← ← Back to Shabda
नेपाली interface
महाभारत — विराट पर्व
Mahabharata — Virata Parva
Mahabharata — Virata Parva
Text in देवनागरी script
Devotional text
[ज] कथं विराटनगरे मम पूर्वपितामहाः अज्ञातवासम उषिता दुर्यॊधन भयार्दिताः तथा तु स वराँल लब्ध्वा धर्माधर्मभृतां वरः गत्वाश्रमं बराह्मणेभ्य आचख्यौ सर्वम एव तत कथयित्वा तु तत सर्वं बराह्मणेभ्यॊ युधिष्ठिरः अरणी सहितं तस्मै बराह्मणाय नयवेदयत ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा धर्मपुत्रॊ महामनाः संनिवर्त्यानुजान सर्वान इति हॊवाच भारत दवादशेमानि वर्षाणि राष्ट्राद विप्रॊषिता वयम तरयॊदशॊ ऽयं संप्राप्तः कृच्छ्रः परमदुर्वसः स साधु कौन्तेय इतॊ वासम अर्जुन रॊचय यत्रेमा वसतीः सर्वा वसेमाविदिताः परैः तस्यैव वरदानेन धर्मस्य मनुजाधिप अज्ञाता विचरिष्यामॊ नराणा भरतर्षभ किं तु वासाय राष्ट्राणि कीर्तयिष्यामि कानि चित रमणीयानि गुप्तानि तेषां किं चित सम रॊचय सन्ति रम्या जनपदा बह्व अन्नाः परितः कुरून पाञ्चालाश चेदिमत्स्याश च शूरसेनाः पटच्चराः दशार्णा नव राष्ट्रं च मल्लाः शाल्व युगंधराः एतेषां कतमॊ राजन निवासस तव रॊचते वत्स्यामॊ यत्र राजेन्द्र संवत्सरम इमं वयम एवम एतन महाबाहॊ यथा स भगवान परभुः अब्रवीत सर्वभूतेशस तत तथा न तद अन्यथा अवश्यं तव एव वासार्थं रमणीयं शिवं सुखम संमन्त्र्य सहितैः सर्वैर दरष्टव्यम अकुतॊभयम मत्स्यॊ विराटॊ बलवान अभिरक्षेत स पाण्डवान धर्मशीलॊ वदान्यश च वृद्धश च सुमहाधनः विराटनगरे तात संवत्सरम इमं वयम कुर्वन्तस तस्य कर्माणि विहरिष्याम भारत यानि यानि च कर्माणि तस्य शक्ष्यामहे वयम कर्तुं यॊ यत स तत कर्म बरवीतु कुरुनन्दनाः नरदेव कथं कर्म राष्ट्रे तस्य करिष्यसि विराट नृपतेः साधॊ रंस्यसे केन कर्मणा मृदुर वदान्यॊ हरीमांश च धार्मिकः सत्यविक्रमः राजंस तवम आपदा कलिष्टः किं करिष्यसि पाण्डव न दुःखम उचितं किं चिद राजन वेद यथा जनः स इमाम आपदं पराप्य कथं घॊरां तरिष्यसि शृणुध्वं यत करिष्यामि कर्म वै कुरुनन्दनाः विराटम अनुसंप्राप्य राजानं पुरुषर्षभम सभास्तारॊ भविष्यामि तस्य राज्ञॊ महात्मनः कङ्कॊ नाम दविजॊ भूत्वा मताक्षः परिय देविता वैडूर्यान काञ्चनान दान्तान फलैर जयॊती रसैः सह कृष्णाक्षाँल लॊहिताक्षांश च निर्वर्त्स्यामि मनॊरमान आसं युधिष्ठिरस्याहं पुरा पराणसमः सखा इति वक्ष्यामि राजानं यदि माम अनुयॊक्ष्यते इत्य एतद वॊ मयाख्यातं विहरिष्याम्य अहं यथा वृकॊदर विराटे तवं रंस्यसे केन कर्मणा [भम] पौरॊगवॊ बरुवाणॊ ऽहं बल्लवॊ नाम नामतः उपस्थास्यामि राजानं विराटम इति मे मतिः सूपानस्य करिष्यामि कुशलॊ ऽसमि महानसे कृतपूर्वाणि यैर अस्य वयञ्जनानि सुशिक्षितैः तान अप्य अभिभविष्यामि परीतिं संजनयन्न अहम आहरिष्यामि दारूणां निचयान महतॊ ऽपि च तत परेक्ष्य विपुलं कर्म राजा परीतॊ भविष्यति दविपा वा बलिनॊ राजन वृषभा वा महाबलाः विनिग्राह्या यदि मया निग्रहीष्यामि तान अपि ये च के चिन नियॊत्स्यन्ति समाजेषु नियॊधकाः तान अहं निहनिष्यामि परीतिं तस्य विवर्धयन न तव एतान युध्यमानां वै हनिष्यामि कथं चन तथैतान पातयिष्यामि यथा यास्यन्ति न कषयम आरालिकॊ गॊविकर्ता सूपकर्ता नियॊधकः आसं युधिष्ठिरस्याहम इति वक्ष्यामि पृच्छतः आत्मानम आत्मना रक्षंश चरिष्यामि विशां पते इत्य एतत परतिजानामि विहरिष्याम्य अहं यथा यम अग्निर बराह्मणॊ भूत्वा समागच्छन नृणां वरम दिधक्षुः खाण्डवं दावं दाशार्ह सहितं पुरा महाबलं महाबाहुम अजितं कुरुनन्दनम सॊ ऽयं किं कर्म कौन्तेयः करिष्यति धनंजयः यॊ ऽयम आसाद्य तं तावं तर्पयाम आस पावकम विजित्यैक रथेनेन्द्रं हत्वा पन्नगरक्षसान शरेष्ठः परतियुधां नाम सॊ ऽरजुनः किं करिष्यति सूर्यः परपततां शरेष्ठॊ दविपदां बराह्मणॊ वरः आशीविषश च सर्पाणाम अग्निस तेजस्विनां वरः आयुधानां वरॊ वर्जः ककुद्मी च गवां वरः हरदानाम उदधिः शरेष्ठः पर्जन्यॊ वर्षतां वरः धृतराष्ट्रश च नागानां हस्तिष्व ऐरावतॊ वरः पुत्रः परियाणाम अधिकॊ भार्या च सुहृदां वरा यथैतानि विशिष्टानि जात्यां जात्यां वृकॊदर एवं युवा गुडाकेशः शरेष्ठः सर्वधनुर्मताम सॊ ऽयम इन्द्राद अनवरॊ वासुदेवाच च भारत गाण्डीवधन्वा शवेताश्वॊ बीभत्सुः किं करिष्यति उषित्वा पञ्चवर्षाणि सहस्राक्षस्य वेश्मनि दिव्यान्य अस्त्राण्य अवाप्तानि देवरूपेण भास्वता यं मन्ये दवादशं रुद्रम आदित्यानां तरयॊदशम यस्य बाहू समौ दीर्घौ जया घातकठिन तवचौ दक्षिणे चैव सव्ये च गवाम इव वहः कृतः हिमवान इव शैलानां समुद्रः सरिताम इव तरिदशानां यथा शक्रॊ वसूनाम इव हव्यवाः मृगाणाम इव शार्दूलॊ गरुडः पतताम इव वरः संनह्यमानानाम अर्जुनः किं करिष्यति परतिज्ञां षण्ढकॊ ऽसमीति करिष्यामि महीपते जया घातौ हि महान्तौ मे संवर्तुं नृप दुष्करौ कर्णयॊः परतिमुच्याहं कुण्डले जवलनॊपमे वेणी कृतशिरॊ राजन नाम्ना चैव बृहन्नडा पठन्न आख्यायिकां नाम सत्रीभावेन पुनः पुनः रमयिष्ये महीपालम अन्यांश चान्तःपुरे जनान गीतं नृत्तं विचित्रं च वादित्रं विविधं तथा शिक्षयिष्याम्य अहं राजन विराट भवने सत्रियः परजानां समुदाचारं बहु कर्मकृतं वदन छादयिष्यामि कौन्तेय माययात्मानम आत्मना युधिष्ठिरस्य गेहे ऽसमि दरौपद्याः परिचारिका उषितास्मीति वक्ष्यामि पृष्टॊ राज्ञा च भारत एतेन विधिना छन्नः कृतकेन यथा नलः विहरिष्यामि राजेन्द्र विराट भवने सुखम [वै] किं तवं नकुल कुर्वाणस तत्र तात चरिष्यसि सुकुमारश च शूरश च दर्शनीयः सुखॊचितः अश्वबन्धॊ भविष्यामि विराट नृपतेर अहम गरन्थिकॊ नाम नाम्नाहं कर्मैतत सुप्रियं मम कुशलॊ ऽसम्य अश्वशिक्षायां तथैवाश्वचिकित्सिते परियाश च सततं मे ऽशवाः कुरुराज यथा तव ये माम आमन्त्रयिष्यन्ति विराटनगरे जनाः तेभ्य एवं परवक्ष्यामि विहरिष्याम्य अहं यथा सहदेव कथं तस्य समीपे विहरिष्यसि किं वा तवं तात कुर्वाणः परच्छन्नॊ विचरिष्यसि गॊसंख्याता भविष्यामि विराटस्य महीपतेः परतिषेद्धा च दॊग्धा च संख्याने कुशलॊ गवाम तन्तिपाल इति खयातॊ नाम्ना विदितम अस्तु ते निपुणं च चरिष्यामि वयेतु ते मानसॊ जवरः अहं हि भवता गॊषु सततं परकृतः पुरा तत्र मे कौशलं कर्म अवबुद्धं विशां पते लक्षणं चरितं चापि गवां यच चापि मङ्गलम तत सर्वं मे सुविदितम अन्यच चापि महीपते वृषभान अपि जानामि राजन पूजित लक्षणान येषां मूत्रम उपाघ्राय अपि वन्ध्या परसूयते सॊ ऽहम एवं चरिष्यामि परीतिर अत्र हि मे सदा न च मां वेत्स्यति परस तत ते रॊचतु पार्थिव इयं तु नः परिया भार्या पराणेभ्यॊ ऽपि गरीयसी मातेव परिपाल्या च पूज्या जयेष्ठेव च सवसा केन सम कर्मणा कृष्णा दरौपदी विचरिष्यति न हि किं चिद विजानाति कर्म कर्तुं यथा सत्रियः सुकुमारी च बाला च राजपुत्री यशस्विनी पतिव्रता महाभागा कथं नु विचरिष्यति माल्यगन्धान अलंकारान वस्त्राणि विविधानि च एतान्य एवाभिजानाति यतॊ जाता हि भामिनी सैरन्ध्र्यॊ ऽरक्षिता लॊके भुजिष्याः सन्ति भारत नैवम अन्याः सत्रियॊ यान्ति इति लॊकस्य निश्चयः साहं बरुवाणा सैरन्ध्री कुशला केशकर्मणि आत्मगुप्ता चरिष्यामि यन मां तवम अनुपृच्छसि सुदेष्णां परत्युपस्थास्ये राजभार्यां यशस्विनीम सा रक्षिष्यति मां पराप्तां मा ते भूद दुःखम ईदृशम [य] कल्याणं भाषसे कृष्णे कुले जाता यथा वदेत न पापम अभिजानासि साधु साध्वी वरते सथिता [य] कर्माण्य उक्तानि युष्माभिर यानि तानि करिष्यथ मम चापि यथाबुद्धिरुचितानि विनिश्चयात पुरॊहितॊ ऽयम अस्माकम अग्निहॊत्राणि रक्षतु सूदपौरॊगवैः सार्धं दरुपदस्य निवेशने इन्द्रसेन मुखाश चेमे रथान आदाय केवलान यान्तु दवारवतीं शीघ्रम इति मे वर्तते मतिः इमाश च नार्यॊ दरौपद्याः सर्वशः परिचारिकाः पाञ्चालान एव गच्छन्तु सूदपौरॊगवैः सह सर्वैर अपि च वक्तव्यं न परज्ञायन्त पाण्डवाः गता हय अस्मान अपाकीर्य सर्वे दवैतवनाद इति विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिर अनुरागतः अतॊ ऽहम अपि वक्ष्यामि हेतुमात्रं निबॊधत हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा बरवीमि वः यथा राजकुलं पराप्य चरन परेष्यॊ न रिष्यति दुर्वसं तव एव कौरव्या जानता राजवेश्मनि अमानितैः सुमानार्हा अज्ञातैः परिवत्सरम दिष्ट दवारॊ लभेद दवारं न च राजसु विश्वसेत तद एवासनम अन्विच्छेद यत्र नाभिषजेत परः नास्य यानं न पर्यङ्कं न पीठं न जगं रथम आरॊहेत संमतॊ ऽसमीति स राजवसतिं वसेत अथ यत्रैनम आसीनं शङ्केरन दुष्टचारिणः न तत्रॊपविशेज जातु स राजवसतिं वसेत न चानुशिष्येद राजानम अपृच्छन्तं कदा चन तूष्णीं तव एनम उपासीत काले समभिपूजयन असूयन्ति हि राजानॊ जनान अनृतवादिनः तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा नैषां दारेषु कुर्वीत मैत्रीं पराज्ञः कथं चन अन्तःपुर चरा ये च दवेष्टि यानहिताश च ये विदिते चास्य कुर्वीत कर्याणि सुलघून्य अपि एवं विचरतॊ राज्ञॊ न कषतिर जायते कव चित यत्नाच चॊपचरेद एनम अग्निवद देववच च ह अनृतेनॊपचीर्णॊ हि हिंस्याद एनम असंशयम यच च भर्तानुयुञ्जीत तद एवाभ्यनुवर्तयेत परमादम अवलेहां च कॊपं च परिवर्जयेत समर्थनासु सर्वासु हितं च परियम एव च संवर्णयेत तद एवास्य परियाद अपि हितं वदेत अनुकूलॊ भवेच चास्य सर्वार्थेषु कथासु च अप्रियं चाहितं यत सयात तद अस्मै नानुवर्णयेत नाहम अस्य परियॊ ऽसमीति मत्वा सेवेत पण्डितः अप्रमत्तश च यत्तश च हितं कुर्यात परियं च यत नास्यानिष्टानि सेवेत नाहितैः सह संवसेत सवस्थानान न विकम्पेत स राजवसतिं वसेत दक्षिणं वाथ वामं वा पार्श्वम आसीत पण्डितः रक्षिणां हय आत्तशस्त्राणां सथानं पश्चाद विधीयते नित्यं विप्रतिषिद्धं तु पुरस्ताद आसनं महत न च संदर्शने किं चित परवृद्धम अपि संजपेत अपि हय एतद दरिद्राणां वयलीक सथानम उत्तमम न मृषाभिहितं राज्ञॊ मनुष्येषु परकाशयेत यं चासूयन्ति राजानः पुरुषं न वदेच च तम शूरॊ ऽसमीति न दृप्तः सयाद बुद्धिमान इति वा पुनः परियम एवाचरन राज्ञः परियॊ भवति भॊगवान ऐश्वर्यं पराप्य दुष्प्रापं परियं पराप्य च राजतः अप्रमत्तॊ भवेद राज्ञः परियेषु च हितेषु च यस्य कॊपॊ महाबाधः परसादश च महाफलः कस तस्य मनसापीच्छेद अनर्थं पराज्ञसंमतः न चौष्ठौ निर्भुजेज जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत सदा कषुतं च वातं च षठीवनं चाचरेच छनैः हास्यवस्तुषु चाप्य अस्य वर्तमानेषु केषु चित नातिगाढं परहृष्येत न चाप्य उन्मत्तवद धसेत न चातिधैर्येण चरेद गुरुतां हि वरजेत तथा समितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयेत परसादजम लाभे न हर्षयेद यस तु न वयथेद यॊ ऽवमानितः असंमूढश च यॊ नित्यं स राजवसतिं वसेत राजानं राजपुत्रं वा संवर्तयति यः सदा अमात्यः पण्डितॊ भूत्वा स चिरं तिष्ठति शरियम परगृहीतश च यॊ ऽमात्यॊ निगृहीतश च कारणैः न निर्बध्नाति राजानं लभते परग्रहं पुनः परत्यक्षं च परॊक्षं च गुणवादी विचक्षणः उपजीवी भवेद राज्ञॊ विषये चापि यॊ वसेत अमात्यॊ हि बलाद भॊक्तुं राजानं परार्थयेत तु यः न स तिष्ठेच चिरं सथानं गच्छेच च पराणसंशयम शरेयः सदात्मनॊ दृष्ट्वा परं राज्ञा न संवदेत विशेषयेन न राजानं यॊग्या भूमिषु सर्वदा अम्लानॊ बलवाञ शूरश छायेवानपगः सदा सत्यवादी मृदुर दान्तः स राजवसतिं वसेत अन्यस्मिन परेष्यमाणे तु पुरस्ताद यः समुत्पतेत अहं किं करवाणीति स राजवसतिं वसेत उष्णे वा यदि वा शीते रात्रौ वा यदि वा दिवा आदिष्टॊ न विकल्पेत स राजवसतिं वसेत यॊ वै गृहेभ्यः परवसन परियाणां नानुसंस्मरेत दुःखेन सुखम अन्विच्छेत स राजवसतिं वसेत समवेषं न कुर्वीत नात्युच्चैः संनिधौ हसेत मन्त्रं न बहुधा कुर्याद एवं राज्ञः परियॊ भवेत न कर्मणि नियुक्तः सन धनं किं चिद उपस्पृशेत पराप्नॊति हि हरन दरव्यं बन्धनं यदि वा वधम यानं वस्त्रम अलंकारं यच चान्यत संप्रयच्छति तद एव धारयेन नित्यम एवं परियतरॊ भवेत संवत्सरम इमं तात तथा शीला बुभूषवः अथ सवविषयं पराप्य यथाकामं चरिष्यथ अनुशिष्टाः सम भद्रं ते नैतद वक्तास्ति कश चन कुन्तीम ऋते मातरं नॊ विदुरं च महामतिम यद एवानन्तरं कार्यं तद भवान कर्तुम अर्हति तारणायास्य दुःखस्य परस्थानाय जयाय च [वै] एवम उक्तस ततॊ राज्ञा धौम्यॊ ऽथ दविजसत्तमः अकरॊद विधिवत सर्वं परस्थाने यद विधीयते तेषां समिध्य तान अग्नीन मन्त्रवच च जुहाव सः समृद्धि वृद्धिलाभाय पृथिवी विजयाय च अग्निं परदक्षिणं कृत्वा बराह्मणांश च तपॊधनान याज्ञसेनीं पुरस्कृत्य षड एवाथ परवव्रजुः [वै] ते वीरा बद्धनिस्त्रिंशास ततायुध कलापिनः बद्धगॊधाङ्गुलि तराणाः कालिन्दीम अभितॊ ययुः ततस ते दक्षिणं तीरम अन्वगच्छन पदातयः वसन्तॊ गिरिदुर्गेषु वनदुर्गेषु धन्विनः विध्यन्तॊ मृगजातानि महेष्वासा महाबलाः उत्तरेण दशार्णांस ते पाञ्चालान दक्षिणेन तु अन्तरेण यकृल्लॊमाञ शूरसेनांश च पाण्डवाः लुब्धा बरुवाणा मत्स्यस्य विषयं पराविशन वनात ततॊ जनपदं पराप्य कृष्णा राजानम अब्रवीत पश्यैकपद्यॊ दृश्यन्ते कषेत्राणि विविधानि च वयक्तं दूरे विराटस्य राजधानी भविष्यति वसामेह परां रात्रिं बलवान मे परिश्रमः धनंजय समुद्यम्य पाञ्चालीं वह भारत राजधान्यां निवत्स्यामॊ विमुक्ताश च वनादितः ताम आदायार्जुनस तूर्णं दरौपदीं गजराड इव संप्राप्य नगराभ्याशम अवतारयद अर्जुनः स राजधानीं संप्राप्य कौन्तेयॊ ऽरजुनम अब्रवीत कवायुधानि समासज्य परवेश्यामः पुरं वयम सायुधाश च वयं तात परवेक्ष्यामः पुरं यति समुद्वेगं जनस्यास्य करिष्यामॊ न संशयः ततॊ दवादश वर्षाणि परवेष्टव्यं वनं पुनः एकस्मिन्न अपि विज्ञाते परतिज्ञातं हि नस तथा इयं कूटे मनुष्येन्द्र गहहा महती शमी भीम शाखा दुरारॊहा शमशानस्य समीपतः न चापि विद्यते कश चिन मनुष्य इह पार्थिव उत्पथे हि वने जाता मृगव्यालनिषेविते समासज्यायुधान्य अस्यां गच्छामॊ नगरं परति एवम अत्र यथाजॊषं विहरिष्याम भारत एवम उक्त्वा स राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम परचक्रमे निधानाय शस्त्राणां भरतर्षभ येन देवान मनुष्यांश च सर्पांश चैकरथॊ ऽजयत सफीताञ्जनपदांश चान्यान अजयत कुरुनन्दनः तद उदारं महाघॊषं सपत्नगणसूदनम अपज्यम अकरॊत पार्थॊ गाण्डीवम अभयंकरम येन वीरः कुरुक्षेत्रम अभ्यरक्षत परंतपः अमुञ्चद धनुर अस तस्य जयाम अक्षय्यां युधिष्ठिरः पाञ्चालान येन संग्रामे भीमसेनॊ ऽजयत परभुः परत्यषेधद बहून एकः सपत्नांश चैव दिग जये निशम्य यस्य विस्फारं वयद्रवन्त रणे परे पर्वतस्येव दीर्णस्य विस्फॊटम अशनेर इव सैन्धवं येन राजानं परामृषत चानघ जया पाशं धनुर अस तस्य भीमसेनॊ ऽवतारयत अजयत पश्चिमाम आशां धनुषा येन पाण्डवः तस्य मौर्वीम अपाकर्षच छूरः संक्रन्दनॊ युधि दक्षिणां दक्षिणाचारॊ दिशं येनाजयत परभुः अपज्यम अकरॊद वीरः सहदेवस तदायुधम खड्गांश च पीतान दीर्घांश च कलापांश च महाधनान विपाठान कषुर धारांश च धनुर भिर निदधुः सह ताम उपारुह्य नकुलॊ धनूंषि निदधत सवयम यानि तस्यावकाशानि दृढरूपाण्य अमन्यत यत्र चापश्यत स वै तिरॊ वर्षाणि वर्षति तत्र तानि दृढैः पाशैः सुगाढं पर्यबन्धत शरीरं च मृतस्यैकं समबध्नन्त पाण्डवाः विवर्जयिष्यन्ति नरा दूराद एवं शमीम इमाम आबद्धं शवम अत्रेति गन्धम आघ्राय पूतिकम अशीतिशत वर्षेयं माता न इति वादिनः कुलधर्मॊ ऽयम अस्माकं पूर्वैर आचरितॊ ऽपि च समासजाना वृक्षे ऽसमिन्न इति वै वयाहरन्ति ते आ गॊपालावि पालेभ्य आचक्षाणाः परंतपाः आजग्मुर नगराभ्याशं पार्थाः शत्रुनिबर्हणाः जयॊ जयन्तॊ विजयॊ जयत्सेनॊ जयद्बलः इति गुह्यानि नामानि चक्रे तेषां युधिष्ठिरः ततॊ यथाप्रतिज्ञाभिः पराविशन नगरं महत अज्ञातचर्यां वत्स्यन्तॊ राष्ट्रं वर्षं तरयॊदशम [वै] ततॊ विराटं परथमं युधिष्ठिरॊ; राजा सभायाम उपविष्टुम आव्रजत वैडूर्य रूपान परतिमुच्य काञ्चनान; अक्षान स कक्षे परिगृह्य वाससा नराधिपॊ राष्ट्रपतिं यशस्विनं; महायशाः कौरव वंशवर्धनः महानुभावॊ नरराज सत्कृतॊ; दुरासदस तीक्ष्णविषॊ यथॊरगः बालेन रूपेण नरर्षभॊ महान; अथार्चि रूपेण यथामरस तथा महाभ्रजालैर इव संवृतॊ रविर; यथानलॊ भस्म वृतश च वीर्यवान तम आपतन्तं परसमीक्ष्य पाण्डवं; विराट राड इन्दुम इवाभ्रसंवृतम मन्त्रिद्विजान सूत मुखान विशस तथा; ये चापि के चित परिषत समासते पप्रच्छ कॊ ऽयं परथमं समेयिवान; अनेन यॊ ऽयं परसमीक्षते सभाम न तु दविजॊ ऽयं भविता नरॊत्तमः; पतिः पृथिव्या इति मे मनॊगतम न चास्य दासॊ न रथॊ न कुण्डले; समीपतॊ भराजति चायम इन्द्रवत शरीरलिङ्गैर उपसूचितॊ हय अयं; मूर्धाभिषिक्तॊ ऽयम इतीव मानसम समीपम आयाति च मे गतव्यथॊ; यथा गजस तामरसीं मदॊत्कटः वितर्कयन्तं तु नरर्षभस तदा; यिधिष्ठिरॊ ऽभयेत्य विराटम अब्रवीत सम्राड विजानात्व इह जीवितार्थिनं; विनष्ट सर्वस्वम उपागतं दविजम इहाहम इच्छामि तवानघान्तिके; वस्तुं यथा कामचरस तथा विभॊ तम अब्रवीत सवागतम इत्य अनन्तरं; राजा परहृष्टः परतिसंगृहाण च कामेन ताताभिवदाम्य अहं तवां; कस्यासि राज्ञॊ विषयाद इहागतः गॊत्रं च नामापि च शंस तत्त्वतः; किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम युधिष्ठिरस्यासम अहं पुरा सखा; वैयाघ्रपद्यः पुनर अस्मि बराह्मणः अक्षान परवप्तुं कुशलॊ ऽसमि देविता; कङ्केति नाम्नास्मि विराट विश्रुतः ददामि ते हन्त वरं यम इच्छसि; परशाधि मत्स्यान वशगॊ हय अहं तव परिया हि धूर्ता मम देविनः सदा; भवांश च देवॊपम राज्यम अर्हति आप्तॊ विवादः परमॊ विशां पते; न विद्यते किं चन मत्स्यहीनतः न मे जितः कश चन धारयेद धनं; वरॊ ममैषॊ ऽसतु तव परसादतः हन्याम अवध्यं यदि ते ऽपरियं चरेत; परव्राजयेयं विषयाद दविजांस तथा शृण्वन्तु मे जानपदाः समागताः; कङ्कॊ यथाहं विषये परभुस तथा समानयानॊ भवितासि मे सखा; परभूतवस्त्रॊ बहु पानभॊजनः पश्येस तवम अन्तश च बहिश च सर्वदा; कृतं च ते दवारम अपावृतं मया ये तवानुवादेयुर अवृत्ति कर्शिता; बरूयाश च तेषां वचनेन मे सदा दास्यामि सर्वं तद अहं न संशयॊ; न ते भयं विद्यति संनिधौ मम एवं स लब्ध्वा तु वरं समागमं; विराट राजेन नरर्षभस तदा उवास वीरः परमार्चितः सुखी; न चापि कश चिच चरितं बुबॊध तत [वै] अथापरॊ भीमबलः शरिया जवलन्न; उपाययौ सिंहविलास विक्रमः खजं च दर्वीं च करेण धारयन्न; असिं च कालाङ्गम अकॊशम अव्रणम स सूदरूपः परमेण वर्चसा; रविर यथा लॊकम इमं परभासयन सुकृष्ण वासा गिरिराजसारवान; स मत्स्यराजं समुपेत्य तस्थिवान तं परेक्ष्य राजा वरयन्न उपागतं; ततॊ ऽबरवीज जानपदान समागतान सिंहॊन्नतांसॊ ऽयम अतीव रूपवान; परदृश्यते कॊ नु नरर्षभॊ युवा अदृष्टपूर्वः पुरुषॊ रविर यथा; वितर्कयन नास्य लभामि संपदम तथास्य चित्तं हय अपि संवितर्कयन; नरर्षभस्याद्य न यामि तत्त्वतः ततॊ विराटं समुपेत्य पाण्डवः; सुदीनरूपॊ वचनं महामनाः उवाच सूदॊ ऽसमि नरेन्द्र बल्लवॊ; भजस्व मां वयञ्जन कारम उत्तमम न सूदतां मानद शरद्दधामि ते; सहस्रनेत्र परतिमॊ हि दृश्यसे शरिया च रूपेण च विक्रमेण च; परभासि तातानवरॊ नरेष्व इह नरेन्द्र सूदः परिचारकॊ ऽसमि ते; जानामि सूपान परथमेन केवलान आस्वादिता ये नृपते पुराभवन; युधिष्ठिरेणापि नृपेण सर्वशः बलेन तुल्यश च न विद्यते मया; नियुद्ध शीलश च सदैव पार्थिव गजैश च सिंहैश च समेयिवान अहं; सदा करिष्यामि तवानघ परियम ददामि ते हन्त वरं महानसे; तथा च कुर्याः कुशलं हि भाषसे न चैव मन्ये तव कर्म तत समं; समुद्रनेमिं पृथिवीं तवम अर्हसि यथा हि कामस तव तत तथा कृतं; महानसे तवं भव मे पुरस्कृतः नराश च ये तत्र ममॊचिताः पुरा; भवस्व तेषाम अधिपॊ मया कृतः तथा स भीमॊ विहितॊ महानसे; विराट राज्ञॊ दयितॊ ऽभवद दृढम उवास राजन न च तं पृथग्जनॊ; बुबॊध तत्रानुचरश च कश चन [वै] ततः केशान समुत्क्षिप्य वेल्लिताग्रान अनिन्दितान जुगूह दक्षिणे पार्श्वे मृदून असितलॊचना वासश च परिधायैकं कृष्णं सुमलिनं महत कृत्वा वेषं च सैरन्ध्र्याः कृष्णा वयचरद आर्तवत तां नराः परिधावन्तीं सत्रियश च समुपाद्रवन अपृच्छंश चैव तां दृष्ट्वा का तवं किं च चिकीर्षसि सा तान उवाच राजेन्द्र सैरन्ध्र्य अहम उपागता कर्म चेच्छामि वै कर्तुं तस्य यॊ मां पुपुक्षति तस्या रूपेण वेषेण शलक्ष्णया च तथा गिरा नाश्रद्दधत तां दासीम अन्नहेतॊर उपस्थिताम विराटस्य तु कैकेयी भार्या परमसंमता अवलॊकयन्ती ददृशे परासादाद दरुपदात्मजाम सा समीक्ष्य तथारूपाम अनाथाम एकवाससम समाहूयाब्रवीद भद्रे का तवं किं च चिकीर्षसि सा ताम उवाच राजेन्द्र सैरन्ध्र्य अहम उपागता कर्म चेच्छाम्य अहं कर्तुं तस्य यॊ मां पुपुक्षति [सुदेस्णा] नैवंरूपा भवन्त्य एवं यथा वदसि भामिनि परेषयन्ति च वै दासीर दासांश चैवं विधान बहून गूढगुल्फा संहतॊरुस तरिगम्भीरा षडुन्नता रक्ता पञ्चसु रक्तेषु हंसगद्गद भाषिणी सुकेशी सुस्तनी शयामा पीनश्रॊणिपयॊधरा तेन तेनैव संपन्ना काश्मीरीव तुरंगमा सवराल पक्ष्मनयना बिम्बौष्ठी तनुमध्यमा कम्बुग्रीवा गूढसिरा पूर्णचन्द्रनिभानना का तवं बरूहि यथा भद्रे नासि दासी कथं चन यक्षी वा यदि वा देवी गन्धर्वी यदि वाप्सराः अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाथ मालिनी इन्द्राणी वारुणी वा तवं तवष्टुर धातुः परजापतेः देव्यॊ देवेषु विख्यातास तासां तवं कतमा शुभे [दरौ] नास्मि देवी न गन्धर्वी नासुरी न च राक्षसी सैरन्ध्री तु भुजिष्यास्मि सत्यम एतद बरवीमि ते केशाञ जानाम्य अहं कर्तुं पिंषे साधु विलेपनम गरथयिष्ये विचित्राश च सरजः परमशॊभनाः आराधयं सत्यभामां कृष्णस्य महिषीं परियाम कृष्णां च भार्यां पाण्डूनां कुरूणाम एकसुन्दरीम तत्र तत्र चराम्य एवं लभमाना सुशॊभनम वासांसि यावच च लभे तावत तावद रमे तथा मालिनीत्य एव मे नाम सवयं देवी चकार सा साहम अभ्यागता देवि सुदेष्णे तवन निवेशनम [सुदेस्णा] मूर्ध्नि तवां वासयेयं वै संशयॊ मे न विद्यते नॊ चेद इह तु राजा तवां गच्छेत सर्वेण चेतसा सत्रियॊ राजकुले पश्य याश चेमा मम वेश्मनि परसक्तास तवां निरीक्षन्ते पुमांसं कं न मॊहयेः वृक्षांश चावस्थितान पश्य य इमे मम वेश्मनि ते ऽपि तवां संनमन्तीव पुमांसं कं न मॊहयेः राजा विराटः सुश्रॊणि दृष्ट्वा वपुर अमानुषम विहाय मां वरारॊहे तवां गच्छेत सर्वचेतसा यं हि तवम अनवद्याङ्गि नरम आयतलॊचने परसक्तम अभिवीक्षेथाः स कामवशगॊ भवेत यश च तवां सततं पश्येत पुरुषश चारुहासिनि एवं सर्वानवद्याङ्गि स चानङ्ग वशॊ भवेत यथा कर्कटकी घर्भम आधत्ते मृत्युम आत्मनः तथाविधम अहं मन्ये वासं तव शुचिस्मिते [दरौ] नास्मि लभ्या विराटेन नचान्येन कथं चन गन्धर्वाः पतयॊ मह्यं युवानः पञ्च भामिनि पुत्रा गन्धर्वराजस्य महासत्त्वस्य कस्य चित रक्षन्ति ते च मां नित्यं दुःखाचारा तथा नव अहम यॊ मे न दद्याद उच्छिष्टं न च पादौ परधावयेत परीयेयुस तेन वासेन गन्धर्वाः पतयॊ मम यॊ हि मां पुरुषॊ गृध्येद यथान्याः पराकृतस्त्रियः ताम एव स ततॊ रात्रिं परविशेद अपरां तनुम न चाप्य अहं चालयितुं शक्या केन चिद अङ्गने दुख शीला हि गन्धर्वास ते च मे बलवत्तराः [सुदेस्णा] एवं तवां वासयिष्यामि यथा तवं नन्दिनीच्छसि न च पादौ न चॊच्छिष्टं सप्रक्ष्यसि तवं कथं चन [वै] एवं कृष्णा विराटस्य भार्यया परिसान्त्विता न चैनां वेद तत्रान्यस तत्त्वेन जनमेजय [वै] सहदेवॊ ऽपि गॊपानां कृत्वा वेषम अनुत्तमम भाषां चैषां समास्थाय विराटम उपयाद अथ तम आयान्तम अभिप्रेक्ष्य भराजमानं नरर्षभम समुपस्थाय वै राजा पप्रच्छ कुरुनन्दनम कस्य वा तवं कुतॊ वा तवं किं वा तात चिकीर्षसि न हि मे दृष्टपूर्वस तवं तत्त्वं बरूहि नरर्षभ स पराप्य राजानम अमित्रतापनस; ततॊ ऽबरवीन मेघमहौघनिःस्वनः वैश्यॊ ऽसमि नाम्नाहम अरिष्टनेमिर; गॊसंख्य आसं कुरुपुंगवानाम वस्तुं तवयीच्छामि विशां वरिष्ठ; तान राजसिंहान न हि वेद्मि पार्थान न शक्यते जीवितुम अन्यकर्मणा; न च तवदन्यॊ मम रॊचते नृपः [विराट] तवं बराह्मणॊ यदि वा कषत्रियॊ ऽसि; समुद्रनेमीश्वर रूपवान असि आचक्ष्व मे तत्त्वम अमित्रकर्शन; न वैश्यकर्म तवयि विद्यते समम कस्यासि राज्ञॊ विषयाद इहागतः; किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम कथं तवम अस्मासु निवत्स्यसे सदा; वदस्व किं चापि तवेह वेतनम [सह] पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां जयेष्ठॊ राजा युधिष्ठिरः तस्याष्ट शतसाहस्रा गवां वर्गाः शतं शताः अपरे दशसाहस्रा दविस तावन्तस तथापरे तेषां गॊसंख्य आसं वै तन्तिपालेति मां विदुः भूतं भव्यं भविष्यच च यच च संख्या गतं कव चित न मे ऽसत्य अविदितं किं चित समन्ताद दशयॊजनम गुणाः सुविदिता हय आसन मम तस्य महात्मनः आसीच च स मया तुष्टः कुरुराजॊ युधिष्ठिरः कषिप्रं हि गावॊ बहुला भवन्ति; न तासु रॊगॊ भवतीह कश चित तैस तैर उपायैर विदितं मयैतद; एतानि शिल्पानि मयि सथितानि वृषभांश चापि जानामि राजन पूजित लक्षणान येषां मूत्रम उपाघ्राय अपि वन्ध्या परसूयते [विराट] शतं सहस्राणि समाहितानि; वर्णस्य वर्णस्य विनिश्चिता गुणैः पशून सपालान भवते ददाम्य अहं; तवदाश्रया मे पशवॊ भवन्त्व इह [वै] तथा स राज्ञॊ ऽविदितॊ विशां पते; उवास तत्रैव सुखं नरेश्वरः न चैनम अन्ये ऽपि विदुः कथं चन; परादाच च तस्मै भरणं यथेप्सितम [वै] अथापरॊ ऽदृश्यत रूपसंपदा; सत्रीणाम अलंकारधरॊ बृहत पुमान पराकारवप्रे परतिमुच्य कुण्डले; दीर्घे च कम्बू परिहाटके शुभे बहूंश च दीर्घांश च विकीर्य मूर्धजान; महाभुजॊ वारणमत्तविक्रमः गतेन भूमिम अभिकम्पयंस तदा; विराटम आसाद्य सभा समीपतः तं परेक्ष्य राजॊपगतं सभा तले; सत्र परतिच्छन्नम अरिप्रमाथिनम विराजमानं परमेण वर्चसा; सुतं महेन्द्रस्य गजेन्द्रविक्रमम सर्वान अपृच्छच च समीपचारिणः; कुतॊ ऽयम आयाति न मे पुराश्रुतः न चैनम ऊचुर विदितं तदा नराः; स विस्मितं वाक्यम इदं नृपॊ ऽबरवीत सर्वॊपपन्नः पुरुषॊ मनॊरमः; शयामॊ युवा वारणयूथपॊपमाः विमुच्य कम्बू परिहाटके; शुभे विमुच्य वेणीम अपिनह्य कुण्डले शिखी सुकेशः परिधाय चान्यथा; भवस्व धन्वी कवची शरी तथा आरुह्य यानं परिधावतां भवान; सुतैः समॊ मे भव वा मया समः वृद्धॊ हय अहं वै परिहार कामः; सर्वान मत्स्यांस तरसा पालयस्व नैवंविधाः कलीब रूपा भवन्ति; कथं चनेति परतिभाति मे मनः [अर्जुन] गायामि नृत्याम्य अथ वादयामि; भद्रॊ ऽसमि नृत्ते कुशलॊ ऽसमि गीते तवम उत्तरायाः परिदत्स्व मां सवयं; भवामि देव्या नरदेव नर्तकः इदं तु रूपं मम येन किं नु तत; परकीर्तयित्वा भृशशॊकवर्धनम बृहन्नडां वै नरदेव विद्धि मां; सुतं सुतां वा पितृमातृवर्जिताम [विराट] ददामि ते हन्त वरं बृहन्नडे; सुतां च मे नर्तय याश च तादृशीः इदं तु ते कर्म समं न मे मतं; समुद्रनेमिं पृथिवीं तवम अर्हसि [वै] बृहन्नडां ताम अभिवीक्ष्य मत्स्यराट; कलासु नृत्ते च तथैव वादिते अपुंस्त्वम अप्य अस्य निशम्य च सथिरं; ततः कुमारी पुरम उत्ससर्ज तम स शिक्षयाम आस च गीतवादितं; सुतां विराटस्य धनंजयः परभुः सखीश च तस्याः परिचारिकास तथा; परियश च तासां स बभूव पाण्डवः तथा स सत्रेण धनंजयॊ ऽवसत; परियाणि कुर्वन सह ताभिर आत्मवान तथागतं तत्र न जज्ञिरे जना; बहिश्चरा वाप्य अथ वान्तरे चराः [वै] अथापरॊ ऽदृश्यत पाण्डवः परभुर; विराट राज्ञस तुरगान समीक्षतः तम आपतन्तं ददृशे पृथग्जनॊ; विमुक्तम अभ्राद इव सूर्यमण्डलम स वै हयान ऐक्षत तांस ततस ततः; समीक्षमाणं च ददर्श मत्स्यराज ततॊ ऽबरवीत तान अनुगान अमित्रहा; कुतॊ ऽयम आयाति नरामर परभः अयं हयान वीक्षति मामकान दृढं; धरुवं हयज्ञॊ भविता विचक्षणः परवेश्यताम एष समीपम आशु मे; विभाति वीरॊ हि यथामरस तथा अभ्येत्य राजानम अमित्रहाब्रवीज; जयॊ ऽसतु ते पार्थिव भद्रम अस्तु ते हयेषु युक्तॊ नृप संमतः सदा; तवाश्वसूतॊ निपुणॊ भवाम्य अहम [विराट] ददामि यानानि धनं निवेशनं; ममाश्वसूतॊ भवितुं तवम अर्हसि कुतॊ ऽसि कस्यासि कथं तवम आगतः; परब्रूहि शिल्पं तव विद्यते च यत [नकुल] पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां जयेष्ठॊ राजा युधिष्ठिरः तेनाहम अश्वेषु पुरा परकृतः शत्रुकर्शन अश्वानां परकृतिं वेद्मि विनयं चापि सर्वशः दुष्टानां परतिपत्तिं च कृत्स्नं चैव चिकित्सितम न कातरं सयान मम जातु वाहनं; न मे ऽसति दुष्टा वडवा कुतॊ हयाः जनस तु माम आह स चापि पाण्डवॊ; युधिष्ठिरॊ गरन्थिकम एव नामतः [विराट] यद अस्ति किं चिन मम वाजिवाहनं; तद अस्तु सर्वं तवदधीनम अद्य वै ये चापि के चिन मम वाजियॊजकास; तवदाश्रयाः सारथयश च सन्तु मे इदं तवेष्टं यदि वै सुरॊपम; बरवीहि यत ते परसमीक्षितं वसु न ते ऽनुरूपं हयकर्म विद्यते; परभासि राजेव हि संमतॊ मम युधिष्ठिरस्येव हि दर्शनेन मे; समं तवेदं परिय दर्श दर्शनम कथं तु भृत्यैः स विनाकृतॊ वने; वसत्य अनिन्द्यॊ रमते च पाण्डवः [वै] तथा स गन्धर्ववरॊपमॊ युवा; विराट राज्ञा मुदितेन पूजितः न चैनम अन्ये ऽपि विदुः कथं चन; परियाभिरामं विचरन्तम अन्तरा एवं हि मत्स्ये नयवसन्त पाण्डवा; यथाप्रतिज्ञाभिर अमॊघदर्शनाः अज्ञातचर्यां वयचरन समाहिताः; समुद्रनेमिपतयॊ ऽतिदुःखिताः [जनम] एवं मत्स्यस्य नगरे वसन्तस तत्र पाण्डवाः अत ऊर्ध्वं महावीर्याः किम अकुर्वन्त वै दविज [वै] एवं ते नयवसंस तत्र परच्छन्नाः कुरुनन्दनाः आराधयन्तॊ राजानं यद अकुर्वन्त तच छृणु युधिष्ठिरः सभास्तारः सभ्यानाम अभवत परियः तथैव च विराटस्य सपुत्रस्य विशां पते स हय अक्षहृदयज्ञस तान करीडयाम आस पाण्डवः अक्षवत्यां यथाकामं सूत्रबद्धान इव दविजान अज्ञातं च विराटस्य विजित्य वसु धर्मराज भरातृभ्यः पुरुषव्याघ्रॊ यथार्हं सम परयच्छति भीमसेनॊ ऽपि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च अति सृष्टानि मत्स्येन विक्रीणाति युधिष्ठिरे वासांसि परिजीर्णानि लब्धान्य अन्तःपुरे ऽरजुनः विक्रीणानश च सर्वेभ्यः पाण्डवेभ्यः परयच्छति सहदेवॊ ऽपि गॊपानां वेषम आस्थाय पाण्डवः दधि कषीरं घृतं चैव पाण्डवेभ्यः परयच्छति नकुलॊ ऽपि धनं लब्ध्वा कृते कर्मणि वाजिनाम तुष्टे तस्मिन नरपतौ पाण्डवेभ्यः परयच्छति कृष्णापि सर्वान भरातॄंस तान निरीक्षन्ती तपस्विनी यथा पुनर अविज्ञाता तथा चरति भामिनी एवं संपादयन्तस ते तथान्यॊन्यं महारथाः परेक्षमाणास तदा कृष्णाम ऊषुश छन्ना नराधिप अथ मासे चतुर्थे तु बरह्मणः सुमहॊत्सवः आसीत समृद्धॊ मत्स्येषु पुरुषाणां सुसंमतः तत्र मल्लाः समापेतुर दिग्भ्यॊ राजन सहस्रशः महाकाया महावीर्याः कालखञ्जा इवासुराः वीर्यॊन्नद्धा बलॊदग्रा राज्ञा समभिपूजिताः सिन्ह सकन्धकटि गरीवाः सववदाता मनस्विनः असकृल लब्धलक्षास ते रङ्गे पार्थिव संनिधौ तेषाम एकॊ महान आसीत सर्वमल्लान समाह्वयत आवल्गमानं तं रङ्गे नॊपतिष्ठति कश चन यदा सर्वे विमनसस ते मल्ला हतचेतसः अथ सूदेन तं मल्लं यॊधयाम आस मत्स्यराज चॊद्यमानस ततॊ भीमॊ दुःखेनैवाकरॊन मतिम न हि शक्नॊति विवृते परत्याख्यातुं नराधिपम ततः स पुरुषव्याघ्रः शार्दूलशिथिलं चरन परविवेश महारङ्गं विराटम अभिहर्षयन बबन्ध कक्ष्यां कौन्तेयस ततस्तं हर्षयञ जनम ततस तं वृत्र संकाशं भीमॊ मल्लं समाह्वयत ताव उभौ सुमहॊत्साहाव उभौ तीव्रपराक्रमौ मत्ताव इव महाकायौ वारणौ षष्टिहायनौ चकर्ष दॊर्भ्याम उत्पाट्य भीमॊ मल्लम अमित्रहा विनदन्तम अभिक्रॊशञ शार्दूल इव वारणम तम उद्यम्य महाबाहुर भरामयाम आस वीर्यवान ततॊ मल्लाश च मत्स्याश च विस्मयं चक्रिरे परम भरामयित्वा शतगुणं गतसत्त्वम अचेतनम परत्यापिंषन महाबाहुर मल्लं भुवि वृकॊदरः तस्मिन विनिहते मल्ले जीमूते लॊकविश्रुते विराटः परमं हर्षम अगच्छद बान्धवैः सह संहर्षात परददौ वित्तं बहु राजा महामनः बल्लवाय महारङ्गे यथा वैश्रवणस तथा एवं स सुबहून मल्लान पुरुषांश च महाबलान विनिघ्नन मत्स्यराजस्य परीतिम आवहद उत्तमाम यदास्य तुल्यः पुरुषॊ न कश चित तत्र विद्यते ततॊ वयाघ्रैश च सिंहैश च दविरदैश चाप्य अयॊधयत पुनर अन्तःपुर गतः सत्रीणां मध्ये वृकॊदरः यॊध्यते सम विराटेण सिंहैर मत्तैर महाबलैः बीभत्सुर अपि गीतेन सुनृत्तेन च पाण्डवः विराटं तॊषयाम आस सर्वाश चान्तःपुर सत्रियः अश्वैर विनीतैर जवनैस तत्र तत्र समागतैः तॊषयाम आस नकुलॊ राजानं राजसत्तम तस्मै परदेयं परायच्छत परीतॊ राजा धनं बहु विनीतान वृषभान दृष्ट्वा सहदेवस्य चाभिभॊ एवं ते नयवसंस तत्र परच्छन्नाः पुरुषर्षभाः कर्माणि तस्य कुर्वाणा विराट नृपतेस तदा [वै] वसमानेषु पार्थेषु मत्स्यस्य नगरे तदा महारथेषु छन्नेषु मासा दशसमत्ययुः याज्ञसेनी सुदेष्णां तु शुश्रूषन्ती विशां पते अवसत परिचारार्हा सुदुःखं जनमेजय तथा चरन्तीं पाञ्चालीं सुदेष्णाया निवेशने सेनापतिर विराटस्य ददर्श जलजाननाम तां दृष्ट्वा देवगर्भाभां चरन्तीं देवताम इव कीचकः कामयाम आस कामबाणप्रपीडितः स तु कामाग्निसंतप्तः सुदेष्णाम अभिगम्य वै परहसन्न इव सेना नीर इदं वचनम अब्रवीत नेयं पुरा जातु मयेह दृष्टा; राज्ञॊ विराटस्य निवेशने शुभा रूपेण चॊन्मादयतीव मां भृशं; गन्धेन जाता मदिरेव भामिनी का देवरूपा हृदयंगमा शुभे; आचक्ष्व मे का च कुतश च शॊभना चित्तं हि निर्मथ्य करॊति मां वशे; न चान्यद अत्रौषधम अद्य मे मतम अहॊ तवेयं परिचारिका शुभा; परत्यग्र रूपा परतिभाति माम इयम अयुक्तरूपं हि करॊति कर्म ते; परशास्तु मां यच च ममास्ति किं चन परभूतनागाश्वरथं महाधनं; समृद्धि युक्तं बहु पानभॊजनम मनॊहरं काञ्चनचित्रभूषणं; गृहं महच छॊभयताम इयं मम ततः सुदेष्णाम अनुमन्त्र्य कीचकस; ततः समभेत्य नराधिपात्म जाम उवाच कृष्णाम अभिसान्त्वयंस तदा; मृगेन्द्र कन्याम इव जम्बुकॊ वने इदं च रूपं परथमं च ते वयॊ; निरर्थकं केवलम अद्य भामिनि अधार्यमाणा सरग इवॊत्तमा यथा; न शॊभसे सुन्दरि शॊभना सती तयजामि दारान मम ये पुरातना; भवन्तु दास्यस तव चारुहासिनि अहं च ते सुन्दरि दासवत सथितः; सदा भविष्ये वशगॊवरानने [दरौ] अप्रार्थनीयाम इह मां सूतपुत्राभिमन्यसे विहीनवर्णां सैरन्ध्रीं बीभत्सां केशकारिकाम परदारास्मि भद्रं ते न युक्तं तवयि सांप्रतम दयिताः पराणिनां दारा धर्मं समनुचिन्तय परपारे न ते बुद्धिर जातु कार्या कथं चन विवर्जनं हय अकार्याणाम एतत सत्पुरुषव्रतम मिथ्याभिगृध्नॊ हि नरः पापात्मा मॊहम आस्थितः अयशः पराप्नुयाद घॊरं सुमहत पराप्नुयाद भयम मा सूतपुत्र हृष्यस्व माद्य तयक्ष्यसि जीवितम दुर्लभाम अभिमन्वानॊ मां वीरैर अभिरक्षिताम न चाप्य अहं तवया शक्या गन्धर्वाः पतयॊ मम ते तवां निहन्युः कुपिताः साध्वलं मा वयनीनशः अशक्यरूपैः पुरुषैर अध्वानं गन्तुम इच्छसि यथा निश्चेतनॊ बालः कूलस्थः कूलम उत्तरम तर्तुम इच्छति मन्दात्मा तथा तवं कर्तुम इच्छसि अन्तर महीं वा यदि वॊर्ध्वम उत्पतेः; समुद्रपारं यदि वा परधावसि तथापि तेषां न विमॊक्षम अर्हसि; परमाथिनॊ देव सुता हि मे वराः तवं कालरात्रीम इव कश चिद आतुरः; किं मां दृढं रार्थयसे ऽदय कीचक किं मातुर अङ्के शयितॊ यथा शिशुश; चन्द्रं जिघृक्षुर इव मन्यसे हि माम [वै] परत्याख्यातॊ राजपुत्र्या सुदेष्णां कीचकॊ ऽबरवीत अमर्यादेन कामेन घॊरेणाभिपरिप्लुतः यथा कैकेयि सैरन्ध्र्या समेयां तद विधीयताम तां सुदेष्णे परीप्सस्व माहं पराणान परहासिशम तस्य तां बहुशः शरुत्वा वाचं विलपतस तदा विराट महिषी देवी कृपां चक्रे मनस्विनी सवम अर्थम अभिसंधाय तस्यार्थम अनुचिन्त्य च उद्वेगं चैव कृष्णायाः सुदेष्णा सूतम अब्रवीत पर्विणीं तवं समुद्दिष्य सुराम अन्नं च कारय तत्रैनां परेषयिष्यामि सुरा हारीं तवान्तिकम तत्र संप्रेषिताम एनां विजने निरवग्रहाम सान्त्वयेथा यथाकामं सान्त्व्यमाना रमेद यदि कीचकस तु गृहं गत्वा भगिन्या वचनात तदा सुराम आहारयाम आस राजार्हां सुपरिस्रुताम आजौरभ्रं च सुभृशं बहूंश चॊच्चावचान मृगान कारयाम आस कुशलैर अन्नपानं सुशॊभनम तस्मिन कृते तदा देवी कीचकेनॊपमन्त्रिता सुदेष्णा परेषयाम आस सैरन्ध्रीं कीचकालयम [सुदेस्णा] उत्तिष्ठ गच्छ सैरन्धिर कीचकस्य निवेशनम पानम आनय कल्याणि पिपासा मां परबाधते [दरौ] न गच्छेयम अहं तस्य राजपुत्रि निवेशनम तवम एव राज्ञि जानासि यथा स निरपत्रपः न चाहम अनवद्याङ्गि तव वेश्मनि भामिनि कामवृत्ता भविष्यामि पतीनां वयभिचारिणी तवं चैव देवि जानासि यथा स समयः कृतः परविशन्त्या मया पूर्वं तव वेश्मनि भामिनि कीचकश च सुकेशान्ते मूढॊ मदनदर्पितः सॊ ऽवमंस्यति मां दृष्ट्वा न यास्ये तत्र शॊभने सन्ति बह्व्यस तव परेष्या राजपुत्रि वशानुगाः अन्यां परेषय भद्रं ते स हि माम अवमंस्यते [सुदेस्णा] नैव तवां जातु हिंस्यात स इतः संप्रेषितां मया [वै] इत्य अस्याः परददौ कांस्यं स पिधानं हिरण्मयम सा शङ्कमाना रुदती दैवं शरणम ईयुषी परातिष्ठत सुरा हारी कीचकस्य निवेशनम [दरौ] यथाहम अन्यं पाण्डुभ्यॊ नाभिजानामि कं चन तेन सत्येन मां पराप्तां कीचकॊ मा वशे कृथाः [वै] उपातिष्ठत सा सूर्यं मुहूर्तम अबला ततः स तस्यास तनुमध्यायाः सर्वं सूर्यॊ ऽवबुद्धवान अन्तर्हितं ततस तस्या रक्षॊ रक्षार्थम आदिशत तच चैनां नाजहात तत्र सर्वावस्थास्व अनिन्दिताम तां मृगीम इव वित्रस्तां दृष्ट्वा कृष्णां समीपगाम उदतिष्ठन मुदा सूतॊ नावं लब्ध्वेव पारगः [कीचक] सवागतं ते सुकेशान्ते सुव्युष्टा रजनी मम सवामिनी तवम अनुप्राप्ता परकुरुष्व मम परियम सुवर्णमालाः कम्बूश च कुण्डले परिहाटके आहरन्तु च वस्त्राणि कौशिकान्य अजिनानि च अस्ति मे शयनं शुभ्रं तवदर्थम उपकल्पितम एहि तत्र मया सार्धं पिबस्व मधुमाधवीम [दरौ] अप्रैषीद राजपुत्री मां सुरा हारीं तवान्तिकम पानम आनय मे कषिप्रं पिपासा मेति चाब्रवीत [कीचक] अन्या भद्रे नयिष्यन्ति राजपुत्र्याः परिस्रुतम [वै] इत्य एनां दक्षिणे पाणौ सूतपुत्रः परामृशत सा गृहीता विधुन्वाना भूमाव आक्षिप्य कीचकम सभां शरणम आधावद यत्र राजा युधिष्ठिरः तां कीचकः परधावन्तीं केशपक्षे परामृशत अथैनां पश्यतॊ राज्ञः पातयित्वा पदावधीत ततॊ यॊ ऽसौ तदार्केण राक्षसः संनियॊजितः स कीचकम अपॊवाह वातवेगेन भारत स पपात ततॊ भूमौ रक्षॊबलसमाहतः विघूर्णमानॊ निश्चेष्टश छिन्नमूल इव दरुमः तां चासीनौ ददृशतुर भीमसेन युधिष्ठिरौ अमृष्यमाणौ कृष्णायाः कीचकेन पदा वधम तस्य भीमॊ वधप्रेप्सुः कीचकस्य दुरात्मनः दन्तैर दन्तांस तदा रॊषान निस्पिपेष महामनः अथाङ्गुष्ठेनावमृद्नाद अङ्गुष्ठं तस्य धर्मराज परबॊधनभयाद राजन भीमस्य परत्यषेधयत सा सहा दवारम आसाद्य रुदती मत्स्यम अब्रवीत अवेक्षमाणा सुश्रॊणी पतींस तान दीनचेतसः आकारम अभिरक्षन्ती परतिज्ञां धर्मसंहिताम दह्यमानेव रौद्रेण चक्षुर आ दरुपदात्मजा [दरौ] येषां वैरी न सवपिति पदा भूमिम उपस्पृशन तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत ये दद्युर न च याचेयुर बरह्मण्याः सत्यवादिनः तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत येषां दुन्दुभिनिर्घॊषॊ जयाघॊषः शरूयते ऽनिशम तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत ये ते तेजस्विनॊ दान्ता बलवन्तॊ ऽभिमानिनः तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत सर्वलॊकम इमं हन्युर धर्मपाशसितास तु ये तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत शरणं ये परपन्नानां भवन्ति शरणार्थिनाम चरन्ति लॊके परच्छन्नाः कव नु ते ऽदय महारथाः कथं ते सूतपुत्रेण वध्यमानां परियां सतीम मर्षयन्ति यथा कलीबा बलवन्तॊ ऽमितौजसः कव नु तेषाम अमर्षश च वीर्यं तेजश च वर्तते न परीप्सन्ति ये भार्यां वध्यमानां दुरात्मना मयात्र शक्यं किं कर्तुं विराटे धर्मदूषणम यः पश्यन मां मर्षयति वध्यमानम अनागसम न राजन राजवत किं चित समाचरसि कीचके दस्यूनाम इव धर्मस ते न हि संसदि शॊभते न कीचकः सवधर्मस्थॊ न च मत्स्यः कथं चन सभा सदॊ ऽपय अधर्मज्ञा य इमं पर्युपासते नॊपालभे तवां नृपतौ विराट जनसंसदि नाहम एतेन युक्ता वै हन्तुं मत्स्यतवान्तिके सभा सदस तु पश्यन्तु कीचकस्य वयतिक्रमम [विराट] परॊक्षं नाभिजानामि विग्रहं युवयॊर अहम अर्थतत्त्वम अविज्ञाय किं नु सयात कुशलं मम [वै] ततस तु सभ्या विज्ञाय कृष्णां भूयॊ ऽभयपूजयन साधु साध्व इति चाप्य आहुः कीचकं च वयगर्हयन [सभ्या] यस्येयं चारुसर्वाङ्गी भार्या सयाद आयतेक्षणा परॊ लाभश च तस्य सयान न स शॊचेत कदा चन [वै] एवं संपूजयंस तत्र कृष्णां परेक्ष्य सभा सदः युधिष्ठिरस्य कॊपात तु ललाटे सवेद आसजत अथाब्रवीद राजपुत्रीं कौरव्यॊ महिषीं परियाम गच्छ सैरन्ध्रि मात्रस्थाः सुदेष्णाया निवेशनम भर्तारम अनुरुध्यन्त्यः कलिश्यन्ते वीर पत्नयः शुश्रूषया कलिश्यमानाः पतिलॊकं जयन्त्य उत मन्ये न कालं करॊधस्य पश्यन्ति पतयस तव तेन तवां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः अकालज्ञासि सैरन्ध्रि शैलूषीव विधावसि विघ्नं करॊषि मत्स्यानां दीव्यतां राजसंसदि गच्छ सैरन्ध्रि गन्धर्वाः करिष्यन्ति तव परियम [दरौ] अतीव तेषां घृणिनाम अर्थे ऽहं धर्मचारिणी तस्य तस्येह ते वध्या येषां जयेष्ठॊ ऽकषदेविता [वै] इत्य उक्त्वा पराद्रवत कृष्णा सुदेष्णाया निवेशनम केशान मुक्त्वा तु सुश्रॊणी संरम्भाल लॊहितेक्षणा शुशुभे वदनं तस्या रुदन्त्या विरतं तदा मेघलॊखा विनिर्मुक्तं दिवीव शशिमण्डलम [सुदेस्णा] कस तवावधीद वरारॊहे कस्माद रॊदिषि शॊभने कस्माद य न सुखं भद्रे केन ते विप्रियं कृतम [दरौ] कीचकॊ मावधीत तत्र सुरा हारीं गतां तव सभायां पश्यतॊ राज्ञॊ यथैव विजने तथा [सुदेस्णा] घातयामि सुकेशान्ते कीचकं यदि मन्यसे यॊ सौ तवां कामसंमत्तॊ दुर्लभाम अभिमन्यते [दरौ] अन्ये वै तं वधिष्यन्ति येषाम आगः करॊति सः मन्ये चाद्यैव सुव्यक्तं परलॊकं गमिष्यति [वै] सा हता सूतपुत्रेण राजपुत्री समज्वलत वधं कृष्णा परीप्सन्ती सेना वाहस्य भामिनी जगामावासम एवाथ तदा सा दरुपदात्म जा कृत्वा शौचं यथान्यायं कृष्णा वै तनुमध्यमा गत्राणि वाससी चैव परक्षाल्य सलिलेन सा चिन्तयाम आस रुदती तस्य दुःखस्य निर्णयम किं करॊमि कव गच्छामि कथं कार्यं भवेन मम इत्य एवं चिन्तयित्वा सा भीमं वै मनसागमत नान्यः कर्ता ऋते भीमान ममाद्य मनसः परियम तत उत्थाय रात्रौ सा विहाय शयनं सवकम पराद्रवन नाथम इच्छन्ती कृष्णा नाथवती सती दुःखेन महता युक्ता मानसेन मनस्विनी सा वै महानसे पराप्य भीमसेनं शुचिस्मिता सर्वश्वेतेव माहेयी वने जाता तरिहायनी उपातिष्ठत पाञ्चाली वाशितेव महागजम सा लतेव महाशालं फुल्लं गॊमति तीरजम बाहुभ्यां परिरभ्यैनं पराबॊधयद अनिन्दिता सिंहं सुप्तं वने दुर्गे मृगराजवधूर इव वीणेव मधुराभाषा गान्धारं साधु मूर्च्छिता अभ्यभाषत पाञ्चाली भीमसेनम अनिन्दिता उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ किं शेषे भीमसेन यथा मृतः नामृतस्य हि पापीयान भार्याम आलभ्य जीवति तस्मिञ जीवति पापिष्ठे सेना वाहे मम दविषि तत कर्मकृतवत्य अद्य कथं निद्रां निषेवसे स संप्रहाय शयनं राजपुत्र्या परबॊधितः उपातिष्ठत मेघाभः पर्यङ्के सॊपसंग्रहे अथाब्रवीद राजपुत्रीं कौरव्यॊ महिषीं परियाम केनास्य अर्थेन संप्राप्ता तवरितेव ममान्तिकम न ते परकृतिमान वर्णः कृशा पाण्डुश च लक्ष्यसे आचक्ष्व परिशेषेण सर्वं विद्याम अहं यथा सुखं वा यदि वा दुःखं दवेष्यं वा यदि वा परियम यथावत सर्वम आचक्ष्व शरुत्वा जञास्यामि यत परम अहम एव हि ते कृष्णे विश्वास्यः सर्वकर्मसु अहम आपत्सु चापि तवां मॊक्षयामि पुनः पुनः शीघ्रम उक्त्वा यथाकामं यत ते कार्यं विवक्षितम गच्छ वै शयनायैव पुरा नान्यॊ ऽवबुध्यते [दरौ] अशॊच्यं नु कुतस तस्या यस्या भर्ता युधिष्ठिरः जानं सर्वाणि दुःखानि किं मां तवं परिपृच्छसि यन मां दासी परवादेन परातिकामी तदानयत सभायां पार्षदॊ मध्ये तन मां दहति भारत पार्थिवस्य सुता नाम का नु जीवेत मादृशी अनुभूय भृशं दुःखम अन्यत्र दरौपदीं परभॊ वनवास गतायाश च सैन्धवेन दुरात्मना परामर्शं दवितीयं च सॊढुम उत्सहते नु का मत्स्यराज्ञः समक्षं च तस्य धूर्तस्य पश्यतः कीचकेन पदा सपृष्टा का नु जीवेत मादृशी एवं बहुविधैः कलेशैः कलिश्यमानां च भारत न मां जानासि कौन्तेय किं फलं जीवितेन मे यॊ ऽयं राज्ञॊ विराटस्य कीचकॊ नाम भारत सेना नीः पुरुषव्याघ्र सयालः परमदुर्मतिः स मां सैरन्धि वेषेण वसन्तीं राजवेश्मनि नित्यम एवाह दुष्टात्मा भार्या मम भवेति वै तेनॊपमन्त्र्यमाणाया वधार्हेण सपत्नहन कालेनेव फलं पक्वं हृदयं मे विदीर्यते भरातरं च विगर्हस्व जयेष्ठं दुर्द्यूत देविनम यस्यास्मि कर्मणा पराप्ता दुखम एतद अनन्तकम कॊ हि राज्यं परित्यज्य सर्वस्वं चात्मना सह परव्रज्यायैव दीव्येत विना दुर्द्यूत देविनम यदि निष्कसहस्रेण यच चान्यत सारवद धनम सायम्प्रातर अदेविष्यद अपि संवत्सरान बहून रुक्मं हिरण्यं वासांसि यानं युग्यम अजाविकम अश्वाश्वतर संघांश च न जातु कषयम आवहेत सॊ ऽयं दयूतप्रवादेन शरिया परत्यवरॊपितः तूष्णीम आस्ते यथा मूढः सवानि कर्माणि चिन्तयन दशनागसहस्राणि पद्मिनां हेममालिनाम यं यान्तम अनुयान्तीह सॊ ऽयं दयूतेन जीवति तथा शतसहस्राणि नृणाम अमिततेजसाम उपासते महाराजम इन्द्रप्रस्थे युधिष्ठिरम शतं दासी सहस्राणि यस्य नित्यं महानसे पात्री हस्तं दिवारात्रम अतिथीन भॊजयन्त्य उत एष निष्कसहस्राणि परदाय ददतां वरः दयूतजेन हय अनर्थेन महता समुपावृतः एनं हि सवरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः सायंप्रातर उपातिष्ठन सुमृष्टमणिकुण्डलाः सहस्रम ऋषयॊ यस्य नित्यम आसन सभा सदः तपः शरुतॊपसंपन्नाः सर्वकामैर उपस्थिताः अन्धान वृद्धांस तथानाथान सर्वान राष्ट्रेषु दुर्गतान बिभर्त्य अविमना नित्यम आनृशंस्याद युधिष्ठिरः स एष निरयं पराप्तॊ मत्स्यस्य परिचारकः सभायां देविता राज्ञः कङ्कॊ बरूते युधिष्ठिरः इन्द्रप्रस्थे निवसतः समये यस्य पार्थिवाः आसन बलिभृतः सर्वे सॊ ऽदयान्यैर भृतिम इच्छति पार्थिवाः पृथिवीपाला यस्यासन वशवर्तिनः स वशे विवशॊ राजा परेषाम अद्य वर्तते परताप्य पृथिवीं सर्वां रश्मिवान इव तेजसा सॊ ऽयं राज्ञॊ विराटस्य सभा सतारॊ युधिष्ठिरः यम उपासन्त राजानः सभायाम ऋषिभिः सह तम उपासीनम अद्यान्यं पश्य पाण्डव पाण्डवम अतदर्हं महाप्राज्ञं जीवितार्थे ऽभिसंश्रितम दृष्ट्वा कस्य न दुःखं सयाद धर्मात्मानं युधिष्ठिरम उपास्ते सम सभायां यं कृत्ष्णा वीर वसुंधरा तम उपासीनम अद्यान्यं पश्य भारत भारतम एवं बहुविधैर दुःखैः पीड्यमानाम अनाथवत शॊकसारगमध्यस्थां किं मां भीम न पश्यसि [दरौ] इदं तु मे महद दुःखं यत परवक्ष्यामि भारत न मे ऽभयसूया कर्तव्या दुःखाद एतद बरवीम्य अहम शार्दूलैर महिषैः सिंहैर आगारे युध्यसे यदा कैकेय्याः परेक्षमाणायास तदा मे कश्मलॊ भवेत परेक्षा समुत्थिता चापि कैकेयी ताः सत्रियॊ वदेत परेक्ष्य माम अनवद्याङ्गी कश्मलॊपहताम इव सनेहात संवासजान मन्ये सूदम एषा शुचिस्मिता यॊध्यमानं महावीर्यैर इमं समनुशॊचति कल्याण रूपा सैरन्ध्री बल्लवश चाति सुन्दरः सत्रीणां च चित्तं दुर्ज्ञेयं युक्तरूपौ च मे मतौ सैरन्ध्री परिय संवासान नित्यं करुणवेदिनी अस्मिन राजकुले चेमौ तुल्यकालनिवासिनौ इति बरुवाणा वाक्यानि सा मां नित्यम अवेदयत करुध्यन्तीं मां च संप्रेक्ष्य समशङ्कत मां तवयि तस्यां तथा बरुवत्यां तु दुःखं मां महद आविशत शॊके यौधिष्ठिरे मग्ना नाहं जीवितुम उत्सहे यः स देवान मनुष्यांश च सर्पां चैकरथॊ ऽजयत सॊ ऽयं राज्ञॊ विराटस्य कन्यानां नर्तकॊ युवा यॊ ऽतर्पयद अमेयात्मा खाण्डवे जातवेदसम सॊ ऽनतःपुर गतः पार्थः कूपे ऽगनिर इव संवृतः यस्माद भयम अमित्राणां सदैव पुरुषर्षभात स लॊकपरिभूतेन वेषेणास्ते धनंजयः यस्य जयातलनिर्घॊषात समकम्पन्त शत्रवः सत्रियॊ गीतस्वनं तस्य मुदिताः पर्युपासते किरीटं सूर्यसंकाशं यस्य मूर्धनि शॊभते वेणी विकृतकेशान्तः सॊ ऽयम अद्य धनंजयः यस्मिन्न अस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि महात्मनि आधारः सर्वविद्यानां स धारयति कुण्डले यं सम राजसहस्राणि तेजसाप्रतिमानि वै समरे नातिवर्तन्ते वेलाम इव महार्णवः सॊ ऽयं राज्ञॊ विराटस्य कन्यानां नर्तकॊ युवा आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः यस्य सम रथघॊषेण समकम्पत मेदिनी स पर्वत वना भीम सहस्थावरजङ्गमा यस्मिञ जाते महाभागे कुन्त्याः शॊकॊ वयनश्यत स शॊचयति माम अद्य भीमसेन तवानुजः भूषितं तम अलंकारैः कुण्डलैः परिहाटकैः कम्बुपाणिनम आयान्तं दृष्ट्वा सीदति मे मनः तं वेणी कृतकेशान्तं भीमधन्वानम अर्जुनम कन्या परिवृतं दृष्ट्वा भीम सीदति मे मनः यदा हय एनं परिवृतं कन्याभिर देवरूपिणम परभिन्नम इव मातङ्गं परिकीर्णं करेणुभिः मत्स्यम अर्थपतिं पार्थं विराटं समुपस्थितम पश्यामि तूर्यमध्य सथं दिश नश्यन्ति मे तदा नूनम आर्या न जानाति कृच्छ्रं पराप्तं धनंजयम अजातशत्रुं कौरव्यं मग्नं दूद्यूत देविनम तथा दृष्ट्वा यवीयांसं सहदेवं युधां पतिम गॊषु गॊवेषम आयान्तं पाण्डुभूतास्मि भारत सहदेवस्य वृत्तानि चिन्तयन्ती पुनः पुनः न विन्दामि महाबाहॊ सहदेवस्य दुष्कृतम यस्मिन्न एवंविधं दुःखं पराप्नुयात सत्यविक्रमः दूयामि भरतश्रेष्ठ दृष्ट्वा ते भरातरं परियम गॊषु गॊवृषसंकाशं मत्स्येनाभिनिवेशितम संरब्धं रक्तनेपथ्यं गॊपालानां पुरॊगमम विराटम अभिनन्दन्तम अथ मे भवति जवरः सहदेवं हि मे वीरं नित्यम आर्या परशंसति महाभिजन संपन्नॊ वृत्तवाञ शीलवान इति हरीनिषेधॊ मधुरवाग धार्मिकश च परियश च मे स ते ऽरण्येषु बॊद्धव्यॊ याज्ञसेनि कषपास्व अपि तं दृष्ट्वा वयापृतं गॊषु वत्स चर्म कषपाशयम सहदेवं युधां शरेष्ठं किं नु जीवामि पाण्डव यस तरिभिर नित्यसंपन्नॊ रूपेणास्त्रेण मेधया सॊ ऽशवबन्धॊ विराटस्य पश्य कालस्य पर्ययम अभ्यकीर्यन्त वृन्दानि दाम गरन्थिम उदीक्षताम विनयन्तं जनेनाश्वान महाराजस्य पश्यतः अपश्यम एनं शरीमन्तं मत्स्यं भराजिष्णुम उत्तमम विराटम उपतिष्ठन्तं दर्शयन्तं च वाजिनः किं नु मां मन्यसे पार्थ सुखितेति परंतप एवं दुःखशताविष्टा युधिष्ठिर निमित्ततः अतः परतिविशिष्टानि दुःखान्य अन्यानि भारत वर्तन्ते मयि कौन्तेय वक्ष्यामि शृणु तान्य अपि युष्मासु धरियमाणेषु दुःखानि विविधान्य उत शॊषयन्ति शरीरं मे किं नु कुःखम अतः परम [दरौ] अहं सैरन्धि वेषेण चरन्ती राजवेश्मनि शौचदास्मि सुदेष्णाया अक्षधूर्तस्य कारणात विक्रियां पश्य मे तीव्रां राजपुत्र्याः परंतप आसे कालम उपासीना सर्वं दुःखं किलार्तवत अनित्या किल मर्त्यानाम अर्थसिद्धिर जयाजयौ इति कृत्वा परतीक्षामि भर्तॄणाम उदयं पुनः य एव हेतुर भवति पुरुषस्य जयावहः पराजये च हेतुः स इति च परतिपालये दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा वध्यन्ति चापरे पातयित्वा च पात्यन्ते परैर इति च मे शरुतम न दैवस्याति भारॊ ऽसति न दैवस्याति वर्तनम इति चाप्य आगमं भूयॊ दैवस्य परतिपालये सथितं पूर्वं जलं यत्र पुनस तत्रैव तिष्ठति इति पर्यायम इच्छन्ती परतीक्षाम्य उदयं पुनः दैवेन किल यस्यार्थः सुनीतॊ ऽपि विपद्यते दैवस्य चागमे यत्नस तेन कार्यॊ विजानता यत तु मे वचनस्यास्य कथितस्य परयॊजनम पृच्छ मां दुःखितां तत तवम अपृष्टा वा बरवीमि ते महिषी पाण्डुपुत्राणां दुहिता दरुपदस्य च इमाम अवस्थां संप्राप्ता का मद अन्या जिजीविषेत कुरून परिभवन सर्वान पाञ्चालान अपि भारत पाण्डवेयांश च संप्राप्तॊ मम कलेशॊ हय अरिंदम भरातृभिः शवशुरैः पुत्रैर बहुभिः परवीर हन एवं समुदिता नारी का नव अन्या दुःखिता भवेत नूनं हि बालया धातुर मया वै विप्रियं कृतम यस्य परसादाद दुर्नीतं पराप्तास्मि भरतर्षभ वर्णावकाशम अपि मे पश्य पाण्डव यादृशम यादृशॊ मे न तत्रासीद दुःखे परमके तदा तवम एव भीम जानीषे यन मे पार्थ सुखं पुरा साहं दासत्वम आपन्ना न शान्तिम अवशा लभे नादैविकम इदं मन्ये यत्र पार्थॊ धनंजयः भीम धन्वा महाबाहुर आस्ते शान्त इवानलः अशक्या वेदितुं पार्थ पराणिनां वै गतिर नरैः विनिपातम इमं मन्ये युष्माकम अविचिन्तितम यस्या मम मुखप्रेक्षा यूयम इन्द्रसमाः सदा सा परेक्षे मुखम अन्यासाम अवराणां वरा सती पश्य पाण्डव मे ऽवस्थां यथा नार्हामि वै तथा युष्मासु धरियमाणेषु पश्य कालस्य पर्ययम यस्याः सागरपर्यन्ता पृथिवी वशवर्तिनी आसीत साद्य सुदेष्णाया भीताहं वशवर्तिनी यस्याः पुरःसरा आसन पृष्ठतश चानुगामिनः साहम अद्य सुदेष्णायाः पुरः पश्चाच च गामिनी इदं तु दुःखं कौन्तेय ममासह्यं निबॊध तत या न जातु सवयं पिंषे गात्रॊद्वर्तनम आत्मनः अन्यत्र कुन्त्या भद्रं ते साद्य पिंषामि चन्दनम पश्य कौन्तेय पाणी मे नैवं यौ भवतः पुरा [वै] इत्य अस्य दर्शयाम आस किणबद्धौ कराव उभौ [दरौ] बिभेमि कुन्त्या या नाहं युष्माकं वा कदा चन साद्याग्रतॊ विराटस्य भीता तिष्ठामि किंकरी किं नु वक्ष्यति सम्राण मां वर्णकः सुकृतॊ न वा नान्यपिष्टं हि मत्स्यस्य चन्दनं किल रॊचते [वै] सा कीर्तयन्ती दुःखानि भीमसेनस्य भामिनी रुरॊद शनकैः कृष्णा भीमसेनम उदीक्षती सा बाष्पकलया वाचा निःश्वसन्ती पुनः पुनः हृदयं भीमसेनस्य घट्टयन्तीदम अब्रवीत नाल्पं कृतं मया भीम देवानां किल्बिषं पुरा अभाग्या यत तु जीवामि मर्तव्ये सति पाण्डव ततस तस्याः करौ शूनौ किणबद्धौ वृकॊदरः मुखम आनीय वेपन्त्या रुरॊद परवीर हा तौ गृहीत्वा च कौन्तेयॊ बाष्पम उत्सृज्य वीर्यवान ततः परमदुःखार्त इदं वचनम अब्रवीत [भीमस] धिग अस्तु मे बाहुबलं गाण्डीवं फल्गुनस्य च यत ते रक्तौ पुरा भूत्वा पाणी कृतकिणाव उभौ सभायां सम विराटस्य करॊमि कदनं महत तत्र मां धर्मराजस तु कटाक्षेण नयवारयत तद अहं तस्य विज्ञाय सथित एवास्मि भामिनि यच च राष्ट्रात परच्यवनं कुरूणाम अवधश च यः सुयॊधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च दुःशासनस्य पापस्य यन मया न हृतं शिरः तन मे दहति कल्याणि हृदि शल्यम इवार्पितम मा धर्मं जहि सुश्रॊणि करॊधं जहि महामते इमं च समुपालम्भं तवत्तॊ राजा युधिष्ठिरः शृणुयाद यदि कल्याणि कृत्स्नं जह्यात स जीवितम धनंजयॊ वा सुश्रॊणि यमौ वा तनुमध्यमे लॊकान्तर गतेष्व एषु नाहं शक्ष्यामि जीवितुम सुकन्या नाम शार्याती भार्गवं चयचनं वने वल्मीक भूतं शाम्यन्तम अन्वपद्यत भामिनी नाड्दायनी चेन्द्रसेना रूपेण यदि ते शरुता पतिम अन्वचरद वृद्धं पुरा वर्षसहस्रिणम दुहिता जनकस्यापि वैदेही यदि ते शरुता पतिम अन्वचरत सीता महारण्यनिवासिनम रक्षसा निग्रहं पराप्य रामस्य महिषी परिया कलिश्यमानापि सुश्रॊणी रामम एवान्वपद्यत लॊपामुद्रा तथा भीरु वयॊ रूपसमन्विता अगस्त्यम अन्वयाद धित्वा कामान सर्वान अमानुषान यथैताः कीर्तिता नार्यॊ रूपवत्यः पतिव्रताः तथा तवम अपि कल्याणि सर्वैः समुदिता गुणैः मा दीर्घं कषम कालं तवं मासम अध्यर्धसंमितम पूर्णे तरयॊदशे वर्षे राज्ञॊ राज्ञी भविष्यसि [दरौ] आर्तयैतन मया भीमकृतं बाष्पविमॊक्षणम अपारयन्त्या दुःखानि न राजानम उपालभे विमुक्तेन वयतीतेन भीमसेन महाबल परत्युपस्थित कालस्य कार्यस्यानन्तरॊ भव ममेह भीमकैकेयी रूपाभिभव शङ्कया नित्यम उद्जिवते राजा कथं नेयाद इमाम इती तस्या विदित्वा तं भावं सवयं चानृत दर्शनः कीचकॊ ऽयं सुदुष्टात्मा सदा परार्थयते हि माम तम अहं कुपिता भीम पुनः कॊपं नियम्य च अब्रुवं कामसंमूढम आत्मानं रक्ष कीचक गन्धर्वाणाम अहं भार्या पञ्चानां महिषी परिया ते तवां निहन्युर दुर्धर्षाः शूराः साहस कारिणः एवम उक्तः स दुष्टात्मा कीचकः परत्युवाच ह नाहं बिभेमि सैरन्धिर गन्धर्वाणां शुचिस्मिते शतं सहस्रम अपि वा गन्धर्वाणाम अहं रणे समागतं हनिष्यामि तवं भीरु कुरु मे कषणम इत्य उक्ते चाब्रुवं सूतं कामातुरम अहं पुनः न तवं परतिबलस तेषां गन्धर्वाणां यशस्विनाम धर्मे सथितास्मि सततं कुलशीलसमन्विता नेच्छामि कं चिद वध्यन्तं तेन जीवसि कीचक एवम उक्तः स दुष्टात्मा परहस्य सवनवत तदा न तिष्ठति सम सन मार्गे न च धर्मं बुभूषति पापात्मा पापभावश च कामरागवशानुगः अविनीतश च दुष्टात्मा परत्याख्यातः पुनः पुनः दर्शने दर्शने हन्यात तथा जह्यां च जीवितम तद धर्मे यतमानानां महान धर्मॊ नशिष्यति समयं रक्षमाणानां भार्या वॊ न भविष्यति भार्यायां रक्ष्यमाणायां परजा भवति रक्षिता परजायां रक्ष्यमाणायाम आत्मा भवति रक्षितः वदतां वर्णधर्मांश च बराह्मणानां हि मे शरुतम कषत्रियस्य सदा धर्मॊ नान्यः शत्रुनिबर्हणात पश्यतॊ धर्मराजस्य कीचकॊ मां पदावधीत तव चैव समक्षं वै भीमसेन महाबल तवया हय अहं परित्राता तस्माद घॊराज जटासुरात जयद्रथं तथैव तव मजैषीर भरातृभिः सह जहीमम अपि पापं तवं यॊ ऽयं माम अवमन्यते कीचकॊ राजवाल्लभ्याच छॊककृन मम भारत तम एवं कामसंम्मत्तं भिन्धि कुम्भम इवाश्मनि यॊ निमित्तम अनर्थानां बहूनां मम भारत तं चेज जीवन्तम आदित्यः परातर अभ्युदयिष्यति विषम आलॊड्य पास्यामि मां कीचक वशं गमम शरेयॊ हि मरणं मह्यं भीमसेन तवाग्रतः [वै] इत्य उक्त्वा परारुदत कृष्णा भीमस्यॊरः समाश्रिता भीमश च तां परिष्वज्य महत सान्त्वं परयुज्य च कीचकं मनसागच्छत सृक्किणी परिसंलिहन [भीमस] तथा भद्रे करिष्यामि यथा तवं भीरु भाषसे अद्य तं सूदयिष्यामि कीचकं सह बान्धवम अस्याः परदॊषे शर्वर्याः कुरुष्वानेन संगमम दुःखं शॊकं च निर्धूय याज्ञसेनि शुचिस्मिते यैषा नर्तन शाला वै मत्स्यराजेन कारिता दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथा गृहम तत्रास्ति शयनं भीरु दृज्ढाङ्गं सुप्रतिष्ठितम तत्रास्य दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान पितामहान यथा च तवां न पश्येयुः कुर्वाणां तेन संविदम कुर्यास तथा तवं कल्याणि यथा संनिहितॊ भवेत [वै] तथा तौ कथयित्वा तु बाष्पम उत्सृज्य दुःखितौ रात्रिशेषं तद अत्युग्रं धारयाम आसतुर हृदा तस्यां रात्र्यां वयतीतायां परातर उत्थाय कीचकः गत्वा राजकुलायैव दरौपदीम इदम अब्रवीत सभायां पश्यतॊ राज्ञः पातयित्वा पदाहनम न चैवालभथास तराणम अभिपन्ना बलीयसा परवादेन हि मत्स्यानां राजा नाम्नायम उच्यते अहम एव हि मत्स्यानां राजा वै वाहिनीपतिः सा सुखं परतिपद्यस्व दासभीरु भवामि ते अह्नाय तव सुश्रॊणिशतं निष्कान ददाम्य अहम दासी शतं च ते दद्यां दासानाम अपि चापरम रथं चाश्वतरी युक्तम अस्तु नौ भीरु संगमः [दरौ] एकं मे समयं तव अद्य परतिपद्यस्व कीचक न तवां सखा वा भराता वा जानीयात संगतं मया अवबॊधाद धि भीतास्मि गन्धर्वाणां यशस्विनाम एवं मे परतिजानीहि ततॊ ऽहं वशगा तव [कीचक] एवम एतत करिष्यामि यथा सुश्रॊणि भाषसे एकॊ भद्रे गमिष्यामि शून्यम आवसथं तव समागमार्थं रम्भॊरु तवया मदनमॊहितः यथा तवां नावभॊत्स्यन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः [दरौ] यद इदं नर्तनागारं मत्स्यराजेन कारितम दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथा गृहम तमिस्रे तत्र गच्छेथा गन्धर्वास तन न जानते तत्र दॊषः परिहृतॊ भविष्यति न संशयः [वै] तम अर्थं परतिजल्पन्त्याः कृष्णायाः कीचकेन ह दिवसार्धं समभवन मासेनैव समं नृप कीचकॊ ऽथ गृहं गत्वा भृशं हर्षपरिप्लुतः सैरन्ध्री रूपिणं मूढॊ मृत्युं तं नावबुद्धवान गन्धाभरण माल्येषु वयासक्तः स विशेषतः अलं चकार सॊ ऽऽतमानं स तवरः काममॊहितः तस्य तत कुर्वतः कर्मकालॊ दीर्घ इवाभवत अनुचिन्तयतश चापि ताम एवायत लॊचनाम आसीद अभ्यधिका चास्य शरीः शरियं परमुमुक्षतः निर्वाणकाले दीपस्य वर्तीम इव दिधक्षतः कृतसंप्रत्ययस तत्र कीचकः काममॊहितः नाजानाद दिवसं यान्तं चिन्तयानः समागमम ततस तु दरौपदी गत्वा तदा भीमं महानसे उपातिष्ठत कल्याणी कौरव्यं पतिम अन्तिकात तम उवाच सुकेशान्ता कीचकस्य मया कृतः संगमॊ नर्तनागारे यथावॊचः परंतप शून्यं स नर्तनागारम आगमिष्यति कीचकः एकॊ निशि महाबाहॊ कीचकं तं निषूदय तं सूतपुत्रं कौन्तेय कीचकं मददर्पितम गत्वा तवं नर्तनागारं निर्जीवं कुरुपाण्डव दर्पाच च सूतपुत्रॊ ऽसौ गन्धर्वान अवमन्यते तं तवं परहरतां शरेष्ठ नडं नाग इवॊद्धर अश्रुदुःखाभिभूताया मम मार्जस्व भारत आत्मनश चैव भद्रं ते कुरु मानं कुलस्य च [भीमस] सवागतं ते वरारॊहे यन मां वेदयसे परियम न हय अस्य कं चिद इच्छामि सहायं वरवर्णिनि या मे परीतिस तवयाख्याता कीचकस्य समागमे हत्वा हिडिम्बं सा परीतिर ममासीद वरवर्णिनि सत्यं भरतॄंश च धर्मं च पुरस्कृत्य बरवीमि ते कीचकं निहनिष्यामि वृत्रं देवपतिर यथा तं गह्वरे परकाशे वा पॊथयिष्यामि कीचकम अथ चेद अवभॊत्स्यन्ति हंस्ये मत्स्यान अपि धरुवम ततॊ दुर्यॊधनं हत्वा परतिपत्स्ये वसुंधराम कामं मत्स्यम उपास्तां हि कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः [दरौ] यथा न संत्यजेथास तवं सत्यं वै मत्कृते विभॊ निगूढस तवं तथा वीर कीचकं विनिपातय [भीमस] एवम एतत करिष्यामि यथा तवं भीरु भाषते अदृश्यमानस तस्याद्य तमस्विन्याम अनिन्दिते नागॊ बिल्वम इवाक्रम्य पॊथयिष्याम्य अहं शिरः अलभ्याम इच्छतस तस्य कीचकस्य दुरात्मनः [वै] भीमॊ ऽथ परथमं गत्वा रात्रौ छन्न उपाविशत मृगं हरिर इवादृश्यः परत्याकाङ्क्षत स कीचकम कीचकश चाप्य अलं कृत्ययथाकामम उपाव्रजत तां वेलां नर्तनागारे पाञ्चाली संगमाशया मन्यमानः स संकेतम आगारं पराविशच च तम परविश्य च स तद वेश्म तमसा संवृतं महत पूर्वागतं ततस तत्र भीमम अप्रतिमौजसम एकान्तम आस्थितं चैनम आससाद सुदुर्मतिः शयानं शयने तत्र मृत्युं सूतः परामृशत जाज्वल्यमानं कॊपेन कृष्णा धर्षणजेन ह उपसंगम्य चैवैनं कीचकः काममॊहितः हर्षॊन्मथित चित्तात्मा समयमानॊ ऽभयभाषत परापितं ते मया वित्तं बहुरूपम अनन्तकम सत सर्वं तवां समुद्दिश्य सहसा समुपागतः नाकस्मान मां परशंसन्ति सदा गृहगताः सत्रियः सुवासा दर्शनीयश च नान्यॊ ऽसति तवा दृशः पुमान [भीमस] दिष्ट्या तवं दर्शनीयॊ ऽसि दिष्ट्यात्मानं परशंससि ईदृशस तु तवया सपर्शः सपृष्टपूर्वॊ न कर्हि चित [वै] इत्य उक्त्वा तं महाबाहुर भीमॊ भीमपराक्रमः समुत्पत्य च कौन्तेयः परहस्य च नराधमम भीमॊ जग्राह केशेषु माल्यवत्सु सुगन्धिषु स केशेषु परामृष्टॊ बलेन बलिनां वरः आक्षिप्य केशान वेगेन बाह्वॊर जग्राह पाण्डवम बाहुयुद्धं तयॊर आसीत करुद्धयॊर नरसिंहयॊः वसन्ते वासिता हेतॊर बलवद गजयॊर इव ईषद आगलितं चापि करॊधाच चल पदं सथितम कीचकॊ बलवान भीमं जानुभ्याम आक्षिपद भुवि पातितॊ भुवि भीमस तु कीचकेन बलीयसा उत्पपाताथ वेगेन दण्डाहत इवॊरगः सपर्धया च बलॊन्मत्तौ ताव उभौ सूत पाण्डवौ निशीथे पर्यकर्षेतां बलिनौ निशि निर्जने ततस तद भवनश्रेष्ठं पराकम्पत मुहुर मुहुः बलवच चापि संक्रुद्धाव अन्यॊन्यं ताव अगर्जताम तलाभ्यां तु स भीमेन वक्षस्य अभिहतॊ बली कीचकॊ रॊषसंतप्तः पदान न चलितः पदम मुहूर्तं तु स तं वेगं सहित्वा भुवि दुःसहम बलाद अहीयत तदा सूतॊ भीमबलार्दितः तं हीयमानं विज्ञाय भीमसेनॊ महाबलः वक्षस्य आनीय वेगेन ममन्थैनं विचेतसम करॊधाविष्टॊ विनिःश्वस्य पुनश चैनं वृकॊदरः जग्राह जयतां शरेष्ठः केशेष्व एव तदा भृशम गृहीत्वा कीचकं भीमॊ विरुराव महाबलः शार्दूलः पिशिताकाङ्क्षी गृहीत्वेव महामृगम तस्य पादौ च पाणी च शिरॊग्रीवां च सर्वशः काये परवेशयाम आस पशॊर इव पिनाक धृक तं संमथित सर्वाङ्गं मांसपिण्डॊपमं कृतम कृष्णायै दर्शयाम आस भीमसेनॊ महाबलः उवाच च महातेजा दरौपदीं पाण्डुनन्दनः पश्यैनम एहि पाञ्चालि कामुकॊ ऽयं यथा कृतः तथा स कीचकं हत्वा गत्वा रॊषस्य वै शमम आमन्त्र्य दरौपदीं कृष्णां कषिप्रम आयान महानसम कीचकं घातयित्वा तु दरौपदी यॊषितां वरा परहृष्टा गतसंतापा सभा पालान उवाच ह कीचकॊ ऽयं हतः शेते गन्धर्वैः पतिभिर मम परस्त्री कामसंमत्तः समागच्छत पश्यत तच छरुत्वा भाषितं तस्या नर्तनागार रक्षिणः सहसैव समाजग्मुर आदायॊकाः सहस्रशः ततॊ गत्वाथ तद वेश्म कीचकं विनिपातितम गतासुं ददृशुर भूमौ रुधिरेण समुक्षितम कवास्य गरीवा कव चरणौ कव पाणी कव शिरस तथा इति सम तं परीक्षन्ते गन्धर्वेण हतं तदा [वै] तस्मिन काले समागम्य सर्वे तत्रास्य बान्धवाः रुरुदुः कीचकं दृष्ट्वा परिवार्य समन्ततः सर्वे संहृष्टरॊमाणः संत्रस्ताः परेक्ष्य कीचकम तथा सर्वाङ्गसंभुग्नं कूर्मं सथल इवॊद्धृतम पॊथितं भीमसेनेन तम इन्द्रेणेव दानवम संस्कारयितुम इच्छन्तॊ बहिर नेतुं परचक्रमुः ददृशुस ते ततः कृष्णां सूतपुत्राः समागताः अदूराद अनवद्याङ्गीं सतम्भम आलिङ्ग्य तिष्ठतीम समवेतेषु सूतेषु तान उवाचॊपकीचकः हन्यतां शीघ्रम असती यत्कृते कीचकॊ हतः अथ वा नेह हन्तव्या दह्यतां कामिना सह मृतस्यापि परियं कार्यं सूतपुत्रस्य सर्वथा ततॊ विराटम ऊचुस ते कीचकॊ ऽसयाः कृते हतः सहाद्यानेन दह्येत तदनुज्ञातुम अर्हसि पराक्रमं तु सूतानां मत्वा राजान्वमॊदत सैरन्ध्र्याः सूतपुत्रेण सह दाहं विशां पते तां समासाद्य वित्रस्तां कृष्णां कमललॊचनाम मॊमुह्यमानां ते तत्र जगृहुः कीचका भृशम ततस तु तां समारॊप्य निबध्य च सुमध्यमाम जग्मुर उद्यम्य ते सर्वे शमशानम अभितस तदा हरियमाणा तु सा राजन सूतपुत्रैर अनिन्दिता पराक्रॊशन नाथम इच्छन्ती कृष्णा नाथवती सती [दरौ] जयॊ जयन्तॊ विजयॊ जयत्सेनॊ यजद्बलः ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम येषां जयातलनिर्घॊषॊ विस्फूर्जितम इवाशनेः वयश्रूयत महायुद्धे भीमघॊषस तरस्विनाम रथघॊषश च बलवान गन्धर्वाणां यशस्विनाम ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम [वै] तस्यास ताः कृपणा वाचः कृष्णायाः परिदेविताः शरुत्वैवाभ्यपतद भीमः शयनाद अविचारयन [भीमस] अहं शृणॊमि ते वाचं तवया सैरन्धि भाषिताम तस्मात ते सूतपुत्रेभ्यॊ न भयं भीरु विद्यते [वै] इत्य उक्त्वा स महाबाहुर विजजृम्भे जिघांसया ततः स वयायतं कृत्वा वेषं विपरिवर्त्य च अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य निर्जगाम बहिस तदा स भीमसेनः पराकाराद आरुज्य तरसा दरुमम शमशानाभिमुखः परायाद यत्र ते कीचका गताः स तं वृक्षं दशव्यामं स सकन्धविटपं बली परगृह्याभ्यद्रवत सूतान दण्डपाणिर इवान्तकः ऊरुवेगेन तस्याथ नयग्रॊधाश्वत्थ किंशुकाः भूमौ निपतिता वृक्षाः संघशस तत्र शेरते तं सिंहम इव संक्रुद्धं दृष्ट्वा गन्धर्वम आगतम वित्रेसुः सर्वतः सूता विषादभयकम्पिताः तम अन्तकम इवायान्तं गन्धर्वं परेक्ष्य ते तदा दिधक्षन्तस तदा जयेष्ठं भरातरं हय उपकीचकाः परस्परम अथॊचुस ते विषादभयकम्पिताः गन्धर्वॊ बलवान एति करुद्ध उद्यम्य पादपम सैरन्ध्री मुच्यतां शीघ्रं महन नॊ भयम आगतम ते तु दृष्ट्वा तम आविद्धं भीमसेनेन पादपम विमुच्य दरौपदीं तत्र पराद्रवन नगरं परति दरवतस तांस तु संप्रेक्ष्य सवज्री दानवान इव शतं पञ्चाधिकं भीमः पराहिणॊद यमसादनम तत आश्वासयत कृष्णां परविमुच्य विशां पते उवाच च महाबाहुः पाञ्चालीं तत्र दरौपदीम अश्रुपूर्णमुखीं दीनां दुर्धर्षः स वृकॊदरः एवं ते भीरु वध्यन्ते ये तवां कलिष्यन्त्य अनागसम परैहि तवं नगरं कृष्णे न भयं विद्यते तव अन्येनाहं गमिष्यामि विराटस्य महानसम पञ्चाधिकं शतं तच च निहतं तत्र भारत महावनम इव छिन्नं शिश्ये विगलितद्रुमम एवं ते निहता राजञ शतं पञ्च च कीचकाः स च सेनापतिः सूर्वम इत्य एतत सूत षट षतम तद दृष्ट्वा महद आश्चर्यं नरा नार्यश च संगताः विष्मयं परमं गत्वा नॊचुः किं चन भारत [वै] ते दृष्ट्वा निहतान सूतान राज्ञे गत्वा नयवेदयन गन्धर्वैर निहता राजन सूतपुत्राः परःशताः यथा वज्रेण वै दीर्णं पर्वतस्य महच छिरः विनिकीर्णं परदृश्येत तथा सूता महीतले सैरन्ध्री च विमुक्तासौ पुनर आयाति ते गृहम सर्वं संशयितं राजन नगरं ते भविष्यति तथारूपा हि सैरन्ध्री गन्धर्वाश च महाबलाः पुंसाम इष्टश च विषयॊ मैथुनाय न संशयः यथा सैरन्ध्रि वेषेण न ते राजन्न इदं पुरम विनाशम एति वै कषिप्रं तथा नीतिर विधीयताम तेषां तद वचनं शरुत्वा विराटॊ वाहिनीपतिः अब्रवीत करियताम एषां सूतानां परमक्रिया एकस्मिन्न एव ते सर्वे सुसमिद्धे हुताशने दह्यन्तां कीचकाः शीघ्रं रत्नैर गन्धैश च सर्वशः सुदेष्णां चाब्रवीद राजा महिषीं जातसाध्वसः सैरन्ध्रीम आगतां बरूया ममैव वचनाद इदम गच्छ सैरन्ध्रि भद्रं ते यथाकामं चराबले बिभेति राजा सुश्रॊणि गन्धर्वेभ्यः पराभवात न हि ताम उत्सहे वक्तुं सवयं गन्धर्वरक्षिताम सत्रियस तव अदॊषास तां वक्तुम अतस तवां परब्रवीम्य अहम अथ मुक्ता भयात कृष्णा सूतपुत्रान निरस्य च मॊक्षिता भीमसेनेन जगाम नगरं परति तरासितेव मृगी बाला शार्दूलेन मनस्विनी गात्राणि वाससी चैव परक्षाल्य सलिलेन सा तां दृष्ट्वा पुरुषा राजन पराद्रवन्त दिशॊ दश गन्धर्वाणां भयत्रस्ताः के चिद दृष्टीर नयमीलयन ततॊ महानस दवारि भीमसेनम अवस्थितम ददर्श राजन पाञ्चाली यथामत्तं महाद्विपम तं विस्मयन्ती शनकैः संज्ञाभिर इदम अब्रवीत गन्धर्वराजाय नमॊ येनास्मि परिमॊचिता [भीमस] ये यस्या विचरन्तीह पुरुषा वशवर्तिनः तस्यास ते वचनं शरुत्वा अनृणा विचरन्त्य उत [वै] ततः सा नर्तनागारे धनंजयम अपश्यत राज्ञः कन्या विराटस्य नर्तयानं महाभुजम ततस ता नर्तनागाराद विनिश्क्रम्य सहार्जुनाः कन्या ददृशुर आयान्तीं कृष्णां कलिष्टाम अनागसम [कन्याह] दिष्ट्या सैरन्ध्रि मुक्तासि दिष्ट्यासि पुनरागता दिष्ट्या विनिहताः सूता ये तवां कलिश्यन्त्य अनागसम [बृहन] कथं सैरन्ध्रि मुक्तासि कथं पापाश च ते हताः इच्छामि वै तव शरॊतुं सर्वम एव यथातथम [सैर] बृहन्नडे किं नु तव सैरन्ध्र्या कार्यम अद्य वै या तवं वससि कल्याणि सदा कन्या पुरे सुखम न हि दुःखं समाप्नॊषि सैरन्ध्री यद उपाश्नुते तेन मां दुःखिताम एवं पृच्छसे परहसन्न इव [बृहन] बृहन्नडापि कल्याणि दुःखम आप्नॊत्य अनुत्तमम तिर्यग्यॊनिगता बाले न चैनाम अवबुध्यसे [वै] ततः सहैव कन्याभिर दरौपदी राजवेश्म तत परविवेश सुदेष्णायाः समीपम अपलायिनी ताम अब्रवीद राजपुत्री विराट वचनाद इदम सैरन्ध्रि गम्यतां शीघ्रं यत्र कामयसे गतिम राजा बिभेति भद्रं ते गन्धर्वेभ्यः पराभवात तवं चापि तरुणी सुभ्रु रूपेणाप्रतिमा भुवि [सैर] तरयॊदशाह मात्रं मे राजा कषमतु भामिनि कृतकृत्या भविष्यन्ति गन्धर्वास ते न संशयः ततॊ मां ते ऽपनेष्यन्ति करिष्यन्ति च ते परियम धरुवं च शरेयसा राजा यॊष्क्यते सह बान्धवैः [वै] कीचकस्य तु घातेन सानुजस्य विशां पते अत्याहितं चिन्तयित्वा वयस्मयन्त पृथग्जनाः तस्मिन पुरे जनपदे संजल्पॊ ऽभूच च सर्वशः शौर्याद धि वल्लभॊ राज्ञॊ महासत्त्वश च कीचकः आसीत परहर्ता च नृणां दारामर्शी च दुर्मतिः स हतः खलु पापात्मा गन्धर्वैर दुष्टपूरुषः इत्य अजल्पन महाराजन परानीक विशातनम देशे देशे मनुष्याश च कीचकं दुष्प्रधर्षणम अथ वै धार्तराष्ट्रेण परयुक्ता य बहिश्चराः मृगयित्वा बहून गरामान राष्ट्राणि नगराणि च संविधाय यथादिष्टं यथा देशप्रदर्शनम कृतचिन्ता नयवर्तन्त ते च माग पुरं परति तत्र दृष्ट्वा तु राजानं कौरव्यं धृतराष्ट्र जम दॊर्ण कर्ण कृपैः सार्धं भीष्मेण च महात्मना संगतं भरातृभिश चापि तरिगर्तैश च महारथैः दुर्यॊधनं सभामध्ये आसीनम इदम अब्रुवन कृतॊ ऽसमाभिः परॊ यत्नस तेषाम अन्वेषणे सदा पाण्डवानां मनुष्येन्द्र तस्मिन महति कानने निर्जने मृगसंकीर्णे नानाद्रुमलतावृते लताप्रतान बहुले नानागुल्मसमावृते न च विद्मॊ गता येन पार्थाः सयुर दृढविक्रमाः मार्गमाणाः पदन्यासं तेषु तेषु तथा तथा गिरिकूटेषु तुङ्गेषु नानाजनपदेषु च जनाकीर्णेषु देशेषु खर्वटेषु परेषु च नरेन्द्र बहुशॊ ऽनविष्टा नैव विद्मश च पाण्डवान अत्यन्तभावं नष्टास ते भद्रं तुभ्यं नरर्षभ वर्त्मान्य अन्विष्यमाणास तु रथानां रथसत्तम कं चित कालं मनुष्येन्द्र सूतानाम अनुगा वयम मृगयित्वा यथान्यायं विदितार्थाः सम तत्त्वतः पराप्ता दवारवतीं सूता ऋते पार्थैः परंतप न तत्र पाण्डवा राजन नापि कृष्णा पतिव्रता सर्वथा विप्रनष्टास ते नमस ते भरतर्षभ न हि विद्मॊ गतिं तेषां वासं वापि महात्मनाम पाण्डवानां परवृत्तिं वा विद्मः कर्मापि वा कृतम स नः शाधि मनुष्येन्द्र अत ऊर्ध्वं विशां पते अन्वेषणे पाण्डवानां भूयः किं करवामहे इमां च नः परियाम ईक्ष वाचं भद्रवतीं शुभाम येन तरिगर्त्ता निकृता बलेन महता नृप सूतेन राज्ञॊ मत्स्यस्य कीचकेन महात्मना स हतः पतितः शेते गन्धर्वैर निशि भारत अदृश्यमानैर दुष्टात्मा सह भरातृभिर अच्युत परियम एतद उपश्रुत्य शत्रूणां तु पराभवम कृतकृत्यश च कौरव्य विधत्स्व यद अनन्तरम [वै] ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा शरुत्वा तेषां वचस तदा चिरम अन्तर मना भूत्वा परत्युवाच सभा सदः सुदुःखा खलु कार्याणां गतिर विज्ञातुम अन्ततः तस्मात सर्वे उदीक्षध्वं कव नु सयुः पाण्डवा गताः अल्पावशिष्टं कालस्य गतभूयिष्ठम अन्ततः तेषाम अज्ञातचर्यायाम अस्मिन वर्षे तरयॊदशे अस्य वर्षस्य शेषं चेद वयतीयुर इह पाण्डवाः निवृत्तसमयास ते हि सत्यव्रतपरायणाः कषरन्त इव नागेन्द्राः सर्व आशीविषॊपमाः दुःखा भवेयुः संरब्धाः कौरवान परति ते धरुवम अर्वाक कालस्य विज्ञाताः कृच्छ्ररूपधराः पुनः परविशेयुर जितक्रॊधास तावद एव पुनर वनम तस्मात कषिप्रं बुभुत्सध्वं यथा नॊ ऽतयन्तम अव्ययम राज्यं निर्द्वन्द्वम अव्यग्रं निःसपत्नं चिरं भवेत अथाब्रवीत ततः कर्णः कषिप्रं गच्छन्तु भारत अन्ये धूर्ततरा दक्षा निभृताः साधुकारिणः चरन्तु देशान संवीताः सफीताञ जनपदाकुलान तत्र गॊष्ठीष्व अथान्यासु सिद्धप्रव्रजितेषु च परिचारेषु तीर्थेषु विविधेष्व आकरेषु च विज्ञातव्या मनुष्यैस तैस तर्कया सुविनीतया विविधैस तत्परैः सम्यक तज्ज्ञैर निपुण संवृतैः अन्वेष्टव्याश च निपुणं पाण्डवाश छन्नवासिनः नदी कुञ्जेषु तीर्थेषु गरामेषु नगरेषु च आश्रमेषु च रम्येषु पर्वतेषु गुहासु च अथाग्रजानन्तरजः पापभावानुरागिणम जयेष्ठं दुःशासनस तत्र भराता भरातरम अब्रवीत एतच च कर्णॊ यत पराह सर्वम ईक्षामहे तथा यथॊद्दिष्टं चराः सर्वे मृगयन्तु ततस ततः एते चान्ये च भूयांसॊ देशाद देशं यथाविधि न तु तेषां गतिर वासः परवृत्तिश चॊपलभ्यते अत्याहितं वा गूढास ते पारं वॊर्मिमतॊ गताः वयालैर वापि महारण्ये भक्षिताः शूरमानिनः अथ वा विषमं पराप्य विनष्टाः शाश्वतीः समाः तस्मान मानसम अव्यग्रं कृत्वा तवं कुरुनन्दन कुरु कार्यं यथॊत्साहं मन्यसे यन नराधिप [वै] अथाब्रवीन महावीर्यॊ दरॊणस तत्त्वार्थ दर्शिवान न तादृशा विनश्यन्ति नापि यान्ति पराभवम शूराश च कृतविद्याश च बुद्धिमन्तॊ जितेन्द्रियाः धर्मज्ञाश च कृतज्ञाश च धर्मराजम अनुव्रताः नीतिधर्मार्थतत्त्वज्ञं पितृवच च समाहितम धर्मे सथितं सत्यधृतिं जयेष्ठं जयेष्ठापचायिनम अनुव्रता महात्मानं भरातरं भरातरॊ नृप अजातशत्रुं हरीमन्तं तं च भरातॄन अनुव्रतम तेषां तथाविधेयानां निभृतानां महात्मनाम किमर्थं नीतिमान पार्थः शरेयॊ नैषां करिष्यति तस्माद यत्नात परतीक्षन्ते कालस्यॊदयम आगतम न हि ते नाशम ऋच्छेयुर इति पश्याम्य अहं धिया सांप्रतं चैव यत कार्यं तच च कषिप्रम अकालिकम करियतां साधु संचिन्त्य वासश चैषां परचिन्त्यताम यथावत पाण्डुपुत्राणां सर्वार्थेषु धृतात्मनाम दुर्ज्ञेयाः खलु शूरास ते अपापास तपसा वृताः शुद्धात्मा गुणवान पार्थः सत्यवान नीतिमाञ शुचिः तेजॊराशिर असंख्येयॊ गृह्णीयाद अपि चक्षुर ई विज्ञाय करियतां तस्माद भूयश च मृगयामहे बराह्मणैश चारकैः सिद्धैर ये चान्ये तद्विदॊ जनाः [वै] ततः शांतनवॊ भीष्मॊ भरतानां पितामहः शरुतवान देशकालज्ञस तत्त्वज्ञः सर्वधर्मवित आचार्य वाक्यॊपरमे तद वाक्यम अभिसंदधत हितार्थं स उवाचेमां भारतीं भारतान परति युधिष्ठिरे समासक्तां धर्मज्ञे धर्मसंश्रिताम असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सदा भीष्मः समवदत तत्र गिरं साधुभिर अर्चिताम यथैष बराह्मणः पराह दरॊणः सर्वार्थवत्त्व वित सर्वलक्षणसंपन्ना नाशं नार्हन्ति पाण्डवाः शरुतवृत्तॊपसंपन्ना साधुव्रतसमन्विताः वृद्धानुशासने मग्नाः सत्यव्रतपरायणाः समयं समयज्ञास ते पालयन्तः शुचिव्रताः नावसीदितुम अर्हन्ति उद्वहन्तः सतां धुरम धर्मतश चैव गुप्तास ते सववीर्येण च पाण्डवाः न नाशम अधिगच्छेयुर इति मे धीयते मतिः तत्र बुद्धिं परणेष्यामि पाण्डवान परति भारत न तु नीतिः सुनीतस्य शक्यते ऽनवेषितुं परैः यत तु शक्यम इहास्माभिस तान वै संचिन्त्य पाण्डवान बुद्ध्या परवक्तुं न दरॊहात परवक्ष्यामि निबॊध तत सा तव इयं साधु वक्तव्या न तव अनीतः कथं चन वृद्धानुशासने तात तिष्ठतः सत्यशीलिनः अवश्यं तव इह धीरेण सतां मध्ये विवक्षता यथामतिविवक्तव्यं सर्वशॊ धर्मलिप्सया तत्र नाहं तथा मन्ये यथायम इतरॊ जनः पुरे जनपदे वापि यत्र राजा युधिष्ठिरः नासूयकॊ न चापीर्षुर नातिवादी न मत्सरी भविष्यति जनस तत्र सवं सवं धर्मम अनुव्रतः बरह्मघॊषाश च भूयांसः पूर्णाहुत्यस तथैव च करतवश च भविष्यन्ति भूयांसॊ भूरिदक्षिणाः सदा च तत्र पर्जन्यः सम्यग वर्षी न संशयः संपन्नसस्या च मही निरीतीका भविष्यति रसवन्ति च धान्यानि गुणवन्ति फलानि च गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती वायुश च सुखसंस्पर्शॊ निस्प्रतीपं च दर्शनम भयं नाभ्याविशेत तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः गावश च बहुलास तत्र न कृशा न च दुर्दुहाः पयांसि दधि सर्पींषि रसवन्ति हितानि च गुणवन्ति च पानानि भॊज्यानि रसवन्ति च तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः रसाः सपर्शाश च गन्धाश च शब्दाश चापि गुणान्विताः दृश्यानि च परसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः सवैर सवैर गुणैः सुसंयुक्तास तस्मिन वर्षे तरयॊदशे देशे तस्मिन भविष्यन्ति तात पाण्डव संयुते संप्रीतिमाञ जनस तत्र संतुष्टः शुचिर अव्ययः देवतातिथिपूजासु सर्वभूतानुरागवान इष्टदानॊ महॊत्साहः शश्वद धर्मपरायणः अशुभ दविच छुभप्रेप्सुर नित्ययज्ञः शुभव्रतः भविष्यति जनस तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः तयक्तवाक्यानृतस तात शुभकल्याण मङ्गलः शुभार्थेप्षुः शुभमतिर यत्र राजा युधिष्ठिरः भविष्यति जनस तत्र नित्यं चेष्ट परियव्रतः धर्मात्मा स तदादृश्यः सॊ ऽपि तात दविजातिभिः किं पुनः पराकृतैः पार्थः शक्यॊ विज्ञातुम अन्ततः यस्मिन सत्यं धृतिर दानं परा शान्तिर धरुवा कषमा हरीः शरीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यम अथार्जवम तस्मात तत्र निवासं तु छन्नं सत्रेण धीमतः गतिं वा परमां तस्य नॊत्सहे वक्तुम अन्यथा एवम एतत तु संचिन्त्य यत्कृतं मन्यसे हितम तत कषिप्रं कुरु कौरव्य यद्य एवं शरद्दधासि मे [वै] ततः शारद्वतॊ वाक्यम इत्य उवाच कृपस तदा युक्तं पराप्तं च वृद्धेन पाण्डवान परति भाषितम धर्मार्थसहितं शलक्ष्णं तत्त्वतश च स हेतुमत तत्रानुरूपं भीष्मेण ममाप्य अत्र गिरं शृणु तेषां चैव गतिस तीर्थैर वासश चैषां परचिन्त्यताम नीतिर विधीयतां चापि सांप्रतं या हिता भवेत नावज्ञेयॊ रिपुस तात पराकृतॊ ऽपि बुभूषता किं पुनः पाण्डवास तात सर्वास्त्रकुशला रणे तस्मात सत्रं परविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु गूढभावेषु छन्नेषु काले चॊदयम आगते सवराष्ट्र परराष्ट्रेषु जञातव्यं बलम आत्मनः उदये पाण्डवानां च पराप्ते काले न संशयः निवृत्तसमयाः पार्था महात्मानॊ महाबलाः महॊत्साहा भविष्यन्ति पाण्डवा हय अति तेजसः तस्माद बलं च कॊशं च नीतिश चापि विधीयताम यथाकालॊदये पराप्ते सम्यक तैः संदधामहे तात मन्यामि तत सर्वं बुध्यस्व बलम आत्मनः नियतं सर्वमित्रेषु बलवत्स्व अबलेषु च उच्चावचं बलं जञात्वा मध्यस्थं चापि भारत परहृष्टम अप्रहृष्टं च संदधाम तथा परैः साम्ना भेदेन दानेन दण्डेन बलिकर्मणा नयायेनानम्य च परान बलाच चानम्य दुर्बलान सान्त्वयित्वा च मित्राणि बलं चाभाष्यतां सुखम सकॊश बलसंवृद्धः सम्यक सिद्धिम अवाप्स्यसि यॊत्स्यसे चापि बलिभिर अरिभिः परत्युपस्थितैः अन्यैस तवं पाण्डवैर वापि हीनस्वबलवाहनैः एवं सर्वं विनिश्चित्य वयवसायं सवधर्मतः यथाकालं मनुष्येन्द्र चिरं सुखम अवाप्स्यसि [वै] अथ राजा तरिगर्तानां सुशर्मा रथयूथपः पराप्तकालम इदं वाक्यम उचाव तवरितॊ भृशम असकृन निकृतः पूर्वं मत्स्यैः साल्वेयकैः सह सूतेन चैव मत्स्यस्य कीचकेन पुनः पुनः बाधितॊ बन्धुभिः सार्धं बलाद बलवता विभॊ स कर्णम अभ्युदीक्ष्याथ दुर्यॊधनम अभाषत असकृन मत्स्यराज्ञा मे राष्ट्रं बाधितम ओजसा परणेता कीचकश चास्य बलवान अभवत पुरा करूरॊ ऽमर्षी स दुष्टात्मा भुवि परख्यातविक्रमः निहतस तत्र गन्धर्वैः पापकर्मा नृशंसवान तस्मिंश च निहते राजन हीनदर्पॊ निराश्रयः भविष्यति निरुत्साहॊ विराट इति मे मतिः तत्र यात्रा मम मता यदि ते रॊचते ऽनघ कौरवाणां च सर्वेषां कर्णस्य च महात्मनः एतत पराप्तम अहं मन्ये कार्यम आत्ययिकं हितम राष्ट्रं तस्याभियात्व आशु बहु धान्यसमाकुलम आददामॊ ऽसय रत्नानि विविधानि वसूनि च गरामान राष्ट्राणि वा तस्य हरिष्यामॊ विभागशः अथ वा गॊसहस्राणि बहूनि च शुभानि च विविधानि हरिष्यामः परतिपीड्य पुरं बलात कौरवैः सह संगम्य तरिगर्तैश च विशां पते गास तस्यापहरामाशु सह सर्वैः सुसंहताः संधिं वा तेन कृत्वा तु निबध्नीमॊ ऽसय पौरुषम हत्वा चास्य चमूं कृत्स्नां वशम अन्वानयामहे तं वशे नयायतः कृत्वा सुखं वत्स्यामहे वयम भवतॊ बलवृद्धिश च भविष्यति न संशयः तच छरुत्वा वचनं तस्य कर्णॊ राजानम अब्रवीत सूक्तं सुशर्मणा वाक्यं पराप्तकालं हितं च नः तस्मात कषिप्रं विनिर्यामॊ यॊजयित्वा वरूथिनीम विभज्य चाप्य अनीकानि यथा वा मन्यसे ऽनघ परज्ञावान कुरुवृद्धॊ ऽयं सर्वेषां नः पितामहः आचार्यश च तथा दरॊणः कृपः शारद्वतस तथा मन्यन्ते ते यथा सर्वे तथा यात्रा विधीयताम संमन्त्र्य चाशु गच्छामः साधनार्थं महीपतेः किं च नः पाण्डवैः कार्यं हीनार्थबलपौरुषैः अत्यर्थं वा परनष्टास ते पराप्ता वापि यमक्षयम यामॊ राजन्न अनुद्विग्ना विराट विषयं वयम आदास्यामॊ हि गास तस्य विविधानि वसूमि च ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा वाक्यम आदाय तस्य तत वैकर्तनस्य कर्णस्य कषिप्रम आज्ञापयत सवयम शासने नित्यसंयुक्तं दुःशासनम अनन्तरम सह वृद्धैस तु संमन्त्र्य कषिप्रं यॊजय वाहिनीम यथॊद्देशं च गच्छामः सहिताः सर्वकौरवैः सुशर्मा तु यथॊद्दिष्टं देशं यातु महारथः तरिगर्तैः सहितॊ राजा समग्रबलवाहनः पराग एव हि सुसंवीतॊ मत्स्यस्य विषयं परति जघन्यतॊ वयं तत्र यास्यामॊ दिवसान्तरम विषयं मत्स्यराजस्य सुसमृद्धं सुसंहताः ते यात्वा सहसा तत्र विराटनगरं परति कषिप्रं गॊपान समासाद्य गृह्णन्तु विपुलं धनम गवां शतसहस्राणि शरीमन्ति गुणवन्ति च वयम अपि निगृह्णीमॊ दविधाकृत्वा वरूथिनीम स सम गत्वा यथॊद्दिष्टां दिशं वह्नेर महीपतिः आदत्त गाः सुशर्माथ घर्मपक्षस्य सप्तमीम अपरं दिवसं सर्वे राजन संभूय कौरवाः अष्टम्यां तान्य अगृह्णन्त गॊकुलानि सहस्रशः [वै] ततस तेषां महाराज तत्रैवामित तेजसाम छद्म लिङ्गप्रविष्टानां पाण्डवानां महात्मनाम वयतीतः समयः सम्यग वसतां वै पुरॊत्तमे कुर्वतां तस्य कर्माणि विराटस्य महीपतेः ततस तरयॊदशस्यान्ते तस्य वर्षस्य भारत सुशर्मणा गृहीतं तु गॊधनं तरसा बहु ततॊ जवेन महता गॊपाः पुरम अथाव्रजत अपश्यन मत्स्यराजं च रथात परस्कन्द्य कुण्डली शूरैः परिवृतं यॊधैः कुण्डलाङ्गद धारिभिः सद्भिश च मन्त्रिभिः सार्धं पाण्डवैश च नरर्षभैः तं सभायां महाराजम आसीनं राष्ट्रवर्धनम सॊ ऽबरवीद उपसंगम्य विराटं परणतस तदा अस्मान युधि विनिर्जित्य परिभूय स बान्धवान गवां शतसहस्राणि तरिगर्ताः कालयन्ति ते तान परीप्स मनुष्येन्द्र मा नेशुः पशवस तव तच छरुत्वा नृपतिः सेनां मत्स्यानां समयॊजयत रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम राजानॊ राजपुत्राश च तनुत्राण्य अत्र भेजिरे भानुमन्ति विचित्राणि सूपसेव्यानि भागशः सवज्रायस गर्भं तु कवचं तप्तकाञ्चनम विराटस्य परियॊ भराता शतानीकॊ ऽभयहारयत सर्वपार सवं वर्म कल्याण पटलं दृढम शतानीकाद अवरजॊ मदिराश्वॊ ऽभयहारयत शतसूर्यं शतावर्तं शतबिन्दु शताक्षिमत अभेद्यकल्पं मत्स्यानां राजा कवचम आहरत उत्सेधे यस्य पद्मानि शतं सौगन्धिकानि च सुवर्णपृष्ठं सूर्याभं सूर्यदत्ताभ्यहारयत दृढम आयस गर्भं तु शवेतं वर्म शताक्षिमत विराटस्य सुतॊ जयेष्ठॊ वीरः शङ्खॊ ऽभयहारयत शतशश च तनुत्राणि यथा सवानि महारथाः यॊत्स्यमानाभ्यनह्यन्त देवरूपाः परहारिणः सूपस्करेषु शुभ्रेषु महत्सु च महारथाः पृथक काञ्चनसंनाहान रथेष्व अश्वान अयॊजयन सूर्यचन्द्र परतीकाशॊ रथे दिव्ये हिरण्मयः महानुभावॊ मत्स्यस्य धवज उच्छिश्रिये तदा अथान्यान विविधाकारान धवजान हेमविभूषितान यथा सवं कषत्रियाः शूरा रथेषु समयॊजयन अथ मत्स्यॊ ऽबरवीद राजा शतानीकं जघन्यजम कङ्कबल्लव गॊपाला दाम गरन्थिश च वीर्यवान युध्येयुर इति मे बुद्धिर वर्तते नात्र संशयः एतेषाम अपि दीयन्तां रथा धवजपताकिनः कवचानि विचित्राणि दृढानि च मृदूनि च परतिमुञ्चन्तु गॊत्रेषु दीयन्ताम आयुधानि च वीराङ्गरूपाः पुरुषा नागराजकरॊपमाः नेमे जातु न युध्येरन्न इति मे धीयते मतिः एतच छरुत्वा तु नृपतेर वाक्यं तवरितमानसः शतानीकस तु पार्थेभ्यॊ रथान राजन समादिशत सहदेवाय राज्ञे च भीमाय नकुलाय च तान परहृष्टास ततः सूता राजभक्तिपुरस्कृताः निर्दिष्टान नरदेवेन रथाञ शीघ्रम अयॊजयन कवचानि विचित्राणि दृढानि च मृदूनि च विराटः परादिशद यानि तेषाम अक्लिष्टकर्मणाम तान्य आमुच्य शरीरेषु दंशितास ते परंतपाः तरस्विनश छिन्नरूपाः सर्वे युद्धविशारदाः विराटम अन्वयुः पश्चात सहिताः कुरुपुंगवाः चत्वारॊ भरातरः शूराः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः भीमाश च मत्तमातङ्गाः परभिन्नकरटा मुखाः कषरन्त इव जीमूताः सुदन्ताः षष्टिहायनाः सवारूढा युद्धकुशलैः शिक्षितैर हस्तिसादिभिः राजानम अन्वयुः पश्चाच चलन्त इव पर्वताः विशारदानां वश्यानां हृष्टानां चानुयायिनाम अष्टौ रथसरःस्राणि दशनागशतानि च पष्टिश चाश्वसहस्राणि मत्स्यानाम अभिनिर्ययुः तद अनीकं विराटस्य शुशुभे भरतर्शभ संप्रयातं महाराज निनीषन्तं गवां पदम तद बलाग्र्यं विराटस्य संप्रस्थितम अशॊभत दृढायुध जनाकीर्णं जगाश्वरथसंकुलम [वै] निर्याय नगराच छूरा वयूढानीकाः परहारिणः तरिगर्तान अस्पृशन मत्स्याः सूर्ये परिणते सति ते तरिगर्ताश च मत्स्याश च संरब्धा युद्धदुर्मदाः अन्यॊन्यम अभिगर्जन्तॊ गॊषु गृद्धा महाबलाः भीमाश च मत्तमातङ्गास तॊमराङ्कुशचॊदिताः गरामणीयैः समारूढाः कुशलैर हस्तिसादिभिः तेषां समागमॊ घॊरस तुमुलॊ लॊमहर्षणः देवासुरसमॊ राजन्न आसीत सूर्येविलम्बति उदतिष्ठद रजॊ भौमं न परज्ञायत किं चन पक्षिणश चापतन भूमौ सैन्येन रजसावृताः इषुभिर वयतिसंयद्भिर आदित्यॊ ऽनतरधीयत खद्यॊतैर इव संयुक्तम अन्तरिक्षं वयराजत रुक्मपृष्ठानि चापानि वयतिषक्तानि धन्विनाम पततां लॊकवीराणां सव्यदक्षिणम अस्यताम रथा रथैः समाजग्मुः पादातैश च पदातयः सादिभिः सादिनश चैव गजैश चापि महागजाः असिभिः पट्टिशैः परासैः शक्तिभिस तॊमरैर अपि संरब्धाः समरे राजन निजघ्नुर इतरेतरम निघ्नन्तः समरे ऽनयॊन्यं शूराः परिघबाहवः न शेकुर अभिसंरब्धाः शूरान कर्तुं पराङ्मुखान कॢप्तॊत्तरौष्ठं सुनसं कॢप्त केशम अलं कृतम अदृश्यत शिरश छिन्नं रजॊध्वस्तं सकुण्डलम अदृश्यंस तत्र गात्राणि शरैश छिन्नानि भागशः शालस्कन्धनिकाशानि कषत्रियाणां महामृधे नागभॊगनिकाशैश च बाहुभिश चन्दनॊक्षितैः आकीर्णा वसुधा तत्र शिरॊ भिश च सकुण्डलैः उपशाम्यद रजॊ भौमं रुधिरेण परसर्पता कश्मलं पराविशद घॊरं निर्मर्यादम अवर्तत शतानीकः शतं हत्वा विशालाक्षश चतुःशतम परविष्टौ महतीं सेनां तरिगर्तानां महारथौ आर्च्छेतां बहु संरब्धौ केशाकेशि नखानखि लक्षयित्वा तरिगर्तानां तौ परविष्टौ रथव्रजम जग्मतुः सूर्यदत्तश च मदिराश्वश च पृष्ठतः विराटस तत्र संग्रामे हत्वा पञ्चशतान रथान हयानां च शतान्य अत्र हत्वा पञ्च महारथान चरन स विविधान मार्गान रथेषु रथयूथपः तरिगर्तानां सुशर्माणम आर्च्छद रुक्मरथं रणे तौ वयावहरतां तत्र महात्मानौ महाबलौ अन्यॊन्यम अभिगर्जन्तौ गॊष्ठे गॊवृषभाव इव ततॊ रथाभ्यां रथिनौ वयतियाय समन्ततः शरान वयसृजतां शीघ्रं तॊयधारा घनाव इव अन्यॊन्यं चातिसंरब्धौ विचेरतुर अमर्षणौ कृतास्त्रौ निशितैर बाणैर असि शक्तिगदा भृतौ ततॊ राजा सुशर्माणं विव्याध दशभिः शरैः पञ्चभिः पञ्चभिश चास्य विव्याध चतुरॊ हयान तथैव मत्स्यराजानं सुशर्मा युद्धदुर्मदः पञ्चाशता शितैर बाणैर विव्याध परमास्त्र वित ततः सैन्यं समावृत्य मत्स्यराजसुशर्मणॊः नाभ्यजानंस तदान्यॊन्यं परदॊषे रजसावृते [वै] तमसाभिप्लुते लॊके रजसा चैव भारत वयतिष्ठन वै मुहूर्तं तु वयूढानीकाः परहारिणः ततॊ ऽनधकारं परणुदन्न उदतिष्ठत चन्द्रमाः कुर्वाणॊ विमलां रात्रिं नन्दयन कषत्रियान युधि ततः परकाशम आसाद्य पुनर युद्धम अवर्तत घॊररूपं ततस ते सम नावेक्षन्त परस्परम ततः सुशर्मा तरैगर्तः सह भरात्रा यवीयसा अभ्यद्रवन मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः ततॊ रथाभ्यां परस्कन्द्य भरातरौ कषत्रिय रषभौ गदापाणी सुसंरब्धौ समभ्यद्रवतां हयान तथैव तेषां तु बलानि तानि; करुद्धान्य अथान्यॊन्यम अभिद्रवन्ति गदासिखड्गैश च परश्वधैश च; परासैश च तीक्ष्णाग्रसुपीतधारैः बलं तु मत्स्यस्य बलेन राजा; सर्वं तरिगर्ताधिपतिः सुशर्मा परमथ्य जित्वा च परसह्य मत्स्यं; विराटम ओजस्विनम अभ्यधावत तौ निहत्य पृथग धुर्याव उभौ च पार्ष्णिसारथी विरथं मत्स्यराजानं जीवग्राहम अगृह्णताम तम उन्मथ्य सुशर्मा तु रुदतीं वधुकाम इव सयन्दनं सवं समारॊप्य परययौ शीघ्रवाहनः तस्मिन गृहीते विरथे विराटे बलवत्तरे पराद्रवन्त भयान मत्स्यास तरिगर्तैर अर्दिता भृशम तेषु संत्रास्यमानेषु कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः अभ्यभाषन महाबाहुं भीमसेनम अरिंदमम मत्स्यराजः परामृष्टस तरिगर्तेन सुशर्मणा तं मॊक्षय महाबाहॊ न गच्छेद दविषतां वशम उषिताः समः सुखं सर्वे सर्वकामैः सुपूजिताः भीमसेन तवया कार्या तस्य वासस्य निष्कृतिः [भीमस] अहम एनं परित्रास्ये शासनात तव पार्थिव पश्य मे सुमहत कर्म युध्यतः सह शत्रुभिः सवबाहुबलम आश्रित्य तिष्ठ तवं भरातृभिः सह एकान्तम आश्रितॊ राजन पश्य मे ऽदय पराक्रमम सुस्कन्धॊ ऽयं महावृक्षॊ गदा रूप इव सथितः एनम एव समारुज्य दरावयिष्यामि शात्रवान [वै] तं मत्तम इव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम अब्रवीद भरातरं वीरं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः मा भीम साहसं कार्षीस तिष्ठत्व एष वनस्पतिः मा तवा वृक्षेण कर्माणि कुर्वाणम अति मानुषम जनाः समवबुध्येरन भीमॊ ऽयम इति भारत अन्यद एवायुधं किं चित परतिपद्यस्व मानुषम चापं वा यदि वा शक्तिं निस्त्रिंशं वा परश्वधम यद एव मानुषं भीम भवेद अन्यैर अलक्षितम तद एवायुधम आदाय मॊक्षयाशु महीपतिम यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महाबलौ वयूहतः समरे तात मत्स्यराजं परीप्सतः ततः समस्तास ते सर्वे तुरगान अभ्यचॊदयन दिव्यम अस्त्रं विकुर्वाणास तरिगर्तान परत्यमर्षणाः तान निवृत्तरथान दृष्ट्वा पाण्डवान सा महाचमूः वैराटी परमक्रुद्धा युयुधे परमाद्भुतम सहस्रं नयवधीत तत्र कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः भीमः सप्तशतान यॊधान परलॊकम अदर्शयत नकुलश चापि सप्तैव शतानि पराहिणॊच छरैः शतानि तरीणि शूराणां सहदेवः परतापवान युधिष्ठिर समादिष्टॊ निजघ्ने पुरुषर्षभः भित्त्वा तां महतींसेनां तरिगर्तानां नरर्षभ ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा तवरमाणॊ महारथः अभिद्रुत्य सुषर्माणं शरैर अभ्यतुदद भृशम सुशर्मापि सुसंक्रुद्धस तवरमाणॊ युधिष्ठिरम अविध्यन नवभिर बाणैश चतुर्भिश चतुरॊ हयान ततॊ राजन्न आशु कारी कुन्तीपुत्रॊ वृकॊदरः समासाद्य सुशर्माणम अश्वान अस्य वयपॊथयत पृष्ठगॊपौ च तस्याथ हत्वा परमसायकैः अथास्य सारथिं करुद्धॊ रथॊपस्थाद अपाहरत चक्ररक्षश च शूरश च शॊणाश्वॊ नाम विश्रुतः स भयाद दवैरथं दृष्ट्वा तरैगर्तं पराजहत तदा ततॊ विराटः परस्कन्द्य रथाद अथ सुशर्मणः गदाम अस्य परामृश्य तम एवाजघ्निवान बली स चचार गदापाणिर वृद्धॊ ऽपि तरुणॊ यथा भीमस तु भीमसंकाशॊ रथात परस्कन्द्य कुण्डली तरिगर्तराजम आदत्त सिंहक्शुद्र मृगं यथा तस्मिन गृहीते विरथे तरिगर्तानां महारथे अभज्यत बलं सर्वं तरैगर्तं तद्भयातुरम निवर्त्य गास ततः सर्वाः पाण्डुपुत्रा महाबलाः अवजित्य सुशर्माणं धनं चादाय सर्वशः सवबाहुबलसंपन्ना हरीनिषेधा यतव्रताः संग्रामशिरसॊ मध्ये तां रात्रिं सुखिनॊ ऽवसन ततॊ विराटः कौन्तेयान अति मानुषविक्रमान अर्चयाम आस वित्तेन मानेन च महारथान [विराट] यथैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तथा कार्यं कुरुत तैः सर्वे यथाकामं यथासुखम ददान्य अलं कृताः कन्या वसूनि विविधानि च मनसश चाप्य अभिप्रेतं यद वः शत्रुनिबर्हणाः युष्माकं विक्रमाद अद्य मुक्तॊ ऽहं सवस्तिमान इह तस्माद भवन्तॊ मत्स्यानाम ईश्वराः सर्व एव हि [वै] तथाभिवादिनं मत्स्यं कौरवेयाः पृथक पृथक ऊचुः पराञ्जलयः सर्वे युधिष्ठिरपुरॊगमाः परतिनन्दाम ते वाक्यं सर्वं चैव विशां पते एतेनैव परतीताः समॊ यत तवं मुक्तॊ ऽदय शत्रुभिः अथाब्रवीत परीतमना मत्स्यराजॊ युधिष्ठिरम पुनर एव महाबाहुर विराटॊ राजसत्तमः एहि तवाम अभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजॊ ऽसतु नॊ भवान मनसश चाप्य अभिप्रेतं यत ते शत्रुनिबर्हण तत ते ऽहं संप्रदास्यामि सर्वम अर्हति नॊ भवान रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्तम अथापि वा वैयाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमॊ ऽसतु ते तवत्कृते हय अद्य पश्यामि राज्यम आत्मानम एव च यतश च जातः संरम्भः स च शत्रुर वशंगतः ततॊ युधिष्ठिरॊ मत्स्यं पुनर एवाभ्यभाषत परतिनन्दामि ते वाक्यं मनॊ जञं मत्स्यभाषसे आनृशंस्य परॊ नित्यं सुसुखः सततं भव गच्छन्तु दूतास तवरितं नगरं तव पार्थिव सुहृदां परियम आख्यातुं घॊषयन्तु च ते जयम ततस तद वचनान मत्स्यॊ दूतान राजा समादिशत आचक्षध्वं पुरं गत्वा संग्रामे विजयं मम कुमाराः समलं कृत्यपर्यागच्छन्तु मे पुरात वादित्राणि च सर्वाणि गणिकाश च सवलं कृताः ते गत्वा केवलां रात्रिम अथ सूर्यॊदयं परति विराटस्य पुराभ्याशे दूता जयम अघॊषयन [वै] याते तरिगर्तं मत्स्ये तु पशूंस तान सवान परीप्सति दुर्यॊधनः सहामात्यॊ विराटम उपयाद अथ भीष्मॊ दरॊणश च कर्णश च कृपश च परमास्त्र वित दरौणिश च सौबलश चैव तथा दुःक्शासनः परभुः विविंशतिर विकर्णश च चित्रसेनश च वीर्यवान दुर्मुखॊ दुःसहश चैव ये चैवान्ये मरा रथाः एते मत्स्यान उपागम्य विराटस्य महीपतेः घॊषान विद्राव्य तरसा गॊधनं जह्रुर ओजसा षष्टिं गवां सहस्राणि कुरवः कालयन्ति ते महता रथवंशेन परिवार्य समन्ततः गॊपालानां तु घॊषेषु हन्यतां तर महारथैः आरावः सुमहान आसीत संप्रहारे भयंकरे गवाध्यक्षस तु संत्रस्तॊ रथम आस्थाय स तवरः जगाम नगरायैव परिक्रॊशंस तदार्तवत स परविश्य पुरं राज्ञॊ नृप वेश्माभ्ययात ततः अवतीर्य रथात तूर्णम आख्यातुं परविवेश ह दृष्ट्वा भूमिंजयं नाम पुत्रं मत्स्यस्य मानिनम तस्मै तत सर्वम आचष्ट राष्ट्रस्य पशुकर्षणम षष्टिं गवां सहस्राणि कुरवः कालयन्ति ते तद विजेतुं समुत्तिष्ठ गॊधनं राष्ट्रवर्धनम राजपुत्र हितप्रेप्सुः कषिप्रं निर्याहि वै सवयम तवां हि मत्स्यॊ महीपालः शून्यपालम इहाकरॊत तवया परिषदॊ मध्ये शलाघते स नराधिपः पुत्रॊ ममानुरूपश च शूरश चेति कुलॊद्वहः इष्वस्त्रे निपुणॊ यॊधः सदा वीरश च मे सुतः तस्य तत सत्यम एवास्तु मनुष्येन्द्रस्य भाषितम आवर्तय कुरूञ जित्वा पशून पशुमतां वर निर्दहैषाम अनीकानि भीमेन शरतेजसा धनुश्च्युतै रुक्मपुङ्खैः शरैः संनतपर्वभिः दविषतां भिन्ध्य अनीकानि गजानाम इव यूथपः पाशॊपधानां जयातन्त्रीं चापदण्डां महास्वनाम शरवर्णां धनुर वीणां शत्रुमध्ये परवादय शवेता रजतसंकाशा रथे युज्यन्तु ते हयाः धवजं च सिंहं सौवर्णम उच्छ्रयन्तु तवाभिभॊः रुक्मपङ्खाः परसन्नाग्रा मुक्ता हस्तवता तवया छादयन्तु शराः सूर्यं राज्ञाम आयुर निरॊधिनः रणे जित्वा कुरून सर्वान वर्ज पाणिर इवासुरान यशॊ महद अवाप्य तवं परविशेदं पुरं पुनः तवं हि राष्ट्रस्य परमा गतिर मत्स्यपतेः सुतः गतिमन्तॊ भवन्त्व अद्य सर्वे विषयवासिनः सत्रीमध्य उक्तस तेनासौ तद वाक्यम अभयंकरम अन्तःपुरे शलाघमान इदं वचनम अब्रवीत [उत्तर] अद्याहम अनुगच्छेयं दृढधन्वा गवां पदम यदि मे सारथिः कश चिद भवेद अश्वेषु कॊविदः तम एव नाधिगच्छामि यॊ मे यन्ता भवेन नरः पश्यध्वं सारधिं कषिप्रं मम युक्तं परयास्यतः अष्टाविंशति रात्रं वा मासं वा नूनम अन्ततः यत तद आसी महद युद्धं तत्र मे सारथिर हतः स लभेयं यदि तव अन्यं हर यानविदं नरम तवरावान अद्य यात्वाहं समुच्छ्रितमहाध्वजम विगाह्य तत्परानीकं गजवाजिर अथाकुलम शस्त्रप्रताप निर्वीर्यान कुरूञ जित्वानये पशून दुर्यॊधनं शांतनवं कर्णं वैकर्तनं कृपम दरॊणं च सह पुत्रेण महेष्वासान समागतान वित्रासयित्वा संग्रामे दानवान इव वज्रभृत अनेनैव मुहूर्तेन पुनः परत्यानये पशून शून्यम आसाद्य कुरवः परयान्त्य आदाय गॊधनम किं नु शक्यं मया कर्तुं यद अहं तत्र नाभवम पश्येयुर अद्य मे वीर्यं कुरवस ते समागताः किं नु पार्थॊ ऽरजुनः साक्षाद अयम अस्मान परबाधते [वै] तस्य तद वचनं सत्रीषु भाषतः सम पुनः पुनः नामर्षयत पाञ्चाली बीभत्सॊः परिकीर्तनम अथैनम उपसंगम्य सत्रीमध्यात सा तपस्विनी वरीडमानेव शनकैर इदं वचनम अब्रवीत यॊ ऽसौ बृहद वारणाभॊ युवा सुप्रिय दर्शनः बृहन्नडेति विख्यातः पार्थस्यासीत स सारथिः धनुष्य अनवरश चासीत तस्य शिष्यॊ महात्मनः दृष्टपूर्वॊ मया वीर चरन्त्या पाण्डवान परति यदा तत पावकॊ दावम अदहत खाण्डवं महत अर्जुनस्य तदानेन संगृहीता हयॊत्तमाः तेन सारथिना पार्थः सर्वभूतानि सर्वशः अजयत खाण्डव परस्थे न हि यन्तास्ति तादृशः येयं कुमारी सुश्रॊणी भगिनी ते यवीयसी अस्याः स वचनं वीरकरिष्यति न संशयः यदि वै सारथिः स सयात कुरून सर्वान असंशयम जित्वा गाश च समादाय धरुवम आगमनं भवेत एवम उक्तः स सैरन्ध्या भगिनीं परत्यभाषत गच्छ तवम अनवद्याङ्गि ताम आनय बृहन्नडाम सा भरात्रा परेषिता शीघ्रम अगच्छन नर्तना गृहम यत्रास्ते स महाबाहुश छन्नः सत्रेण पाण्डवः [वै] स तां दृष्ट्वा विशालाक्षीं राजपुत्रीं सखीं सखा परहसन्न अब्रवीद राजन कुत्रागमनम इत्य उत तम अब्रवीद राजपुत्री समुपेत्य नरर्षभम परणयं भावयन्ती सम सखीमध्य इदं वचः गावॊ राष्ट्रस्य कुरुभिः काल्यन्ते नॊ बृहन्नडे तान विजेतुं मम भराता परयास्यति धनुर्धरः नचिरं च हतस तस्य संग्रामे रथसारथिः तेन नास्ति समः सूतॊ यॊ ऽसय सारथ्यम आचरेत तस्मै परयतमानाय सारथ्यर्थं बृहन्नडे आचचक्षे हयज्ञाने सैरन्ध्री कौशलं तव सा सारथ्यं मम भरातुः कुरु साधु बृहन्नडे पुरा दूरतरं गावॊ हरियन्ते कुरुभिर हि नः अथैतद वचनं मे ऽदय नियुक्ता न करिष्यसि परणयाद उच्यमाना तवं परित्यक्ष्यामि जीवितम एवम उक्तस तु सुश्रॊण्या तया सख्या परंतपः जगाम राजपुत्रस्य सकाशम अमितौजसः तं सा वरजन्तं तवरितं परभिन्नम इव कुञ्जरम अन्वगच्छद विशालाक्षी शिशुर गजवधूर इव दूराद एव तु तं परेक्ष्य राजपुत्राभ्यभाषत तवया सारथिना पार्थः खाण्डवे ऽगनिम अतर्पयत पृथिवीम अजयत कृत्स्नां कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः सैरन्ध्री तवां समाचष्ट सा हि जानाति पाण्डवान संयच्छ मामकान अश्वांस तथैव तवं बृहन्नडा कुरुभिर यॊत्स्यमानस्य गॊधनानि परीप्सतः अर्जुनस्य किलासीस तवं सारथिर दयितः पुरा तवयाजयत सहायेन पृथिवीं पाण्डवर्षभः एवम उक्ता परत्युवाच राजपुत्रं बृहन्नडा का शक्तिर मम सारथ्यं कर्तुं संग्राममूर्धनि गीतं वा यदि वा नृत्तं वादित्रं वा पृथग्विधम तत करिष्यामि भद्रं ते सारथ्यं तु कुतॊ मयि [उत्तर] बृहन्नडे गायनॊ वा नर्तनॊ वा पुनर भव कषिप्रं मे रथम आस्थाय निगृह्णीष्व हयॊत्तमान [वै] स तत्र नर्म संयुक्तम अकरॊत पाण्डवॊ बहु उत्तरायाः परमुखतः सर्वं जानन्न अरिंदम ऊर्ध्वम उत्क्षिप्य कवचं शरीरे परत्यमुञ्चत कुमार्यस तत्र तं दृष्ट्वा पराहसन पृथुलॊचनाः स तु दृष्ट्वा विमुह्यन्तं सवयम एवॊत्तरस ततः कवचेन महार्हेण समनह्यद बृहन्नडाम स बिभ्रत कवचं चाग्र्यं सवयम अप्य अंशुमत परभम धवजं च सिंहम उच्छ्रित्य सारथ्ये समकल्पयत धनूंषि च महार्हाणि बाणांश च रुचिरान बहून आदाय परययौ वीरः स बृहन्नड सारथिः अथॊत्तरा च कन्याश च सख्यस ताम अब्रुवंस तदा बृहन्नडे आनयेथा वासांसि रुचिराणि नः पाञ्चालि कार्यं सूक्ष्माणि चित्राणि विविधानि च विजित्य संग्रामगतान भीष्मद्रॊणमुखान कुरून अथ ता बरुवतीः कन्याः सहिताः पाण्डुनन्दनः परत्युवाच हसन पार्थॊ मेघदुन्दुभि निःस्वनः यद्य उत्तरॊ ऽयं संग्रामे विजेष्यति महारथान अथाहरिष्ये वासांसि दिव्यानि रुचिराणि च एवम उक्त्वा तु बीभत्सुस ततः पराचॊदयद धयान कुरून अभिमुखाञ शूरॊ नाना धवजपताकिनः [वै] स राजधान्या निर्याय वैराटिः पृथिवीं जयः परयाहीत्य अब्रवीत सूतं यत्र ते कुरवॊ गताः समवेतान कुरून यावज जिगीशून अवजित्य वै गाश चैषां कषिप्रम आदाय पुनर आयामि सवं पुरम ततस तांश चॊदयाम आस सदश्वान पाण्डुनन्दनः ते हया नरसिंहेन चॊदिता वातरंहसः आलिखन्त इवाकाशम ऊहुः काञ्चनमालिनः नातिदूरम अथॊ यात्वा मत्स्यपुत्र धनंजयौ अवेक्षेताम अमित्रघ्नौ कुरूणां बलिनां बलम शमशानम अभितॊ गत्वा आससाद कुरून अथ तद अनीकं महत तेषां विबभौ सागरस्वनम सर्पमाणम इवाकाशे वनं बहुल पादपम ददृशे पार्थिवॊ रेणुर जनितस तेन सर्पता दृष्टिप्रणाशॊ भूतानां दिवस्पृश नरसत्तम तद अनीकं महद दृष्ट्वा जगाश्वरथसंकुलम कर्णदुर्यॊधन कृपैर गुप्तं शांतनवेन च दरॊणेन च सपुत्रेण महेष्वासेन धीमता हृष्टरॊमा भयॊद्विग्नः पार्थं वैराटिर अब्रवीत नॊत्सहे कुरुभिर यॊद्धुं रॊमहर्षं हि पश्य मे बहु परवीरम अत्युग्रं देवैर अपि दुरासदम परतियॊद्धुं न शक्ष्यामि कुरुसैन्यम अनन्तकम नाशंसे भारतीं सेनां परवेष्टुं भीमकार्मुकाम रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम दृष्ट्वैव हि परान आजाव आत्मा परव्यथतीव मे यत्र दरॊणश च भीष्मश च कृपः कर्णॊ विविंशतिः अश्वत्थामा विकर्णश च सॊमदत्तॊ ऽथ बाह्लिकः दुर्यॊधनस तथा वीरॊ राजा च रथिनां वरः दयुतिमन्तॊ महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः दृष्ट्वैव हि कुरून एतान वयूढानीकान परहारिणः हृषितानि च रॊमाणी कश्मलं चागतं मम [वै] अवियातॊ वियातस्य मौर्ख्याद धूर्तस्य पश्यतः परिदेवयते मन्दः सकाशे सव्यसाचिनः तरिगर्तान स पिता यातः शून्ये संप्रणिधाय ताम सर्वां सेनाम उपादाय न मे सन्तीह सैनिकाः सॊ ऽहम एकॊ बहून बालः कृतास्त्रान अकृतश्रमः परतियॊद्धुं न शक्यामि निवर्तस्व बृहन नडे [अर्ज] भयेन दीनरूपॊ ऽसि दविषतां हर्षवर्धनः न च तावत कृतं किं चित परैः कर्म रणाजिरे सवयम एव च माम आत्थ वह मां कौरवान परति सॊ ऽहं तवां तत्र नेष्यामि यत्रैते बहुला धवजाः मध्यंम आमिष गृध्राणां कुरूणाम आततायिनाम नेष्यामि तवां महाबाहॊ पृथिव्याम अपि युध्यताम तथा सत्रीषु परतिश्रुत्य पौरुषं पुरुषेषु च कत्थमानॊ ऽभिनिर्याय किमर्थं न युयुत्ससे न चेद विजित्य गास तास तवं गृहान वै परतियास्यसि परहसिष्यन्ति वीर तवां नरा नार्यश च संगताः अहम अप्य अत्र सैरन्ध्र्या सतुतः सारथ्य कर्मणि न हि शक्ष्याम्य अनिर्जित्य गाः परयातुं पुरं परति सतॊत्रेण चैव सैरन्ध्र्यास तव वाक्येन तेन च कथं न युध्येयम अहं कुरून सर्वान सथिरॊ भव [उत्तर] कामं हरन्तु मत्स्यानां भूयांसं कुरवॊ धनम परहसन्तु च मां नार्यॊ नरा वापि बृहन्नडे [वै] इत्य उक्त्वा पराद्रवद भीतॊ रथात परस्कन्द्य कुण्डली तयक्त्वा मानं स मन्तात्मा विसृज्य स शरं धनुः [बृहन] नैष पूर्वैः समृतॊ धर्मः कषत्रियस्य पलायनम शरेयस ते मरणं युद्धे न भीतस्य पलायनम [वै] एवम उक्त्वा तु कौन्तेयः सॊ ऽवप्लुत्य रथॊत्तमात तम अन्वधावद धावन्तं राजपुत्रं धनंजयः दीर्घां वेणीं विधुन्वानः साधु रक्ते च वाससी विधूय वेणीं धावन्तम अजानन्तॊ ऽरजुनं तदा सैनिकाः पराहसन के चित तथारूपम अवेक्ष्य तम तं शीघ्रम अभिधावन्तं संप्रेक्ष्य कुरवॊ ऽबरुवन क एष वेषप्रच्छन्नॊ भस्मनेव हुताशनः किं चिद अस्य यथा पुंसः किं चिद अस्य यथा सत्रियः सारूप्यम अर्जुनस्येव कलीब रूपं बिभर्ति च तद एवैतच छिरॊ गरीवं तौ बाहू परिघॊपमौ तद्वद एवास्य विक्रान्तं नायम अन्यॊ धनंजयात अमरेष्व इव देवेन्द्रॊ मानुषेषु धनंजयः एकः सॊ ऽसमान उपायायाद अन्यॊ लॊके धनंजयात एकः पुत्रॊ विराटस्य शून्ये संनिहितः पुरे स एष किल निर्यातॊ बालभावान न पौरुषात सत्रेण नूनं छन्नं हि चरन्तं पार्थम अर्जुनम उत्तरः सारथिं कृत्वा निर्यातॊ नगराद बहिः स नॊ मन्ये धवजान दृष्ट्वा भीत एष पलायति तं नूनम एष धावन्तं जिघृक्षति धनंजयः इति सम कुरवः सर्वे विमृशन्तः पृथक पृथक न च वयवसितुं किं चिद उत्तरं शक्नुवन्ति ते छन्नं तथा तं सत्रेण पाण्डवं परेक्ष्य भारत उत्तरं तु परधावन्तम अनुद्रुत्य धनंजयः गत्वा पदशतं तूर्णं केशपक्षे परामृशत सॊ ऽरजुनेन परामृष्टः पर्यदेवयद आर्तवत बहुलं कृपणं चैव विराटस्य सुतस तदा शातकुम्भस्य शुद्धस्य शतं निष्कान ददामिते मणीन इष्टौ च वैडूर्यान हेमबद्धान महाप्रभान हेमदण्डप्रतिच्छन्नं रथं युक्तं च सुव्रजैः मत्तांश च दश मातङ्गान मुञ्च मां तवं बृहण्णडे [वै] एवमादीनि वाक्यानि विलपन्तम अचेतसम परहस्य पुरुषव्याघ्रॊ रथस्यान्तिकम आनयत अथैनम अब्रवीत पार्थॊ भयार्तं नष्टचेतसम यदि नॊत्सहसे यॊद्धुं शत्रुभिः शत्रुकर्शन एहि मे तवं हयान यच्छ युध्यमानस्य शत्रुभिः परयाह्य एतद रथानीकं मद्बाहुबलरक्षितः अप्रधृष्यतमं घॊरं गुप्तं वीरैर महारथैः मा भैस तवं राजपुत्राग्र्य कषत्रियॊ ऽसि परंतप अहं वै कुरुभिर यॊत्स्याम्य अवजेष्यामि ते पशून परविश्यैतद रथानीकम अप्रधृष्यं दुरासदम यन्ता भूस तवं नरश्रेष्ठ यॊत्स्ये ऽहं कुरुभिः सह एवं बरुवाणॊ बीभत्सुर वैराटिम अपराजितः समाश्वास्य मुहूर्तं तम उत्तरं भरतर्षभ तत एनं विचेष्टन्तम अकामं भयपीडितम रथम आरॊपयाम आस पार्थः परहरतां वरः [वै] तं दृष्ट्वा कलीव वेषेण रथस्थं नरपुंगवम शमीम अभिमुखं यान्तं रथम आरॊप्य चॊत्तरम भीष्मद्रॊणमुखास तत्र कुरूणां रथसत्तमाः वित्रस्तमनसः सर्वे धनंजय कृताद भयात तान अवेक्ष्य हतॊत्साहान उत्पातान अपि चाद्भुतान गुरुः शस्त्रभृतां शरेष्ठॊ भारद्वाजॊ ऽभयभाषत चलाश च वाताः संवान्ति रूक्षाः परुषनिःस्वनाः भस्म वर्णप्रकाशेन तमसा संवृतं नभः रूक्षवर्णाश च जलदा दृश्यन्ते ऽदभुतदर्शनाः निःसरन्ति च कॊशेभ्यः षस्त्राणि विविधानि च शिवाश च विनदन्त्य एता दीप्तायां दिशि दारुणाः हयाश चाश्रूणि मुञ्चन्ति धवजाः कम्पन्त्य अकम्पिताः यादृशान्य अत्र रूपाणि संदृश्यन्ते बहून्य अपि यत्ता भवन्तस तिष्ठन्तु सयाद युद्धं समुपस्थितम रक्षध्वम अपि चात्मानं वयूहध्वं वाहिनीम अपि वैशसं च परतीक्षध्वं रक्षध्वं चापि गॊधनम एष वीरॊ महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः आगतः कलीब वेषेण पार्थॊ नास्त्य अत्र संशयः स एष पार्थॊ विक्रान्तः सव्यसाची परंतपः नायुद्धेन निवर्तेत सर्वैर अपि मरुद्गणैः कलेशितश च वने शूरॊ वासवेन च शिक्षितः अमर्षवशम आपन्नॊ यॊत्स्यते नात्र संशयः नेहास्य परतियॊद्धारम अहं पश्यामि कौरवाः महादेवॊ ऽपि पार्थेन शरूयते युधि तॊषितः [कर्ण] सदा भवान फल्गुनस्य गुणैर अस्मान विकत्थसे न चार्जुनः कला पूर्णा मम दुर्यॊधनस्य वा [दुर] यद्य एष पार्थॊ राधेय कृतं कार्यं भवेन मम जञाताः पुनश चरिष्यन्ति दवादशान्यान हि वत्सरान अथैष कश चिद एवान्यः कलीब वेषेण मानवः शरैर एनं सुनिशितैः पातयिष्यामि भूतले [वै] तस्मिन बरुवति तद वाक्यं धार्तराष्ट्रे परंतपे भीष्मॊ दरॊणः कृपॊ दरौणिः पौरुषं तद अपूजयन [वै] तां शमीम उपसंगम्य पार्थॊ वैराटिम अब्रवीत सुकुमारं समाज्ञातं संग्रामे नातिकॊविदम समादिष्टॊ मया कषिप्रं धनूंष्य अवहरॊत्तर नेमानि हि तवदीयानि सॊढुं शक्यन्ति मे बलम भारं वापि गुरुं हर्तुं कुञ्जरं वा परमर्दितुम मम वा बाहुविक्षेपं शत्रून इह विजेष्यतः तस्माद भूमिंजयारॊह शमीम एतां पलाशिनीम अस्यां हि पाण्डुपुत्राणां धनूंषि निहितान्य उत युथिष्ठिरस्य भीमस्य बीभत्षॊर यमयॊस तथा धवजाः शराश च शूराणां दिव्यानि कवचानि च अत्र चैतन महावीर्यं धनुः पार्थस्य गाण्डिवम एकं शतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम वयायामसहम अत्यर्थं तृणराजसमं महत सर्वायुधमहामात्रं शत्रुसंबाध कारकम सुवर्णविकृतं दिव्यं शलक्ष्णम आयतम अव्रणम अलं भारं गुरुं वॊढुं दारुणं चारुदर्शनम तादृशान्य एव सर्वाणि बलवन्ति दृढानि च [उत्तर] अस्मिन वृक्षे किलॊद्बद्धं शरीरम इति नः शरुतम तद अहं राजपुत्रः सन सपृशेयं पाणिना कथम नैवंविधं मया युक्तम आलब्धुं कषत्रयॊनिना महता राजपुत्रेण मन्त्रयज्ञविदा सता सपृष्टवन्तं शरीरं मां शववाहम इवाशुचिम कथं वा वयवहार्यं वै कुर्वीथास तवं बृहन्नडे [बृहन] वयवहार्यश च राजेन्द्र शुचिश चैव भविष्यसि धनूंष्य एतानि मां भैस तवं शरीरं नात्र विद्यते दायादं मत्स्यराजस्य कुले जातं मनस्विनम कथं तवा निन्दितं कर्म कारयेयं नृपात्मज [वै] एवम उक्तः स पार्थेन रथात परस्कन्द्य कुण्डली आरुरॊह शमी वृक्षं वैराटिर अवशस तदा तम अन्वशासच छत्रुघ्नॊ रथे तिष्ठन धनंजयः परिवेष्टनम एतेषां कषिप्रं चैव वयपानुद तथा संनहनान्य एषां परिमुच्य समन्ततः अपश्यद गाण्डिवं तत्र चतुर्भिर अपरैः सह तेषां विमुच्यमानानां धनुर आम अर्कवर्चसाम विनिश्रेरुः परभा दिव्या गरहाणाम उदयेष्व इव स तेषां रूपम आलॊक्य भॊगिनाम इव जृम्भताम हृष्टरॊमा भयॊद्विग्नः कषणेन समपद्यत संस्पृश्य तानि चापानि भानुमन्ति बृहन्ति च वैराटिर अर्जुनं राजन्न इदं वचनम अब्रवीत [उत्तर] बिन्दवॊ जातरूपस्य शतं यस्मिन निपातिताः सहस्रकॊटि सौवर्णाः कस्यैतद धनुर उत्तमम वारणा यस्य सौवर्णाः पृष्ठे भासन्ति दंशिताः सुपार्श्वं सुग्रहं चैव कस्यैतद धनुरुत्तमम तपनीयस्य शुद्धस्य षष्टिर यस्येन्द्रगॊपकाः पृष्ठे विभक्ताः शॊभन्ते कस्यैतद धनुर उत्तमम सूर्या यत्र च सौवर्णास तरयॊ भासन्ति दंशिताः तेजसा परज्वलन्तॊ हि कस्यैतद धनुर उत्तमम शालभा यत्र सौवर्णास तपनीयविचित्रिताः सुवर्णमणिचित्रं च कस्यैतद धनुर उत्तमम इमे च कस्य नाराचाः सहस्रा लॊमवाहिनः समन्तात कलधौताग्रा उपासंगे हिरण्मये विपाठाः पृथवः कस्य गार्ध्रपत्राः शिलाशिताः हारिद्रवर्णाः सुनसाः पीताः सर्वायसाः शराः कस्यायम असितावापः पञ्च शार्दूललक्षणः वराहकर्ण वयामिश्रः शरान धारयते दश कस्येमे पृथवॊ दीर्घाः सर्वपारशवाः शराः शतानिसप्त तिष्ठन्ति नाराचा रुधिराशनाः कस्येमे शुकपत्राभैः पूर्वैर अर्धैः सुवाससः उत्तरैर आयसैः पीतैर हेमपुङ्खैः शिलाशितैः कस्यायं सायकॊ दीर्घः शिली पृष्ठः शिलीमुखः वैयाघ्रकॊशे निहितॊ हेमचित्रत्सरुर महान सुफलश चित्रकॊशश च किङ्किणी सायकॊ महान कस्य हेमत्सरुर दिव्यः खड्गः परमनिर्व्रणः कस्यायं विमलः खड्गॊ गव्ये कॊशे समर्पितः हेमत्सरुर अनाधृष्यॊ नैषध्यॊ भारसाधनः कस्य पाञ्च नखे कॊशे सायकॊ हेमविग्रहः परमाण रूपसंपन्नः पीत आकाशसंनिभः कस्य हेममये कॊशे सुतप्ते पावकप्रभे निस्त्रिंशॊ ऽयं गुरुः पीतः सैक्यः परमनिर्व्रणः निर्दिशस्व यथातत्त्वं मया पृष्टा बृहन्नडे विस्मयॊ मे परॊ जातॊ दृष्ट्वा सर्वम इदं महत [बृहन] यन मां पूर्वम इहापृच्छः शत्रुसेनानिबर्हणम गाण्डीवम एतत पार्थस्य लॊकेषु विदितं धनुः सर्वायुधमहामात्रं शातकुम्भपरिष्कृतम एतत तद अर्जुनस्यासीद गाण्डीवं परमायुधम यत तच छतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम येन देवान मनुष्यांश च पार्थॊ विषहते मृधे देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः एतद वर्षसहस्रं तु बरह्मा पूर्वम अधारयत ततॊ ऽनन्तरम एवाथ परजापतिर अधारयत तरीणि पञ्चशतं चैव शक्रॊ ऽशीति च पञ्च च सॊमः पञ्चशतं राजा तथैव वरुणः शतम पार्थः पञ्च च षष्टिं च वर्षाणि शवेतवाहनः महावीर्यं महद दिव्यम एतत तद धनुर उत्तमम पूजितं सुरमर्त्येषु बिभर्ति परमं वपुः सुपार्श्वं भीमसेनस्य जातरूपग्रहं धनुः येन पार्थॊ ऽजयत कृत्स्नां दिशं पराचीं परंतपः इन्द्रगॊपक चित्रं च यद एतच चारु विग्रहम राज्ञॊ युधिष्ठिरस्यैतद वैराते धनुर उत्तमम सूर्या यस्मिंस तु सौवर्णाः परभासन्ते परभासिनः तेजसा परज्वलन्तॊ वै नकुलस्यैतद आयुधम शलभा यत्र सौवर्णास तपनीयविचित्रिताः एतन माद्री सुतस्यापि सहदेवस्य कार्मुकम ये तव इमे कषुर संकाशाः सहस्रा लॊमवाहिनः एतार्जुनस्य वैराते शराः सर्पविषॊपमाः एते जवलन्तः संग्रामे तेजसा शीघ्रगामिनः भवन्ति वीरस्याक्षय्या वयूहतः समरे रिपून ये चेमे पृथवॊ दीर्घाश चन्द्र बिम्बार्ध दर्शनाः एते भीमस्य निशिता रिपुक्षयकराः शराः हारिद्र वर्णा ये तव एते हेमपुङ्खाः शिलाशिताः नकुलस्य कलापॊ ऽयं पञ्च शार्दूललक्षणः येनासौ वयजयत कृत्स्नां परतीचीं दिशम आहवे कलापॊ हय एष तस्यासीन माद्रीपुत्रस्य धीमतः ये तव इमे भास्कराकाराः सर्वपारशवाः शराः एते चित्राः करियॊपेताः सहदेवस्य धीमतः ये तव इमे निशिताः पीताः पृथवॊ दीर्घवाससः हेमपुङ्खास तरिपर्वाणॊ राज्ञ एते महाशराः यस तवायं सायकॊ दीर्घः शिली पृष्टः शिलीमुखः अर्जुनस्यैष संग्रामे गुरुभारसहॊ दृढः वैयाघ्रकॊशस तु महान भीमसेनस्य सायकः गुरुभारसहॊ विद्यः शात्रवाणां भयंकरः सुफलश चित्रकॊशश च हेमत्सरुर अनुत्तमः निस्त्रिंशः कौरवस्यैष धर्मराजस्य धीमतः यस तु पाञ्च नखे कॊशे निहितश चित्रसेवने नलुकस्यैष निस्त्रिंशॊ गुरुभारसहॊ दृढः यस तव अयं विमलः खड्गॊ गव्ये कॊशे समर्पितः सहदेवस्य विद्ध्य एनं सर्वभार सहं दृढम [उत्तर] सुवर्णविकृतानीमान्य आयुधानि महात्मनाम रुचिराणि परकाशन्ते पार्थानाम आशु कारिणाम कव नु सविद अर्जुनः पार्थः पौरव्यॊ वा युधिष्ठिरः नकुलः सहदेवश च भीमसेनश च पाण्डवः सर्व एव महात्मानः सर्वामित्र विनाशनाः राज्यम अक्षैः पराकीर्य न शरूयन्ते कदा चन दरौपदी कव च पाञ्चाली सत्रीरत्नम इति विश्रुता जितान अक्षैस तदा कृष्णा तान एवान्वगमद वनम [अर्ज] अहम अस्म्य अर्जुनः पार्थः सभास्तारॊ युधिष्ठिरः बल्लवॊ भीमसेनस तु पितुस ते रसपाचकः अश्वबन्धॊ ऽथ नकुलः सहदेवस तु गॊकुले सैरन्धीं दरौपदीं विद्धि यत्कृते कीचका हताः [उत्तर] दश पार्थस्य नामानि यानि पूर्वं शरुतानि मे परब्रूयास तानि यदि मे शरद्दध्यां सर्वम एव ते [अर्ज] हन्त ते ऽहं समाचक्षे दश नामानि यानि मे अर्जुनः फल्गुनॊ जिष्णुः किरीटी शवेतवाहनः बीभत्सुर विजयः कृष्णः सव्यसाची धनंजयः [उत्तर] केनासि विजयॊ नाम केनासि शवेतवाहनः किरीटी नाम केनासि सव्यसाची कथं भवान अर्जुनः फल्गुनॊ जिष्णुः कृष्णॊ बीभत्सुर एव च धनंजयश च केनासि परब्रूहि मम तत्त्वतः शरुता मे तस्य वीरस्य केवला नाम हेतवः [अर्ज] सर्वाञ जनपदाञ जित्वा वित्तम आच्छिद्य केवलम मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर मां धनंजयम अभिप्रयामि संग्रामे यद अहं युद्धदुर्मदा नाजित्वा विनिवर्तामि तेन मां विजयं विदुः शवेताः काञ्चनसंनाहा रथे युज्यन्ति मे हयाः संग्रामे युध्यमानस्य तेनाहं शवेतवाहनः उत्तराभ्यां च पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्याम अहं दिवा जातॊ हिमवतः पृष्ठे तेन मां फल्गुनं विदुः पुरा शक्रेण मे दत्तं युध्यतॊ दानवर्षभैः किरीटं मूर्ध्नि सूर्याभं तेन माहुः किरीटिनम न कुर्यां कर्म बीभत्सं युध्यमानः कथं चन तेन देवमनुष्येषु बीभत्सुर इति मां विदुः उभौ मे दक्षिणौ पाणी गाण्डीवस्य विकर्षणे तेन देवमनुष्येषु सव्यसाचीति मां विदुः पृथिव्यां चतुरन्तायां वर्णॊ मे दुर्लभः समः करॊमि कर्म शुल्कं च तेन माम अर्जुनं विदुः अहं दुरापॊ दुर्धर्षॊ दमनः पाकशासनिः तेन देवमनुष्येषु जिष्णु नामास्मि विश्रुतः कृष्ण इत्य एव दशमं नाम चक्रे पिता मम कृष्णावदातस्य सतः परियत्वाद बालकस्य वै [वै] ततः पार्थं स वैराटिर अभ्यवादयद अन्तिकात अहं भूमिं जयॊ नाम नाम्नाहम अपि चॊत्तरः दिष्ट्या तवां पार्थ पश्यामि सवागतं ते धनंजय लॊहिताक्ष महाबाहॊ नागराजकरॊपम यद अज्ञानाद अवॊचं तवां कषन्तुम अर्हसि तन मम यतस तवया कृतं पूर्वं विचित्रं कर्म दुष्करम अतॊ भयं वयतीतं मे परीतिश च परमा तवयि [उत्तर] आस्थाय विपुलं वीर रथं सारथिना मया कतमं यास्यसे ऽनीकम उक्तॊ यास्याम्य अहं तवया [अर्ज] परीतॊ ऽसमि पुरुषव्याघ्र न भयं विद्यते तव सर्वान नुदामि ते शत्रून रणे रणविशारद सवस्थॊ भव महाबुद्धे पश्य मां शत्रुभिः सह युध्यमानं विमर्दे ऽसमिन कुर्वाणं भैरवं महत एतान सर्वान उपासङ्गान कषिप्रं बध्नीहि मे रथे एतं चाहर निस्त्रिंशं जातरूपपरिष्कृतम अहं वै कुरुभिर यॊत्स्याम्य अवजेष्यामि ते पशून संकल्पपक्ष विक्षेपं बाहुप्राकारतॊरणम तरिदण्डतूण संबाधम अनेकध्वजसंकुलम जया कषेपणं करॊधकृतं नेमी निनददुन्दुभिः नगरं ते मया गुप्तं रथॊपस्थं भविष्यति अधिष्ठितॊ मया संख्ये रथॊ गाण्डीवधन्वना अजेयः शत्रुसैन्यानां वैराटे वयेतु ते भयम [उत्तर] बिभेमि नाहम एतेषां जानामि तवां सथिरं युधि केशवेनापि संग्रामे साक्षाद इन्द्रेण वा समम इदं तु चिन्तयन्न एव परिमुह्यामि केवलम निश्चयं चापि दुर्मेधा न गच्छामि कथं चन एवं वीराङ्गरूपस्य लक्षणैर उचितस्य च केन कर्म विपाकेन कलीबत्वम इदम आगतम मन्ये तवां कलीब वेषेण चरन्तं शूलपाणिनम गन्धर्वराजप्रतिमं देवं वापि शतक्रतुम [अर्ज] भरातुर नियॊगाज जयेष्ठस्य संवत्सरम इदं वरतम चरामि बरह्मचर्यं वै सत्यम एतद बरवीमि ते नास्मि कलीबॊ महाबाहॊ परवान धर्मसंयुतः समाप्तव्रतम उत्तीर्णं विद्धि मां तवं नृपात्मज [उत्तर] परमॊ ऽनुग्रहॊ मे ऽदय यत परतर्कॊ न मे वृथा न हीदृशाः कलीब रूपा भवन्तीह नरॊत्तमाः सहायवान अस्मि रणे युध्येयम अमरैर अपि साध्वसं तत परनष्टं मे किं करॊमि बरवीहि मे अहं ते संग्रहीष्यामि हयाञ शत्रुरथारुजः शिक्षितॊ हय अस्मि सारथ्ये तीर्थतः पुरुषर्षभ दारुकॊ वासुदेवस्य यथा शक्रस्य मातलिः तथा मां विद्धि सारथ्ये शिक्षितं नरपुंगव यस्य याते न पश्यन्ति भूमौ पराप्तं पदं पदम दक्षिणं यॊ धुरं युक्तः सुग्रीव सदृशॊ हयः यॊ ऽयं धुरं धुर्यवरॊ वामं वहति शॊभनः तं मन्ये मेघपुष्पस्य जवेन सदृशं हयम यॊ ऽयं काञ्चनसंनाहः पार्ष्णिं वहति शॊभनः वामं सैन्यस्य मन्ये तं जवेन बलवत्तरम यॊ ऽयं वहति ते पार्ष्णिं दक्षिणाम अञ्चितॊद्यतः बलाहकाद अपि मतः स जवे वीर्यवत्तरः तवाम एवायं रथॊ वॊढुं संग्रामे ऽरहति धन्विनम तवं चेमं रथम आस्थाय यॊद्धुम अर्हॊ मतॊ मम [वै] ततॊ निर्मुच्य बाहुभ्यां वलयानि स वीर्यवान चित्रे दुन्दुभिसंनादे परत्यमुञ्चत तले शुभे कृष्णान भङ्गीमतः केशाञ शवेतेनॊद्ग्रथ्य वाससा अधिज्यं तरसा कृत्वा गाण्डीवं वयाक्षिपद धनुः तस्य विक्षिप्यमाणस्य धनुषॊ ऽभून महास्वनः यथा शैलस्य महतः शैलेनैवाभिजघ्नुर अः स निर्घताभवद भूमिर दिक्षु वायुर ववौ भृशम भरान्तद्विजं खं तदासीत परकम्पितमहाद्रुमम तं शब्दं कुरवॊ ऽजानन विस्फॊडम अशनेर इव यद अर्जुनॊ धनुःश्रेष्ठं बाहुभ्याम आक्षिपद रथे [वै] उत्तरं सारथिं कृत्वा शमीं कृत्वा परदक्षिणम आयुधं सर्वम आदाय ततः परायाद धनंजयः धवजं सिंहं रथात तस्माद अपनीय महारथः परणिधाय शमी मूले परायाद उत्तरसारथिः दैवीं मायां रथे युक्त्वा विहितां विश्वकर्मणा काञ्चनं सिंहलाङ्गूलं धवजं वानरलक्षणम मनसा चिन्तयाम आस परसादं पावकस्य च स च तच चिन्तितं जञात्वा धवजे भूतान्य अचॊदयत स पताकं विचित्राङ्गं सॊपासङ्गं महारथः रथम आस्थाय बीभत्सुः कौन्तेयः शवेतवाहनः बधासिः स तनुत्राणः परगृहीतशरासनः ततः परायाद उदीचीं स कपिप्रवर केतनः सवनवन्तं महाशङ्खं बलवान अरिमर्दनः पराधमद बलम आस्थाय दविषतां लॊमहर्षणम तत ते जवना धुर्या जानुभ्याम अगमन महीम उत्तरश चापि संत्रस्तॊ रथॊपस्थ उपाविशत संस्थाप्य चाश्वान कौन्तेयः समुद्यम्य च रश्मिभिः उत्तरं च परिष्वज्य समाश्वासयद अर्जुनः मा भैस तवं राजपुत्राग्र्य कषत्रियॊ ऽसि परंतप कथं पुरुषशार्दूल शत्रुमध्ये विषीदसि शरुतास ते शङ्खशब्दाश च भेरीशब्दाश च पुष्कलाः कुञ्जराणां च नदतां वयूढानीकेषु तिष्ठताम स तवं कथम इहानेन शङ्खशब्देन भीषितः विषण्णरूपॊ वित्रस्तः पुरुषः पराकृतॊ यथा [उत्तर] शरुता मे शङ्खशब्दाश च भेरीशब्दाश च पुष्कलाः कुञ्जराणां च निनदा वयूढानीकेषु तिष्ठताम नैवंविधः शङ्खशब्दः पुरा जातु मया शरुतः धवजस्य चापि रूपं मे दृष्टपूर्वं न हीदृशम धनुर अश चैव निर्घॊषः शरुतपूर्वॊ न मे कव चित अस्य शङ्खस्य शब्देन धनुषॊ निस्वनेन च रथस्य च निनादेन मनॊ मुह्यति मे भृशम वयाकुलाश च दिशः सर्वा हृदयं वयथतीव मे धवजेन पिहिताः सर्वा दिशॊ न परतिभान्ति मे गाण्डीवस्य च शब्देन कौणौ मे बधिरी कृतौ [अर्ज] एकान्ते रथम आस्थाय पद्भ्यां तवम अवपीडय दृढं च रश्मीन संयच्छ शङ्खं धमास्याम्य अहं पुनः [वै] तस्य शङ्खस्य शब्देन रथनेमि सवनेन च गाण्डीवस्य च घॊषेण पृथिवीसमकम्पत [दरॊण] यथा रथस्य निर्घॊषॊ यथा शङ्ख उदीर्यते कम्पते च यथा भूमिर नैषॊ ऽनयः सव्यसाचिनः शस्त्राणि न परकाशन्ते न परहृष्यन्ति वाजिनः अग्नयश च न भासन्ते समिद्धास तन न शॊभनम परत्य आदित्यं च नः सर्वे मृगा घॊरप्रवादिनः धवजेषु च निलीयन्ते वायसास तन न शॊभनम शकुनाश चापसव्या नॊ वेदयन्ति महद भयम गॊमायुर एष सेनाया रुवन मध्ये ऽनुधावति अनाहतश च निष्क्रान्तॊ महद वेदयते भयम भवतां रॊमकूपाणि परहृष्टान्य उपलक्षये पराभूता च वः सेना न कश चिद यॊद्धुम इच्छति विवर्णमुख भूयिष्ठाः सर्वे यॊघा विचेतसः गाः संप्रस्थाप्य तिष्ठामॊ वयूढानीकाः परहारिणः [वै] अथ दुर्यॊधनॊ राजा समरे भीष्मम अब्रवीत दरॊणं च रथशार्दूलं कृक्पं च सुमहारथम उक्तॊ ऽयम अर्थ आचार्यॊ मया कर्णेन चासकृत पुनर एव च वक्ष्यामि न हि तृप्यामि तं बरुवन पराजितैर हि वस्तव्यं तैश च दवादश वत्सरान वने जनपदे ऽजञातैर एष एव पणॊ हि नः तेषां न तावन निर्वृत्तं वर्तते तु तरयॊदशम अज्ञातवासं बीभत्सुर अथास्माभिः समागतः अनिवृत्ते तु निर्वासे यदि बीभत्सुर आगतः पुनर दवादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवाः लॊभाद वा ते न जानीयुर अस्मान वा मॊह आविशत हीनातिरिक्तम एतेषां भीष्मॊ वेदितुम अर्हति अर्थानां तु पुनर दवैधे नित्यं भवति संशयः अन्यथा चिन्तितॊ हय अर्थः पुनर भवति चान्यथा उत्तरं मार्गमाणानां मत्स्यसेनां युयुत्सताम यदि बीभत्सुर आयातस तेषां कः सयात पराङ्मुखः तरिगर्तानां वयं हेतॊर मत्स्यान यॊद्धुम इहागताः मत्स्यानां विप्रकारांस ते बहून अस्मान अकीर्तयन तेषां भयाभिपन्नानां तद अस्माभिः परतिश्रुतम परथमं तैर गरहीतव्यं मत्स्यानां गॊधनं महत सप्तमीम अपराह्णे वै तथा नस तैः समाहितम अष्टम्यां पुनर अस्माभिर आदित्यस्यॊदयं परति ते वा गावॊ न पश्यन्ति यदि व सयुः पराजिताः अस्मान वाप्य अतिसंधाय कुर्युर मत्स्येन संगतम अथ वा तान उपायातॊ मत्स्यॊ जानपदैः सह सर्वया सेनया सार्धम अस्मान यॊद्धुम उपागतः तेषाम एव महावीर्यः कश चिद एव पुरःसरः अस्माञ जेतुम इहायातॊ मत्स्यॊ वापि सवयं भवेत यद्य एष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुर आगतः सर्वैर यॊद्धव्यम अस्माभिर इति नः समयः कृतः अथ कस्मात सथिता हय एते रथेषु रथसत्तमाः भीष्मॊ दरॊणः कृपश चैव विकर्णॊ दरौणिर एव च संभ्रान्तमनसः सर्वे काले हय अस्मिन महारथाः नान्यत्र युद्धाच छरेयॊ ऽसति तथात्मा परणिधीयताम आच्छिन्ने गॊधने ऽसमाकम अपि देवेन वर्जिणा यमेन वापि संग्रामे कॊ हास्तिनपुरं वरजेत शरैर अभिप्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने कॊ हि जीवेत पदातीनां भवेद अश्वेषु संशयः आचार्यं पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर विधीयताम जानाति हि मतं तेषाम अतस तरासयतीव नः अर्जुनेनास्य संप्रीतिम अधिकाम उपलक्षये तथा हि दृष्ट्वा बीभत्सुम उपायान्तं परशंसति यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर विधीयताम अदेशिका महारण्ये गरीष्मे शत्रुवशं गता यथा न विभ्रमेत सेना तथा नीतिर विधीयताम अश्वानां हेषितं शरुत्वा का परशंसा भवेत परे सथाने वापि वरजन्तॊ वा सदा हेषन्ति वाजिनः सदा च वायवॊ वान्ति नित्यं वर्षति वासवः सतनयित्नॊश च निर्घॊषः शरूयते बहुशस तथा किम अत्र कार्यं पार्थस्य कथं वा स परशस्यते अन्यत्र कामाद दवेषाद वा रॊषाद वास्मासु केवलात आचार्या वै कारुणिकाः पराज्ञाश चापाय दर्शिनः नैते महाभये पराप्ते संप्रष्टव्याः कथं चन परासादेषु विचित्रेषु गॊष्ठीष्व आवसथेषु च कथा विचित्राः कुर्वाणाः पिण्डितास तत्र शॊभनाः बहून्य आश्चर्यरूपाणि कुर्वन्तॊ जनसंसदि इष्वस्त्रे चारु संधाने पण्डितास तत्र शॊभनाः परेषां विवर जञाने मनुष्याचरितेषु च अन्नसंस्कार दॊषेषु पण्डितास तत्र शॊभनाः पण्डितान पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनः विधीयतां तथा नीतिर यथ वध्येत वै परः गावश चैव परतिष्ठन्तां सेनां वयूहन्तु माचिरम आरक्षाश च विधीयन्तां यत्र यॊत्स्यामहे परान [कर्ण] सर्वान आयुष्मतॊ भीतान संत्रस्तान इव लक्षये अयुद्धमनसश चैव सर्वांश चैवानवस्थितान यद्य एष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुर आगतः अहम आवारयिष्यामि वेलेव मकरालयम मम चापप्रमुक्तानां शराणां नतपर्वणाम नावृत्तिर गच्छताम अस्ति सर्पाणाम इव सर्पताम रुक्मपुङ्खाः सुतीक्ष्णाग्रा मुक्ता हस्तवता मया छादयन्तु शराः पार्थं शलभा इव पादपम शराणां पुङ्खसक्तानां मौर्व्याभिहतया दृढम शरूयतां तलयॊः शब्दॊ भेर्यॊर आहतयॊर इव समाहितॊ हि बीभत्सुर वर्षाण्य अष्टौ च पञ्च च जातस्नेहश च युद्धस्य मयि संप्रहरिष्यति पात्री भूतश च कौन्तेयॊ बराह्मणॊ गुणवान इव शरौघान परतिगृह्णातु मया मुक्तान सहस्रशः एष चैव महेष्वासस तरिषु लॊकेषु विश्रुतः अहं चापि कुरुश्रेष्ठा अर्जुनान नावरः कव चित इतश चेतश च निर्मुक्तैः काञ्चनैर गार्ध्रवाजितैः दृश्यताम अद्य वै वयॊम खद्यॊतैर इव संवृतम अद्याहम ऋणम अक्षय्यं पुरा वाचा परतिश्रुतम धार्तराष्ट्रस्य दास्यामि निहत्य समरे ऽरजुनम अन्तरा छिद्यमानानां पुङ्खानां वयतिशीर्यताम शलभानाम इवाकाशे परचारः संप्रदृश्यताम इन्द्राशनिसमस्पर्शं महेन्द्रसमतेजसम अर्दयिष्याम्य अहं पार्थम उल्काभिर इव कुञ्जरम तम अग्निम इव दुर्धर्षम असि शक्तिशरेन्धनम पाण्डवाग्निम अहं दीप्तं परदहन्तम इवाहितान अव वेगपुरॊ वातॊ रथौघस्तनयित्नुमान शरधारॊ महामेघः शमयिष्यामि पाण्डवम मत्कार्मुकविनिर्मुक्ताः पार्थम आशीविषॊपमाः शराः समभिसर्पन्तु वल्मीकम इव पन्नगाः जामदग्न्यान मया हय अस्त्रं यत पराप्तम ऋषिसत्तमात तद उपाश्रित्य वीर्यं च युध्येयम अपि वासवम धवजाग्रे वानरस तिष्ठन भल्लेन निहतॊ मया अद्यैव पततां भूमौ विनदन भैरवान रवान शत्रॊर मयाभिपन्नानां भूतानां धवजवासिनाम दिशः परतिष्ठमानानाम अस्तु शब्दॊ दिवं गतः अद्य दुर्यॊधनस्याहं शल्यं हृदि चिरस्थितम स मूलम उद्धरिष्यामि बीभत्सुं पातयन रथात हताश्वं विरथं पार्थं पौरुषे पर्यवस्थितम निःश्वसन्तं यथा नागम अद्य पश्यन्तु कौरवाः कामं गच्छन्तु कुरवॊ धनम आदाय केवलम रथेषु वापि तिष्ठन्तॊ युद्धं पश्यन्तु मामकम [कृप] सदैव तव राधेय युद्धे करूरतरा मतिः नार्थानां परकृतिं वेत्थ नानुबन्धम अवेक्षसे नया हि बहवः सन्ति शास्त्राण्य आश्रित्य चिन्तिताः तेषां युद्धं तु पापिष्ठं वेदयन्ति पुरा विदः देशकालेन संयुक्तं युद्धं विजयदं भवेत हीनकालं तद एवेह फलवन न भवत्य उत देशे काले च विक्रान्तं कल्याणाय विधीयते आनुकूल्येन कार्याणाम अन्तरं संविधीयताम भारं हि रथकारस्य न वयवस्यन्ति पण्डिताः परिचिन्त्य तु पार्थेन संनिपातॊ न नः कषमः एकः कुरून अभ्यरक्षद एकश चाग्निम अतर्पयत एकश च पञ्चवर्षाणि बरह्मचर्यम अधारयत एकः सुभद्राम आरॊप्य दवैरथे कृष्णम आह्वयत अस्मिन्न एव वने कृष्णॊ हृतां कृष्णाम अवाजयत एकश च पञ्चवर्षाणि शक्राद अस्त्राण्य अशिक्षत एकः साम्यमिनीं जित्वा कुरूणाम अकरॊद यशः एकॊ गन्धर्वराजानं चित्रसेनम अरिंदमः विजिग्ये तरसा संख्ये सेनां चास्य सुदुर्जयाम तथा निवातकवचाः कालखञ्जाश च दानवाः दैवतैर अप्य अवध्यास ते एकेन युधि पातिताः एकेन हि तवया कर्ण किंनामेह कृतं पुरा एकैकेन यथा तेषां भूमिपाला वशीकृताः इन्द्रॊ ऽपि हि न पार्थेन संयुगे यॊद्धुम अर्हति यस तेनाशंसते यॊद्धुं कर्तव्यं तस्य भेषजम आशीविषस्य करुद्धस्य पाणिम उद्यम्य दक्षिणम अविमृश्य परदेशिण्या दंष्ट्राम आदातुम इच्छसि अथ वा कुञ्जरं मत्तम एक एव चरन वने अनङ्कुशं समारुह्य नगरं गन्तुम इच्छसि समिद्धं पावकं वापि घृतमेदॊ वसा हुतम घृताक्तश चीरवासास तवं मध्येनॊत्तर्तुम इच्छसि आत्मानं यः समुद्बध्य कण्ढे बद्ध्वा महाशिलाम समुद्रं परतरेद दॊर्भ्यां तत्र किंनाम पौरुषम अकृतास्त्रः कृतास्त्रं वै बलवन्तं सुदुर्बलः तादृशं कर्ण यः पार्थं यॊद्धुम इच्छेत स दुर्मतिः अस्माभिर एष निकृतॊ वर्षाणीह तरयॊदश सिंहः पाशविनिर्मुक्तॊ न नः शेषं करिष्यति एकान्ते पार्थम आसीनं कूपे ऽगनिम इव संवृतम अज्ञानाद अभ्यवस्कन्द्य पराप्ताः समॊ भयम उत्तमम सह युध्यामहे पार्थम आगतं युद्धदुर्मदम सैन्यास तिष्ठन्तु संनद्धा वयूढानीकाः परहारिणः दरॊणॊ दुर्यॊधनॊ भीष्मॊ भवान दरौणिस तथा वयम सर्वे युध्यामहे पार्थं कर्ण मा साहसं कृथाः वयं वयवसितं पार्थं वज्रपाणिम इवॊद्यतम षड रथाः परतियुध्येम तिष्ठेम यदि संहताः वयूढानीकानि सैन्यानि यत्ताः परमधन्विनः युध्यामहे ऽरजुनं संख्ये दानवा वासवं यथा [अष्वत्थ] न च तावज जिता गावॊ न च सीमान्तरं गताः न हास्तिनपुरं पराप्तास तवं च कर्ण विकत्थसे संग्रामान सुबहूञ जित्वा लब्ध्वा च विपुलं धनम विजित्य च परां भूमिं नाहुः किं चन पौरुषम पचत्य अग्निर अवाक्यस तु तूष्णीं भाति दिवाकरः तूष्णीं धारयते लॊकान वसुधा स चराचरान चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि मनीषिभिः धनं यैर अधिगन्तव्यं यच च कुर्वन न दुष्यति अधीत्य बराह्मणॊ वेदान याजयेत यजेत च कषत्रियॊ धनुर आश्रित्य जयेतैव न याजयेत वैश्यॊ ऽधिगम्य दरव्याणि बरह्मकर्माणि कारयेत वर्तमाना यथाशास्त्रं पराप्य चापि महीम इमाम सत कुर्वन्ति महाभागा रुगून सुविगुनान अपि पराप्य दयूतेन कॊ राज्यं कषत्रियस तॊष्टुम अर्हति तथा नृशंसरूपेण यथान्यः पराकृतॊ जनः तथावाप्तेषु वित्तेषुकॊ विकत्थेद विचक्षणः निकृत्या वञ्चना यॊगैश चरन वैतंसिकॊ यथा कतमद दवैरथं युद्धं यत्राजैषीर धनंजयम नकुलं सहदेवं च धनं येषां तवया हृतम युधिष्ठिरॊ जितः कस्मिन भीमश च बलिनां वरः इन्द्रप्रस्थं तवया कस्मिन संग्रामे निर्जितं पुरा कथैव कतमं युद्धं यस्मिन कृष्णा जिता तवया एकवस्त्रा सभां नीता दुष्टकर्मन रजस्वला मूलम एषां महत कृत्तं सारार्थी चन्दनं यथा कर्म कारयिथाः शूर तत्व किं विदुरॊ ऽबरवीत यथाशक्ति मनुष्याणां शमम आलक्षयामहे अन्येषां चैव सत्त्वानाम अपि कीट पिपीलिके दरौपद्यास तं परिक्लेशं न कषन्तुं पाण्डवॊ ऽरहति दुःखाय धार्तराष्ट्राणां परादुर्भूतॊ धनंजयः तवं पुनः पण्डितॊ भूत्वा वाचं वक्तुम इहेच्छसि वैरान्त करणॊ जिष्णुर न नः शेषं करिष्यति नैष देवान न गन्धर्वान नासुरान न च राक्षसान भयाद इह न युध्येत कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः यं यम एषॊ ऽभिसंक्रुद्धः संग्रामे ऽभिपतिष्यति वृक्षं गुरुड वेगेन विनिहत्य तम एष्यति तवत्तॊ विशिष्टं वीर्येण धनुष्य अमर राट समम वासुदेव समं युद्धे तं पार्थं कॊ न पूजयेत दैवं दैवेन युध्येत मानुषेण च मानुषम अस्त्रेणास्त्रं समाहन्यात कॊ ऽरजुनेन समः पुमान पुत्राद अनन्तरः शिष्य इति धर्मविदॊ विदुः एतेनापि निमित्तेन परियॊ दरॊणस्य पाण्डवः यथा तवम अकरॊर दयूतम इन्द्रप्रस्थं यथाहरः यथानैषीः सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवम अयं ते मातुलः पराज्ञः कषत्रधर्मस्य कॊविदः दुर्द्यूत देवी गान्धारः शकुनिर युध्यताम इह नाक्षान कषिपति गाण्डीवं न कृतं दवापरं न च जवलतॊ निशितान बाणांस तीक्ष्णान कषिपति गाण्डिवम न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गार्ध्रपत्राः सुतेजनाः अन्तरेष्व अवतिष्ठन्ति गिरीणाम अपि दारणाः अन्तकः शमनॊ मृत्युस तथाग्निर वडवामुखः कुर्युर एते कव चिच छेषं न तु करुद्धॊ धनंजयः युध्यतां कामम आचार्यॊ नाहं यॊत्स्ये धनंजयम मत्स्यॊ हय अस्माभिर आयॊध्यॊ यद्य आगच्छेद गवां पदम [भीस्म] साधु पश्यति वै दरॊणः कृपः साध्व अनुपश्यति कर्णस तु कषत्रधर्मेण यथावद यॊद्धुम इच्छति आचार्यॊ नाभिषक्तव्यः पुरुषेण विजानता देशकालौ तु संप्रेक्ष्य यॊद्धव्यम इति मे मतिः यस्य सूर्यसमाः पञ्च सपत्नाः सयुः परहारिणः कथम अभ्युदये तेषां न परमुह्येत पण्डितः सवार्थे सर्वे विमुह्यन्ति ये ऽपि धर्मविदॊ जनाः तस्माद राजन बरवीम्य एष वाक्यं ते यदि रॊचते कर्णॊ यद अभ्यवॊचन नस तेजः संजननाय तत आचार्य पुत्रः कषमतां महत कार्यम उपस्थितम नायं कालॊ विरॊधस्य कौन्तेये समुपस्थिते कषन्तव्यं भवता सर्वम आचार्येण कृपेण च भवतां हि कृतास्त्रत्वं यथादित्ये परभा तथा यथा चन्द्रमसॊ लक्ष्म सर्वथा नापकृष्यते एवं भवत्सु बराह्मण्यं बरह्मास्त्रं च परतिष्ठितम चत्वार एकतॊ वेदाः कषात्रम एकत्र दृश्यते नैतत समस्तम उभयं कश्मिंश चिद अनुशुश्रुमः अन्यत्र भारताचार्यात सपुत्राद इति मे मतिः बरह्मास्त्रं चैव वेदाश च नैतद अन्यत्र दृश्यते आचार्य पुत्रः कषमतां नायं कालः सवभेदने सर्वे संहत्य युध्यामः पाकशासनिम आगतम बलस्य वयसनानीह यान्य उक्तानि मनीषिभिः मुख्यॊ भेदॊ हि तेषां वै पापिष्ठॊ विदुषां मतः [अष्वत्थ] आचार्य एव कषमतां शान्तिर अत्र विधीयताम अभिषज्यमाने हि गुरौ तद्वृत्तं रॊषकारितम [वै] ततॊ दुर्यॊधनॊ दरॊणं कषमयाम आस भारत सह कर्णेन भीष्मेण कृपेण च महात्मना [दरॊण] यद एव परथमं वाक्यं भीष्मः शांतनवॊ ऽबरवीत तेनैवाहं परसन्नॊ वै परमम अत्र विधीयताम यथा दुर्यॊधने ऽयत्ते नागः सपृशति सैनिकान साहसद यदि वा मॊहात तथा नीतिर विधीयताम वनवासे हय अनिर्वृत्ते दर्शयेन न धनंजयः धनं वालभमानॊ ऽतर नाद्य नः कषन्तुम अर्हति यथा नायं समायुज्याद धार्तराष्ट्रान कथं चन यथा च न पराजय्यात तथा नीतिर विधीयताम उक्तं दुर्यॊधनेनापि पुरस्ताद वाक्यम ईदृशम तद अनुस्मृत्य गाङ्गेय यथावद वक्तुम अर्हसि [भीस्म] कलांशास तात युज्यन्ते मुहूर्ताश च दिनानि च अर्धमासाश च मासाश च नक्षत्राणि गरहास तथा ऋतवश चापि युज्यन्ते तथा संवत्सरा अपि एवं कालविभागेन कालचक्रं परवर्तते तेषां कालातिरेकेण जयॊतिषां च वयतिक्रमात पञ्चमे पञ्चमे वर्षे दवौ मासाव उपजायतः तेषाम अभ्यधिका मासाः पञ्च दवादश च कषपाः तरयॊदशानां वर्षाणाम इति मे वर्तते मतिः सर्वं यथावच चरितं यद यद एभिः परिश्रुतम एवम एतद धरुवं जञात्वा ततॊ बीभत्सुर आगतः सर्वे चैव महात्मानः सर्वे धर्मार्थकॊविदाः येषां युधिष्ठिरॊ राजा कस्माद धर्मे ऽपराध्नुयुः अलुब्धाश चैव कौन्तेयाः कृतवन्तश च दुष्करम न चापि केवलं राज्यम इच्छेयुस ते ऽनुपायतः तदैव ते हि विक्रान्तुम ईषुः कौरवनन्दनाः धर्मपाशनिबद्धास तु न चेलुः कषत्रिय वरतात यच चानृत इति खयायेद यच च गच्छेत पराभवम वृणुयुर मरणं पार्था नानृतत्वं कथं चन पराप्ते तु काले पराप्तव्यं नॊत्सृजेयुर नरर्षभाः अपि वज्रभृता गुप्तं तथा वीर्या हि पाण्डवाः परतियुध्याम समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम तस्माद यद अत्र कल्याणं लॊके सद भिर अनुष्ठितम तत संविधीयतां कषिप्रं मा नॊ हय अर्थॊ ऽतिगात परान न हि पश्यामि संग्रामे कदा चिद अपि कौरव एकान्तसिद्धिं राजेन्द्र संप्राप्तश च धनंजयः संप्रवृत्ते तु संग्रामे भावाभावौ जयाजयौ अवश्यम एकं सपृशतॊ दृष्टम एतद असंशयम तस्माद युद्धावचरिकं कर्म वा धर्मसंहितम करियताम आशु राजेन्द्र संप्राप्तॊ हि धनंजयः [दुर] नाहं राज्यं परदास्यामि पाण्डवानां पितामह युद्धावचारिकं यत तु तच छीघ्रं संविधीयताम [भीस्म] अत्र या मामकी बुद्धिः शरूयतां यदि रॊचते कषिप्रं बलचतुर्भागं गृह्य गच्छ पुरं परति ततॊ ऽपरश चतुर्भागॊ गाः समादाय गच्छतु वयं तव अर्धेन सैन्येन परतियॊत्स्याम पाण्डवम मत्स्यं वा पुनर आयातम अथ वापि शतक्रतुम आचार्यॊ मध्यतस तिष्ठत्व अश्वत्थामा तु सव्यतः कृपः शारद्वतॊ धीमान पार्श्वं रक्षतु दक्षिणम अग्रतः सूतपुत्रस तु कर्णस तिष्ठतु दंशितः अहं सर्वस्य सैनस्य पश्चात सथास्यामि पालयन [वै] तथा वयूढेष्व अनीकेषु कौरवेयैर महारथैः उपायाद अर्जुनस तूर्णं रथघॊषेण नादयन ददृशुस ते धवजाग्रं वै शुश्रुवुश च रथस्वनम दॊधूयमानस्य भृशं गाण्डीवस्य च निस्वनम ततस तत सर्वम आलॊक्य दरॊणॊ वचनम अब्रवीत महारथम अनुप्राप्तं दृष्ट्वा गाण्डीवधन्विनम एतद धवजाग्रं पार्थस्य दूरतः संप्रकाशते एष घॊषः स जलदॊ रॊरवीति च वानरः एष तिष्ठन रथश्रेष्ठॊ रथे रथवरप्रणुत उत्कर्षति धनुःश्रेष्ठं गाण्डीवम अशनिस्वनम इमौ हि बाणौ सहितौ पादयॊर मे वयवस्थितौ अपरौ चाप्य अतिक्रान्तौ कर्णौ संस्पृश्य मे शरौ निरुष्य हि वनेवासं कृत्वा कर्माति मानुषम अभिवादयते पार्थः शरॊत्रे च परिपृच्छति [अर्ज] इषुपाते च सेनाया हयान संयच्छ सारथे यावत समीक्षे सैन्ये ऽसमिन कवासौ कुरु कुलाधमः सर्वान अन्यान अनादृत्य दृष्ट्वा तम अति मानिनम तस्य मूर्ध्नि पतिष्यामि तत एते पराजिताः एष वयवस्थितॊ दरॊणॊ दरौणिश च तदनन्तरम भीष्मः कृपश च कर्णश च महेष्वासा वयवस्थिताः राजानं नात्र पश्यामि गाः समादाय गच्छति दक्षिणं मार्गम आस्थाय शङ्के जीव परायणः उत्सृज्यैतद रथानीकं गच्छ यत्र सुयॊधनः तत्रैव यॊत्स्ये वैराटे नास्ति युद्धं निरामिषम तं जित्वा विनिवर्तिष्ये गाः समादाय वै पुनः [वै] एवम उक्तः स वैराटिर हयान संयम्य यत्नतः नियम्य च ततॊ रश्मीन यत्र ते कुरुपुंगवाः अचॊदयत ततॊ वाहान यतॊ दुर्यॊधनस ततः उत्सृज्य रथवंशं तु परयाते शवेतवाहने अभिप्रायं विदित्वास्य दरॊणॊ वचनम अब्रवीत नैषॊ ऽनतरेण राजानं बीभत्सुः सथातुम इच्छति तस्य पार्ष्णिं गरहीष्यामॊ जवेनाभिप्रयास्यतः न हय एनम अभिसंक्रुद्धम एकॊ युध्येत संयुगे अन्यॊ देवात सहस्राक्षात कृष्णाद वा देवकी सुतात किं नॊ गावः करिष्यन्ति धनं वा विपुलं तथा दुर्यॊधनः पार्थ जले पुरा नौर इव मज्जति तथैव गत्वा बीभत्सुर नाम विश्राव्य चात्मनः शलभैर इव तां सेनां शरैः शीघ्रम अवाकिरत कीर्यमाणाः शरौघैस तु यॊधास ते पार्थ चॊदितैः नापश्यन नावृतां भूमिम अन्तरिक्षं च पत्रिभिः तेषां नात्मनिनॊ युद्धे नापयाने ऽभवन मतिः शीघ्रत्वम एव पार्थस्य पूजयन्ति सम चेतसा ततः शङ्खं परदध्मौ स दविषतां लॊमहर्षणम विस्फार्य च धनुःश्रेष्ठं धवजे भूतान्य अचॊदयत तस्य शङ्खस्य शब्देन रथनेमि सवनेन च अमानुषाणां तेषां च भूतानां धवजवासिनाम ऊर्ध्वं पुच्छान विधुन्वाना रेभमाणाः समन्ततः गावः परतिन्यवर्तन्त दिशम आस्थाय दक्षिणाम [वै] स शत्रुसेनां तरसा परणुद्य; गास ता विजित्याथ धनुर्धराग्र्यः दुर्यॊधनायाभिमुखं परयातॊ; भूयॊ ऽरजुनः परियम आजौ चिकीर्षन गॊषु परयातासु जवेन मत्स्यान; किरीटिनं कृतकार्यं च मत्वा दुर्यॊधनायाभिमुखं परयान्तं; कुरुप्रवीराः सहसाभिपेतुः तेषाम अनीकानि बहूनि गाड्ढं; वयूढानि दृष्ट्वा बलुल धवजानि मत्स्यस्य पुत्रं दविषतां निहन्ता; वैराटिम आमन्त्र्य ततॊ ऽभयुवाच एतेन तूर्णं परतिपादयेमाञ; शवेतान हयान काञ्चनरश्मि यॊक्त्रान जवेन सर्वेण कुरु परयत्नम; आसादयैतद रथसिंहवृन्दम गजॊ गजेनेव मया दुरात्मा; यॊ यॊद्धुम आकाङ्क्षति सूतपुत्रः तम एव मां परापय राजपुत्र; दुर्यॊधनापाश्रय जातदर्पम स तैर हयैर वातजवैर बृहद भिः; पुत्रॊ विराटस्य सुवर्णकक्ष्यैः विध्वंसयंस तद्रथिनाम अनीकं; ततॊ ऽवहत पाण्डवम आजिमध्ये तं चित्रसेनॊ विशिखैर विपाठैः; संग्रामजिच छत्रुसहॊ जयश च परत्युद्ययुर भारतम आपतन्तं; महारथाः कर्णम अभीप्समानाः ततः स तेषां पुरुषप्रवीरः; शरासनार्चिः शरवेगतापः वरातान रथानाम अदहत स मन्युर; वनं यथाग्निः कुरुपुंगवानाम तस्मिंस तु युद्धे तुमुले परवृत्ते; पार्थं विकर्णॊ ऽतिरथं रथेन विपाठ वर्षेण कुरुप्रवीरॊ; भीमेन भीमानुजम आससाद ततॊ विकर्णस्य धनुर विकृष्य; जाम्बूनदाग्र्यॊपचितं दृढज्यम अपातयद धवजम अस्य परमथ्य; छिन्नध्वजः सॊ ऽपय अपयाज जवेन तं शात्रवाणां गणबाधितारं; कर्माणि कुर्वाणम अमानुषाणि शत्रुं तपः कॊपम अमृष्यमाणः; समर्पयत कूर्मनखेन पार्थम स तेन राज्ञातिरथेन विद्धॊ; विगाहमानॊ धवजिनीं कुरूणाम शत्रुं तपं पञ्चभिर आशु विद्ध्वा; ततॊ ऽसय सूतं दशभिर जघान ततः स विद्धॊ भरतर्षभेण; बाणेन गात्रावरणातिगेन गतासुर आजौ निपपात भूमौ; नगॊ गनाग्राद इव वातरुग्णः रथर्षभास ते तु रथर्षभेण; वीरा रणे वीरतरेण भग्नाः चकम्पिरे वातवशेन काले; परकमिप्तानीव महावनानि हतास तु पार्थेन नरप्रवीरा; भूमौ युवानः सुषुपुः सुवेषाः वसु परदा वासवतुल्यवीर्याः; पराजिता वासव जेन संख्ये सुवर्णकार्ष्णायस वर्म नद्धा; नागा यथा हैववताः परवृद्धाः तथा स शत्रून समरे विनिघ्नन; गाण्डीवधन्वा पुरुषप्रवीरः चचार संख्ये परदिशॊ दिशश च; दहन्न इवाग्निर वनम आतपान्ते परकीर्णपर्णानि यथा वसन्ते; विशातयित्वात्यनिलॊ नुदन खे तथा सपत्नान विकिरन किरीटी; चचार संख्ये ऽति रथॊ रथेन शॊणाश्ववाहस्य हयान निहत्य; वैकर्तन भरातुर अदीनसत्त्वः एकेन संग्रामजितः शरेण; शिरॊ जहाराथ किरीटमाली तस्मिन हते भरातरि सूतपुत्रॊ; वैकर्तनॊ वीर्यम अथाददानः परगृह्य दन्ताव इव नागराजॊ; महर्षभं वयाघ्र इवाभ्यधावत स पाण्डवं दवादशभिः पृषत्कैर; वैकर्तनः शीघ्रम उपाजघान विव्याध गात्रेषु हयांश च सर्वान; विराट पुत्रं च शरैर निजघ्ने स हस्तिनेवाभिहतॊ गजेन्द्रः; परगृह्य भल्लान निशितान निषङ्गात आ कर्ण पूर्णं च धनुर विकृष्य; विव्याध बाणैर अथ सूतपुत्रम अथास्य बाहूरुशिरॊ ललाटं; गरीवां रथाङ्गानि परावमर्दी सथितस्य बाणैर युधि निर्बिभेद; गाण्डीवमुक्तैर अशनिप्रकाशैः स पार्थ मुक्तैर विशिखैः परणुन्नॊ; गजॊ गजेनेव जितस तरस्वी विहाय संग्रामशिरः परयातॊ; वैकर्तनः पाण्डव बाणतप्तः [वै] अपयाते तु राधेये दुर्यॊधन पुरॊगमाः अनीकेन यथा सवेन शरैर आर्च्छन्त पाण्डवम बहुधा तस्य सैन्यस्य वयूढस्यापततः शरैः अभियानीयम आज्ञाय वैराटिर इदम अब्रवीत आस्थाय रुचिरं जिष्णॊ रथं सारथिना मया कतमद यास्यसे ऽनीक मुक्तॊ यास्याम्य अहं तवया [अर्ज] लॊहिताक्षम अरिष्टं यं वैयाघ्रम अनुपश्यसि नीलां पताकाम आश्रित्य रथे तिष्ठन्तम उत्तर कृपस्यैतद रथानीकं परापयस्वैतद एव माम एतस्य दर्शयिष्यामि शीघ्रास्त्रं दृढधन्विनः कमण्डलुर धवजे यस्य शातकुम्भमयः शुभः आचार्य एष वै दरॊणः सर्वशस्त्रभृतां वरः सुप्रसन्नमना वीर कुरुष्वैनं परदक्षिणम अत्रैव चाविरॊधेन एष धर्मः सनातनः यदि मे परथमं दरॊणः शरीरे परहरिष्यति ततॊ ऽसय परहरिष्यामि नास्य कॊपॊ भविष्यति अस्याविदूरे तु धनुर धवजाग्रे यस्य दृश्यते आचार्यस्यैष पुत्रॊ वै अश्वत्थामा महारथः सदा ममैष मान्यश च सर्वशस्त्रभृताम अपि एतस्य तवं रथं पराप्य निवर्तेथाः पुनः पुनः य एष तु रथानीके सुवर्णकवचावृतः सेनाग्र्येण तृतीयेन वयवहार्येण तिष्ठति यस्य नागॊ धवजाग्रे वै हेमकेतन संश्रितः धृतराष्ट्रात्मजः शरीमान एष राजा सुयॊधनः एतस्याभिमुखं वीर रथं पररथारुजः परापयस्वैष तेजॊ ऽभिप्रमाथी युद्धदुर्मदः एष दरॊणस्य शिष्याणां शीघ्रास्त्रः परथमॊ मतः एतस्य दर्शयिष्यामि शीघ्रास्त्रं विपुलं शरैः नागकक्ष्या तु रुचिरा धवजाग्रे यस्य तिष्ठति एष वैकर्तनः कर्णॊ विदितः पूर्वम एव ते एतस्य रथम आस्थाय राधेयस्य दुरात्मनः यत्तॊ भवेथाः संग्रामे सपर्धत्य एष मया सदा यस तु नीलानुसारेण पञ्च तारेण केतुना हस्तावापी बृहद धन्वा रथे तिष्ठति वीर्यवान यस्य तारार्क चित्रॊ ऽसौ रथे धवजवरः सथितः यस्यैतत पाण्डुरं छत्रं विमलं मूर्ध्नि तिष्ठति महतॊ रथवंशस्य नाना धवजपताकिनः बलाहकाग्रे सूर्यॊ वा य एष परमुखे सथिथ हैमं चन्द्रार्कसंकाशं कवचं यस्य दृश्यते जातरूपशिरस तराणस तरासयन्न इव मे मनः एष शांतनवॊ भीष्मः सर्वेषां नः पितामहः राजश्रियावबद्धस तु दुर्यॊधन वशानुगः पश्चाद एष परयातव्यॊ न मे विघ्नकरॊ भवेत एतेन युध्यमानस्य यत्तः संयच्छ मे हयान ततॊ ऽभयवहद अव्यग्रॊ वैराटिः सव्यसाचिनम यत्रातिष्ठत कृपॊ राजन यॊत्स्यमानॊ धनंजयम [वै] तान्य अनीकान्य अदृश्यन्त कुरूणाम उग्रधन्विनाम संसर्पन्तॊ यथा मेघा घर्मान्ते मन्दमारुताः अभ्याशे वाजिनस तस्थुः समारूढाः परहारिभिः भीमरूपाश च मातङ्गास तॊमराङ्कुशचॊदिताः ततः शक्रः सुरगणैः समारुह्य सुदर्शनम सहॊपायात तदा राजन विश्वाश्वि मरुतां गणैः तद देव यक्षगन्धर्वमहॊरगसमाकुलम शुशुभे ऽभरविनिर्मुक्तं गरहैर इव नभस्तलम अस्त्राणां च बलं तेषां मानुषेषु परयुज्यताम तच च घॊरं महद युद्धं भीष्मार्जुनसमागमे शतं शतसहस्राणाम यत्र सथूणा हिरण्मयाः मणिरत्नमयाश चान्याः परासादम उपधारयन तत्र कामगमं दिव्यं सर्वरत्नविभूषितम विमानं देवराजस्य शुशुभे खेचरं तदा तत्र देवास तरयस तरिंशत तिष्ठन्ति सह वासवाः गन्धर्वा राक्षसाः सर्पाः पितरश च महर्षिभिः तथा राजा वसु मना बलाक्षः सुप्रतर्दनः अष्टकश च शिबिश चैव ययातिर नहुषॊ गयः मनुः कषेपॊ रघुर भानुः कृशाश्वः सगरः शलः विमाने देवराजस्य समदृश्यन्त सुप्रभाः अग्नेर ईशस्य सॊमस्य वरुणस्य परजापतेः तथा धातुर विधातुश च कुबेरस्य यमस्य च अलम्बुसॊग्रसेनस्य गर्धर्वस्य च तुम्बुरॊः यथाभागं यथॊद्देशं विमानानि चकाशिरे सर्वदेव निकायाश च सिद्धाश च परमर्षयः अर्जुनस्य करूणां च दरष्टुं युद्धम उपागताः दिव्यानां तत्र माल्यानां गन्धः पुण्यॊ ऽथ सर्वशः परससार वसन्ताग्रे वनानाम इव पुष्पिताम रक्तारक्तानि देवानां समदृश्यन्त तिष्ठताम आतपत्राणि वासांसि सरजश च वयजनानि च उपशाम्यद रजॊ भौमं सर्वं वयाप्तं मरीचिभिः दिव्यान गन्धान उपादाय वायुर यॊधान असेवत परभासितम इवाकाशं चित्ररूपम अलं कृतम संपतद भिः सथितैश चैव नानारत्नावभासितैः विमानैर विविधैश चित्रैर उपानीतैः सुरॊत्तमैः [वै] एतस्मिन्न अन्तरे तत्र महावीर्यपराक्रमः आजगाम महासत्त्वः कृपः शस्त्रभृतां वरः अर्जुनं परति संयॊद्धुं युद्धार्थी स महारथः तौ रथौ सूर्यसंकाशौ यॊत्स्यमानौ महाबलौ शारदाव इव जीमूतौ वयरॊचेतां वयवस्थितौ पार्थॊ ऽपि विश्रुतं लॊके गाण्डीवं परमायुधम विकृष्य चिक्षेप बहून नाराचान मर्मभेदिनः तान अप्राप्ताञ शितैर बाणैर नाराचान रक्तभॊजनान कृपश चिच्छेद पार्थस्य शतशॊ ऽथ सहस्रशः ततः पार्थश च संक्रुद्धश चित्रान मार्गान परदर्शयन दिशः संछादयन बाणैः परदिशश च महारथः एकछायम इवाकाशं परकुर्वन सर्वतः परभुः परधादयद अमेयात्मा पार्थः शरशतैः कृपम स शरैर अर्पितः करुद्धः शितैर अग्निशिखॊपमैः तूर्णं शरसहस्रेण पार्थम अप्रतिमौजसम अर्पयित्वा महात्मानं ननाद समरे कृपः ततः कनकपुङ्खाग्रैर वीरः संनतपर्वभिः तवरन गाण्डीवनिर्मुक्तैर अर्जुनस तस्य वाजिनः चतुर्भिश चतुरस तीक्ष्णैर अविध्यत परमेषुभिः ते हया निशितैर विद्धा जवलद भिर इव पन्नगैः उत्पेतुः सहसा सर्वे कृपः सथानाद अथाच्यवत चयुतं तु गौतमं सथानात समीक्ष्य कुरुनन्दनः नाविध्यत परवीरघ्नॊ रक्षमाणॊ ऽसय गौरवम स तु लब्ध्वा पुनः सथानं गौतमः सव्यसाचिनम विव्याध दशभिर बाणैस तवरितः कङ्कपत्रिभिः ततः पार्थॊ धनुस तस्य भल्लेन निशितेन च चिच्छेदैकेन भूयश च हस्ताच चापम अथाहरत अथास्य कवचं बाणैर निशितैर मर्मभेदिभिः वयधमन न च पार्थॊ ऽसय शरीरम अवपीडयत तस्य निर्मुच्यमानस्य कवचात काय आबभौ समये मुच्यमानस्य सर्पस्येव तनुर यथा छिन्ने धनुषि पार्थेन सॊ ऽनयद आदाय कार्मुकम चकार गौतमः सज्यं तद अद्भुतम इवाभवत स तद अप्य अस्य कौन्तेयश चिच्छेद नतपर्वणा एवम अन्यानि चापानि बहूनि कृतहस्तवत शारद्वतस्य चिच्छेद पाण्डवः परवीह्र हा स छिन्नधनुर आदाय अथ शक्तिं परतापवान पराहिणॊत पाण्डुपुत्राय परदीप्ताम अशनीम इव ताम अर्जुनस तदायान्तीं शक्तिं हेमविभूषिताम वियद गतां महॊल्काभं चिच्छेद दशभिः शरैः सापतद दशधा छिन्ना भूमौ पार्थेन धीमता युगमध्ये तु भल्लैस तु ततः स सधनुः कृपः तम आशु निशितैः पार्थं बिभेद दशभिः शरैः ततः पार्थॊ महातेजा विशिखान अग्नितेजसः चिक्षेप समरे करुद्धस तरयॊदश शिलाशितान अथास्य युगम एकेन चतुर्भिश चतुरॊ हयान षष्ठेन च शिरः कायाच छरेण रथसारथेः तरिभिस तरिवेणुं समरे दवाभ्याम अक्षौ महाबलः दवादशेन तु भल्लेन चकर्तास्य धवजं तथा ततॊ वर्ज निकाशेन फल्गुनः परहसन्न इव तरयॊदशेनेन्द्रसमः कृपं वक्षस्य अताडयत स छिन्नधन्वा विरथॊ हताश्वॊ हतसारथिः गदापाणिर अवप्लुत्य तूर्णं चिक्षेप तां गदाम सा तु मुक्ता गदा गुर्वी कृपेण सुपरिष्कृता अर्जुनेन शरैर नुन्ना परति मार्गम अथागमत ततॊ यॊधाः परीप्सन्तः शारद्वतम अमर्षणम सर्वतः समरे पार्थं शरवर्षैर अवाकिरन ततॊ विराटस्य सुतः सव्यम आवृत्य वाजिनः यमकं मण्डलं कृत्वा तान यॊधान परत्यवारयत ततः कृपम उपादाय विरथं ते नरर्षभाः अजाजह्रुर महावेगाः कुन्तीपुत्राद धनंजयात [अर्ज] यत्रैषा काञ्चनी वेदी परदीप्ताग्निशिखॊपमा उच्छ्रिता काञ्चने दण्डे पताकाभिर अलं कृता तत्र मां वह भद्रं ते दरॊणानीकाय मारिष अश्वाः शॊणाः परकाशन्ते बृहन्तश चारु वाहिनः सनिग्धविद्रुम संकाशास ताम्रास्याः परियदर्शनाः युक्ता रथवरे यस्य सर्वशिक्षा विशारदाः दीर्घबाहुर महातेजा बलरूपसमन्वितः सर्वलॊकेषु विख्यातॊ भारद्वाजः परतापवान बुद्ध्या तुल्यॊ हय उशनसा बृहस्पतिसमॊ नये वेदास तथैव चत्वारॊ बरह्मचर्यं तथैव च ससंहाराणि दिव्यानि सर्वाण्य अस्त्राणि मारिष धनुर्वेदश च कार्त्स्न्येन यस्मिन नित्यं परतिष्ठितः कषमा दमश च सत्यं च आनृशंस्यम अथार्जवम एते चान्ये च बहवॊ गुणा यस्मिन दविजॊत्तमे तेनाहं यॊद्धुम इच्छामि महाभागेन संयुगे तस्मात तवं परापयाचार्यं कषिप्रम उत्तरवाहय [वै] अर्जुनेनैवम उक्तस तु वैराटिर हेमभूषितान चॊदयाम आस तान अश्वान भारद्वाज रथं परति तम आपतन्तं वेगेन पाण्डवं रथिनां वरम दरॊणः परत्युद्ययौ पार्थं मत्तॊ मत्तम इव दविपम ततः परध्मापयच छङ्खं भेरी शतनिनादितम परचुक्षुभे बलं सर्वम उद्धूत इव सागरः अथ शॊणान सदश्वांस तान हन्स वर्णैर मनॊजवैः मिश्रितान समरे दृष्ट्वा वयस्मयन्त रणे जनाः तौ रथौ वीर्यसंपन्नौ दृष्ट्वा संग्राममूर्धनि आचार्य शिष्याव अजितौ कृतविध्यौ मनस्विनौ समाश्लिष्टौ तदान्यॊन्यं दरॊणपार्थौ महाबलौ दृष्ट्वा पराकम्पत मुहुर भरतानां महद बलम हर्षयुक्तस तथा पार्थः परहसन्न इव विर्यवान रथं रथेन दरॊणस्य समासाद्य महारथः अभिवाद्य महाबाहुः सान्त्वपूर्वम इदं वचः उवाच शलक्ष्णया वाचा कौन्तेयः परवीर हा उषिताः सम वनेवासं परतिकर्म चिकीर्षवः कॊपं नार्हसि नः कर्तुं सदा समरदुर्जय अहं तु परहृते पूर्वं परहरिष्यामि ते ऽनघ इति मे वर्तते बुद्धिस तद भवान कर्तुम अर्हति ततॊ ऽसमै पराहिणॊद दरॊणः शरान अधिकविंशतिम अप्राप्तांश चैव तान पार्थश चिच्छेद कृतहस्तवत ततः शरसहस्रेण रथपार्थस्य वीर्यवान अवाकिरत ततॊ दरॊणः शीघ्रम अस्त्रं विदर्शयन एवं परववृते युद्धं भारद्वाज किरीटिनॊः समं विमुञ्चतॊः संख्ये विशिखान दीप्ततेजसः ताव उभौ खयातकर्माणाव उभौ वायुसमौ जवे उभौ दिव्यास्त्रविदुषाव उभाव उत्तमतेजसौ कषिपन्तौ शरजालानि मॊहयाम आसतुर नृपान वयस्मयन्त ततॊ यॊधाः सर्वे तत्र समागताः शरान विसृजतॊस तूर्णं साधु साध्व इति पूजयन दरॊणं हि समरे कॊ ऽनयॊ यॊद्धुम अर्हति फल्गुनात रौद्रः कषत्रिय धर्मॊ ऽयं गुरुणा यद अयुध्यत इत्य अब्रुवञ जनास तत्र संग्रामशिरसि सथिताः वीरौ ताव अपि संरब्धौ संनिकृष्टौ महारथौ छादयेतां शरव्रातैर अन्यॊन्यम अपराजितौ विस्फार्य सुमहच चापं हेमपृष्ठं दुरासदम संरब्धॊ ऽथ भरद्वाजः फल्गुनं परत्ययुध्यत स सायकमयैर जालैर अर्जुनस्य रथं परति भानुमत्ल्भिः शिला धौतैर भानॊः परच्छादयत परभाम पार्थं च स महाबाहुर महावेगैर महारथः विव्याध निशितैर बाणैर मेघॊ वृष्ट्येव पर्वतम तथैव दिव्यं गाण्डीवं धनुर आदाय पाण्डवः शत्रुघ्नं वेगवद धृष्टॊ भारसाधनम उत्तमम विससर्ज शरांश चित्रान सुवर्णविकृतान बहून नाशयञ शरवर्षाणि भारद्वाजस्य वीर्यवान तूर्णं चापनिविर्मुक्तैस तद अद्भुतम इवाभवत स रथेन चरन पार्थः परेक्षणीयॊ धनंजयः युगपद दिक्षु सर्वासु सर्वशस्त्राण्य अदर्शयत एकछायम इवाकाशं बाणैश चक्रे समन्ततः नादृश्यत तदा दरॊणॊ नीहारेणेव संवृतः तस्याभवत तदा रूपं संवृतस्य शरॊत्तमैः जाज्वल्यमानस्य यथा पर्वतस्येव सर्वतः दृष्ट्वा तु पार्थस्य रणे शरैः सवरथम आवृतम स विस्फार्य धनुश चित्रं मेघस्तनित निस्वनम अग्निचक्रॊपमं घॊरं विकर्षन परमायुधम वयशातयच छरांस तांस तु दरॊणः समितिशॊभनः महान अभूत ततः शब्दॊ वंशानाम इव दुह्यताम जाम्बूनदमयैः पुङ्खैश चित्रचापवरातिगैः पराच्छादयद अमेयात्मा दिशः सूर्यस्य च परभाम ततः कनकपुङ्खानां शराणां नतपर्वणाम वियच चराणां वियति दृश्यन्ते बहुशः परजाः दरॊणस्य पुङ्खसक्ताश च परभवन्तः शरासनात एकॊ दीर्घ इवादृश्यद आकाशे संहतः शरः एवं तौ सवर्णविकृतान विमुञ्चन्तौ महाशरान आकाशं संवृतं वीराव उल्काभिर इव चक्रतुः शरास तयॊश च विबभुः कङ्कबर्हिण वाससः पङ्क्त्यः शरदि खस्थानां हंसानां चरताम इव युद्धं समभवत तत्र सुसंरब्धं महात्मनॊः दरॊण पाण्डवयॊर घॊरं वृत्रवासवयॊर इव तौ जगाव इव चासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम शरैः पूर्णायतॊत्सृष्टैर अन्यॊन्यम अभिजघ्नतुः तौ वयवाहरतां शूरौ संरब्धौ रणशॊभिनौ उदीरयन्तौ समरे दिव्यान्य अस्त्राणि भागशः अथ तव आचार्य मुख्येन शरान सृष्टाञ शिलाशितान नयवारयच छितैर बानैर अर्जुनॊ जयतां वरः दर्शयन्न ऐन्द्रिर आत्मानम उग्रम उग्रपराक्रमः इषुभिस तूर्णम आकाशं बहुभिश च समावृणॊत जिघांसन्तं नरव्याघ्रम अर्जुनं तिग्मतेजसम आचार्य मुख्यः समरे दरॊणः शस्त्रभृतां वरः अर्जुनेन सहाक्रीडच छरैः संनतपर्वभिः दिव्यान्य अस्त्राणि मुञ्चन्तं भारद्वाजं महारणे अस्त्रैर अस्त्राणि संवार्य पल्गुनः समयॊधयत तयॊर आसीत संप्रहारः करुद्धयॊर नरसिंहयॊः अमर्षिणॊस तदान्यॊन्यं देवदानवयॊर इव ऐन्द्रं वायव्यम आग्नेयम अस्त्रम अस्त्रेण पाण्डवः दरॊणेन मुक्तं मुक्तं तु गरसते सम पुनः पुनः एवं शूरौ महेष्वासौ विसृजन्तौ शिताञ शरान एकछायं चक्रतुस ताव आकाशं शरवृष्टिभिः ततॊ ऽरजुनेन मुक्तानां पततां च शरीरिषु पर्वतेष्व इव वर्जाणां शराणां शरूयते सवनः ततॊ नागा रथाश चैव सादिनश च विशां पते शॊणिताक्ता वयदृश्यन्त पुष्पिता इव किंशुकाः बाहुभिश च स केयूरैर विचित्रैश च महारथैः सुवर्णचित्रैः कवचैर धवजैश च विनिपातितैः यॊधैश चनिहतैस तत्र पार्थ बाणप्रपीडितैः बलम आसीत समुद्भ्रान्तं दरॊणार्जुन समागमे विधुन्वानौ तु तौ वीरौ धनुर ई भारसाधने आच्छायदेताम अन्यॊन्यं तितक्षन्तौ रणेषुभिः अथान्तरिक्षे नादॊ ऽभूद दरॊणं तत्र परशंसताम दुष्करं कृतवान दरॊणॊ यद अर्जुनम अयॊधयत परमाथिनं महावीर्यं दृढमुष्टिं दुरासदम जेतारं देव दैत्यानां सर्पाणां च महारथम अविश्रमं च शिक्षां च लाघवं दूरपातिताम पार्थस्य समरे दृष्ट्वा दरॊणस्याभूच च विस्मयः अथ गाण्डीवम उद्यम्य दिव्यं धनुर अमर्षणः विचकर्ष रणे पार्थॊ बाहुभ्यां भरतर्षभ तस्य बाणमयं वर्षं शलभानाम इवायतम न च बाणान्तरे वायुर अस्य शक्नॊति सर्पितुम अनिशं संदधानस्य शरान उत्सृजतस तदा ददृशे नान्तरं किं चित पार्थस्याददतॊ ऽपि च तथा शीघ्रास्त्र युद्धे तु वर्तमाने सुदारुणे शीघ्राच छीघ्रतरं पार्थः शरान अन्यान उदीरयत ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम युगपत परापतंस तत्र दरॊणस्य रथम अन्तिकात अवकीर्यमाणे दरॊणे तु शरैर गाण्डीवधन्वना हाहाकारॊ महान आसीत सैन्यानां भरतर्षभ पाण्डवस्य तु शीघ्रास्त्रं मघवान समपूजयत गन्धर्वाप्सरसश चैव ये च तत्र समागताः ततॊ वृन्देन महता रथानां रथयूथपः आचार्य पुत्रः सहसा पाण्डवं परत्यवारयत अश्वत्थामा तु तत कर्म हृदयेन महात्मनः पूजयाम आस पार्थस्य कॊपं चास्याकरॊद भृशम स मन्युवशम आपन्नः पार्थम अभ्यद्रवद रणे किरञ शरसहस्राणि पर्जन्य इव वृष्टिमान आवृत्य तु महाबाहुर यतॊ दरौणिस ततॊ हयान अन्तरं परददौ पार्थॊ दरॊणस्य वयपसर्पितुम स तु लब्ध्वान्तरं तूर्णम अपायाज जवनैर हयैः छिन्नवर्म धवजः शूरॊ निकृत्तः परमेषुभिः [वै] तं पार्थः परतिजग्राह वायुवेगम इवॊद्धतम शरजालेन महता वर्षमाणम इवाम्बुदम तयॊर देवासुरसमः संनिपातॊ महान अभूत किरतॊः शरजालानि वृत्रवासवयॊर इव न सम सूर्यस तदा भाति न च वाति समीरणः शरगाढे कृते वयॊम्नि छाया भूते समन्ततः महांश चट चटा शब्दॊ यॊधयॊर हन्यमानयॊः दह्यताम इव वेणूनाम आसीत परपुरंजय हयान अस्यार्जुनः सर्वान कृतवान अल्पजीवितान स राजन अन परजानाति दिशं कां चन मॊहितः ततॊ दरौणिर महावीर्यः पार्थस्य विचरिष्यतः विवरं सूक्ष्मम आलॊक्य जयां चिच्छेद कषुरेण ह तद अस्यापूजयन देवाः कर्म दृष्ट्वाति मानुषम ततॊ दरौणिर धनूंष्य अष्टौ वयपक्रम्य नरर्षभम पुनर अभ्याहनत पार्थं हृदये कङ्कपत्रिभिः ततः पार्थॊ महाबाहुः परहस्य सवनवत तदा यॊजयाम आस नवया मौर्व्या गाण्डीवम ओजसा ततॊ ऽरधचन्द्रम आवृत्य तेन पार्थः समागमत वारणेनेव मत्तेन मत्तॊ वारणयूथपः ततः परववृते युद्धं पृथिव्याम एकवीरयॊः रणमध्ये दवयॊर एव सुमहल लॊमहर्षणम तौ वीरौ कुरवः सर्वे ददृशुर विस्मयान्विताः युध्यमानौ महात्मानौ यूथपाव इव संगतौ तौ समाजघ्नतुर वीराव अन्यॊन्यं पुरुषर्षभौ शरैर आशीविशाकारैर जवलद भिर इव पन्नगैः अक्षय्याव इषुधी दिव्यौ पाण्डवस्य महात्मनः तेन पार्थॊ रणे शूरस तस्थौ गिरिर इवाचलः अश्वत्थाम्नः पुनर बाणाः कषिप्रम अभ्यस्यतॊ रणे जग्मुः परिक्षयं शीघ्रम अभूत तेनाधिकॊ ऽरजुनः ततः कर्णॊ महच चापं विकृष्याभ्यधिकं रुषा अवाक्षिपत ततः शब्दॊ हाहाकारॊ महान अभूत तत्र चक्षुर दधे पार्थॊ यत्र विस्पार्यते धनुः ददर्श तत्र राधेयं तस्य कॊपॊ ऽतयवीवृधत सरॊषवशम आपन्नः कर्णम एव जिघांसया अवैक्षत विवृत्ताभ्यां नेत्राभ्यां कुरुपुंगवः तथा तु विमुखे पार्थे दरॊणपुत्रस्य सायकान तवरिताः पुरुषा राजन्न उपाजह्रुः सहस्रशः उत्सृज्य च महाबाहुर दरॊणपुत्रं धनंजयः अभिदुद्राव सहसा कर्णम एव सपत्नजित तम अभिद्रुत्य कौन्तेयः करॊधसंरक्तलॊचनः कामयन दवैरथे युद्धम इदं वचनम अब्रवीत [अर्ज] कर्ण यत ते सभामध्ये बहु वाचा विकत्थितम न मे युधि समॊ ऽसतीति तद इदं परत्युपस्थितम अवॊचः परुषा वाचॊ धर्मम उत्सृज्य केवलम इदं तु दुष्करं मन्ये यद इदं ते चिकीर्षितम यत तवया कथितं पूर्वं माम अनासाद्य किं चन तद अद्य कुरु राधेय कुरुमध्ये मया सह यत सभायां सम पाञ्चालीं लिश्यमानां दुरात्मभिः दृष्टवान असि तस्याद्य फलम आप्नुहि केवलम धर्मपाशनिबद्धेन यन मया मर्षितं पुरा तस्य राधेय कॊपस्य विजयं पश्य मे मृधे एहि कर्ण मया सार्धं परतिपद्यस्व सागरम परेक्षकाः कुरवः सर्वे भवन्तु सह सैनिकाः [कर्ण] बरवीषि वाचा यत पार्थ कर्मणा तत समाचर अतिशेते हि वै वाचं कर्मेति परथितं भुवि यत तवया मर्षितं पूर्वं तद अशक्तेन मर्षितम इति गृह्णामि तत पार्थ तव दृष्ट्वापराक्रमम धर्मपाशनिबद्धेन यदि ते मर्षितं पुरा तथैव बद्धम आत्मानम अबद्धम इव मन्यसे यदि तावद वनेवासा यथॊक्तश चरितस तवया तत तवं धर्मार्थवित कलिष्टः समयं भेत्तुम इच्छसि यदि शक्रः सवयं पार्थ युध्यते तव कारणात तथापि न वयथा का चिन मम सयाद विक्रमिष्यतः अयं कौन्तेय कामस ते नचिरात समुपस्थितः यॊत्स्यसे तवं मया सार्धम अद्य दरक्ष्यसि मे बलम [अर्ज] इदानीम एव तावत तवम अपयातॊ रणान मम तेन जीवसि राधेयनिहतस तव अनुजस तव भरातरं घातयित्वा च तयक्त्वा रणशिरश च कः तवदन्यः पुरुषः सत्सु बरूयाद एवं वयवस्थितः [वै] इति कर्णं बरुवन्न एव बीभत्सुर अपराजितः अभ्ययाद विसृजन बाणान कायावरण भेदिनः परतिजग्राह तान कर्णः शरान अग्निशिखॊपमान शरवर्षेण महता वर्षमाण इवाम्बुदः उत्पेतुः शरजालानि घॊररूपाणि सर्वशः अविध्यद अश्वान बाहॊश च हस्तावापं पृथक पृथक सॊ ऽमृष्यमाणः कर्णस्य निषङ्गस्यावलम्बनम चिच्छेद निशिताग्रेण शरेण नतपर्वणा उपासङ्गाद उपादाय कर्णॊ बाणान अथापरान विव्याध पाण्डवं हस्ते तस्य मुष्टिर अशीर्यत ततः पार्थॊ महाबाहुः कर्णस्य धनुर अच्छिनत स शक्तिं पराहिणॊत तस्मै तां पार्थॊ वयधमच छरैः ततॊ ऽभिपेतुर बहवॊ राधेयस्य पदानुगाः तांश च गाण्डीवनिर्मुक्तैः पराहिणॊद यमसादनम ततॊ ऽसयाश्वाञ शरैस तीक्ष्णैर बीभत्सुर भारसाधनैः आ कर्ण मुक्तैर अभ्यघ्नंस ते हताः परापतन भुवि अथापरेण बाणेन जवलितेन महाभुजः विव्याध कर्णं कौन्तेयस तीक्ष्णेनॊरसि वीर्यवान तस्य भित्त्वा तनुत्राणं कायम अभ्यपतच छिरः ततः स तमसाविष्टॊ न सम किं चित परजज्ञिवान स गाढवेदनॊ हित्वा रणं परायाद उदङ्मुखः ततॊ ऽरजुन उपाक्रॊशद उत्तरश च महारथः [वै] ततॊ वैकर्तनं जित्वा पार्थॊ वैराटिम अब्रवीत एतन मां परापयानीकं यत्र तालॊ हिरण्मयः अत्र शांतनवॊ भीष्मॊ रथे ऽसमाकं पितामहः काङ्क्षमाणॊ मया युद्धं तिष्ठत्य अमर दर्शनः आदास्याम्य अहम एतस्य धनुर्ज्याम अपि चाहवे अस्यन्तं दिव्यम अस्त्रं मां चित्रम अद्य निशामय शतह्रदाम इवायान्तीं सतनयित्नॊर इवाम्बरे सुवर्णपृष्ठं गाण्डीवं दरक्ष्यन्ति कुरवॊ मम दक्षिणेनाथ वामेन कतरेण सविद अस्यति इति मां संगताः सर्वे तर्कयिष्यन्ति शत्रवः शॊणितॊदां रथावर्तां नागनक्रां दुरत्ययाम नदीं परस्यन्दयिष्यामि परलॊकप्रवाहिनीम पाणिपादशिरः पृष्ठबाहुशाखा निरन्तरम वनं कुरूणां छेत्स्यामि भल्लैः संनतपर्वभिः जयतः कौरवीं सेनाम एकस्य मम धन्विनः शतं मार्गा भविष्यन्ति पावकस्येव कानने मया चक्रम इवाविद्धं सैन्यं दरक्ष्यसि केवलम असंभ्रान्तॊ रथे तिष्ठ समेषु विषमेषु च दिवाम आवृत्य तिष्ठन्तं गिरिं भेत्स्यामि धारिभिः अहम इन्द्रस्य वचनात संग्रामे ऽभयहनं पुरा पौलॊमान कालखञ्जांश च सहस्राणि शतानि च अहम इन्द्राद दृढां मुष्टिं बरह्मणः कृतहस्तताम परगाढं तुमुलं चित्रम अतिविद्धं परजापतेः अहं पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरम आरुजम जित्वा षष्टिसहस्राणि रथिनाम उग्रधन्विनाम धवजवृक्षं पत्तितृणं रथसिंहगणायुतम वनम आदीपयिष्यामि कुरूणाम अस्त्रतेजसा तान अहं रथनीडेभ्यः शरैः संनतपर्वभिः एकः संकालयिष्यामि वज्रपाणिर इवासुरान रौद्रं रुद्राद अहं हय अस्त्रं वारुणं वरुणाद अपि अस्त्रम आग्नेयम अग्नेश च वायव्यं मातरिश्वनः वज्रादीनि तथास्त्राणि शक्राद अहम अवाप्तवान धार्तराष्ट्र वनं घॊरं नरसिंहाभिरक्षितम अहम उत्पाटयिष्यामि वैराटे वयेतु ते भयम एवम आश्वासितस तेन वैराटिः सव्यसाचिना वयगाहत रथानीकं भीमं भीष्मस्य धीमतः तम आयान्तं महाबाहुं जिगीषन्तं रणे परान अभ्यवारयद अव्यग्रः करूरकर्मा धनंजयम तं चित्रमाल्याभरणाः कृतविद्या मनस्विनः आगच्छन भीमधन्वानं मौर्वीं पर्यस्य बाहुभिः दुःशासनॊ विकर्णश च दुःसहॊ ऽथ विविंशतिः आगत्य भीमधन्वानं बीभत्सुं पर्यवारयन दुःशासनस तु भल्लेन विद्ध्वा वैराटिम उत्तरम दवितीयेनार्जुनं वीरः परत्यविध्यत सतनान्तरे तस्य जिष्णुर उपावृत्य पृथु धारेण कार्मुकम चकर्त गार्ध्रपत्रेण जातरूपपरिष्कृतम अथैनं पञ्चभिः पश्चात परत्यविध्यत सतनान्तरे सॊ ऽपयातॊ रणं हित्वा पार्थ बाणप्रपीडितः तं विकर्णः शरैस तीक्ष्णैर गार्ध्रपत्रैर अजिह्म गैः विव्याध परवीर घनम अर्जुनं धृतराष्ट्र जः ततस तम अपि कौन्तेयः शरेणानतपर्वणा ललाटे ऽभयहनत तूर्णं स विद्धः परापतद रथात ततः पार्थम अभिद्रुत्य दुःसहः स विविंशतिः अवाकिरच छरैस तीक्ष्णैः परीप्सन भरातरं रणे ताव उभौ गार्ध्रपत्राभ्यां निशिताभ्यां धनंजयः विद्ध्वा युगपद अव्यग्रस तयॊर वाहान असूदयत तौ हताश्वौ विविद्धाङ्गौ धृतराष्ट्रात्म जाव उभौ अभिपत्य रथैर अन्यैर अपनीतौ पदानुगैः सर्वा दिशश चाभ्यपतद बीभत्सुर अपराजितः किरीटमाली कौन्तेयॊ लब्धलक्षॊ महाबलः [वै] अथ संगम्य सर्वे तु कौरवाणां महारथाः अर्जुनं सहिता यत्ताः परत्ययुध्यन्त भारत स सायकमयैर जालैः सर्वतस तान महारथान पराछादयद अमेयात्मा नीहार इव पर्वतान नरद भिश च महानागैर हेषमाणैश च वाजिभिः भेरीशङ्खनिनादैश च स शब्दस तुमुलॊ ऽभवत नराश्वकायान निर्भिद्य लॊहानि कवचानि च पार्थस्य शरजालानि विनिष्पेतुः सहस्रशः तवरमाणः शरान अस्यान पाण्डवः स बभौ रणे मध्यंदिनगतॊ ऽरचिष्मान पाण्डवः स बभौ रणे उपप्लवन्त वित्रस्ता रथेभ्यॊ रथिनस तदा सादिनश चाश्वपृष्ठेभ्यॊ भूमौ चापि पदातयः शरैः संताड्यमानानां कवचानां महात्मनाम ताम्रराजतलॊहानां परादुरासीन महास्वनः छन्नम आयॊधनं सर्वं शरीरैर गतचेतसाम गजाश्वसादिभिस तत्र शितबाणात्त जीवितैः रथॊपस्थाभिपतितैर आस्तृता मानवैर मही परनृत्यद इव संग्रामे चापहस्तॊ धनंजयः शरुत्वा गाण्डीवनिर्घॊषं विस्फूर्जितम इवाशनेः तरस्तानि सर्वभूतानि वयगच्छन्त महाहवात कुण्डलॊष्णीष धारीणि जातरूपस्रजानि च पतितानि सम दृश्यन्ते शिरांसि रणमूर्धनि विशिखॊन्मथितैर गात्रैर बाहुभिश च स कार्मुकैः स हस्ताभरणैश चान्यैः परच्छन्ना भाति मेदिनी शिरसां पात्यमानानाम अन्तरा निशितैः शरैः अश्ववृष्टिर इवाकाशाद अभवद भरतर्षभ दर्शयित्वा तथात्मानं रौद्रं रुद्र पराक्रमः अवरुद्धश चरन पार्थॊ दशवर्षाणि तरीणि च करॊधाग्निम उत्सृजद घॊरं धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवः तस्य तद दहतः सैन्यं दृष्ट्वा चैव पराक्रमम सर्वे शान्ति परा यॊधा धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः वित्रासयित्वा तत सैन्यं दरावयित्वा महारथान अर्जुनॊ जयतां शरेष्ठः पर्यवर्तत भारत परावर्तयन नदीं घॊरां शॊणितौघतरङ्गिणीम अस्थि शैवलसंबाधां युगान्ते कालनिर्मिताम शरचाप पलवां घॊरां मांसशॊणितकर्दमाम महारथमहाद्वीपां शङ्खदुन्दुभिनिस्वनाम चकार महतीं पार्थॊ नदीम उत्तरशॊणिताम आददानस्य हि शरान संधाय च विमुञ्चतः विकर्षतश च गाण्डीवं न किं चिद दृश्यते ऽनतरम [वै] अथ दुर्यॊधनः कर्णॊ दुःशासनविविंशती दरॊणश च सह पुत्रेण कृपश चातिरथॊ रणे पुनर ईयुः सुसंरब्धा धनंजय जिघांसया विस्फारयन्तश चापानिबलवन्ति दृढानि च तान परकीर्णपताकेन रथेनादित्यवर्चसा परत्युद्ययौ महाराजन समस्तान वानरध्वजः ततः कृपश च कर्णश च दरॊणश च रथिनां वरः तं महास्त्रैर महावीर्यं परिवार्य धनंजयम शरौघान सम्यग अस्यन्तॊ जीमूता इव वार्षिकाः ववर्षुः शरवर्षाणि परपतन्तं किरीटिनम इषुभिर बहुभिस तूर्णं समरे लॊमवाहिभिः अदूरात पर्यवस्थाय पूरयाम आसुर आदृताः तथावकीर्णस्य हि तैर दिव्यैर अस्त्रैः समन्ततः न तस्य दव्यङ्गुलम अपि विवृतं समदृश्यत ततः परहस्य बीभत्सुर दिव्यम ऐन्द्रं महारथः अस्त्रम आदित्यसंकाशं गाण्डीवे समयॊजयत स रश्मिभिर इवादित्यः परतपन समरे बली किरीटमाली कौन्तेयः सर्वान पराच्छादयत कुरून यथाबलाहके विद्यूत पावकॊ वा शिलॊच्चये तथा गाण्डीवम अभवद इन्द्रायुधम इवाततम यथा वर्षति पर्जन्ये विद्युद विभ्राजते दिवि तथा दश दिशः सर्वाः पतद गाण्डीवम आवृणॊत तरस्ताश च रथिनः सर्वे बभूवुस तत्र सर्वशः सर्वे शान्ति परा भूत्वा सवचित्तानि न लेभिरे संग्रामविमुखाः सर्वे यॊधास ते हतचेतसः एवं सर्वाणि सैन्यानि भग्नानि भरतर्षभ पराद्रवन्त दिशः सर्वा निराशानि सवजीविते [वै] ततः शांतनवॊ भीष्मॊ दुराधर्षः परतापवान वध्यमानेषु यॊधेषु धनंजयम उपाद्रवत परगृह्य कार्मुकश्रेष्ठं जातरूपपरिष्कृतम शरान आदाय तीक्ष्णाग्नान मर्मभेद परमाथिनः पाण्डुरेणातपत्रेण धरियमाणेन मूर्धनि शुशुभे स नरव्याघ्रॊ गिरिः सूर्यॊदये यथा परध्माय शङ्खं गाङ्गेयॊ धार्तराष्ट्रान परहर्षयन परदक्षिणम उपावृत्य बीभत्सुं समवारयत तम उद्वीक्ष्य तथायान्तं कौन्तेयः परवीर हा परत्यगृह्णात परहृष्टात्मा धारा धरम इवाचलः ततॊ भीष्मः शरान अष्टौ धवजे पार्थस्य वीर्यवान समपर्यन महावेगाञ शवसमानान इवॊरगान ते धवजं पाण्डुपुत्रस्य समासाद्य पतत्रिणः जवलन्तः कपिम आजघ्नुर धवजाग्र निलयांश च तान ततॊ भल्लेन महता पृथु धारेण पाण्डवः छत्रं चिच्छेद भीष्मस्य तूर्णं तद अपतद भुवि धवजं चैवास्य कौन्तेयः शरैर अभ्यहनद दृढम शीघ्रकृद रथवाहांश च तथॊभौ पार्ष्णिसारथी तयॊस तद अभवद युद्धं तुमुलं लॊमहर्षणम भीष्मस्य सह पार्थेन बलिवासवयॊर इव भल्लैर भल्लाः समागम्य भीष्म पाण्डवयॊर युधि अन्तरिक्षे वयराजन्त खद्यॊताः परावृषीव हि अग्निचक्रम इवाविद्धं सव्यदक्षिणम अस्यतः गाण्डीवम अभवद राजन पार्थस्य सृजतः शरान स तैः संछादयाम आस भीष्मं शरशतैः शितैः पर्वतं वारिधाराभिश छादयन्न इव तॊयदः तां स वेलाम इवॊद्धूतां शरवृष्टिं समुत्थिताम वयधमत सायकैर भीष्मॊ अर्जुनं संनिवारयत ततस तानि निकृत्तानि शरजालानि भागशः समरे ऽभिव्यशीर्यन्त फल्गुनस्य रथं परति ततः कनकपुङ्खानां शरवृष्टिं समुत्थिताम पाण्डवस्य रथात तूर्णं शलभानांम इवायतिम वयधमत तां पुनस तस्य भीष्मः शरशतैः शितैः ततस ते कुरवः सर्वे साधु साध्व इति चाब्रुवन दुष्करं कृतवान भीष्मॊ यद अर्जुनम अयॊधयत बलवांस तरुणॊ दक्षः कषिप्रकारी च पाण्डवः कॊ ऽनयः समर्थः पार्थस्य वेगं धारयितुं रणे ऋते शांतनवाद भीष्मात कृष्णाद वा देवकी सुतात आचार्य परवराद वापि भारद्वाजान महाबलात आचार्य परवराद वापि भारद्वाजान महाबलात अस्त्रैर अस्त्राणि संवार्य करीडतः पुरुषर्षभौ चक्षूंषि सर्वभूतानां मॊहयन्तौ महाबलौ पराजापत्यं तथैवैन्द्रम आग्नेयं च सुदारुणम वौबेरं वारुणं चैव याम्य वायव्यम एव च परयुञ्जानौ महात्मानौ समरे तौ विचेरतुः विस्मितान्य अथ भूतानि तौ दृष्ट्वा संयुगे तदा साधु पार्थ महाबाहॊ साधु बीष्मेति चाब्रुवन नेदं युक्तं मनुष्येषु यॊ ऽयं संदृश्यते महान महास्त्राणां संप्रयॊगः समरे भीष्मपार्थयॊः एवं सर्वास्त्रविदुषॊर अस्त्रयुद्धम अवर्तत अथ जिष्णुर उपावृत्य पृथु धारेण कार्मुकम चकर्त भीष्मस्य तदा जातरूपपरिष्कृतम निमेषान्तरमात्रेण भीष्मॊ ऽनयत कार्मुकं रणे समादाय महाबाहुः स जयं चक्रे महाबलः शरांश च सुबहून करुद्धॊ मुमॊचाशु धनंजये अर्जुनॊ ऽपि शरांश चित्रान भीष्माय निशितान बहून चिक्षेप सुमहातेजास तथा भीष्मश च पाण्डवे तयॊर दिव्यास्त्रविदुषॊर अस्यतॊर अनिशं शरान न विशेषस तदा राजँल लक्ष्यते सम महात्मनॊः अथावृणॊद दश दिशः शरैर अति रथैस तदा किरीटमाली कौन्तेयः शूरः शांतनवस तथा अतीव पाण्डवॊ भीष्मं भीष्मश चातीव पाण्डवम बभूव तस्मिन संग्रामे राजँल लॊके तद अद्भुतम पाण्डवेन हताः शूरा भीष्मस्य रथरक्षिणः शेरते सम तदा राजन कौन्तेयस्याभितॊ रथम ततॊ गाण्डीवनिर्मुक्ता निरमित्रं चिकीर्षवः आगच्छन पुङ्खसंश्लिष्टाः शवेतवाहन पत्रिणः निष्पतन्तॊ रथात तस्य धौता हैरण्यवाससः आकाशे समदृश्यन्त हंसानाम इव पङ्क्तयः तस्य तद दिव्यम अस्त्रं हि परगाढं चित्रम अस्यतः परेक्षन्ते समान्तरिक्ष सथाः सर्वे देवाः स वासवाः तद दृष्ट्वा परमप्रीतॊ गन्धर्वश चित्रम अद्भुतम शशंस देवराजाय चित्रसेनः परतापवान पश्येमान अरिनिर्दारान संसक्तान इव गच्छतः चित्ररूपम इदं जिष्णॊर दिव्यम अस्त्रम उदीर्यतः नेदं मनुष्याः शरद्दध्युर न हीदं तेषु विद्यते पौराणानां महास्त्राणां विचित्रायं समागमः मध्यंदिनगतं सूर्यं परतपन्तम इवाम्बरे न शक्नुवन्ति सैन्यानि पाण्डवं परतिवीक्षितुम उभौ विश्रुतकर्माणाव उभौ युद्धविशारदौ उभौ सदृशकर्माणाव उभौ युधि दुरासदौ इत्य उक्तॊ देवराजस तु पार्थ भीष्म समागमम पूजयाम आस दिव्येन पुष्पवर्षेण भारत ततॊ भीष्मः शांतनवॊ वामे पार्श्वे समर्पयत अस्यतः परतिसंधाय विवृतं सव्यसाचिनः ततः परहस्य बीभत्सुः पृथु धारेण कार्मुकम नयकृन्तद गार्ध्रपत्रेण भीष्मस्यामिततेजसः अथैनं दशभिर बाणैर परत्यविध्यत सतनान्तरे यतमानं पराक्रान्तं कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः स पीडितॊ महाबाहुर गृहीत्वा रथकूबरम गाङ्गेयॊ युधि दुर्धर्षस तस्थौ दीर्घम इवातुरः तं विसंज्ञम अपॊवाह संयन्ता रथवाजिनाम उपदेशम अनुस्मृत्य रक्षमाणॊ महारथम [वै] भीष्मे तु संग्रामशिरॊ विहाय; पलायमाने धेतराष्ट्र पुत्रः उच्छ्रित्य केतुं विनदन महात्मा; सवयं विगृह्यार्जुनम आससाद स भीमधन्वानम उदग्रवीर्यं; धनंजयं शत्रुगणे चरन्तम आ कर्ण पूर्णायतचॊदितेन; भल्लेन विव्याध ललाटमध्ये स तेन बाणेन समर्पितेन; जाम्बूनदाभेन सुसंशितेन रराज राजन महनीय कर्मा; यथैक पर्वा रुचिरैक शृङ्गः अथास्य बाणेन विदारितस्य; परादुर्बभूवासृग अजस्रम उष्णम सा तस्य जाम्बूनदपुष्पचित्रा; मालेव चित्राभिविराजते सम स तेन बाणाभिहतस तरस्वी; दुर्यॊधनेनॊद्धत मन्युवेगः शरान उपादाय विषाग्निकल्पान; विव्याध राजानम अदीनसत्त्वः दुर्यॊधनश चापि तम उग्रतेजाः; पार्थश च दुर्यॊधनम एकवीरः अन्यॊन्यम आजौ पुरुषप्रवीरौ; समं समाजघ्नतुर आजमीढौ ततः परभिन्नेन महागजेन; महीधराभेन पुनर विकर्णः रथैश चतुर्भिर गजपादरक्षैः; कुन्तीसुतं जिष्णुम अथाभ्यधावत तम आपतन्तं तवरितं गजेन्द्रं; धनंजयः कुम्भविभागमध्ये आ कर्ण पूर्णेन दृढायसेन; बाणेन विव्याध महाजवेन पार्थेन सृष्टः स तु गार्ध्रपत्र; आ पुङ्खदेशात परविवेश नागम विदार्य शैलप्रवर परकाशं; यथाशनिः पर्वतम इन्द्र सृष्टः शरप्रतप्तः स तु नागराजः; परवेपिताङ्गॊ वयथितान्तर आत्मा संसीदमानॊ निपपात मह्यां; वज्राहतं शृङ्गम इवाचलस्य निपातिते दन्तिवरे पृथिव्यां; तरासाद विकर्णः सहसावतीर्य तूर्णं पदान्य अष्ट शतानि गत्वा; विविंशतेः सयन्दनम आरुरॊह निहत्य नागं तु शरेण तेन; वज्रॊपमेनाद्रिवराम्बुदाभम तथाविधेनैव शरेण पार्थॊ; दुर्यॊधनं वक्षसि निर्बिभेद ततॊ गजे राजनि चैव भिन्ने; भग्ने विकर्णे च स पादरक्षे गाण्डीवमुक्तैर विशिखैः परणुन्नास; ते युध मुख्याः सहसापजग्मुः दृष्ट्वैव बाणेन हतं तु नागं; यॊधांश च सर्वान दरवतॊ निशम्य रथं समावृत्य कुरुप्रवीरॊ; रणात परदुद्राव यतॊ न पार्थः तं भीमरूपं तवरितं दरवन्तं; दुर्यॊधनं शत्रुसहॊ निषङ्गी पराक्ष्वेडयद यॊद्धुमनाः किरीटी; बाणेन विद्धं रुधिरं वमन्तम [अर्ज] विहाय कीर्तिं विपुलं यशश च; युद्धात परावृत्य पलायसे किम न ते ऽदय तूर्याणि समाहतानि; यथावद उद्यान्ति गतस्य युद्धे युधिष्ठिरस्यास्मि निदेशकारी; पार्थस तृतीयॊ युधि च सथिरॊ ऽसमि तदर्थम आवृत्य मुखं परयच्छ; नरेन्द्र वृत्तं समर धार्तराष्ट्र मॊघं तवेदं भुवि नामधेयं; दुर्यॊधनेतीह कृतं पुरस्तात न हीह दुर्यॊधनता तवास्ति; पलायमानस्य रणं विहाय न ते पुरस्ताद अथ पृष्ठतॊ वा; पश्यामि दुर्यॊधन रक्षितारम परैहि युद्धेन कुरुप्रवीर; पराणान परियान पाण्डवतॊ ऽदय रक्ष [वै] आहूयमानस तु स तेन संख्ये; महामना धृतराष्ट्रस्य पुत्रः निवर्तितस तस्य गिराङ्कुशेन; गजॊ यथामत्त इवाङ्कुशेन सॊ ऽमृष्यमाणॊ वचसाभिमृष्टॊ; महारथेनाति रथस तरस्वी पर्याववर्ताथ रथेन वीरॊ; भॊगी यथा पादतलाभिमृष्टः तं परेक्ष्य कर्णः परिवर्तमानं; निवर्त्य संस्तभ्य च विद्ध गात्रः दुर्यॊधनं दक्षिणतॊ ऽभयगच्छत; पार्थं नृवीरॊ युधि हेममाली भीष्मस ततः शांतनवॊ निवृत्य; हिरण्यकक्ष्यांस तवरयंस तुरंगान दुर्यॊधनं पश्चिमतॊ ऽभयरक्षत; पार्थान महाबाहुर अधिज्य धन्वा दरॊणः कृपश चैव विविंशतिश च; दुःशासनश चैव निवृत्य शीघ्रम सर्वे पुरस्ताद विततेषु चापा; दुर्यॊधनार्थं तवरिताभ्युपेयुः स तान्य अनीकानि निवर्तमानान्य; आलॊक्य पूर्णौघनिभानि पार्थः हंसॊ यथा मेघम इवापतन्तं; धनंजयः परत्यपतत तरस्वी ते सर्वतः संपरिवार्य पार्थम; अस्त्राणि दिव्यानि समाददानाः ववर्षुर अभ्येत्य शरैः समन्तान; मेघा यथा भूधरम अम्बुवेगैः ततॊ ऽसत्रम अस्त्रेण निवार्य तेषां; गाण्डीवधन्वा कुरुपुंगवानाम संमॊहनं शत्रुसहॊ ऽनयद अस्त्रं; परादुश्चकारैन्द्रिर अपारणीयम ततॊ दिशश चानुदिशॊ विवृत्य; शरैः सुधारैर निशितैः सुपुङ्खैः गाण्डीवघॊषेण मनांसि तेषां; महाबलः परव्यथयां चकार ततः पुनर भीमरवं परगृह्य; दॊर्भ्यां महाशङ्खम उदारघॊषम वयनादयत स परदिशॊ दिशः खं; भुवं च पार्थॊ दविषतां निहन्ता ते शङ्खनादेन कुरुप्रवीराः; संमॊहिताः पार्थ समीरितेन उत्सृज्य चापानि दुरासदानि; सर्वे तदा शान्ति परा बभूवुः तथा विसंज्ञेषु परेषु पार्थः; समृत्वा तु वाक्यानि तथॊत्तरायाः निर्याहि मध्याद इति मत्स्यपुत्रम; उवाच यावत कुरवॊ विसंज्ञाः आचार्य शारद्वतयॊः सुशुक्ले; कर्णस्य पीतं रुचिरं च वस्त्रम दरौणेश च राज्ञश च तथैव नीले; वस्त्रे समादत्स्व नरप्रवीर भीष्मस्य संज्ञां तु तथैव मन्य; जानाति मे ऽसत्रप्रतिघातम एषः एतस्य वाहान कुरु सव्यतस तवम; एवं हि यातव्यम अमूढ संज्ञैः रश्मीन समुत्सृज्य ततॊ महात्मा; रथाद अवप्लुत्य विराट पुत्रः वस्त्राण्य उपादाय महारथानां; तूर्णं पुनः सवं रथम आरुरॊह ततॊ ऽनवशासच चतुरः सदश्वान; पुत्रॊ विराटस्य हिरण्यकक्ष्यान ते तद वयतीयुर धवजिनाम अनीकं; शवेता वहन्तॊ ऽरजुनम आजिमध्यात तथा तु यान्तं पुरुषप्रवीरं; भीष्मः शरैर अभ्यहनत तरस्वी स चापि भीष्मस्य हयान निहत्य; विव्याध पार्श्वे दशभिः पृषत्कैः ततॊ ऽरजुनॊ भीष्मम अपास्य युद्धे; विद्ध्वास्य यन्तारम अरिष्टधन्वा तस्थौ विमुक्तॊ रथवृन्दमध्याद; राहुं विदार्येव सहस्ररश्मिः लब्ध्वा तु संज्ञां च कुरुप्रवीरः; पार्थं समीक्ष्याथ महेन्द्रकल्पम रणाद विमुक्तं सथितम एकम आजौ; स धार्तराष्ट्रस तवरितॊ बभाषे अयं कथं सविद भवतां विमुक्तस; तं वै परबध्नीत यथा न मुच्येत तम अब्रवीच छांतनवः परहस्य; कव ते गता बुद्धिर अभूत कव वीर्यम शान्तिं पराश्वस्य यथा सथितॊ ऽभूर; उत्सृज्य बाणांश च धनुश च चित्रम न तव एव बीभत्सुर अलं नृशंसं; कर्तुं न पापे ऽसय मनॊ निविष्टम तरैलॊक्यहेतॊर न जहेत सवधर्मं; तस्मान न सर्वे निहता रणे ऽसमिन कषिप्रं कुरून याहि कुरुप्रवीर; विजित्य गाश च परतियातु पार्थः दुर्यॊधनस तस्य तु तन निशम्य; पितामहस्यात्म हितं वचॊ ऽथ अतीतकामॊ युधि सॊ ऽतय अमर्षी; राजा विनिःश्वस्य बभूव तूष्णीम तद भीष्म वाक्यं हितम ईक्ष्य सर्वे; धनंजयाग्निं च विवर्धमानम निवर्तनायैव मनॊ निदध्युर; दुर्यॊधनं ते परिरक्षमाणाः तान परस्थितान परीतमनाः स पार्थॊ; धनंजयः परेक्ष्य कुरुप्रवीरान आभाषमाणॊ ऽनुययौ मुहूर्तं; संपूजयंस तत्र गुरून महात्मा पितामहं शांतनवं स वृद्धं; दरॊणं गुरुं च परतिपूज्य मूर्ध्ना दरौणिं कृपं चैव गुरूंश च सर्वाञ; शरैर विचित्रैर अभिवाद्य चैव दुर्यॊधनस्यॊत्तम रत्नचित्रं; चिच्छेद पार्थॊ मुकुटं शरेण आमन्त्र्य वीरांश च तथैव मान्यान; गाण्डीवघॊषेण विनाद्य लॊकान स देवदत्तं सहसा विनाद्य; विदार्य वीरॊ दविषतां मनांसि धवजेन सर्वान अभिभूय शत्रून; स हेमजालेन विराजमानः दृष्ट्वा परयातांस तु कुरून किरीटी; हृष्टॊ ऽबरवीत तत्र स मत्स्यपुत्रम आवर्तयाश्वान पशवॊ जितास ते; याताः परे याहि पुरं परहृष्टः [वै] ततॊ विजित्य संग्रामे कुरून गॊवृषभेक्षणः समानयाम आस तदा विराटस्य धनं महत गतेषु च परभग्नेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वशः वनान निष्क्रम्य गहनाद बहवः कुरु सैनिकाः भयात संत्रस्तमनसः समाजग्मुस ततस ततः मुक्तकेशा वयदृश्यन्त सथिताः पराञ्जलयस तदा कषुत्पिपासापरिश्रान्ता विदेश सथा विचेतसः ऊचुः परणम्य संभ्रान्ताः पार्थ किं करवाम अते [अर्ज] सवस्ति वरजत भद्रं वॊ न भेतव्यं कथं चन नाहम आर्ताञ जिघांसामि भृशम आश्वासयामि वः [वै] तस्य ताम अभयां वाचं शरुत्वा यॊधाः समागताः आयुः कीर्तियशॊ दाभिस तम आशिर भिर अनन्दयन ततॊ निवृत्ताः कुरवः परभग्ना वशम आस्थिताः पन्थानम उपसंगम्य फल्गुनॊ वाक्यम अब्रवीत राजपुत्र परत्यवेक्ष समानीतानि सर्वशः गॊकुलानि महाबाहॊ वीर गॊपालकैः सह ततॊ ऽहराह्णे यास्यामॊ विराटनगरं परति आश्वास्य पाययित्वा च परिप्लाव्य च वाजिनः गच्छन्तु तवरिताश चैव गॊपालाः परेषितास तवया नगरे परियम आख्यातुं घॊषयन्तु च ते जयम [वै] उत्तरस तवरमाणॊ ऽथ दूतान आज्ञापयत ततः वचनाद अर्जुनस्यैव आचक्षध्वं जयं मम [वै] अवजित्य धनं चापि विराटॊ वाहिनीपतिः पराविशन नगरं हृष्टश चतुर्भिः सह पाण्डवैः जित्वा तरिगर्तान संग्रामे गाश चैवादाय केवलाः अशॊभत महाराजः सह पार्थैः शरिया वृतः तम आसनगतं वीरं सुहृदां परीतिवर्धनम उपतस्थुः परकृतयः समस्ता बराह्मणैः सह सभाजितः स सैन्यस तु परतिनन्द्याथ मत्स्यराज विसर्जयाम आस तदा दविजांश च परकृतीस तथा ततः स राजा मत्स्यानां विराटॊ वाहिनीपतिः उत्तरं परिपप्रच्छ कव यात इति चाब्रवीत आचख्युस तस्य संहृष्टाः सत्रियः कन्याश च वेश्मनि अन्तःपुर चराश चैव कुरुभिर गॊधनं हृतम विजेतुम अभिसंरब्ध एक एवाति साहसात बृहन्नडा सहायश च निर्यातः पृथिवीं जयः उपयातान अति रथान दरॊणं शांतनवं कृपम कर्णं दुर्यॊधनं चैव दरॊणपुत्रं च षड रथान राजा विराटॊ ऽथ भृशं परतप्तः; शरुत्वा सुतं हय एकरथेन यातम बृहन्नडा सारथिम आजिवर्धनं; परॊवाच सर्वान अथ मन्त्रिमुख्यान सर्वथा कुरवस ते हि ये चान्ये वसुधाधिपाः तरिगर्तान निर्जिताञ शरुत्वा न सथास्यन्ति कदा चन तस्माद गच्छन्तु मे यॊधा बलेण महता वृताः उत्तरस्य परीप्सार्थं ये तरिगर्तैर अविक्षताः हयांश च नागांश च रथांश च शीघ्रं; पदातिसंघांश च ततः परवीरान परस्थापयाम आस सुतस्य हेतॊर; विचित्रशस्त्राभरणॊपपन्नान एवं स राजा मत्स्यानां विराटॊ ऽकषौहिणीपतिः वयादिदेशाथ तां कषिप्रं वाहिनीं चतुरग्निणीम कुमारम आशु जानीत यदि जीवति वा न वा यस्य यन्ता गतः षण्ढॊ मन्ये ऽहं न स जीवति तम अब्रवीद धर्मराजः परहस्य; विराटम आर्तं कुरुभिः परतप्तम बृहन्नडा सारथिश चेन नरेन्द्र; परे न नेष्यन्ति तवाद्य गास ताः सर्वान मही पान सहितान कुरूंश च; तथैव देवासुरयक्षनागान अलं विजेतुं समरे सुतस ते; सवनुष्ठितः सारथिना हि तेन अथॊत्तरेण परहिता दूतास ते शीघ्रगामिनः विराटनगरं पराप्य जयम आवेदयंस तदा राज्ञस ततः समाचख्यौ मन्त्री विजयम उत्तमम पराजयं कुरूणां चाप्य उपायान्तं तथॊत्तरम सर्वा विनिर्जिता गावः कुरवश च पराजिताः उत्तरः सह सूतेन कुशली च परंतप [कन्क] दिष्ट्या ते निर्जिता गावः कुरवश च पराजिताः दिष्ट्या ते जीवितः पुत्रः शरूयते पार्थिवर्षभ नाद्भुतं तव एव मन्ये ऽहं यत ते पुत्रॊ ऽजयत कुरून धरुव एव जयस तस्य यस्य यन्ता बृहन्नडा [वै] ततॊ विराटॊ नृपतिः संप्रहृष्टतनू रुहः शरुत्वा तु विजयं तस्य कुमारस्यामितौजसः आछादयित्वा दूतांस तान मन्त्रिणः सॊ ऽभयचॊदयत राजमार्गाः करियन्तां मे पताकाभिर अलं कृताः पुष्पॊपहारैर अर्च्यन्तां देवताश चापि सर्वशः कुमारा यॊधमुख्याश च गणिकाश च सवलं कृताः वादित्राणि च सर्वाणि परत्युद्यान्तु सुतं मम घण्डा पणवकः शीघ्रं मत्तम आरुह्य वारणम शृङ्गाटकेषु सर्वेषु आख्यातु विजयं मम उत्तरा च कुमारीभिर बह्वीभिर अभिसंवृता शृङ्गारवेषाभरणा परत्युद्यातु बृहन्नडाम शरुत्वा तु तद वचनं पार्थिवस्य; सर्वे पुनः सवस्तिकपाणयश च भेर्यश च तूर्याणि च वारिजाश च; वेषैः परार्ध्यैः परमदाः शुभाश च तथैव सूताः सह मागधैश च; नन्दी वाद्याः परणवास तूर्यवाद्याः पुराद विराटस्य महाबलस्य; परत्युद्ययुः पुत्रम अनन्तवीर्यम परस्थाप्य सेनां कन्याश च गणिकाश च सवलंकृताः मत्स्यराजॊ महाप्राज्ञः परहृष्ट इदम अब्रवीत अक्षान आहर सैरन्धिर कङ्कद्यूतं परवर्तताम तं तथा वादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः परत्यभाषत न देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः शरुतम न तवाम अद्य मुदा युक्तम अहं देवितुम उत्सहे परियं तु ते चिकीर्षामि वर्ततां यदि मन्यसे [विराट] सत्रियॊ गावॊ हिरण्यं च यच चान्यद वसु किं चन न मे किं चित तवया रक्ष्यम अन्तरेणापि देवितुम [कन्क] किं ते दयूतेन राजेन्द्र बहुदॊषेण मानद देवने बहवॊ दॊषास तस्मात तत्परिवर्जयेत शरुतस ते यदि वा दृष्टः पाण्डवॊ वै युधिष्ठिरः स राज्यं सुमहत सफीतं भरातॄंश च तरिदशॊपमान दयूते हारितवान सर्वं तस्माद दयूतं न रॊचये अथ वा मन्यसे राजन दीव्याव यदि रॊचते [वै] परवर्तमाने दयूते तु मत्स्यः पाण्डवम अब्रवीत पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवॊ जिताः ततॊ ऽबरवीन मत्स्यराजं धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः बृहन्नडा यस्य यन्ता कथं स न विजेष्यति इत्य उक्तः कुपितॊ राजा मत्स्यः पाण्डवम अब्रवीत समपुत्रेण मे षण्ढं बरह्म बन्धॊ परशंसति वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं माम अवमन्यसे भीष्मद्रॊणमुखान सर्वान कस्मान न स विजेष्यति वयस्यत्वात तु ते बरह्मन्न अपराधम इमं कषमे नेदृशं ते पुनर वाच्यं यदि जीवितुम इच्छसि [युधिस्ठिर] यत्र दरॊणस तथा भीष्मॊ दरौणिर वैकर्तनः कृपः दुर्यॊधनश च राजेन्द्र तथान्ये च महारथाः मरुद्गणैः परिवृतः साक्षाद अपि शतक्रतुः कॊ ऽनयॊ बृहन्नडायास तान परतियुध्येत संगतान [विराट] बहुशः परतिषिद्धॊ ऽसि न च वाचं नियच्छसि नियन्ता चेन न विद्येत न कश चिद धर्मम आचरेत [वै] ततः परकुपितॊ राजा तम अक्षेणाहनद भृशम मुखे युधिष्ठिरं कॊपान नैवम इत्य एव भर्त्सयन बलवत परतिविद्धस्य नस्तः शॊणितम आगमत तद अप्राप्तं महीं पार्थः पाणिभ्यां परत्यगृह्णत अवैक्षत च धर्मात्मा दरौपदीं पार्श्वतः सथिताम सा वेद तम अभिप्रायं भर्तुश चित्तवशानुगा पूरयित्वा च सौवर्णं पात्रं कांस्यम अनिन्दिता तच छॊणितं परत्यगृह्णाद यत परसुस्राव पाणवात अथॊत्तरः शुभैर गन्धैर माल्यैश च विविधैस तथा अवकीर्यमाणः संहृष्टॊ नगरं सवैरम आगमत सभाज्यमानः पौरैश च सत्रीभिर जानपदैस तथा आसाद्य भवनद्वारं पित्रे स परत्यहारयत ततॊ दवार सथः परविश्यैव विराटम इदम अब्रवीत बृहन नडा सहायस ते पुत्रॊ दवार्य उत्तरः सथितः ततॊ हृष्टॊ मत्स्यराजः कषत्तारम इदम अब्रवीत परवेश्यताम उभौ तूर्णं दर्शनेप्सुर अहं तयॊः कषत्तारं कुरुराजस तु शनैः कर्ण उपाजपत उत्तरः परविशत्व एकॊ न परेवेश्या बृहन्नडा एतस्य हि महाबाहॊ वरतम एतत समाहितम यॊ ममाङ्गे वरणं कुर्याच छॊणितं वापि दर्शयेत अन्यत्र संग्रामगनान न स जीवेद असंशयम न मृष्याद भृशसंक्रुद्धॊ मां दृष्ट्वैव स शॊणितम विराटम इह सामात्यं हन्यात सबलवाहनम [वै] ततॊ राज्ञः सुतॊ जयेष्ठः पराविशत पृथिवीं जयः सॊ ऽभिवाद्य पितुः पादौ धर्मराजम अपश्यत स तं रुधिरसंसिक्तम अनेकाग्रम अनागसम भूमाव आसीनम एकान्ते सैरन्ध्र्या समुपस्थितम ततः पप्रच्छ पितरं तवरमाण इवॊत्तरः केनायं ताडितॊ राजन केन पापम इदं कृतम [विराट] मयायं ताडितॊ जिह्मॊ न चाप्य एतावद अर्हति परशस्यमाने यः शूरे तवयि षण्ढं परशंसति [उत्तर] अकार्यं ते कृतं राजन कषिप्रम एव परसाद्यताम मा तवा बरह्म विषं घॊरं स मूलम अपि निर्दहेत [वै] सपुत्रस्य वचः शरुत्वा विराटॊ राष्ट्रवर्धनः कषमयाम आस कौन्तेयं भस्म छन्नम इवानलम कषमयन्तं तु राजानं पाण्डवः परत्यभाषत चिरं कषान्तम इदं राजन न मन्युर विद्यते मम यदि हय एतत पतेद भूमौ रुधिरं मम नस्ततः सराष्ट्रस तवं महाराज विनश्येथा न संशयः न दूषयामि ते राजन यच च हन्याद अदूषकम बलवन्तं महाराज कषिप्रं दारुणम आप्नुयात शॊणिते तु वयतिक्रान्ते परविवेश बृहन्नडा अभिवाद्य विराटं च कङ्कं चाप्य उपतिष्ठत कषमयित्वा तु कौरव्यं रणाद उत्तरम आगतम परशशंस ततॊ मत्स्यः शृण्वतः सव्यसाचिनः तवया दायादवान अस्मि कैकेयीनन्दिवर्धन तवया मे सदृशः पुत्रॊ न भूतॊ न भविष्यति पदं पदसहस्रेण यश चरन नापराध्नुयात तेन कर्णेन ते तात कथम आसीत समागमः मनुष्यलॊके सकले यस्य तुल्यॊ न विद्यते यः समुद्र इवाक्षॊभ्यः कालाग्निर इव दुःसहः तेन भीष्मेण ते तात कथम आसीत समागमः आचार्यॊ वृष्णिवीराणां पाण्डवानां च यॊ दविजः सर्वक्षत्रस्य चाचार्यः सर्वशस्त भृतां वरः तेन दरॊणेन ते तात कथम आसीत समागमः आचार्य पुत्रॊ यः शूरः सर्वशस्त भृताम अपि अश्वत्थामेति विख्यातः कथं तेन समागमः रणे यं परेक्ष्य सीदन्ति हृतस्वा वणिजॊ यथा कृपेण तेन ते तात कथम आसीत समागमः पर्वतं यॊ ऽभिविध्येत राजपुत्रॊ महेषुभिः दुर्यॊधनेन ते तात कथम आसीत समागमः [उत्तर] न मया निर्जिता गावॊ न मया निर्जिताः परे कृतं तु कर्म तत सर्वं देवपुत्रेण केन चित स हि भीतं दरवन्तं मां देवपुत्रॊ नयवारयत स चातिष्ठद रथॊपस्थे वज्रहस्तनिभॊ युवा तेन ता निर्जिता गावस तेन ते कुरवॊ जिताः तस्य तत कर्म वीरस्य न मया तात तत कृतम स हि शारद्वतं दरॊणं दरॊणपुत्रं च वीर्यवान सूतपुत्रं च भीष्मं च चकार विमुखाञ शरैः दुर्यॊधनं च समरे स नागम इव यूथपम परभग्नम अब्रवीद भीतं राजपुत्रं महाबलम न हास्तिनपुरे तराणं तव पश्यामि किं चन वयायामेन परीप्सस्व जीवितं कौरवात्म ज न मॊक्ष्यसे पलायंस तवं राजन युद्धे मनः कुरु पृथिवीं भॊक्ष्यसे जित्वा हतॊ वा सवर्गम आप्स्यसि स निवृत्तॊ नरव्याघ्रॊ मुञ्चन वज्रनिभाञ शरान सचिवैः संवृतॊ राजा रथे नाग इव शवसन तत्र मे रॊमहर्षॊ ऽभूद ऊरुस्तम्भश च मारिष यद अभ्रघनसंकाशम अनीकं वयधमच छरैः तत परणुद्य रथानीकं सिंहसंहननॊ युवा कुरूंस तान परहसन राजन वासांस्य अपहरद बली एकेन तेन वीरेण षड रथाः परिवारिताः शार्दूलेनेव मत्तेन मृगास तृणचरा वने [विराट] कव स वीरॊ महाबाहुर देवपुत्रॊ महायशाः यॊ मे धनम अवाजैषीत कुरुभिर गरस्तम आहवे इच्छाम इतम अहं दरष्टुम अर्चितुं च महाबलम येन मे तवं च गावश च रक्षिता देव सूनुना [उत्तर] अन्तर्धानं गतस तात देवपुत्रः परतापवान स तु शवॊ वा परष्वॊ वा मन्ये परादुर भविष्यति [वै] एवम आख्यायमानं तु छन्नं सत्रेण पाण्डवम वसन्तं तत्र नाज्ञासीद विराटः पार्थम अर्जुनम ततः पार्थॊ ऽभयनुज्ञातॊ विराटेन महात्मना परददौ तानिवासांसि विराट दुहितुः सवयम उत्तरा तु महार्हाणि विविधानि तनूनि च परतिगृह्याभवत परीता तनि वासांसि भामिनी मन्त्रयित्वा तु कौन्तेय उत्तरेण रहस तदा इतिकर्तव्यतां सर्वां राजन्य अथ युधिष्ठिरे ततस तथा तद वयदधाद यथावत पुरुषर्षभ सह पुत्रेण मत्स्यस्य परहृष्टॊ भरतर्षभः [वै] ततस तृतीये दिवसे भरातरः पञ्च पाण्डवाः सनाताः शुक्लाम्बर धराः समये चरितव्रताः युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य सर्वाभरणभूषिताः अभिपद्मा यथा नागा भराजमाना महारथाः विराटस्य सभां गत्वा भूमिपालासनेष्व अथ निषेदुः पावकप्रख्याः सर्वे धिष्ण्येष्व इवाग्नयः तेषु तत्रॊपविष्टेषु विराटः पृथिवीपतिः आजगाम सभां कर्तुं राजकार्याणि सर्वशः शरीमतः पाण्डवान दृष्ट्वा जवलतः पावकान इव अथ मत्स्यॊ ऽबरवीत कङ्कं देवरूपम अवस्थितम मरुद्गणैर उपासीनं तरिदशानाम इवेश्वरम स किलाक्षाति वापस तवं सभास्तारॊ मया कृतः अथ राजासने कस्माद उपविष्टॊ ऽसय अलं कृतः परिहासेप्सया वाक्यं विराटस्य निशम्य त समयमानॊ ऽरजुनॊ राजन्न इदं वचनम अब्रवीत इन्द्रस्याप्य आसनं राजन्न अयम आरॊढुम अर्हति बरह्मण्यः शुतवांस तयागी यज्ञशीलॊ दृढव्रतः अयं कुरूणाम ऋषभः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः अस्य कीर्तिः सथिता लॊके सूर्यस्येवॊद्यतः परभा संसरन्ति दिशः सर्वा यशसॊ ऽसय गभस्तयः उदितस्येव सूर्यस्य तेजसॊ ऽनु गभस्तयः एनं दशसहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम अन्वयुः पृष्ठतॊ राजन यावद अध्यावसत कुरून तरिंशद एनं सहस्राणि रथाः काञ्चनमालिनः सदश्वैर उपसंपन्नाः पृत्ठतॊ ऽनुययुः सदा एनम अष्ट शताः सूताः सुमृष्टमणिकुण्डलाः अस्तुवन मागधैर सार्धं पुरा शक्रम इवर्षयः एनं नित्यम उपासन्द अकुरवः किंकरा यथा सर्वे च राजन राजानॊ धनेश्वरम इवामराः एष सर्वान महीपालान करम आहारयत तदा वैश्यान इव महाराज विवशान सववशान अपि अष्टाशीति सहस्राणि सनातकानां महात्मनाम उपजीवन्ति राजानम एनं सुचरितव्रतम एष वृद्धान अनाथांश च वयङ्गान पङ्गूंश च मानवान पुत्रवत पालयाम आस परजा धर्मेण चाभिभॊ एष धर्मे दमे चैव करॊधे चापि यतव्रतः महाप्रसाद बरह्मण्यः सत्यवादी च पार्थिवः शरीप्रतापेन चैतस्य तप्यते स सुयॊधनः सगणः सह कर्णेन सौबलेनापि वा विभुः न शक्यन्ते हय अस्य अगुणाः परसंख्यातुं नरेश्वर एष धर्मपरॊ नित्यम आनृशंस्यश च पाण्डवः एवं युक्तॊ महाराजः पाण्डवः पार्थिवर्षभः कथं नार्हति राजार्हम आसनं पृथिवीपतिः [विराट] यद्य एष राजा कौरव्यः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः कतमॊ ऽसयार्जुनॊ भराता भीमश च कतमॊ बली नकुलः सहदेवॊ वा दरौपदी वा यशस्विनी यदा दयूते जिताः पार्था न परज्ञायन्त ते कव चित [अर्ज] य एष बल्लवॊ बरूते सूदस तव नराधिप एष भीमॊ महाबाहुर भीमवेगपराक्रमः एष करॊधवशान हत्वा पर्वते गन्धमादने सौगन्धिकानि दिव्यानि कृष्णार्थे समुपाहरत गङ्घर्व एष वै हन्ता कीचकानां दुरात्मनाम वयाघ्रान ऋक्षान वराहांश च हतवान सत्री पुरे तव यश चासीद अश्वबन्धस ते नकुलॊ ऽयं परंतपः गॊसंख्यः सहदेवश च माद्रीपुत्रौ महारथौ शृङ्गारवेषाभरणौ रूपवन्तौ यशस्विनौ नाना रथसहस्राणां समर्थौ पुरुषर्षभौ एषा पद्मपलाशाक्षी सुमध्या चारुहासिनी सैरन्ध्री दरौपदी राजन यत्कृते कीचका हताः अर्जुनॊ ऽहं महाराज वयक्तं ते शरॊत्रम आगतः भीमाद अवरजः पार्थॊ यमाभ्यां चापि पूर्वजः उषिताः सम महाराज सुखं तव निवेशने अज्ञातवासम उषिता गर्भवास इव परजाः [वै] यदार्जुनेन ते वीराः कथिताः पञ्च पाण्डवाः तदार्जुनस्य वैराटिः कथयाम आस विक्रमम अयं स दविषतां मध्ये मृगाणाम इव केसरी अचरद रथवृन्देषु निघ्नंस तेषां वरान वरान अनेन विद्धॊ मातङ्गॊ महान एक्केषुणा हतः हिरण्यकक्ष्यः संग्रामे दन्ताभ्याम अगमन महीम अनेन विजिता गावॊ जिताश च कुरवॊ युधि अस्य शङ्खप्रणादेन कर्णौ मे बधिरी कृतौ तस्य तद वचनं शरुत्वा मत्स्यराजः परतापवान उत्तरं परत्युवाचेदम अभिपन्नॊ युधिष्ठिरे परसादनं पाण्डवस्य पराप्तकालं हि रॊचये उत्तरां च परयच्छामि पार्थाय यदि ते मतम [उत्तर] अर्च्याः पूज्याश च मान्याश च पराप्तकालं च मे मतम पूज्यन्तां पूजनार्हाश च महाभागाश च पाण्डवाः [विराट] अहं खल्व अपि संग्रामे शत्रूणां वशम आगतः मॊक्षितॊ भीमसेनेन गावश च विजितास तथा एतेषां बाहुवीर्येण यद अस्माकं जयॊ मृधे वयं सर्वे सहामात्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम परसादयामॊ भद्रं ते सानुजं पाण्डवर्षभम यद अस्माभिर अजानद भिः किं चिद उक्तॊ नराधिपः कषन्तुम अर्हति तत सर्वं धर्मात्मा हय एष पाण्डवः [वै] ततॊ विराटः परमाभितुष्टः; समेत्य राज्ञा समयं चकार राज्यं च सर्वं विससर्ज तस्मै; स दण्डकॊशं स पुरं महात्मा पाण्डवांश च ततः सर्वान मत्स्यराजः परतापवान धनंजयं पुरस्कृत्य दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रचीत समुपाघ्राय मूर्धानं संश्लिष्य च पुनः पुनः युधिष्ठिरं च भीमं च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ नातृप्यद दर्शने तेषां विराटॊ वाहिनीपतिः संप्रीयमाणॊ राजानं युधिष्ठिरम अथाब्रवीत दिष्ट्या भवन्तः संप्राप्ताः सर्वे कुशलिनॊ वनात दिष्ट्या च पारितं कृच्छ्रम अज्ञातं वै दुरात्मभिः इदं च राज्यं नः पार्था यच चान्यद वसु किं चन परतिगृह्णन्तु सत सर्वं कौन्तेया अविशङ्कया उत्तरां परतिगृह्णातु सव्यसाची धनंजयः अयं हय औपयिकॊ भर्ता तस्याः पुरुषसत्तमः एवम उक्तॊ धर्मराजः पार्थम ऐक्षद धनंजयम ईक्षितश चार्जुनॊ भरात्रा मत्स्यं वचनम अब्रवीत परतिगृह्णाम्य अहं राजन सनुषां दुहितरं तव युक्तश चावां हि संबन्धॊ मत्स्यभारतसत्तमौ [विरट] किमर्थं पाण्डवश्रेष्ठ भार्यां दुहितरं मम परतिग्रहीतुं नेमां तवं मया दत्ताम इहेच्छसि [अर्ज] अन्तःपुरे ऽहम उषितः सदा पश्यन सुतां तव रहस्यं च परकाशं च विश्वस्ता पितृवन मयि परियॊ बहुमतश चाहं नर्तकॊ गीतकॊविदः आचार्यवच च मां नित्यं मन्यते दुहिता तव वहः सथया तया राजन सह संवत्सरॊषितः अति शङ्का भवेत सथाने तव लॊकस्य चाभिभॊ तस्मान निमन्त्रये तवाहं दुहितुः पृथिवीपते शुद्धॊ जितेन्द्रियॊ दान्तस तस्याः शुद्धिः कृता मया सनुषाया दुहितुर वापि पुत्रे चात्मनि वा पुनः अत्र शङ्कां न पश्यामि तेन अशुद्धिर भविष्यति अभिषङ्गाद अहं भीतॊ मिथ्याचारात परंतप सनुषार्थम उत्तरां राजन परतिगृह्णामि ते सुताम सवस्रीयॊ वासुदेवस्य साक्षाद देव शिशुर यथा दयितश चक्रहस्तस्य बाल एवास्त्र कॊविदः अभिमन्युर महाबाहुः पुत्रॊ मम विशां पतौ जामाता तव युक्तॊ वै भर्ता च दुहितुस तव [विराट] उपपन्नं कुरुश्रेष्ठे कुन्तीपुत्रे धनंजये य एवं धर्मनित्यश च जातज्ञानश च पाण्डवः यत्कृत्यं मन्यसे पार्थ करियतां तदनन्तरम सर्वे कामाः समृद्धा मे संबन्धी यस्य मे ऽरजुनः [वै] एवं बरुवति राजेन्द्रे कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः अन्वजानात स संयॊगं समये मत्स्यपार्थयॊः ततॊ मित्रेषु सर्वेषु वासुदेवे च भारत परेषयाम आस कौन्तेयॊ विराटश च महीपतिः ततस तरयॊदशे वर्षे निवृत्ते पञ्च पाण्डवाः उपप्लव्ये विराटस्य समपद्यन्त सर्वशः तस्मिन वसंश च बीभत्सुर आनिनाय जनार्दनम आनर्तेभ्यॊ ऽपि दाशार्हान अभिमन्युं च पाण्डवः काशिराजश च शैब्यश च परीयमाणौ युधिष्ठिरे अक्षौहिणीभ्यां सहिताव आगतौ पृथिवीपते अक्षौहिण्या च तेजस्वी यज्ञसेनॊ महाबलः दरौपद्याश च सुता वीराः शिखण्डी चापराजितः धृष्टद्युम्नश च दुर्धर्षः सव शस्त्रभृतां वरः समस्ताक्षौहिणी पाला यज्वानॊ भूरिदक्षिणाः सर्वे शस्त्रास्त्रसंपन्नाः सर्वे शूरास तनुत्यजः तान आगतान अभिप्रेक्ष्य मत्स्यॊ धर्मभृतां वरः परीतॊ ऽभवद दुहितरं दत्त्वा ताम अभिमन्यवे ततः परयुपयातेषु पार्थिवेषु ततस ततः तत्रागमद वासुदेव वनमाली हलायुधः कृतवर्मा च हार्दिक्यॊ युयुधानश च सात्यकिः अनाधृष्टिस तथाक्रूरः साम्बॊ निशठ एव च अभिमन्युम उपादाय सह मात्रा परंतपाः इन्द्रसेनादयश चैव रथैस तैः सुसमाहितैः आययुः सहिताः सर्वे परिसंवत्सरॊषिताः दशनागसहस्राणि हयानां च शतायुतम रथानाम अर्बुदं पूर्णं निखर्वं च पदातिनाम वृष्ण्यन्धकाश च बहवॊ भॊजाश च परमौजसः अन्व्ययुर वृष्णिशार्दूलं वासुदेवं महाद्युतिम पारिबर्हं ददौ कृष्णः पाण्डवानां महात्मनाम सत्रियॊ रत्नानि वासांसि पृथक्पृथग अनेकशः ततॊ विवाहॊ विधिवद ववृते मत्स्यपार्थयॊः ततः शङ्खाश च भेर्यश च गॊमुखाडम्बरास तथा पार्थैः संयुज्यमानस्य नेदुर मत्स्यस्य वेश्मनि उच्चावचान मृगाञ जघ्नुर मेध्यांश च शतशः पशून सुरा मैरेय पानानि परभूतान्य अभ्यहारयन गायनाख्यान शीलाश च नटा वैतालिकास तथा सतुवन्तस तान उपातिष्ठन सूताश च सह मागधैः सुदेष्णां च पुरस्कृत्य मत्स्यानां च वरस्त्रियः आजग्मुश चारुसर्वाङ्ग्यः सुमृष्टमणिकुण्डलाः वर्णॊपपन्नास ता नार्यॊ रूपवत्यः सवलं कृताः सर्वाश चाभ्यभवत कृष्णा रूपेण यशसा शरिया परिवार्यॊत्तरां तास तु राजपुत्रीम अलं कृताम सुताम इव महेन्द्रस्य पुरस्कृत्यॊपतस्थिरे तां परत्यगृह्णात कौन्तेयः सुतस्यार्थे धनंजयः सौभद्रस्यानवद्याङ्गीं विराट तनयां तदा तत्रातिष्ठन महाराजॊ रूपम इन्द्रस्य धारयन सनुषां तां परतिजग्राह कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः परतिगृह्य च तां पार्थः पुरस्कृत्य जनार्दनम विवाहं कारयाम आस सौभद्रस्य महात्मनः तस्मै सप्त सहस्राणि हयानां वातरंहसाम दवे च नागशते मुख्ये परादाद बहुधनं तदा कृते विवाहे तु तदा धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः बराह्मणेभ्यॊ ददौ वित्तं यद उपाहरद अच्युतः गॊसहस्राणि रत्नानि वस्त्राणि विविधानि च भूषणानि च मुख्यानि यानानि शयनानि च तन महॊत्सव संकाशं हृष्टपुष्ट जनावृतम नगरं मत्स्यराजस्य शुशुभे भरतर्षभ
About this parayana
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.
daily-pujasanskritparayanadevotionalmahabharatascriptureepicitihasa