद्रवन परेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्य उपाश्नुते देवलॊकं तथा तिर्यङ मानुष्यम अपि चाश्नुते यदि शुध्यति कालेन तस्माद अज्ञानसागरात अज्ञानसागरॊ घॊरॊ हय अव्यक्तॊ ऽगाध उच्यते अहन्य अहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भारत यस्माद अगाधाद अव्यक्ताद उत्तीर्णस तवं सनातनात तस्मात तवं विरजाश चैव वितमस्कश च पार्थिव [भी] मृगयां विचरन कश चिद विजने जनकात्मजः वने ददर्श विप्रेन्द्रम ऋषिं वंशधरं भृगॊः तम आसीनम उपासीनः परनम्य शिरसा मुनिम पश्चाद अनुमतस तेन पप्रच्छ वसुमान इदम भगवन किम इदं शरेयः परेत्य वापीह वा भवेत पुरुषस्याध्रुवे देहे कामस्य वशवर्तिनः सत्कृत्य परिपृष्टः सन सुमहात्मा महातपः निजगाद ततस तस्मै शरेयस्करम इदं वचः मनसॊ ऽपरतिकूलानि परेत्य चेह च वाञ्छसि भूतानां परतिकूलेभ्यॊ निर्वर्तस्व यतेन्द्रियः धर्मः सतां हितः पुंसां धर्मश चैवाश्रयः सताम धर्माल लॊकास तरयस तात परवृत्ताः सचराचराः सवादु कामुक कामानां वैतृष्ण्यं किं न गच्छसि मधु पश्यसि दुर्बुद्धे परपातं नानुपश्यसि यथा जञाने परिचयः कर्तव्यस तत फलार्थिना तथा धर्मे परिचयः कर्तव्यस तत फलार्थिना असता धर्मकामेन विशुद्धं कर्म दुष्करम सता तु धर्मकामेन सुकरं कर्म दुष्करम वने गराम्यसुखाचारॊ यथा गराम्यस तथैव सः गरामे वनसुखाचारॊ यथा वनचरस तथा मनॊ वाक कर्मके धर्मे कुरु शरद्धां समाहितः निवृत्तौ वा परवृत्तौ वा संप्रधार्य गुणागुणान नित्यं च बहु दातव्यं साधुभ्यश चानसूयता परार्थितं वरतशौचाभ्यां सत्कृतं देशकालयॊः शुभेन विधिना लब्धम अर्हाय परतिपादयेत करॊधम उत्सृज्य दत्त्वा च नानुतप्येन न कीर्तयेत अनृशंसः शुचिर दान्तः सत्यवाग आर्जवे सथितः यॊनिकर्म विशुद्धश च पात्रं सयाद वेदविद दविजः सत्कृता चैकपत्नी च जात्या यॊनिर इहेश्यते ऋद यजुः सामगॊ विद्वान सः कर्मा पात्रम उच्यते स एव धर्मः सॊ ऽधर्मस तं तं परतिनरं भवेत पात्रकर्म विशेषेण देशकालाव अवेक्ष्य च लीलयालं यथा गात्रात परमृज्याद रजसः पुमान बहु यत्नेन महता पापनिर्हरनं तथा विरक्तस्य यथा सम्यग घृतं भवति भेषजम तथा निर्हृत दॊषस्य परेत्य धर्मः सुखावहः मानसं सर्वभूतेषु वर्तते वै शुभाशुभे अशुभेभ्यः समाक्षिप्य शुभेष्व एवावतारयेत सर्वं सर्वेण सर्वत्र करियमाणं च पूजय सवधर्मे यत्र रागस ते कामं धर्मॊ विधीयताम अधृतात्मन धृतौ तिष्ठ दुर्बुद्धे बुद्धिमान भव अप्रशान्त परशाम्य तवम अप्राज्ञ पराज्ञवच चर तेजसा शक्यते पराप्तुम उपायसह चारिणा इह च परेत्य च शरेयस तस्य मूलं धृतिः परा राजर्षिर अधृतिः सवर्गात पतितॊ हि महाभिषः ययाति कषीणपुण्यश च धृत्या लॊकान अवाप्तवान तपस्विनां धर्मवतां विदुषां चॊपसेवनात पराप्स्यसे विपुलां बुद्धिं तथा शरेयॊ ऽभिपत्स्यसे स तु सवभावसंपन्नस तच छरुत्वा मुनिभासितम विनिवर्त्य मनः कामाद धर्मे बुद्धिं चकार ह [य] धर्माधर्मविमुक्तं यद विमुक्तं सर्वसंश्रयात जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं पुण्यपापयॊः यच छिवं नित्यम अभयं नित्यं चाक्षरम अव्ययम शुचि नित्यम अनायासं तद भवान वक्तुम अर्हति [भी] अत्र ते वर्तयिष्ये ऽहम इतिहासं पुरातनम याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत याज्ञवल्क्यम ऋषिश्रेष्ठं दैवरातिर मया यशः पप्रच्छ जनकॊ राजा परश्नं परश्नविदां वरः कतीन्द्रियाणि विप्रर्षे कति परकृतयः समृताः किम अव्यक्तं परं बरह्म तस्माच च परतस तु किम परभवं चाप्ययं चैव कालसंख्यां तथैव च वक्तुम अर्हसि विप्रेन्द्र तवद अनुग्रह काङ्क्षिणः अज्ञानात परिपृच्छामि तवं हि जञानमयॊ निधिः तद अहं शरॊतुम इच्छामि सर्वम एतद असंशयम [या] शरूयताम अवनी पाल यद एतद अनुपृच्छसि यॊगानां परमं जञानं सांख्यानां च विशेषतः न तवाविदितं किं चिन मां तु जिज्ञासते भवान पृष्टेन चापि वक्तव्यम एष धर्मः सनातनः अस्तौ परकृतयः परॊक्ता विकाराश चापि सॊदश अथ सप्त तु वयक्तानि पराहुर अध्यात्मचिन्तकाः अव्यक्तं च महांश चैव तथाहंकार एव च पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम एताः परकृतयस तव अस्तौ विकारान अपि मे शृणु शरॊत्रं तवक चैव चक्षुश च जिह्वा घराणं च पञ्चमम शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसॊ गन्धस तथैव च वाक च हस्तौ च पादौ च पायुर मेध्रं तथैव च एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु बुद्धीन्द्रियाण्य अथैतानि सविशेषाणि मैथिल मनः सॊदशकं पराहुर अध्यात्मगतिचिन्तकाः तवं चैवान्ये च विद्वांसस तत्त्वबुद्धिविशारदाः अव्यक्ताच च महान आत्मा समुत्पद्यति पार्तिव परथमं सर्गम इत्य एतद आहुः पराधानिकं बुधाः महतश चाप्य अहंकार उत्पद्यति नराधिप दवितीयं सर्गम इत्य आहुर एतद बुद्ध्यात्मकं समृतम अहंकाराच च संभूतं मनॊ भूतगुणात्मकम तृतीयः सर्ग इत्य एष आहंकारिक उच्यते मनसस तु समुद्भूता महाभूता नराधिप चतुर्थं सर्गम इत्य एतन मानसं परिचक्षते शब्दः सपर्शश च रूपं च रसॊ गन्धस तथैव च पञ्चमं सर्गम इत्य आहुर भौतिकं भूतचिन्तकाः शरॊत्रं तवक चैव चक्षुश च जिह्वा घराणं च पञ्चमम सर्गं तु सस्थम इत्य आहुर बहु चिन्तात्मकं समृतम अधः शरॊत्रेन्द्रिय गराम उत्पद्यति नराधिप सप्तमं सर्गम इत्य आहुर एतद ऐन्द्रियकं समृतम ऊर्ध्वस्रॊतस तथा तिर्यग उत्पद्यति नराधिप अस्तमं सर्गम इत्य आहुर एतद आर्जवकं बुधाः तिर्यक सरॊतस तव अधः सरॊत उत्पद्यति नराधिप नवमं सर्गम इत्य आहुर एतद आर्जवकं बुधाः एतानि नव सर्गाणि तत्त्वानि च नराधिप चतुर्विंशतिर उक्तानि यथा शरुतिनिदर्शनात अत ऊर्ध्वं महाराज गुणस्यैतस्य तत्त्वतः महात्मभिर अनुप्रॊक्तां कालसंख्यां निबॊध मे [याज्नवल्क्य] अव्यक्तस्य नरश्रेष्ठ कालसंख्यां निबॊध मे पञ्च कल्पसहस्राणि दविगुणान्य अहर उच्यते रात्रिर एतावती चास्य परतिबुद्धॊ नराधिप सृजत्य ओषधिम एवाग्रे जीवनं सर्वदेहिनाम ततॊ बरह्माणम असृजद धैरण्यान्द समुद्भवम सा मूर्तिः सर्वभूतानाम इत्य एवम अनुशुश्रुम संवत्सरम उषित्वान्दे निष्क्रम्य च महामुनिः संदधे ऽरधं महीं कृत्स्नां दिवम अर्धं परजापतिः दयावापृथिव्यॊर इत्य एष राजन वेदेषु पथ्यते तयॊः शकलयॊर मध्यमाकाशम अकरॊत परभुः एतस्यापि च संख्यानं वेदवेदाङ्गपारगैः दश कल्पसहस्राणि पादॊनान्य अहर उच्यते रात्रिम एतावतीं चास्य पराहुर अध्यात्मचिन्तकाः सृजत्य अहंकारम ऋषिर भूतं दिव्यात्मकं तथा चतुरश चापरान पुत्रान देहात पूर्वं महान ऋषिः ते वै पितृभ्यः पितरः शरूयन्ते राजसत्तम देवाः पितॄणां च सुता देवैर लॊकाः समावृताः चराचरा नरश्रेष्ठ इत्य एवम अनुशुश्रुम परमेष्ठी तव अहंकारॊ ऽसृजद भूतानि पञ्चधा पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम एतस्यापि निशाम आहुस तृतीयम इह कुर्वतः पञ्च कल्पसहस्राणि तावद एवाहर उच्यते शब्दः सपर्शश च रूपं च रसॊ गन्धश च पञ्चमः एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु यैर आविष्टानि भूतानि अहन्य अहनि पार्थिव अन्यॊन्यं सपृहयन्त्य एते अन्यॊन्यस्य हिते रताः अन्यॊन्यम अभिमन्यन्ते अन्यॊन्यस्पर्धिनस तथा ते वध्यमाना अन्यॊन्यं गुणैर हारिभिर अव्ययाः इहैव परिवर्तन्ते तिर्यग्यॊनिप्रवेशिनः तरीणि कल्पसहस्राणि एतेषाम अहर उच्यते रत्रिर एतावती चैव मनसश च नराधिप मनश चरति राजेन्द्र चरितं सर्वम इन्द्रियैः न चेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन एवात्र पश्यति चक्षुः पश्यति रूपाणि मनसा तु न चक्षुषा मनसि वयाकुले चक्षुः पश्यन्न अपि न पश्यति तथेन्द्रियाणि सर्वाणि पश्यन्तीत्य अभिचक्षते मनस्य उपरते राजन्न इन्द्रियॊपरमॊ भवेत न चेन्द्रियव्युपरमे मनस्य उपरमॊ भवेत एवं मनः परधानानि इन्द्रियाणि विभावयेत इन्द्रियाणां हि सर्वेषाम ईश्वरं मन उच्यते एतद विशन्ति भूतानि सर्वाणीह महायशः [या] तत्त्वानां सर्ग संख्या च कालसंख्या तथैव च मया परॊक्तानुपूर्व्येण संहारम अपि मे शृणु यथा संहरते जन्तून ससर्ज च पुनः पुनः अनादिनिधनॊ बरह्मा नित्यश चाक्षर एव च अहः कषयम अथॊ बुद्ध्वा निशि सवप्नमनास तथा चॊदयाम आस भवगान अव्यक्तॊ ऽहं कृतं नरम ततः शतसहस्रांशुर अव्यक्तेनाभिचॊदितः कृत्वा दवादशधात्मानम आदित्यॊ जवलद अग्निवत चतुर्विधं परजा जालं निर्दहत्य आशु तेजसा जराय्व अन्द सवेदजातम उद्भिज्जं च नराधिप एतद उन्मेष मात्रेण विनिष्टं सथानु जङ्गमम कूर्मपृष्ठसमा भूमिर भवत्य अथ समन्ततः जगद दग्ध्वामित बलः केवलं जगतीं ततः अम्भसा बलिना कषिप्रम आपूर्यत समन्ततः ततः कालाग्निम आसाद्य तद अम्भॊ याति संक्षयम विनस्ते ऽमभसि राजेन्द्र जाज्वलीत्य अनलॊ महा तम अप्रमेयॊ ऽतिबलं जवलमानं विभावसुम ऊष्मानं सर्वभूतानां सप्तार्चिषम अथाञ्जसा भक्षयाम आस बलवान वायुर अस्तात्मकॊ बली विचरन्न अमितप्राणस तिर्यग ऊर्ध्वम अधस तथा तम अप्रतिबलं भीमम आकाशं गरसते ऽऽतमना आकाशम अप्य अतिनदन मनॊ गरसति चारिकम मनॊ गरसति सर्वात्मा सॊ ऽहंकारः परजापतिः अहंकारं महान आत्मा भूतभव्य भविष्यवित तम अप्य अनुपमात्मानं विश्वं शम्भः परजापतिः अनिमा लघिमा पराप्तिर ईशानॊ जयॊतिर अव्ययः सर्वतः पानि पादान्तः सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखः सर्वतः शरुतिमाँल लॊके सर्वम आवृत्य तिष्ठति हृदयं सर्वभूतानां पर्वणॊ ऽङगुष्ठ मात्रकः अनुग्रसत्य अनन्तं हि महात्मा विश्वम ईश्वरः ततः समभवत सर्वम अक्षयाव्ययम अव्रणम भूतभव्य मनुष्याणां सरष्टारम अनघं तथा एषॊ ऽपययस ते राजेन्द्र यथावत परिभासितः अध्यात्मम अधिभूतं च अधिदैवं च शरूयताम [या] पादाव अध्यात्मम इत्य आहुर बराह्मणास तत्त्वदर्शिनः गन्तव्यम अधिभूतं च विष्णुस तत्राधिदैवतम पायुर अध्यात्मम इत्य आहुर यथातत्त्वार्थ दर्शिनः विसर्गम अधिभूतं च मित्रस तत्राधिदैवतम उपस्थॊ ऽधयात्मम इत्य आहुर यथायॊगनिदर्शनम अधिभूतं तथानन्दॊ दैवतं च परजापतिः हस्ताव अध्यात्मम इत्य आहुर यथा सांख्यनिदर्शनम कर्तव्यम अधिभूतं तु इन्द्रस तत्राधिदैवतम वाग अध्यात्मम इति पराहुर यथा शरुतिनिदर्शनम वक्तव्यम अधिभूतं तु वह्निस तत्राधिदैवतम चक्षुर अध्यात्मम इत्य आहुर यथा शरुतिनिदर्शनम रूपम अत्राधिभूतं तु सूर्यस तत्राधिदैवतम शरॊत्रम अध्यात्मम इत्य आहुर यथा शरुतिनिदर्शनम शब्दस तत्राधिभूतं तु दिशस तत्राधिदैवतम जिह्वाम अध्यात्मम इत्य आहुर यथातत्त्वनिदर्शनम रस एवाधिभूतं तु आपस तत्राधिदैवतम घराणम अध्यात्मम इत्य आहुर यथा शरुतिनिदर्शनम गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदैवतम तवग अध्यात्मम इति पराहुस तत्त्वबुद्धिविशारदाः सपर्श एवाधिभूतं तु पवनश चाधिदैवतम मनॊ ऽधयात्मम इति पराहुर यथा शरुतिनिदर्शनम मन्तव्यम अधिभूतं तु चन्द्रमाश चाधिदैवतम अहंकारिकम अध्यात्मम आहुस तत्त्वनिदर्शनम अभिमानॊ ऽधिबूतं तु भवस तत्राधिदैवतम बुद्धिर अध्यात्मम इत्य आहुर यथा वेद निदर्शनम बॊद्धव्यम अधिभूतं तु कषेत्रज्ञॊ ऽतराधिदैवतम एषा ते वयक्ततॊ राजन विभूतिर अनुवर्णिता आदौ मध्ये तथा चान्ते यथातत्त्वेन तत्त्ववित परकृतिर गुणान विकुरुते सवच्छन्देनात्म काम्यया करीदार्थं तु महाराज शतशॊ ऽथ सहस्रशः यथा दीपसहस्राणि दीपान मर्थाय परकुर्वते परकृतिस तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान बहून सत्त्वम आनन्द उद्रेकः परीतिः पराकाश्यम एव च सुखं शुद्धित्वम आरॊग्यं संतॊषः शरद्दधानता अकार्पण्यम असंरम्भः कषमा धृतिर अहिंसता समता सत्यम आनृण्यं मार्दवं हरीर अचापलम शौचम आर्जवम आचारम अलौल्यं हृद्य संभ्रमः इष्टानिष्ट वियॊगानां कृतानाम अविकत्थनम दानेन चानुग्रहणम अस्पृहार्थे परार्थता सर्वभूतदया चैव सत्त्वस्यैते गुणाः समृताः रजॊगुणानां संघातॊ रूपम ऐश्वर्यविग्रहे अत्याशित्वम अकारुण्यं सुखदुःखॊपसेवनम परापवादेषु रतिर विवादानां च सेवनम अहंकारस तव असत्कारश चैन्ता वैरॊपसेवनम परितापॊ ऽपहरणं हरीनाशॊ ऽनार्जवं तथा भेदः परुषता चैव कामक्रॊधौ मदस तथा दर्पॊ दवेषॊ ऽतिवादश च एते परॊक्ता रजॊगुणाः तामसानां तु संघातं परवक्ष्याम्य उपधार्यताम मॊहॊ ऽपरकाशस तामिस्रम अन्धतामिस्र संज्ञितम मरणं चान्धतामिस्रं तामिस्रं करॊध उच्यते तमसॊ लक्षणानीह भक्षाणाम अभिरॊचनम भॊजनानान अपर्याप्तिस तथा पेयेष्व अतृप्तता गन्धवासॊ विहारेषु शयनेष्व आसनेषु च दिवा सवप्ने विवादे च परमादेषु च वै रतिः नृत्यवादित्रगीतानाम अज्ञानाच छरद्दधानता दवेषॊ धर्मविशेषाणाम एते वै तामसा गुणाः [या] एते परधानस्य गुणास तरयः पुरुषसत्तम कृत्स्नस्य चैव जगतस तिष्ठन्त्य अनपगाः सदा शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा कॊतिशश च करॊत्य एष परत्यगात्मानम आत्मना सात्त्विकस्यॊत्तमं सथानं राजसस्येह मध्यमम तामसस्याधमं सथानं पराहुर अध्यात्मचिन्तकाः केलवेनेह पुण्येन गतिम ऊर्ध्वाम अवाप्नुयात पुण्यपापेन अमानुष्यम अधर्मेणाप्य अधॊ गतिम दवन्द्वम एषां तरयाणां तु संनिपातं च तत्त्वतः सत्त्वस्य रजसश चैव तमसश च शृणुष्व मे सत्त्वस्य तु रजॊ दृष्टं रजसश च तमस तथा तमसश च तथा सत्त्वं सत्त्वस्याव्यक्तम एव च अव्यक्तसत्त्वसंयुक्तॊ देवलॊकम अवाप्नुयात रजः सत्त्वसमायुक्तॊ मनुष्येषूपपद्यते रजस तमॊ भयां संयुक्तस तिर्यग्यॊनिषु जायते रजस तामससत्त्वैश च युक्तॊ मानुष्यम आप्नुयात पुण्यपापवियुक्तानां सथानम आहुर मनीसिनाम शास्वतं चाव्ययं चैव अक्षरं चाभयं च यत जञानिनां संभवं शरेष्ठं सथानम अव्रणम अच्युतम अतीन्द्रियम अबीलं च जन्ममृत्युतमॊ नुदम अव्यक्तस्थं परं यत तत पृष्ठस ते ऽहं नराधिप स एष परकृतिष्ठॊ हि तस्थुर इत्य अभिधीयते अचेतनश चैष मतः परकृतिष्ठश च पार्थिव एतेनाधिष्ठितश चैव सृजते संहरत्य अपि [जनक] अनादिनिधनाव एताव उभाव एव महामुने अमूर्तिमन्ताव अचलाव अप्रकम्प्यौ च निर्व्रनौ अग्राह्याव ऋषिशार्दूल कथम एकॊ हय अचेतनः चेतनावांस तथा चैकः कषेत्रज्ञ इति भासितः तवं हि विप्रेन्द्र कार्त्स्न्येन मॊक्षधर्मम उपाससे साकल्यं मॊक्षधर्मस्य शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः अस्तित्वं केवलत्वं च विना भावं तथैव च तथैवॊत्क्रमण सथानं देहिनॊ ऽपि वियुज्यतः कालेन यद्धि पराप्नॊति सथानं तद बरूहि मे दविज सांख्यज्ञानं च तत्त्वेन पृथ यॊगं तथैव च अरिष्टानि च तत्त्वेन वक्तुम अर्हसि सत्तम विदितं सर्वम एतत ते पानाव आमलकं यथा [या] न शक्यॊ निर्गुणस तात गुणी कर्तुं विशां पते गुणवांश चाप्य अगुणवान यथातत्त्वं निबॊध मे गुणैर हि गुणवान एव निर्गुणश चागुणस तथा पराहुर एवं महात्मानॊ मुनयस तत्त्वदर्शिनः गुणस्वभावस तव अव्यक्तॊ गुणान एवाभिवर्तते उपयुङ्क्ते च तान एव स चैवाज्ञः सवभावतः अव्यक्तस तु न जानीते पुरुषॊ जञः सवभावतः न मत्तः परम अस्तीति नित्यम एवाभिमन्यते अनेन कारणेनैतद अव्यक्तं सयाद अचेतनम नित्यत्वाद अक्षरत्वाच च कषराणां तत्त्वतॊ ऽनयथा यदाज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्गं पुनः पुनः यदात्मानं न जानीते तदाव्यक्तम इहॊच्यते कर्तृत्वाच चापि तत्त्वानां तत्त्वधर्मी तथॊच्यते कर्तृत्वाच चैव यॊनीनां यॊनिधर्मा तथॊच्यते कर्तृत्वात परकृतीनां तु तथा परकृतिधर्मिता कर्तृत्वाच चापि बीजानां बीजधर्मी तथॊच्यते गुणानां परसवत्वाच च तथा परसव धर्मवान कर्तृत्वात परलयानां च तथा परलय धर्मिता बीलत्वात परकृतित्वाच च परलयत्वात तथैव च उपेक्षकत्वाद अन्यत्वाद अभिमानाच च केवलम मन्यन्ते यतयः शुद्धा अध्यात्मविगतज्वराः अनित्यं नित्यम अव्यक्तम एवम एतद धि शुश्रुम अव्यक्तैकत्वम इत्य आहुर नानात्वं पुरुषस तथा सर्वभूतदयावन्तः केवलं जञानम आस्थिताः अन्यः स पुरुषॊ ऽवयक्तस तव अध्रुवॊ धरुवसंज्ञिकः यथा मुञ्ज इषीकायास तथैवैतद धि जायते अन्यं च मशकं विद्याद अन्यच चॊदुम्बरं तथा न चॊदुम्बर संयॊगैर मशकस तत्र लिप्यते अन्य एव तथा मत्स्यस तथान्यद उदकं समृतम न चॊदकस्य सपर्शेन मत्स्यॊ लिप्यति सर्वशः अन्यॊ हय अग्निर उखाप्य अन्या नित्यम एवम अवैहि भॊः न चॊपलिप्यते सॊ ऽगनिर उखा संस्पर्शनेन वै पुष्करं तव अन्यद एवात्र तथान्यद उदकं समृतम न चॊदकस्य सपर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम एतेषां सह संवासं विवासं चैव नित्यशः यथातथैनं पश्यन्ति न नित्यं पराकृता जनाः ये तव अन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक तेषु दर्शनम ते वयक्तं निरयं घॊरं परविशन्ति पुनः पुनः सांख्यदर्शनम एतत ते परिसंख्यातम उत्तमम एवं हि परिसंख्याय सांख्याः केवलतां गताः ये तव अन्ये तत्त्वकुशलास तेषाम एतन निदर्शनम अतः परं परवक्ष्यामि यॊगानाम अपि दर्शनम [या] सांख्यज्ञानं मया परॊक्तं यॊगज्ञानं निबॊध मे यथा शरुतं यथादृष्टं तत्त्वेन नृपसत्तम नास्ति सांक्य समं जञानं नास्ति यॊगसमं बलम ताव उभाव एकचर्यौ तु उभाव अनिधनौ समृतौ पृथक पृथक तु पश्यन्ति ये ऽलपबुद्धिरता नराः वयं तु राजन पश्याम एकम एव तु निश्चयात यद एव यॊगाः पश्यन्ति तत सांख्यैर अपि दृश्यते एकं सांक्यं च यॊगं च यः पश्यति स तत्त्ववित रुद्र परधानान अपरान विद्धि यॊगान परंतप तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशॊ दश यावद धि परलयस तात सूक्ष्मेणास्त गुणेन वै यॊगेन लॊकान विचरन सुखं संन्यस्य चानघ वेदेषु चास्त गुणितं यॊगम आहुर मनीषिणः सूक्ष्मम अस्तगुणं पराहुर नेतरं नृपसत्तम दविगुणं यॊगकृत्यं तु यॊगानां पराहुर उत्तमम सगुणं निर्गुणं चैव यथाशास्त्रनिदर्शनम धारणा चैव मनसः पराणायामश च पार्थिव पराणायामॊ हि सगुणॊ निर्गुणं धारणं मनः यत्र दृश्येत मुञ्चन वै पराणान मैथिल सत्तम वाताधिक्यं भवत्य एव तस्माद धि न समाचरेत निशायाः परथमे यामे चॊदना दवादश समृताः मध्ये सुप्त्वा परे यामे दवादशैव तु चॊदनाः तद एवम उपशान्तेन दान्तेनैकान्त शीलना आत्मारामेण बुद्धेन यॊक्तव्यॊ ऽऽतमा न संशयः पञ्चानाम इन्द्रियाणां तु दॊषान आक्षिप्य पञ्चधा शब्दं सपर्शं तथारूपं रसं गन्धं तथैव च परतिभाम अपवर्गं च परतिसंहृत्य मैथिल इन्द्रियग्रामम अखिलं मनस्य अभिनिवेश्य ह मनस तथैवाहंकारे परतिष्ठाप्य नराधिप अहंकारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च परकृताव अपि एवं हि परिसंख्याय ततॊ धयायेत केवलम विरजस्क मलं नित्यम अनन्तं शुद्धम अव्रणम तस्थुषं पुरुषं सत्त्वम अभेद्यम अजरामरम शाश्वतं चाव्ययं चैव ईशानं बरह्म चाव्ययम युक्तस्य तु महाराज लक्षणान्य उपधारयेत लक्षणं तु परसादस्य यथा तृप्तः सुखं सवपेत निवाते तु यथा दीपॊ जवलेत सनेहसमन्वितः निश्चलॊर्ध्व शिखस तद्वद युक्तम आहुर मनीषिणः पाषाण इव मेघॊत्थैर यथा बिन्दुभिर आहतः नालं चालयितुं शक्यस तथायुक्तस्य लक्षणम शङ्खदुन्दुभिनिर्घॊषैर विविधैर गीतवादितैः करियमाणैर न कम्पेत युक्तस्यैतन निदर्शनम तैलपात्रं यथा पूर्णं कराभ्यां गृह्य पूरुषः सॊपानम आरुहेद भीतस तर्ज्यमानॊ ऽसि पानिभिः संयतात्मा भयात तेषां न पात्राद बिन्दुम उत्सृजेत तथैवॊत्तरमाणस्य एकाग्रमनसस तथा सथिरत्वाद इन्द्रियाणां तु निश्चलत्वात तथैव च एवं युक्तस्य तु मुनेर लक्षणान्य उपधारयेत स युक्तः पश्यति बरह्म यत तत्परमम अव्ययम महतस तमसॊ मध्ये सथितं जवलनसंनिभम एतेन केवलं याति तयक्त्वा देहम असाक्षिकम कालेन महता राजञ शरुतिर एषा सनातनी एतद धि यॊगं यॊगानां किम अन्यद यॊगलक्षणम विज्ञाय तद धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः [या] तथैवॊत्क्रममाणं तु शृणुष्वावहितॊ नृप पद्भ्याम उत्क्रममाणस्य वैष्नवं सथानम उच्यते जङ्घाभ्यां तु वसून देवान आप्नुयाद इति नः शरुतम जानुभ्यां च महाभागान देवान साध्यान अवाप्नुयात पायुनॊत्क्रममाणस तु मैत्रं सथानम अवाप्नुयात पृथिवीं जघनेनाथ ऊरुभ्यां तु परजापतिम पार्श्वाभ्यां मरुतॊ देवान नासाभ्याम इन्दुम एव च बाहुभ्याम इन्द्रम इत्य आहुर उरसा रुद्रम एव च गरीवायास तम ऋषिश्रेष्ठं नरम आप्नॊत्य अनुत्तमम विश्वे देवान मुखेनाथ दिशः शरॊत्रेण चाप्नुयात घराणेन गन्धवहनं नेत्राभ्यां सूर्यम एव च भरूभ्यां चैवाश्विनौ देवौ ललातेन पितॄन अथ बरह्माणम आप्नॊति विभुं मूर्ध्ना देवाग्रजं तथा एतान्य उत्क्रमण सथानान्य उक्तानि मिथिलेश्वर अरिष्टानि तु वक्ष्यामि विहितानि मनीसिभिः संवत्सरवियॊगस्य संभवेयुः शरीरिणः यॊ ऽरुन्धतीं न पश्येत दृष्टपूर्वां कदा चन तथैव धरुवम इत्य आहुः पूर्णेन्दुं दीपम एव च खण्डाभासं दक्षिणतस ते ऽपि संवत्सरायुषः परचक्षुषि चात्मानं ये न पश्यन्ति पार्थिव आत्मछाया कृती भूतं ते ऽपि संवत्सरायुषः अतिद्युतिर अतिप्रज्ञा अप्रज्ञा चाद्युतिस तथा परकृतेर विक्रियापत्तिः सॊ मासान मृत्युलक्षणम दैवतान्य अवजानाति बराह्मणैश च विरुध्यते कृष्ण शयाव छवि छायः सॊ मासान मृत्युलक्षणम शीर्णनाभि यथा चक्रं छिद्रं सॊमं परपश्यति तथैव च सहस्रांशुं सप्तरात्रेण मृत्युभाज शवगन्धम उपाघ्राति सुरभिं पराप्य यॊ नरः देवतायतनस्थस तु सॊ रात्रेण स मृत्युभाज कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागिता संज्ञा लॊपॊ निरूस्मत्वं सद्यॊ मृत्युनिदर्शनम अकस्माच च सरवेद्यस्य वामम अक्षिनराधिप मूर्धतश चॊत्पतेद धूमः सद्यॊ मृत्युनिदर्शनम एतावन्ति तव अरिष्टानि विदित्वा मानवॊ ऽऽतमवान निशि चाहनि चात्मानं यॊजयेत परमात्मनि परतीक्षमाणस तत कालं यत कालं परति तद भवेत अथास्य नेष्टं मरणं सथातुम इच्छेद इमां करियाम सर्वगन्धान रसांश चैव धारयेत समाहितः तथा हि मृत्युं जयति तत्परेणान्तर आत्मना ससांख्य धारणं चैव विदित्वा मनुजर्षभ जयेच च मृत्युं यॊगेन तत्परेणान्तर आत्मना गच्छेत पराप्याक्षयं कृत्स्नम अजन्म शिवम अव्ययम शाश्वतं सथानम अचलं दुष्प्रापम अकृतात्मभिः [या] अव्यक्तस्थं परं यत तत पृष्टस ते ऽहं नराधिप परं गुह्यम इमं परश्नं शृणुष्वावहितॊ नृप यथार्षेणेह विधिना चरतावमतेन ह मयादित्याद अवाप्तानि यजूंसि मिथिलाधिप महता तपसा देवस तपिष्ठः सेवितॊ मया परीतेन चाहं विभुना सूर्येणॊक्तस तदानघ वरं वृणीष्व विप्रर्षे यद इष्टं ते सुदुर्लभम तत ते दास्यामि परीतात्मा मत्प्रसादॊ हि दुर्लभः ततः परनम्य शिरसा मयॊक्तस तपतां वरः यजूंसि नॊपयुक्तानि कषिप्रम इच्छामि वेदितुम ततॊ मां भगवान आह वितरिष्यामि ते दविज सरस्वतीह वाग भूता शरीरं ते परवेक्ष्यति ततॊ माम आह भगवान आस्यं सवं विवृतं कुरु विवृतं च ततॊ मे ऽऽसयं परविष्टा च सरस्वती ततॊ विदह्यमानॊ ऽहं परविष्टॊ ऽमभस तदानघ अविज्ञानाद अमर्षाच च भास्करस्य महात्मनः ततॊ विदह्यमानं माम उवाच भगवान रविः मुहूर्तं सह्यतां दाहस ततः शीती भविष्यति शीती भूतं च मां दृष्ट्वा भगवान आह भास्करः परतिष्ठास्यति ते वेदः सॊत्तरः सखिलॊ दविज कृत्स्नं शतपथं चैव परणेष्यसि दविजर्षभ तस्यान्ते चापुनर्भावे बुद्धिस तव भविष्यति पराप्स्यसे च यद इष्टं तत सांक्य यॊगेप्सितं पदम एतावद उक्त्वा भगवान अस्तम एवाभ्यवर्तत ततॊ ऽनुव्याहृतं शरुत्वा गते देवे विभावसौ गृहम आगत्य संहृष्टॊ ऽचिन्तयं वै सरस्वतीम ततः परवृत्तातिशुभा सवरव्यञ्जन भूषिता ओंकारम आदितः कृत्वा मम देवी सरस्वती ततॊ ऽहम अर्घ्यं विधिवत सरस्वत्यै नयवेदयम तपतां च वरिष्ठाय निषण्णस तत्परायनः ततः शतपथं कृत्स्नं सहरस्य ससंग्रहम चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह कृत्वा चाध्ययनं तेषां शिष्याणां शतम उत्तमम विप्रियार्थं सशिष्यस्य मातुलल्स्य महात्मनः ततः सशिष्येण मया सूर्येणेव गभस्तिभिः वयाप्तॊ यज्ञॊ महाराज पितुस तव महात्मनः मिषतॊ देवलस्यापि ततॊ ऽरधं हृतवान अहम सववेद दक्षिणायाथ विमर्दे मातुलेन ह सुमन्तु नाथ पैलेन तथ जैमिनिना च वै पित्रा ते मुनिभिश चैव ततॊ ऽहम अनुमानितः दश पञ्च च पराप्तानि यजूंस्य अर्कान मयानघ तथैव लॊमहर्षाच च पुराणम अवधारितम बीजम एतत पुरस्कृत्य देवीं चैव सरस्वतीम सूर्यस्य चानुभावेन परवृत्तॊ ऽहं नराधिप कर्तुं शतपथं वेदम अपूर्वं कारितं च मे यथाभिलसितं मार्थं तथा तच चॊपपादितम शिष्याणाम अखिलं कृत्स्नम अनुज्ञातं ससंग्रहम सर्वे च शिष्याः शुचयॊ गताः परमहर्षिताः शाखाः पञ्चदशेमास तु विद्या भास्करदर्शिताः परतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तद अनुचिन्तयम किम अत्र बरह्मण्यम ऋतं किं च वेद्यम अनुत्तमम चिन्तये तत्र चागत्य गन्धर्वॊ माम अपृच्छत विश्वावसुस ततॊ राजन वेदान्तज्ञानकॊविदः चतुर्विंशतिकान परश्नान पृष्ट्वा वेदस्य पार्थिव पञ्चविंशतिमं परश्नं पप्रच्छान्विक्षिकीं तथा विश्वा विश्वं तथाश्वाश्वं मित्रं वरुणम एव च जञानं जञेयं तथाज्ञॊ ऽजञः कस तपा अपता तथा सूर्यादः सूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च वेद्यावेद्यं तथा राजन्न अचलं चलम एव च अपूर्वम अक्षयं कषय्यम एतत परश्नम अनुत्तमम अथॊक्तश च मया राजन राजा गन्धर्वसत्तमः पृष्टवान अनुपूर्वेण परश्नम उत्तमम अर्थवत मुहूर्तं मृष्यतां तावद यावद एनं विचिन्तये बाधम इत्य एव कृत्वा स तूस्नीं गन्धर्व आस्थितः ततॊ ऽनवचिन्तयम अहं भूयॊ देवीं सरस्वतीम मनसा स च मे परश्नॊ दध्नॊ घृतम इवॊद्धृतम तत्रॊपनिषदं चैव परिशेषं च पार्थिव मघ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकीं पराम चतुर्थी राजशार्दूल विद्यैषा साम्परायिकी उदीरिता मया तुभ्यं पञ्चविंशे ऽधि धिष्ठिता अथॊतस तु मया राजन राजा विश्वावसुस तदा शरूयतां यद भवान अस्मान परश्नं संपृष्टवान इह विश्वा विश्वेति यद इदं गन्धर्वेन्द्रानुपृच्छसि विश्वाव्यक्तं परं विद्याद भूतभव्य भयंकरम तरिगुणं गुणकर्तृत्वाद अशिश्वॊ निष्कलस तथा अश्वस तथैव मिथुनम एवम एवानुदृश्यते अव्यक्तं परकृतिं पराहुः पुरुषेति च निर्गुणम तथैव मित्रं पुरुषं वरुणं परकृतिं तथा जञानं तु परकृतिं पराहुर जञेयं निष्कलम एव च अज्ञश च जञश च पुरुषस तस्मान निष्कल उच्यते कस तपा अतपाः परॊक्ताः कॊ ऽसौ पुरुष उच्यते तपाः परकृतिर इत्य आहुर अतपा निष्कलः समृतः तथैवावेद्यम अव्यक्तं वेधः पुरुष उच्यते चलाचलम इति परॊक्तं तवया तद अपि मे शृणु चलां तु परकृतिं पराहुः कारणं कषेप सर्गयॊः अक्षेप सर्गयॊः कर्ता निश्चलः पुरुषः समृतः अजाव उभाव अप्रजनुचाक्षयौ चाप्य उभाव अपि अजौनित्याव उभौ पराहुर अध्यात्मगतिनिश्चयाः अक्षयत्वात परजनने अजम अत्राहुर अव्ययम अक्षयं पुरुषं पराहुः कषयॊ हय अस्य न विद्यते गुणक्षयत्वात परकृतिः कर्तृत्वाद अक्षयं बुधाः एषा ते ऽऽनवीक्षिकी विद्या चतुर्थी साम्परायिकी विद्यॊपेतं धनं कृत्वा कर्मणा नित्यकर्मणि एकान्तदर्शना वेदाः सर्वे विश्वावसॊ समृताः जायन्ते च मरियन्ते च यस्मिन्न एते यतश चयुताः वेदार्थं ये न जानन्ति वेद्यं गन्धर्वसत्तम साङ्गॊपाङ्गान अपि यदि पञ्च वेदान अधीयते वेद वेद्यं न जानीते वेद भारवहॊ हि सः यॊ घृतार्थी खरी कषीरं मथेद गन्धर्वसत्तम विष्ठां तत्रानुपश्येत न मन्दं नापि वा घृतम तथा वेद्यम अवेद्यं च वेद विद्यॊ न विन्दति स केवलं मूढ मतिर जञानभार वहः समृतः दरष्टव्यौ नित्यम एवैतौ तत्परेणान्तर आत्मना यथास्य जन्म निधने न भवेतां पुनः पुनः अजस्रं जन्म निधनं चिन्तयित्वा तरयीम इमाम परित्यज्य कषयम इह अक्षयं धर्मम आस्थितः यदा तु पश्यते ऽतयन्तम अहन्य अहनि काश्यप तदा स केवली भूतः सद्विंसम अनुपश्यति अन्यश च शश्वद अव्यक्तस तथान्यः पञ्चविंशकः तस्य दवाव अनुपश्येत तम एकम इति साधवः तेनैतन नाभिजानन्ति पञ्चविंशकम अच्युतम जन्ममृत्युभयाद यॊगाः सांख्याश च परमैषिणः [विष्वावसु] पञ्चविंशं यद एतत ते परॊक्तं बराह्मणसत्तम तथा तन न तथा वेति तद भवान वक्तुम अर्हति जैगीसव्यस्यासितस्य देवलस्य च मे शरुतम पराशरस्य विप्रर्षेर वार्षगण्यस्य धीमतः भिक्षॊः पञ्चशिखस्याथ कपिलस्य शुकस्य च गौतमस्यार्ष्टिषेणस्य गर्गस्य च महात्मनः नारदस्यासुरेश चैव पुलस्त्यस्य च धीमतः सनत्कुमारस्य ततः शुक्रस्य च महात्मनः कश्यपस्य पितुश चैव पूर्वम एव मया शरुतम तदनन्तरं च रुद्रस्य विश्वरूपस्य धीमतः दैवतेभ्यः पितृभ्यश च दैत्येभ्यश च ततस ततः पराप्तम एतन मया कृत्स्नं वेद्यं नित्यं वदन्त्य उत तस्मात तद वै भवद बुद्ध्या शरॊतुम इच्छामि बराह्मण भवान परवर्हः शास्त्राणां परगल्भश चातिबुद्धिमान न तवाविदितं किं चिद भवाञ शरुतिनिधिः समृतः कथ्यते देवलॊके च पितृलॊके च बराह्मण बरह्मलॊकगताश चैव कथयन्ति महर्षयः पतिश च तपतां शश्वद आदित्यस तव भासते सांख्यज्ञानं तवया बरह्मन्न अवाप्तं कृत्स्नम एव च तथैव यॊगज्ञानं च याज्ञवल्क्य विशेषतः निःसंदिग्धं परबुद्धस तवं बुध्यमानश चराचरम शरॊतुम इच्छामि तज जञानं घृतं मन्दमयं यथा [या] कृत्स्नधारिणम एव तवां मन्ये गन्धर्वसत्तम जिज्ञाससि च मां राजंस तन निबॊध यथा शरुतम अबुध्यमानां परकृतिं बुध्यते पञ्चविंशकः न तु बुध्यति गन्धर्व परकृतिः पञ्चविंशकम अनेनाप्रतिबॊधेन परधानं परवदन्ति तम सांख्ययॊगाश च तत्त्वज्ञा यथा शरुतिनिदर्शनात पश्यंस तथैवापश्यंश च पश्यत्य अन्यस तथानघ सद्विंशः पञ्चविंशं च चतुर्विंशं च पश्यति न तु पश्यति पश्यंस तु यश चैनम अनुपश्यति पञ्चविंशॊ ऽभिमन्येत नान्यॊ ऽसति परमॊ मम न चतुर्विंशकॊ ऽगराह्यॊ मनुजैर जञानदर्शिभिः मत्स्येवॊदकम अन्वेति परवर्तति परवर्तनात यथैव बुध्यते मत्स्यस तथैषॊ ऽपय अनुबुध्यते सस्नेहः सह वासाच च साभिमानश चनित्यशः स निमज्जति कालस्य यदैकत्वं न बुध्यते उन्मज्जति हि कालस्य ममत्वेनाभिसंवृतः यदा तु मन्यते ऽनयॊ ऽहम अन्य एष इति दविजः तदा स केवली भूतः सद्विंशम अनुपश्यति अन्यश च राजन्न अवरस तथान्यः पञ्चविंशकः तत्स्थत्वाद अनुपश्यन्ति एक एवेति साधवः तेनैतन नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकम अच्युतम जन्ममृत्युभयाद भीता यॊगाः सांख्याश च काश्यप सद्विंसम अनुपश्यन्ति शुचयस तत्परायनाः यदा स केवली भूतः सद्विंशम अनुपश्यति तदा स सर्वविद विद्वान न पुनर्जन्म विन्दति एवम अप्रतिबुद्धश च बुध्यमानश च ते ऽनघ बुद्धश चॊक्तॊ यथातत्त्वं मया शरुतिनिदर्शनात पश्यापश्यं यॊ ऽनुपश्येत कषेमं तत्त्वं च काश्यप केवलाकेवलं चाद्यं पञ्चविंशात परं च यत [विष्वावसु] तथ्यं शुभं चैतद उक्तं तवया भॊः; सम्यक कषेम्यं देवताद्यं यथावत सवस्त्य कषयं भवतश चास्तु नित्यं; बुद्ध्या सदा बुधि युक्तं नमस ते [या] एवम उक्त्वा संप्रयातॊ दिवं स; विभ्राजन वै शरीमत दर्शनेन तुष्टश च तुष्ट्या परयाभिनन्द्य; परदक्षिणं मम कृत्वा महात्मा बरह्मादीनां खेचराणां कषितौ च; ये चाधस्तात संवसन्ते नरेन्द्र तत्रैव तद दर्शनं दर्शयन वै; सम्यक कषेम्यं ये पथं संश्रिता वै सांख्याः सर्वे सांख्यधर्मे रताश च; तद्वद यॊगा यॊगधर्मे रताश च ये चाप्य अन्ये मॊक्षकामा मनुष्यास; तेषाम एतद दर्शनंज्ञान दृष्टम जञानान मॊक्षॊ जायते पूरुषानां; नास्त्य अज्ञानाद एवम आहुर नरेन्द्र तस्माज जञानं तत्त्वतॊ ऽनवेषितव्यं; येनात्मानं मॊक्षयेज जन्ममृत्यॊः पराप्य जञानं बराह्मणात कषत्रियाद वा; वैश्याच छूद्राद अपि नीचाद अभीक्ष्णम शरद्धातव्यं शरद्दधानेन नित्यं; न शरद्धिनं जन्ममृत्यू विशेताम सर्वे वर्णा बराह्मणा बरह्मजाश च; सर्वे नित्यं वयाहरन्ते च बरह्म तत्त्वं शास्त्रं बरह्म बुद्ध्या बरवीमि; सर्वं विश्वं बरह्म चैतत समस्तम बरह्मास्यतॊ बराह्मणाः संप्रसूता; बाहुभ्यां वै कषत्रियाः संप्रसूताः नाभ्यां वैश्याः पादतश चापि शूद्राः; सर्वे वर्णा नान्यथा वेदितव्याः अज्ञानतः कर्म यॊनिं भजन्ते; तां तां राजंस ते यथा यान्त्य अभावम तथा वर्णा जञानहीनाः पतन्ते; घॊराद अज्ञानात पराकृतं यॊनिजालम तस्माज जञानं सर्वतॊ मार्गितव्यं; सर्वत्रस्थ चैतद उक्तं मया ते तस्थौ बरह्मा तस्थिवांश चापरॊ यस; तस्मै नित्यं मॊक्षम आहुर दविजेन्द्राः यत ते पृष्ठं तन मया चॊपदिष्टं; याथातथ्यं तद विशॊकॊ भवस्व राजन गच्छस्वैतद अर्थस्य पारं; सम्यक परॊक्तं सवस्ति ते ऽसत्व अत्र नित्यम [भी] स एवम अनुशास्तस तु याज्ञवल्क्येन धीमता परीतिमान अभवद राजा मिथिलाधिपतिस तदा गते मुनिवरे तस्मिन कृते चापि परदक्षिणे दैवरातिर नरपतिर आसीनस तत्र मॊक्षवित गॊकॊतिं सपर्शयाम आस हिरण्यस्य तथैव च रत्नाञ्जलिम अथैकं च बराह्मणेभ्यॊ ददौ तदा विदेहराज्यं च तथा परतिष्ठाप्य सुतस्य वै यति धर्मम उपासंश चाप्य अवसन मिथिलाधिपः सांख्यज्ञानम अधीयानॊ यॊगशास्त्रं च कृत्स्नशः धर्माधर्मौ च राजेन्द्र पराकृतं परिगर्हयन अनन्तम इति कृत्वा स नित्यं केवलम एव च धर्माधर्मौ पुण्यपापे सत्यासत्ये तथैव च जन्ममृत्यू च राजेन्द्र पराकृतं तद अचिन्तयत बरह्माव्यक्तस्य कर्मेदम इति नित्यं नराधिप पश्यन्ति यॊगाः सांख्याश च सवशास्त्रकृतलक्षणाः इष्टानिष्ट वियुक्तं हि तस्थौ बरह्म परात परम नित्यं तम आहुर विद्वांसः शुचिस तस्माच छुचिर भव दीयते यच च लभते दत्तं यच चानुमन्यते ददाति च नरश्रेष्ठ परतिगृह्णाति यच च ह ददात्य अव्यक्तम एवैतत परतिगृह्णाति तच च वै आत्मा हय एवात्मनॊ हय एकः कॊ ऽनयस तवत्तॊ ऽधिकॊ भवेत एवं मन्यस्व सततम अन्यथा मा विचिन्तय यस्याव्यक्तं न विदितं सगुणं निर्गुणं पुनः तेन तीर्थानि यज्ञाश च सेवितव्याविपश्चिता न सवाध्यायैस तपॊभिर वा यज्ञैर वा कुरुनन्दन लभते ऽवयक्तसंस्थानं जञात्वाव्यक्तं महीपते तथैव महतः सथानम आहंकारिकम एव च अहंकारात परं चापि सथानानि समवाप्नुयात ये तव अव्यक्तात परं नित्यं जानते शास्त्रतत्पराः जन्ममृत्युवियुक्तं च वियुक्तं सद असच च यत एतन मयाप्तं जनकात पुरस्तात; तेनापि चाप्तं नृप याज्ञवल्क्यात जञानं विशिष्टं न तथा हि यज्ञा; जञानेन दुर्गं तरते न यज्ञैः दुर्गं जन्म निधनं चापि राजन; न भूतिकं जञानविदॊ वदन्ति यज्ञैस तपॊभिर नियमैर वरतैश च; दिवं समासाद्य पतन्ति भूमौ तस्माद उपासस्व परं महच छुचि; शिवं विमॊक्षं विमलं पवित्रम कषेत्रज्ञवित पार्थिव जञानयज्ञम; उपास्य वै तत्त्वम ऋषिर भविष्यसि उपनिषदम उपाकरॊत तदा वै जनक नृपस्य पुरा हि याज्ञवल्क्यः यद उपगणितशाश्वताव्ययं तच; छुभम अमृतत्वम अशॊकम ऋच्छतीति [य] ऐश्वर्यं वा महत पराप्य धनं वा भरतर्षभ दीर्घम आयुर अवाप्याथ कथं मृत्युम अतिक्रमेत तपसा वा सुमहता कर्मणा वा शरुतेन वा रसायन परयॊगैर वा कैर नॊपैति जरान्तकौ [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम भिक्षॊः पञ्चशिखस्येह संवादं जनकस्य च वैदेहॊ जनकॊ राजा महर्षिं वेद वित्तमम पर्यपृच्छत पञ्चशिखं छिन्नधर्मार्थसंशयम केन वृत्तेन भगवन्न अतिक्रामेज जरान्तकौ तपसा वाथ बुद्ध्या वा कर्मणा वा शरुतेन वा एवम उक्तः स वैदेहं परत्युवाच परॊक्षवित निवृत्तिर नैतयॊर अस्ति नानिवृत्तिः कथं चन न हय अहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः कषपाः सॊ ऽयं परपद्यते ऽधवानं चिराय धरुवम अध्रुवः सर्वभूतसमुच्छेदः सरॊतसेवॊह्यते सदा उह्यमानं निमज्जन्तम अप्लवे कालसागरे जरामृत्युमहाग्राहे न कश चिद अभिपद्यते नैवास्य भविता कश चिन नासौ भवति कस्य चित पथि संगतम एवेदं दारैर अन्यैश च बन्धुभिः नायम अत्यन्तसंवासॊ लब्धपूर्वॊ हि केन चित कषिप्यन्ते तेन तेनैव निष्टनन्तः पुनः पुनः कालेन जाता जाता हि वायुनेवाभ्र संचयाः जरा मृयू हि भूतानां खादितारौ वृकाव इव बलिनां दुर्बलानां च हरस्वानां महताम अपि एवं भूतेषु भूतेषु नित्यभूताध्रुवेषु च कथं हृष्येत जातेषु मृतेषु च कथं जवरेत कुतॊ ऽहम आगतः कॊ ऽसमि कव गमिष्यामि कस्य वा कस्मिन सथितः कव भविता कस्मात किम अनुशॊचसि दरष्टा सवर्गस्य न हय अस्ति तथैव नरकस्य च आगमांस तव अनतिक्रम्य दद्याच चैव यजेत च [य] अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम कः पराप्तॊ विनयं बुद्ध्या मॊक्षतत्त्वं वदस्व मे संन्यस्यते यथात्मायं संन्यस्तात्मा यथा च यः परं मॊक्षस्य यच चापि तन मे बरूहि पितामह [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम जनकस्य च संवादं सुलभायाश च भारत संन्यासफलिकः कश चिद बभूव नृपतिः पुरा मैथिलॊ जनकॊ नाम धर्मध्वज इति शरुतः स वेदे मॊक्षशास्त्रे च सवे च शास्त्रे कृतागमः इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधाम इमाम तस्य वेदविदः पराज्ञाः शरुत्वा तां सादु वृत्तताम लॊकेषु सपृहयन्त्य अन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वर अथ धर्मयुगे तस्मिन यॊगधर्मम अनुष्ठिता महीम अनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी तया जगद इदं संवम अतन्त्या मिथिलेश्वरः तत्र तत्र शरुतॊ मॊक्षे कथ्यमानस तरिदन्दिभिः सा सुसूक्ष्मां कथां शरुत्वा तथ्यं नेति ससंशया दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह ततः सा विप्रहायाथ पूर्वरूपं हि यॊगतः अबिभ्रद अनवद्याङ्गी रूपम अन्यद अनुत्तमम चक्षुर निमेष मात्रेण लघ्व अस्त्रगतिगामिनी विदेहानां पुरीं सुभ्रूर जगाम कमलेक्षणा सा पराप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम भैक्षचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं वपुस तथा केयं कस्य कुतॊ वेति बभूवागत विस्मयः ततॊ ऽसयाः सवागतं कृत्वा वयादिश्य च वरासनम पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्य अतर्पयत अथ भुक्तवती परीता राजानं मन्त्रिभिर वृतम सर्वभाष्यविदां मध्ये चॊदयाम आस भिक्षुकी सुलभा तव अस्य धर्मेषु मुक्तॊ नेति ससंशया सत्त्वं सत्त्वेन यॊगज्ञा परविवेश महीपते नेत्राभ्यां नेत्रयॊर अस्य रश्मीन संयॊज्य रश्मिभिः सा सम संचॊदयिष्यन्तम्यॊग बन्धैर बबन्ध ह जनकॊ ऽपय उत्स्मयन राजा भावम अस्या विशेषयन परतिजग्राह भावेन भावम अस्या नृपॊत्तमः तद एकस्मिन्न अधिष्ठाने संवादः शरूयताम अयम छत्त्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश च तरिदण्डके भगवत्याः कव चर्येयं कृता कव च गमिष्यसि कस्य च तवं कुतॊ वेति पप्रच्छैनां महीपतिः शरुते वयसि जातौ च सद्भावॊ नाधिगम्यते एष्व अर्थेषूत्तरं तस्मात परवेद्यं तः समागमे छत्त्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि सर्वशः स तवां संमन्तुम इच्छामि माहार्हासि मता हि मे यस्माच चैतन मया पराप्तं जञानं वैशेषिकं पुरा यस्य नान्यः परवक्तास्ति मॊक्षे तम अपि मे शृणु पाराशर्यस गॊत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः भिक्षॊः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः सांख्यज्ञाने तथा यॊगे महीपाल विधौ तथा तरिविधे मॊक्षधर्मे ऽसमिन गताध्वा छिन्नसंशयः स यथाशास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिव्रजन वार्षिकांश चतुरॊ मासान पुरा मयि सुखॊषितः तेनाहं सांक्य मुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः शरावितस तरिविधं मॊक्षं न च राज्याद विचालिथ सॊ ऽहं ताम अखिलां वृत्तिं तरिविधां मॊक्षसंहिताम मुक्तरागश चराम्य एकः पदे परमके सथितः वैराग्यं पुनर एतस्य मॊक्षस्य परमॊ विधिः जञानाद एव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते जञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन पराप्यते महत महद दवन्द्वप्रमॊक्षाय सा सिद्धिर या वयॊ ऽतिगा सेयं परमिका बुद्धिः पराप्ता निर्द्वन्द्वता मया इहैव गतमॊहेन चरता मुक्तसङ्गिना यथा कषेत्रं मृदू भूतम अद्भिर आप्लावितं तथा जनयत्य अङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत पुनर्भवम यथा चॊत्तापितं बीजं कपाले यत्र यत्र वा पराप्याप्य अङ्कुर हेतुत्वम अबीजत्वान न जायते तद्वद भगवता तेन शिखा परॊक्तेन भिक्षुणा जञानं कृतम अबीजं मे विषयेषु न जायते नाभिषज्जति कस्मिंश चिन नानर्थे न परिग्रहे नाभिरज्यति चैतेषु वयर्थत्वाद रागदॊषयॊः यश च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत सव्यं वास्या च यस तक्षेत समाव एताव उभौ मम सुखी सॊ ऽहम अवाप्तार्थः समलॊक्षाश्म काञ्चनः मुक्तसङ्गः सथितॊ राज्ये विशिष्टॊ ऽनयैस तरिदन्दिभिः मॊक्षे हि तरिविधा निष्ठा दृष्टा पूर्वैर महर्षिभिः जञानं लॊकॊत्तरं यच च सर्वत्यागश च कर्मणाम जञाननिष्ठां वदन्त्य एके मॊक्षशास्त्रविदॊ जनाः कर्म निष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः परहायॊभयम अप्य एतज जञानं कर्म च केवलम तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना यमे च नियमे चैव दवेषे कामे परिग्रहे माने दम्भे तथा सनेहे सदृशास ते कुटुम्बिभिः तरिदण्डादिषु यद्य अस्ति मॊक्षॊ जञानेन केन चित छत्त्रादिषु कथं न सयात तुल्यहेतौ परिग्रहे येन येन हि यस्यार्थः कारणेनेह कस्य चित तत तद आलम्बते दरव्यं सर्वः सवे सवे परिग्रहे दॊषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यॊ वरजत्य आश्रमान्तरम उत्सृजन परिगृह्नंश च सॊ ऽपि सङ्गान न मुच्यते आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मनि राजर्षिभिक्षुकाचार्या मुच्यन्ते केन केतुना अथ सत्याधिपत्ये ऽपि जञानेनैवेह केवलम मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके सथितः कासाय धारणं मौन्द्यं तरिविष्टब्धः कमन्दलुः लिङ्गान्य अत्यर्थम एतानि न मॊक्षायेति मे मतिः यदि सत्य अपि लिङ्गे ऽसमिञ जञानम एवात्र कारणम निर्मॊक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम अथ वा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः किं तद एवार्थसामान्य छत्त्रादिषु न लक्ष्यते आकिंचन्ये च मॊक्षॊ ऽसति कैंचन्ये नास्ति बन्धनम कैंचन्ये चेतरे चैव जन्तुर जञानेन मुच्यते तस्माद धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे बन्धनायतनेष्व एषु विद्ध्य अबन्धे पदे सथितम राज्यैश्वर्यमयः पाशः सनेहायतन बन्धनः मॊक्षाश्म निशितेनेह छिन्नस तयागासिना मया सॊ ऽहम एवंगतॊ मुक्तॊ जातास्थस तवयि भिक्षुकि अयथार्थॊ हि ते वर्णॊ वक्ष्यामि शृणु तन मम सौकुमार्यं तथारूपं वपुर अग्र्यं तथा वयः तवैतानि समस्तानि नियमश चेति संशयः यच चाप्य अननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम मुक्तॊ ऽयं सयान न वेत्य अस्माद धर्षितॊ मत्परिग्रहः न च कामसमायुक्ते मुक्ते ऽपय अस्ति तरिदण्डकम न रक्ष्यते तवया चेदं न मुक्तस्यास्ति गॊपना मत पक्षसंश्रयाच चायं शृणु यस ते वयतिक्रमः आश्रयन्त्याः सवभावेन मम पूर्वपरिग्रहम परवेशस ते कृतः केन मम रास्त्रे पुरे तथा कस्य वा संनिसर्गात तवं परविष्टा हृदयं मम वर्णप्रवर मुख्यासि बराह्मणी कषत्रियॊ हय अहम नावयॊर एकयॊगॊ ऽसति मा कृथा वर्णसंकरम वर्तसे मॊक्षधर्मेषु गार्हस्थ्ये तव अहम आश्रमे अयं चापि सुकस्तस ते दवितीयॊ ऽऽशरमसंकरः सगॊत्रां वासगॊत्रां वा न वेद तवां न वेत्थ माम सगॊत्रम आविशन्त्यास ते तृतीयॊ गॊत्र संकरः अथ जीवति ते भर्ता परॊषितॊ ऽपय अथ वा कव चित अगम्या परभार्येति चतुर्थॊ धर्मसंकरः सा तवम एतान्य अकार्याणि कार्यापेक्षा वयवस्यसि अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्या जञानेन वा पुनः अथ वापि सवतन्त्रास्ति सवदॊषेणेह केन चित यदि किं चिच छरुतं ते ऽसि सर्वं कृतम अनर्थकम इदम अन्यत तृतीयं ते भावस्पर्श विघातकम दुष्टाया लक्ष्यते लिङ्गं परवक्तव्यं परकाशितम न मय्य एवाभिसंधिस ते जयैषिण्या जये कृतः येयं मत्परिषत कृत्स्ना जेतुम इच्छसि ताम अपि तथा हय एवं पुनश च तवं दृष्टिं सवां परतिमुञ्चसि मत पक्षप्रतिघाताय सवपक्षॊद्भावनाय च सा सवेनामर्षजेन तवम ऋद्धिमॊहेन मॊहिता भूयः सृजसि यॊगास्त्रं विषामृतम इवैकधा इच्छतॊर हि दवयॊर लाभः सत्रीपुंसॊर अमृतॊपमः अलाभश चाप्य अरक्तस्य सॊ ऽतर दॊषॊ विषॊपमः मा सप्रक्षीः सधु जानीस्व सवशास्त्रम अनुपालय कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तॊ नेति तवया मम एतत सर्वं परतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितुम सा यदि तवं सवकार्येण यद्य अन्यस्य महीपतेः तत्त्वं सत्त्र परतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितुम न राजानं मृषा गच्छेन न दविजातिं कथंचनन न सत्रियं सत्री गुणॊपेतां हन्युर हय एते मृषा गताः राज्ञां हि बलम ऐश्वर्यं बरह्म बरह्मविदां बलम रूपयौवन सौभाग्यं सत्रीणां बलम अनुत्तमम अत एतैर बलैर एत बलिनः सवार्थम इच्छता आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय हय अनार्जवम सा तवं जातिं शरुतं वृत्तं भावं परकृतिम आत्मनः कृत्यम आगमने चैव वक्तुम अर्हसि तत्त्वतः इत्य एतैर असुखैर वाक्यैर अयुक्तैर असमञ्जसैः परत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न वयकम्पत उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना ततश चारुतरं वाक्यं परचक्रामाथ भासितुम नवभिर नवभिश चैव दॊषैर वाग्बुद्धिदूसनैः अपेतम उपपन्नार्थम अस्ता दशगुणान्वितम सौक्ष्म्यं संख्या करमौ चॊभौ निर्नयः सप्रयॊजनः पञ्चैतान्य अर्थजातानि वाक्यम इत्य उच्यते नृप एषाम एकैकशॊ ऽरथानां सौक्ष्म्यादीनां सुलक्षणम शृणु संसार्यमाणानां पदार्थैः पदवाक्यतः जञानं जञेयेषु भिन्नेषु यथा भेदेन वर्तते तत्रातिशयिनी बुद्धिस तत सौक्ष्म्यम इति वर्तते दॊषाणां च गुणानां च परमाणं परैविभागशः कं चिद अर्थम अभिप्रेत्य सा संख्येत्य उपधार्यताम इदं पूर्वम इदं पश्चाद वक्तव्यं यद विवक्षितम करमयॊगं तम अप्य आहुर वाक्यं वाक्यविदॊ जनाः धर्मार्थकाममॊक्षेषु परतिज्ञाय विशेषतः इदं तद इति वाक्यान्ते परॊच्यते स विनिर्नयः इच्छा दवेषभवैर दुःखैः परकर्षॊ यत्र जायते तत्र या नृपते वृत्तिस तत परयॊजनम इष्यते तान्य एतानि यथॊक्तानि सैक्ष्म्यादीनि जनाधिप एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय उपेतार्थम अभिन्नार्थं नापवृत्तं न चाधिकम नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं तव न गुर्व अक्षरसंबद्धं पराङ्मुख मुखं न च नानृतं न तरिवर्गेण विरुद्धं नाप्य असंक्षृतम न नयूनं कस्त शब्दं वा वयुत्क्रमाभिहितं न च न शेषं नानुकल्पेन निष्कारणम अहेतुकम कामात करॊधाद भयाल लॊभाद दैन्याद आनार्यकात तथा हरीतॊ ऽनुक्रॊशतॊ मानान न वक्ष्यामि कथं चन वक्ता शरॊता च वाक्यं च यदा तवाविकलं नृप समम एति विवक्षायां तदा सॊ ऽरथः परकाशते वक्तव्ये तु यदा वक्ता शरॊतारम अवमन्यते सवार्थम आह परार्थं वा तदा वाक्यं न रॊहति अथ यः सवार्थम उत्सृज्य परार्थं पराह मानवः विशङ्का जायते तस्मिन वाक्यं तद अपि दॊषवत यस तु वक्ता दवयॊर अर्थम अविरुद्धं परभासते शरॊतुश चैवात्मनश चैव स वक्ता नेतरॊ नृप तदर्थवद इदं वाक्यम उपेतं वाक्यसंपदा अविक्षिप्त मना राजन्न एकाग्रः शरॊतुम अर्हसि कासि कस्य कुतॊ वेति तवयाहम अभिचॊदिता तत्रॊत्तरम इदं वाक्यं राजन्न एकमनाः शृणु यथा जतु च काष्ठं च पांसवश चॊद बिन्दुभिः सुश्लिष्टानि तथा राजन परानिनाम इह संभवः शब्दः सपर्शॊ रसॊ रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च पृथग आत्मा दशात्मानः संश्लिष्टा जतु काष्ठवत न चैषां चॊदना का चिद अस्तीत्य एष विनिश्चयः एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्य आत्मनि तथा परे न वेद चक्षुश चक्षुस तवं शरॊत्रं नात्मनि वर्तते तथैव वयभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम संश्लिष्टा नाभिजायन्ते यथाप इह पांसवः बाह्यान अन्यान अपेक्षन्ते गुणांस तान अपि मे शृणु रूपं चक्षुः परकाशश च दर्शने हेतवस तरयः यथैवात्र तथान्येषु जञानज्ञेयेषु हेतवः जञानज्ञेयान्तरे तस्मिन मनॊ नामापरॊ गुणः विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी दवादशस तव अपरस तत्र बुद्धिर नाम गुणः समृतः येन संशय पूर्वेषु बॊद्धव्येषु वयवस्यति अथ दवादशके तस्मिन सत्त्वं नामापरॊ गुणः महासत्त्वॊ ऽलपसत्त्वॊ वा जन्तुर येनानुमीयते कषेत्रज्ञ इति चाप्य अन्यॊ गुणस तत्र चतुर्दशः ममायम इति येनायं मन्यते न च मन्यते अथ पञ्चदशॊ राजन गुणस तत्रापरः समृतः पृथक कला समूहस्य सामग्र्यं तद इहॊच्यते गुणस तव एवापरस तत्र संघात इति सॊदशः आकृतिर वयक्तिर इत्य एतौ गुणौ यस्मिन समाश्रितौ सुखदुःखे जरामृत्यू लाभालाभौ परियाप्रिये इति चैकॊनविंशॊ ऽयं दवन्द्वयॊग इति समृतः ऊर्ध्वम एकॊनविंशत्याः कालॊ नामापरॊ गुणः इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां परभवाप्ययम विश्मकश चैष संघातॊ महाभूतानि पञ्च च सदसद भावयॊगौ च गुणाव अन्यौ परकाशकौ इत्य एवं विंशतिश चैव गुणाः सप्त च ये समृताः विधिः शुक्रं बलं चेति तरय एते गुणाः परे एकविंशश च दश च कलाः संख्यानतः समृताः समग्रा यत्र वर्तन्ते तच छरीरम इति समृतम अव्यक्तं परकृतिं तव आसां कलानां कश चिद इच्छति वयक्तं चासां तथैवान्यः सथूलदर्शी परपश्यति अव्यक्तं यदि वा वयक्तं दवयीम अथ चतुष्टयीम परकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्य अध्यात्मचिन्तकाः सेयं परकृतिर अव्यक्ता कलाभिर वयक्ततां गता अहं च तवं च राजेन्द्र ये चाप्य अन्ये शरीरिणः बिन्दुन्यासादयॊ ऽवस्थाः शुक्रशॊनित संभवाः यासाम एव निपातेन कललं नाम जायते कललाद अर्बुदॊत्पत्तिः पेशी चाप्य अर्बुदॊद्भवा पेश्यास तव अङ्गाभिनिर्वृत्तिर नखरॊमाणि चाङ्गतः संपूर्णे नवमे मासे जन्तॊर जातस्य मैथिल जायते नाम रूपत्वं सत्री पुमान वेति लिङ्गतः जातमात्रं तु तद रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि कौमार रूपम आपन्नं रूपतॊ न पलभ्यते कौमाराद यौवनं चापि सथाविर्यं चापि यौवनात अनेन करमयॊगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते कलानां पृथग अर्थानां परतिभेदः कषणे कषणे वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात तु न विभाव्यते न चैषाम अप्ययॊ राजँल लक्ष्यते परभवॊ न च अवस्थायाम अवस्थायां दीपस्येवार्चिषॊ गतिः तस्याप्य एवं परभावस्य सदश्वस्येव धावतः अजस्रं सर्वलॊकस्य कः कुतॊ वा न वा कुतः कस्येदं कस्य वा नेदं कुतॊ वेदं न वा कुतः संबन्धः कॊ ऽसति भूतानां सवैर अप्य अवयवैर इह यथादित्यान मणेश चैव वीरुद्भ्यश चैव पावकः भवेत्य एवं समुदयात कलानाम अपि जन्तवः आत्मन्य एवात्मनात्मानं यथा तवम अनुपश्यसि एवम एवात्मनात्मानम अन्यस्मिन किं न पश्यसि यद्य आत्मनि परस्मिंश च समताम अध्यवस्यसि अथ मां कासि कस्येति किमर्थम अनुपृच्छसि इदं मे सयाद इदं नेति दवन्द्वैर मुक्तस्य मैथिल कासि कस्य कुतॊ वेति वचने किं परयॊजनम रिपौ मित्रे ऽथ मध्यस्थे विजये संधिविग्रहे कृतवान यॊ महीपाल किं तस्मिन मुक्तलक्षणम तरिवर्गे सप्तधा वयक्तं यॊ न वेदेह कर्मसु सङ्गवान यस तरिवर्गे च किं तस्मिन मुक्तलक्षणम परिये चैवाप्रिये चैव दुर्बले बलवत्य अपि यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन मुक्तलक्षणम तद अमुक्तस्य ते मॊक्षे यॊ ऽभिमानॊ भवेन नृप सुहृद्भिः स निवार्यस ते विचित्तस्येव भेषजैः तानि तान्य अनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्य अरिंदम आत्मनात्मनि संपश्येत किं तस्मिन मुक्तलक्षणम इमान्य अन्यानि सूक्ष्माणि मॊक्षम आश्रित्य कानि चित चतुरङ्ग परवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु य इमां पृथिवीं कृत्स्नाम एकछत्त्रां परशास्ति ह एकम एव स वै राजा पुरम अध्यावसत्य उत तत पुरे चैकम एवास्य गृहं यद अधितिष्ठति गृहे शयनम अप्य एकं निशायां यत्र लीयते शय्यार्धं तस्य चाप्य अत्र सत्रीपूर्वम अधितिष्ठति तद अनेन परसङ्गेन फलेनैवेह युज्यते एवम एवॊपभॊगेषु भॊजनाच छादनेषु च गुणेषु परिमेयेषु निग्रहानुग्रहौ परति परतन्त्रः सदा राजा सवल्पे सॊ ऽपि परसज्यते संधिविग्रहयॊगे च कुतॊ राज्ञः सवतन्त्रता सत्रीषु करीदा विहारेषु नित्यम अस्यास्वतन्त्रता मन्त्रे चामात्य समितौ कुत एव सवतन्त्रता यदा तव आज्ञापयत्य अन्यांस तदास्यॊक्ता सवतन्त्रता अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस तस्मिन गुणे सथितः सवप्तु कामॊ न लभते सवप्तुं कार्यार्थिभिर जनैः शयने चाप्य अनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यते ऽवशः सनाह्य आलभ पिब पराश जुहुध्य अग्नीन यजेति च वदस्य शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः अभिगम्याभिगम्यैनं याचन्ते सततं नराः न चाप्य उत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनात दाने कॊशक्षयॊ हय अस्य वैरं चाप्य अरयच्छतः कषणेनास्यॊपवर्तन्ते दॊषा वैराग्य कारकाः पराज्ञाञ शूरांस तथैवाध्यान एकस्थाने ऽपि शङ्कते भयम अप्य अभये राज्ञॊ यैश च नित्यम उपास्यते यदा चैते परदुष्यन्ति राजन ये कीर्तिता मया तदैवास्य भयं तेभ्यॊ जायते पश्य यादृशम सर्वः सवे सवे गृहे राजा सर्वः सवे सवे गृहे गृही निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस तुल्यॊ जनकराजभिः पुत्रा दारास तथैवात्मा कॊशॊ मित्राणि संचयः परैः साधारणा हय एते तैस तैर एवास्य हेतुभिः हतॊ देशः पुरं दग्धं परधानः कुञ्जरॊ मृतः लॊकसाधारणेष्व एषु मिथ्या जञानेन तप्यते अमुक्तॊ मानसैर दुःखैर इछा दवेषप्रियॊद्भवैः शिरॊ रॊगादिभी रॊगैस तथैव विनिपातिभिः दवन्द्वैस तैस तैर उपहतः सर्वतः परिशङ्कितः बहु परत्यर्थिकं राज्यम उपास्ते गणयन निशाः तद अल्पसुखम अत्यर्थं बहुदुःखम असारवत कॊ राज्यम अभिपद्येत पराप्य चॊपशमं लभेत ममेदम इति यच चेदं पुरं रास्त्रं च मन्यसे बलं कॊशम अमात्यांश च कस्यैतानि न वा नृप मित्रामात्यं पुरं रास्त्रं दन्दः कॊशॊ महीपतिः सप्ताङ्गश चक्रसंघातॊ राज्यम इत्य उच्यते नृप सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य तरिदण्डस्येव तिष्ठतः अन्यॊन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतॊ ऽधिकः तेषु तेषु हि कालेषु तत तद अङ्गं विशिष्यते येन यत सिध्यते कार्यं तत पराधान्याय कल्पते सप्ताङ्गश चापि संघातस तरयश चान्ये नृपॊत्तम संभूय दशवर्गॊ ऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत यश च राजा महॊत्साहः कषत्रधर्मरतॊ भवेत स तुष्येद दश भागेन ततस तव अन्यॊ दशावरैः नास्त्य असाधारणॊ राजा नास्ति राज्यम अराजकम राज्ये ऽसति कुतॊ धर्मॊ धर्मे ऽसति कुतः परम यॊ ऽपय अत्र परमॊ धर्मः पवित्रं राजराज्ययॊः पृथिवी दक्षिणा यस्य सॊ ऽशवमेधॊ न विद्यते साहम एतानि कर्माणि राज्यदुःखानि मैथिल समर्था शतशॊ वक्तुम अथ वापि सहस्रशः सवदेहे नाभिषङ्गॊ मे कुतः परपरिग्रहे न माम एवंविधां मुक्ताम ईदृशं वक्तुम अर्हसि ननु नाम तवया मॊक्षः कृत्स्नः पञ्च शिखाच छरुतः सॊपायः सॊपनिषदः सॊपासङ्गः सनिश्चयः तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशान आक्रम्य तिष्ठतः छत्त्रादिषु विशेषेषु कथं सङ्गः पुनर नृप शरुतं ते न शरुतं मन्ये मिथ्या वापि शरुतं शरुतम अथ वा शरुतसंकाशं शरुतम अन्यच छरुतं तवया अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु परतिष्ठसि अभिषङ्गावरॊधाभ्यां बद्धस तवं पराकृतॊ मया सत्त्वेनानुप्रवेशॊ हि यॊ ऽयं तवयि कृतॊ मया किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तॊ ऽसि सर्वतः नियमॊ हय एष धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता शून्यम आवासयन्त्या च मया किं कस्य दूसितम न पानिभ्यां न बाहुभ्यां पादॊरुभ्यां न चानघ न गात्रावयवैर अन्यैः सपृशामि तवा नराधिप कुले महति जातेन हरीमता दीर्घदर्शिना नैतत सदसि वक्तव्यं सद वासद वा मिथः कृतम बराह्मणा गुरवश चेमे तथामात्या गुरूत्तमाः तवं चाथ गुरुर अप्य एषाम एवम अन्यॊन्यगौरवम तद एवम अनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता सत्रीपुंसॊ समवायॊ ऽयं तवया वाच्यॊ न संसदि यथा पुष्कर पर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम तिष्ठत्य अस्पृशती तद्वत्त्वयि वत्स्यामि मैथिल यदि वाप्य अस्पृशन्त्या मे सपर्शं जानासि कं चन जञानं कृतम अबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा स गार्हस्थ्याच चयुतश च तवं मॊक्षं नावाप्य दुर्विदम उभयॊर अन्तराले च वर्तसे मॊक्षवातिकः न हि मुक्तस्य मुक्तेन जञस्यैकत्व पृथक्त्वयॊः भावाभाव समायॊगे जायते वर्णसंकरः वर्णाश्रमपृथक्त्वे च दृष्टार्थस्यापृथक्त्विनः नान्यद अन्यद इति जञात्वा नान्यद अन्यत परवर्तते पानौ कुन्दं तथा कुन्दे पयः पयसि मक्षिकाः आश्रिताश्रय यॊगेन पृथक्त्वेनाश्रया वयम न तु कुन्दे पयॊ भावः पयश चापि न मक्षिकाः सवयम एवाश्रयन्त्य एते भावा न तु पराश्रयम पृथक्त्वाद आश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च परस्परपृथक्त्वाच च कथं ते वर्णसंकरः नास्मि वर्णॊत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा तव राजन सवर्णास्मि शुद्धयॊनिर अविप्लुता परधानॊ नाम राजर्षिर वयक्तं ते शरॊत्रम आगतः कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम दरॊणश च शतशृङ्गश च वक्रद्वारश च पर्वतः मम सत्त्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह साहं तस्मिन कुले जाता भर्तर्य असति मद्विधे विनीता मॊक्षधर्मेषु चराम्य एका मुनिव्रतम नास्मि सत्त्र परतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी न धर्मसंकरकरी सवधर्मे ऽसमि धृतव्रता नास्थिरा सवप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्य परवादिनी नासमीक्ष्यागता चाहं तवत्सकाशं जनाधिप मॊक्षे ते भवितां बुद्धिं शरुत्वाहं कुशलैषिणी तव मॊक्षस्य चाप्य अस्य जिज्ञासार्थम इहागता न वर्गस्था बरवीम्य एतत सवपक्ष परपक्षयॊः मुक्तॊ न मुच्यते यश च शान्तॊ यश च न शाम्यति यथा शून्ये पुरागारे भिक्षुर एकां निशां वसेत तथा हि तवच छरीरे ऽसमिन्न इमां वत्स्यामि शर्वतीम साहम आसनदानेन वाग आतिथ्येन चार्चिता सुप्ता सुशरणा परीता शवॊ गमिष्यामिमैथिल इत्य एतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्य अर्थवन्ति च शरुत्वा नाधिजगौ राजा किं चिद अन्यद अतः परम [य] कथं निर्वेदम आपन्नः शुकॊ वैयासकिः पुरा एतद इच्छामि कौरव्य शरॊतुं कौतूहलं हि मे [भी] पराकृतेन सुवृत्तेन चरन्तम अकुतॊभयम अध्याप्य कृत्स्नं सवाध्यायम अन्वशाद वै पिता सुतम धर्मं पुत्र निषेवस्व सुतीक्ष्णौ हि हिमातपौ कषुत्पिपासे च वायुं च जय नित्यं जितेन्द्रियः सत्यम आर्जवम अक्रॊधम अनसूयां दमं तपः अहिंसां चानृशंस्यं च विधिवत परिपालय सत्ये तिष्ठ रतॊ धर्मे हित्वा सर्वम अनार्जवम देवतातिथिशेषेण यात्रां पराणस्य संश्रय फेनपात्रॊपमे देहे जीवे शकुनिवत सथिते अनित्ये परिय संवासे कथं सवपिषि पुत्रक अप्रमत्तेषु जाग्रत्सु नित्ययुक्तेषु शत्रुषु अन्तरं लिप्समानेषु बालस तवं नावबुध्यसे गण्यमानेषु वर्षेषु कषीयमाणे तथायुषि जीविते शिष्यमाणे च किम उत्थाय न धावसि ऐहालौकिकम ईहन्ते मांसशॊनितवर्धनम पारलौकिककार्येषु परसुप्ता भृशनास्तिकाः धर्माय ये ऽभयसूयन्ति बुद्धिमॊहान्विता नराः अपथा गच्छतां तेषाम अनुयातापि पीड्यते ये तु तुष्टाः सुनियताः सत्यागम परायनाः धर्म्यं पन्थानम आरूढास तान उपास्स्व च पृच्छ च उपधार्य मतं तेषां वृद्धानां धर्मदर्शिनाम नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तम उत्पथगामि वै अद्य कालिकया बुद्ध्या दूरे शव इति निर्भयाः सर्वभक्षा न पश्यन्ति कर्मभूमिं विचेतसः धर्मनिःश्रेणिम आस्थाय किं चित किं चित समारुह कॊशकारवद आत्मानं वेष्टयन नावबुध्यसे नास्तिकं भिन्नमर्यादं कूलपातम इवास्थिरम वामतः कुरु विस्रब्धॊ नरं वेनुम इवॊद्धतम कामं करॊधं च मृत्युं च पञ्चेन्द्रिय जलां नदीम नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्म दुर्गानि संतर मृत्युनाभ्याहते लॊके जरया परिपीदिते अमॊघासु पतन्तीषु धर्मयानेन संतर तिष्ठन्तं च शयानं च मृत्युर अन्वेषते यदा निर्वृतिं लभसे कस्माद अकस्मान मृत्युनाशितः संचिन्वानकम एवैनं कामानाम अवितृप्तकम वृकीवॊरणम आसाद्य मृत्युर आदाय गच्छति करमशः संचितशिखॊ धर्मबुद्धिमयॊ महान अन्धकारे परवेष्टव्ये दिपॊ यत्नेन धार्यते संपतन देहजालानि कदा चिद इह मानुषे बराह्मण्यं लभते जन्तुस तत पुत्र परिपालय बराह्मणस्य हि देहॊ ऽयं न कामार्थाय जायते इह कलेशाय तपसे परेत्य तव अनुपमं सुखम बराह्मण्यं बहुभिर अवाप्यते तपॊभिस; तल लब्ध्वा न परिपनेन हेदितव्यम सवाध्याये तपसि दमे च नित्ययुक्तः; कषेमार्थी कुशलपरः सदा यतस्व अव्यक्तप्रकृतिर अयं कला शरीरः; सूक्ष्मात्मा कषणत्रुतिशॊ निमेष रॊमा ऋत्वास्यः समबलशुक्लकृष्णनेत्रॊ; मानाङ्गॊ दरवति वयॊ हयॊ नराणाम तं दृष्ट्वा परसृतम अजस्रम उग्रवेगं; गच्छन्तं सततम इहाव्यपेक्षमाणम चक्षुस ते यदिन परप्रणेतृनेयं; धर्मे ते भवतु मनः परं निशम्य ये ऽमी तु परचलित धर्मकामवृत्ताः; करॊशन्तः सततम अनिष्ट संप्रयॊगाः कलिश्यन्ते परिगत वेदनाशरीरा; बह्वीभिः सुभृशम अधर्मवासनाभिः राजा धर्मपरः सदा शुभगॊप्ता; समीक्ष्य सुकृतिनां दधाति लॊकान बहुविधम अपि चरतः परदिशति; सुखम अनुपगतं निरवद्यम शवानॊ भीसनायॊ मुखानि वयांसि; वद गृध्रकुलपक्षिणां च संघाः नरां कदने रुधिरपा गुरुवचन;नुदम उपरतं विशसन्ति मर्यादा नियताः सवयम्भुवा य इहेमाः; परभिनत्ति दशगुणा मनॊऽनुगत्वात निवसति भृशम असुखं पितृविषय;विपिनम अवगाह्य स पापः यॊ लुब्धः सुभृशं परियानृतश च मनुष्यः; सततनिकृतिवञ्चनारतिः सयात उपनिधिभिर असुखकृत स परमनिरयगॊ; भृशम असुखम अनुभवति दुष्कृत कर्मा उष्मां वैतरणीं महानदीम; अवगाधॊ ऽसि पत्रवनभिन्न गात्रः परशु वनशयॊ निपतितॊ; वसति च महानिरये भृशार्तः महापदानि कत्थसे न चाप्य अवेक्षसे परम चिरस्य मृत्युकारिकाम अनागतां न बुध्यसे परयास्यतां किम आस्यते समुत्थितं महद भयम अतिप्रमाथि दारुणं सुखस्य संविधीयताम पुरा मृतः परनीयसे यमस्य मृत्युशासनात तद अन्तिकाय दारुणैः परयत्नम आर्जवे कुरु पुरा समूल बान्धवं परभुर हरत्य अदुःखवित तवेह जीवितं यमॊ न चास्ति तस्य वारकः पुरा विवाति मारुतॊ यमस्य यः पुरःसरः पुरैक एव नीयसे कुरुष्व साम्परायिकम पुरा सहिक्क एव ते परवाति मारुतॊ ऽनतकः पुरा च विभ्रमन्ति ते दिशॊ महाभयागमे समृतिश च संनिरुध्यते पुरा तवेह पुत्रक समाकुलस्य गच्छतः समाधिम उत्तमं कुरु कृताकृते शुभाशुभे परमादकर्म विप्लुते समरन पुरा न तप्यसे निधत्स्व केवलं निधिम पुरा जरा कलेवरं विजर्जरी करॊति ते बलाङ्गरूपहारिणी निधत्स्व केवलं निधिम पुरा शरीरम अन्तकॊ भिनत्ति रॊगसायकैः परसह्य जीवितक्षये तपॊ महत समाचर पुरा वृका भयंकरा मनुष्यदेहगॊचराः अभिद्रवन्ति सर्वतॊ यतस्व पुण्यशीलने पुरान्धकारम एककॊ ऽनुपश्यसि तवरस्व वै पुरा हिरन मयान नगान निरीक्षसे ऽदरिमूर्धनि पुरा कुसंगतानि ते सुहृन मुखाश च शत्रवः विचालयन्ति दर्शनाद घतस्व पुत्र यत परम धनस्य यस्य राजतॊ भयं न चास्ति चौरतः मृतं च यन न मुञ्चति समर्जयस्व तद धनम न तत्र संविभज्यते सवकर्मभिः परस्परम यद एव यस्य यौतकं तद एव तत्र सॊ ऽशनुते परत्र येन जीव्यते तद एव पुत्र दीयताम धनं यद अक्षयं धरुवं समर्जयस्व तत सवयम न यावद एव पच्यते महाजनस्य यावकम अपक्व एव यावके पुरा परनीयसे तवर न मातृपितृबान्धवा न संस्तुतः परियॊ जनः अनुव्रजन्ति संकते वरजन्तम एकपातिनाम यद एव कर्म केवलं सवयं कृतं शुभाशुभम तद एव तस्य यौतकं भवत्य अमुत्र गच्छतः हिरण्यरत्नसंचयाः शुभाशुभेन संचिताः न तस्य देहसंक्षये भवन्ति कार्यसाधकाः परत्र गामिकस्य ते कृताकृतस्य कर्मणः न साक्षिर आत्मना समॊ नृणाम इहास्ति कश चन मनुष्यदेहशून्यकं भवत्य अमुत्र गच्छतः परपश्य बुद्धिचक्षुषा परदृश्यते हि सर्वतः इहाग्निसूर्यवायवः शरीरम आश्रितास तरयः त एव तस्य साक्षिणॊ भवन्ति धर्मदर्शिनः यथानिशेषु सर्वतः सपृशत्सु सर्वदारिषु परकाशगूढ वृत्तिषु सवधर्मम एव पालय अनेकपारिपन्थिके विरूपरौद्ररक्षिते सवम एव कर्म रक्ष्यतां सवकर्म तत्र गच्छति न तत्र संविभज्यते सवकर्मणा परस्परम यथा कृतं सवकर्मजं तद एव भुज्यते फलम यथाप्सरॊ गणाः फलं सुखं महर्षिभिः सह तथाप्नुवन्ति कर्मतॊ विमानकामगानिमः यथेह यत्कृतं शुभं विपाप्मभिः कृतात्मभिः तद आप्नुवन्ति मानवास तथा विशुद्धयॊनयः परजापतेः सलॊकतां बृहस्पतेः शतक्रतॊः वरजन्ति ते परां गतिं गृहस्थ धर्मसेतुभिः सहस्रशॊ ऽपय अनेकशः परवक्तुम उत्सहामहे अबुद्धि मॊहनं पुनः परभुर विना न यावकम गता दविर अस्तवर्षता धरुवॊ ऽसि पञ्चविंशकः कुरुष्व धर्मसंचयं वयॊ हि ते ऽतिवर्तते पुरा करॊति सॊ ऽनतकः परमादगॊमुखं दमम यथागृहीतम उत्थितं तवरस्व धर्मपालने यदा तवम एव पृष्ठतस तवम अग्रतॊ गमिष्यसि तथागतिं गमिष्यतः किम आत्मना परेण वा यद एकपातिनां सतां भवत्य अमुत्र गच्छताम भयेषु साम्परायिकं निधत्स्व तं महानिधिम सकूल मूलबान्धवं परभुर हरत्य असङ्गवान न सन्ति यस्य वारकाः कुरुष्व धर्मसंनिधिम इदं निदर्शनं मया तवेह पुत्र संमतम सवधर्शनानुमानतः परवर्नितं कुरुष्व तत दधाति यः सवकर्मणा धनानि यस्य कस्य चित अबुद्धि मॊहजैर गुणैः शतैक एव युज्यते शरुतं समर्थम अस्तु ते परकुर्वतः शुभाः करियाः तद एव तत्र दर्शनं कृतज्ञम अर्थसंहितम निबन्धनी रज्जुर एषा या गरामे वसतॊ रतिः छित्त्वैनां सुकृतॊ यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः किं ते धनेन किं बन्धुभिस ते; किं ते पुत्रैः पुत्रक यॊ मरिष्यसि आत्मानम अन्विच्छ गुहां परविष्टं; पितामहास ते कव गताश च सर्वे शवः कार्यम अद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम कॊ हि तद वेद कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते अनुगम्य शमशानान्तं निवर्तन्तीह बान्धवाः अग्नौ परक्षिप्य पुरुषं जञातयः सुहृदस तथा नास्तिकान निरनुक्रॊशान नरान पापमतौ सथितान वामतः कुरु विश्रब्धं परं परेप्सुर अतन्द्रितः एवम अभ्याहते लॊके कालेनॊपनिपीदिते सुमहद धैर्यम आलम्ब्य धर्मं सर्वात्मना कुरु अथेमं दर्शनॊपायं सम्यग यॊ वेत्ति मानवः सम्यक स धर्मं कृत्वेह परत्र सुखम एधते न देहभेदे मरणं विजानतां; न च परनाशः सवनुपालिते पथि धर्मं हि यॊ वर्धयते स पण्डितॊ; य एव धर्माच चयवते स मुह्यति परयुक्तयॊः कर्म पथि सवकर्मणॊः; फलं परयॊक्ता लभते यथाविधि निहीन कर्मा निरयं परपद्यते; तरिविष्टपं गच्छति धर्मपारगः सॊपानभूतं सवर्गस्य मानुष्यं पराप्य दुर्लभम तथात्मानं समादध्याद भरश्येत न पुनर यथा यस्य नॊत्क्रामति मतिः सवर्गमार्गानुसारिणी तम आहुः पुण्यकर्माणम अशॊच्यं मित्र बान्धवैः यस्य नॊपहता बुद्धिर निश्चयेष्व अवलम्बते सवर्गे कृतावकाशस्य तस्य नास्ति महद भयम तपॊवनेषु ये जातास तत्रैव निधनं गताः तेषाम अल्पतरॊ धर्मः कामभॊगम अजानताम यस तु भॊगान परित्यज्य शरीरेण तपश चरेत न तेन किं चिन न पराप्तं तन मे बहुमतं फलम माता पितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च अनागतान्य अतीतानि कस्य ते कस्य वा वयम न तेषां भवता कार्यं न कार्यं तव तैर अपि सवकृतैस तानि यातानि भवांश चैव गमिष्यति इह लॊके हि धनिनः परॊ ऽपि सवजनायते सवजनस तु दरिद्राणां जीवताम एव नश्यति संचिनॊत्य अशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः ततः कलेशम अवाप्नॊति परत्रेह तथैव च पश्य तवं छिद्रभूतं हि जीवलॊकं सवकर्मणा तत कुरुष्व तथा पुत्रकृत्स्नं यत समुदाहृतम तद एतत संप्रदृश्यैव कर्मभूमिं परविश्य ताम शुभान्य आचरितव्यानि परलॊकम अभीप्सता मासर्तु संज्ञा परिवर्तकेन; सूर्याङ्गिना रात्रिदिवेन्धनेन सवकर्म निष्ठा फलसाक्षिकेण; भूतानि कालः पचति परसह्य धनेन किं यन न ददाति नाश्नुते; बलेन किं येन रिपून न बाधते शरुतेन किं येन न धर्मम आचरेत; किम आत्मना यॊ न जितेन्द्रियॊ वशी इदं दवैपायन वचॊ हितम उक्तं निशम्य तु शुकॊ गतः परित्यज्य पितरं मॊक्षदेशिकम [य] कथं वयासस्य धर्मात्मा शुकॊ जज्ञे महातपः सिधिं च परमां पराप्तस तन मे बरूहि पितामह कस्यां चॊत्पादयाम आस शुकं वयासस तपॊधनः न हय अस्य जननीं विद्म जन्म चाग्र्यं महात्मनः कथं च बालस्य सतः सूक्ष्मज्ञाने गता मतिः यथा नान्यस्य लॊकास्मिन दवितीयस्येह कस्य चित एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं विस्तरेण महाद्युते न हि मे तृप्तिर अस्तीह शृण्वतॊ ऽमृतम उत्तमम माहात्म्यम आत्मयॊगं च विज्ञानं च शुकस्य ह यथावद आनुपूर्व्येण तन मे बरूहि पितामह [भी] न हायनैर न पलितैर न वित्तेन न बन्धुभिः ऋषयश चक्रिरे धर्मं यॊ ऽनूचानः स नॊ महान तपॊ मूलम इदं सर्वं यन मां पृच्छसि पाण्डव तद इन्द्रियाणि संयम्य तपॊ भवति नान्यथा इन्द्रियाणां परसङ्गेन दॊषम ऋच्छत्य असंशयम संनियम्य तु तान्य एव सिद्धिं पराप्नॊति मानवः अश्वमेध सहस्रस्य वाजपेयशतस्य च यॊगस्य कलया तात न तुल्यं विद्यते फलम अत्र ते वर्तयिष्यामि जन्म यॊगफलं यथा शुकस्याग्र्यां गतिं चैव दुर्विदाम अकृतात्मभिः मेरुशृङ्गे किल पुरा कर्णिकारवनायुते विजहार महादेवॊ भिमैर भूतगणैर वृतः शैलराजसुता चैव देवी तत्राभवत पुरा तत्र दिव्यं तपस तेपे कृष्णद्वैपायनः परभुः यॊगेनात्मानम आविश्य यॊगधर्मपरायनः धारयन स तपस तेपे पुत्रार्थं कुरुसत्तम अग्नेर भूमेर अपां वायॊर अन्तरिक्षस्य चाभिभॊ वीर्येण संमितः पुत्रॊ मम भूयाद इति सम ह संकल्पेनाथ सॊ ऽनेन दुष्प्रापेनाकृतात्मभिः वरयाम आस देवेशम आस्थितस तप उत्तमम अतिष्ठन मारुताहारः शतं किल सभाः परभुः आराधयन महादेवं बहुरूपम उमापतिम तत्र बरह्मर्षयश चैव सर्वे देवर्षयस तथा लॊकपालाश च लॊकेशं साध्याश च वसुभिः सह आदित्याश चैव रुद्राश च दिवाकरनिशाकरौ मरुतॊ मारुतश चैव सागराः सरितस तथा अश्विनौ देवगन्धर्वास तथा नारद पर्वतौ विश्वावसुश च गन्धर्वः सिद्धाश चाप्सरसां गणाः तत्र रुद्रॊ महादेवः कर्णिकारमयीं शुभाम धारयाणः सरजं भाति जयॊत्स्नाम इव निशाकरः तस्मिन दिव्ये वने रम्ये देवदेवर्षिसंकुले आस्थितः परमं यॊगम ऋषिः पुत्रार्थम उद्यतः न चास्य हीयते वर्णॊ न गलानिर उपजायते तरयाणाम अपि लॊकानां तद अद्भुतम इवाभवत जताश च तेजसा तस्य वैश्वानर शिखॊपमाः परज्वलन्त्यः सम दृश्यन्ते युक्तस्यामित तेजसः मार्कन्देयॊ हि भगवान एतद आख्यातवान मम स देव चरितानीह कथयाम आस मे सदा ता एताद्यापि कृष्णस्य तपसा तेन दीपिताः अग्निवर्णा जतास तात परकाशन्ते महात्मनः एवंविधेन तपसा तस्य भक्त्या च भारत महेश्वरः परसन्नात्मा चकार मनसा मतिम उवाच चैनं भगवांस तर्यम्बकः परहसन्न इव एवंविधस ते तनयॊ दवैपायन भविष्यति यथा हय अग्निर यथा वायुर यथा भूमिर यथा जलम यथा च खं तथा शुद्धॊ भविष्यति सुतॊ महान तद्भावभावी तद बुद्धिस तद आत्मा तद अपाश्रयः तेजसावृत्य लॊकांस तरीन यशः पराप्स्यति केवलम [भी] स लब्ध्वा परमं देवाद वरं सत्यवती सुतः अरणीं तव अथ संगृह्य ममन्थाग्निचिकीर्षया अथ रूपं परं राजन बिभ्रतीं सवेन तेजसा घृताचीं नामाप्सरसम अपश्यद भगवान ऋषिः ऋषिर अप्सरसं दृष्ट्वा सहसा काममॊहितः अभवद भगवान वयासॊ वने तस्मिन युधिष्ठिर सा च कृत्वा तदा वयासं कामसंविग्नमानसम शुकी भूत्वा महाराज घृताची समुपागमत स ताम अप्सरसं दृष्ट्वा रूपेणान्येन संवृताम शरीरजेनानुगतः सर्वगात्रातिगेन ह स तु धैर्येण महता निगृह्णन हृच्छयं मुनिः न शशाक नियन्तुं तद वयासः परविसृतं मनः भावित्वाच चैव भावस्य घृताच्या वपुषा हृतः यत्नान नियच्छतॊ यस्य मुनेर अगि चिकीर्षया अरण्याम एव सहसा तस्य शुक्रम अवापतत सॊ ऽविशङ्केन मनसा तथैव दविजसत्तमः अरणीं ममन्थ बरह्मर्षिस तस्यां जज्ञे शुकॊ नृप शुक्रे निर्मथ्यमाने तु शुकॊ जज्ञे महातपः परमर्षिर महायॊगिय अरणी गर्भसंभवः यथाध्वरे समिद्धॊ ऽगनिर बाति हव्यम उपात्तवान तथारूपः शुकॊ जज्ञे परज्वलन्न इव तेजसा बिभ्रत पितुश च कौरव्य रूपवर्णम अनुत्तमम बभौ तदा भावितात्मा विधूमॊ ऽगनिर इव जवलन तं गङ्गा सरितां शरेष्ठा मेरुपृष्ठे जनेश्वर सवरूपिणी तदाभ्येत्य सनापयाम आस वारिणा अन्तरिक्षाच च कौरव्य दन्दः कृष्णाजिनं च ह पपात भुवि राजेन्द्र शुकस्यार्थे महात्मनः जेहीयन्ते सम गन्धर्वा ननृतुश चाप्सरॊगणाः देवदुन्दुभयश चैव परावाद्यन्त महास्वनाः विश्वावसुश च गन्धर्वस तथा तुम्बुरु नारदौ हाहा हूहू च गन्धर्वौ तुष्टुवुः शुकसंभवम तत्र शक्र पुरॊगाश च लॊकपालाः समागताः देवा देवर्षयश चैव तथा बरह्मर्षयॊ ऽपि च दिव्यानि सर्वपुष्पानि परववर्षात्र मारुतः जङ्गमं सथावरं चैव परहृष्टम अभवज जगत तं महात्मा सवयं परीत्या देव्या सह महाद्युतिः जातमात्रं मुनेः पुत्रं विधिनॊपानयत तदा तस्य देवेश्वरः शक्रॊ दिव्यम अद्भुतदर्शनम ददौ कमन्दलुं परीत्या देव वासांसि चाभिभॊ हंसाश च शतपत्राश च सारसाश च सहस्रशः परदक्षिणम अवर्तन्त शुकाश चासश च भारत आरणेयस तथा दिव्यं पराप्य जन्म महाद्युतिः तत्रैवॊवास मेधावी वरतचारी समाहितः उत्पन्न मात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः उपतस्थुर महाराज यथास्य पितरं तथा बृहस्पतिं तु वव्रे स वेदवेदाङ्गभाष्यवित उपाध्यायं महाराज धर्मम एवानुचिन्तयन सॊ ऽधीत्य वेदान अखिलान सरहस्यान ससंग्रहान इतिहासं च कार्त्स्न्येन राजशास्त्राणि चाभिभॊ गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तॊ महामुनिः उग्रं तपः समारेभे बरह्मचारी समाहितः देवतानाम ऋषीणां च बाल्ये ऽपि स महातपः संमन्त्रणीयॊ मान्यश च जञानेन तपसा तथा न तव अस्य रमते बुद्धिर आश्रमेषु नराधिप तरिषु गार्हस्त्य मूलेषु मॊक्षधर्मानुदर्शिनः [भी] स मॊक्षम अनुचिन्त्यैव शुकः पितरम अभ्यगात पराहाभिवाद्य च गुरुं शरेयॊ ऽरथी विनयान्वितः मॊक्षधर्मेषु कुशलॊ भगवान परब्रवीतु मे यथा मे मनसः शान्तिः परमा संभवेत परभॊ शरुत्वा पुत्रस्य वचनं परमर्षिर उवाच तम अधीस्व पुत्र मॊक्षं वै धर्मांश च विविधान अपि पितुर नियॊगाज जग्राह शुकॊ बरह्मविदां वरः यॊगशास्त्रं च निखिलं पापिलं चैव भारत स तं बराह्म्या शरिया युक्तं बरह्म तुल्यपराक्रमम मेने पुत्रं यदा वयास मॊक्षविद्या विशारदम उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम स ते वक्ष्यति मॊक्षार्थं निखिलेन विशेषतः पितुर नियॊगाद अगमन मैथिलं जनकं नृपम परस्तुं धर्मस्य निष्ठां वै मॊक्षस्य च परायनम उक्तश च मानुषेण तवं पथा गच्छेत्य अविस्मितः न परभावेन गन्तव्यम अन्तरिक्षचरेण वै आर्जवेनैव गन्तव्यं न सुखान्वेषिणा पथा नान्वेष्टव्या विशेषास तु विशेषा हि परसङ्गिनः अहंकारॊ न कर्तव्यॊ याज्ये तस्मिन नराधिपे सथातव्यं च वशे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम स धर्मकुशलॊ राजा मॊक्षशास्त्रविशारदः याज्यॊ मम स यद बरूयात तत कार्यम अविशङ्कया एवम उक्तः स धर्मात्मा जगाम मिथिलां मुनिः पद्भ्यां शकॊ ऽनतरिक्षेण करान्तुं भूमिं ससागराम स गिरींश चाप्य अतिक्रम्य नदीस तीर्त्वा सरांसि च बहु वयालमृगाकीर्णा विविधाश चातवीस तथा मेरॊर हरेश च दवे वर्षे वर्षं हैमवतं तथा करमेणैव वयतिक्रम्य भारतं वर्षम आसदत स देशान विविधान पश्यंश चीन हून निषेवितान आर्यावर्तम इमं देशम आजगाम विचिन्तयन पितुर वचनम आज्ञाय तम एवार्थं विचिन्तयन अध्वानं सॊ ऽतिचक्राम खे ऽचरः खेचरन्न इव पत्तनानि च रम्याणि सफीतानि नगराणि च रत्नानि च विचित्राणि शुकः पश्यन न पश्यति उद्यानानि च रम्याणि तथैवायतनानि च पुण्यानि चैव तीर्थानि सॊ ऽतिक्रम्य तथाध्वनः सॊ ऽचिरेणैव कालेन विदेहान आससाद ह रक्षितान धर्मराजेन जनकेन महात्मना तत्र गरामान बहून पश्यन बह्वन्नरसभॊजनान पल्ली घॊषान समृद्धांश च बहुगॊकुलसंकुलान सफीतांश च शालियवसैर हंससारससेवितान पद्मिनीभिश च शतशः शरीमतीभिर अलंकृतान स विदेहान अतिक्रम्य समृद्धजनसेवितान मिथिलॊपवनं रम्याससाद महद ऋद्धिमत हस्त्यश्वरथसंकीर्णं नरनारी समाकुलम पश्यन्नपश्यन्न इव तत समतिक्रामद अव्युतः मनसा तं वहन भारं तम एवार्थं विचिन्तयन आत्मारामः परसन्नात्मा मिथिलाम आससाद ह तस्या दवारं समासाद्य दवारपालैर निवारितः सथितॊ धयानपरॊ मुक्तॊ विदितः परविवेश ह स राजमार्गम आसाद्य समृद्धजनसंकुलम पार्थिव कषयम आसाद्य निःशङ्कः परविवेश ह तत्रापि दवारपालास तम उग्रवाचॊ नयसेधयन तथैव च शुकस तत्र निर्मन्युः समतिष्ठत न चातपाध्व संतप्तः कषुत्पिपासा शरमान्वितः परताम्यति गलायति वा नापैति च तथातपात तेषां तु दवारपालानाम एकः शॊकसमन्वितः मध्यं गतम इवादित्यं दृष्ट्वा शुकम अवस्थितम पूजयित्वा यथान्यायम अभिवाद्य कृताञ्जलिः परवेशयत ततः कक्ष्यां दवितीयं राजवेश्मनः तत्रासीनः शुकस तात मॊक्षम एवानुचिन्तयन छायायाम आतपे चैव समदर्शी महाद्युतिः तं मुहूर्ताद इवागम्य राज्ञॊ मन्त्री कृताञ्जलिः परावेशयत ततः कक्ष्यां तृतीयां राजवेश्मनः तत्रान्तःपुर संबद्धं महच चैत्ररथॊपमम सुविभक्तजला करीडं रम्यं पुष्पितपादपम तद दर्शयित्वा स शुकं मन्त्री काननम उत्तमम अर्हम आसनम आदिश्य निश्चक्राम ततः पुनः तं चारुवेषाः सुश्रॊण्यस तरुण्यः परियदर्शनाः सूक्ष्मरक्ताम्बरधरास तप्तकाञ्चनभूसनः संलापॊल्लाप कुशला नृत्तगीतविशारदाः समितपूर्वाभिभासिन्यॊ रूपेणाप्सरसां समाः कामॊपचार कुशला भावज्ञाः सर्वकॊविदाः परं पञ्चाशतॊ नार्यॊ वारु मुख्याः समाद्रवन पाद्यादीनि परतिग्राह्य पूजया परयार्च्य च देशकालॊपपन्नेन साध्व अन्नेनाप्य अतर्पयन तस्य भुक्तवतस तात तद अन्तःपुर काननम सुरम्यं दर्शयाम आसुर ऐकैकश्येन भारत करीदन्त्यश च हसन्त्यश च गायन्त्यश चैव ताः शुकम उदारसत्त्वं सत्त्वज्ञाः सर्वाः पर्यचरंस तदा आरणेयस तु शुद्धात्मा तरिसंदेहस तरिकर्मकृत वश्येन्द्रियॊ जितक्रॊधॊ न हृष्यति न कुप्यति तस्मै शय्यासनं दिव्यं वरार्हं रत्नभूषितम सपर्ध्यास्तरण संस्तीर्णं ददुस ताः परमस्त्रियः पादशौचं तु कृत्वैव शुकः संध्याम उपास्य च निषसादासने पुण्ये तम एवार्थं विचिन्तयन पूर्वरात्रे तु तत्रासौ भूत्वा धयानपरायनः मध्यरात्रे यथान्यायं निद्राम आहारयत परभुः ततॊ मुहूर्ताद उत्थाय कृत्वा शौचम अनन्तरम सत्रीभिः परिवृतॊ धीमान धयानम एवान्वपद्यत अनेन विधिना कार्ष्णिस तद अहः शेषम अच्युतः तां च रात्रिं नृप कुले वर्तयाम आस भारत [भी] ततः स राजा जनकॊ मन्त्रिभिः सह भारत पुरः पुरॊहितं कृत्वा सर्वाण्य अन्तःपुराणि च आसनं च पुरस्कृत्य रत्नानि विविधानि च शिरसा चार्घ्यम आदाय पुरु पुत्रं समभ्यगात स तदासनम आदाय बहुरत्नविभूषितम सपर्ध्यास्तरण संस्तीर्णं सर्वतॊभद्रम ऋच्छिमत पुरॊधसा संगृहीतं हस्तेनालभ्य पार्थिवः परददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमार्चितम तत्रॊपविष्टं तं कार्ष्णिं शास्त्रतः परत्यपूजयत पाद्यं निवेद्य परथमम अर्घ्यं गां च नयवेदयत स च तां मन्त्रवत पूजां परत्यगृह्णाद यथाविधि परतिगृह्य च तां पूजां जनकाद दविजसत्तमः गां चैव समनुज्ञाय राजानम अनुमान्य च पर्यपृच्छन महातेजा राज्ञः कुशलम अव्ययम अनामयं च राजेन्द्र शुकः सानुचरस्य ह अनुज्ञातः स तेनाथ निषसाद सहानुगः उदारसत्त्वाभिजनॊ भूमौ राजा कृताञ्जलिः कुशलं चाव्ययं चैव पृष्ट्वा वैयासकिं नृपः किम आगमनम इत्य एव पर्यपृच्छत पार्थिवः [षुक] पित्राहम उक्तॊ भद्रं ते मॊक्षधर्मार्थकॊविदः विदेहराजॊ याज्यॊ मे जनकॊ नाम विश्रुतः तत्र गच्छस्व वै तूर्णं यदि ते हृदि संशयः परवृत्तौ वा निवृत्तौ वा स ते छेत्स्यति संशयम सॊ ऽहं पितुर नियॊगात तवाम उपप्रस्तुम इहागतः तन मे धर्मभृतां शरेष्ठ यथावद वक्तुम अर्हसि किं कार्यं बराह्मणेनेह मॊक्षार्थश च किम आत्मकः कथं च मॊक्षः कर्तव्यॊ जञानेन तपसापि वा [जनक] यत कार्यं बराह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच छृणु कृतॊपनयनस तात भवेद वेद परायनः तपसा गुरुवृत्त्या च बरह्मचर्येण चाभिभॊ देवतानां पितॄणां चाप्य अनृणश चानसूयकः वेदान अधीत्य नियतॊ दक्षिणाम अपवर्ज्य च अभ्यनुज्ञाम अथ पराप्य समावर्तेत वै दविजः समावृत्तस तु गार्हस्थ्ये सदारॊ नियतॊ वसेत अनसूयुर यथान्यायम आहिताग्निस तथैव च उत्पाद्य पुत्रपौत्रं तु वन्याश्रमपदे वसेत तान्य एवाग्नीन यथाशास्त्रम अर्चयन्न अतिथिप्रियः स वने ऽगनीन यथान्यायम आत्मन्य आरॊप्य धर्मवित निर्द्वन्द्वॊ वीतरागात्मा बरह्माश्रमपदे वसेत [षुक] उत्पन्ने जञानविज्ञाने परत्यक्षे हृदि शाश्वते किम अवश्यं निवस्तव्यम आश्रमेषु वनेषु च एतद भवन्तं पृच्छामि तद भवान वक्तुम अर्हति यथा वेदार्थ तत्त्वेन बरूहि मे तवं जनाधिप [जनक] न विना जञानविज्ञानं मॊक्षस्याधिगमॊ भवेत न विना गुरु संबन्धं जञानस्याधिगमः समृतः आचार्यः पलाविता तस्य जञानं पलव इहॊच्यते विज्ञाय कृतकृत्यस तु तीर्णस तद उभयं तयजेत अनुच्छेदाय लॊकानाम अनुच्छेदाय कर्मणाम पूर्वैर आचरितॊ धर्मश चातुराश्रम्य संकथः अनेन करमयॊगेन बहु जातिषु कर्मणा कृत्वा शुभाशुभं कर्म मॊक्षॊ नामेह लभ्यते भवितैः कारणैश चायं बहु संसारयॊनिषु आसादयति शुद्धात्मा मॊक्षं वै परथमाश्रमे तम आसाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः तरिष्व आश्रमेषु कॊ नव अर्थॊ भवेत परमम ईप्सतः राजसांस तामसांश चैव नित्यं दॊषान विवर्जयेत सात्त्विकं मार्गम आस्थाय पश्येद आत्मानम आत्मना सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वहूतानि चात्मनि संपश्यन नॊपलिप्येत जले वारि चरॊ यथा पक्षीव पलवनाद ऊर्ध्वम अमुत्रानन्त्यम अश्नुते विहाय देहं निर्मुक्तॊ निर्द्वन्द्वः परशमं गतः अत्र गाथाः पुरा गीताः शृणु राज्ञा ययातिना धार्यन्ते या दविजैस तात मॊक्षशास्त्रविशारदैः जयॊतिर आत्मनि नान्यत्र रतं तत्रैव चैव तत सवयं च शक्यं तद दरष्टुं सुसमाहित चेतसा न बिभेति परॊ यस्मान न बिभेति पराच च यः यश च नेच्छति न दवेष्टि बरह्म संपद्यते तदा यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम कर्मणा मनसा वाचा बरह्म संपद्यते तदा संयॊज्य तपसात्मानम ईर्ष्याम उत्सृज्य मॊहिनीम तयक्त्वा कामं च लॊभं च ततॊ बरह्मत्वम अश्नुते यदा शरव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाप्ययम समॊ भवति निर्द्वन्द्वॊ बरह्म संपद्यते तदा यदा सतुतिं च निन्दां च समत्वेनैव पश्यति काञ्चनं चायसं चैव सुखदुःखे तथैव च शीतम उष्णं तथैवार्थम अनर्थं परियम अप्रियम जीवितं मरणं चैव बरह्म संपद्यते तदा परसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः तथेन्द्रियाणि मनसा संयन्तव्यानि भिक्षुणा तमः परिगतं वेश्म यथा दीपेन दृश्यते तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम एतत सर्वं परपश्यामि तवयि बुद्धिमतां वर यच चान्यद अपि वेत्तव्यं तत्त्वतॊ वेद तद भवान बरह्मर्षे विदितश चासि विषयान्तम उपागतः गुरॊस तव परसादेन तव चैवॊपशिक्षया तस्यैव च परसादेन परादुर्भूतं महामुने जञानं दिव्यं ममापीदं तेनासि विदितॊ मम अधिकं तव विज्ञानम अधिका च गतिस तव अधिकं च तवैश्वर्यं तच च तवं नावबुध्यसे बाल्याद वा संशयाद वापि भयाद वाप्य अविमॊक्षजात उत्पन्ने चापि विज्ञाने नाधिगच्छन्ति तां गतिम वयवसायेन शुद्धेन मद्विधैश छिन्नसंशयः विमुच्य हृदयग्रन्थीन आसादयति तां गतिम भवांश चॊत्पन्न विज्ञानः सथिरबुद्धिर अलॊलुपः वयवसायाद ऋते बरह्मन्न आसादयति तत्परम नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषॊ नास्ति लॊलुपा नौत्सुक्यं नृत्तगीतेषु न राग उपजायते न बन्धुषु निबन्धस ते न भयेष्व अस्ति ते भयम पश्यामि तवां महाभाग तुल्यलॊष्टाश्म काञ्चनम अहं च तवानुपश्यामि ये चाप्य अन्ये मनीषिणः आस्थितं परमं मार्गम अक्षयं तम अनामयम यत फलं बराह्मणस्येह मॊक्षार्थश च यद आत्मकः तस्मिन वै वर्तसे विप्र किम अन्यत परिपृच्छसि [भी] एतच छरुत्वा तु वचनं कृतात्मा कृतनिश्चयः आत्मनात्मानम आस्थाय दृष्ट्वा चात्मानम आत्मना कृतकार्यः सुखी शान्तस तूस्नीं परायाद उदङ मुखः शैशिरं गिरिम उद्दिश्य सधर्मा मातरिश्वनः एतस्मिन्न एव काले तु देवर्षिर नारदस तदा हिमवन्तम इयाद दरष्टुं सिद्धचारणसेवितम तम अप्सरॊगणाकीर्णं गीतस्वननिनादितम किंनराणां समूहैश च भृङ्गराजैस तथैव च मद्गुभिः खञ्जरीतैश च विचित्रैर जीव जीवकैः चित्रवर्णैर मयूरैश च केका शतविराजितैः राजहंस समूहैश च हृष्टैः परभृतैस तथा पक्षिराजॊ गरुत्मांश च यं नित्यम अधिगच्छति चत्वारॊ लॊकपालश च देवाः सर्षिगणास तथा यत्र नित्यं समायान्ति लॊकस्य हितकाम्यया विष्णुना यत्र पुत्रार्थे तपस तप्तं महात्मना यत्रैव च कुमारेण बाल्ये कषिप्ता दिवौकसः शक्तिर नयस्ता कषितितले तरैलॊक्यम अवमन्य वै यत्रॊवाच जगत सकन्दः कषिपन वाक्यम इदं तदा यॊ ऽनयॊ ऽसति मत्तॊ ऽभयधिकॊ विप्रा यस्याधिकं परियाः यॊ बरह्मण्यॊ दवितीयॊ ऽसति तरिषु लॊकेषु वीर्यवान सॊ ऽभयुद्धरत्व इमां शक्तिम अथ वा कम्पयत्व इति तच छरुत्वा वयथिता लॊकाः क इमाम उद्धरेद इति अथ देवगणं सर्वं संभ्रान्तेन्द्रिय मानसम अपश्यद भगवान विष्णुः कषिप्रं सासुरराक्षसम किं नव अत्र सुकृतं कार्यं भवेद इति विचिन्तयन स नामृष्यत तं कषेपम अवैक्षत च पावकिम स परहस्य विशुद्धात्मा शक्तिं परज्वलितां तदा कम्पयाम आस सव्येन पानिना पुरुषॊत्तमः शक्त्यां तु कम्पयानायां विष्णुना बलिना तदा मेदिनी कम्पिता सर्वा सशैलवनकानना शक्तेनापि समुद्धर्तुं कम्पिता सा न तूद्धृता रक्षता सकन्द राजस्य धर्षणां परभविष्णुना तां कम्पयित्वा भगवान परह्रादम इदम अब्रवीत पश्य वीर्यं कुमारस्य नैतद अन्यः करिष्यति सॊ ऽमृष्यमाणस तद वाक्यं समुद्धरण निश्चितः जग्राह तां तस्य शक्तिं न चैनाम अप्य अकम्पयत नादं महान्तं मुक्त्वा स मूर्च्छितॊ गिरिमूर्धनि विह्वलः परापतद भूमौ हिरण्यकशिपॊः सुतः यत्रॊत्तरां दिशिं गत्वा शैलराजस्य पार्श्वतः तपॊ ऽतप्यत दुर्धर्षस तात नित्यं वृषध्वजः पावकेन परिक्षिप्तॊ दीप्यता तस्य चाश्रमः आदित्यबन्धनं नाम दुर्धर्षम अकृतात्मभिः न तत्र शक्यते गन्तुं यक्षराक्षस दानवैः दशयॊजनविस्तारम अग्निज्वाला समावृतम भगवान पवकस तत्र सवयं तिष्ठति वीर्यवा सर्वविघ्नान परशमयन महादेवस्य धीमतः दिव्यं वर्षसहस्रं हि पादेनैकेन तिष्ठतः देवान संतापयंस तत्र महादेवॊ धृतव्रतः ऐन्द्रीं तु दिशम आस्थाय शैलराजस्य धीमतः विविक्ते पर्वत तते पाराशर्यॊ महातपः वेदान अध्यापयाम आस वयासः शिष्यान महातपः सुमन्तुं च महाभागं वैशम्पायनम एव च जैमिनिं च महाप्राज्ञं पैलं चापि तपस्विनम एभिः शिष्यैः परिवृतॊ वयास आस्ते महातपः तत्राश्रमपदं पुण्यं ददर्श पितुर उत्तमम आरणेयॊ विशुद्धात्मा नभसीव दिवाकरः अथ वयासः परिक्षिप्तं जवजन्तम इव पावकम ददर्श सुतम आयान्तं दिवाकरसमप्रभम असज्जमानं वृक्षेषु शैलेषु विषमेषु च यॊगयुक्तं महात्मानं यथा बानं गुणच्युतम सॊ ऽभिगम्य पितुः पादाव अगृह्णाद अरणीसुतः यथॊपजॊषं तैश चापि समागच्छन महामुनिः ततॊ निवेदयाम आस पित्रे सर्वम अशेषतः शुकॊ जनकराजेन संवादं परीतमानसः एवम अध्यापयञ शिष्यान वयासः पुत्रं च वीर्यवान उवास हिमवत्पृष्ठे पाराशर्यॊ महामुनिः ततः कदा चिच छिष्यास तं परिवार्यावतस्थिरे वेदाध्ययनसंपन्नाः शान्तात्मानॊ जितेन्द्रियाः वेदेषु निष्ठां संप्राप्य साङ्गेष्व अतितपस्विनः अथॊचुस ते तदा वयासं शिष्याः पराञ्जलयॊ गुरुम महता शरेयसा युक्ता यशसा च सम वर्धिताः एकं तव इदानीम इच्छामॊ गुरुणानुग्रहं कृतम इति तेषां वचः शरुत्वा बरह्मर्षिस तान उवाच ह उच्यताम इति तद वत्सा यद वः कार्यं परियं मया एतद वाक्यं गुरॊः शरुत्वा शिष्यास ते हृष्टमानसाः पुनः पराञ्जलयॊ भूत्वा परनम्य शिरसा गुरुम ऊचुस ते सहिता राजन्न इदं वचनम उत्तमम यदि परीत उपाध्यायॊ धन्याः समॊ मुनिसत्तम काङ्क्षाम अस्तु वयं सर्वे वरं दत्तं महर्षिणा सस्थः शिष्यॊ न ते खयातिं गच्छेद अत्र परसीद नः चत्वारस ते वयं शिष्या गुरुपुत्रश च पञ्चमः इह वेदाः परतिष्ठेरन्न एष नः काङ्क्षितॊ वरः शिष्याणां वचनं शरुत्वा वयासॊ वेदार्थ तत्त्ववित पराशरात्मजॊ धीमान परलॊकार्थ चिन्तकः उवाच शिष्यान धर्मात्मा धर्म्यं नैःश्रेयसं वचः बराह्मणाय सदा देयं बरह्म शुश्रूसवे भवेत बरह्मलॊके निवासं यॊ धरुवं समभिकाङ्क्षति भवन्तॊ बहुलाः सन्तु वेदॊ विस्तार्यताम अयम नाशिष्ये संप्रदातव्यॊ नाव्रते नाकृतात्मनि एते शिष्यगुणाः सर्वे विज्ञातव्या यथार्थतः नापरीक्षित चारित्रे विद्या देया कथं चन यथा हि कनकं शुद्धं तापछेदनिघर्षणैः परीक्षेत तथा शिष्यान ईक्षेत कुलगुणादिभिः न नियॊज्याश च वः शिष्या अनियॊगे महाभये यथामतियथा पाथं तथा विद्या फलिष्यति सर्वस तरतु दुर्गानि सर्वॊ भद्राणि पश्यतु शरावयेच चतुरॊ वर्णान कृत्वा बराह्मणम अग्रतः वेदस्याध्ययनं हीदं तच च कार्यं महत समृतम सतुत्यर्थम इह देवानां वेदाः सृष्टाः सवयम्भुवा यॊ निर्वदेत संमॊहाद बराह्मणं वेदपारगम सॊ ऽपध्यानाद बराह्मणस्य पराभूयाद असंशयम यश चाधर्मेण विब्रूयाद यश चाधर्मेण पृच्छति तयॊर अन्यतरः परैति विद्वेषं वाधिगच्छति एतद वः सर्वम आख्यातं सवाध्यायस्य विधिं परति उपकुर्याच च शिष्याणाम एतच च हृदि वॊ भवेत [भी] एतच छरुत्वा गुरॊर वाक्यं वयास शिष्या महौजसः अन्यॊन्यं हृष्टमनसः परिषस्वजिरे तदा उक्ताः समॊ यद भगवता तदात्वायति संहितम तन नॊ मनसि संरूढं करिष्यामस तथा च तत अन्यॊन्यं च सभाज्यैवं सुप्रीतमनसः पुनः विज्ञापयन्ति सम गुरुं पुनर वाक्यविशारदाः शैलाद अस्मान महीं गन्तुं काङ्क्षितं नॊ महामुनौ वेदान अनेकधा कर्तुं यदि ते रुचितं विभॊ शिष्याणां वचनं शरुत्वा पराशर सुतः परभुः परत्युवाच ततॊ वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम कषितिं वा देवलॊकं वा गम्यतां यदि रॊचते अप्रमादश च वः कार्यॊ बरह्म हि परचुरछलम ते ऽनुज्ञातास ततः सर्वे गुरुणा सत्यवादिना जग्मुः परदक्षिणं कृत्वा वयासं मूर्ध्नाभिवाद्य च अवतीर्य महीं ते ऽथ चातुर्हॊत्रम अकल्पयन संयाजयन्तॊ विप्रांश च राजन्यांश च विशस तथा पूज्यमाना दविजैर नित्यं मॊदमाना गृहे रताः याजनाध्यापन रताः शरीमन्तॊ लॊकविश्रुताः अवतीर्णेषु शिष्येषु वयासः पुत्रसहायवान तूस्नीं धयानपरॊ धीमान एकान्ते समुपाविशत तं ददर्शाश्रमपदे नारदः सुमहातपः अथैनम अब्रवीत काले मधुराक्षरया गिरा भॊ भॊ महर्षे वासिष्ठ बरह्मघॊषॊ न वर्तते एकॊ धयानपरस तूस्नीं किम आस्से चिन्तयन्न इव बरह्मघॊषैर विरहितः पर्वतॊ ऽयं न शॊभते रजसा तमसा चैव सॊमः सॊपप्लवॊ यथा न भराजते यथा पूर्वं निषादानाम इवालयः देवर्षिगणजुष्टॊ ऽपि वेदध्वनिनिराकृतः ऋषयश च हि देवाश च गन्धर्वाश च महौजसः विमुक्ता बरह्मघॊषेण न भराजन्ते यथा पुरा नारदस्य वचः शरुत्वा कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत महर्षे यत तवया परॊक्तं वेदवादविचक्षण एतन मनॊ ऽनुकूलं मे भवान अर्हति भासितुम सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली तरिषु लॊकेषु यद्वृत्तं सर्वं तव मते सथितम तद आज्ञापय विप्रर्षे बरूहि किं करवाणि ते यन मया समनुष्ठेयं बरह्मर्षे तद उदाहर वियुक्तस्येह शिष्यैर मे नातिहृष्टम इदं मनः [नारद] अनाम्नाय मला वेदा बराह्मणस्याव्रतं मलम मलं पृथिव्या वाहीकाः सत्रीणां कौतूहलं मलम अधीयतां भवान वेदान सार्धं पुत्रेण धीमता विधुन्वन बरह्मघॊषेण रक्षॊभयकृतं तमः [भी] नारदस्य वचः शरुत्वा वयासः परमधर्मवित तथेत्य उवाच संहृष्टॊ वेदाभ्यासे दृध वरतः शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासम अथाकरॊत सवरेणॊच्चैः स शैक्षेण लॊकान आपूरयन्न इव तयॊर अभ्यसतॊर एवं नानाधर्मप्रवादिनॊः वातॊ ऽतिमात्रं परववौ समुद्रानिल वेजितः ततॊ ऽनध्याय इति तं वयासः पुत्रम अवारयत शुकॊ वारित मात्रस तु कौतूहलसमन्वितः अपृच्छत पितरं बरह्मन कुतॊ वायुर अभूद अयम आख्यातुम अर्हति भवान वायॊः सर्वं विचेष्टितम शुकस्यैतद वचः शरुत्वा वयासः परमविस्मितः अनध्याय निमित्ते ऽसमिन्न इदं वचनम अब्रवीत दिव्यं ते चक्षुर उत्पन्नं सवस्थं ते निर्मलं मनः तमसा रजसा चापि तयक्तः सत्त्वे वयवस्थितः आदर्शे सवाम इव छायां पश्यस्य आत्मानम आत्मना नयस्यात्मनि सवयं वेदान बुद्ध्या समनुचिन्तय देव यानचरॊ विष्णॊः पितृयानश च तामसः दवाव एतौ परेत्य पन्थानौ दिवं चाधश च गच्छतः पृथिव्याम अन्तरिक्षे च यत्र संवान्ति वायवः सप्तैते वायुमार्गा वै तान निबॊधानुपूर्वशः तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन महाबलाः तेषाम अप्य अभवत पुत्रः समानॊ नाम दुर्जयः उदानस तस्य पुत्रॊ ऽभूद वयानस तस्याभवत सुतः अपानश च ततॊ जञेयः पराणश चापि ततः परम अनपत्यॊ ऽभवत परानॊ दुर्धर्षः शत्रुतापनः पृथक कर्माणि तेषां तु परवक्ष्यामि यथातथम परानिनां सर्वतॊ वायुश चेष्टा वर्तयते पृथक पराणनाच चैव भूतानां पराण इत्य अभिधीयते परेरयत्य अभ्रसंघातान धूमजांश चॊस्मजांश च यः परथमः परथमे मार्गे परवहॊ नाम सॊ ऽनिलः अम्बरे सनेहम अभ्रेभ्यस तदिद भयश चॊत्तमद्युतिः आवहॊ नाम संवाति दवितीयः शवसनॊ नदन उदयं जयॊतिषां शश्वत सॊमादीनां करॊति यः अन्तर्देहेषु चॊदानं यं वदन्ति महर्षयः यश चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यॊ वायुर धारयते जलम उद्धृत्याददते चापॊ जीमूतेभ्यॊ ऽमबरे ऽनिलः यॊ ऽदभिः संयॊज्य जीमूतान पर्जन्याय परयच्छति उद्वहॊ नाम वर्षिष्ठस तरितीयः स सदागतिः समुह्यमाना बहुधा येन नीलाः पृथग घनाः वर्षमॊक्षकृतारम्भास ते भवन्ति घनाघनाः संहता येन चाविद्धा भवन्ति नदतां नदाः रक्षणार्थाय संभूता मेघत्वम उपयान्ति च यॊ ऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा चतुर्थः संवहॊ नाम वायुः स गिरिमर्दनः येन वेगवता रुग्णा रूक्षेणारुजता रसान वायुना विहिता मेघा न भवन्ति बलाहकाः दारुणॊत्पात संचारॊ नभसः सतनयित्नुमान पञ्चमः स महावेगॊ विवहॊ नाम मारुतः यस्मिन पारिप्लवे दिव्या वहन्त्य आपॊ विहायसा पुण्यं चाकाशगङ्गायास तॊयं विष्टभ्य तिष्ठति दूरात परतिहतॊ यस्मिन्न एकरश्मिर दिवाकरम यॊनिर अंशुसहस्रस्य येन भाति वसुंधरा यस्माद आप्यायते सॊमॊ निधिर दिव्यॊ ऽमृतस्य च सस्थः परिवहॊ नाम स वायुर जवतां वरः सर्वप्राण भृतां पराणान यॊ ऽनतकाले निरस्यति यस्य वर्त्मानुवर्तेते मृत्युवैवस्वताव उभौ सम्यग अन्वीक्षतां बुद्ध्या शान्तयाध्यात्म नित्यया धयानाभ्यासाभिरामाणां यॊ ऽमृतत्वाय कल्पते यं समासाद्य वेगेन दिशाम अन्तं परपेदिरे दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि परजापतेः येन सृष्टः पराभूतॊ यात्य एव न निवर्तते परावहॊ नाम परॊ वायुः स दुरतिक्रमः एवम एते ऽदितेः पुत्रा मारुताः परमाद्भुताः अनारमन्तः संवान्ति सर्वगाः सर्वधारिणः एतत तु महद आश्वर्यं यद अयं पर्वतॊत्तमः कम्पितः सहसा तेन वायुनाभिप्रवायता विष्णॊर निःश्वासवातॊ ऽयं यदा वेगसमीरितः सहसॊदीर्यते तात जगत परव्यथते तदा तस्माद बरह्मविदॊ बरह्म नाधीयन्ते ऽतिवायति वायॊर वायुभयं हय उक्तं बरह्म तत पीडितं भवेत एतावद उक्त्वा वचनं पराशर सुतः परभुः उक्त्वा पुत्रम अधीस्वेति वयॊम गङ्गाम अयात तदा [भी] एतस्मिन्न अन्तरे शून्ये नारदः समुपागमत शुकं सवाध्यायनिरतं वेदार्थान वक्तुम ईप्सितान देवर्षिं तु शुकॊ दृष्ट्वा नारदं समुपस्थितम अर्घ्य पूर्वेण विधिना वेदॊक्तेनाभ्यपूजयत नारदॊ ऽथाब्रवीत परीतॊ बरूहि बरह्मविदां वरन केन तवां शरेयसा तात यॊजयामीति हृष्टवत नारदस्य वचः शरुत्वा शुकः परॊवाच भारत अस्मिँल लॊके हितं यत सयात तेन मां यॊक्तुम अर्हसि [नारद] तत्त्वं जिज्ञासतां पूर्वम ऋषीणां भावितात्मनाम सनत्कुमारॊ भगवान इदं वचनम अब्रवीत नास्ति विद्या समं चक्षुर नास्ति विद्या समं तपः नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति तयागसमं सुखम निवृत्तिः कर्मणः पापात सततं पुण्यशीलता सद्वृत्तिः समुदाचारः शरेय एतद अनुत्तमम मानुष्यम असुखं पराप्य यः सज्जति स मुह्यति नालं स दुःखमॊक्षाय सङ्गॊ वै दुःखलक्षणम सक्तस्य बुद्धिश चलति मॊहजालविवर्धिनी मॊहजालावृतॊ दुःखम इह चामुत्र चाश्नुते सर्वॊपायेन कामस्य करॊधस्य च विनिग्रहः कार्यः शरेयॊ ऽरतिना तौ हि शरेयॊ घातार्थम उद्यतौ नित्यं करॊधात तपॊ रक्षेच छरियं रक्षेत मत्सरात विद्यां मानावमानाभ्याम आत्मानं तु परमादतः आनृशंस्यं परॊ धर्मः कषमा च परमं बलम आत्मज्ञानं परं जञानं न सत्याद विद्यते परम सत्यस्य वचनं शरेयः सत्याद अपि हितं भवेत यद भूतहितम अत्यन्तम एतत सत्यं मतं मम सर्वारम्भफलत्यागी निराशीर निष्परिग्रहः येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान स च पण्डितः इन्द्रियैर इन्द्रियार्थेभ्यश चरत्य आत्मवशैर इह असज्जमानः शान्तात्मा निर्विकारः समाहितः आत्मभूतैर अतद्भूतः सह चैव विनैव च स विमुक्तः परं शरेयॊ नचिरेणाधिगच्छति अदर्शनम असंस्पर्शस तथासंभासनं सदा यस्य भूतैः सह मुने स शरेयॊ विन्दते परम न हिंस्यात सर्वभूतानि मैत्रायण गतश चरेत नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केन चित आकिंचन्यं सुसंतॊषॊ निराशीस्त्वम अचापलम एतद आहुः परं शरेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः परिग्रहं परित्यज्य भव तात जितेन्द्रियः अशॊकं सथानम आतिष्ठ इह चामुत्र चाभयम निरामिषा न शॊचन्ति तयजेहामिषम आत्मनः परित्यज्यामिषं सौम्य दुःखतापाद विमॊक्ष्यसे तपॊनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्व असङ्गिना गुणसङ्गेष्व अनासक्त एकचर्या रतः सदा बराह्मणे नचिराद एव सुखम आयात्य अनुत्तमम दवन्द्वारामेषु भूतेषु य एकॊ रमते मुनिः विद्धि परज्ञान तृप्तं तं जञानतृप्तॊ न शॊचति शुभैर लभतिदेवत्वं वयामिश्रैर जन्म मानुषम अशुभैश चाप्य अधॊ जन्म कर्मभिर लभते ऽवशः तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः संसारे पच्यते जन्तुस तत कथं नावबुध्यसे अहिते हितसंज्ञस तवम अध्रुवे धरुवसंज्ञकः अनर्थे चार्थसंज्ञस तवं किमर्थं नावबुध्यसे संवेष्ट्यमानं बहुभिर मॊहतन्तुभिर आत्मजैः कॊशकारवद आत्मानं वेष्टयन नावबुध्यसे अलं परिग्रहेनेह दॊषवान हि परिग्रहः कृमिर हि कॊशकारस तु बध्यते सवपरिग्रहात पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः सरः पङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव महाजालसमाकृष्टान सथले मत्स्यान इवॊद्धृतान सनेहजालसमाकृष्टान पश्य जन्तून सुदुःखितान कुतुम्बं पुत्रदारं च शरीरं दरव्यसंचयाः पारख्यम अध्रुवं सर्वं किं सवं सुकृतदुष्कृतम यदा सर्वं परित्यज्य गन्तव्यम अवशेन ते अनर्थे किं परसक्तस तवं सवम अर्थं नानुतिष्ठसि अविश्रान्तम अनालम्बम अपाथेयम अदैशिकम तमः कान्तारम अध्वानं कथम एकॊ गमिष्यसि न हि तवा परस्थितं कश चित पृष्ठतॊ ऽनुगमिष्यति सुकृतं दुष्कृतं च तवा यास्यन्तम अनुयास्यति विद्या कर्म च शौर्यं च जञानं च बहुविस्तरम अर्थार्थम अनुसार्यन्ते सिद्धार्थस तु विमुच्यते निबन्धनी रज्जुर एषा या गरामे वसतॊ रतिः छित्त्वैनां सुकृतॊ यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः रूपकूलां मनः सरॊतां सपर्शद्वीपां रसावहाम गन्धपङ्कां शब्दजलां सवर्गमार्गदुरावहाम कषमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर यवताकराम तयागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावा नदीं तरेत तयज धर्मम अधर्मं च जुभे सत्यानृते तयज उभे सत्यानृते तयक्त्वा येन तयजसि तं तयज तयज धर्मम असंकल्पाद अधर्मं चाप्य अहिंसया उभे सत्यानृते बुद्ध्या बुद्धिं परमनिश्चयात अस्थि सथूनं सनायु युतं मांसशॊनित लेपनम चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पूर्णं मूत्र पुरीसयॊः जरा शॊकसमाविष्टं रॊगायतनम आतुरम रजस्वलम अनित्यं च भूतावासं समुत्सृज इदं विश्वं जगत सर्वम अजगच चापि यद भवेत महाभूतात्मकं सर्वं महद यत परमानु यत इन्द्रियाणि च पञ्चैव तमः सत्त्वं रजस तथा इत्य एष सप्त दशकॊ राशिर अव्यक्तसंज्ञकः सर्वैर इहेन्द्रियार्थैश च वयक्ताव्यक्तैर हि संहितः पञ्चविंशक इत्य एष वयक्ताव्यक्तमयॊ गुणः एतैः सर्वैः समायुक्तः पुमान इत्य अभिधीयते तरिवर्गॊ ऽतर सुखं दुःखं जीवितं मरणं तथा य इदं वेद तत्त्वेन स वेद परभवाप्ययौ पाराशर्येह बॊद्धव्यं जञानानां यच च किं चन इन्द्रियैर गृह्यते यद यत तत तद वयक्तम इति सथितिः अव्यक्तम इति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यम अतीन्द्रियम इन्द्रियैर नियतैर देही धाराभिर इव तर्प्यते लॊके विततम आत्मानं लॊकं चात्मनि पश्यति परावरदृशः शक्तिर जञानवेलां न पश्यति पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा बरह्मभूतस्य संयॊगॊ नाशुभेनॊपपद्यते जञानेन विविधान कलेशान अतिवृत्तस्य मॊहजान लॊके बुद्धिप्रकाशेन लॊकमार्गॊ न रिष्यते अनादि निधनं जन्तुम आत्मनि सथितम अव्ययम अकर्तारम अमूर्तं च भगवान आह तीर्थवित यॊ जन्तुः सवकृतैस तैस तैः कर्मभिर नित्यदुःखितः स दुःखप्रतिघातार्थं हन्ति जन्तून अनेकधा ततः कर्म समादत्ते पुनर अन्यन नवं बहु तप्यते ऽथ पुनस तेन भुक्त्वापथ्यम इवातुरः अजस्रम एव मॊहार्तॊ दुःखेषु सुखसंज्ञितः बध्यते मथ्यते चैव कर्मभिर मन्थवत सदा ततॊ निवृत्तॊ बन्धात सवात कर्मणाम उदयाद इह परिभ्रमति संसारं चक्रवद बहु वेदनः स तवं निवृत्तबन्धुस तु निवृत्तश चापि कर्मतः सर्ववित सर्वजित सिद्धॊ भव भावविवर्जितः संयमेन नवं बन्धं निवर्त्य तपसॊ बलात संप्राप्ता बहवः सिद्धिम अप्य अबाधां सुखॊदयाम [नारद] अशॊकं शॊकनाशार्थं शास्त्रं शान्ति करं शिवम निशम्य्य लभते बुद्धिं तां लब्ध्वा सुखम एधते शॊकस्थान सहस्राणि भयस्थान शतानि च दिवसे दिवसे मूढम आविशन्ति न पण्डितम तस्माद अनिष्ट नाशार्थम इतिहासं निबॊध मे तिष्ठते चेद वशे बुद्धिर लभते शॊकनाशनम अनिष्ट संप्रयॊगाच च विप्रयॊगात परियस्य च मनुष्या मानसैर दुःखैर युज्यन्ते अल्पबुद्धयः दरव्येषु समतीतेषु ये गुणास तान न चिन्तयेत तान अनाद्रियमाणस्य सनेहबन्धः परमुच्यते दॊषदर्शी भवेत तत्र यत्र रागः परवर्तते अनिष्टवद धितं पश्येत तथा कषिप्रं विरज्यते नार्थॊ न धर्मॊ न यशॊ यॊ ऽतीतम अनुशॊचति अप्य अभावेन युज्येत तच चास्य न निवर्तते गुणैर भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च सर्वाणि नैतद एकस्य शॊकस्थानं हि विद्यते मृतं वा यदि वा नष्टं यॊ ऽतीतम अनुशॊचति दुःखेन लभते दुःखं दवाव अनर्थौ परपद्यते नाश्रु कुर्वन्ति ये बुद्ध्या दृष्ट्वा लॊकेषु संततिम सम्यक परपश्यतः सर्वं नाश्रु कर्मॊपपद्यते दुःखॊपघाते शारीरे मानसे वाप्य उपस्थिते यस्मिन न शक्यते कर्तुं यत्नस तन नानुचिन्तयेत भैषज्यम एतद दुःखस्य यद एतन नानुचिन्तयेत चिन्त्यमानं हि न वयेति भूयश चापि परवर्धते परज्ञया मानसं दुःखं हन्याच छारीरम औषधैः एतद विजान सामर्थ्यं न बालैः समताम इयात अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं दरव्यसंचयः आरॊग्यं परिय संवासगृध्येत तत्र न पण्डितः न जानपदिकं दुःखम एकः शॊचितुम अर्हति अशॊचन परतिकुर्वीत यदि पश्येद उपक्रमम सुखाद बहुतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः सनिग्धत्वं चेन्द्रियार्थेषु मॊहान मरणम अप्रियम परित्यजति यॊ दुःखं सुखं वाप्य उभयं नरः अभ्येति बरह्म सॊ ऽतयन्तं न तं शॊचन्ति पण्डिताः दुःखम अर्था हि तयज्यन्ते पालने न च ते सुखाः दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशम एषां न चिन्तयेत अन्याम अन्यां धनावस्थां पराप्य वैशेषिकीं नराः अतृप्ता यान्ति विध्वंसं संतॊषं यान्ति पण्डिताः सर्वे कषरान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः संयॊगा विप्रयॊगान्ता मरणान्तं हि जीवितम अन्तॊ नास्ति पिपासायास तुष्टिस तु परमं सुखम तस्मात संतॊषम एवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः निमेष मात्रम अपि हि वयॊ गच्छन्न न तिष्ठति सवशरीरेष्व अनित्येषु नित्यं किम अनुचिन्तयेत भूतेष्व अभावं संचिन्त्य ये बुद्ध्वा तमसः परम न शॊचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम संचिन्वानकम एवैनं कामानाम अवितृप्तकम वयाघ्रः पशुम इवासाद्य मृत्युर आदाय गच्छति अथाप्य उपायं संपश्येद दुःखस्य परिमॊक्षणे अशॊचन्न आरभेतैव युक्तश चाव्यसनी भवेत शब्दे सपर्शे च रूपे च गन्धेषु च रसेषु च नॊपभॊगात परं किं चिद धनिनॊ वाधनस्य वा पराक संप्रयॊगाद भूतानां नास्ति दुःखम अनामयम विप्रयॊगात तु सर्वस्य न शॊचेत परकृतिस्थितः धृत्या शिश्नॊदरं रक्षेत पाणि पादं च चक्षुषा चक्षुः शरॊत्रे च मनसा मनॊ वाचं च विद्यया परनयं परतिसंहृत्य संस्तुतेष्व इतरेषु च विचरेद असमुन्नद्धः स सुखी स च पण्डितः अध्यात्मरतिर आसीनॊ निरपेक्षॊ निरामिषः आत्मनैव सहायेन यश चरेत स सुखी भवेत [नारद] सुखदुःखविपर्यासॊ यदा समुपपद्यते नैनं परज्ञा सुनीतं वा तरायते नापि पौरुषम सवभावाद यत्नम आतिष्ठेद यत्नवान नावसीदति जरामरणरॊगेभ्यः परियम आत्मानम उद्धरेत रुजन्ति हि शरीराणि रॊगाः शारीर मानसाः सायका इव तीक्ष्णाग्राः परयुक्ता दृध धन्विभिः वयाधितस्य विवित्साभिस तरस्यतॊ जीवितैषिणः अवशस्य विनाशाय शरीरम अपकृष्यते सरवन्ति न निवर्तन्ते सरॊतांसि सरिताम इव आयुर आदाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनः पुनः वयत्ययॊ हय अयम अत्यन्तं पक्षयॊः शुक्लकृष्णयॊः जातं मर्त्यं जरयति निमेषं नावतिष्ठते सुखदुःखानि भूतानाम अजरॊ जरयन्न असौ आदित्यॊ हय अस्तम अभ्येति पुनः पुनर उदेति च अदृष्टपूर्वान आदाय भावान अपरिशङ्कितान इष्टानिष्टान मनुष्याणाम अस्तं गच्छन्ति रात्रयः यॊ यम इच्छेद यथाकामं कामानां तत तद आप्नुयात यदि सयान न पराधीनं पुरुषस्य करियाफलम संयताश च हि दक्षाश च मतिमन्तश च मानवाः दृश्यते निष्फलाः सन्तः परहीनाश च सवकर्मभिः अपरे बालिशाः सन्तॊ निर्गुणाः पुरुषाधमाः आशीर्भिर अप्य असंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः भूतानाम अपरः कश चिद धिंसायां सततॊत्थितः वञ्चनायां च लॊकस्य स सुखेष्व एव जीर्यते अचेष्टमानम आसीनं शरीः कं चिद उपतिष्ठति कश चित कर्मानुसृत्यान्यॊ न पराप्यम अधिगच्छति अपराधं समाचक्ष्व पुरुषस्य सवभावतः शुक्रम अन्यत्र संभूतं पुनर अन्यत्र गच्छति तस्य यॊनौ परसक्तस्य गर्भॊ भवति वा न वा आम्रपुष्पॊपमा यस्य निवृत्तिर उपलभ्यते केषां चित पुत्र कामानाम अनुसंतानम इच्छताम सिद्धौ परयतमानानां नैवान्दम उपजायते गर्भाच चॊद्विजमानानां करुद्धाद आशीविषाद इव आयुष्माञ जायते पुत्रः कथं परेतः पितैव सः देवान इष्ट्वा तपस तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः दश मासान परिधृता जायन्ते कुलपांसनाः अपरे धनधान्यानि भॊगांश च पितृसंचितान विपुलान अभिजायन्ते लब्धास तैर एव मङ्गलैः अन्यॊन्यं समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे उपद्रव इवाविष्टॊ यॊनिं गर्भः परपद्यते शीर्णं परशरीरेण निच्छवीकं शरीरिणम परानिनां पराण संरॊधे मांसश्लेष्म विचेष्टितम निर्दग्धं परदेहेन परदेहं चलाचलम विनश्यन्तं विनाशान्ते नावि नावम इवाहितम संगत्या जथरे नयस्तं रेतॊ बिन्दुम अचेतनम केन यत्नेन जीवन्तं गर्भं तवम इह पश्यसि अन्नपानानि जीर्यन्ते यत्र भक्षाश च भक्षिताः तस्मिन्न एवॊदरे गर्भः किं नान्नम इव जीर्यते गर्भमूत्र पुरीसानां सवभावनियता गतिः धारणे वा विसर्गे वा न कर्तुर विद्यते वशः सरवन्ति हय उदराद गर्भा जायमानास तथापरे आगमेन सहान्येषां विनाश उपपद्यते एतस्माद यॊनिसंबन्धाद यॊ जीवन परिमुच्यते परजां च लभते कां चित पुनर दवन्द्वेषु मज्जति शतस्य सह जातस्य सप्तमीं दशमीं दशाम पराप्नुवन्ति ततः पञ्च न भवन्ति शतायुषः नाभ्युत्थाने मनुष्याणां यॊगाः सयुर नात्र संशयः वयाधिभिश च विमथ्यन्ते वयालैः कषुद्रमृगा इव वयाधिभिर भक्ष्यमाणानां तयजतां विपुलं धनम वेदनां नापकर्षन्ति यतमानाश चिकित्सकाः ते चापि निपुना वैद्याः कुशलाः संभृतौषधाः वयाधिभिः परिकृष्यन्ते मृगा वयाधैर इवार्दिताः ते पिबन्तः कसायांश च सर्पींसि विविधानि च दृश्यन्ते जरया भग्ना नागा नागैर इवॊत्तमैः के वा भुवि चिकित्सन्ते रॊगार्तान मृगपक्षिणः शवापदानि दरिद्रांश च परायॊ नार्ता भवन्ति ते घॊरान अपि दुराधर्षान नृपतीन उग्रतेजसः आक्रम्य रॊग आदत्ते पशून पशुपचॊ यथा इति लॊकम अनाक्रन्दं मॊहशॊकपरिप्लुतम सरॊतसा सहसा कषिप्तं करियमाणं बलीयसा न धनेन न राज्येन नॊग्रेण तपसा तथा सवभावा वयतिवर्तन्ते ये नियुक्ताः शरीरिषु न मरियेरन न जीर्येरन सर्वे सयुः सर्वकामिकाः नाप्रियं परतिपश्येयुर उत्थानस्य फलं परति उपर्य उपरि लॊकस्य सर्वॊ भवितुम इच्छति यतते च यथाशक्ति न च तद वर्तते तथा ऐश्वर्यमदमत्तांश च मत्तान मद्य मदेन च अप्रमत्ताः शठाः करूरा विक्रान्ताः पर्युपासते कलेशाः परतिनिवर्तन्ते केषां चिद असमीक्षिताः सवं सवं च पुनर अन्येषां न किं चिद अभिगम्यते महच च फलवैषम्यं दृश्यते कर्म संधिषु वहन्ति शिबिकाम अन्ये यान्त्य अन्ये शिबिका गताः सर्वेषाम ऋद्धिकामानाम अन्ये रथपुरःसराः मनुजाश च शतस्त्रीकाः शतशॊ विधवाः सत्रियः दवन्द्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्य एकैकशॊ नराः इदम अन्यत परं पश्य मात्रमॊहं करिष्यसि तयज धर्मम अधर्मं च उभे सत्यानृते तयज उभे सत्यानृते तयक्त्वा येन तयजसि तं तयज एतत ते परमं गुह्यम आख्यातम ऋषिसत्तम येन देवाः परित्यज्य मर्त्यलॊकं दिवं गताः [भी] नारदस्य वचः शरुत्वा शुकः परमबुद्धिमान संचिन्त्य मनसा धीरॊ निश्चयं नाध्यगच्छत पुत्रदारैर महान कलेशॊ विद्याम्नाये महाञ शरमः किं नु सयाच छाश्वतं सथानम अल्पक्लेशं महॊदरम ततॊ मुहूर्तं संचिन्त्य निश्चितां गतिम आत्मनः परावपज्ञॊ धर्मस्य परां नैःश्रेयसीं गतिम कथं तव अहम असंक्लिष्टॊ गच्छेयं परमां गतिम नावर्तेयं यथा भूयॊ यॊनिसंसारसागरे परं भावं हि काङ्क्षामि यत्र नावर्तते पुनः सर्वसङ्गान परित्यज्य निश्चितां मनसॊ गतिम तत्र यास्यामि यत्रात्मा शमं मे ऽधिगमिष्यति अक्षयश चाव्ययश चैव यत्र सथास्यामि शाश्वतः न तु यॊगम ऋते शक्या पराप्तुं सा परमा गतिः अवबन्धॊ हि मुक्तस्य कर्मभिर नॊपपद्यते तस्माद यॊगं समास्थाय तयक्त्वा गृहकलेवरम वायुभूतः परवेक्ष्यामि तेजॊराशिं दिवाकरम न हय एष कषयम आप्नॊति सॊमः सुरगणैर यथा कम्पितः पतते भूमिं पुनश चैवाधिरॊहति कषीयते हि सदा सॊमः पुनश चैवाभिपूर्यते रविस तु संतापयति लॊकान रश्मिभिर उल्बनैः सर्वतस तेज आदत्ते नित्यम अक्षय मन्दलः अतॊ मे रॊचते गन्तुम आदित्यं दीप्ततेजसम अत्र वत्स्यामि दुर्धर्षॊ निःसङ्गेनान्तरात्मना सूर्यस्य सदने चाहं निक्षिप्येदं कलेवरम ऋषिभिः सह यास्यामि सौरं तेजॊ ऽतिदुःसहम आपृच्छामि नगान नागान गिरीन उर्वीं दिशॊ दिवम देवदानवगन्धर्वान पिशाचॊरगराक्षसान लॊकेषु सर्वभूतानि परवेक्ष्यामि न संशयः पश्यन्तु यॊगवीर्यं मे सर्वे देवाः सहर्षिभिः अथानुज्ञाप्य तम ऋषिं नारदं लॊकविश्रुतम तस्माद अनुज्ञां संप्राप्य जगाम पितरं परति सॊ ऽभिवाद्य महात्मानम ऋषिं दवैपायनं मुनिम शुकः परदक्षिणीकृत्य कृष्णम आपृष्टवान मुनिः शरुत्वा ऋषिस तद वचनं शुकस्य; परीतॊ महात्मा पुनर आह चैनम भॊ भॊः पुत्र सथीयतां तावद अद्य; यावच चक्षुः परीणयामि तवदर्थम निरपेक्षः शुकॊ भूत्वा निःस्नेहॊ मुक्तबन्धनः मॊक्षम एवानुसंचिन्त्य गमनाय मनॊ दधे पितरं संपरित्यज्य जगाम दविजसत्तमः [भी] गिरिपृष्ठं समारुह्य सुतॊ वयासस्य भारत समे देशे विविक्ते च निःशलाक उपाविशत धारयाम आस चात्मानं यथाशास्त्रं महामुनिः पादात परभृति गात्रेषु करमेण करमयॊगवित ततः स पराङ्मुखॊ विद्वान आदित्ये नचिरॊदिते पानि पादं समाधाय विनीतवद उपाविशत न तत्र पक्षिसंघातॊ न शब्दॊ नापि दर्शनम यत्र वैयासकिर धीमान यॊक्तुं समुपचक्रमे स ददर्श तदात्मानं सव सङ्गविनिःसृतम परजहास ततॊ हासं शुकः संप्रेक्ष्य भास्करम स पुनर यॊगम आस्थाय मॊक्षमार्गॊपलब्धये महायॊगीश्वरॊ भूत्वा सॊ ऽतयक्रामद विहायसम ततः परदक्षिणं कृत्वा देवर्षिं नारदं तदा निवेदयाम आस तदा सवं यॊगं परमर्षये दृष्टॊ मार्गः परवृत्तॊ ऽसमि सवस्ति ते ऽसतु तपॊधन तवत्प्रसादाद गमिष्यामि गतिम इष्टां महाद्युते नारदेनाभ्यनुज्ञातस ततॊ दवैपायनात्मजः अभिवाद्य पुनर यॊगम आस्थायाकाशम आविशत कैलासपृष्ठाद उत्पत्य स पपात दिवं तदा अन्तरिक्षचरः शरीमान वयास पुत्रः सुनिश्चितः तम उद्यन्तं दविजश्रेष्ठं वैनतेय समद्युतिम ददृशुः सव भूतानि मनॊमारुत रन्हसम वयवसायेन लॊकांस तरीन सर्वान सॊ ऽथ विचिन्तयन आस्थितॊ दिव्यम अध्वानं पावकार्क समप्रभः तम एकमनसं यान्तम अव्यग्रम अकुतॊभयम ददृशुः सर्वभूतानि जङ्गमानीतराणि च यथाशक्ति यथान्यायं पूजयामं चक्रिरे तदा पुष्पवर्षैश च दिव्यैस तम अवचक्रुर दिवौकसः तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे गन्धर्वाप्सरसां गणाः ऋषयश चैव संसिद्धाः परं विस्मयम आगताः अन्तरिक्षचरः कॊ ऽयं तपसा सिद्धिम आगतः अधः कायॊर्ध्व वक्त्रश च नेत्रैः समभिवाह्यते ततः परमधीरात्मा तरिषु लॊकेषु विश्रुतः भास्करं समुद ईक्षन स पराङ्मुखॊ वाग्यतॊ ऽगमत शब्देनाकाशम अखिलं पूरयन्न इव सर्वतः तम आपतन्तं सहसा दृष्ट्वा सर्वाप्सरॊ गणाः संभ्रान्तमनसॊ राजन्न आसन परमविस्मिताः पञ्च चूदाप्रभृतयॊ भृशम उत्फुल्ललॊचनाः दैवतं कतमं हय एतद उत्तमां गतिम आस्थितम सुनिश्चितम इहायाति विमुक्तम इव निःस्पृहम ततः समतिचक्राम मलयं नाम पर्वतम उर्वशी पूर्वचित्तिश च यं नित्यम उपसेवते ते सम बरह्मर्षिपुत्रस्य विस्मयं ययतुः परम अहॊ बुद्धिसमाधानं वेदाभ्यास रते दविजे अचिरेणैव कालेन नभश्चरति चन्द्रवत पितृशुश्रूसया सिद्धिं संप्राप्तॊ ऽयम अनुत्तमाम पितृभक्तॊ दृध तपाः पितुः सुदयितः सुतः अनन्यमनसा तेन कथं पित्रा विवर्जितः उर्वस्या वचनं शरुत्वा शुकः परमधर्मवित उदैक्षत दिशः सर्वा वचने गतमानसः सॊ ऽनतरिक्षं महीं चैव सशैलवनकाननाम आलॊकयाम आस तदा सरांसि सरितस तथा ततॊ दवैपायन सुतं बहुमान पुरःसरम कृताञ्जलिपुताः सर्वा निरीक्षन्ते सम देवताः अब्रवीत तास तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित पिता यद्य अनुगच्छेन मां करॊशमानः शुकेति वै ततः परति वचॊ देयं सर्वैर एव समाहितैः एतन मे सनेहतः सर्वे वचनं कर्तुम अर्हथ शुकस्य वचनं शरुत्वा दिशः सवनकाननाः समुद्राः सरितः शैलाः परत्यूचुस तं समन्ततः यथाज्ञापयसे विप्र बाधम एवं भविष्यति ऋषेर वयाहरतॊ वाक्यं परतिवक्ष्यामहे वयम [भी] इत्य एवम उक्त्वा वचनं बरह्मर्षिः सुमहातपः परातिष्ठत शुकः सिद्धिं हित्वा लॊकांश चतुर्विधान तमॊ हय अस्तविधं हित्वा जहौ पञ्च विधं रजः ततः सत्त्वं जहौ धीमांस तद अद्भुतम इवाभवत ततस तस्मिन पदे नित्ये निर्गुणे लिङ्गवर्जिते बरह्मणि परत्यतिष्ठत स विधूमॊ ऽगनिर इव जवलन उल्का पाता दिशां दाहा भूमिकम्पास तथैव च परादुर्भूताः कषणे तस्मिंस तद अद्भुतम इवाभवत दरुमाः शाखाश च मुमुचुः शिखराणि च पर्वताः निर्घातशब्दैश च गिरिर हिमवान दीर्यतीव ह न बभासे सहस्रांशुर न जज्वाल च पावकः हरदाश च सरितश चैव चुक्षुभुः सागरास तथा ववर्ष वासवस तॊयं रसवच च सुगन्धि च ववौ समीरणश चापि दिव्यगन्धवहः शुचिः स शृङ्गे ऽपरतिमे दिव्ये हिमवन मेरुसंभवे संश्लिष्टे शवेतपीते दवे रुक्त रूप्यमये शुभे शतयॊजनविस्तारे तिर्यग ऊर्ध्वं च भारत उदीचीं दिशम आश्रित्य रुचिरे संददर्श ह सॊ ऽविशङ्केन मनसा तथैवाभ्यपतच छुकः ततः पर्वतशृङ्गे दवे सहसैव दविधाकृते अदृश्येतां महाराज तद अद्भुतम इवाभवत ततः पर्वतशृङ्गाभ्यां सहसैव विनिःसृतः न च परतिजघानास्य स गतिं पर्वतॊत्तमः ततॊ महान अभूच छब्दॊ दिवि सर्वदिवौकसाम गन्धर्वाणाम ऋषीणां च ये च शैलनिवासिनः दृष्ट्वा शुकम अतिक्रान्तं पर्वतं च दविधाकृतम साधु साध्व इति तत्रासीन नादः सर्वत्र भारत स पूज्यमानॊ देवैश च गन्धर्वैर ऋषिभिस तथा यक्षराक्षस संघैश च विद्याधरगणैस तथा दिव्यैः पुष्पैः समाकीर्णम अन्तरिक्षं समन्ततः आसीत किल महाराज शुकाभिपतने तदा ततॊ मन्दाकिनीं रम्याम उपरिष्टाद अभिव्रजन शुकॊ ददर्श धर्मात्मा पुष्पित दरुमकाननाम तस्यां करीदन्त्य अभिरताः सनान्ति चैवाप्सरॊ गणाः शून्याकारं निराकाराः शुकं दृष्ट्वा विवाससः तं परक्रमन्तम आज्ञाय पिता सनेहसमन्वितः उत्तमां गतिम आस्थाय पृष्ठतॊ ऽनुससार ह शुकस तु मारुताद ऊर्ध्वं गतिं कृत्वान्तरिक्षगाम दर्शयित्वा परभावं सवं सर्वभूतॊ ऽभवत तदा महायॊगगतिं तव अग्र्यां वयासॊत्थाय महातपः निमेषान्तरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ स ददर्श दविधाकृत्वा पर्वताग्रं शुकं गतम शशंसुर ऋषयस तस्मै कर्म पुत्रस्य तत तदा ततः शुकेति दीर्घेण शैक्षेणाक्रन्दितस तदा सवयं पित्रा सवरेणॊच्चैस तरीँल लॊकान अनुनाद्य वै शुकः सर्वगतॊ भूत्वा सर्वात्मा सर्वतॊ मुखः परत्यभासत धर्मात्मा भॊः शब्देनानुनादयन तत एकाक्षरं नादं भॊ इत्य एव समीरयन परत्याहरञ जगत सर्वम उच्चैः सथावरजङ्गमम ततः परभृति चाद्यापि शब्दान उच्चारितान पृथक गिरिगह्वर पृष्ठेषु वयाजहार शुकं परति अन्तर्हितः परभावं तु दर्शयित्वा शुकस तदा गुणान संत्यज्य शब्दादीन पदम अध्यगमत परम महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामित तेजसः निषसाद गिरिप्रस्थे पुत्रम एवानुचिन्तयन ततॊ मन्दाकिनी तीरे करीदन्तॊ ऽपसरसां गणाः आसाद्य तम ऋषिं सर्वाः संभ्रान्ता गतचेतसः जले निलिल्यिरे काश चित काश चिद गुल्मान परपेदिरे वसनान्य आददुः काश चिद दृष्ट्वा तं मुनिसत्तमम तां मुक्ततां तु विज्ञाय मुनिः पुत्रस्य वै तदा सक्तताम आत्मनश चैव परीतॊ ऽभूद वरीदितश च ह तं देवगन्धर्ववृतॊ महर्षिगणपूजितः पिनाक हस्तॊ भवगान अभ्यागच्छत शंकरः तम उवाच महादेवः सान्त्वपूर्वम इदं वचः पुत्रशॊकाभिसंतप्तं कृष्णद्वैपायनं तदा अग्नेर भूमेर अपां वायॊर अन्तरिक्षस्य चैव ह वीर्येण सदृशः पुत्रस तवया मत्तः पुरा वृतः स तथा लक्षणॊ जातस तपसा तव संभृतः मम चैव परभावेन बरह्मतेजॊमयः शुचिः स गतिं परमां पराप्तॊ दुष्प्रापाम अजितेन्द्रियैः दैवतैर अपि विप्रर्षे तं तवं किम अनुशॊचसि यावत सथास्यन्ति गिरयॊ यावत सथास्यन्ति सागराः तावत तवाक्षया कीर्तिः सपुत्रस्य भविष्यति छायां सवपुत्र सदृशीं सर्वतॊ ऽनपगां सदा दरक्ष्यसे तवं च लॊके ऽसमिन मत्प्रसादान महामुने सॊ ऽनुनीतॊ भगवता सवयं रुद्रेण भारत छाया पश्यन समावृत्तः स मुनिः परया मुदा इति जन्म गतिश चैव शुकस्य भरतर्षभ विस्तरेण मयाख्यातं यन मां तवं परिपृच्छसि एतद आचस्त मे राजन देवर्षिर नारदः पुरा वयासश चैव महायॊगी संजल्पेषु पदे पदे इतिहासम इमं पुण्यं मॊक्षधर्मार्थसंहितम धारयेद यः शम परः स गच्छेत परमां गतिम [य] गृहस्थॊ बरह्मचारी वा वानप्रस्थॊ ऽथ भिक्षुकः य इच्छेत सिद्धिम आस्थातुं देवतां कां यजेत सः कुतॊ हय अस्य धरुवः सवर्गः कुतॊ निःश्रेयसं परम विधिना केन जुहुयाद दैवं पित्र्यं तथैव च मुक्तश च कां गतिं गच्छेन मॊक्षश चैव किम आत्मकः सवर्गतश चैव किं कुर्याद येन न चयवते दिवः देवतानां च कॊ देवः पितॄणां च तथा पिता तस्मात परतरं यच च तन मे बरूहि पितामह [भीस्म] गूढं मां परश्नवित परश्नं पृच्छसे तवम इहानघ न हय एष तर्कया शक्यॊ वक्तुं वर्षशतैर अपि ऋते देवप्रसादाद वा राजञ जञानागमेन वा गहनं हय एतद आख्यानं वयाख्यातव्यं तवारि हन अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नारदस्य च संवादम ऋषेर नारायणस्य च नारायणॊ हि विश्वात्मा चतुर्मूर्तिः सनातनः धर्मात्मजः संबभूव पितैवं मे ऽभयभासत कृते युगे महाराज पुरा सवायम्भुवे ऽनतरे नरॊ नारायणश चैव हरिः कृष्णस तथैव च तेभ्यॊ नारायण नरौ तपस तेपतुर अव्ययौ बदर्य आश्रमम आसाद्य शकते कनका मये अस्तचक्रं हि तद यानं भूतयुक्तं मनॊरमम तत्राद्यौ लॊकनाथौ तौ कृशौ धमनि संततौ तपसा तेजसा चैव दुर्निरीक्षौ सुरैर अपि यस्य परसादं कुर्वाते स देवौ दरष्टुम अर्हति नूनं तयॊर अनुमते हृदि हृच्छय चॊदितः महामेरॊर गिरेः शृङ्गात परच्युतॊ गन्धमादनम नारदः सुमहद भूतं लॊकान सर्वान अचीचरत तं देशम अगमद राजन बदर्य आश्रमम आशुगः तयॊर आह्निक वेलायां तस्य कौतूहलं तव अभूत इदं तद आस्पदं कृत्स्नं यस्मिँल लॊकाः परतिष्ठिताः सद एवासुरगन्धर्वाः सर्षिकिंनर लेलिहाः एका मूर्तिर इयं पूर्वं जाता भूयश चतुर्विधा धर्मस्य कुलसंतानॊ महान एभिर विवर्धितः अहॊ हय अनुग्रहीतॊ ऽदय धर्म एभिः सुरैर इह नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा तत्र कृष्णॊ हरिश चैव कस्मिंश चित कारणान्तरे सथितौ धर्मॊत्तरौ हय एतौ तथा तपसि धिष्ठितौ एतौ हि परमं धाम कानयॊर आह्निक करिया पितरौ सर्वभूतानां दैवतं च यशस्विनौ कां देवतां तु यजतः पितॄन वा कान महामती इति संचिन्त्य मनसा भक्त्या नारायणस्य ह सहसा परादुरभवत समीपे देवयॊस तदा कृते दैवे च पित्र्ये च ततस ताभ्यां निरीक्षितः पूजितश चैव विधिना यथा परॊक्तेन शास्त्रतः तं दृष्ट्वा महद आश्चर्यम अपूर्वं विधिविस्तरम उपॊपविष्टः सुप्रीतॊ नारदॊ भवगान ऋषिः नारायणं संनिरीक्ष्य परसन्नेनान्तर आत्मना नमस्कृत्वा महादेवम इदं वचनम अब्रवीत वेदेषु सपुराणेषु साङ्गॊपाङ्गेषु गीयसे तवम अजः शाश्वतॊ धाता मतॊ ऽमृतम अनुत्तमम परतिष्ठितं भूतभव्यं तवयि सर्वम इदं जगत चत्वारॊ हय आश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्य मूलकाः यजन्ते तवाम अहर अहर नाना मूर्ति समास्थितम पिता माता च सर्वस्य जगतः शाश्वतॊ गुरुः कं तव अद्य यजसे देवं पितरं कं न विद्महे [भगवान] अवाच्यम एतद वक्तव्यम आत्मगुह्यं सनातनम तव भक्तिमतॊ बरह्मन वक्ष्यामि तु यथातथम यत तत सूक्ष्मम अविज्ञेयम अव्यक्तम अचलं धरुवम इन्द्रियैर इन्द्रियार्थैश च सर्वभूतैश च वर्जितम स हय अन्तरात्मा भूतानां कषेत्रज्ञश चेति कथ्यते तरिगुण वयतिरिक्तॊ ऽसौ पुरुषश चेति कल्पितः तस्माद अव्यक्तम उत्पन्नं तरिगुणं दविजसत्तम अव्यक्ता वयक्तभावस्था या सा परकृतिर अव्यया तां यॊनिम आवयॊर विद्धि यॊ ऽसौ सदसद आत्मकः आवाभ्यां पूज्यते ऽसौ हि दैवे पित्र्ये च कल्पिते नास्ति तस्मात परॊ ऽनयॊ हि पिता देवॊ ऽथ वा दविजः आत्मा हि नौ स विज्ञेयस ततस तं पूजयावहे तेनैषा परथिता बरह्मन मर्यादा लॊकभाविनी दैवं पित्र्यं च कर्तव्यम इति तस्यानुशासनम बरह्मा सथानुर मनुर दक्षॊ भृगुर धर्मस तपॊ दमः मरीचिर अङ्गिरात्रिश च पुलस्त्यः पुलहः करतुः वसिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान सॊम एव च कर्दमश चापि यः परॊक्तः करॊधॊ विक्रीत एव च एकविंशतिर उत्पन्नास ते परजापतयः समृताः तस्य देवस्य मर्यादां पूजयन्ति सनातनीम दैवं पित्र्यं च सततं तस्य विज्ञाय तत्त्वतः आत्मप्राप्तानि च ततॊ जानन्ति दविजसत्तमाः सवर्गस्था अपि ये के चित तं नमस्यन्ति देहिनः ते तत्प्रसादाद गच्छन्ति तेनादिष्ट फलां गतिम ये हीनाः सप्त दशभिर गुणैः कर्मभिर एव च कलाः पञ्चदश तयक्त्वा ते मुक्ता इति निश्चयः मुक्तानां तु गतिर बरह्मन कषेत्रज्ञ इति कल्पितः स हि सर्वगतश चैव निर्गुणश चैव कथ्यते दृश्यते जञानयॊगेन आवां च परसृतौ ततः एवं जञात्वा तम आत्मानं पूजयावः सनातनम तं वेदाश चाश्रमाश चैव नाना तनु समास्थिताः भक्त्या संपूजयन्त्य आद्यं गतिं चैषां ददाति सः ये तु तद्भाविता लॊके एकान्तित्वं समास्थिताः एतद अभ्यधिकं तेषां यत ते तं परविशन्त्य उत इति गुह्य समुद्देशस तव नारद कीर्तितः भक्त्या परेम्ना च विप्रर्षे अस्मद भक्त्या च ते शरुतः [भीस्म] स एवम उक्तॊ दविपदां वरिष्ठॊ; नारायणेनॊत्तम पूरुषेन जगाद वाक्यं दविपदां वरिष्ठं; नारायणं लॊकहिताधिवासम यदर्थम आत्मप्रभवेह जन्म; तवॊत्तमं धर्मगृहे चतुर्धा तत साध्यतां लॊकहितार्थम अद्य; गच्छामि दरष्टुं परकृतिं तवाद्याम वेदाः सवधीता मम लॊकनाथ; तप्तं तपॊ नानृतम उक्तपूर्वम पूजां गुरूणां सततं करॊमि; परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे; शत्रौ च मित्रे च समॊ ऽसमि नित्यम तं चादि देवं सततं परपन्न; एकान्तभावेन वृणॊम्य अजस्रम एभिर विशेषैः परिशुद्धसत्त्वः; कस्मान न पश्येयम अनन्तम ईशम तत पारमेष्ठ्यस्य वचॊ निशम्य; नारायणः सात्वत धर्मगॊप्ता गच्छेति तं नारदम उक्तवान स; संपूजयित्वात्म विधिक्रियाभिः ततॊ विसृष्टः परमेष्ठिपुत्रः; सॊ ऽभयर्चयित्वा तम ऋषिं पुराणम खम उत्पपातॊत्तम वेगयुक्तस; ततॊ ऽधि मेरौ सहसा निलिल्ये तत्रावतस्थे च मुनिर मुहूर्तम; एकान्तम आसाद्य गिरेः स शृङ्गे आलॊकयन उत्तरपश्चिमेन; ददर्श चात्य अद्भुतरूपयुक्तम कषीरॊदधेर उत्तरतॊ हि दवीपः; शवेतः स नाम्ना परथितॊ विशालः मेरॊः सहस्रैः स हि यॊजनानां; दवात्रिंशतॊर्ध्वं कविभिर निरुक्तः अतीन्द्रियाश चानशनाश च तत्र; निष्पन्द हीनाः सुसुगन्धिनश च शवेताः पुमांसॊ गतसर्वपापाश; चक्षुर मुषः पापकृतां नराणाम वज्रास्थि कायाः सममानॊन्माना; दिव्यान्वय रूपाः शुभसारॊपेताः छत्त्राकृति शीर्षा मेघौघनिनादाः; सत पुष्कर चतुष्का राजीवशतपादाः सस्त्या दन्तैर युक्ताः शुक्लैर अस्ताभिर दंस्त्राभिर ये जिह्वाभिर ये विष्वग वक्त्रं लेलिह्यन्ते सूर्यप्रख्यम भक्त्या देवं विश्वॊत्पन्नं; यस्मात सर्वे लॊकाः सूताः वेदा धर्मा मुनयः शान्ता; देवाः सर्वे तस्य विसर्गाः [य] अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः कथं ते पुरुषा जाताः का तेषां गतिर उत्तमा ये विमुक्ता भवन्तीह नरा भरतसत्तम तेषां लक्षणम एतद धि यच छवेतद्वीपवासिनाम तस्मान मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे तवं हि सर्वकथारामस तवां चैवॊपश्रिता वयम [भीस्म] विस्तीर्णैषा कथा राजञ शरुता मे पितृसंनिधौ सैषा तव हि वक्तव्या कथा सारॊ हि स समृतः राजॊपरिचरॊ नाम बभूवाधिपतिर भुवः आखन्दल सखः खयातॊ भक्तॊ नारायणं हरिम धार्मिकॊ नित्यभक्तश च पितॄन नित्यम अतन्द्रितः साम्राज्यं तेन संप्राप्तं नारायण वरात पुरा सात्वतं विधिम आस्थाय पराक सूर्यमुख निःसृतम पूजयाम आस देवेशं तच छेषेण पितामहान पितृशेषेण विप्रांश च संविभज्याश्रितांश च सः शेषान्न भुक सत्यपरः सर्वभूतेष्व अहिंसकः सर्वभावेन भक्तः स देवदेवं जनार्दनम तस्य नारायणे भक्तिं वहतॊ ऽमित्रकर्शन एकशय्यासनं शक्रॊ दत्तवान देवरात सवयम आत्मा राज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनानि च एतद भगवते सर्वम इति तत परेक्षितं सदा काम्यनैमित्तिकाजस्रं यज्ञियाः परमक्रियाः सर्वाः सात्वतम आस्थाय विधिं चक्रे समाहितः पञ्चरात्र विदॊ मुख्यास तस्य गेहे महात्मनः परायनं भगवत परॊक्तं भुञ्जते चाग्र भॊजनम तस्य परशासतॊ राज्यं धर्मेणामित्र घातिनः नानृता वाक समभवन मनॊ दुष्टं न चाभवत न च कायेन कृतवान स पापं परम अन्व अपि ये हि ते मुनयॊ खयाताः सप्त चित्रशिखन्दिनः तैर एकमतिभिर भूत्वा यत परॊक्तं शास्त्रम उत्तमम मरीचिर अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः करतुः वसिष्ठश च महातेजा एते चित्रशिखन्दिनः सप्त परकृतयॊ हय एतास तथा सवायम्भुवॊ ऽसतमः एताभिर धार्यते लॊकस ताभ्यः शास्त्रं विनिःसृतम एकाग्रमनसॊ दान्ता मुनयः संयमे रताः इदं शरेय इदं बरह्म इदं हितम अनुत्तमम लॊकान संचिन्त्य मनसा ततः शास्त्रं परचक्रिरे तत्र धर्मार्थकामा हि मॊक्षः पश्चाच च कीर्तितः मर्यादा विविधाश चैव दिवि भूमौ च संस्थिताः आराध्य तपसा देवं हरिं नारायणं परभुम दिव्यं वर्षसहस्रं वै सर्वे ते ऋषिभिः सह नारायणानुशास्ता हि तदा देवी सरस्वती विवेश तान ऋषीन सर्वाँल लॊकानां हितकाम्यया ततः परवर्तिता सम्यक तपस्विद्भिर दविजातिभिः शब्दे चार्थे च हेतौ च एषा परथमसर्गजा आदाव एव हि तच छास्त्रम ओंकार सवरभूषितम ऋषिभिर भावितं तत्र यत्र कारुणिकॊ हय असौ ततः परसन्नॊ भगवान अनिर्दिष्ट शरीरगः ऋषीन उवाच तान सर्वान अदृश्यः पुरुषॊत्तमः कृतं शतसहस्रं हि शलॊकानाम इदम उत्तमम लॊकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य यस्माद धर्मः परवर्तते परवृत्तौ च निवृत्तौ च यॊनिर एतद भविष्यति ऋग यजुः सामभिर जुष्टम अथर्वाङ्गिरसैस तथा तथा परमाणं हि मया कृतॊ बरह्मा परसादजः रुद्रश च करॊधजॊ विप्रा यूयं परकृतयस तथा सूर्या चन्द्रमसौ वायुर भूमिर आपॊ ऽगनिर एव च सर्वे च नक्षत्रगणा यच च भूताभिशब्दितम अधिकारेषु वर्तन्ते यथा सवं बरह्मवादिनः सर्वे परमाणं हि यथातथैतच छास्त्रम उत्तमम भविष्यति परमाणं वय एतन मद अनुशासनम अस्मात परवक्ष्यते धर्मान मनुः सवायम्भुवः सवयम उशना बृहस्पतिश चैव यदॊत्पन्नौ भविष्यतः तदा परवक्ष्यतः शास्त्रं युष्मन मतिभिर उद्धृतम सवायम्भुवेषु धर्मेषु शास्त्रे चॊशनसा कृते बृहस्पतिमते चैव लॊकेषु परविचारिते युष्मत कृतम इदं शास्त्रं परजा पालॊ वसुस ततः बृहस्पतिसकाशाद वै पराप्स्यते दविजसत्तमाः स हि मद्भावितॊ राजा मद्भक्तश च भविष्यति तेन शास्त्रेण लॊकेषु करिया सर्वा करिष्यति एतद धि सर्वशास्त्राणां शास्त्रम उत्तमसंज्ञितम एतदर्थ्यं च धर्म्यं च यशस्यं चैतद उत्तमम अस्य परवर्तनाच चैव परजावन्तॊ भविष्यथ स च राजा शरिया युक्तॊ भविष्यति महान वसुः संस्थिते च नृपे तस्मिञ शास्त्रम एतत सनातनम अन्तर धास्यति तत सत्यम एतद वः कथितं मया एतावद उक्त्वा वचनम अदृश्यः पुरुषॊत्तमः विसृज्य तान ऋषीन सर्वान काम अपि परस्थितॊ दिशम ततस ते लॊकपितरः सर्वलॊकार्थ चिन्तकाः परावर्तयन्त तच छास्त्रं धर्मयॊनिं सनातनम उत्पन्ने ऽङगिरसे चैव युगे परथमकल्पिते साङ्गॊपनिषदं शास्त्रं सथापयित्वा बृहस्पतौ जग्मुर यथेप्सितं देशं तपसे कृतनिश्चयाः धारणात सर्वलॊकानां सर्वधर्मप्रवर्तकाः [भीस्म] ततॊ ऽतीते महाकल्पे उत्पन्ने ऽङगिरसः सुते बभूवुर निर्वृता देवा जाते देवपुरॊहिते बृहद बरह्म महच चेति शब्दाः पर्याय वाचकाः एभिः समन्वितॊ राजन गुणैर विद्वान बृहस्पतिः तस्य शिष्यॊ बभूवाग्र्यॊ राजॊपरिचरॊ वसुः अधीतवांस तदा शास्त्रं सम्यक चित्रशिखन्दिजम स राजा भावितः पूर्वं दैवेन विधिना वसुः पालयाम आस पृथिवीं दिवम आखन्दलॊ यथा तस्य यज्ञॊ महान आसीद अश्वमेधॊ महात्मनः बृहस्पतिर उपाध्यायस तत्र हॊता बहूव ह परजापतिसुताश चात्र सदस्यास तव अभवंस तरयः एकतश च दवितश चैव तरितश चैव महर्षयः धनुषाक्षॊ ऽथ रैभ्यश च अर्वावसु परावसू ऋषिर मेधातिथिश चैव तान्द्यश चैव महान ऋषिः ऋषिः शक्तिर महाभागस तथा वेद शिराश च यः कपिलश च ऋषिश्रेष्ठः शालिहॊत्र पितामहः आद्यः कठस तैत्तिरिश च वैशम्पायन पूर्वजः कण्वॊ ऽथ देवहॊत्रश च एते षॊडश कीर्तिताः संभृताः सर्वसंभारास तस्मिन राजन महाक्रतौ न तत्र पशुघातॊ ऽभूत स राजैवं सथितॊ ऽभवत अहिंस्रः शुचिर अक्षुद्रॊ निराशीः कर्म संस्तुतः आरण्यक पदॊद्गीता भागास तत्रॊपकल्पिताः परीतस ततॊ ऽसय भगवान देवदेवः पुरातनः साक्षात तं दर्शयाम आस सॊ ऽदृश्यॊ ऽनयेन केन चित सवयं भागम उपाघ्राय पुरॊदाशं गृहीतवान अदृश्येन हृतॊ भागॊ देवेन हरि मेधसा बृहस्पतिस ततः करुद्धः सरुवम उद्यम्य वेगितः आकाशं घनन सरुवः पातै रॊषाद अश्रूण्य अवर्तयत उवाच चॊपरिचरं मया भागॊ ऽयम उद्यतः गराह्यः सवयं हि देवेन मत परत्यक्षं न संशयः उद्यता यज्ञभागा हि साक्षात पराप्ताः सुरैर इह किमर्थम इह न पराप्तॊ दर्शनं स हरिर विभुः ततः स तं समुद्धूतं भूमिपालॊ महान विभुः परसादयाम आस मुनिं सदस्यास ते च सर्वशः ऊचुश चैनम असंभ्रान्ता न रॊषं कर्तुम अर्हसि नैष धर्मः कृतयुगे यस तवं रॊषम अचीकृथाः अरॊषणॊ हय असौ देवॊ यस्य भागॊ ऽयम उद्यतः न स शक्यस तवया दरष्टुम अस्माभिर वा बृहस्पते यस्य परसादं कुरुते स वै तं दरष्टुम अर्हति [एद्त] वयं हि बरह्मणः पुत्रा मानसाः परिकीर्तिताः गता निःश्रेयसार्थं हि कदा चिद दिशम उत्तराम तप्त्वा वर्षसहस्राणि चत्वारि तप उत्तमम एकपादस्थिताः सम्यक काष्ठ भूताः समाहिताः मेरॊर उत्तरभागे तु कषीरॊदस्यानुकूलतः स देशॊ यत्र नस तप्तं तपः परमदारुणम कथं पश्येमहि वयं देवं नारायणं तव इति ततॊ वरतस्यावभृथे वाग उवाचाशरीरिणी सुतप्तं वस तपस्विप्राः परसन्नेनान्तर आत्मना यूयं जिज्ञासवॊ भक्ताः कथं दरक्ष्यथ तं परभुम कषीरॊदधेर उत्तरतः शवेतद्वीपॊ महाप्रभः तत्र नारायण परा मानवाश चन्द्र वर्चसः एकान्तभावॊपगतास ते भक्ताः पुरुषॊत्तमम ते सहस्रार्चिषं देवं परविशन्ति सनातनम अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः एकान्तिनस ते पुरुषाः शवेतद्वीपनिवासिनः गच्छध्वं तत्र मुनयस तत्रात्मा मे परकाशितः अथ शरुत्वा वयं सर्वे वाचं ताम अशरीरिणीम यथाख्यातेन मार्गेण तं देशं परतिपेदिरे पराप्य शवेतं महाद्वीपं तच चित्तास तद दिदृक्षवः ततॊ नॊ दृष्टिविषयस तदा परतिहतॊ ऽभवत न च पश्याम पुरुषं तत तेजॊ हृतदर्शनाः ततॊ नः परादुरभवद विज्ञानं देव यॊगजम न किलातप्त तपसा शक्यते दरष्टुम अञ्जसा ततः पुनर वर्षशतं तप्त्वा तात्कालिकं महत वरतावसाने सुशुभान नरान ददृशिरे वयम शवेतांश चन्द्रप्रतीकाशान सर्वलक्षणलक्षितान नित्याञ्जलि कृतान बरह्म जपतः पराग उदङ मुखान मानसॊ नाम स जपॊ जप्यते तैर महात्मभिः तेनैकाग्र मनस्त्वेन परीतॊ भवति वै हरिः या भवेन मुनिशार्दूलभाः सूर्यस्य युगक्षये एकैकस्य परभा तादृक साभवन मानवस्य ह तेजॊ निवासः स दवीप इति वै मेनिरे वयम न तत्राभ्यधिकः कश चित सर्वे ते समतेजसः अथ सूर्यसहस्रस्य परभां युगपद उत्थिताम सहसा दृष्टवन्तः सम पुनर एव बृहस्पते सहिताश चाभ्यधावन्त ततस ते मानवा दरुतम कृताञ्जलिपुता हृष्टा नम इत्य एव वादिनः ततॊ ऽभिवदतां तेषाम अश्रौष्म विपुलं धवनिम बलिः किलॊपह्रियते तस्य देवस्य तैर नरैः वयं तु तेजसा तस्य सहसाहृत चेतसः न किं चिद अपि पश्यामॊ हृतदृष्टि बलेन्द्रियाः एकस तु शब्दॊ ऽविरतः शरुतॊ ऽसमाभिर उदीरितः जितं ते पुन्दरीकाक्ष नमस ते विश्वभावन नमस ते ऽसतु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज इति शब्दः शरुतॊ ऽसमाभिः शिक्षाक्षर समीरितः एतस्मिन्न अन्तरे वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः दिव्यान्य उवाह पुष्पानि कर्मण्याश चौषधीस तथा तैर इष्टः पञ्च कालज्ञैर हरिर एकान्तिभिर नरैः नूनं तत्रागतॊ देवॊ यथा तैर वाग उदीरिता वयं तव एनं न पश्यामॊ मॊहितास तस्य मायया मारुते संनिवृत्ते च बलौ च परतिपादिते चिन्ता वयाकुलितात्मानॊ जाताः समॊ ऽङगिरसां वर मानवानां सहस्रेषु तेषु वै शुद्धयॊनिषु अस्मान न कश चिन मनसा चक्षुषा वाप्य अपूजयत ते ऽपि सवस्था मुनिगणा एकभावम अनुव्रताः नास्मासु दधिरे भावं बरह्म भावम अनुष्ठिताः ततॊ ऽसमान सुपरिश्रान्तांस तपसा चापि कर्शितान उवाच सवस्थं किम अपि भूतं तत्राशरीरकम दृष्टा वः पुरुषाः शवेताः सर्वेन्द्रियविवर्जिताः दृष्टॊ भवति देवेश एभिर दृष्टैर दविजॊत्तमाः गच्छध्वं मुनयः सर्वे यथागतम इतॊ ऽचिरात न स शक्यॊ अभक्तेन दरष्टुं देवः कथं चन कामं कालेन महता एकान्तित्वं समागतैः शक्यॊ दरष्टुं स भगवान परभा मन्दल दुर्दृशः महत कार्यं तु कर्तव्यं युष्माभिर दविजसत्तमाः इतः कृतयुगे ऽतीते विपर्यासं गते ऽपि च वैवस्वते ऽनतरे विप्राः पराप्ते तरेतायुगे ततः सुराणां कार्यसिद्ध्यर्थं सहाया वै भविष्यथ ततस तद अद्भुतं वाक्यं निशम्यैवं सम सॊमप तस्य परसादात पराप्ताः समॊ देशम ईप्सितम अञ्जसा एवं सुतपसा चैव हव्यकव्यैस तथैव च देवॊ ऽसमाभिर न दृष्टः स कथं तवं दरष्टुम अर्हसि नारायणॊ महद भूतं विश्वसृग घव्यकव्य भुक [भीस्म] एवम एकत वाक्येन दवित तरित मतेन च अनुनीतः सदस्यैश च बृहस्पतिर उदारधीः समानीय ततॊ यज्ञं दैवतं समपूजयत समाप्तयज्ञॊ राजापि परजाः पालितवान वसुः बरह्मशापाद दिवॊ भरष्टः परविवेश महीं ततः अन्तर भूमिगतश चैव सततं धर्मवत्सलः नारायण परॊ भूत्वा नारायण पदं जगौ तस्यैव च परसादेन पुनर एवॊत्थितस तु सः महीतलाद गतः सथानं बरह्मणः समनन्तरम परां गतिम अनुप्राप्त इति नैष्ठिकम अञ्जसा [युधिस्थिर] यदा भक्तॊ भगवत आसीद राजा महावसुः किमर्थं स परिभ्रष्टॊ विवेश विवरं भुवः [भीस्म] अत्राप्य उदहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम ऋषीणां चैव संवादं तरिदशानां च भारत अजेन यस्तव्यम इति देवाः पराहुर दविजॊत्तमान स चच छागॊ हय अजॊ जञेयॊ नान्यः पशुर इति सथितिः [रसयह] बीजैर यज्ञेषु यस्तव्यम इति वै वैदिकी शरुतिः अज संज्ञानि बीजानि छागं न घनन्तुम अर्हथ नैव धर्मः सतां देवा यत्र वध्येत वै पशुः इदं कृतयुगं शरेष्ठं कथं वध्येत वै पशुः [भीस्म] तेषां संवदताम एवम ऋषीणां विबुधैः सह मार्गागतॊ नृपश्रेष्ठस तं देशं पराप्तवान वसुः अन्तरिक्षचरः शरीमान समग्रबलवाहनः तं दृष्ट्वा सहसायान्तं वसुं ते तव अन्तरिक्षगम ऊचुर दविजातयॊ देवान एष छेत्स्यति संशयम यज्वा दानपतिः शरेष्ठः सर्वभूतहितप्रियः कथं सविद अन्यथा बरूयाद वाक्यम एष महान वसुः एवं ते संविदं कृत्वा विबुधा ऋषयस तथा अपृच्छन सहसाभ्येत्य वसुं राजानम अन्तिकात भॊ राजन केन यस्तव्यम अजेनाहॊ सविदौषधैः एतन नः संशयं छिन्धि परमाणं नॊ भवान मतः स तान कृताञ्जलिर भूत्वा परिपप्रच्छ वै वसुः कस्य वः कॊ मतः पक्षॊ बरूत सत्यं समागताः [रसयह] धान्यैर यस्तव्यम इत्य एष पक्षॊ ऽसमाकं नराधिप देवानां तु पशुः पक्षॊ मतॊ राजन वदस्व नः [भीस्म] देवानां तु मतं जञात्वा वसुना पक्षसंश्रयात छागेनाजेन यस्तव्यम एवम उक्तं वचस तदा कुपितास ते ततः सर्वे मुनयः सूर्यवर्चसः ऊचुर वसुं विमानस्थं देव पक्षार्थ वादिनम सुरपक्षॊ गृहीतस ते यस्मात तस्माद दिवः पत अद्य परभृति ते राजन आकाशे विहता गतिः अस्मच छापाभिघातेन महीं भित्त्वा परविक्ष्यसि ततस तस्मिन मुहूर्ते ऽथ राजॊपरिचरस तदा अधॊ वै संबभूवाशु भूमेर विवर गॊनृपः समृतिस तव एनं न परजहौ तदा नारायणाज्ञया देवास तु सहिताः सर्वे वसॊः शापविमॊक्षणम चिन्तयाम आसुर अव्यग्राः सुकृतं हि नृपस्य तत अनेनास्मत कृते राज्ञा शापः पराप्तॊ महात्मना अस्य परति परियं कार्यं सहितैर नॊ दिवौकसः इति बुद्ध्य्या वयवस्याशु गत्वा निश्चयम ईश्वराः ऊचुस तं हृष्टमनसॊ राजॊपरिचरं तदा बरह्मण्य देवं तवं भक्तः सुरासुरगुरुं हरिम कामं स तव तुष्टात्मा कुर्याच छापविमॊक्षणम मानना तु दविजातीनां कर्तव्या वै महात्मनाम अवश्यं तपसा तेषां फलितव्यं नृपॊत्तम यतस तवं सहसा भरष्ट आकाशान मेदिनी तलम एकं तव अनुग्रहं तुभ्यं दद्मॊ वै नृपसत्तम यावत तवं शापदॊषेण कालम आसिष्यसे ऽनघ भूमेर विवर गॊभूत्वा तावन्तं कालम आप्स्यसि यज्ञेषु सुहुतां विप्रैर वसॊर धारां महात्मभिः पराप्स्यसे ऽसमद अनुध्यानान मा च तवां गलानिर आस्पृशेत न कषुत्पिपासे राजेन्द्र भूमेश छिद्रे भविष्यतः वसॊर धारानुपीतत्वात तेजसाप्यायितेन च स देवॊ ऽसमद वरात परीतॊ बरह्मलॊकं हि नेष्यति एवं दत्त्वा वरं राज्ञे सर्वे तत्र दिवौकसः गताः सवभवनं देवा ऋषयश च तपॊधनाः चक्रे च सततं पूजां विष्वक्सेनाय भारत जप्यं जगौ च सततं नारायण मुखॊद्गतम तत्रापि पञ्चभिर यज्ञैः पञ्च कालान अरिंदम अयजद धरिं सुरपतिं भूमेर विवरगॊ ऽपि सन ततॊ ऽसय तुष्टॊ भगवान भक्त्या नारायणॊ हरिः अनन्यभक्तस्य सतस तत्परस्य जितात्मनः वरदॊ भगवान विष्णुः समीपस्थं दविजॊत्तमम गरुत्मन्तं महावेगम आबभासे समयन्न इव दविजॊत्तम महाभाग गम्यतां वचनान मम संराद राजा वसुर नाम धर्मात्मा मां समाश्रितः बराह्मणानां परकॊपेन परविष्टॊ वसुधातलम मानितास ते तु विप्रेन्द्रास तवं तु गच्छ दविजॊत्तम भूमेर विवर संगुप्तं गरुदेह ममाज्ञया अधश चरं नृपश्रेष्ठं खेचरं कुरु माचिरम गरुत्मान अथ विक्षिप्य पक्षौ मारुतवेगवान विवेश विवरं भूमेर यत्रास्ते वाग्यतॊ वसुः तत एनं समुत्क्षिप्य सहसा विनतासुतः उत्पपात नभस तूर्णं तत्र चैनम अमुञ्चत तस्मिन मुहूर्ते संजज्ञे राजॊपरिचरः पुनः सशरीरॊ गतश चैव बरह्मलॊकं नृपॊत्तमः एवं तेनापि कौन्तेय वाग दॊषाद देवताज्ञया पराप्ता गतिर अयज्वार्हा दविज शापान महात्मना केवलं पुरुषस तेन सेवितॊ हरिर ईश्वरः ततः शीघ्रं जहौ शापं बरह्मलॊकम अवाप च एतत ते सर्वम आख्यातं ते भूता मानवा यथा नारदॊ ऽपि यथा शवेतं दवीपं स गतवान ऋषिः तत ते सर्वं परवक्ष्यामि शृणुष्वैक मना नृप [भीस्म] पराप्य शवेतं महाद्वीपं नारदॊ भगवान ऋषिः ददर्श तान एव नराञ शवेतांश चन्द्रप्रभाञ शुभान पूजयाम आस शिरसा मनसा तैश च पूजितः दिदृक्षुर जप्यपरमः सर्वकृच्छ्र धरः सथितः भूत्वैकाग्र मना विप्र ऊर्ध्वबाहुर महामुनिः सतॊत्रं जगौ स विश्वाय निर्गुणाय महात्मने नारदॊवाच नमस ते देवदेव [1] निष्क्रिय [2] निर्गुण [3] लॊकसाक्षिन [4] कषेत्रज्ञ [5] अनन्त [6116] पुरुष [7] महापुरुष [8] तरिगुण [9] परधान [10] अमृत [11] वयॊम [12] सनातन [13] सदसद्व्यक्ताव्यक्त [14] ऋतधामन [15] पूर्वादिदेव [16] वसुप्रद [17] परजापते [18] सुप्रजापते [19] वनस्पते [20] महाप्रजापते [21] ऊर्जस्पते [22] वाचस्पते [23] मनस्पते [24] जगत्पते [25] दिवस्पते [26] मरुत्पते [27] सलिलपते [28] पृथिवीपते [29] दिक पते [30] पूर्वनिवास [31] बरह्मपुरॊहित [32] बरह्मकायिक [33] महाकायिक [34] महाराजिक [35] चतुर्महाराजिक [36] आभासुर [37] महाभासुर [38] सप्तमहाभासुर [39] याम्य [40] महायाम्य [41] संज्ञासंज्ञ [42] तुषित [43] महातुषित [44] परतर्दन [45] परिनिर्मित [46] वशवर्तिन [47] अपरिनिर्मित [48] यज्ञ [49] महायज्ञ [50] यज्ञसंभव [51] यज्ञयॊने [52] यज्ञगर्भ [53] यज्ञहृदय [54] यज्ञस्तुत [55] यज्ञभागहर [56] पञ्चयज्ञधर [57] पञ्चकालकर्तृगते [58] पञ्चरात्रिक [59] वैकुण्ठ [60] अपराजित [61] मानसिक [62] परमस्वामिन [63] सुस्नात [64] हंस [65] परमहंस [66] परमयाज्ञिक [67] सांख्ययॊग [68] अमृतेशय [69] हिरण्येशय [70] वेदेशय [71] कुशेशय [72] बरह्मेशय [73] पद्मेशय [74] विश्वेश्वर [75] तवं जगदन्वयः [76] तवं जगत्प्रकृतिः [77] तवाग्निर आस्यं [78] वडवामुखॊ ऽगनिः [79] तवम आहुतिः [80] तवं सारथिः [81] तवं वषट्कारः [82] तवम ओंकारः [83] तवं मनः [84] तवं चन्द्रमाः [85] तवं चक्षुराद्यम [86] तवं सूर्यः [87] तवं दिशां गजः [88] दिग्भानॊ [89] हयशिरः [90] परथमत्रिसौपर्ण [91] पञ्चाग्ने [92] तरिणाचिकेत [93] षडङ्गविधान [94] पराग्ज्यॊतिष [95] जयेष्ठसामग [96] सामिकव्रतधर [97] अथर्वशिरः [98] पञ्चमहाकल्प [99] फेनपाचार्य [100] वालखिल्य [101] वैखानस [102] अभग्नयॊग [103] अभग्नपरिसंख्यान [194] युगादे [105] युगमध्य [106] युगनिधन [107] आखण्डल [108] पराचीनगर्भ [109] कौशिक [110] पुरुष्टुत [111] पुरुहूत [112] विश्वरूप [113] अनन्तगते [114] अनन्तभॊग [115] अनन्त [1166] अनादे [117] अमध्य [118] अव्यक्तमध्य [119] अव्यक्तनिधन [120] वरतावास [121] समुद्राधिवास [122] यशॊवास [123] तपॊवास [124] लक्ष्म्यावास [125] विद्यावास [126] कीर्त्यावास [127] शरीवास [128] सर्वावास [129] वासुदेव [130] सर्वच्छन्दक [131] हरिहय [132] हरिमेध [133] महायज्ञभागहर [134] वरप्रद [135157] यमनियममहानियमकृच्छ्रातिकृच्छ्रमहाकृच्छ्रसर्वकृच्छ्रनियमधर [136] निवृत्तधर्मप्रवचनगते [137] परवृत्तवेदक्रिय [138] अज [139] सर्वगते [140] सर्वदर्शिन [141] अग्राह्य [142] अचल [143] महाविभूते [144] माहात्म्यशरीर [145] पवित्र [146] महापवित्र [147] हिरण्मय [148] बृहत [149] अप्रतर्क्य [150] अविज्ञेय [151] बरह्माग्र्य [152] परजासर्गकर [153] परजानिधनकर [154] महामायाधर [155] चित्रशिखण्डिन [156] वरप्रद [157135] पुरॊडाशभागहर [158] गताध्वन [159] छिन्नतृष्ण [160] छिन्नसंशय [161] सर्वतॊनिवृत्त [162] बराह्मणरूप [163] बराह्मणप्रिय [164] विश्वमूर्ते [165] महामूर्ते [166] बान्धव [167] भक्तवत्सल [168] बरह्मण्यदेव [169] भक्तॊ ऽहं तवां दिदृष्कुः [170] एकान्तदर्शनाय नमॊ नमः [171] [भीस्म] एवं सतुतः स भगवान गुह्यैस तथ्यैश च नामभिः तं मुनिं दर्शयाम आस नारदं विश्वरूपधृक किं चिच चन्द्र विशुद्धात्मा किं चिच चन्द्राद विशेषवान कृशानु वर्णः किं चिच च किं चिद धिष्न्याकृतिः परभुः शुकपत्रवर्णः किं चिच च किं चित सफतिक सप्रभः नीलाञ्जनचय परख्यॊ जातरूपप्रभः कव चित परवालाङ्कुर वर्णश च शवेतवर्णः कव चिद बभौ कव चित सुवर्णवर्णाभॊ वैदूर्यसदृशः कव चित नीलवैदूर्य सदृश इन्द्रनीलनिभः कव चित मयूरग्रीव वर्णाभॊ मुक्ताहार निभः कव चित एतान वर्णान बहुविधान रूपे बिभ्रत सनातनः सहस्रनयनः शरीमाञ शतशीर्षः सहस्रपात सहस्रॊदर बाहुश च अव्यक्त इति च कव चित ओंकारम उद्गिरन वक्त्रात सावित्रीं च तद अन्वयाम शेषेभ्यश चैव वक्त्रेभ्यश चतुर्वेदॊद्गतं वसु आरण्यकं जगौ देवॊ हरिर नारायणॊ वशी वेदीं कमन्दलुं दर्भान मनि रूपान अथॊपलान अजिनं दन्द काष्ठं च जवलितं च हुताशनम धारयाम आस देवेशॊ हस्तैर यज्ञपतिस तदा तं परसन्नं परसन्नात्मा नारदॊ दविजसत्तमः वाग्यतः परयतॊ भूत्वा ववन्दे परमेश्वरम तम उवाच नतं मूर्ध्ना देवानाम आदिर अव्ययः एकतश च दवितश चैव तरितश चैव महर्षयः इमं देशम अनुप्राप्ता मम दर्शनलालसाः न च मां ते ददृशिरे न च दरक्ष्यति कश चन ऋते हय एकान्तिक शरेष्ठात तवं चैवैकान्तिकॊ मतः ममैतास तनवः शरेष्ठा जाता धर्मगृहे दविज तास तवं भजस्व सततं साधयस्व यथागतम वृणीष्व च वरं विप्र मत्तस तवं यम इहेच्छसि परसन्नॊ ऽहं तवाद्येह विश्वमूर्तिर इहाव्ययः [नारद] अद्य मे तपसॊ देव यमस्य नियमस्य च सद्यः फलम अवाप्तं वै दृष्टॊ यद भगवान मया वर एष ममात्यन्तं दृष्टस तवं यत सनातनः भगवान विश्वदृक सिंहः सर्वमूर्तिर महाप्रभुः [भीस्म] एवं संदर्शयित्वा तु नारदं परमेष्ठिजम उवाच वचनं भूयॊ गच्छ नारद माचिरम इमे हय अनिन्द्रियाहारा मद्भक्ताश चन्द्र वर्चसः एकाग्राश चिन्तयेयुर मां नैषां विघ्नॊ भवेद इति सिद्धाश चैते महाभागाः पुरा हय एकान्तिनॊ ऽभवन तमॊ रजॊ विनिर्मुक्ता मां परवेक्ष्यन्त्य असंशयम न दृश्यश चक्षुषा यॊ ऽसौ न सपृश्यः सपर्शनेन च न घरेयश चैव गन्धेन रसेन च विवर्जितः सत्त्वं रजस तमश चैव न गुणास तं भजन्ति वै यश च सर्वगतः साक्षी लॊकस्यात्मेति कथ्यते भूतग्राम शरीरेषु नश्यत्सु न विनश्यति अजॊ नित्यः शाश्वतश च निर्गुणॊ निष्कलस तथा दविर दवादशेभ्यस तत्त्वेभ्यः खयातॊ यः पञ्चविंशकः पुरुषॊ निष्क्रियश चैव जञानदृश्यश च कथ्यते यं परविश्य भवन्तीह मुक्ता वै दविजसत्तम स वासुदेवॊ विज्ञेयः परमात्मा सनातनः पश्य देवस्य माहात्म्यं महिमानं च नारद शुभाशुभैः कर्मभिर यॊ न लिप्यति कदा चन सत्त्वं रजस तमश चैव गुणान एतान परचक्षते एते सर्वशरीरेषु तिष्ठन्ति विचरन्ति च एतान गुणांस तु कषेत्रज्ञॊ भुङ्क्ते नैभिः स भुज्यते निर्गुणॊ गुणभुक चैव गुणस्रष्टा गुणाधिकः जगत परतिष्ठा देवर्षे पृथिव्य अप्सु परलीयते जयॊतिष्य आपः परलीयन्ते जयॊतिर वायौ परलीयते खे वायुः परलयं याति मनस्य आकाशम एव च मनॊ हि परमं भूतं तद अव्यक्ते परलीयते अव्यक्तं पुरुषे बरह्मन निष्क्रिये संप्रलीयते नास्ति तस्मात परतरं पुरुषाद वै सनातनात नित्यं हि नास्ति जगति भूतं सथावरजङ्गमम ऋते तम एकं पुरुषं वासुदेवं सनातनम सर्वभूतात्मभूतॊ हि वासुदेवॊ महाबलः पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम ते समेता महात्मानः शरीरम इति संज्ञितम तद आविशति यॊ बरह्मन्न अदृश्यॊ लघुविक्रमः उत्पन्न एव भवति शरीरं चेष्टयन परभुः न विना धातुसंघातं शरीरं भवति कव चित न च जीवं विना बरह्मन धातवश चेष्टयन्त्य उत स जीवः परिसंख्यातः शेषः संकर्षणः परभुः तस्मात सनत्कुमारत्वं यॊ लभेत सवकर्मणा यस्मिंश च सर्वभूतानि परलयं यान्ति संक्षये स मनः सर्वभूतानां परद्युम्नः परिपथ्यते तस्मात परसूतॊ यः कर्ता कार्यं कारणम एव च यस्मात सर्वं परभवति जगत सथावरजङ्गमम सॊ ऽनिरुद्धः स ईशानॊ वयक्तिः सा सर्वकर्मसु यॊ वासुदेवॊ भगवान कषेत्रज्ञॊ निर्गुणात्मकः जञेयः स एव भगवाञ जीवः संकर्षणः परभुः संकर्षणाच च परद्युम्नॊ मनॊ भूतः स उच्यते परद्युम्नाद यॊ ऽनिरुद्धस तु सॊ ऽहंकारॊ महेश्वरः मत्तः सर्वं संभवति जगत सथावरजङ्गमम अक्षरं च कषरं चैव सच चासच चैव नारद मां परविश्य भवन्तीह मुक्ता भक्तास तु ये मम अहं हि पुरुषॊ जञेयॊ निष्क्रियः पञ्चविंशकः निर्गुणॊ निष्कलश चैव निर्द्वन्द्वॊ निष्परिग्रहः एतत तवया न विज्ञेयं रूपवान इति दृश्यते इच्छन मुहूर्तान नश्येयम ईशॊ ऽहं जगतॊ गुरुः माया हय एषा मया सृष्टा यन मां पश्यसि नारद सर्वभूतगुणैर युक्तं नैवं तवं जञातुम अर्हसि मयैतत कथितं सम्यक तव मूर्ति चतुष्टयम सिद्धा हय एते महाभागा नरा हय एकान्तिनॊ ऽभवन तमॊ रजॊ भयां निर्मुक्ताः परवेक्ष्यन्ति च मां मुने अहं कर्ता च कार्यं च कारणं चापि नारद अहं हि जीव संज्ञॊ वै मयि जीवः समाहितः मैवं ते बुद्धिर अत्राभूद दृष्टॊ जीवॊ मयेति च अहं सर्वत्रगॊ बरह्मन भूतग्रामान्तर आत्मकः भूतग्राम शरीरेषु नश्यत्सु न नशाम्य अहम हिरण्यगर्भॊ लॊकादिश चतुर्वक्त्रॊ निरुक्तगः बरह्मा सनातनॊ देवॊ मम बह्व अर्थचिन्तकः पश्यैकादश मे रुद्रान दक्षिणं पार्श्वम आस्थितान दवादशैव तथादित्यान वामं पार्श्वं समास्थितान अग्रतश चैव मे पश्य वसून अस्तौ सुरॊत्तमान नासत्यं चैव दस्रं च भिषजौ पश्य पृष्ठतः सर्वान परजापतीन पश्य पश्य सप्त ऋषीन अपि वेदान यज्ञांश च शतशः पश्यामृतम अथौषधीः तपांसि नियमांश चैव यमान अपि पृथग्विधान तथास्त गुणम ऐश्वर्यम एकस्थं पश्य मूर्तिमत शरियं लक्ष्मीं च कीर्तिं च पृथिवीं च ककुद्मिनीम वेदानां मातरं पश्य मत सथां देवीं सरस्वतीम धरुवं च जयॊतिषां शरेष्ठं पश्य नारद खेचरम अम्भॊ धरान समुद्रांश च सरांसि सरितस तथा मूर्तिमन्तः पितृगणांश चतुरः पश्य सत्तम तरींश चैवेमान गुणान पश्य मत्स्थान मूर्ति विवर्जितान देवकार्याद अपि मुने पितृकार्यं विशिष्यते देवानां च पितॄणां च पिता हय एकॊ ऽहम आदितः अहं हयशिरॊ भूत्वा समुद्रे पश्चिमॊत्तरे पिबामि सुहुतं हव्यं कव्यं च शरद्धयान्वितम मया सृष्टः पुरा बरह्मा मद यज्ञम अयजत सवयम ततस तस्मै वरान परीतॊ ददाव अहम अनुत्तमान मत पुत्रत्वं च कल्पादौ लॊकाध्यक्षत्वम एव च अहंकारकृतं चैव नाम पर्याय वाचकम तवया कृतां च मर्यादां नातिक्राम्यति कश चन तवं चैव वरदॊ बरह्मन वरेप्सूनां भविष्यसि सुरासुरगणानां च ऋषीणां च तपॊधन पितॄणां च महाभाग सततं संशितव्रत विविधानां च भूतानां तवम उपास्यॊ भविष्यसि परादुर्भावगतश चाहं सुरकार्येषु नित्यदा अनुशास्यस तवया बरह्मण्णियॊज्यश च सुतॊ यथा एतांश चान्यांश च रुचिरान बरह्मणे ऽमिततेजसे अहं दत्त्वा वरान परीतॊ निवृत्ति परमॊ ऽभवम निर्वानं सर्वधर्माणां निवृत्तिः परमा समृता तस्मान निवृत्तिम आपन्नश चरेत सर्वाङ्गनिर्वृतः विद्या सहायवन्तं माम आदित्यस्थं सनातनम कपिलं पराहुर आचार्याः सांख्यनिश्चित निश्चयाः हिरण्यगर्भॊ भगवान एष छन्दसि सुष्टुतः सॊ ऽहं यॊगगतिर बरह्मन यॊगशास्त्रेषु शब्दितः एषॊ ऽहं वयक्तिम आगम्य तिष्ठामि दिवि शाश्वतः ततॊ युगसहस्रान्ते संहरिष्ये जगत पुनः कृत्वात्म सथानि भूतानि सथावराणि चराणि च एकाकी विद्यया सार्धं विहरिष्ये दविजॊत्तम ततॊ भूयॊ जगत सर्वं करिष्यामीह विद्यया अस्मन मूर्तिश चतुर्थी या सासृजच छेषम अव्ययम स हि संकर्षणः परॊक्तः परद्युम्नं सॊ ऽपय अजीजनत परद्युम्नाद अनिरुद्धॊ ऽहं सर्गॊ मम पुनः पुनः अनिरुद्धात तथा बरह्मा तत्रादि कमलॊद्भवः बरह्मणः सर्वभूतानि चराणि सथावराणि च एतां सृष्टिं विजानीहि कल्पादिषु पुनः पुनः यथा सूर्यस्य गगनाद उदयास्त मयाव इह नस्तौ पुनर बलात काल आनयत्य अमितद्युतिः तथा बलाद अहं पृथ्वीं सर्वभूतहिताय वै सत्त्वैर आक्रान्त सर्वाङ्गां नस्तां सागरमेखलाम आनयिष्यामि सवं सथानं वाराहं रूपम आस्थितः हिरण्याक्षं हनिष्यामि दैतेयं बलगर्वितम नारसिंहं वपुः कृत्वा हिरण्यकशिपुं पुनः सुरकार्ये हनिष्यामि यज्ञघ्नं दितिनन्दनम विरॊचनस्य बलवान बलिः पुत्रॊ महासुरः भविष्यति स शक्रं च सवराज्याच चयावयिष्यति तरैलॊक्ये ऽपहृते तेन विमुखे च शचीपतौ अदित्यां दवादशः पुत्रः संभविष्यामि कश्यपात ततॊ राज्यं परदास्यामि शक्रायामित तेजसे देवताः सथापयिष्यामि सवेषु सथानेषु नारद बलिं चैव करिष्यामि पातालतलवासिनम तरेतायुगे भविष्यामि रामॊ भृगुकुलॊद्वहः कषत्रं चॊत्सादयिष्यामि समृद्धबलवाहनम संधौ तु समनुप्राप्ते तरेतायां दवापरस्य च रामॊ दाशरथिर भूत्वा भविष्यामि जगत्पतिः तरितॊपघाताद वैरूप्यम एकतॊ ऽथ दवितस तथा पराप्स्यतॊ वारणत्वं हि परजापतिसुताव ऋषी तयॊर ये तव अन्वये जाता भविष्यन्ति वनौकसः ते सहाया भविष्यन्ति सुरकार्ये मम दविज ततॊ रक्षःपतिं घॊरं पुलस्त्य कुलपांसनम हनिष्ये रावणं संख्ये सगणं लॊककन्तकम दवापरस्य कलेश चैव संधौ पर्यवसानिके परादुर्भावः कंस हेतॊर मथुरायां भविष्यति तत्राहं दानवान हत्वा सुबहून देवकन्तकान कुशस्थलीं करिष्यामि निवासं दवारकां पुरीम वसानस तत्र वै पुर्याम अदितेर विप्रियं करम हनिष्ये नरकं भौमं मुरं पीथं च दानवम पराग्ज्यॊतिष पुरं रम्यं नाना धनसमन्वितम कुशस्थलीं नयिष्यामि हत्वा वै दानवॊत्तमान शंकरं च महासेनं बान परियहितैषिणम पराजेष्याम्य अथॊद्युक्तौ देवलॊकनमस्कृतौ ततः सुतं बलेर जित्वा बानं बाहुसहस्रिणम विनाशयिष्यामि ततः सर्वान सौभनिवासिनः यः कालयवनः खयातॊ गर्ग तेजॊ ऽभिसंवृतः भविष्यति वधस तस्य मत्त एव दविजॊत्तम जरासंधश च बलवान सर्वराजविरॊधकः भविष्यत्य असुरः सफीतॊ भूमिपालॊ गिरिव्रजे मम बुद्धिपरिस्पन्दाद वधस तस्य भविष्यति समागतेषु बलिषु पृथिव्यां सर्वराजसु वासविः सुसहायॊ वै मम हय एकॊ भविष्यति एवं लॊका वदिष्यन्ति नरनारायणाव ऋषी उद्युक्तौ दहतः कषत्रं लॊककार्यार्थम ईश्वरौ कृत्वा भावावतरणं वसुधाया यथेप्सितम सर्वसात्वत मुख्यानां दवारकायाश च सत्तम करिष्ये परलयं घॊरम आत्मज्ञाति विनाशनम कर्माण्य अपरिमेयानि चतुर्मूर्ति धरॊ हय अहम कृत्वा लॊकान गमिष्यामि सवान अहं बरह्म सत्कृतान हंसॊ हयशिराश चैव परादुर्भावा दविजॊत्तम यदा वेदश्रुतिर नस्ता मया परत्याहृता तदा सवेदाः सश्रुतीकाश च कृताः पूर्वं कृते युगे अतिक्रान्ताः पुराणेषु शरुतास ते यदि वा कव चित अतिक्रान्ताश च बहवः परादुर्भावा ममॊत्तमाः लॊककार्याणि कृत्वा च पुनः सवां परकृतिं गताः न हय एतद बरह्मणा पराप्तम ईदृशं मम दर्शनम यत तवया पराप्तम अद्येह एकान्तगतबुद्धिना एतत ते सर्वम आख्यातं बरह्मन भक्तिमतॊ मया पुराणं च भविष्यं च सरहस्यं च सत्तम एवं स भगवान देवॊ विश्वमूर्ति धरॊ ऽवययः एतावद उक्त्वा वचनं तत्रैवान्तरधीयत नारदॊ ऽपि महातेजाः पराप्यानुग्रहम ईप्सितम नरनारायणौ दरष्टुं पराद्रवद बदराश्रमम इदं महॊपनिषदं चतुर्वेद समन्वितम सांख्ययॊगकृतं तेन पञ्चरात्रानुशब्दितम नारायण मुखॊद्गीतं नारदॊ ऽशरावयत पुनः बरह्मणः सदने तात यथादृष्टं यथा शरुतम [युधिस्थिर] एतद आश्चर्यभूतं हि माहात्म्यं तस्य धीमतः किं बरह्मा न विजानीते यतः शुश्राव नारदात पितामहॊ हि भगवांस तस्माद देवाद अनन्तरः कथं स न विजानीयात परभावम अमितौजसः [भीस्म] महाकल्पसहस्राणि महाकल्पशतानि च समतीतानि राजेन्द्र सर्गाश च परलयाश च ह सर्गस्यादौ समृतॊ बरह्मा परजा सर्ग करः परभुः जानाति देवप्रवरं भूयश चातॊ ऽधिकं नृप परमात्मानम ईशानम आत्मनः परभवं तथा ये तव अन्ये बरह्म सदने सिद्धसंघाः समागताः तेभ्यस तच छरावयाम आस पुराणं वेद संमितम तेषां सकाशात सूर्यश च शरुत्वा वै भावितात्मनाम आत्मानुगामिनां बरह्म शरावयाम आस भारत षट षष्टिर हि सहस्राणि ऋषीणां भावितात्मनाम सूर्यस्य तपतॊ लॊकान निर्मिता ये पुरःसराः तेषाम अकथयत सूर्यः सर्वेषां भावितात्मनाम सूर्यानुगामिभिस तात ऋषिभिस तैर महात्मभिः मेरौ समागता देवाः शराविताश चेदम उत्तमम देवानां तु सकाशाद वै ततः शरुत्वासितॊ दविजः शरावयाम आस राजेन्द्र पितॄणां मुनिसत्तमः मम चापि पिता तात कथयाम आस शंतनुः ततॊ मयैतच छरुत्वा च कीर्तितं तव भारत सुरैर वा मुनिभिर वापि पुराणं यैर इदं शरुतम सर्वे ते परमात्मानं पूजयन्ति पुनः पुनः इदम आख्यानम आर्षेयं पारम्पर्यागतं नृप नावासुदेव भक्ताय तवया देयं कथं चन मत्तॊ ऽनयानि च ते राजन्न उपाख्यान शतानि वै यानि शरुतानि धर्म्याणि तेषां सारॊ ऽयम उद्धृतः सुरासुरैर यथा राजन निर्मथ्यामृतम उद्धृतम एवम एतत पुरा विप्रैः कथामृतम इहॊद्धृतम यश चेदं पथते नित्यं यश चेदं शृणुयान नरः एकान्तभावॊपगत एकान्ते सुसमाहितः पराप्य शवेतं महाद्वीपं भूत्वा चन्द्रप्रभॊ नरः स सहस्रार्चिषं देवं परविशेन नात्र संशयः मुच्येतार्तस तथा रॊगाच छरुत्वेमाम आदितः कथाम जिज्ञासुर लभते कामान भक्तॊ भक्त गतिं वरजेत तवयापि सततं राजन्न अभ्यर्च्यः पुरुषॊत्तमः स हि माता पिता चैव कृत्स्नस्य जगतॊ गुरुः बरह्मण्य देवॊ भगवान परीयतां ते सनातनः युधिष्ठिर महाबाहॊ महाबाहुर जनार्दनः [वैषम्पायन] शरुत्वैतद आख्यान वरं धर्मराज जनमेजय भरातरश चास्य ते सर्वे नारायण पराभवन जितं भगवता तेन पुरुषेणेति भारत नित्यं जप्यपरा भूत्वा सरस्वतीम उदीरयन यॊ हय अस्माकं गुरुः शरेष्ठः कृष्ण दवैपयनॊ मुनिः स जगौ परमं जप्यं नारायणम उदीरयन गत्वान्तरिक्षात सततं कषीरॊदम अमृताशयम पूजयित्वा च देवेशं पुनर आयात सवम आश्रमम [जनमेजय] कथं स भगवान देवॊ यज्ञेष्व अग्रहरः परभुः यज्ञधारी च सततं वेदवेदाङ्गवित तथा निवृत्तं चास्थितॊ धर्मं कषेमी भागवत परियः परवृत्ति धर्मान विदधे स एव भगवान परभुः कथं परवृत्ति धर्मेषु भागार्हा देवताः कृताः कथं निवृत्ति धर्माश च कृता वयावृत्तबुद्धयः एतं नः संशयं विप्र छिन्धि गुह्यं सनातनम तवया नारायण कथा शरुता वै धर्मसंहिता इमे सब्रह्मका लॊकाः ससुरासुरमानवाः करियास्व अभ्युदयॊक्तासु सक्ता दृश्यन्ति सर्वशः मॊक्षश चॊक्तस तवया बरह्मन निर्वानं परमं सुखम ये च मुक्ता भवन्तीह पुण्यपापविवर्जिताः ते सहस्रार्चिषं देवं परविशन्तीति शुश्रुमः अहॊ हि दुरनुष्ठेयॊ मॊक्षधर्मः सनातनः यं हित्वा देवताः सर्वा हव्यकव्य भुजॊ ऽभवन किं नु बरह्मा च रुद्रश च शक्रश च बलभित परभुः सूर्यस ताराधिपॊ वायुर अग्निर वरुण एव च आकाशं जगती चैव ये च शेषा दिवौकसः परलयं न विजानन्ति आत्मनः परिनिर्मितम ततस तेनास्थिता मार्गं धरुवम अक्षयम अव्ययम समृत्वा कालपरीमाणं परवृत्तिं ये समास्थिताः दॊषः कालपरीमाणे महान एष करियावताम एतन मे संशयं विप्र हृदि शल्यम इवार्पितम छिन्धीतिहास कथनात परं कौतूहलं हि मे कथं भागहराः परॊक्ता देवताः करतुषु दविज किमर्थं चाध्वरे बरह्मन्न इज्यन्ते तरिदिवौकसः ये च भागं परगृह्णन्ति यज्ञेषु दविजसत्तम ते यजन्तॊ महायज्ञैः कस्य भागं ददन्ति वै [वैषम्पायन] अहॊ गूढतमः परश्नस तवया पृष्टॊ जनेश्वर नातप्त तपसा हय एष नावेद विदुषा तथा नापुराणविदा चापि शक्यॊ वयाहर्तुम अञ्जसा हन्त ते कथयिष्यामि यन मे पृष्ठः पुरा गुरुः कृष्णद्वैपायनॊ वयासॊ वेद वयासॊ महान ऋषिः सुमन्तुर जैमिनिश चैव पैलश च सुदृध वरतः अहं चतुर्थः शिष्यॊ वै पञ्चमश च शुकः समृतः एतान समागतान सर्वान पञ्च शिष्यान दमान्वितान शौचाचार समायुक्ताञ जितक्रॊधाञ जितेन्द्रियान वेदान अध्यापयाम आस महाभारत पञ्चमान मेरौ गिरिवरे रम्ये सिद्धचारणसेविते तेषाम अभ्यस्यतां वेदान कदा चित संशयॊ ऽभवत एष वै यस तवया पृष्टस तेन तेषां परकीर्तितः ततः शरुतॊ मया चापि तवाख्येयॊ ऽदय भारत शिष्याणां वचनं शरुत्वा सर्वाज्ञान तमॊनुदः पराशर सुतः शरीमान वयासॊ वाक्यम उवाच ह मया हि सुमहत तप्तं तपः परमदारुणम भूतं भव्यं भविष्यच च जानीयाम इति सत्तमाः तस्य मे तप्ततपसॊ निगृहीतेन्द्रियस्य च नारायण परसादेन कषीरॊदस्यानुकूलतः तरैकालिकम इदं जञानं परादुर्भूतं यथेप्सितम तच छृणुध्वं यथा जञानं वक्ष्ये संशयम उत्तमम यथावृत्तं हि कल्पादौ दृष्ठं मे जञानचक्षुषा परमात्मेति यं पराहुः सांख्ययॊगविदॊ जनाः महापुरुष संज्ञां स लभते सवेन कर्मणा तस्मात परसूतम अव्यक्तं परधानं तद विदुर बुधाः अव्यक्ताद वयक्तम उत्पन्नं लॊकसृष्ट्य अर्थम ईश्वरात अनिरुद्धॊ हि लॊकेषु महान आत्मेति कथ्यते यॊ ऽसौ वयक्तत्वम आपन्नॊ निर्ममे च पितामहम सॊ ऽहंकार इति परॊक्तः सर्वतेजॊमयॊ हि सः पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम अहंकारप्रसूतानि महाभूतानि भारत महाभूतानि सृष्ट्वाथ तद गुणान निर्ममे पुनः भूतेभ्यश चैव निष्पन्ना मूर्तिमन्तॊ ऽसतताञ शृणु मरीचिर अङ्गिराश चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः करतुः वसिष्ठश च महात्मा वै मनुः सवायम्भुवस तथा जञेयाः परकृतयॊ ऽसतौ ता यासु लॊकाः परतिष्ठिताः वेदान वेदाङ्गसंयुक्तान यज्ञान यज्ञाङ्गसंयुतान निर्ममे लॊकसिद्ध्यर्थं बरह्मा लॊकपितामहः अस्ताभ्यः परकृतिभ्यश च जातं विश्वम इदं जगत रुद्रॊ रॊषात्मकॊ जातॊ दशान्यान सॊ ऽसृजत सवयम एकादशैते रुद्रास तु विकाराः पुरुषाः समृताः ते रुद्राः परकृतिश चैव सर्वे चैव सुरर्षयः उत्पन्ना लॊकसिद्ध्यर्थं बरह्माणं समुपस्थिताः वयं हि सृष्टा भगवंस तवया वै परभविष्णुना येन यस्मिन्न अधीकारे वर्तितव्यं पितामह यॊ ऽसौ तवया विनिर्दिष्टॊ अधिकारॊ ऽरथचिन्तकः परिपाल्यः कथं तेन सॊ ऽधिकारॊ ऽधिकारिणा परदिशस्व बलं तस्य यॊ ऽधिकारार्थ चिन्तकः एवम उक्तॊ महादेवॊ देवांस तान इदम अब्रवीत साध्व अहं जञापितॊ देवा युष्माभिर भद्रम अस्तु वः ममाप्य एषा समुत्पन्ना चिन्ता या भवतां मता लॊकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य कथं कार्यः परिग्रहः कथं बलक्षयॊ न सयाद युष्माकं हय आत्मनश च मे इतः सर्वे ऽपि गच्छामः शरणं लॊकसाक्षिणम महापुरुषम अव्यक्तं स नॊ वक्ष्यति यद धितम ततस ते बरह्मणा सार्धम ऋषयॊ विबुधास तथा कषीरॊदस्यॊत्तरं कूलं जग्मुर लॊकहितार्थिनः ते तपः समुपातिष्ठन बरह्मॊक्तं वेद कल्पितम स महानियमॊ नाम तपश्चर्या सुदारुणा ऊर्ध्वं दृष्टिर बाहवश च एकाग्रं च मनॊ ऽभवत एकपादस्थिताः सम्यक काष्ठ भूताः समाहिताः दिव्यं वर्षसहस्रं ते तपस तप्त्वा तद उत्तमम शुश्रुवुर मधुरां वानीं वेदवेदाङ्गभूषिताम भॊ भॊः सब्रह्मका देवा ऋषयश च तपॊधनाः सवागतेनार्च्य वः सर्वाञ शरावये वाक्यम उत्तमम विज्ञातं वॊ मया कार्यं तच च लॊकहितं महत परवृत्ति युक्तं कर्तव्यं युष्मत पराणॊपबृंहणम सुतप्तं वस तपॊ देवा ममाराधन काम्यया भॊक्ष्यथास्य महासत्त्वास तपसः फलम उत्तमम एष बरह्मा लॊकगुरुः सर्वलॊकपितामहः यूयं च विबुधश्रेष्ठा मां यजध्वं समाहितः सर्वे भागान कल्पयध्वं यज्ञेषु मम नित्यशः तथा शरेयॊ विधास्यामि यथाधीकारम ईश्वराः शरुत्वैतद देवदेवस्य वाक्यं हृष्टतनू रुहाः ततस ते विबुधाः सर्वे बरह्मा ते च महर्षयः वेद दृष्टेन विधिना वैष्नवं करतुम आहरन तस्मिन सत्त्रे तदा बरह्मा सवयं भागम अकल्पयत देवा देवर्षयश चैव सर्वे भागान अकल्पयन ते कार्ययुगधर्माणॊ भागाः परमसत्कृताः परापुर आदित्यवर्णं तं पुरुषं तमसः परम बृहन्तं सर्वगं देवम ईशानं वरदं परभुम ततॊ ऽथ वरदॊ देवस तान सर्वान अमरान सथितान अशरीरॊ बभासेदं वाक्यं खस्थॊ महेश्वरः येन यः कल्पितॊ भागः स तथा समुपागतः परीतॊ ऽहं परदिशाम्य अद्य फलम आवृत्ति लक्षणम एतद वॊ लक्षणं देवा मत्प्रसाद समुद्भवम यूयं यज्ञैर इज्यमानाः समाप्तवरदक्षिणैः युगे युगे भविष्यध्वं परवृत्ति फलभॊगिनः यज्ञैर ये चापि यक्ष्यन्ति सर्वलॊकेषु वै सुराः कल्पयिष्यन्ति वॊ भागांस ते नरा वेद कल्पितान यॊ मे यथाकल्पितवान भागम अस्मिन महाक्रतौ स तथा यज्ञभागार्हॊ वेद सूत्रे मया कृतः यूयं लॊकान धारयध्वं यज्ञभागफलॊदिताः सर्वार्थचिन्तका लॊके यथाधीकार निर्मिताः याः करियाः परचरिष्यन्ति परवृत्ति फलसत्कृताः ताभिर आप्यायित बला लॊकान वै धारयिष्यथ यूयं हि भाविता लॊके सर्वयज्ञेषु मानवैः मां ततॊ भावयिष्यध्वम एषा वॊ भावना मम इत्य अर्थं निर्मिता वेदा यज्ञाश चौषधिभिः सह एभिः सम्यक परयुक्तैर हि परीयन्ते देवताः कषितौ निर्मानम एतद युष्माकं परवृत्ति गुणकल्पितम मया कृतं सुरश्रेष्ठा यावत कल्पक्षयाद इति चिन्तयध्वं लॊकहितं यथाधीकारम ईश्वराः मरीचिर अङ्गिराच चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः करतुः वसिष्ठ इति सप्तैते मानसा निर्मिता हि वै एते वेदविदॊ मुख्या वेदाचार्याश च कल्पिताः परवृत्ति धर्मिणश चैव पराजापत्येन कल्पिताः अयं करियावतां पन्था वयक्ती भूतः सनातनः अनिरुद्ध इति परॊक्तॊ लॊकसर्ग करः परभुः सनः सनत्सुजातश च सनकः ससनन्दनः सनत्कुमारः कपिलः सप्तमश च सनातनः सप्तैते मानसाः परॊक्ता ऋषयॊ बरह्मणः सुताः सवयम आगतविज्ञाना निवृत्तं धर्मम आस्थिताः एते यॊगविदॊ मुख्याः सांख्यधर्मविदस तथा आचार्या मॊक्षशास्त्रे च मॊक्षधर्मप्रवर्तकाः यतॊ ऽहं परसृतः पूर्वम अव्यक्तात तरिगुणॊ महान तस्मात परतरॊ यॊ ऽसौ कषेत्रज्ञ इति कल्पितः सॊ ऽहं करियावतां पन्थाः पुनर आवृत्ति दुर्लभः यॊ यथा निर्मितॊ जन्तुर यस्मिन यस्मिंश च कर्मणि परवृत्तौ वा निवृत्तौ वा तत फलं सॊ ऽशनुते ऽवशः एष लॊकगुरुर बरह्मा जगद आदि करः परभुः एष माता पिता चैव युष्माकं च पितामहः मयानुशिष्टॊ भविता सर्वभूतवरप्रदः अस्य चैवानुजॊ रुद्रॊ ललाताद यः समुत्थितः बरह्मानुशिष्टॊ भविता सर्वत्र सवर परदः गच्छध्वं सवान अधीकारांश चिन्तयध्वं यथाविधि परवर्तन्तां करियाः सर्वाः सर्वलॊकेषु माचिरम परदृश्यन्तां च कर्माणि परानिनां गतयस तथा परिनिर्मित कालानि आयूंसि च सुरॊत्तमाः इदं कृतयुगं नाम कालः शरेष्ठः परवर्तते अहिंस्या यज्ञपशवॊ युगे ऽसमिन नैतद अन्यथा चतुर्पात सकलॊ धर्मॊ भविष्यत्य अत्र वै सुराः ततस तरेतायुगं नाम तरयी यत्र भविष्यति परॊक्षिता यत्र पशवॊ वधं पराप्स्यन्ति वै मखे तत्र पादचतुर्थॊ वै धर्मस्य न भविष्यति ततॊ वै दवापरं नाम मिश्रः कालॊ भविष्यति दविपादहीनॊ धर्मश च युगे तस्मिन भविष्यति ततस तिष्ये ऽथ संप्राप्ते युगे कलिपुरस्कृते एकपादस्थितॊ धर्मॊ यत्र तत्र भविष्यति [देवाह] एकपादस्थिते धर्मे यत्र कव चन गामिनि कथं कर्तव्यम अस्माभिर भवगंस तद वदस्व नः [षरीभगवान] यत्र वेदाश च यज्ञाश च तपः सत्यं दमस तथा अहिंसा धर्मसंयुक्ताः परचरेयुः सुरॊत्तमाः स वै देशः सेवितव्यॊ मा वॊ ऽधर्मः पदा सपृशेत [वयास] ते ऽनुशिष्टा भगवता देवाः सर्षिगणास तथा नमस्कृत्वा भगवते जग्मुर देशान यथेप्सितान गतेषु तरिदिवौकः सुब्रह्मैकः पर्यवस्थितः दिदृक्षुर भगवन्तं तम अनिरुद्ध तनौ सथितम तं देवॊ दर्शयाम आस कृत्वा हयशिरॊ महत साङ्गान आवर्तयन वेदान कमन्दलु गणित्र धृक ततॊ ऽशवशिरसं दृष्ट्वा तं देवम अमितौजसम लॊककर्ता परभुर बरह्मा लॊकानां हितकाम्यया मूर्ध्ना परनम्य वरदं तस्तौ पराञ्जलिर अग्रतः स परिष्वज्य देवेन वचनं शरावितस तदा लॊककार्यगतीः सर्वास तवं चिन्तय यथाविधि धाता तवं सर्वभूतानां तवं परभुर जगतॊ गुरुः तवय्य आवेशितभारॊ ऽहं धृतिं पराप्स्याम्य अथाञ्जसा यदा च सुरकार्यं ते अविषह्यं भविष्यति परादुर्भावं गमिष्यामि तदात्म जञानदेशिकः एवम उक्त्वा हयशिरास तत्रैवान्तरधीयत तेनानुशिष्टॊ बरह्मापि सवं लॊकम अचिराद गतः एवम एष महाभागः पद्मनाभः सनातनः यज्ञेष्व अग्रहरः परॊक्तॊ यज्ञधारी च नित्यदा निवृत्तिं चास्थितॊ धर्मं गतिम अक्षय धर्मिणाम परवृत्ति धर्मान विदधे कृत्वा लॊकस्य चित्रताम सादिः स मध्यः स चान्तः परजानां; स धाता स धेयः स कर्ता स कार्यम युगान्ते स सुप्तः सुसंक्षिप्य लॊकान; युगादौ परबुद्धॊ जगद धयुत्ससर्ज तस्मै नमध्वं देवाय निर्गुणाय गुणात्मने अजाय विश्वरूपाय धाम्ने सर्वदिवौकसाम महाभूताधिपतये रुद्राणां पतये तथा आदित्यपतये चैव वसूनां पतये तथा अश्विभ्यां पतये चैव मरुतां पतये तथा वेद यज्ञाधिपतये वेदाङ्गपतये ऽपि च समुद्रवासिने नित्यं हरये मुञ्ज केशिने शान्तये सर्वभूतानां मॊक्षधर्मानुभासिने तपसां तेजसां चैव पतये यशसॊ ऽपि च वाचश च पतये नित्यं सरितां पतये तथा कपर्दिने वराहाय एकशृङ्गाय धीमते विवस्वते ऽशवशिरसे चतुर्मूर्ति धृते सदा गुह्याय जञानदृश्याय अक्षराय कषराय च एष देवः संचरति सर्वत्रगतिर अव्ययः एवम एतत पुरा दृष्टं मया वै जञानचक्षुषा कथितं तच च वः सर्वं मया पृष्टेन तत्त्वतः करियतां मद्वचः शिष्याः सेव्यतां हरिर ईश्वरः गीयतां वेद शब्दैश च पूज्यतां च यथाविधि [वैषम्पायन] इत्य उक्तास तु वयं तेन वेद वयासेन धीमता सर्वे शिष्याः सुतश चास्य शुकः परमधर्मवित स चास्माकम उपाध्यायः सहास्माभिर विशां पते चतुर्वेदॊद्गताभिश च ऋग्भिस तम अभितुष्टुवे एतत ते सर्वम आख्यातं यन मां तवं परिपृच्छसि एवं मे ऽकथयद राजन पुरा दवैपायनॊ गुरुः यश चेदं शृणुयान नित्यं यश चेदं परिकीर्तयेत नमॊ भगवते कृत्वा समाहित मना नरः भवत्य अरॊगॊ दयुतिमान बलरूपसमन्वितः आतुरॊ मुच्यते रॊगाद बद्धॊमुच्येत बन्धनात कामकामी लभेत कामं दीर्घम आयुर अवाप्नुयात बराह्मणः सर्ववेदी सयात कषत्रियॊ विजयी भवेत वैश्यॊ विपुललाभः सयाच छूद्रः सुखम अवाप्नुयात अपुत्रॊ लभते पुत्रं कन्या चैवेप्सितं पतिम लग्न गर्भा विमुच्येत गर्भिणी जनयेत सुतम वन्ध्या परसवम आप्नॊति पुत्रपौत्र समृद्धिमत कषेमेण गच्छेद अध्वानम इदं यः पथते पथि यॊ यं कामं कामयते स तम आप्नॊति च धरुवम इदं महर्षेर वचनं विनिश्चितं; महात्मनः पुरुषवरस्य कीर्तनम समागमं चर्षिदिवौकसाम इमं; निशम्य भक्ताः सुसुखं लभन्ते [जनमेजय] अस्तौषीद यैर इमं वयासः सशिष्यॊ मधुसूदनम नामभिर विविधैर एषां निरुक्तं भगवन मम वक्तुम अर्हसि शुश्रूसॊः परजापतिपतेर हरेः शरुत्वा भवेयं यत पूतः शरच चन्द्र इवामलः [वैषम्पायन] शृणु राजन यथाचस्त फल्गुनस्य हरिर विभुः परसन्नात्मात्मनॊ नाम्नां निरुक्तं गुणकर्मजम नामभिः कीर्तितैस तस्य केशवस्य महात्मनः पृष्टवान केशवं राजन फल्गुनः परवीर हा [अर्जुन] भगवन भूतभव्येश सर्वभूतसृग अव्यय लॊकधाम जगन नाथ लॊकानाम अभयप्रद यानि नामानि ते देवकीर्तितानि महर्षिभिः वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्यानि कर्मभिः तेषां निरुक्तं तवत्तॊ ऽहं शरॊतुम इच्छामि केशव न हय अन्यॊ वर्तयेन नाम्नां निरुक्तं तवाम ऋते परभॊ [षरीभगवान] ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्व सामसु पुराणे सॊपनिषदे तथैव जयॊतिषे ऽरजुन सांख्ये च यॊगशास्त्रे च आयुर्वेदे तथैव च बहूनि मम नामानि कीर्तितानि महर्षिभिः गौनानि तत्र नामानि कर्मजानि च कानि चित निरुक्तं कर्मजानां च शृणुष्व परयतॊ ऽनघ कथ्यमानं मया तात तवं हि मे ऽरधं समृतः पुरा नमॊ ऽति यशसे तस्मै देहिनां परमात्मने नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने यस्य परसादजॊ बरह्मा रुद्रश च करॊधसंभवः यॊ ऽसौ यॊनिर हि सर्वस्य सथावरस्य चरस्य च अस्तादश गुणं यत तत सत्त्वं सत्त्ववतां वर परकृतिः सा परा मह्यं रॊदसी यॊगधारिणी ऋता सत्यामराजय्या लॊकानाम आत्मसंज्ञिता तस्मात सर्वाः परवर्तन्ते सर्ग परलय विक्रियाः ततॊ यज्ञश च यस्ता च पुराणः पुरुषॊ विरात अनिरुद्ध इति परॊक्तॊ लॊकानां परभवाप्ययः बराह्मे रात्रिक्षये पराप्ते तस्य हय अमिततेजसः परसादात परादुरभवत पद्मं पद्मनिभेक्षण तत्र बरह्मा समभवत स तस्यैव परसादजः अह्नः कषये ललाताच च सुतॊ देवस्य वै तथा करॊधाविष्टस्य संजज्ञे रुद्रः संहार कारकः एतौ दवौ विबुधश्रेष्ठौ परसादक्रॊधजौ समृतौ तद आदेशित पन्थानौ सृष्टि संहार कारकौ निमित्तमात्रं ताव अत्र सर्वप्रानि वरप्रदौ कपर्दी जतिलॊ मुन्दः शमशानगृहसेवकः उग्रव्रतधरॊ रुद्रॊ यॊगी तरिपुरदारुणः दक्षक्रतुहरश चैव भग नेत्रहरस तथा नारायणात्मकॊ जञेयः पाण्डवेय युगे युगे तस्मिन हि पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वरे संपूजितॊ भवेत पार्थ देवॊ नारायणः परभुः अहम आत्मा हि लॊकानां विश्वानां पाण्डुनन्दन तस्माद आत्मानम एवाग्रे रुद्रं संपूजयाम्य अहम यद्य अहं नार्चयेयं वै ईशानं वरदं शिवम आत्मानं नार्चयेत कश चिद इति मे भावितं मनः मया परमाणं हि कृतं लॊकः समनुवर्तते परमानानि हि पूज्यानि ततस तं पूजयाम्य अहम यस तं वेत्ति स मां वेत्ति यॊ ऽनु तं स हि माम अनु रुद्रॊ नारायणश चैव सत्त्वम एकं दविधाकृतम लॊके चरति कौन्तेय वयक्ति सथं सर्वकर्मसु न हि मे केन चिद देयॊ वरः पाण्डवनन्दन इति संचिन्त्य मनसा पुराणं विश्वम ईश्वरम पुत्रार्थम आराधितवान आत्मानम अहम आत्मना न हि विष्णुः परनमति कस्मै चिद विबुधाय तु ऋत आत्मानम एवेति ततॊ रुद्रं भजाम्य अहम सब्रह्मकाः सरुद्राश च सेन्द्रा देवाः सहर्षिभिः अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत सर्वेषाम अग्रणीर विष्णुः सेव्यः पूज्यश च नित्यशः नमस्व हव्यदं विष्णुं तथा शरणदं नम वरदं नमस्व कौन्तेय हव्यकव्य भुजं नम चतुर्विधा मम जना भक्ता एवं हि ते शरुतम तेषाम एकान्तिनः शरेष्ठास ते चैवानन्य देवताः अहम एव गतिस तेषां निराशीः कर्म कारिणाम ये च शिष्टास तरयॊ भक्ताः फलकामा हि ते मताः सर्वे चयवन धर्माणः परतिबुद्धस तु शरेष्ठ भाक बरह्माणं शिति कन्थं च याश चान्या देवताः समृताः परबुद्धवर्याः सेवन्ते एष पार्थानुकीत्रितः भक्तं परति विशेषस ते एष पार्थानुकीर्तितः तवं चैवाहं च कौन्तेय नरनारायणौ समृतौ भारावतरणार्थं हि परविष्टौ मानुषीं तनुम जानाम्य अध्यात्मयॊगांश च यॊ ऽहं यस्माच च भारत निवृत्ति लक्षणॊ धर्मस तथाभ्युदयिकॊ ऽपि च नराणाम अयनं खयातम अहम एकः सनातनः आपॊ नारा इति परॊक्ता आपॊ वै नरसूनवः अयनं मम तत पूर्वम अतॊ नारायणॊ हय अहम छादयामि जगद विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः सर्वभूताधिवासश च वासुदेवस ततॊ हय अहम गतिश च सर्वभूतानां परजानां चापि भारत वयाप्ता मे रॊदसी पार्थ कान्तिश चाभ्यधिका मम अधिभूतानि चान्ते ऽहं तद इच्छंश चास्मि भारत करमणाच चाप्य अहं पार्थ विष्णुर इत्य अभिसंज्ञितः दमात सिद्धिं परीप्सन्तॊ मां जनाः कामयन्ति हि दिवं चॊर्वीं च मध्यं च तस्माद दामॊदरॊ हय अहम पृश्निर इत्य उच्यते चान्नं वेदा आपॊ ऽमृतं तथा ममैतानि सदा गर्भे पृश्निगर्भस ततॊ हय अहम ऋषयः पराहुर एवं मां तरित कूपाभिपातितम पृश्निगर्भ तरितं पातीत्य एकत दवित पातितम ततः स बरह्मणः पुत्र आद्यॊ ऋषि वरस तरितः उत्ततारॊद पानाद वै पृश्निगर्भानुकीर्तनात सूर्यस्य तपतॊ लॊकान अग्नेः सॊमस्य चाप्य उत अंशवॊ ये परकाशन्ते मम ते केशसंज्ञिताः सर्वज्ञाः केशवं तस्मान माम आहुर दविजसत्तमाः सवपत्न्याम आहितॊ गर्भ उतथ्येन महात्मना उतथ्ये ऽनतर्हिते चैव कदा चिद देव मायया बृहस्पतिर अथाविन्दत तां पत्नीं तस्य भारत ततॊ वै तम ऋषिश्रेष्ठं मैथुनॊपगतं तथा उवाच गर्भः कौन्तेय पञ्च भूतसमन्वितः पूर्वागतॊ ऽहं वरद नार्हस्य अम्बां परबाधितुम एतद बृहस्पतिः शरुत्वा चुक्रॊध च शशाप च मैथुनॊपगतॊ यस्मात तवयाहं विनिवारितः तस्माद अन्धॊ जास्यसि तवं मच छापान नात्र संशयः स शापाद ऋषिमुख्यस्य दीर्घं तम उपेयिवान स हि दीर्घतमा नाम नाम्ना हय आसीद ऋषिः पुरा वेदान अवाप्य चतुरः साङ्गॊपाङ्गान सनातनान परयॊजयाम आस तदा नाम गुह्यम इदं मम आनुपूर्व्येण विधिना केशवेति पुनः पुनः स चक्षुष्मान समभवद गौतमश चाभवत पुनः एवं हि वरदं नाम केशवेति ममार्जुन देवानाम अथ सर्वेषाम ऋषीणां च महात्मनाम अग्निः सॊमेन संयुक्त एकयॊनिमुखं कृतम अग्नीषॊमात्मकं तस्माज जगत कृत्स्नं चराचरम अपि हि पुराणे भवत्य एकयॊन्य आत्मकाव अग्नीषॊमौ देवाश चाग्निमुखा इति एकयॊनित्वाच च परस्परं महयन्तॊ लॊकान धारयत इति [अर्जुन] अग्नीषॊमौ कथं पूर्वम एकयॊनी परवर्तितौ एष मे संशयॊ जातस तं छिन्धि मधुसूदन [षरीभगवान] हन्त ते वर्तयिष्यामि पुराणं पाण्डुनन्दन आत्मतेजॊद्भवं पार्थ शृणुष्वैक मना मम संप्रक्षालन काले ऽतिक्रान्ते चतुर्थे युगसहस्रान्ते अव्यक्ते सर्वभूतप्रलये सथावरजङ्गमे जयॊतिर धरणिवायुरहिते ऽनधे तमसि जलैकार्णवे लॊके तम इत्य एवाभिबूते ऽदवितीये परतिष्ठिते नैव रात्र्यां न दिवसे न सति नासति न वयक्ते नाव्यक्ते वयवस्थिते एतस्याम अवस्थायां नारायण गुणाश्रयाद अक्षयाद अजराद अनिन्द्रियाद अग्राह्याद असंभवात सत्याद अहिंस्राल ललामाद विविधप्रवृत्ति विशेषात अक्षयाद अजरामराद अमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः शाश्वतात तमसः पुरुषः परादुर्भूतॊ हरिर अव्ययः निदर्शनम अपि हय अत्र भवति नासीद अहॊ न रात्रिर आसीत न सद आसीन नासद आसीत तम एव पुरस्ताद अभवद विश्वरूपम सा विश्वस्य जननीत्य एवम अस्यार्थॊ ऽनुभास्यते तस्येदानीं तमः संभवस्य पुरुषस्य पद्मयॊनेर बरह्मणः परादुर भावे स पुरुषः परजाः सिसृक्षमाणॊ नेत्राभ्याम अग्नीषॊमौ ससर्ज ततॊ भूतसर्गे परवृत्तेप्रजा करमवशाद बरह्मक्षत्रम उपातिष्ठत यः सॊमस तद बरह्म यद बरह्म ते बराह्मणाः यॊ ऽगनिस तत कषत्रं कषत्राद बरह्मबलवत्तरम कस्माद इति लॊकप्रत्यक्षगुणम एतत तद यथा बराह्मणेभ्यः परं भूतं नॊत्पन्न पूर्वम दीप्यमाने ऽगनौ जुहॊतीति कृत्वा बरवीमि भूतसर्गः कृतॊ बरह्मणा भूतानि च परस्थाप्य तरौलॊक्यं धार्यतेति मन्त्रवादॊ ऽपी हि भवति तवम अग्ने यज्ञानां हॊता विश्वेषाम हितॊ देवेनभिर मानुषे जन इति निदर्शनं चात्र भवति विश्वेषाम अग्ने यज्ञानां हॊतेति हितॊ देवैर मानुषैर जगत इति अग्निर हि यज्ञानां हॊतृकर्ता स चाग्निर बरह्म न हय ऋते मन्त्राद धवनम अस्ति न विना पुरुषं तपः संभवति हविर मन्त्राणां संपूजा विद्यते देवमनुष्याणाम अनेन तवं हॊतेति नियुक्तः ये च मानुषा हॊत्राधिकारास ते च बराह्मणस्यहि याजनं विधीयते न कषत्रवैश्ययॊर दविजात्यॊः तस्माद बराह्मणा हय अग्निभूता यज्ञान उद्वहन्ति यज्ञा देवांस तर्पयन्ति देवाः पृथिवीं भावयन्ति शतपथे हि बराह्मणं भवति अग्नौ समिद्धे स जुहॊति यॊ विद्वान बराह्मण मुखे दानाहुतिं जुहॊति एवम अप्य अग्निभूता बराह्मणा विद्वांसॊ ऽगनिं भावयन्ति अग्निर विष्णुः सर्वभूतान्य अनुप्रविश्य पराणान धारयति अपि चात्र सनत्कुमार गीताः शलॊका भवन्ति विश्वं बरह्मासृजत पूर्वं सर्वादिर निरवस्करम बरह्मघॊषैर दिवं तिष्ठन्त्य अमरा बरह्मयॊनयः बराह्मणानां मतिर वाक्यं कर्म शरद्धा तपांसि च धारयन्ति महीं दयां च शैत्याद वार्य अमृतं यथा नास्ति सत्यात परॊ धर्मॊ नास्ति मातृसमॊ गुरुः बराह्मणेभ्यः परं नास्ति परेत्य चेहच भूतये नैषाम उक्षा वर्धते नॊत वाहा; न गर्गरॊ मथ्यते संप्रदाने अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति; येषां राष्ट्रे बराह्मणा वृत्तिहीनाः वेद पुराणेतिहास परामान्यान नारायण मुखॊद्गताः सर्वात्मनः सर्वकर्तारः सर्वभावनाश च बराह्मणाः वाक समकालं हि तस्य देवस्य वरप्रदस्य बराह्मणाः परथमं परादुर्भूता बराह्मणेभ्यश च शेषा वर्णाः परादुर्भूताः इत्थं च सुरासुरविशिष्टा बराह्मणा यदा मया बरह्मभूतेन पुरा सवयम एवॊत्पादिताः सुरासुरमहर्षयॊ भूतविशेषाः सथापिता निगृहीताश च अहल्या धर्षणनिमित्तं हि गौतमाद धरि शमश्रुताम इन्द्रः पराप्तः कौशिक निमित्तं चेन्द्रॊ मुष्क वियॊगं मेषवृषणत्वं चावाप अश्विनॊर गरहप्रतिषेधॊद्यत वज्रस्य पुरंदरस्य चयवनेन सतम्भितॊ बाहुः करतुवध पराप्तमन्युना च दक्षेण भूयस तपसा चात्मानं संयॊज्य नेत्राकृतिर अन्या ललते रुद्रस्यॊत्पादिता तरिपुरवधार्थं दिक्षाम अभ्युपगतस्य रुद्रस्यॊशनसा शिरसॊ जतॊत्कृत्य परयुक्ताः ततः परादुर्भूता भुजगाः तैर अस्य भुजगैः पीड्यमानः कन्थॊ नीलताम उपनीतः पूर्वे च मन्वन्तरे सवायम्भुवे नारायण हस्तबन्धग्रहणान नीलकन्थत्वम एव वा अमृतॊत्पादने पुरश्चरणताम उपगतस्याङ्गिरसॊ बृहस्पतेर उपस्पृशतॊ न परसादं गतवत्यः किलापः अथ बृहस्प्तिर अपां चुक्रॊध यस्मान ममॊपस्पृशतः कलुषी भूता न परसादम उपगतास तस्माद अद्य परभृति झषमकरमत्स्यकच्छप जन्तु संकीर्णाः कलुषी भवतेति तदाप्रभृत्य आपॊ यादॊभिः संकीर्णाः संवृत्ताः विश्वरूपॊ वैत्वास्त्रः पुरॊहितॊ देवानाम आसीत सवस्रीयॊ ऽसुराणाम स परत्यक्षंदेवेभ्यॊ भागम अददत परॊक्षम असुरेभ्यः अथ हिरण्यकशिपुं पुरस्कृत्य विश्वरूप मातरं सवसारम असुरा वरम अयाचन्त हे सवसर अयं ते पुत्रस तवास्त्रॊ विश्वरूपस तरिशिरा देवानां पुरॊहितः परत्यक्षं देवेभ्यॊ भागम अददत परॊक्षम अस्माकम ततॊ देवा वर्धन्ते वयं कषीयामः तद एनं तवं वारयितुम अर्हसि तथा यथास्मान भजेद इति अथ विश्वरूपं नन्दनवनम उपगतं मातॊवाच पुत्र किं परपक्षवर्धनस तवं मातुलपक्षं नाशयति नार्हस्य एवं कर्तुम इति स विश्वरूपॊ मातुर वाक्यम अनतिक्रमणीयम इति मत्वा संपूज्य हिरण्यकशिपुम अगात हैरण्यगर्भाच च वसिष्ठाद धिरण्यकशिपुः शापं पराप्तवान यस्मात तवयान्यॊ वृतॊ हॊता तस्माद असमाप्त यज्ञस तवम अपूर्वात सत्त्वजाताद वधं पराप्स्यसीति तच छापदानाद धिरण्यकशिपुः पराप्तवान वधम विश्वरूपॊ मातृपक्षवर्धनॊ ऽतयर्थं तपस्य अभवत तस्य वरतभङ्गार्थम इन्द्रॊ बह्वीः शरीमत्यॊ ऽपसरसॊ नियुयॊज ताश च दृष्ट्वा मनः कषुभितं तस्याभवत तासु चाप्सरःसुनचिराद एव सक्तॊ ऽभवत सक्तं चैनं जञात्वाप्सरसॊचुर गच्छामहे वयं यथागतम इति तास तवास्त्रॊवाच कव गमिष्यथ आस्यतां तावन मया सह शरेयॊ भविष्यतीति तास तम अब्रुवन वयं देव सत्रियॊ ऽपसरसेन्द्रं वरदं पुरा परभ्विष्णुं वृणीमह इति अथ ता विश्वरूपॊ ऽबरवीद अद्यैव सेन्द्रा देवा न भविष्यन्तीति ततॊ मन्त्राञ जजाप तैर मन्त्रैः परावर्धत तरिशिराः एकेनास्येन सर्वलॊकेषु दविजैः करियावद्भिर यज्ञेषु सुहुतं सॊमं पपाव एकेनापैकेन सेन्द्रान देवान अथेन्द्रस तं विवर्धमानं सॊमपानाप्यायित सर्वगात्रं दृष्ट्वा चिन्ताम आपेदे देवाश च ते सहेन्द्रेण बरह्माणम अभिजग्मुर ऊचुश च विश्वरूपेण सर्वयज्ञेषु सुहुतः सॊमः पीयते वयम अभागाः संवृत्ताः असुरपक्षॊ वर्धते वयं कषीयामः तद अर्हसि नॊ विधातुं शरेयॊ यद अनन्तरम इति तान बरह्मॊवाचर्षिर भार्गवस तपस तप्यते दधीचः स याच्यतां वरं यथा कलेवरं जह्यात तस्यास्थिभिर वज्रं करियताम इति देवास तत्रागच्छन यत्र दधीचॊ भगवान ऋषिस तपस तेपे सेन्द्रा देवास तम अभिगम्यॊचुर भगवंस तपसः कुशलम अविघ्नं चेति तान दधीचॊवाच सवागतं भवद्भ्यः किं करियताम यद वक्ष्यथ तत करिष्यामीति ते तम अब्रुवञ शरीरपरित्यागं लॊकहितार्थं भगवान कर्तुम अर्हतीति अथ दधीचस तथैवाविमनाः सुखदुःखसमॊ महायॊगिय आत्मानं समाधाय शरीरपरित्यागं चकार तस्य परमात्मन्य अवसृते तान्य अस्थीनि धाता संगृह्य वज्रम अकरॊत तेन वज्रेणाभेद्येनाप्रधृष्येण बरह्मास्थि संभूतेन विष्णुप्रविष्टेनेन्द्रॊ विश्वरूपंजघान शिरसां चास्य छेदनम अकरॊत तस्मादनन्तरं विश्वरूप गात्रमथन संभवं तवस्त्रॊत्पादितम एवारिं वृत्रम इन्द्रॊ जघान तस्यां दवैधी भूतायां बरह्म वध्यायां भयाद इन्द्रॊ देवराज्यं परित्यज्याप्सु संभवां शीतलां मानससरॊ गतां नलिनीं परपेदे तत्र चैश्वर्ययॊगाद अनु मात्रॊ भूत्वा बिस गरन्थिं परविवेश अथ बरह्म वध्या भयप्रनस्ते तरैलॊक्यनाथे शचीपतौ जगद अनीश्वरं बभूव देवान रजस तमश चाविवेश मन्त्रा न परावर्तन्त महर्षीणां रक्षांसि परादुर्भवन बरह्म चॊत्सादनं जगाम अनिन्द्राश चाबला लॊकाः सुप्रधृष्या बभूवुः अथ देवर्षयश चायुषः पुत्रं नहुषं नाम देवराजत्वे ऽभिषिषिचुः नहुषः पञ्चभिः शतैर जयॊतिषां ललाते जवलद्भिः सर्वतेजॊ हरैस तरिविष्टपं पालयां बभूव अथ लॊकाः परकृतिम आपेदिरे सवस्थाश च बभूवुः अथॊवाच नहुषः सर्वं मां शक्रॊपभुक्तम उपस्थितम ऋते शचीम इति स एवम उक्त्वा शची समीपम अगमद उवाच चैनाम सुभगे ऽहम इन्द्रॊ देवानां भजस्व माम इति तं शची परत्युवाच परकृत्या तवं धर्मवत्सलः सॊमवंशॊद्भवश च नार्हति परपत्नी धर्षणं कर्तुम इति ताम अथॊवाच नहुषः ऐन्द्रं पदम अध्यास्यते मया अहम इन्द्रस्य राज्यरत्नहरॊ नात्राधर्मः कश चित तवम इन्द्र भुक्तेति सा तम उवाच अस्ति मम किं चिद वरतम अपर्यवसितम तस्यावभृथे तवाम उपगमिष्यामि कैश चिद एवाहॊभिर इति स शच्यैवम अभिहितॊ नहुषॊ जगाम अथ शची दुःखशॊकार्ता भर्तृदर्शनलालसा नहुष भयगृहीता बृहस्पतिम उपागच्छत स च ताम अभिगतां दृष्ट्वैव धयानं परविश्य भर्त्र कार्यतत्परां जञात्वा बृहस्पतिर उवाच अनेनैव वरतेन तसपा चान्विता देवीं वरदाम उपश्रुतिम आह्वय सा तवेन्द्रं दर्शयिष्यतीति साथ महानियमम आस्थिता देवीं वरदाम उपश्रुतिं मन्त्रैर आह्वयत सॊपश्रुतिः शची समीपम अगात उवाच चैनाम इयम अस्मि तवयॊपहूतॊपस्थिता किं ते परियं करवाणीति तां मूर्ध्ना परनम्यॊवाच शची भगवत्य अर्हसि मे भर्तारं दर्शयितुं तवं सत्या मता चेति सैनां मानसं सरॊ ऽनयत तत्रेन्द्रं बिस गरन्थि गतम अदर्शयत ताम इन्द्रः पत्नीं कृशां गलानां च दृष्ट्वा चिन्तयां बभूव अहॊ मम महद दुःखम इदम अद्यॊपगतम नस्तं हि माम इयम अन्विष्यॊपागमद दुःखार्तेति ताम इन्द्रॊवाच कथं वर्तयसीति सा तम उवाच नहुषॊ माम आह्वयति कालश चास्य मया कृत इति ताम इन्द्रॊवाच गच्छ नहुषस तवया वाच्यॊ ऽपूर्वेण माम ऋषियुक्तेन यानेन तवम अधिरूढॊद्वहस्व इन्द्रस्य हि महान्ति वाहनानि मनसः परियाण्य अधिरूढानि मया तवम अन्येनॊपयातुम अर्हसीति सैवम उक्ता हृष्टा जगाम इन्द्रॊ ऽपि बिस गरन्थिम एवाविवेश भूयः अथेन्द्राणीम अभ्यागतां दृष्ट्वॊवाच नहुषः पूर्णः स काल इति तं शच्य अब्रवीच छक्रेण यथॊक्तम स महर्षियुक्तं वाहनम अधिरूढः शची समीपम उपागच्छत अथ मैत्रावरुणिः कुम्भयॊनिर अगस्त्यॊ महर्षीन विक्रियमाणांस तान नहुषेनापश्यत पद्भ्यां च तेनास्पृश्यत ततः स नहुषम अब्रवीद अकार्य परवृत्त पापपतस्व महीम सर्पॊ भव यावद भूमिर गिरयश च तिष्ठेयुस तावद इति स महर्षिवाक्यसमकालम एव तस्माद यानाद अवापतत अथानिन्द्रं पुनस तरैलॊक्यम अभवत ततॊ देवर्षयश च भगवन्तं विष्णुं शरणम इन्द्रार्थे ऽभिगमुः ऊचुश चैनं भगवन्न इन्द्रं बरह्म वध्याभिभूतं तरातुम अर्हसीति ततः स वरदस तान अब्रवीद अश्वमेधं यज्ञं वैष्नवं शक्रॊ ऽभियजतु ततः सवं सथानं पराप्स्यतीति ततॊ देवर्षयश चेन्द्रं नापश्यन यदा तदा शचीम ऊचुर गच्छ सुभगे इन्द्रम आनयस्वेति सा पुनस तत्सरः समभ्यगच्छत इन्द्रश च तस्मात सरसः समुत्थाय बृहस्पतिम अभिजगाम बृहस्पतिश चाश्वमेधं महाक्रतुं शक्रायाहरत ततः कृष्णसारङ्गं मेध्यम अश्वम उत्सृज्य वाहनं तम एव कृत्वेन्द्रं मरुत्पतिं बृहस्पतिः सवस्थानं परापयाम आस ततः स देव राद देवैर ऋषिभिर सतूयमानस तरिविष्टपस्थॊ निष्कल्मषॊ बभूव बरह्म वध्यां चतुर्षु सथानेषु वनिताग्निवनस्पतिगॊषु वयभजत एवम इन्द्रॊ बरह्मतेजःप्रभावॊपबृंहितः शत्रुवधं कृत्वा सवस्थानं परापितः आकाशगङ्गा गतश च पुरा भरद्वाजॊ महर्षिर उपास्पृशंस तरीन करमान करमता विष्णुनाभ्यासादितः स भरद्वाजेन ससलिलेन पानिनॊरसि तादितः सलक्षणॊरस्कः संवृत्तः भृगुणा महर्षिणा शप्तॊ ऽगनिः सर्वभक्षत्वम उपनीतः अदितिर वै देवानाम अन्नम अपचद एतद भुक्त्वासुरान हनिष्यन्तीति तत्र बुधॊ वरच चर्या समाप्ताव आगच्छत अदितिं चावॊचद भिक्षां नादात अथ भिक्षा परत्याख्यान रुषितेन बुधेन बरह्मभूतेन विवस्वतॊ दवितीये जन्मन्य अन्द संज्ञितस्यान्दं मारितम अदित्याः स मार्तन्दॊ विवस्वान अभवच छराद्ध देवः दक्षस्य वै दुहितरः षष्टिर आसन ताभ्यः कश्यपाय तरयॊदश परादाद दश धर्माय दश मनवे साप्तविंशतिम इन्दवे तासु तुल्यासु नक्षत्राख्यां गतासु सॊमॊ रॊहिण्याम अभ्यधिकां परीतिम अकरॊत ततस ताः शेषाः पत्न्य अ ईर्ष्यावयः पितुः समीपं गत्वेमम अर्थं शशंसुः भगवन्न अस्मासु तुल्यप्रभावासु सॊमॊ रॊहिणीम अधिकं भजतीति सॊ ऽबरवीद यक्ष्मैनम आवेक्ष्यतीति दक्ष शापात सॊमं राजानं यक्ष्माविवेश स यक्ष्मनाविष्टॊ दक्षम अगमत दक्षश चैनम अब्रवीन न समं वर्तसेति तत्रर्षयः सॊमम अब्रुवन कषीयसे यस्क्मना पश्चिमस्यां दिशि समुद्रे हिरण्यसरस तीर्थम तत्र गत्वात्मानम अभिषेचयस्वेति अथागच्छत सॊमस तत्र हिरण्यसरस तीर्थम गत्वा चात्मनः सनपनम अकरॊत सनात्वा चात्मानं पाप्मनॊ मॊक्षयाम आस तत्र चावभासितस तीर्थे यदा सॊमस तदा परभृति तीर्थं तत परभासम इति नाम्ना खयातं बभूव तच छापाद अद्यापि कषीयते सॊमॊ ऽमावास्यान्तर सथः पौर्णमासी मात्रेऽ धिष्ठितॊ मेघलेखा परतिच्छन्नं वपुर दर्शयति मेघसदृशं वर्णम अगमत तद अस्य शशलक्ष्म विमलम अभवत सथूलशिरा महर्षिर मेरॊः परागुत्तरे दिग भागे तपस तेपे तस्य तपस तप्यमानस्य सर्वगन्धवहः शुचिर वायुर विवायमानः शरीरम अस्पृशत स तपसा तापित शरीरः कृशॊ वायुनॊपवीज्यमानॊ हृदयपरितॊषम अगमत तत्र तस्यानिल वयजनकृतपरितॊषस्य सद्यॊ वनस्पतयः पुष्प शॊभां न दर्शितवन्त इति सैताञ शशाप न सर्वकालं पुष्पवन्तॊ भविष्यथेति नारायणॊ लॊकहितार्थं वदवा मुखॊ नाम महर्षिः पुराभवत तस्य मेरौ तपस तप्यतः समुद्राहूतॊ नागतः तेनामर्षितेनात्म गात्रॊष्मणा समुद्रः सतिमितजलः कृतः सवेदप्रस्यन्दन सदृशश चास्य लवन भावॊ जनितः उक्तश चापेयॊ भविष्यसि एतच च ते तॊयं वदवा मुखसंज्ञितेन पीयमानं मधुरं भविष्यति तद एतद अद्यापि वदवा मुखसंज्ञितेनानुवर्तिना तॊयं सामुद्रं पीयते हिमवतॊ गिरेर दुहितरम उमां रुद्रश चकमे भृगुर अपि च महर्षिर हिमवन्तम आगम्याब्रवीत कन्याम उमां मे देहीति तम अब्रवीद धिमवान अभिलसितॊ वरॊ रुद्र इति तम अब्रवीद भृगुर यस्मात तवयाहं कन्या वरण कृतभावः परत्याख्यातस तस्मान न रत्नानां भवान भाजनं भविष्यतीति अद्य परभृत्य एतद अवस्थितम ऋषिवचनम तद एवंविधं माहात्म्यं बराह्मणानाम कषत्रम अपि शाश्वतीम अव्ययां पृथिवीं पत्नीम अभिगम्य बुभुजे तद एतद बरह्माग्नीषॊमीयम तेन जगद धार्यते [भगवान] सूर्या चन्द्रमसौ शश्वत केशैर मे अंशुसंज्ञितैः बॊधयंस तापयंश चैव जगद उत्तिष्ठतः पृथक बॊधनात तापनाच चैव जगतॊ हर्षणं भवेत अग्नीषॊम कृतैर एभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन हृषीकेशॊ ऽहम ईशानॊ वरदॊ लॊकभावनः इदॊपहूत यॊगेन हरे भागं करतुष्व अहम वर्णश च मे हरिश्रेष्ठस तस्माद धरिर अहं समृतः धाम सारॊ हि लॊकानाम ऋतं चैव विचारितम ऋतधामा ततॊ विप्रैः सत्यश चाहं परकीर्तितः नस्तां च धरणीं पूर्वम अविन्दं वै गुहा गताम गॊविन्द इति मां देवा वाग भिः समभितुष्टुवुः शिपिविष्टेति चाख्यायां हीनरॊमा च यॊ भवेत तेनाविष्टं हि यत किं चिच छिपिविष्टं हि तत समृतम यास्कॊ माम ऋषिर अव्यग्रॊ नैकयज्ञेषु गीतवान शिपिविष्ट इति हय अस्माद गुह्य नाम धरॊ हय अहम सतुत्वा मां शिपिविष्टेति यास्कॊ ऋषिर उदारधीः मत्प्रसादाद अधॊ नस्तं निरुक्तम अभिजग्मिवान न हि जातॊ न जाये ऽहं न जनिष्ये कदा चन कषेत्रज्ञः सर्वभूतानां तस्माद अहम अजः समृतः नॊक्तपूर्वं मया कषुद्रम अश्लीलं वा कदा चन ऋता बरह्मसुता सा मे सत्या देवी सरस्वती सच चासच चैव कौन्तेय मयावेशितम आत्मनि पौष्करे बरह्म सदने सत्यं माम ऋषयॊ विदुः सत्त्वान न चयुत पूर्वॊ ऽहं सत्त्वं वै विद्धि मत्कृतम जन्मनीहाभवत सत्त्वं पौर्विकं मे धनञ्जय निराशीः कर्म संयुक्तं सात्वतं मां परकल्पय सात्वत जञानदृष्टॊ ऽहं सात्वतः सात्वतां पतिः कृषामि मेदिनीं पार्थ भूत्वा कार्ष्णायसॊ महान कृष्णॊ वर्णश च मे यस्मात तस्मात कृष्णॊ ऽहम अर्जुन मया संश्लेषिता भूमिर अद्भिर वयॊम च वायुना वायुश च तेजसा सार्धं वैकुन्थत्वं ततॊ मम निर्वानं परमं सौख्यं धर्मॊ ऽसौ पर उच्यते तस्मान न चयुत पूर्वॊ ऽहम अच्युतस तेन कर्मणा पृथिवी नभसी चॊभे विश्रुते विश्वलौकिके तयॊः संधारणार्थं हि माम अधॊक्षजम अञ्जसा निरुक्तं वेद विदुषॊ ये च शब्दार्थ चिन्तकाः ते मां गायन्ति पराग्वंशे अधॊक्षज इति सथितिः शब्द एकमतैर एष वयाहृतः परमर्षिभिः नान्यॊ हय अधॊक्षजॊ लॊके ऋते नारायणं परभुम घृतं ममार्चिषॊ लॊके जन्तूनां पराण धारणम घृतार्चिर अहम अव्यग्रैर वेदज्ञैः परिकीर्तितः तरयॊ हि धातवः खयाताः कर्मजा इति च समृताः पित्तं शलेष्मा च वायुश च एष संघात उच्यते एतैश च धार्यते जन्तुर एतैः कषीणैश च कषीयते आयुर्वेदविदस तस्मात तरिधातुं मां परचक्षते वृषॊ हि भगवान धर्मः खयातॊ लॊकेषु भारत नैघन्तुक पदाख्यातं विद्धि मां वृषम उत्तमम कपिर वराहः शरेष्ठश च धर्मश च वृष उच्यते तस्माद वृषाकपिं पराह कश्यपॊ मां परजापतिः न चादिं न मध्यं तथा नैव चान्तं; कदा चिद विदन्ते सुराश चासुराश च अनाद्यॊ हय अमध्यस तथा चाप्य अनन्तः; परगीतॊ ऽहम ईशॊ विभुर लॊकसाक्षी शुचीनि शरवणीयानि शृणॊमीह धनंजय न च पापानि गृह्णामि ततॊ ऽहं वै शुचिश्रवः एकशृङ्गः पुरा भूत्वा वराहॊ दिव्यदर्शनः इमाम उद्धृतवान भूमिम एकशृङ्गस ततॊ हय अहम तथैवासं तरिककुदॊ वाराहं रूपम आस्थितः तरिककुत तेन विख्यातः शरीरस्य तु मापनात विरिञ्च इति यः परॊक्तः कपिल जञानचिन्तकैः स परजापतिर एवाहं चेतनात सर्वलॊककृत विद्या सहायवन्तं माम आदित्यस्थं सनातनम कपिलं पराहुर आचार्याः सांख्या निश्चित निश्चयाः हिरण्यगर्भॊ दयुतिमान एष यश छन्दसि सतुतः यॊगैः संपूज्यते नित्यं स एवाहं विभुः समृतः एकविंशतिशाखं च ऋग्वेदं मां परचक्षते सहस्रसाखं यत साम ये वै वेद विदॊ जनाः गायन्त्य आरण्यके विप्रा मद्भक्तास ते ऽपि दुर्लभाः सः पञ्चाशतम अस्तौ च सप्तत्रिंशतम इत्य उत यस्मिञ शाखा यजुर्वेदे सॊ ऽहम आध्वर्यवे समृतः पञ्च कल्पम अथर्वाणं कृत्याभिः परिबृंहितम कल्पयन्ति हि मां विप्रा अथर्वाणविदस तथा शाखा भेदाश च ये के चिद याश च शाखासु गीतयः सवरवर्णसमुच्चाराः सर्वांस तान विद्धि मत्कृतान यत तद धयशिरः पार्थ समुदेति वरप्रदम सॊ ऽहम एवॊत्तरे भागे करमाक्षर विभागवित रामादेशित मार्गेण मत्प्रसादान महात्मना पाञ्चालेन करमः पराप्तस तस्माद भूतात सनातनात बाभ्रव्य गॊत्रः स बभौ परथमः करमपारगः नारायणाद वरं लब्ध्वा पराप्य यॊगम अनुत्तमम करमं परनीय शिक्षां च परनयित्वा स गालवः कन्दलीकॊ ऽथ राजा च बरह्मदत्तः परतापवान जाती मरणजं दुःखं समृत्वा समृत्वा पुनः पुनः सप्तजातिषु मुख्यत्वाद यॊगानां संपदं गतः पुराहम आत्मजः पार्थ परथितः कारणान्तरे धर्मस्य कुरुशार्दूल ततॊ ऽहं धर्मजः समृतः नरनारायणौ पूर्वं तपस तेपतुर अव्ययम धर्मयानं समारूढौ पर्वते गन्धमादने तत कालसमयं चैव दक्षयज्ञॊ बभूव ह न चैवाकल्पयद भागं दक्षॊ रुद्रस्य भारत ततॊ दधीचि वचनाद दक्षयज्ञम अपाहरत ससर्ज शूलं करॊधेन परज्वलन्तं मुहुर मुहुः तच छूलं भस्मसात कृत्वा दक्षयज्ञं सविस्तरम आवयॊः सहसागच्छद बदर्य आश्रमम अन्तिकात वेगेन महता पार्थ पतन नारायणॊरसि ततः सवतेजसाविष्टाः केशा नारायणस्य ह बभूवुर मुञ्ज वर्णास तु ततॊ ऽहं मुञ्ज केशवान तच च शूलं विनिर्धूतं हुंकारेण महात्मना जगाम शंकर करं नारायण समाहतम अथ रुद्र उपाधावत ताव ऋषी तपसान्वितौ तत एनं समुद्धूतं कन्थे जग्राह पानिना नारायणः स विश्वात्मा तेनास्य शिति कन्थता अथ रुद्र विघातार्थम इषीकां जगृहे नरः मन्त्रैश च संयुयॊजाशु सॊ ऽभवत परशुर महान कषिप्तश च सहसा रुद्रे खन्दनं पराप्तवांस तदा ततॊ ऽहं खन्द परशुः समृतः परशु खन्दनात [अर्जुन] अस्मिन उद्धे तु वार्ष्णेय तरैलॊक्यमथने तदा जयं कः पराप्तवांस तत्र शंसैतन मे जनार्दन [षरीभगवान] तयॊः संलग्नयॊर युद्धे रुद्र नारायणात्मनॊः उद्विग्नाः सहसा कृत्स्ना लॊकाः सर्वे ऽभवंस तदा नागृह्णात पावकः शुभ्रं मखेषु सुहुतं हविः वेदा न परतिभान्ति सम ऋषीणां भावितात्मनाम देवान रजस तमश चैव समाविविशतुस तदा वसुधा संचकम्पे ऽथ नभश च विपफाल ह निष्प्रभानि च तेजांसि बरह्मा चैवासनाच चयुतः अगाच छॊषं समुद्रश च हिमवांश च वयशीर्यत तस्मिन्न एवं समुत्पन्ने निमित्ते पाण्डुनन्दन बरह्मा वृतॊ देवगणैर ऋषिभिश च महात्मभिः आजगामाशु तं देशं यत्र युद्धम अवर्तत साञ्जलि परग्रहॊ भूत्वा चतुर्वक्त्रॊ निरुक्तगः उवाच वचनं रुद्रं लॊकानाम अस्तु वै शिवम नयस्यायुधानि विश्वेश जगतॊ हितकाम्यया यद अक्षरम अथाव्यक्तम ईशं लॊकस्य भावनम कूतस्थं कर्तृ निर्द्वन्द्वम अकर्तेति च यं विदुः वयक्तभावगतस्यास्य एका मूर्तिर इयं शिवा नरॊ नारायणश चैव जातौ धर्मकुलॊद्वहौ तपसा महता युक्तौ देव शरेष्ठौ महाव्रतौ अहं परसादजस तस्य कस्मिंश चित कारणान्तरे तवं चैव करॊधजस तात पूर्वसर्गे सनातनः मया च सार्धं वरदं विबुधैश च महर्षिभिः परसादयाम आस ततॊ देवं नारायणं परभुम बरह्मणा तव एवम उक्तस तु रुद्रः करॊधाग्निम उत्सृजन परसादयाम आस ततॊ देवं नारयणं परभुम शरणं च जगामाद्यं वरेण्यं वरदं हरिम ततॊ ऽथ वरदॊ देवॊ जितक्रॊधॊ जितेन्द्रियः परीतिमान अभवत तत्र रुद्रेण सह संगतः ऋषिभिर बरह्मणा चैव विबुधैश च सुपूजितः उवाच देवम ईशानम ईशः स जगतॊ हरिः यस तवां वेत्ति स मां वेत्ति यस तवाम अनु स माम अनु नावयॊर अन्तरं किं चिन मा ते भूद बुद्धिर अन्यथा अद्य परभृति शरीवत्सः शूलाङ्कॊ ऽयं भवत्व अयम मम पान्य अङ्कितश चापि शरीकन्थस तवं भविष्यसि एवं लक्षणम उत्पाद्य परस्परकृतं तदा सख्यं चैवातुलं कृत्वा रुद्रेण सहिताव ऋषी तपस तेपतुर अव्यग्रौ विसृज्य तरिदिवौकसः एष ते कथितः पार्थ नारायण जयॊ मृधे नामानि चैव गुह्यानि निरुक्तानि च भारत ऋषिभिः कथितानीह यानि संकीर्तितानि ते एवं बहुविधै रूपैश चरामीह वसुंधरम बरह्मलॊकं च कौन्तेय गॊलॊकं च सनातनम मया तवं रक्षितॊ युद्धे महान्तं पराप्तवाञ जयम यस तु ते सॊ ऽगरतॊ याति युद्धे संप्रत्युपस्थिते तं विद्धि रुद्रं कौन्तेय देवदेवं कपर्दिनम कालः स एव कथितः करॊधजेति मया तव निहतांस तेन वै पूर्वं हतवान असि वै रिपून अप्रमेयप्रभावं तं देवदेवम उमापतिम नमस्व देवं परयतॊ विश्वेशं हरम अव्ययम [जनमेजय] बरह्मन सुमहद आख्यानं भवता परिकीर्तितम यच छरुत्वा मुनयः सर्वे विस्मयं परमं गताः इदं शतसहस्राद धि भारताख्यान विस्तरात आमथ्य मतिमन्थेन जञानॊदधिम अनुत्तमम नव नीतं यथा दध्नॊ मलयाच चन्दनं यथा आरण्यकं च वेदेभ्य ओषधिभ्यॊ ऽमृतं यथा समुद्धृतम इदं बरह्मन कथामृतम अनुत्तमम तपॊ निधे तवयॊक्तं हि नारायण कथाश्रयम स हीशॊ भगवान देवः सर्वभूतात्मभावनः अहॊ नारायणं तेजॊ दुर्दर्शं दविजसत्तम यत्राविशन्ति कल्पान्ते सर्वे बरह्मादयः सुराः ऋषयश च सगन्धर्वा यच च किं चिच चराचरम न ततॊ ऽसति परं मन्ये पावनं दिवि चेह च सर्वाश्रमाभिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम न तथा फलदं चापि नारायण कथा यथा सर्वथा पाविताः समेह शरुत्वेमाम आदितः कथाम हरेर विश्वेश्वरस्येह सर्वपापप्रनाशनीम न चित्रं कृतवांस तत्र यद आर्यॊ मे धनंजयः वासुदेवसहायॊ यः पराप्तवाञ जयम उत्तमम न चास्य किं चिद अप्राप्यं मन्ये लॊकेष्व अपि तरिषु तरिलॊक्य नाथॊ विष्णुः स यस्यासीत साह्यकृत सखा धन्याश च सर्व एवासन बरह्मंस ते मम पूर्वकाः हिताय शरेयसे चैव येषाम आसीज जनार्दनः तपसापि न दृश्यॊ हि भगवाँल लॊकपूजितः यं दृष्टवन्तं ते साक्षाच छरीवत्साङ्क विभूसनम तेभ्यॊ धन्यतरश चैव नारदः परमेष्ठिजः न चाल्पतेजसम ऋषिं वेद्मि नारदम अव्ययम शवेतद्वीपं समासाद्य येन दृष्टः सवयं हरिः देवप्रसादानुगतं वयक्तं तत तस्य दर्शनम यद दृष्टवांस तदा देवम अनिरुद्ध तनौ सथितम बदरीम आश्रमं यत तु नारदः पराद्रवत पुनः नरनारायणौ दरष्टुं किं नु तत कारणं मुने शवेतद्वीपान निवृत्तश च नारदः परमेष्ठिजः बदरीम आश्रमं पराप्य समागम्य च ताव ऋषी कियन्तं कालम अवसत काः कथाः पृष्टवांश च सः शवेतद्वीपाद उपावृत्ते तस्मिन वा सुमहात्मनि किम अब्रूतां महात्मानौ नरनारायणाव ऋषी तद एतन मे यथातत्त्वं सर्वम आख्यातुम अर्हसि [वैषम्पायन] नमॊ भगवते तस्मै वयासायामित तेजसे यस्य परसादाद वक्ष्यामि नारायण कथाम इमाम पराप्य शवेतं महाद्वीपं दृष्टवान हरिम अव्ययम निवृत्तॊ नारदॊ राजंस तरसा मेरुम आगमत हृदयेनॊद्वहन भारं यद उक्तं परमात्मना पश्चाद अस्याभवद राजन्न आत्मनः साध्वसं महत यद गत्वा दूरम अध्वानं कषेमी पुनर इहागतः ततॊ मेरॊः परचक्राम पर्वतं गन्धमादनम निपपात च खात तूर्णं विशालां बदरीम अनु ततः स ददृशे देवौ पुराणाव ऋषिसत्तमौ तपश चरन्तौ सुमहद आत्मनिष्ठौ महाव्रतौ तेजसाभ्यधिकौ सूर्यात सर्वलॊकविरॊचनात शरीवत्स लक्षणौ पूज्यौ जता मन्दल धारिणौ जालपादभुजौ तौ तु पादयॊश चक्रलक्षणौ वयूधॊरस्कौ दीर्घभुजौ तथा मुष्क चतुष्किनौ षष्टिदन्ताव अष्ट दंष्ट्रौ मेघौघसदृशस्वनौ सवास्यौ पृथु ललातौ च सुहनू सुभ्रु नासिकौ आतपत्रेण सदृशे शिरसी देवयॊस तयॊः एवं लक्षणसंपन्नौ महापुरुष संज्ञितौ तौ दृष्ट्वा नारदॊ हृष्टस ताभ्यां च परतिपूजितः सवागतेनाभिभास्याथ पृष्टश चानामयं तदा बभूवान्तर्गतम अतिनिरीक्ष्य पुरुषॊत्तमौ सदॊ गतास तत्र ये वै सर्वभूतनमस्कृताः शवेतदीपे मया दृष्टास तादृशाव ऋषिसत्तमौ इति संचिन्त्य मनसा कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम उपॊपविविशे तत्र पीथे कुश मये शुभे ततस तौ तपसां वासौ यशसां तेजसाम अपि ऋषी शम दमॊपेतौ कृत्वा पूर्वाह्निकं विधिम पश्चान नारदम अव्यग्रौ पाद्यार्घ्याभ्यां परपूज्य च पीथयॊश चॊपविष्टौ तौ कृतातिथ्याह्निकौ नृप तेषु तत्रॊपविष्टेषु स देशॊ ऽभिव्यराजत आज्याहुति महाज्वालैर यज्ञवातॊ ऽगनिभिर यथा अथ नारायणस तत्र नारदं वाक्यम अब्रवीत सुखॊपविष्टं विश्रान्तं कृतातिथ्यं सुखस्थितम अपीदानीं स भगवान परमात्मा सनातनः शवेतदीपे तवया दृष्ट आवयॊः परकृतिः परा [नारद] दृष्टॊ मे पुरुषः शरीमान विश्वरूपधरॊ ऽवययः सर्वे हि लॊकास तत्र सथास तथा देवाः सहर्षिभिः अद्यापि चैनं पश्यामि युवां पश्यन सनातनौ यैर लक्षणैर उपेतः स हरिर अव्यक्तरूपधृक तैर लक्षणैर उपेतौ हि वयक्तरूपधरौ युवाम दृष्टौ मया युवां तत्र तस्य देवस्य पार्श्वतः इह चैवागतॊ ऽसम्य अद्य विसृष्टः परमात्मना कॊ हि नाम भवेत तस्य तेजसा यशसा शरिया सदृशस तरिषु लॊकेषु ऋते धर्मात्मजौ युवाम तेन मे कथितं पूर्वं नाम कषेत्रज्ञसंज्ञितम परादुर्भावाश च कथिता भविष्यन्ति हि ये यथा तत्र ये पुरुषाः शवेताः पञ्चेन्द्रिय विवर्जिताः रतिबुद्धाश च ते सर्वे भक्ताश च पुरुषॊत्तमम ते ऽरचयन्ति सदा देवं तैः सार्धं रमते च सः परिय भक्तॊ हि भगवान परमात्मा दविज परियः रमते सॊ ऽरच्यमानॊ हि सदा भागवत परियः विश्वभुक सर्वगॊ देवॊ बान्धवॊ भक्त वत्सलः स कर्ता कारणं चैव कार्यं चातिबल दयुतिः तपसा यॊज्य सॊ ऽऽतमानं शवेतद्वीपात परं हि यत तेज इत्य अभिविख्यातं सवयं भासावभासितम शान्तिः सा तरिषु लॊकेषु सिद्धानां भावितात्मनाम एतया शुभया बुद्ध्या नैष्ठिकं वरतम आस्थितः न तत्र सूर्यस तपति न सॊमॊ ऽभिविराजते न वायुर वाति देवेशे तपश चरति दुश्चरम वेदीम अस्ततलॊत्सेधां भूमाव आस्थाय विश्वभुक एकपादस्थितॊ देव ऊर्ध्वबाहुर उदङ मुखः साङ्गान आवर्तयन वेदांस तपस तेपे सुदुश्चरम यद बरह्मा ऋषयश चैव सवयं पशुपतिश च यत शेषाश च विबुधश्रेष्ठा दैत्यदानवराक्षसाः नागाः सुपर्णा गन्धर्वाः सिद्धा राजर्षयश च ये हव्यं कव्यं च सततं विधिपूर्वं परयुञ्जते कृत्स्नं तत तस्य देवस्य चरणाव उपतिष्ठति याः करियाः संप्रयुक्तास तु एकान्तगतबुद्धिभिः ताः सर्वाः शिरसा देवः परतिगृह्णाति वै सवयम न तस्यान्यः परियतरः परतिबुद्धैर महात्मभिः विद्यते तरिषु लॊकेषु ततॊ ऽसम्य ऐकान्तिकं गतः इह चैवागतस तेन विसृष्टः परमात्मना एवं मे भगवान देवः सवयम आख्यातवान हरिः आसिष्ये तत्परॊ भूत्वा युवाभ्यां सह नित्यशः [नरनारायणौ] धन्यॊ ऽसय अनुगृहीतॊ ऽसि यत ते दृष्टः सवयंप्रभुः न हि तं दृष्टवान कश चित पद्मयॊनिर अपि सवयम अव्यक्तयॊनिर भगवान दुर्दर्शः पुरुषॊत्तमः नारदैतद धि ते सत्यं वचनं समुदाहृतम नास्य भक्तैः परियतरॊ लॊके कश चन विद्यते ततः सवयं दर्शितवान सवम आत्मानं दविजॊत्तमः तपॊ हि तप्यतस तस्य यत सथानं परमात्मनः न तत संप्राप्नुते कश चिद ऋते हय आवां दविजॊत्तम या हि सूर्यसहस्रस्य समस्तस्य भवेद दयुतिः सथानस्य सा भवेत तस्य सवयं तेन विराजता तस्माद उत्तिष्ठते विप्र देवाद विश्वभुवः पतेः कषमा कषमावतां शरेष्ठ यया भूमिस तु युज्यते तस्माच चॊत्तिष्ठते देवात सर्वभूति हितॊ रसः आपॊ येन हि युज्यन्ते दरवत्वं पराप्नुवन्ति च तस्माद एव समुद्भूतं तेजॊ रूपगुणात्मकम येन सम युज्यते सूर्यस ततॊ लॊकान विराजते तस्माद देवात समुद्भूतः सपर्शस तु पुरुषॊत्तमात येन सम युज्यते वायुस ततॊ लॊकान विवात्य असौ तस्माच चॊत्तिष्ठते शब्दः सर्वलॊकेश्वरात परभॊः आकाशं युज्यते येन ततस तिष्ठत्य असंवृतम तस्माच चॊत्तिष्ठते देवात सर्वभूतगतं मनः चन्द्रमा येन संयुक्तः परकाशगुण धारणः सॊ भूतॊत्पादकं नाम तत सथानं वेद संज्ञितम विद्या सहायॊ यत्रास्ते भगवान हव्यकव्य भुक ये हि निष्कल्मसा लॊके पुण्यपापविवर्जिताः तेषां वै कषेमम अध्वानं गच्छतां दविजसत्तम सर्वलॊकतमॊ हन्ता आदित्यॊ दवारम उच्यते आदित्यदग्धसर्वाङ्गा अदृश्याः केन चित कव चित परमानु भूता भूत्वा तु तं देवं परविशन्त्य उत तस्माद अपि विनिर्मुक्ता अनिरुद्ध तनौ सथिताः मनॊ भूतास ततॊ भूयः परद्युम्नं परविशन्त्य उत परद्युम्नाच चापि निर्मुक्ता जीवं संकर्षणं तथा विशन्ति विप्र परवराः सांख्या भागवतैः सह ततस तरैगुण्यहीनास ते परमात्मानम अञ्जसा परविशन्ति दविजश्रेष्ठ कषेत्रज्ञं निर्गुणात्मकम सर्वावासं वासुदेवं कषेत्रज्ञं विद्धि तत्त्वतः समाहित मनस्काश च नियताः संयतेन्द्रियाः एकान्तभावॊपगता वासुदेवं विशन्ति ते आवाम अपि च धर्मस्य गृहे जातौ दविजॊत्तम रम्यां विशालाम आश्रित्य तप उग्रं समास्थितौ ये तु तस्यैव देवस्य परादुर्भावाः सुरप्रियाः भविष्यन्ति तरिलॊकस्थास तेषां सवस्तीत्य अतॊ दविज विधिना सवेन युक्ताभ्यां यथापूर्वं दविजॊत्तम आस्थिताभ्यां सर्वकृच्छ्रं वरतं सम्यक तद उत्तमम आवाभ्याम अपि दृष्टस तवं शवेतद्वीपे तपॊधन समागतॊ भगवता संजल्पं कृतवान यथा सर्वं हि नौ संविदितं तरैलॊक्ये सचराचरे यद भविष्यति वृत्तं वा वर्तते वा शुभाशुभम [वैषम्पायन] एतच छरुत्वा तयॊर वाक्यं तपस्य उग्रे ऽभयवर्तत नारदः पराञ्जलिर भूत्वा नारायण परायनः जजाप विधिवन मन्त्रान नारायण गतान बहून दिव्यं वर्षसहस्रं हि नरनारायणाश्रमे अवसत स महातेजा नारदॊ भगवान ऋषिः तम एवाभ्यर्चयन देवं नरनारायणौ च तौ [वैषम्पायन] कस्य चित तव अथ कालस्य नारदः परमेष्ठिजः दैवं कृत्वा यथान्यायं पित्र्यं चक्रे ततः परम ततस तं वचनं पराह जयेष्ठॊ धर्मात्मजः परभुः क इज्यते दविजश्रेष्ठ दैवे पित्र्ये च कल्पिते तवया मतिमतां शरेष्ठ तन मे शंस यथागमम किम एतत करियते कर्मफलं चास्य किम इष्यते [नारद] तवयैतत कथितं पूर्वं दैवं कर्तव्यम इत्य अपि दैवतं च परॊ यज्ञः परमात्मा सनातनः ततस तद्भावितॊ नित्यं यजे वैकुन्थम अव्ययम तस्माच च परसृतः पूर्वं बरह्मा लॊकपितामहः मम वै पितरं परीतः परमेष्ठ्य अप्य अजीजनत अहं संकल्पजस तस्य पुत्रः परथमकल्पितः यजाम्य अहं पितॄन साधॊ नारायण विधौ कृते एवं स एव भगवान पिता माता पितामहः इज्यते पितृयज्ञेषु मया नित्यं जगत्पतिः शरुतिश चाप्य अपरा देवपुत्रान हि पितरॊ ऽयजन वेदश्रुतिः परनस्ता च पुनर अध्यापिता सुतैः ततस ते मन्त्रदाः पुत्राः पितृत्वम उपपेदिरे नूनं पुरैतद विदितं युवयॊर भावितात्मनॊः पुत्राश च पितरश चैव परस्परम अपूजयन तरीन पिण्डान नयस्य वै पृथ्व्यां पूर्वं दत्त्वा कुशान इति कथं तु पिण्ड संज्ञां ते पितरॊ लेभिरे पुरा [नरनारायनौ] इमां हि धरणीं पूर्वं नस्तां सागरमेखलाम गॊविन्द उज्जहाराशु वाराहं रूपम आश्रितः सथापयित्वा तु धरणीं सवे सथाने पुरुषॊत्तमः जलकर्दम लिप्ताङ्गॊ लॊककार्यार्थम उद्यतः पराप्ते चाह्निक काले स मध्यंदिन गते रवौ दंस्त्रा विलग्नान मृत पिण्डान विधूय सहसा परभुः सथापयाम आस वै पृथ्व्यां कुशान आस्तीर्य नारद स तेष्व आत्मानम उद्दिश्य पित्र्यं चक्रे यथाविधि संकल्पयित्वा तरीन पिण्डान सवेनैव विधिना परभुः आत्मगात्रॊष्म संभूतैः सनेहगर्भैस तिलैर अपि परॊक्ष्यापवर्गं देवेशः पराङ्मुखः कृतवान सवयम मर्यादा सथापनार्थं च ततॊ वचनम उक्तवान अहं हि पितरः सरष्टुम उद्यतॊ लॊककृत सवयम तस्य चिन्तयतः सद्यः पितृकार्यविधिं परम दंस्त्राभ्यां परविनिर्धूता ममैते दक्षिणां दिशम आश्रिता धरणीं पिण्डास तस्मात पितर एव ते तरयॊ मूर्ति विहीना वै पिण्ड मूर्ति धरास तव इमे भवन्तु पितरॊ लॊके मया सृष्टाः सनातनाः पिता पितामहश चैव तथैव परपितामहः अहम एवात्र विज्ञेयस तरिषु पिण्डेषु संस्थितः नास्ति मत्तॊ ऽधिकः कश चित कॊ वाभ्यर्च्यॊ मया सवयम कॊ वा मम पिता लॊके अहम एव पितामहः पितामह पिता चैव अहम एवात्र कारणम इत्य एवम उक्त्वा वचनं देवदेवॊ वृषाकपिः वराहपर्वते विप्र दत्त्वा पिण्डान सविस्तरान आत्मानं पूजयित्वैव तत्रैवादर्शनं गतः एतदर्थं शुभमते पितरः पिण्ड संज्ञिताः लभन्ते सततं पूजां वृषाकपि वचॊ यथा ये यजन्ति पितॄन देवान गुरूंश चैवातिथींस तथा गाश चैव दविजमुख्यांश च पृथिवीं मातरं तथा कर्मणा मनसा वाचा विष्णुम एव यजन्ति ते अन्तर्गतः स भगवान सर्वसत्त्वशरीरगः समः सर्वेषु भूतेषु ईश्वरः सुखदुःखयॊः महान महात्मा सर्वात्मा नारायण इति शरुतः [वैषम्पायन] शरुत्वैतन नारदॊ वाक्यं नरनारायणेरितम अत्यन्तभक्तिमान देवे एकान्तित्वम उपेयिवान परॊष्य वर्षसहस्रं तु नरनारायणाश्रमे शरुत्वा भगवद आख्यानं दृष्ट्वा च हरिम अव्ययम हिमवन्तं जगामाशु यत्रास्य सवक आश्रमः ताव अपि खयाततपसौ नरनारायणाव ऋषी तस्मिन्न एवाश्रमे रम्ये तेपतुस तप उत्तमम तम अप्य अमितविक्रान्तः पाण्डवानां कुलॊद्वहः पावितात्माद्य संवृत्तः शरुत्वेमाम आदितः कथाम नैव तस्य परॊ लॊकॊ नायं पार्थिव सत्तम कर्मणा मनसा वाचा यॊ दविष्याद विष्णुम अव्ययम मज्जन्ति पितरस तस्य नरके शाश्वतीः समाः यॊ दविष्याद विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम कथं नाम भवेद दवेष्य आत्मा लॊकस्य कस्य चित आत्मा हि पुरुषव्याघ्र जञेयॊ विष्णुर इति सथितिः य एष गुरुर अस्माकम ऋषिर गन्धवती सुतः तेनैतत कथितं तात माहात्म्यं परमात्मनः तस्माच छरुतं मया चेदं कथितं च तवानघ कृष्णद्वैपायनं वयासं विद्धि नारायणं परभुम कॊ हय अन्यः पुरुषव्याघ्र महाभारत कृद भवेत धर्मान नानाविधांश चैव कॊ बरूयात तम ऋते परभुम वर्ततां ते महायज्ञॊ यथा संकल्पितस तवया संकल्पिताश्वमेधस तवं शरुतधर्मश च तत्त्वतः एतत तु महद आख्यानं शरुत्वा पारिक्षितॊ नृपः ततॊ यज्ञसमाप्त्य अर्थं करियाः सर्वाः समारभत नारायणीयम आख्यानम एतत ते कथितं मया नारदेन पुरा राजन गुरवे मे निवेदितम ऋषीणां पाण्डवानां च शृण्वतॊः कृष्ण भीस्मयॊः स हि परमगुरुर भुवनपतिर; धरणिधरः शम नियमनिधिः शरुतिविनयनिधिर दविज परमहितस; तव भवतु गतिर हरिर अमर हितः तपसां निधिः सुमहतां महतॊ; यशसश च भाजनम अरिष्टकहा एकान्तिनां शरणदॊ ऽभयदॊ गतिदॊ ऽसतु वः; स मखभागहरस तरिगुणातिगः तरिगुणातिगश चतुर्पञ्चधरः; पूर्तेष्टयॊश च फलभागहरः विदधाति नित्यम अजितॊ ऽतिबलॊ; गतिम आत्मगा सुकृतिनाम ऋषिणाम तं लॊकसाक्षिणम अजं पुरुषं; रविवर्णम ईश्वर गतिं बहुशः परनमध्वम एकमतयॊ यतयः; सलिलॊद्भवॊ ऽपि तम ऋषिं परनतः स हि लॊकयॊनिर अमृतस्य पदं; सूक्ष्मं पुराणम अचलं परमम तत सांख्ययॊगिभिर उदारधृतं; बुद्ध्या यतात्मभिर विदितं सततम [जनमेजय] शरुतं भगवतस तस्य माहात्म्यं परमात्मनः जन्म धर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम महावराह सृष्टा च पिण्डॊत्पत्तिः पुरातनी परवृत्तौ च निवृत्तौ च यॊ यथा परिकल्पितः स तथा नः शरुतॊ बरह्मन कथ्यमानस तवयानघ यच च तत कथितं पूर्वं तवया हयशिरॊ महत हव्यकव्य भुजॊ विष्णॊर उदक पूर्वे महॊदधौ तच च दृष्टं भगवता बरह्मणा परमेष्ठिना किं तद उत्पादितं पूर्वं हरिणा लॊकधारिणा रूपं परभावमहताम अपूर्वं धीमतां वर दृष्ट्वा हि विबुधश्रेष्ठम अपूर्वम अमितौजसम तद अश्वशिरसं पुण्यं बरह्मा किम अकरॊन मुने एतन नः संशयं बरह्मन पुराणज्ञानसंभवम कथयस्वॊत्तम मते महापुरुष निर्मितम पाविताः सम तवया बरह्मन पुण्यां कथयतां कथाम [वैषम्पायन] कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेद संमितम जगौ तद भगवान वयासॊ राज्ञॊ धर्मसुतस्य वै शरुत्वाश्वशिरसॊ मूर्तिं देवस्य हरि मेधसः उत्पन्न संशयॊ राजा तम एव समचॊदयत [युधिस्थिर] यत तद दर्शितवान बरह्मा देवं हयशिरॊ धरम किमर्थं तत समभवद वपुर देवॊपकल्पितम [वयास] यत किं चिद इह लॊके वै देहबद्धं विशां पते सर्वं पञ्चभिर आविष्टं भूतैर ईश्वर बुद्धिजैः ईश्वरॊ हि जगत सरष्टा परभुर नारायणॊ विरात भूतान्तर आत्मा वरदः सगुणॊ निर्गुणॊ ऽपि च भूतप्रलयम अव्यक्तं शृणुष्व नृपसत्तम धरण्याम अथ लीनायाम अप्सु चैकार्णवे पुरा जयॊतिर भूते जले चापि लीने जयॊतिषि चानिले वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनॊऽनुगे वयक्ते मनसि संलीने वयक्ते चाव्यक्ततां गते अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगते ऽपि च तम एवाभवत सर्वं न पराज्ञायत किं चन तमसॊ बरह्म संभूतं तमॊ मूलम ऋतात्मकम तद विश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषीं तनुम आस्थितम सॊ ऽनिरुद्ध इति परॊक्तस तत परधानं परचक्षते तद अव्यक्तम इति जञेयं तरिगुणं नृपसत्तम विद्या सहायवान देवॊ विष्वक्सेनॊ हरिः परभुः अप्स्व एव शयनं चक्रे निद्रा यॊगम उपागतः जगतश चिन्तयन सृष्टिं चित्रा बहुगुणॊद्भवाम तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महान आत्मगुणः समृतः अहंकारस ततॊ जातॊ बरह्मा शुभचतुर्मुखः हिरण्यगर्भॊ भगवान सर्वलॊकपितामहः पद्मे ऽनिरुद्धात संभूतस तदा पद्मनिभेक्षणः सहस्रपत्रे दयुतिमान उपविष्टः सनातनः ददृशे ऽदभुतसंकाशे लॊकान आपॊ मयान परभुः सत्त्वस्थः परमेष्ठी स ततॊ भूतगणान सृजत पूर्वम एव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांसु सप्रभे नारायण कृतौ बिन्दुव अपाम आस्तां गुणॊत्तरौ ताव अपश्यत स भगवान अनादि निधनॊ ऽचयुतः एकस तत्राभवद बिन्दुर मध्व आभॊ रुचिरप्रभः स तामसॊ मधुर जातस तदा नारायणाज्ञया कथिनस तव अपरॊ बिन्दुः कैतभॊ राजसस तु सः ताव अभ्यधावतां शरेष्ठौ तमॊ रज गुणान्वितौ बलबन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ ददृशाते ऽरविन्दस्थं बरह्माणम अमितप्रभम सृजन्तं परथमं वेदांश चतुरश चारु विग्रहान ततॊ विग्रहवन्तौ तौ वेदान दृष्ट्वासुरॊत्तमौ सहसा जगृहतुर वेदान बरह्मणः पश्यतस तदा अथ तौ दानव शरेष्ठौ वेदान गृह्य सनातनान रसां विविशतुस तूर्णम उदक पूर्वे महॊदधौ ततॊ हृतेषु वेदेषु बरह्मा कश्मलम आविशत ततॊ वचनम ईशानं पराह वेदैर विनाकृतः वेदा मे परमं चक्षुर वेदा मे परमं बलम वेदा मे परमं धाम वेदा मे बरह्म चॊत्तमम मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां बलाद इतः अन्धकारा हि मे लॊका जाता वेदैर विनाकृताः वेदान ऋते हि किं कुर्यां लॊकान वै सरष्टुम उद्यतः अहॊ बत महद दुःखं वेद नाशनजं मम पराप्तं दुनॊति हृदयं तीव्रशॊकाय रन्धयन कॊ हि शॊकार्णवे मग्नं माम इतॊ ऽदय समुद्धरेत वेदांस तान आनयेन नस्तान कस्य चाहं परियॊ भवे इत्य एवं भासमानस्य बरह्मणॊ नृपसत्तम हरेः सतॊत्रार्थम उद्भूता बुद्धिर बुद्धिमतां वर ततॊ जगौ परं जप्यं साञ्जलि परग्रहः परभुः नमस ते बरह्म हृदयनमस ते मम पूर्वज लॊकाद य भुवन शरेष्ठ सांख्ययॊगनिधे विभॊ वयक्ताव्यक्त कराचिन्त्य कषेमं पन्थानम आस्थित विश्वभुक सर्वभूतानाम अन्तरात्मन्न अयॊनिज अहं परसादजस तुभ्यं लॊकधाम्ने सवयम्भुवे तवत्तॊ मे मानसं जन्म परथमं दविज पूजितम चाक्षुषं वै दवितीयं मे जन्म चासीत पुरातनम तवत्प्रसादाच च मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत तवत्तः शरवणजं चापि चतुर्थं जन्म मे विभॊ नासिक्यं चापि मे जन्म तवत्तः पञ्चमम उच्यते अन्दजं चापि मे जन्म तवत्तः सस्थं विनिर्मितम इदं च सप्तमं जन्म पद्मजं मे ऽमितप्रभ सर्गे सर्गे हय अहं पुत्रस तव तरिगुण वर्जितः परथितः पुन्दरीकाक्ष परधानगुणकल्पितः तवम ईश्वर सवभावश च सवयम्भूः पुरुषॊत्तमः तवया विनिर्मितॊ ऽहं वै वेद चक्षुर वयॊतिगः ते मे वेदा हृताश चक्षुर अन्धॊ जातॊ ऽसमि जागृहि ददस्व चक्षुषी मह्यं परियॊ ऽहं ते परियॊ ऽसि मे एवं सतुतः स भगवान पुरुषः सर्वतॊ मुखः जहौ निद्राम अथ तदा वेद कार्यार्थम उद्यतः ऐश्वरेण परयॊगेण दवितीयां तनुम आस्थितः सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस तदा कृत्वा हयशिरः शुभ्रं वेदानाम आलयं परभुः तस्य मूर्धा समभवद दयैः सनक्षत्र तारका केशाश चास्याभवन दीर्घा रवेर अंशुसमप्रभाः कर्णावकाश पाताले ललातं भूतधारिणी गङ्गा सरस्वती पुण्या भरुवाव आस्तां महानदी चक्षुषी सॊमसूर्यौ ते नासा संध्या पुनः समृता ओंकारस तव अथ संस्कारॊ विद्युज्जिह्वा च निर्मिता दन्ताश च पितरॊ राजन सॊमपा इति विश्रुताः गॊलॊकॊ बरह्मलॊकश च ओष्ठाव आस्तां महात्मनः गरीवा चास्याभवद राजन कालरात्रिर गुणॊत्तरा एतद धयशिरः कृत्वा नाना मूर्तिभिर आवृतम अन्तर्दधे स विश्वेशॊ विवेश च रसां परभुः रसां पुनः परविष्टश च यॊगं परमम आस्थितः शैक्षं सवरं समास्थाय ओम इति परसृजत सवरम सस्वरः सानुनादी च सर्वगः सनिग्ध एव च बभूवान्तर्मही भूतः सर्वभूतगुणॊदितः ततस ताव असुरौ कृत्वा वेदान समयबन्धनान रसातले विनिक्षिप्य यतः शब्दस ततॊ दरुतौ एतस्मिन्न अन्तरे राजन देवॊ हयशिरॊधरः जग्राह वेदान अखिलान रसातल गतान हरिः परादाच च बरह्मणे भूयस ततः सवां परकृतिं गतः सथापयित्वा हयशिरश उदक पूर्वे महॊदधौ वेदानाम आलयश चापि बभूवाश्वशिरास ततः अथ किं चिद अपश्यन्तौ दानवौ मधु कैतभौ पुनर आजग्मतुस तत्र वेगितौ पस्यतां च तौ यत्र वेदा विनिक्षिप्तास तत सथानं शून्यम एव च तत उत्तमम आस्थाय वेगं बलवतां वरौ पुनर उत्तस्थतुः शीघ्रं रसानाम आलयात तदा ददृशाते च पुरुषं तम एवादि करं परभुम शवेतं चन्द्र विशुद्धाभम अनिरुद्ध तनौ सथितम भूयॊ ऽपय अमितविक्रान्तं निद्रा यॊगम उपागतम आत्मप्रमाण रचिते अपाम उपरि कल्पिते शयने नागभॊगाद्ये जवालामालासमावृते निष्कल्मसेन सत्त्वेन संपन्नं रुचिरप्रभम तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रौ तौ महाहासम अमुञ्चताम ऊचतुश च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौ अयं स पुरुषः शवेतः शेते निद्राम उपागतः अनेन नूनं वेदानां कृतम आहरणं रसात कस्यैष कॊ नु खल्व एष किं च सवपिति भॊगवान इत्य उच्चारित वाक्यौ तौ बॊधयाम आसतुर हरिम युद्धार्थिनौ तु विज्ञाय विबुद्धः पुरुषॊत्तमः निरीक्ष्य चासुरेन्द्रौ तौ ततॊ युद्धे मनॊ दधे अथ युद्धं समभवत तयॊर नारायणस्य च रजस तमॊ विष्ट तनू ताव उभौ मधु कैतभौ बरह्मणॊपचितिं कुर्वञ जघान मधुसूदनः ततस तयॊर वधेनाशु वेदापहरणेन च शॊकापनयनं चक्रे बरह्मणः पुरुषॊत्तमः ततः परिवृतॊ बरह्मा हतारिर वेद सत्कृतः निर्ममे स तदा लॊकान कृत्स्नान सथावरजङ्गमान दत्त्वा पितामहायाग्र्यां बुद्धिं लॊकविसर्गिकीम तत्रैवान्तर्दधे देवॊ यत एवागतॊ हरिः तौ दानवौ हरिर हत्वा कृत्वा हयशिरस तनुम पुनः परवृत्ति धर्मार्थं ताम एव विदधे तनुम एवम एष महाभागॊ बभूवाश्वशिरा हरिः पौराणम एतद आख्यातं रूपं वरदम ऐश्वरम यॊ हय एतद बराह्मणॊ नित्यं शृणुयाद धारयेत वा न तस्याध्ययनं नाशम उपगच्छेत कदा चन आराध्य तपसॊग्रेण देवं हर शिरॊधरम पञ्चालेन करमः पराप्तॊ रामेण पथि देशिते एतद धयशिरॊ राजन्न आख्यानं तव कीर्तितम पुराणं वेद समितं यन मां तवं परिपृच्छसि यां याम इच्छेत तनुं देवः कर्तुं कार्यविधौ कव चित तां तां कुर्याद विकुर्वाणः सवयम आत्मानम आत्मना एष वेद निधिः शरीमान एष वै तपसॊ निधिः एष यॊगश च सांख्यं च बरह्म चाग्र्यं हरिर विभुः नारायण परा वेदा यज्ञा नारायणात्मकाः तपॊ नारायण परं नारायण परा गतिः नारायण परं सत्यम ऋतं नारायणात्मकम नारायण परॊ धर्मः पुनर आवृत्ति दुर्लभः परवृत्ति लक्षणश चैव धर्मॊ नारायणात्मकः नारायणात्मकॊ गन्धॊ भूमौ शरेष्ठतमः समृतः अपां चैव गुणॊ राजन रसॊ नारायणात्मकः जयॊतिषां च गुणॊ रूपं समृतं नारायणात्मकम नारायणात्मकश चापि सपर्शॊ वायुगुणः समृतः नारायणात्मकश चापि शब्द आकाशसंभवः मनश चापि ततॊ भूतम अव्यक्तगुण लक्षणम नारायण परः कालॊ जयॊतिषाम अयनं च यत नारायण परा कीर्तिः शरीश च लक्ष्मीश च देवताः नारायण परं सांख्यं यॊगॊ नारायणात्मकः कारणं पुरुषॊ येषां परधानं चापि कारणम सवभावश चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम पञ्च कारणसंख्यातॊ निष्ठा सर्वत्र वै हरिः तत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतॊ मुखैः तत्त्वम एकॊ मया यॊगी हरिर नारायणः परभुः सब्रह्मकानां लॊकानाम ऋषीणां च महात्मनाम सांख्यानां यॊगिनां चापि यतीनाम आत्मवेदिनाम मनीसितं विजानाति केशवॊ न तु तस्य ते ये के चित सर्वलॊकेषु दैवं पित्र्यं च कुर्वते दानानि च परयच्छन्ति तप्यन्ति च तपॊ महत सर्वेषाम आश्रयॊ विष्णुर ऐश्वरं विधिम आस्थितः सर्वभूतकृतावासॊ वासुदेवेति चॊच्यते अयं हि नित्यः परमॊ महर्षिर; महाविभूतिर गुणवान निर्गुणाख्यः गुणैश च संयॊगम उपैति शीघ्रं; कालॊ यथर्ताव ऋतुसंप्रयुक्तः नैवास्य विन्दन्ति गतिं महात्मनॊ; न चागतिं कश चिद इहानुपस्यति जञानात्मकाः संयमिनॊ महर्षयः; पश्यन्ति नित्यं पुरुषं गुणाधिकम अहॊ हय एकान्तिनः सर्वान परीणाति भगवान हरिः विधिप्रयुक्तां पूजां च गृह्णाति भगवान सवयम ये तु दग्धेन्धना लॊके पुण्यपापविवर्जिताः तेषां तवयाभिनिर्दिष्टा पारम्पर्यागता गतिः चतुर्थ्यां चैव ते गत्यां गच्छन्ति पुरुषॊत्तमम एकान्तिनस तु पुरुषा गच्छन्ति परमं पदम नूनम एकान्तधर्मॊ ऽयं शरेष्ठॊ नारायण परियः अगत्वा गतयस तिस्रॊ यद गच्छन्त्य अव्ययं हरिम सहॊपनिषदान वेदान ये विप्राः सम्यग आस्थिताः पथन्ति विधिम आस्थाय ये चापि यति धर्मिणः तेभ्यॊ विशिष्टां जानामि गतिम एकान्तिनां नृणाम केनैष धर्मः कथितॊ देवेन ऋषिणापि वा एकान्तिनां च का चर्या कदा चॊत्पादिता विभॊ एतन मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे [वैषम्पायन] समुपॊधेष्व अनीकेषु कुरु पाण्डवयॊर मृधे अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता सवयम आगतिश च गतिश चैव पूर्वं ते कथिता मया गहनॊ हय एष धर्मॊ वै दुर्विज्ञेयॊ ऽकृतात्मभिः संमितः सामवेदेन पुरैवादि युगे कृतः धार्यते सवयम ईशेन राजन नारायणेन ह एतम अर्थं महाराज पृष्ठः पार्थेन नारदः ऋषिमध्ये महाभागः शृण्वतॊः कृष्ण भीस्मयॊः गुरुणा च ममाप्य एष कथितॊ नृपसत्तम यथा तु कथितस तत्र नारदेन तथा शृणु यदासीन मानसं जन्म नारायण मुखॊद्गतम बरह्मणः पृथिवीपाल तदा नारायणः सवयम तेन धर्मेण कृतवान दैवं पित्र्यं च भारत फेनपा ऋषयश चैव तं धर्मं परतिपेदिरे वैखानसाः फेनपेभ्यॊ धर्मम एतं परपेदिरे वैखानसेभ्यः सॊमस तु ततः सॊ ऽनतर्दधे पुनः यदासीच चाक्षुषं जन्म दवितीयं बरह्मणॊ नृप तदा पितामहात सॊमाद एतं धर्मम अजानत नारायणात्मकं राजन रुद्राय परददौ च सः ततॊ यॊगस्थितॊ रुद्रः पुरा कृतयुगे नृप वालखिल्यान ऋषीन सर्वान धर्मम एतम अपाथयत अन्तर्दधे ततॊ भूयस तस्य देवस्य मायया तृतीयं बरह्मणॊ जन्म यदासीद वाचिकं महत तत्रैष धर्मः संभूतः सवयं नारायणान नृप सुपर्णॊ नाम तम ऋषिः पराप्तवान पुरुषॊत्तमात तपसा वै सुतप्तेन दमेन नियमेन च तरिः परिक्रान्तवान एतत सुपर्णॊ धर्मम उत्तमम यस्मात तस्माद वरतं हय एतत तरिसौपर्णम इहॊच्यते ऋग्वेदपाठपठितं वरतम एतद धि दुश्चरम सुपर्णाच चाप्य अधिगतॊ धर्म एष सनातनः वायुना दविपदां शरेष्ठ परथितॊ जगद आयुषा वायॊः सकाशात पराप्तश च ऋषिभिर विघसाशिभिः तेभ्यॊ महॊदधिश चैनं पराप्तवान धर्मम उत्तमम ततः सॊ ऽनतर्दधे भूयॊ नारायण समाहितः यदा भूयः शरवणजा सृष्टिर आसीन महात्मनः बरह्मणः पुरुषव्याघ्र तत्र कीर्तयतः शृणु जगत सरष्टुमना देवॊ हरिर नारायणः सवयम चिन्तयाम आस पुरुषं जगत सर्ग करं परभुः अथ चिन्तयतस तस्य कर्णाभ्यां पुरुषः सृतः परजा सर्ग करॊ बरह्मा तम उवाच जगत्पतिः सृज परजाः पुत्र सर्वा मुखतः पादतस तथा शरेयस तव विधास्यामि बलं तेजश च सुव्रत धर्मं च मत्तगृह्णीश्व सात्वतं नाम नामतः तेन सर्वं कृतयुगं सथापयस्व यथाविधि ततॊ बरह्मा नमश चक्रे देवाय हरि मेधसे धर्मं चाग्र्यं स जग्राह सरहस्यं ससंग्रहम आरण्यकेन सहितं नारायण मुखॊद्गतम उपदिश्य ततॊ धर्मं बरह्मणे ऽमिततेजसे तं कार्तयुगधर्माणं निराशीः कर्मसंज्ञितम जगाम तमसः पारं यत्राव्यक्तं वयवस्थितम ततॊ ऽथ वरदॊ देवॊ बरह्मलॊकपितामहः असृजत स तदा लॊकान कृष्ट्नान सथावरजङ्गमान ततः परावर्तत तदा आदौ कृतयुगं शुभम ततॊ हि सात्वतॊ धर्मव्याप्य लॊकान अवस्थितः तेनैवाद्येन धर्मेण बरह्मा लॊकविसर्ग कृत पूजयाम आस देवेशं हरिं नारायणं परभुम धर्मप्रतिष्ठा हेतॊश च मनुं सवारॊचिषं ततः अध्यापयाम आस तदा लॊकानां हितकाम्यया ततः सवारॊचिषः पुत्रं सवयं शङ्खपदं नृप अध्यापयत पुराव्यग्रः सर्वलॊकपतिर विभुः ततः शङ्खपदश चापि पुत्रम आत्मजम औरसम दिशापालं सुधर्माणम अध्यापयत भारत ततः सॊ ऽनतर्दधे भूयः पराप्ते तरेतायुगे पुनः नासिक्य जन्मनि पुरा बरह्मणः पार्थिवॊत्तमम धर्मम एतं सवयं देवॊ हरिर नारायणः परभुः उज्जगारारविन्दाक्षॊ बरह्मणः पश्यतस तदा सनत्कुमारॊ भगवांस ततः पराधीतवान नृप सनत्कुमाराद अपि च वीरणॊ वै परजापतिः कृतादौ कुरुशार्दूल धर्मम एतम अधीतवान वीरणश चाप्य अधीत्यैनं रौच्याय मनवे ददौ रौच्यः पुत्राय शुद्धाय सुव्रताय सुमेधसे कुक्षि नाम्ने ऽथ परददौ दिशां पालाय धर्मिणे ततः सॊ ऽनतर्दधे भूयॊ नारायण मुखॊद्गतः अन्दजे जन्मनि पुनर बरह्मणे हरि यॊनये एष धर्मः समुद्भूतॊ नारायण मुखात पुनः गृहीतॊ बरह्मणा राजन परयुक्तश च यथाविधि अध्यापिताश च मुनयॊ नाम्ना बर्हिषदॊ नृप बर्हिषद्भ्यश च संक्रान्तः सामवेदान्तगं दविजम जयेष्ठं नाम्नाभिविख्यातं जयेष्ठ साम वरतॊ हरिः जयेष्ठाच चाप्य अनुसंक्रान्तॊ राजानम अविकम्पनम अन्तर्दधे ततॊ राजन एष धर्मः परभॊर हरेः यद इदं सप्तमं जन्म पद्मजं बरह्मणॊ नृप तत्रैष धर्मः कथितः सवयं नारायणेन हि पितामहाय शुद्धाय युगादौ लॊकधारिणे पितामहश च दक्षाय धर्मम एतं पुरा ददौ ततॊ जयेष्ठे तु दौहित्रे परादाद दक्षॊ नृपॊत्तम आदित्ये सवितुर जयेष्ठे विवस्वाञ जगृहे ततः तरेतायुगादौ च पुनर विवस्वान मनवे ददौ मनुश च लॊकभूत्य अर्थं सुतायेक्ष्वाकवे ददौ इक्ष्वाकुणा च कथितॊ वयाप्य लॊकान अवस्थितः गमिष्यति कषयान्ते च पुनर नारायणं नृप वरतिनां चापि यॊ धर्मः स ते पूर्वं नृपॊत्तम कथितॊ हरि गीतासु समासविधि कल्पितः नारदेन तु संप्राप्तः सरहस्यः ससंग्रहः एष धर्मॊ जगन्नाथात साक्षान नारायणान नृप एवम एष महान धर्म आद्यॊ राजन सनातनः दुर्विज्ञेयॊ दुष्करश च सात्वतैर धार्यते सदा धर्मज्ञानेन चैतेन सुप्रयुक्तेन कर्मणा अहिंसा धर्मयुक्तेन परीयते हरिर ईश्वरः एकव्यूह विभागॊ वा कव चिद दविव्यूह संज्ञितः तरिव्यूहश चापि संख्यातश चतुर्व्यूहश च दृश्यते हरिर एव हि कषेत्रज्ञॊ निर्ममॊ निष्कलस तथा जीवश च सर्वभूतेषु पञ्च भूतगुणातिगः मनश च परथितं राजन पञ्चेन्द्रिय समीरणम एष लॊकनिधिर धीमान एष लॊकविसर्ग कृत अकर्ता चैव कर्ता च कार्यं कारणम एव च यथेच्छति तथा राजन करीदते पुरुषॊ ऽवययः एष एकान्ति धर्मस ते कीर्तितॊ नृपसत्तम मया गुरु परसादेन दुर्विज्ञेयॊ ऽकृतात्मभिः एकान्तिनॊ हि पुरुषा दुर्लभा बहवॊ नृप यद्य एकान्तिभिर आकीर्णं जगत सयात कुरुनन्दन अहिंसकैर आत्मविद्भिः सर्वभूतहिते रतैः भवेत कृतयुगप्राप्तिर आशीः कर्म विवर्जितैः एवं स भगवान वयासॊ गुरुर मम विशां पते कथयाम आस धर्मज्ञॊ धर्मराज्ञे दविजॊत्तमः ऋषीणां संनिधौ राजञ शृण्वतॊः कृष्ण भीस्मयॊः तस्याप्य अकथयत पूर्वं नारदः सुमहातपः देवं परमकं बरह्म शवेतं चन्द्राभम अच्युतम यत्र चैकान्तिनॊ यान्ति नारायण परायनाः [जनमेजय] एवं बहुविधं धर्मं परतिबुद्धैर निषेवितम न कुर्वन्ति कथं विप्रा अन्ये नाना वरते सथिताः [वैषम्पायन] तिस्रः परकृतयॊ राजन देहबन्धेषु निर्मिताः सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत देहबन्धेषु पुरुषः शरेष्ठः कुरुकुलॊद्वह सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन मॊक्षार्थ निश्चितः अत्रापि स विजानाति पुरुषं बरह्म वर्तिनम नारायण परॊ मॊक्षस ततॊ वै सात्त्विकः समृतः मनीसितं च पराप्नॊति चिन्तयन पुरुषॊत्तमम एकान्तभक्तिः सततं नारायण परायनः मनीसिनॊ हि ये के चिद यतयॊ मॊक्षकाङ्क्षिणः तेषां वै छिन्नतृष्णानां यॊगक्षेम वहॊ हरिः जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन मधुसूदनः सात्त्विकस तु स विज्ञेयॊ भवेन मॊक्षे च निश्चितः सांख्ययॊगेन तुल्यॊ हि धर्म एकान्तसेवितः नारायणात्मके मॊक्षे ततॊ यान्ति परां गतिम नारायणेन दृष्टश च परतिबुद्धॊ भवेत पुमान एवम आत्मेच्छया राजन परतिबुद्धॊ न जायते राजसी तामसी चैव वयामिश्रे परकृतीस्मृते तद आत्मकं हि पुरुषं जायमानं विशां पते परवृत्ति लक्षणैर युक्तं नावेक्षति हरिः सवयम पश्यत्य एनं जायमानं बरह्मा लॊकपितामहः रजसा तमसा चैव मानुषं समभिप्लुतम कामं देवाश च ऋषयः सत्त्वस्था नृपसत्तम हीनाः सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततॊ वैकारिकाः समृताः [जनमेजय] कथं वैकारिकॊ गच्छेत पुरुषः पुरुषॊत्तमम [वैषम्पायन] सुसूक्ष्म सत्त्वसंयुक्तं संयुक्क्तं तरिभिर अक्षरैः पुरुषः पुरुषं गच्छेन निष्क्रियः पञ्चविंशकम एवम एकं सांक्य यॊगं वेदारण्यकम एव च परस्पराङ्गान्य एतानि पञ्चरात्रं च कथ्यते एष एकान्तिनां धर्मॊ नारायण परात्मकः यथा समुद्रात परसृता जलौघास; तम एव राजन पुनर आविशन्ति इमे तथा जञानमहाजलौघा; नारायणं वै पुनर आविशन्ति एष ते कथितॊ धर्मः सात्वतॊ यदुबान्धव कुरुष्वैनं यथान्यायं यदि शक्नॊषि भारत एवं हि सुमहाभागॊ नारदॊ गुरवे मम शवेतानां यतिनाम आह एकान्तगतिम अव्ययाम वयासश चाकथयत परीत्या धर्मपुत्राय धीमते स एवायं मया तुभ्यम आख्यातः परसृतॊ गुरॊः इत्थं हि दुश्चरॊ धर्म एष पार्थिव सत्तम यथैव तवं तथैवान्ये न भजन्ति विमॊहिताः कृष्ण एव हि लॊकानां भावनॊ मॊहनस तथा संहार कारकश चैव कारणं च विशां पते [जनमेजय] सांख्यं यॊगं पञ्चरात्रं वेदारण्यकम एव च जञानान्य एतानि बरह्मर्षे लॊकेषु परचरन्ति ह किम एतान्य एकनिष्ठानि पृथङ निष्ठानि वा मुने परब्रूहि वै मया पृष्टः परवृत्तिं च यथाक्रमम [वैषम्पायन] जज्ञे बहुज्ञं परम अत्य उदारं; यं दवीपमध्ये सुतम आत्मवन्तम पराशराद गन्धवती महर्षिं; तस्मै नमॊ ऽजञानतमॊ नुदाय पितामहाद यं परवदन्ति षष्ठं; महर्षिम आर्षेय विभूति युक्तम नारायणस्यांशजम एकपुत्रं; दवैपायनं वेद महानिधानम तम आदि कालेषु महाविभूतिर; नारायणॊ बरह्म महानिधानम ससर्ज पुत्रार्थम उदारतेजा; वयासं महात्मानम अजः पुराणः [जनमेजय] तवयैव कथितः पूर्वं संभवॊ दविजसत्तम वसिथस्य सुतः शक्तिः शक्तेः पुत्रः पराशरः पराशरस्य दायादः कृष्णद्वैपायनॊ मुनिः भूयॊ नारायण सुतं तवम एवैनं परभाससे किम अतः पूर्वजं जन्म वयासस्यामित तेजसः कथयस्वॊत्तम मते जन्म नारायणॊद्भवम [वैषम्पायन] वेदार्थान वेत्तुकामस्य धर्मिष्ठस्य तपॊ निधेः गुरॊर मे जञाननिष्ठस्य हिमवत्पाद आसतः कृत्वा भारतम आख्यानं तपः शरान्तस्य धीमतः शुश्रूसां तत्परा राजन कृतवन्तॊ वयं तदा सुमन्तुर जैमिनिश चैव पैलश च सुदृध वरतः अहं चतुर्थः शिष्यॊ वै शुकॊ वयासात्मजस तथा एभिः परिवृतॊ वयासः शिष्यैः पञ्चभिर उत्तमैः शुशुभे हिमवत्पादे भूतैर भूतपतिर यथा वेदान आवर्तयन साङ्गान भारतार्थांश च सर्वशः तम एकमनसं दान्तं युक्ता वयम उपास्महे कथान्तरे ऽथ कस्मिंश चित पृष्टॊ ऽसमाभिर दविजॊत्तमः वेदार्थान भारतार्थांश च जन्म नारायणात तथा स पूर्वम उक्त्वा वेदार्थान भारतार्थांश च तत्त्ववित नारायणाद इदं जन्म वयाहर्तुम उपचक्रमे शृणुध्वम आख्यान वरम एतद आर्षेयम उत्तमम आदि कालॊद्भवं विप्रास तपसाधिगतं मया पराप्ते परजा विसर्गे वै सप्तमे पद्मसंभवे नारायणॊ महायॊगी शुभाशुभविवर्जितः ससृजे नाभितः पुत्रं बरह्माणम अमितप्रभम ततः स परादुरभवद अथैनं वाक्यम अब्रवीत मम तवं नाभितॊ जातः परजा सर्ग करः परभुः सृज परजास तवं विविधा बरह्मन सजद पण्डिताः स एव म उक्तॊ विमुखश चिन्ता वयाकुलमानसः परनम्य वरदं देवम उवाच हरिम ईश्वरम का शक्तिर मम देवेश परजाः सरष्टुं नमॊ ऽसतु ते अप्रज्ञावान अहं देव विधत्स्व यद अनन्तरम स एव म उक्तॊ भगवान भूत्वाथान्तर हितस ततः चिन्तयाम आस देवेशॊ बुद्धिं बुद्धिमतां वरः सवरूपिणी ततॊ बुद्धिर उपतस्थे हरिं परभुम यॊगेन चैनां निर्यॊगः सवयं नियुयुजे तदा स ताम ऐश्वर्ययॊगस्थां बुद्धिं शक्तिमतीं सतीम उवाच वचनं देवॊ बुद्धिं वै परभुर अव्ययः बरह्माणं परविशस्वेति लॊकसृष्ट्य अर्थसिद्धये ततस तम ईश्वरादिष्टा बुद्धिः कषिप्रं विवेश सा अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिः भूयश चैनं वचः पराह सृजेमा विविधाः परजाः एवम उक्त्वा स भगवांस तत्रैवान्तरधीयत पराप चैव मुहुर तेन सवस्थानं देव संज्ञितम तां चैव परकृतिं पराप्य एकीभावगतॊ ऽभवत अथास्य बुद्धिर अभवत पुनर अन्या तदा किल सृष्टा इमाः परजाः सर्वा बरह्मणा परमेष्ठिना दैत्यदानवगन्धर्वरक्षॊगणसमाकुलाः जाता हीयं वसुमती भाराक्रान्ता तपस्विनी बहवॊ बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाः भविष्यन्ति तपॊ युक्ता वरान पराप्स्यन्ति चॊत्तमान अवश्यम एव तैः सर्वैर वरदानेन दर्पितैः बाधितव्याः सुरगणा ऋषयश च तपॊधनाः तत्र नयाय्यम इदं कर्तुं भारावतरणं मया अथ नाना समुद्भूतैर वसुधायां यथाक्रमम निग्रहेण च पापानां साधूनां परग्रहेण च इमां तपस्विनीं सत्यां धारयिष्यामि मेदिनीम मया हय एषा हि धरियते पातालस्थेन भॊगिना मया धृता धारयति जगद धि सचराचरम तस्मात पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये संभवं गतः एवं स चिन्तयित्वा तु भगवान मधुसूदनः रूपाण्य अनेकान्य असृजत परादुर्भावभवाय सः वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा एभिर मया निहन्तव्या दुर्विनीताः सुरारयः अथ भूयॊ जगत सरष्टा भॊः शब्देनानुनादयन सरस्वतीम उच्चचार तत्र सारस्वतॊ ऽभवत अपान्तरतमा नाम सुतॊ वाक संभवॊ विभॊः भूतभव्य भविष्यज्ञः सत्यवादी दृध वरतः तम उवाच नतं मूर्ध्ना देवानाम आदिर अव्ययः वेदाख्याने शरुतिः कार्या तवया मतिमतां वर तस्मात कुरु यथाज्ञप्तं मयैतद वचनं मुने तेन भिन्नास तदा वेदा मनॊः सवायम्भुवे ऽनतरे ततस तुतॊष भगवान हरिस तेनास्य कर्मणा तपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च [षरीभगवान] मन्वन्तरेषु पुत्र तवम एवं लॊकप्रवर्तकः भविष्यस्य अचलॊ बरह्मन्न अप्रधृष्यश च नित्यशः पुनस तिष्ये च संप्राप्ते कुरवॊ नाम भारताः भविष्यन्ति महात्मानॊ राजानः परथिता भुवि तेषां तवत्तः परसूतानां कुलभेदॊ भविष्यति परस्परविनाशार्थं तवाम ऋते दविजसत्तम तत्राप्य अनेकधा वेदान भेत्स्यसे तपसान्वितः कृष्णे युगे च संप्राप्ते कृष्ण वर्णॊ भविष्यसि धर्माणां विविधानां च कर्ता जञानकरस तथा भविष्यसि तपॊ युक्तॊ न च रागाद विमॊक्ष्यसे वीतरागश च पुत्रस ते परमात्मा भविष्यति महेश्वर परसादेन नैतद वचनम अन्यथा यं मानसं वै परवदन्ति पुत्रं; पितामहस्यॊत्तम बुद्धियुक्तम वसिथम अग्र्यं तपसॊ निधानं; यश चापि सूर्यं वयतिरिच्य भाति तस्यान्वये चापि ततॊ महर्षिः; पराशरॊ नाम महाप्रभावः पिता स ते वेद निधिर वरिष्ठॊ; महातपा वै तपसॊ निवासः कानीन गर्भः पितृकन्यकायां; तस्माद ऋषेस तवं भविता च पुत्रः भूतभव्य भविष्याणां छिन्नसर्वार्थ संशयः ये हय अतिक्रान्तकाः पूर्वं सहस्रयुगपर्ययाः तांश च सर्वान मयॊद्दिष्टान दरक्ष्यसे तपसान्वितः पुनर दरक्ष्यसि चानेक सहस्रयुगपर्ययान अनादि निधनं लॊके चक्रहस्तं च मां मुने अनुध्यानान मम मुने नैतद वचनम अन्यथा शनैश्चरः सूर्यपुत्रॊ भविष्यति मनुर महान तस्मिन मन्वन्तरे चैव सप्तर्षिगणपूर्वकः तवम एव भविता वत्स मत्प्रसादान न संशयः [वयास] एवं सारस्वतम ऋषिम अपान्तरतमं तदा उक्त्वा वचनम ईशानः साधयस्वेत्य अथाब्रवीत सॊ ऽहं तस्य परसादेन देवस्य हरि मेधसः अपान्तरतमा नाम ततॊ जातॊ ऽऽजञया हरेः पुनश च जातॊ विख्यातॊ वसिष्ठ कुलनन्दनः तद एतत कथितं जन्म मया पूर्वकम आत्मनः नारायण परसादेन तथा नारायणांशजम मया हि सुमहत तप्तं तपः परमदारुणम पुरा मतिमतां शरेष्ठाः परमेण समाधिना एतद वः कथितं सर्वं यन मां पृच्छथ पुत्रकाः पूर्वजन्म भविष्यं च भक्तानां सनेहतॊ मया [वैषम्पायन] एष ते कथितः पूर्वं संभवॊ ऽसमद गुरॊर नृप वयासस्याक्लिष्ट मनसॊ यथा पृष्टः पुनः शृणु सांख्यं यॊगं पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा जञानान्य एतानि राजर्षे विद्धि नाना मतानि वै सांख्यस्य वक्ता कपिलः परमर्षिः स उच्यते हिरण्यगर्भॊ यॊगस्य वेत्ता नान्यः पुरातनः अपान्तरतमाश चैव वेदाचार्यः स उच्यते पराचीन गर्भं तम ऋषिं परवदन्तीह के चन उमापतिर भूतपतिः शरीकन्थॊ बरह्मणः सुतः उक्तवान इदम अव्यग्रॊ जञानं पाशुपतं शिवः पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वेत्ता तु भगवान सवयम सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ जञानेष्व एतेषु दृश्यते यथागमं यथा जञानं निष्ठा नारायणः परभुः न चैनम एवं जानन्ति तमॊ भूता विशां पते तम एव शास्त्रकर्तारं परवदन्ति मनीषिणः निष्ठां नारायणम ऋषिं नान्यॊ ऽसतीति च वादिनः निःसंशयेषु सर्वेषु नित्यं वसति वै हरिः ससंशयान हेतुबलान नाध्यावसति माधवः पञ्चरात्रविदॊ ये तु यथाक्रमपरा नृप एकान्तभावॊपगतास ते हरिं परविशन्ति वै सांख्यं च यॊगं च सनातने दवे; वेदाश च सर्वे निखिलेन राजन सर्वैः समस्तैर ऋषिभिर निरुक्तॊ; नारायणॊ विश्वम इदं पुराणम शुभाशुभं कर्म समीरितं यत; परवर्तते सर्वलॊकेषु किं चित तस्माद ऋषेस तद भवतीति विद्याद; दिव्य अन्तरिक्षे भुवि चाप्सु चापि [जनमेजय] बहवः पुरुषा बरह्मन्न उताहॊ एक एव तु कॊ हय अत्र पुरुषः शरेष्ठः कॊ वा यॊनिर इहॊच्यते [वैषम्पायन] बहवः पुरुषा लॊके सांख्ययॊगविचारिणाम नैतद इच्छन्ति पुरुषम एकं कुरुकुलॊद्वह बहूनां पुरुषाणां च यथैका यॊनिर उच्यते तथा तं पुरुषं विश्वं वयाख्यास्यामि गुणाधिकम नमस्कृत्वा तु गुरवे वयासायामित तेजसे तपॊ युक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमर्षये इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव ऋतं सत्यं च विख्यातम ऋषिसिंहेन चिन्तितम उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिः अध्यात्मचिन्ताम आश्रित्य शास्त्राण्य उक्तानि भारत समासतस तु यद वयासः पुरुषैकत्वम उक्तवान तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि परसादाद अमितौजसः अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बरह्मणा सह संवादं तर्यम्बकस्य विशां पते कषीरॊदस्य समुद्रस्य मध्ये हातक सप्रभः वैजयन्त इति खयातः पर्वत परवरॊ नृप तत्राध्यात्म गतिं देव एकाकी परविचिन्तयन वैराज सदने नित्यं वैजयन्तं निषेवते अथ तत्रासतस तस्य चतुर्वक्त्रस्य धीमतः ललात परभवः पुत्रः शिव आगाद यदृच्छया आकाशेनैव यॊगीशः पुरा तरिनयनः परभुः ततः खान निपपाताशु धरणीधरमूर्धनि अग्रतश चाभवत परीतॊ ववन्दे चापि पादयॊः तं पादयॊर निपतितं दृष्ट्वा सव्येन पानिना उत्थापयाम आस तदा परभुर एकः परजापतिः उवाच चैनं भगवांश चिरस्यागतम आत्मजम सवागतं ते महाबाहॊ दिष्ट्या पराप्तॊ ऽसि मे ऽनतिकम कच चित ते कुशलं पुत्र सवाध्यायतपसॊः सदा नित्यम उग्रतपास तवं हि ततः पृच्छामि ते पुनः [रुद्र] तवत्प्रसादेन भगवन सवाध्यायतपसॊर मम कुशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस तथा चिरदृष्टॊ हि भगवान वैराज सदने मया ततॊ ऽहं पर्वतं पराप्तस तव इमं तवत पादसेवितम कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते नैतत कारणम अल्पं हि भविष्यति पितामह किं नु तत सदनं शरेष्ठं कषुत्पिपासा विवर्जितम सुरासुरैर अध्युषितम ऋषिभिश चामितप्रभैः गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च सततं संनिषेवितम उत्सृज्येमं गिरिवरम एकाकी पराप्तवान असि [बरह्म] वैजयन्तॊ गिरिवरः सततं सेव्यते मया अत्रैकाग्रेण मनसा पुरुषश चिन्त्यते विरात [रुद्र] बहवः पुरुषा बरह्मंस तवया सृष्टाः सवयम्भुवा सृज्यन्ते चापरे बरह्मन स चैकः पुरुषॊ विरात कॊ हय असौ चिन्त्यते बरह्मंस तवया वै पुरुषॊत्तमः एतन मे संशयं बरूहि महत कौतूहलं हि मे [बरह्मा] बहवः पुरुषाः पुत्र ये तवया समुदाहृताः एवम एतद अतिक्रान्तं दरष्टव्यं नैतम इत्य अपि आधारं तु परवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते बहूनां पुरुषाणां स यथैका यॊनिर उच्यते तथा तं पुरुषं विश्वं परमं सुमहत्तमम निर्गुणं निर्गुणा भूत्वा परविशन्ति सनातनम [बरह्मा] शृणु पुत्र यथा हय एष पुरुषः शाश्वतॊ ऽवययः अक्षयश चाप्रमेयश च सर्वगश च निरुच्यते न स शक्यस तवया दरष्टुं मयान्यैर वापि सत्तम सगुणॊ निर्गुणॊ विश्वॊ जञानदृश्यॊ हय असौ समृतः अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्य असौ वसन्न अपि शरीरेषु न स लिप्यति कर्मभिः ममान्तर आत्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञिताः सर्वेषां साक्षिभूतॊ ऽसौ न गराह्यः केन चित कव चित विश्वमूर्धा विश्वभुजॊ विश्वपादाक्षि नासिकः एकश चरति कषेत्रेषु सवैरचारी यथासुखम कषेत्राणि हि शरीराणि बीजानि च शुभाशुभे तानि वेत्ति स यॊगात्मा ततः कषेत्रज्ञ उच्यते नागतिर न गतिस तस्य जञेया भूतेन केन चित सांख्येन विधिना चैव यॊगेन च यथाक्रमम चिन्तयामि गतिं चास्य न गतिं वेद्मि चॊत्तमाम यथा जञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तं सनातनम तस्यैकत्वं महत्त्वं हि स चैकः पुरुषः समृतः महापुरुष शब्दं स बिभर्त्य एकः सनातनः एकॊ हुताशॊ बहुधा समिध्यते; एकः सूर्यस तपसां यॊनिर एका एकॊ वायुर बहुधा वाति लॊके; महॊदधिश चाम्भसां यॊनिर एकः पुरुषश चैकॊ निर्गुणॊ विश्वरूपस; तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति हित्वा गुणमयं सर्वं कर्म हित्वा शुभाशुभम उभे सत्यानृते तयक्त्वा एवं भवति निर्गुणः अचिन्त्यं चापि तं जञात्वा भावसूक्ष्मं चतुष्टयम विचरेद यॊ यतिर यत्तः स गच्छेत पुरुषं परभुम एवं हि परमात्मानं के चिद इच्छन्ति पण्डिताः एकात्मानं तथात्मानम अपरे ऽधयात्मचिन्तकाः तत्र यः परमात्मा हि स नित्यं निर्गुणः समृतः स हि नारायणॊ जञेयः सर्वात्मा पुरुषॊ हि सः न लिप्यते फलैश चापि पद्मपत्रम इवाम्भसा कर्मात्मा तव अपरॊ यॊ ऽसौ मॊक्षबन्धैः स युज्यते ससप्तदशकेनापि राशिना युज्यते हि सः एवं बहुविधः परॊक्तः पुरुषस ते यथाक्रमम यत तत कृत्स्नं लॊकतन्त्रस्य धाम; वेद्यं परं बॊधनीयं सबॊधृ मन्ता मन्तव्यं पराशिता पराशितव्यं; घराता घरेयं सपर्शिता सपर्शनीयम दरष्टा दरष्टव्यं शराविता शरावणीयं; जञाता जञेयं सगुणं निर्गुणं च यद वै परॊक्तं गुणसाम्यं परधानं; नित्यं चैतच छाश्वतं चाव्ययं च यद वै सूते धातुर आद्यं निधानं; तद वै विप्राः परवदन्ते ऽनिरुद्धम यद वै लॊके वैदिकं कर्म साधु; आशीर युक्तं तद धि तस्यॊपभॊज्यम देवाः सर्वे मुनयः साधु दान्तास; तं पराग यज्ञैर यज्ञभागं यजन्ते अहं बरह्मा आद्य ईशः परजानां; तस्माज जातस तवं च मत्तः परसूतः मत्तॊ जगज जङ्गमं सथावरं च; सर्वे वेदाः सरहस्या हि पुत्र चतुर्विभक्तः पुरुषः स करीदति यथेच्छति एवं स एव भगवाञ जञानेन परतिबॊधितः एतत ते कथितं पुत्र यथावद अनुपृच्छतः सांख्यज्ञाने तथा यॊगे यथावद अनुवर्णितम [य] धर्माः पितामहेनॊक्ता मॊक्षधर्माश्रिताः शुभाः धर्मम आश्रमिणां शरेष्ठं वक्तुम अर्हति मे भवान [भीस्म] सर्वत्र विहितॊ धर्मः सवर्ग्यः सत्यफलॊदयः बहु दवारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला करिया यस्मिन यस्मिंस तु विषये यॊ यॊ याति विनिश्चयम स तम एवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम अपि च तवं नरव्याघ्र शरॊतुम अर्हसि मे कथाम पुरा शक्रस्य कथितां नारदेन सुरर्षिणा सुरर्षिर नारदॊ राजन सिद्धस तरैलॊक्यसंमतः पर्येति करमशॊ लॊकान वायुर अव्याहतॊ यथा स कदा चिन महेष्वास देवराजालयं गतः सत्कृतश च महेन्द्रेण परत्यासन्न गतॊ ऽभवत तं कृतक्षणम आसीनं पर्यपृच्छच छची पतिः बरह्मर्षे किं चिद आश्चर्यम अस्ति दृष्टं तवयानघ यथा तवम अपि विप्रर्षे तरैलॊक्यं सचराचरम जातकौतूहलॊ नित्यं सिद्धश चरसि साक्षिवत न हय अस्त्य अविदितं लॊके देवर्षे तव किं चन शरुतं वाप्य अनुभूतं वा दृष्टं वा कथयस्व मे तस्मै राजन सुरेन्द्राय नारदॊ वदतां वरः आसीनायॊपपन्नाय परॊक्तवान विपुलां कथाम यथा येन च कल्पेन स तस्मै दविजसत्तमः कथां कथितवान पृष्ठस तथा तवम अपि मे शृणु [भीस्म] आसीत किल कुरुश्रेष्ठ महापद्मे पुरॊत्तमे गङ्गाया दक्षिणे तीरे कश चिद विप्रः समाहितः सौम्यः सॊमान्वये वेदे गताध्वा छिन्नसंशयः धर्मनित्यॊ जितक्रॊधॊ नित्यतृप्तॊ जितेन्द्रियः अहिंसा निरतॊ नित्यं सत्यः सज जनसंमतः नयायप्राप्तेन वित्तेन सवेन शीलेन चान्वितः जञातिसंबन्धिवपुले मित्रापाश्रय संमते कुले महति विख्याते विशिष्टां वृत्तिम आस्थितः सपुत्रान बहुलान दृष्ट्वा विपुले कर्मणि सथितः कुलधर्माश्रितॊ राजन धर्मचर्या परॊ ऽभवत ततः स धर्मं वेदॊक्तं यथाशास्त्रॊक्तम एव च शिष्टाचीर्णं च धर्मं च तरिविधं चिन्त्य चेतसा किं नु मे सयाच छुभं कृत्वा किं कषमं किं परायनम इत्य एवं खिद्यते नित्यं न च याति विनिश्चयम तस्यैवं खिद्यमानस्य धर्मं परमम आस्थितः कदा चिद अतिथिः पराप्तॊ बराह्मणः सुसमाहितः स तस्मै सत्क्रियां चक्रे करिया युक्तेन हेतुना विश्रान्तं चैनम आसीनम इदं वचनम अब्रवीत [बराह्मण] समुत्पन्नाभिधानॊ ऽसमि वाङ माधुर्येण ते ऽनघ मित्रताम अभिपन्नस तवां किं चिद वक्ष्यामि तच छृणु गृहस्थ धर्मं विप्रेन्द्र कृत्वा पुत्रगतं तव अहम धर्मं परमकं कुर्यां कॊ हि मार्गॊ भवेद दविज अहम आत्मानम आत्मस्थम एक एवात्मनि सथितः कर्तुं काङ्क्षामि नेच्छामि बद्धः साधारणैर गुणैः यावद एवानतीतं मे वयः पुत्रफलाश्रितम तावद इच्छामि पाथेयम आदातुं पारलौकिकम अस्मिन हि लॊकसंताने परं पारम अभीप्सतः उत्पन्ना मे मतिर अयं कुतॊ धर्ममयः पलवः समुह्यमानानि निशम्य लॊके; निर्यात्यमानानि च सात्त्विकानि दृष्ट्वा च धर्मध्वजकेतुमालां; परकीर्यमानाम उपरि परजानाम न मे मनॊ रज्यते भॊगकाले; दृष्ट्वा यतीन परार्थयतः परत्र तेनातिथे बुद्धिबलाश्रयेण; धर्मार्थतत्त्वे विनियुङ्क्ष्व मां तवम [भीस्म] सॊ ऽतिथिर वचनं तस्य शरुत्वा धर्माभिलासिनः परॊवाच वचनं शलक्ष्णं पराज्ञॊ मधुरया गिरा अहम अप्य अत्र मुह्यामि ममाप्य एष मनॊरथः न च संनिश्चयं यामि बहु दवारे तरिविष्टपे के चिन मॊक्षं परशंसन्ति के चिद यज्ञफलं दविजाः वान परस्थाश्रमं के चिद गार्हस्थ्यं के चिद आश्रिताः राजधर्माश्रयं के चित के चिद आत्मफलाश्रयम गुरु चर्याश्रयं के चित के चिद वाक्यं यम आश्रयम मातरं पितरं के चिच छुश्रूसन्तॊ दिवं गताः अहिंसया परे सवर्गं सत्येन च तथा परे आहवे ऽभिमुखाः के चिन निहताः सविद दिवं गताः के चिद उञ्छव्रतैः सिद्धाः सवर्गमार्गसमाश्रिताः के चिद अध्ययने युक्ता वेद वरतपराः शुभाः बुद्धिमन्तॊ गताः सवर्गं तुष्टात्मानॊ जितेन्द्रियाः आर्जवेनापरे युक्ता निहतानार्जवैर जनैः ऋजवॊ नाकपृष्ठे वै शुद्धात्मानः परतिष्ठिताः एवं बहुविधैर लॊके धर्मद्वारैर अनावृतैः ममापि मतिर आविग्ना मेघलेखेव वायुना [अतिथि] उपदेशं तु ते विप्र करिष्ये ऽहं यथागमम पुरुणा मे यथाख्यातम अर्थतस तच च मे शृणु यत्र पूर्वाभिसर्गेण धर्मचक्रं परवर्तितम नैमिषे गॊमतीतीरे तत्र नागाह्वयं पुरम समग्रैस तरिदशैस तत्र इष्टम आसीद दविजर्षभ यत्रेन्द्रातिक्रमं चक्रे मान्धाता राजसत्तमः कृताधिवासॊ धर्मात्मा तत्र चक्षुः शरवा महा पद्मनाभॊ महाभागः पद्म इत्य एव विश्रुतः स वाचा कर्मणा चैव मनसा च दविजर्षभ परसादयति भूतानि तरिविधे वर्त्मनि सथितः साम्ना दानेन भेदेन दन्देनेति चतुर्विधम विषमस्थं जनं सवं च चक्षुर धयानेन रक्षति तम अभिक्रम्य विधिना परस्तुम अर्हसि कान्स्कितम स ते परमकं धर्मन मिथ्या दर्शयिष्यति स हि सर्वातिथिर नागॊ बुद्धिशास्त्रविशारदः गुणैर अनवमैर युक्तः समस्तैर आभिकामिकैः परकृत्या नित्यसलिलॊ नित्यम अध्ययने रतः तपॊ दमाभ्यां संयुक्तॊ वृत्तेनानवरेण च यज्वा दानरुचिः कषान्तॊ वृत्ते च परमे सथितः सत्यवाग अनसूयुश च शीलवान अभिसंश्रितः शेषान्न भॊक्ता वचनानुकूलॊ; हितार्जवॊत्कृष्ट कृताकृतज्ञः अवैरकृद भूतहिते नियुक्तॊ; गङ्गाह्रदाम्भॊ ऽभिजनॊपपन्नः [बराह्मण] अतिभारॊद्यतस्यैव भारापनयनं महत पराश्वास करं वाक्यम इदं मे भवतः शरुतम अध्वक्लान्तस्य शयनं सथानक्लान्तस्य चासनम तृषितस्य च पानीयं कषुधार्तस्य च भॊजनम ईप्सितस्येव संप्राप्तिर अन्नस्य समये ऽतिथेः एषितस्यात्मनः काले वृद्धस्येव सुतॊ यथा मनसा चिन्तितस्येव परीतिस्निग्धस्य दर्शनम परह्लादयति मां वाक्यं भवता यद उदीरितम दत्तचक्षुर इवाकाशे पश्यामि विमृशामि च परज्ञान वचनाद यॊ ऽयम उपदेशॊ हि मे कृतः बाधम एवं करिष्यामि यथा मां भासते भवान इहेमां रजनीं साधॊ निवसस्व मया सह परभाते यास्यति भवान पर्याश्वस्तः सुखॊषितः असौ हि भगवान सूर्यॊ मन्दरश्मिर अवाङ मुखः [भीस्म] ततस तेन कृतातिथ्यः सॊ ऽतिथिः शत्रुसूदन उवास किल तां रात्रिं सह तेन दविजेन वै तत तच च धर्मसंयुक्तं तयॊः कथयतॊस तदा वयतीता सा निशा कृत्स्नासुखेन दिवसॊपमा ततः परभातसमये सॊ ऽतिथिस तेन पूजितः बराह्मणेन यथाशक्त्या सवकार्यम अभिकाङ्क्षता ततः स विप्रः कृतधर्मनिश्चयः; कृताभ्यनुज्ञः सवजनेन धर्मवित यथॊपदिष्टं भुजगेन्द्रसंश्रयं; जगाम काले सुकृतैक निश्चयः [भीस्म] स वनानि विचित्राणि तीर्थानि च सरांसि च अभिगच्छन करमेण सम कं चिन मुनिम उपस्थितः तं स तेन यथॊद्दिष्टं नागं विप्रेण बराह्मणः पर्यपृच्छद यथान्यायं शरुत्वैव च जगाम सः सॊ ऽभिगम्य यथाख्यातं नागायतनम अर्थवित परॊक्तवान अहम अस्मीति भॊः शब्दालंकृतं वचः ततस तस्य वचः शरुत्वा रूपिणी धर्मवत्सला दर्शयाम आस तं विप्रं नागपत्नी पतिव्रता सा तस्मै विधिवत पूजां चक्रे धर्मपरायना सवागतेनागतं कृत्वा किं करॊमीति चाब्रवीत [बराह्मन] विश्रान्तॊ ऽभयर्चितश चास्मि भवत्या शलक्ष्णया गिरा दरष्टुम इच्छामि भवति तं देवं नागम उत्तमम एतद धि परमं कार्यम एतन मे फलम ईप्सितम अनेनार्थेन चास्म्य अद्य संप्राप्तः पन्नगालयम [नागभार्या] आर्य सूर्यरथं वॊढुं गतॊ ऽसौ मासचारिकः सप्तास्तभिर दिनैर विप्र दर्शयिष्यत्य असंशयम एतद विदितम आर्यस्य विवास करणं मम भर्तुर भवतु किं चान्यत करियतां तद वदस्व मे [बराह्मन] अनेन निश्चयेनाहं साध्वि संप्राप्तवान इह परतीक्षन्न आगमं देवि वत्स्याम्य अस्मिन महावने संप्राप्तस्यैव चाव्यग्रम आवेद्यॊ ऽहम इहागतः ममाभिगमनं पराप्तॊ वाच्यश च वचनं तवया अहम अप्य अत्र वत्स्यामि गॊमत्याः पुलिने शुभे कालं परिमिताहारॊ यथॊक्तं परिपालयन [भीस्म] ततः स विप्रस तां नागीं समाधाय पुनः पुनः तद एव पुलिनं नद्याः परययौ बराह्मणर्षभः [भीस्म] अथ तेन नरश्रेष्ठ बराह्मणेन तपस्विना निराहारेण वसता दुःखितास ते भुजंगमाः सर्वे संभूय सहितास तस्य नागस्य बान्धवाः भरातरस तनया भार्या ययुस तं बराह्मणं परति ते ऽपश्यन पुलिने तं वै विविक्ते नियतव्रतम समासीनं निराहारं दविजं जप्यपरायनम ते सर्वे समभिक्रम्य विप्रम अभ्यर्च्य चासकृत ऊचुर वाक्यम असंदिग्धम आतिथेयस्य बान्धवाः षष्ठॊ हि दिवसस ते ऽदय पराप्तस्येह तपॊधन न चाभिलससे किं चिद आहारं धर्मवत्सल अस्मान अभिगतश चासि वयं च तवाम उपस्थिताः कार्यं चातिथ्यम अस्माभिर वयं सर्वे कुतुम्बिनः मूलं फलं वा पर्णं वा पयॊ वा दविजसत्तम आहारहेतॊर अन्नं वा भॊक्तुम अर्हसि बराह्मण तयक्ताहारेण भवता वने निवसता सता बालवृद्धम इदं सर्वं पीड्यते धर्मसंकटात न हि नॊ भरूणहा कश चिद राजापथ्यॊ ऽनृतॊ ऽपि वा पूर्वाशी वा कुले हय अस्मिन देवतातिथिबान्धुषु [बराह्मन] उपदेशेन युष्माकम आहारॊ ऽयं मया वृतः दविर ऊनं दशरात्रं वै नागस्यागमनं परति यद्य अस्तरात्रे निर्याते नागमिष्यति पन्नगः तदाहारं करिष्यामि तन्निमित्तम इदं वरतम कर्तव्यॊ न च संतापॊ गम्यतां च यथागतम तन्निमित्तं वरतं मह्यं नैतद भेत्तुम इहार्हथ [भीस्म] तेन ते समनुज्ञाता बराह्मणेन भुजंगमाः सवम एव भवनं जग्मुर अकृतार्था नरर्षभ [भीस्म] अथ काले बहुतिथे पूर्णे पराप्तॊ भुजंगमः दत्ताभ्यनुज्ञः सवं वेश्म कृतकर्मा विवस्वतः तं भार्यासमभिक्रामत पादशौचादिभिर गुणैः उपपन्नां च तां साध्वीं पन्नगः पर्यपृच्छत अपि तवम असि कल्यानि देवतातिथिपूजने पूर्वम उक्तेन विधिना युक्ता युक्तेन मत्समम न खल्व अस्याकृतार्थेन सत्री बुद्ध्या मार्दवी कृता मद्वियॊगेन सुश्रॊणि वियुक्ता धर्मसेतुना [नागभार्या] शिष्याणां गुरु शुश्रूसा विप्राणां वेद पारणम भृत्यानां सवामिवचनं राज्ञां लॊकानुपालनम सर्वभूतपरित्राणं कषत्रधर्म इहॊच्यते वैश्यानां यज्ञसंवृत्तिर आतिथेय समन्विता विप्र कषत्रिय वैश्यानां शुश्रूसा शूद्र कर्म तत गृहस्थ धर्मॊ नागेन्द्र सर्वभूतहितैषिता नियताहारता नित्यं वरतचर्या यथाक्रमम धर्मॊ हि धर्मसंबन्धाद इन्द्रियाणां विशेषणम अहं कस्य कुतॊ वाहं कः कॊ मे ह भवेद इति परयॊजन मतिर नित्यम एवं मॊक्षाश्रमी भवेत पतिव्रतात्वं भार्यायाः परमॊ धर्म उच्यते तपॊपदेशान नागेन्द्र तच च तत्त्वेन वेद्मि वै साहं धर्मं विजानन्ती धर्मनित्ये तवयि सथिते सत्पथं कथम उत्सृज्य यास्यामि विषमे पथि देवतानां महाभाग धर्मचर्या न हीयते अतिथीनां च सत्कारे नित्ययुक्तास्म्य अतन्द्रिता सप्तास्त दिवसास तव अद्य विप्रस्येहागतस्य वै स च कार्यं न मे खयातिदर्शनं तव काङ्क्षति गॊमत्यास तव एष पुलिने तवद्दर्शनसमुत्सुकः आसीनॊ ऽऽवर्तयन बरह्म बराह्मणः संशितव्रतः अहं तव अनेन नागेन्द्र सामपूर्वं समाहिता परस्थाप्यॊ मत्सकाशं स संप्राप्तॊ भुजगॊत्तमः एतच छरुत्वा महाप्राज्ञ तत्र गन्तुं तवम अर्हसि दातुम अर्हसि वा तस्य दर्शनं दर्शनश्रवः [नाग] अथ बराह्मणरूपेण कं तं समनुपश्यसि मानुषं केवलं विप्रं देवं वाथ शुचिस्मिते कॊ हि मां मानुषः शक्तॊ दरष्टुकामॊ यशस्विनि संदर्शन रुचिर वाक्यम आज्ञा पूर्वं वदिष्यति सुरासुरगणानां च देवर्षीणां च भामिनि ननु नागा महावीर्याः सौरसेयास तरस्विनः वन्दनीयाश च वरदा वयम अप्य अनुयायिनः मनुष्याणां विशेषेण धनाध्यक्षा इति शरुतिः [नागभार्या] आर्जवेनाभिजानामि नासौ देवॊ ऽनिलाशन एकं तव अस्य विजानामि भक्तिमान अतिरॊषणः स हि कार्यान्तराकाङ्क्षी जलेप्सुः सतॊककॊ यथा वर्षं वर्षप्रियः पक्षी दर्शनं तव काङ्क्षति न हि तवा दैवतं किं चिद विविग्नं परतिपालयेत तुल्ये हय अभिजने जातॊ न कश चित पर्युपासते तद रॊषं सहजं तयक्त्वा तवम एनं दरष्टुम अर्हसि आशा छेदेन तस्याद्य नात्मानं दग्धुम अर्हसि आशया तव अभिपन्नानाम अकृत्वाश्रु परमार्जनम राजा वा राजपुत्रॊ वा भरूण हत्यैव युज्यते मौनाज जञानफलावाप्तिर दानेन च यशॊ महत वाग्मित्वं सत्यवाच्क्येन परत्र च महीयते भूमिप्रदानेन गतिं लभत्य आश्रमसंमिताम नस्तस्यार्थस्य संप्राप्तिं कृत्वा फलम उपाश्नुते अभिप्रेताम असंक्लिष्टां कृत्वाकामवतीं करियाम न याति निरयं कश चिद इति धर्मविदॊ विदुः [नाग] अभिमानेन मानॊ मे जातिदॊषेण वै महान रॊषः संकल्पजः साध्वि दग्धॊ वाचाग्निना तवया न च रॊषाद अहं साध्वि पश्येयम अधिकं तमः यस्य वक्तव्यतां यान्ति विशेषेण भुजंगमाः दॊषस्य हि वशंगत्वा दशग्रीवः परतापवान तथा शक्र परतिस्पर्धी हतॊ रामेण संयुगे अन्तःपुर गतं वत्सं शरुत्वा रामेण निर्हृतम धर्षणाद रॊषसंविग्नाः कार्तवीर्य सुता हताः जामदग्न्येन रामेण सहस्रनयनॊपमः संयुगे निहतॊ रॊषात कार्तवीर्यॊ महाबलः तद एष तपसां शत्रुः शरेयसश च निपातनः निगृहीतॊ मया रॊषः शरुत्वैव वचनं तव आत्मानं च विशेषेण परशंसाम्य अनपायिनि यस्य मे तवं विशालाक्षि भार्या सर्वगुणान्विता एष तत्रैव गच्छामि यत्र तिष्ठत्य असौ दविजः सर्वथा चॊक्तवान वाक्यं नाकृतार्थः परयास्यति [भीस्म] स पन्नगपतिस तत्र परययौ बराह्मणं परति तम एव मनसा धयायन कार्यवत्तां विचारयन तम अभिक्रम्य नागेन्द्रॊ मतिमान स नरेश्वरः परॊवाच मधुरं वाक्यं परकृत्या धर्मवत्सलः भॊ भॊ कषाम्याभिभासे तवां न रॊषं कर्तुम अर्हसि इह तवम अभिसंप्राप्तः कस्यार्थे किं परयॊजनम आभिमुख्याद अभिक्रम्य सनेहात पृच्छामि ते दविज विविक्ते गॊमतीतीरे किं वा तवं पर्युपाससे [बराह्मन] धर्मारण्यं हि मां विद्धि नागं दरष्टुम इहागतम पद्मनाभं दविजश्रेष्ठं तत्र मे कार्यम आहितम तस्य चाहम असांनिध्यं शरुतवान अस्मि तं गतम सवजनं तं परतीक्षामि पर्जन्यम इव कर्षकः तस्य चाक्लेश करणं सवस्ति कारसमाहितम वर्तयाम्य अयुतं बरह्मयॊगयुक्तॊ निरामयः [नाग] अहॊ कल्यान वृत्तस तवं साधु सज जनवत्सलः शरवाध्यस तवं महाभाग परं सनेहेन पश्यसि अहं स नागविप्रर्षे यथा मां विन्दते भवान आज्ञापय यथा सवैरं किं करॊमि परियं तव भवन्तं सवजनाद अस्मि संप्राप्तं शरुतवान इह अतस तवां सवयम एवाहं दरष्टुम अभ्यागतॊ दविज संप्राप्तश च भवान अद्य कृतार्थः परतियास्यति विस्रब्धॊ मां दविजश्रेष्ठ विषये यॊक्तुम अर्हसि वयं हि भवता सर्वे गुणक्रीता विशेषतः यस तवम आत्महितं तयक्त्वा माम एवेहानुरुध्यसे [बराह्मन] आगतॊ ऽहं महाभाग तव दर्शनलालसः कं चिद अर्थम अनर्थज्ञः परस्तु कामॊ भुजंगम अहम आत्मानम आत्मस्थॊ मार्गमाणॊ ऽऽतमनॊ हितम वासार्थिनं महाप्राज्ञ बलवन्तम उपास्मि ह परकाशितस तवं सवगुणैर यशॊ गर्भगभस्तिभिः शशाङ्ककरसंस्पर्शैर हृद्यैर आत्मप्रकाशितैः तस्य मे परश्नम उत्पन्नं छिन्धि तवम अनिलाशन पश्चात कार्यं वदिष्यामि शरॊतुम अर्हति मे भवान [बराह्मण] विवस्वतॊ गच्छति पर्ययेण; वॊढुं भवांस तं रथम एकचक्रम आश्चर्यभूतं यदि तत्र किं चिद; दृष्टं तवया शंसितुम अर्हसि तवम [नाग] यस्य रश्मिसहस्रेषु शाखास्व इव विहंगमाः वसन्त्य आश्रित्य मुनयः संसिद्धा दैवतैः सह यतॊ वायुर विनिःसृत्य सूर्यरश्म्य आश्रितॊ महान विजृम्भत्य अम्बरे विप्र किम आश्चर्यतरं ततः शुक्रॊ नामासितः पारॊ यस्य वारिधरॊ ऽमबरे तॊयं सृजति वर्षासु किम आश्चर्यम अतः परम यॊ ऽसतमासांस तु शुचिना किरणेनॊज्झितं पयः पर्यादत्ते पुनः काले किम आश्चर्यम अतः परम यस्य तेजॊ विशेषेषु नित्यम आत्मा परतिष्ठितः यतॊ बीजं मही चेयं धार्यते सचराचरम यत्र देवॊ महाबाहुः शाश्वतः परमॊ ऽकषरः अनादि निधनॊ विप्र किम आश्चर्यम अतः परम आश्चर्याणाम इवाश्चर्यम इदम एकं तु मे शृणु विमले यन मया दृष्टम अम्बरे सूर्यसंश्रयात पुरा मध्याह्न समये लॊकांस तपति भास्करे परत्य आदित्यप्रतीकाशः सर्वतः परत्यदृश्यत स लॊकांस तेजसा सर्वान सवभासा निर्विभासयन आदित्याभीमुखॊ ऽभयेति गगनं पातयन्न इव हुताहुतिर इव जयॊतिर वयाप्य तेजॊ मरीचिभिः अनिर्देश्येन रूपेण दवितीय इव भास्करः तस्याभिगमन पराप्तौ हस्तॊ दत्तॊ विवस्वता तेनापि दक्षिणॊ हस्तॊ दत्तः परत्यर्चनार्थिना ततॊ भित्त्वैव गगनं परविष्टॊ रविमन्दलम एकीभूतं च तत तेजः कषणेनादित्यतां गतम तत्र नः शंसयॊ जातस तयॊस तेजः समागमे अनयॊः कॊ भवेत सूर्यॊ रथस्थॊ यॊ ऽयम आगतः ते वयं जातसंदेहाः पर्यपृच्छामहे रविम क एष दिवम आक्रम्य गतः सूर्य इवापरः [सूर्य] नैष देवॊ ऽनिलसखॊ नासुरॊ न च पन्नगः उञ्छवृत्ति वरते सिद्धॊ मुनिर एष दिवं गतः एष मूलफलाहारः शीर्णपर्णाशनस तथा अब्भक्षॊ वायुभक्षश च आसीद विप्रः समाहितः ऋचश चानेन विप्रेण संहितान्तर अभिष्टुताः सवर्गद्वार कृतॊद्यॊगॊ येनासौ तरिदिवं गतः असन्न धीरनाकाङ्क्षी नित्यम उञ्छशिलाशनः सर्वभूतहिते युक्त एष विप्रॊ भुजंगम न हि देवा न गन्धर्वा नासुरा न च पन्नगाः परभवन्तीह भूतानां पराप्तानां परमां गतिम [नाग] एतद एवंविधं दृष्टम आश्चर्यं तत्र मे दविज संसिद्धॊ मानुषः कायॊ यॊ ऽसौ सिद्धगतिं गतः सूर्येण सहितॊ बरह्मन पृथिवीं परिवर्तते [बराह्मण] आश्चर्यं नात्र संदेहः सुप्रीतॊ ऽसमि भुजंगम अन्वर्थॊपगतैर वाक्यैः पन्थानं चास्मि दर्शितः सवस्ति ते ऽसतु गमिष्यामि साधॊ भुजग सत्तम समरणीयॊ ऽसमि भवता संप्रेषण नियॊजनैः [नाग] अनुक्त्वा मद्गतं कार्यं कवेदानीं परस्थितॊ भवान उच्यतां दविज यत कार्यं यदर्थं तवम इहागतः उक्तानुक्ते कृते कार्ये माम आमन्त्र्य दविजर्षभ मया परत्यभ्यनुज्ञातस ततॊ यास्यसि बराह्मण न हि मां केवलं दृष्ट्वा तयक्त्वा परनयवान इह गन्तुम अर्हसि विप्रर्षे वृक्षमूलगतॊ यथा तवयि चाहं दविजश्रेष्ठ भवान मयि न संशयः लॊकॊ ऽयं भवतः सर्वः का चिन्ता मयि ते ऽनघ [बराह्मन] एवम एतन महाप्राज्ञ विज्ञातार्थभुजंगम नातिरिक्तास तवया देवाः सर्वथैव यथातथम य एवाहं स एव तवम एवम एतद भुजंगम अहं भवांश च भूतानि सर्वे सर्वत्र गाः सदा आसीत तु मे भॊगपते संशयः पुण्यसंचये सॊ ऽहम उञ्छव्रतं साधॊ चरिष्याम्य अर्थदर्शनम एष मे निश्चयः साधॊ कृतः कारणवत्तरः आमन्त्रयामि भद्रं ते कृतार्थॊ ऽसमि भुजंगम [भीस्म] स चामन्त्र्यॊरग शरेष्ठं बराह्मणः कृतनिश्चयः दीक्षाकान्स्की तदा राजंश चयवनं भार्गवं शरितः स तेन कृतसंस्कारॊ धर्मम एवॊपतस्थिवान तथैव च कथाम एतां राजन कथितवांस तदा भार्गवेणापि राजेन्द्र जनकस्य निवेशने कथैषा कथिता पुण्या नारदाय महात्मने नारदेनापि राजेन्द्र देवेन्द्रस्य निवेशने कथिता भरतश्रेष्ठ पृष्टेनाक्लिष्ट कर्मणा देवराजेन च पुरा कथैषा कथिता शुभा समस्तेभ्यः परशस्तेभ्यॊ वसुभ्यॊ वसुधाधिप यदा च मम रामेण युद्धम आसीत सुदारुणम वसुभिश च तदा राजन कथेयं कथिता मम पृच्छमानाय तत्त्वेन मया तुभ्यं विशां पते कथेयं कथिता पुण्या धर्म्या धर्मभृतां वर तद एष परमॊ धर्मॊ यन मां पृच्छसि भारत असन्न धीरनाकान्स्की धर्मार्थकरणे नृप स च किल कृतनिश्चयॊ दविजाग्र्यॊ; भुजग पतिप्रतिदेशितार्थ कृत्यः यम नियमसमाहितॊ वनान्तं; परिगणितॊञ्छ शिलाशनः परविष्टः
About this parayana
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.
daily-pujasanskritparayanadevotionalmahabharatascriptureepicitihasa