ଅଗ୍ନି ପୁରାଣ

श्रियं सरस्वतीं गौरीं गणेशं स्कन्दमीश्वरम् ।
ब्रह्माणं वह्निमिन्द्रादीन् वासुदेवं नमाम्यहम् ।। १ ।।
नैमिषे हरिमीजाना ऋषयः शौनकादयः ।
तीर्थयात्राप्रसङ्गेन स्वागतं सूतमब्रुवन् ।। २ ।।
ऋषय ऊचुः
सूत त्वं पूजितोऽस्माभिः सारात्सारं वदस्व नः ।
येन विज्ञानमात्रेणसर्व्वज्ञत्वं प्रजायते ।। ३ ।।
सूत उवाच
सारात्सारो हि भगवान् विष्णुः सर्गादिकृद्विभुः ।
ब्रह्माहमस्मि तं ज्ञात्वा सर्व्वज्ञात्वं प्रजायते ।। ४ ।।
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्।
द्वे विद्ये वेदितव्ये हि इति चाथर्वणी श्रुतिः ।। ५ ।।
अहं शुक्रश्च पैलाद्या गत्वा वदरिकाश्रमम् ।
व्यासं नत्वा पृष्टवन्तः सोऽस्मान् सारमथाब्रवीत् ।। ६ ।।
व्यास उवाच
शुकाद्यैः श्रृणु सूत त्वं वशिष्ठो मां यथाऽब्रवीत्।
ब्रह्मसारं हि पृच्छन्तं मुनिभिश्च परात्परम् ।। ७ ।।
वसिष्ठ उवाच
द्वैविध्यं ब्रह्मा वक्ष्यामि श्रृणु व्यासाखिलानुगम्।
यथाऽग्निर्मां पुरा प्राह मुनिभिर्दैवतैः सह ।। ८ ।।
पुराणं परमाग्नेयं ब्रह्मविद्याक्षरं परम् ।
ऋग्वेदाद्यपरं ब्रह्म सर्वदेवसुखावहम् ।। ९ ।।
अग्निनोक्तं पुराणं यदाग्नेयं ब्रह्मसम्मितम्
भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं पठतां श्रृण्वतां नृणाम् ।। ११।।
वसिष्ठ उवाच
संसारसागरोत्तारनावं ब्रह्मेश्वरं वेद।
विद्यासारं यद्विदित्वा सर्वज्ञो जायते नरः ।। १२ ।।
अग्निरुवाच
विष्णुः कालाग्निरुद्रोऽहं विद्यासारं वदामि ते।
विद्यासारं पुराणं यत्सर्वं सर्वस्य कारणम् ।। १३ ।।
सर्गस्य प्रतिसर्गस्य वंशमन्वन्तरस्य च।
वंशानुचरितादेश्च, मत्स्यकूर्म्मादिरूपधृक् ।। १४ ।।
द्वे विद्ये भगवान् विष्णुः परा चैवापरा च ह।
ऋग्यजुः सामाथर्वाख्या वेदाङ्गानि च षड् द्विज।। १५ ।।
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाङ्गतिः।
छन्दोऽभिधानं मीमांसा धर्म्मशास्त्रं पुराणकम् ।। १६ ।।
न्यायवैद्यकगान्धर्वं धनुर्वेदोऽर्थशास्त्रकम्।
अपरेयं परा विद्या यया ब्रह्माभिगम्यते।। १७ ।।
यत्तददृश्ययमग्राह्यमगोत्रचरणं ध्रुवम्।
विष्णुनोक्तं यथा मह्यं देवेभ्यो ब्रह्मणा पुरा ।। १८ ।।
तथा ते कथयिष्यामि हेतुं मत्स्यादिरूपिणम् ।। १९ ।।
इत्यदिमहापुराणे आग्नेये प्रश्नो नाम प्रथमोध्यायः ।। २० ।।
वसिष्ठ उवाच
मत्स्यादिरूपिणं विष्णुं ब्रूहि सर्गादिकारणम् ।
पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं यथा विष्णोः पुरा श्रुतम् ।। १ ।।
अग्निरुवाच
मत्स्यावतारं वक्ष्येऽहं वसिष्ठ श्रृणु वै हरेः ।
अवतारक्रिया दुष्टनष्ट्यै सत्पालनाय हि ।। २ ।।
आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।
समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादिका मुने ।। ३ ।।
मनुर्वैवस्वतस्तेपे तपो वै भुक्तिमुक्तये।
एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् ।। ४ ।।
तस्याञ्चल्युदके मत्स्यः स्वल्प एकोऽभ्यपद्यत।
क्षेप्तुकामं जले प्राह न मां क्षिप नरोत्तम ।। ५ ।।
ग्राहादिभ्यो भयं मेऽद्यतच्छ्रुत्वा कलशेऽक्षिपत्।
स तु वृद्धः पुनर्मत्स्यः प्राह तं देहि मे बृहत् ।। ६ ।।
स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाऽथोदञ्चनेऽक्षिपत्।
तत्र वृद्धोऽब्रवीद् भूपं पृथु देहि पदं मनो ।। ७ ।।
सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तत्प्रमाणवान् ।
ऊचे देहि बृहत् स्थानप्राक्षिपच्चाम्बुधौ ततः।। ८ ।।
लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षणमात्रेण सोऽभवत्।
मत्स्यं तमद्‌भुतं दृष्ट्वा विस्मितः प्राव्रवीन्‌ मनुः ।। ९ ।।
को भवान्ननु वै विष्णुः नारायण नमोऽस्तुते।
मायया मोहयसि मां किमर्थं त्वं जनार्दन ।। १० ।।
मनुनोक्तोऽब्रवीन्मत्स्यो मनुं वै पालने रतम्।
अवतीर्णो भवायास्य जगतो दुष्टनष्टये।। ११ ।।
सप्तमे दिवसे त्वव्धिः प्लावयिप्यति वै जगत् ।
उपस्थितायां नावि त्वं बीजादीनि विधाय च ।। १२ ।।
सप्तर्षिभिः परिवृतो निशां ब्राह्मीं चरिष्यसि।
उपस्थितस्य मे श्रृङ्गे निबध्नीहि महाहिना ।। १३ ।।
इत्युक्त्वान्तर्दृधे मत्स्यो मनुः कालप्रतीक्षकः ।
स्थितः समुद्र उद्वेले नावमारुरुहे तदा ।। १४ ।।
एकश्रृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः।
नालम्बबन्ध तच्छृङ्गे मत्स्याख्यं च पुराणकम् ।। १५ ।।
शुश्राव मत्स्यात्पापघ्नं संस्तुवन् स्तुतिभिश्च तम् ।
ब्रह्मवेदप्रहर्त्तारं हयग्रीवञ्च दानवम् ।। १६ ।।
अवधीद् वेदमन्त्नाद्यान् पालयामास केशवः।
प्राप्ते कल्पेऽथ बाराहे कूर्म्मरूपोऽभवद्धरिः ।। १७ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये मत्स्यावतारो नाम द्वितीयोऽध्यायः ।।
अग्निरुवाच
वक्ष्ये कूर्मावतारञ्च श्रुत्वा पापप्रणाशनम्(३)  ।३.००१
पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैर्देवाः पराजिताः  ॥३.००१
दुर्वाससश्च शापेन निश्रीकाश्चाभवंस्तदा  ।३.००२
स्तुत्वा क्षीराब्धिगं(४) विष्णुमूचुः पालय चासुरात् ॥३.००२
ब्रह्मादिकान् हरिः प्राह सन्धिं कुर्वन्तु चासुरैः(५)  ।३.००३
क्षीराब्धिमथनार्थं हि अमृतार्थं श्रियेऽसुराः  ॥३.००३
अरयोऽपि हि सन्धेयाः सति कार्यार्थगौरवे  ।३.००४
युष्मानमृतभाजो हि कारयामि(६) न दानवान्  ॥३.००४
मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु (१) वासुकिम्  ।३.००५
क्षीराब्धिं मत्सहायेन निर्मथध्वमतन्द्रिताः  ॥३.००५
विष्णूक्तां संविदं कृत्वा दैत्यैः क्षीराब्धिमागताः  ।३.००६
ततो मथितुमारब्धाः यतः पुच्छन्ततः सुराः  ॥३.००६
फणिनिःश्वाससन्तप्ता(२) हरिणाप्यायिताः सुराः  ।३.००७
मथ्यमानेऽर्णवे सोऽद्रिरनाधारो ह्यपोऽविशत् ॥३.००७
कूर्मरूपं समास्थाय दध्रे विष्णुश्च मन्दरम्  ।३.००८
क्षीराब्धेर्मथ्यमानाच्च विषं हालाहलं ह्यभूत् ॥३.००८
हरेण धारितं कण्ठे नीलकण्ठस्ततोऽभवत्(३)  ।३.००९
ततोऽभूद्वारुणी देवी पारिजातस्तु कौस्तुभः  ॥३.००९
गावश्चाप्सरसो दिव्या लक्ष्मीर्देवी हरिङ्गता  ।३.०१०
पश्यन्तः सर्वदेवास्तां स्तुवन्तः सश्रियोऽभवन्  ॥३.०१०
ततो धन्वन्तरिर्विष्णुरायुर्वेदप्रवर्तकः(४)  ।३.०११
बिभ्रत्कमण्डलुम्पूर्णममृतेन समुत्थितः  ॥३.०११
अमृतं तत्कराद्दैत्या सुरेभ्योऽर्धं प्रदाय च  ।३.०१२
गृहीत्वा जग्मुर्जन्माद्या विष्णुः स्त्रीरूपधृक्ततः  ॥३.०१२
तां दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां दैत्याः प्रोचुर्विमोहिताः  ।३.०१३
भव भार्यामृतं गृह्य पाययास्मान् वरानने  ॥३.०१३
तथेत्युक्त्वा हरिस्तेभ्यो गृहीत्वापाययत्सुरान्  ।३.०१४
चन्द्ररूपधरो राहुः पिबंश्चार्केन्दुनार्पितः (५)  ॥३.०१४
हरिणाप्यरिणा च्छिन्नं(१) स राहुस्तच्छिरः पृथक् ।३.०१५
कृपयामरतान्नीतं वरदं हरिमब्रवीत् ॥३.०१५
राहुर्मत्तस्तु चन्द्रार्कौ प्राप्स्येते ग्रहणं ग्रहः  ।३.०१६
तस्मिन् काले च यद्दानं दास्यन्ते स्यात्तदक्षयं(२)  ॥३.०१६
तथेत्याहाथ तं विष्णुस्ततः सर्वैः सहामरैः  ।३.०१७
स्त्रीरूपं सम्परित्यज्य हरेणोक्तः प्रदर्शय  ॥३.०१७
दर्शयामास रुद्राय स्त्रीरूपं भगवान् हरिः  ।३.०१८
मायया मोहितः शम्भुः गौरीं त्यक्त्वा स्त्रियं गतः  ॥३.०१८
नग्न उन्मत्तरूपोऽभूत्स्त्रियः केशानधारयत्(३)  ।३.०१९
अगाद्विमुच्य केशान् स्त्री अन्वधावच्च ताङ्गताम्  ॥३.०१९
स्खलितं तस्य वीर्यं कौ यत्र यत्र हरस्य हि  ।३.०२०
तत्र तत्राभवत्क्षेत्रं लिङ्गानां कनकस्य च (४)  ॥३.०२०
मायेयमिति तां ज्ञात्वा स्वरूपस्थोऽभवद्धरः  ।३.०२१
शिवमाह हरी रुद्र जिता माया त्वया हि मे  ॥३.०२१
न जेतुमेनां शक्तो मे त्वदृतेऽन्यः पुमान् भुवि  ।३.०२२
अप्राप्याथामृतं दैत्या देवैर्युद्धे निपातिताः  ।३.०२२
त्रिदिवस्थाः सुराश्चासन् यः पठेत्त्रिदिवं व्रजेत् ॥३.०२२
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये कूर्मावतारो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥
अग्निरुवाच
अवतारं वराहस्य वक्ष्येऽहं पापनाशनम् ।
हिरण्याक्षोऽसुरेशोऽभूद् देवान् जित्वा दिवि स्थितः ।। १ ।।
देवैर्गत्वा स्तुतो विष्णुर्यज्ञरूपो वराहकः ।
अभूत् तं दानवं हत्वा दैत्यैः साकञ्च कण्टकम्  ।। २ ।।
धर्मदेवादिरक्षाकृतं ततः सोऽन्तर्द्दधे हरिः।
हिरण्याक्षस्य वै भ्राता हिरण्यकशिपुस्तथा ।। ३ ।।
जितदेवयज्ञभागः सर्वदेवाधिकारकृत्।
नारसिंहवपुः कृत्वा तं जघान सुरैः सह ।। ४ ।।
स्वपदस्थान् सुरांश्चक्रे नारसिंहः सुरैः स्तुतः।
देवासुरे पुरा युद्धे बलिप्रभृतिभिः सुराः ।। ५ ।।
जिताः स्वर्गात्परिभ्रप्टा हरिं वै शरणं गताः।
सुराणाममयं दत्त्वा अदित्या कश्यपेन च ।। ६ ।।
स्तुतोऽसौ वामनो भूत्वा ह्यदित्यां स क्रतुं ययौ।
बलेः श्रीयजमानस्य, राजद्वारेऽगृणात् श्रुतिम् ।। ७ ।।
वेदान् पठन्तं तं श्रुत्वा वामनं वरदोऽब्रवीत्।
निवारितोऽपि शुक्रेण बलिर्ब्रूहि यदिच्छसि ।। ८ ।।
त्तत्तेऽहं सम्प्रदास्यामि,वामनो बलिमब्रवीत्।
पदत्रयं हि गुर्वर्थं देहि दास्ये तमब्रवीत् ।। ९ ।।
तोये तु पतिते हस्ते वामनोऽभूदवामनः।
भूर्लोकं स भुवर्लोकं स्वर्लेकञ्च पदत्रयम् ।। १० ।।
चक्रे बलिञ्च सुतलं तच्छक्राय ददौ हरिः।
शक्रो देवैर्हरिं स्तुत्वा भुवनेशः सुखीं त्वभूत् ।। ११ ।।
वक्ष्ये परशुरामस्य चावतारं श्रृणु द्विज।
उद्वतान् क्षत्रियान् मत्वा भूभारहाणाय सः ।। १२ ।।
अवतीर्णो हरिः शान्त्यै देवविप्रादिपालकः।
जमदग्ने रेणुकायां भार्गवः शस्त्रपारगः ।। १३ ।।
दत्तात्रेयप्रसादेन कार्त्तवीर्यो नृपस्त्वभूत्।
सहस्त्रबाहुः सर्वोर्वीपतिः स मृगयां गतः ।। १४ ।।
श्रान्तो निमन्त्रितोऽरण्ये मुनिना जमदग्निना।
कामधेनुप्रभावेण भोजितः सबलो नृपः ।। १५ ।।
अप्रार्थयत् कामधेनुं यदा स न ददौ तदा।
हृतवानथ रामेण शिरश्छित्त्वा निपातितः ।। १६ ।।
युद्धे परशुना राजा धेनुः स्वाश्रममाययौ ।
कार्त्तवीर्यस्य पुत्रस्तु जमदग्निर्निपातितः ।। १७ ।।
रामे वनं गते वैरादथ रामः समागतः।
पितरं निहतं दृष्ट्वा पितृनाशाभिमर्षितः ।।१८।।
त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवीं निःक्षत्रामकरोद्विभुः।
कुरुश्रेत्रे पञ्च कुण्डान् कृत्वा सन्तर्प्य वै पितृन् ।। १९ ।।
काश्यपाय महीं दत्त्वा महेन्द्रे पर्वते स्थितः।
कूर्म्मस्य च वराहस्य नृसिंहस्य च वामनम् ।। २० ।।
अवतारं च रामस्य श्रुत्वा याति दिवं नरः ।। २१ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये वराहनृसिंहाद्यवतारो नाम चतुर्थोऽध्यायः ।।
अग्निरुवाच
रामायणमहं वक्ष्ये नारदेनोदितं पुरा।
वाल्मीकये यथा तद्वत् पठितं भुक्तिमुक्तिदम् ।। १ ।।
नारद उवाच
विष्णुनाभ्यव्जजो ब्रह्मा मरीचिर्ब्रह्मणः सुतः।
मरीचेः कश्यपस्तस्मात् सूर्यो वैवस्वतो मनुः ।। २ ।।
ततस्तस्मात्तथेक्ष्वाकुस्तस्य वंशे ककुत्स्थकः।
ककुत्स्थस्य रघुस्तस्मादजो दशरथस्ततः ।। ३ ।।
रावणादेर्वधार्थाय चतुर्द्धाभूत स्वयं हरिः।
राज्ञो दशरथाद्रामः कौशल्यायां बभूव ह ।। ४ ।।
कैकेय्यां भरतः पुत्रः सुमित्रायाञ्च लक्ष्मणः।
शत्रुघ्नः ऋष्यश्रृङ्गेण तासु सन्दत्तपायसात् ।। ५ ।।
प्राशिताद्यज्ञसंसिद्धाद्राद्रामाद्याश्च समाः पितुः।
यज्ञविध्नविनाशाय विश्वामित्रार्थितो नृपः ।। ६ ।।
रामं सम्प्रेषयामास लक्ष्मणं मुनिना सह।
रामो गतोऽस्त्रशस्त्राणि शिक्षितस्ताडकान्तकृत ।। ७ ।।
मारीचं मानवास्त्रेण मोहितं दूरतोऽनयत्।
सुबाहुं यज्ञहन्तारं सबलञ्चावधीद् बली ।। ८ ।।
सिद्धाश्रमनिवासी च विश्वामित्रादिभिः सह।
गतः क्रतुं मैथिलस्य द्रष्टुञ्चापंसहानुजः ।। ९ ।।
शतानन्दनिमित्तेन विश्वामित्रप्रभावतः।
रामाय कथितो राज्ञा समुनिः पूजितः क्रतौ ।। १० ।।
धनुरापूरयामास लीलया स बभञ्ज तत् ।
वीर्यशुल्कञ्च जनकः सीतां कन्यान्त्वयोनिजाम् ।। ११ ।।
ददौ रामाय रामोऽपि पित्रादौ हि समागते।
उपयेमे जानकीन्तामुर्मिलां लक्ष्मणस्तथा ।। १२ ।।
श्रुतकीर्त्तिं माण्डवीञ्च कुशध्वजसुते तथा।
जनकस्यानुजस्यैते शत्रुघ्नभरतावुभौ ।। १३ ।।
कन्ये द्वे उपयेमाते जनकेन सुपूजितः।
रामोऽगात्सवशिष्ठाद्यैर्जामदगन्यं विजित्य च।।
अयोध्यां भरतोभ्यागात् सशत्रुघ्नो युधाजितः ।। १४ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये रामायणे बालकाण्डवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥
नारद उवाच
भरतेऽथ गते रामः पित्रादीनभ्यपूजयत् ।
राजा दशरथो राममुवाच शृणु राघव  ॥६.००१
गुणानुरागाद्राज्ये त्वं प्रजाभिरभिषेचितः  ।
मनसाहं प्रभाते ते यौवराज्यं ददामि ह  ॥६.००२
रात्रौ त्वं सीतया सार्धं संयतः सुव्रतो भव  ।
राज्ञश्च मन्त्रिणश्चाष्टौ सवसिष्ठास्तथाब्रुवन्  ॥६.००३
सृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः(१)  ।
अशोको धर्मपालश्च सुमन्त्रः सवसिष्ठकः(२)  ॥६.००४
पित्रादिवचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स राघवः  ।
स्थितो देवार्चनं कृत्वा कौशल्यायै निवेद्य तत् ॥६.००५
राजोवाच वसिष्ठादीन् रामराज्याभिषेचने  ।
सम्भारान् सम्भवन्तु स्म इत्युक्त्वा कैकेयीङ्गतः  ॥६.००६
अयोध्यालङ्कृतिं दृष्ट्वा ज्ञात्वा रामाभिषेचनं  ।
भविष्यतीत्याचचक्षे कैकेयीं मन्थरा सखी(३)  ॥६.००७
पादौ गृहीत्वा रामेण कर्षिता सापराधतः  ।
तेन वैरेण सा राम वनवासञ्च काङ्क्षति  ॥६.००८
कैकेयि त्वं समुत्तिष्ठ रामराज्याभिषेचनं  ।
मरणं तव पुत्रस्य मम ते नात्र संशयः  ॥६.००९
कुब्जयोक्तञ्च तच्छ्रुत्वा एकमाभरणं ददौ  ।
उवाच मे यथा रामस्तथा मे भरतः सुतः  ॥६.०१०
उपायन्तु न पश्यामि भरतो येन राज्यभाक् ।
कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धा हारं त्यक्त्वाथ मन्थरा  ॥६.०११
बालिशे रक्ष भरतमात्मानं माञ्च राघवात् ।
भविता राघवो राजा राघवस्य ततः सुतः  ॥६.०१२
राजवंशस्तु कैकेयि भरतात्परिहास्यते  ।
देवासुरे पुरा युद्धे शम्बरेण हताः सुराः  ॥६.०१३
रात्रौ भर्ता गतस्तत्र रक्षितो विद्यया त्वया  ।
वरद्वयन्तदा प्रादाद्याचेदानीं नृपञ्च तत् ॥६.०१४
रामस्य च वनेवासं नव वर्षाणि पञ्च च  ।
यौवराज्यञ्च भरते तदिदानीं प्रदास्यति  ॥६.०१५
प्रोत्साहिता कुब्जया सा अनर्थे चार्थदर्शिनी  ।
उवाच सदुपायं मे कच्चित्तं(४) कारयिष्यति  ॥६.०१६
क्रोधागारं प्रविष्टाथ पतिता भुवि मूर्छिता  ।
द्विजादीनर्चयित्वाथ राजा दशरथस्तदा  ॥६.०१७
ददर्श केकयीं रुष्टामुवाच कथमीदृशी  ।
रोगार्ता किं भयोद्विग्ना किमिच्छसि करोमि तत् ॥६.०१८
येन रामेण हि विना न जीवामि मुहूर्तकम्  ।
शपामि तेन कुर्यां वै वाञ्छितं तव सुन्दरि  ॥६.०१९
सत्यं ब्रूहीति सोवाच नृपं मह्यं ददासि चेत् ।
वरद्वयं पूर्वदत्तं सत्यात्त्वं देहि मे नृप  ॥६.०२०
चतुर्दशसमा रामो वने वसतु संयतः  ।
सम्भारैरेभिरद्यैव भरतोत्राभिषेच्यताम्  ॥६.०२१
विषं पीत्वा मरिष्यामि दास्यसि त्वं न चेन्नृप  ।
तच्छ्रुत्वा मूर्छितो भूमौ वज्राहत इवापतत् ॥६.०२२
मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ।
किं कृतं तव रामेण मया वा पापनिश्चये  ॥६.०२३
यन्मामेवं ब्रवीषि त्वं सर्वलोकाप्रियङ्करि  ।
केवलं त्वत्प्रियं कृत्वा भविष्यामि सुनिन्दितः  ॥६.०२४
या त्वं भार्या(५) कालरात्री भरतो नेदृशः सुतः  ।
प्रशाधि विधवा राज्यं मृते मयि गते सुते  ॥६.०२५
सत्यपाशनिबद्धस्तु राममाहूय चाब्रवीत् ।
कैकेय्या वञ्चितो राम राज्यं कुरु निगृह्य माम्  ॥६.०२६
त्वया वने तु वस्तव्यं कैकेयीभरतो नृपः  ।६.०२७
पितरञ्चैव कैकेयीं नमस्कृत्य प्रदक्षिणं  ॥६.०२७
कृत्वा नत्वा च कौशल्यां समाश्वस्य सलक्ष्मणः  ।
सीतया भार्यया सार्धं सरथः ससुमन्त्रकः  ॥६.०२८
दत्वा दानानि विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव सः  ।
मातृभिश्चैव विप्राद्यैः शोकार्तैर्निर्गतः पुरात् ॥६.०२९
उषित्वा तमसातीरे रात्रौ पौरान् विहाय च  ।
प्रभाते तमपश्यन्तोऽयोध्यां ते पुनरागताः  ॥६.०३०
रुदन् राजापि कौशल्या गृहमागात्सुदुःखितः  ।
पौरा जना स्त्रियः सर्वा रुरुदू राजयोषितः  ॥६.०३१
रामो रथस्थश्चीराढ्यः शृङ्गवेरपुरं ययौ  ।
गुहेन पूजितस्तत्र इङ्गुदीमूलमाश्रितः(६)  ॥६.०३२
लक्ष्मणः स गुहो रात्रौ चक्रतुर्जागरं हि तौ  ।
सुमन्त्रं सरथं त्यक्त्वा प्रातर्नावाथ जाह्नवीं  ॥६.०३३
रामलक्ष्मणसीताश्च तीर्णा आपुः प्रयागकम्  ।
भरद्वाजं नमस्कृत्य चित्रकूटं गिरिं ययुः  ॥६.०३४
वास्तुपूजान्ततः कृत्वा स्थिता मन्दाकिनीतटे  ।
सीतायै दर्शयामास चित्रकूटञ्च राघवः  ॥६.०३५
नखैर्विदारयन्तन्तां काकन्तच्चक्षुराक्षिपत् ।
ऐषिकास्त्रेण शरणं प्राप्तो देवान् विहायसः  ॥६.०३६
रामे वनं गते राजा षष्ठेऽह्नि निशि चाब्रवीत् ।
कौशल्यां स कथां पौर्वां(७) यदज्ञानद्धतः पुरा  ॥६.०३७
कौमारे शरयूतीरे यज्ञदत्तकुमारकः  ।
शब्दभेदाच्च कुम्भेन शब्दं कुर्वंश्च तत्पिता  ॥६.०३८
शशाप विलपन्मात्रा शोकं कृत्वा रुदन्मुहुः  ।
पुत्रं विना मरिष्यावस्त्वं च शोकान्मरिष्यसि  ॥६.०३९
पुत्रं विना स्मरन् शोकात्कौशल्ये मरणं मम  ।
कथामुक्त्वाथ हा राममुक्त्वा राजा दिवङ्गतः  ॥६.०४०
सुप्तं मत्त्वाथ कौशल्या सुप्ता शोकार्तमेव सा  ।
सुप्रभाते गायनाश्च सूतमागधवन्दिनः  ॥६.०४१
प्रबोधका बोधयन्ति न च बुध्यत्यसौ मृतः(८)  ।
कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा हा हतास्मीति चाब्रवीत्(९)  ॥६.०४२
नरा नार्योऽथ रुरुदुरानीतो भरतस्तदा  ।
वशिष्ठाद्यैः सशत्रुघ्नः शीघ्रं राजगृहात्पुरीम्  ॥६.०४३
दृष्ट्वा सशोकां कैकेयीं निन्दयामास दुःखितः  ।
अकीर्तिः पातिता मूर्ध्नि कौशल्यां स प्रशस्य च  ॥६.०४४
पितरन्तैलद्रोणिस्थं संस्कृत्य सरयूतटे  ।
वशिष्ठाद्यैर्जनैरुक्तो राज्यं कुर्विति सोऽब्रवीत् ॥६.०४५
व्रजामि राममानेतुं रामो राजा मतो बली(१०)  ।
शृङ्गवेरं प्रयागञ्च भरद्वाजेन भोजितः  ॥६.०४६
नमस्कृत्य भरद्वाजं रामं लक्ष्मणमागतः  ।
पिता स्वर्गं गतो राम अयोध्यायां नृपो भव  ॥६.०४७
अहं वनं प्रयास्यामि त्वदादेशप्रतीक्षकः  ।
रामः श्रुत्वा जलं दत्वा गृहीत्वा पादुके व्रज  ॥६.०४८
राज्यायाहन्नयास्यामि(११) सत्याच्चीरजटाधरः  ।
रामोक्तो भरतश्चायान्नन्दिग्रामे स्थितो बली  ॥
त्यक्त्वायोध्यां पादुके ते पूज्य राज्यमपालयत् ॥६.०४९
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये रामायणेऽयोध्याकाण्डवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः ।।
नारद उवाच
रामो वशिष्ठं मातॄश्च नत्वाऽत्रिञ्च प्रणम्य सः।
अनसूयाञ्च तत्पत्नीं शरभङ्गं सुतीक्ष्णकम् ।। १ ।।
अगस्त्य भ्रातरं नत्वा अगस्त्यन्तत्प्रसादतः।
धनुः खङ्गञ्च सम्प्राप्य दण्डकारण्यमागतः ।। २ ।।
जनस्थाने पञ्चवट्यां स्थितो गोदावरीं तटे।
तत्र सूर्पणखायाता भक्षितुं तान् भयङ्करी ।। ३ ।।
रामं सुरूपं दृष्ट्वा सा कामिनी वाक्यमब्रवीत्।
कस्त्वं कस्मात्समायातो भर्त्ता मे भव चार्थितः ।। ४ ।।
एतौ च भक्षयिष्यामि इत्युक्त्वा तं समुद्यता ।
तस्या नासाञ्च कर्णौ च रामोक्तो लक्ष्मणोऽच्छिनत् ।। ५।।
रक्तं क्षरन्ती प्रययौ खरं भ्रातरमब्रवीत्।
मरीष्यामि विनासाऽहं खर जीवामि वै तदा  ६ ।।
रामस्य भार्य्या सीताऽसौ तस्यासील्लक्ष्मणोऽनुजः।
तेषां यद्रुधिरं सोष्णं पाययिष्यसि मां यदि ।। ७ ।।
खरस्तथेति तामुक्त्वा यतुर्दृशसहस्त्रकैः।
रक्षसां दूषणेनागाद्योद्धु त्रिशिरसा सह ।। ८ ।।
रामं रामोऽपि युयुधे शरैर्विव्याध राक्षसान्।
हस्त्यश्वरथपादातं बलं निन्ये यमक्षयम् ।। ९ ।।
त्रिशीर्षाणं खरं रौद्रं युध्यन्तञ्चौव दूषणम्।
ययौ सूर्पणखा लङ्कां रावणाग्रेपतद् भुवि ।। १० ।।
अब्रवीद्रावणं क्रुद्धा न त्वं राजा न रक्षकः।
खरादिहन्तू रामस्य सीतां भार्यां हरस्व च ।। ११ ।।
रामलक्ष्मणरक्तस्य पानाज्जीवामि नान्यथा।
तथेत्याह च तच्छ्रुत्वा मारीचं प्राह वै व्रज ।। १२ ।।
स्वर्णचित्रमृगो भूत्वा रामलक्ष्मणकर्षकः।
सीताग्रे तां हरिष्यामि अन्यथा मरणं तव ।। १३ ।।
मारीचो रावणं प्राह रामो मृत्युर्धनुर्धरः।
रावणादपि मर्त्तव्यं मर्त्तव्यं राघवादपि ।। १४ ।।
अवश्यं यदि मर्त्तव्यं वरं रामो न रावणः।
इति मत्वा मृगो भूत्वा सीताग्रे व्यचरन्मुहुः ।। १५ ।।
सीतया प्रेरितो रामः शरेणाथावधीच्च तम्।
म्रियमाणो मृगः प्राह हा सीते लक्ष्मणेति च ।। १६ ।।
सौमित्रिः सीतयोक्तोऽथ विरुद्धं राममागतः।
रावणोऽप्यहरत् सीतां हत्वा गृध्रं जटायुषम् ।। १७ ।।
जटायुषा स भिन्नाङ्गः अङ्केनादाय जानकीम्।
गतो लङ्कामशोकाख्ये धारयामास चाब्रवीत् ।। १८ ।।
भव भार्य्या ममाग्र्या त्वं राक्षस्यो रक्ष्यतामियम् ।
रामो हत्वा तु मारीचं दृष्ट्वा लक्ष्मणमब्रवीत् ।। १९ ।।
मायामृगोऽसौ सौमित्रे यथा त्वमिह चागतः ।
तथा सीता हृता नूनं नापश्यत् स गतोऽथ ताम् ।। २० ।।
शुशोच विललापार्त्तो मां त्यक्त्वा क्क गतासि वै।
लक्ष्मणाश्वासितो रामो मार्गयामास  जानकीम् ।। २१ ।।
दृष्ट्वा जटायुस्तं प्राह रावणो हृतवांश्च ताम्।
मृतोऽथ संस्कृतस्तेन कबन्धञ्चावधीत्ततः ।।
शापमुक्तोऽब्रवीद्रामं स त्वं सुग्रीवमाव्रज ।। २२ ।।
इत्यादिमहापुराणे अग्नेये रामायणे आरण्यककाण्डवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः ।
नारद उवाच
रामः पस्पासरो गत्वा शोचन् स शर्वरीं ततः।
हनूमता स सूग्नीवं मित्रञ्चकार ह ।। १ ।।
सप्त तालन् विनिर्भिद्य शरेणैकेन पश्यतः।
पादेन दुन्दुभेः कायञ्चिक्षेप दशयोजनम् ।। २ ।।
तद्रिपुं बालिनं हत्वा भ्रातरं वैरसारिणम्।
किष्किन्धां कपिरज्यञ्च रुमान्तारां समर्पयत् ।। ३ ।।
ऋष्यमूकेहरीशायकिष्किन्धेशोऽब्रवीत्सच ।
सीतां त्वं प्राश्यसेयद्वत् तथा राम करोमिते ।। ४ ।।
तछ्रुत्वा माल्यवत्पृष्ठे चातुर्मास्यं चकारसः।
किष्किन्धायाञ्च सुग्रीवो यदा नायाति दर्शनम् ।। ५ ।।
तदाऽब्रवीत्तं रामोक्तं लक्षमणो व्रज राघवम्।
न स सङ्कुचितः पन्था येन बाली हतो गतः ।। ६ ।।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा बालिपथमन्वगः।
सुग्रीव आह संसक्तो गतं कालं न बुद्धवान् ।। ७ ।।
इत्युक्त्वा स गतो रामं नत्वोवाच हरीश्वरः।
आनीता वानराः सर्वे सीतायाश्च गवेषणे ।। ८ ।।
त्वन्मतात् प्रेषयिष्यामि विचिन्वन्तु च जानकीम् ।
पूर्वादौ मासमायान्तु मासादूर्ध्वं निहन्मि तान् ।। ९ ।।
इत्युक्ता वानराः पूर्वपश्चमोत्तरमार्गगाः।
जग्मू रामं ससुग्रीवमपशयन्तस्तु जानकीम् ।। १० ।।
रामाङ्गुलीयं संगृह्य हनूमान् वानरैः सह।
दक्षिणे मागयामास सुप्रभाया गुहान्तिके ।। ११ ।।
मासादूर्ध्वञ्च विन्यस्ता अपश्यन्तस्तु जानकीम्।
ऊचुर्वृथामरिष्यामो जटायुर्द्धन्य एव सः ।। १२ ।।
सीतार्थे योऽत्यजत् प्राणान्रावणेन हतो रणे।
तच्छ्रु त्वा प्राह सम्पातिर्विहाय कपिभक्षणम् ।। १३ ।।
भ्राताऽसौ मे जटायुर्वै मयोड्डीनोऽर्कमण्डलम्।
अर्क तापाद्रक्षितोऽगाद् दग्धपक्षोऽहमभ्रगः ।। १४ ।।
रामवार्त्ताश्रवात् पक्षौ जातौ भूयोऽथ जानकीम्।
पश्याम्यशोकवनिकागतां लङ्कागतां किल ।। १५ ।।
शतयोजनचविश्तीर्णे लवणाब्धौ त्रिकूटके।
ज्ञात्वा रामं ससुग्रीवं वानराः कथयन्तु वै ।। १६ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये रामायणे किष्किन्धाकाण्डर्णनं नाम अष्टमोऽध्यायः ।।
नारद उवाच
सम्पातिवचनं श्रुत्वा हनुमानङ्गदादयः।
अब्धिं दृष्ट्वाऽब्रुवंस्तेऽब्धिं लङ्घयेत को नु जीवयेत् ।। १ ।।
कपीनां जीवनार्थाय रामकार्य्यप्रसिद्धये।
शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवेऽब्धिं स मारुतिः ।। २ ।।
दृष्ट्वोत्थितञ्च मैनाकं सिंहिकां विनिपात्य च ।
लङ्कां दृष्ट्वा राक्षसानां गृहाणि वनितागृहे ।। ३ ।।
दशग्रीवस्य कुम्भस्य कुम्भकर्णस्य रक्षसः।
विभीषणस्येन्द्रजितो गृहेऽन्येषां च रक्षसाम् ।। ४ ।।
नापश्यत् पानभूम्यादौ सीतां चिन्तापरायणः।
अशोकवनिकां गत्वा दृष्टवाञ्छिंशपातले ।। ५ ।।
राक्षसीरक्षितां सीतां भव भार्येति वादिनम्।
रावणं शिशपास्थोऽथ नेति सीतान्तु वादिनीम् ।। ६ ।।
भव भार्या रावणस्य राक्षसीर्वादिनीः कपिः।
गते तु रावणे प्राह राजा दशरथोऽभवत् ।। ७ ।।
रामोऽस्य लक्ष्ममः पुत्रौ वनवासङ्गतौ वरौ।
रामपत्नी जानकी त्वं रावणेन हृता बलात् ।। ८ ।।
रामः सुग्रीवमित्रस्त्वा मार्गयन् प्रैषयच्च माम् ।
साभिज्ञानञ्चांगुलीयं रामदत्तं गृहाण वै ।। ९ ।।
सीताऽङ्गुलीयं जग्रह साऽपश्यन्मारुतिन्तरौ।
भूयोऽग्रे चोपविष्टं तमुवाच यदि जीवति ।। १० ।।
रामः कथं न नयति शङ्कितामब्रवीत् कपिः।
रामः सीते न जानीते ज्ञात्वा त्वां स नयिष्यति ।। ११ ।।
रावणं राक्षसं हत्वा सबलं देविमाशुच।
साभिज्ञानं देहि मे त्वं मणिं सीताऽददत्कपौ ।। १२ ।।
उवाच मां यथा रामो नयेच्छीघ्रं तथा कुरु।
काकाक्षिपातनकथाम्प्रतियाहि हि शोकह ।। १३।।
मणिं कथां गृहीत्वाह हनूमान्नेष्यते पतिः ।
अथवा ते त्वारा काचित् पृष्ठमारुह मे शुभे ।। १४ ।।
अद्य त्वां दर्शयिष्यामि ससुग्रीवञ्च राघवम् ।
सीताऽब्रवलीद्धनूमन्तं नयतां मां हि राघवः ।। १५ ।।
हनूमान् स दशग्रीवदर्शनोपायमाकरोत्।
वनं बभञ्च तत्पालान् हत्वा दन्तनखादिभिः ।। १६ ।।
हत्वा तु किङ्करान् सर्वान् सप्त मन्त्रिसुतानपि।
पुत्रमक्षं कुमारञ्च शक्रजिच्चबबन्ध तम् ।। १७ ।।
नागपाशेन पिङ्गाक्षं दर्शयामास रावणम्।
उवाच रावणः कस्त्वं मारुतिः प्राह रावणम् ।। १८ ।।
रामदूतो राघवाय सीतां देहि मरिष्यसि।
रामबाणैर्हतः सार्द्धं लङ्कास्थै राक्षसैर्ध्रुवम् ।। १९ ।।
रावणो हन्तुमुद्युक्तो विभीषणनिवारितः।
दीपयामास लाङ्गूलं दीप्तपुच्छः स मारुतिः ।।२० ।।
दग्ध्वा लङ्कां राक्षसाश्च दृष्ट्वा सीतां प्रणम्य ताम।
समुद्रपारमागम्य दृष्ट्वा सीतेति चाब्रवीत् ।। २१ ।।
अङ्गदादीनङ्गदाद्यैः पीत्वा मधुवने मधु।
जित्वा दधिमुखादींश्च दृष्ट्वा तेऽब्रवन् ।। २२ ।।
दृष्टा सीतेति रामोऽपि हृष्टः पप्रच्छ मारुतिम्।
कथं दृष्टा त्वया सीता किमुवाच च माम्प्रति ।। २३ ।।
सीताकथामृतेनैव सिञ्च मां कामवह्निगम्।
हनूमानब्रवोद्रामं लङ्घयित्वाऽब्धिमागतः ।। २४ ।।
सीतां दृष्ठ्वा पुरीं दग्ध्वा सीतामणिं गृहाण वै।
हत्वा त्वं रावणं सीतां प्रास्यसे राम मा शुचः ।। २५ ।।
गृहीत्वा तं मणिं रामो रुरोद विरहातुरः ।
मणिं दृष्ट्वा जानकी मे दृष्टा सीता नयस्व माम् ।। २६ ।।
तथा विना न जीवामि सुग्रीवाद्यैः प्रबोधितः।
समुद्रतीरं गतवान् तत्र रामं विभीषणः ।। २७ ।।
गतस्तिरस्कृतो भ्रात्रा रावणेन दुरात्मना।
रामाय देहि सीतां त्वमित्युक्तेनासहायवान् ।। २८ ।।
रामो विभीषणं मित्रं लङ्कैवर्येऽभ्यषेचयत्।
समुद्रं प्रार्थयन्मार्गं यदा नायात्तदा शरैः ।। २९ ।।
भेदयामास रामञ्च उवाचाब्धि समागतः।
नलेन सेतुं बद्‌ध्वाब्धौ लङ्कां व्रज गभीरकः ।। ३० ।।
अहं त्वया कृतः पूर्वं रामोऽपि नलसेतुना।
कृतेन तरुशैलाद्यैर्गतः पारं महोदधेः ।।
वानरैः स सुवेलस्थः सह लङ्कां ददर्शवै ।। ३१ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नये रामायणे सुन्दरकाण्डवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः॥
नारद उवाच
रामोक्तञ्चाङ्गदौ गत्वा रावणं प्राह जानकी।
दीयतां राघवायाशु अन्यथा त्वं मरिप्यसि ।। १ ।।
रावणो हन्तुमुद्युक्तः सङ्ग्रामोद्धतराक्षसः।
रामयाह दशग्रीवो युद्धमेकं तु मन्यते ।। २ ।।
रामो युद्धाय तच्छ्रुत्वा लङ्कां सकपिराययौ।
वानरो हनुमान मैन्दो द्विविदौ जाम्बवान्नलः ।। ३ ।।
नीलस्तारोङ्गदो धूभ्रः सुषेणः केशरी गयः।
पनसो विनतो रम्भः शरभः कथनो बली ।। ४ ।।
गवाक्षो दधिवक्त्रश्च गवयो गन्धमादनः।
एते चान्ये च सुग्रीव एतैर्युक्तो ह्यसङ्ख्यकैः ।। ५ ।।
रक्षसां वानराणाञ्च युद्धं सङ्कुलमाबभौ।
राक्षसा वानराञजघ्नुः शरशक्तिगदादिभिः ।। ६ ।।
वानरा राक्षसाञ् जघ्नुर्नखदन्तशिलादिभिः।
हस्त्थश्वरथपादातं राक्षसानां बलं हतम् ।।७ ।।
हनूमान् गिरिऋङ्गेण धूम्राक्षमवधीद्रिपुम्।
अकम्पनं प्रहस्तञ्च युध्यन्तं नील आवधीत् ।। ८ ।।
इन्द्रजिच्छरबन्धाच्च विमुक्तौ रामलक्षमणौ।
तार्क्ष्यसन्दर्शनाद् बाणैर्जघ्ननू राक्षसं बलम् ।। ९ ।।
रामः शरैर्जर्जरितं रावणञ्चाकरोद्रणे।
रावणः कुम्बकर्णञ्च बौधयामास दुः खितः ।। १० ।।
कुम्भकर्णः प्रबुद्धोऽथ पीत्वा घटसहस्त्रकम्।
मद्यस्य महिषादीनां भक्षयित्वाह रावणम् ।। ११ ।।
सीताया हरणं पापं कृतन्त्वं हि गुरुर्यतः।
अतो गच्छामि युद्धाय रामं हन्मि सवानरम् ।। १२ ।।
इत्युक्त्वा वानरान् सर्वान् कुम्भकर्णो ममर्द्द ह।
गृहीतस्तेन सुग्रीवः कर्णनासं चकर्त्त सः ।। १३ ।।
कर्णनासाविहीनोऽसौ भक्ष यामास वानरान्।
अथ कुम्भो निकुमभश्च मकराक्षश्च राक्षसः ।। १४ ।।
ततः पादौ ततश्छित्त्वा शिरो भूमौ व्यपातयत् ।
अथ कुम्भो निकुम्भश्च मकराक्षश्च राक्षसः ।। १५ ।।
महोदरो महापार्श्वो मत्त उन्तत्तराक्षसः।
प्रघसो भासकर्णश्च विरूपाक्षस्छ संयुगे ।। १६ ।।
देवान्तको नरान्तश्च त्रिशिराश्चातिकायकः।
रामेण लक्ष्मणेनैते वानरैः सविभीषणैः ।। १७ ।।
युध्यमानास्तथाह्यन्ये राक्षसाभुवि पातिताः।
इन्द्रजिन्मायया युध्यन् रामादीन् सम्बबन्ध ह ।। १८ ।।
वरदत्तैर्नागबाणै रोषध्या तौ विशल्यकौ।
विशल्ययाव्रणौ कृत्वा मारुत्यानीतपर्वने ।। १९ ।।
हनूमान् धारयामास तत्रागं यत्र संश्थितः।
निकुम्भिलायां होमादि कुर्वन्तं तं हि लक्ष्मणः ।। २० ।।
शरैरिन्द्रजितं वीरं युद्धे तं तु व्यशातयत्।
रावणः शोकस्न्तप्तः सीतां हन्तुं समुद्यतः ।। २१ ।।
अविन्ध्यवारितो राजरथस्यः सबलौययौ।
इन्द्रोक्तो मातलीरामं रथस्थं प्रचकार तम् ।। २२ ।।
रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव।
रावणो वानरान् हन्ति मारुत्याद्याश्च रावणम् ।। २३ ।।
रामः शस्त्रैस्तमस्त्रैश्च ववर्ष जलदो यथा।
तस्य ध्वजं स चिच्छेद रथमश्वांश्च सारथिम् ।। २४ ।।
धनुर्बाहूञ्छिरांस्येव उत्तिष्ठन्ति शिरांसि हि।
पैतामहेन हृदयं भित्त्वा रामेण रावणः ।। २५ ।।
भूतले पातितः सर्वै राक्षसै रुरुदुः स्त्रियः।
आश्वास्य तञ्च संस्कृत्य रामज्ञप्तो विभीषणः ।। २६ ।।
हनृमतानयद्रामः सीतां शुद्धां गृहीतवान्।
रामो वह्नौ प्रविष्टान्तां शुद्धामिन्द्रादिभिः स्तुतः ।। २७ ।।
ब्रह्मणा दशरथेन त्वं विष्ण् राक्षसमर्द्दनः।
इन्द्रौर्च्चितोऽमृतवृष्ट्या जीवयामास वानरान् ।। २८ ।।
रामेण पूजिता जग्मुर्युद्धं दृष्ट्वा दिवञ्च ते ।
रामो विभीषणायादाल्लङ्कामभ्यर्च्य वानरान् ।। २९ ।।
ससीतः पुष्पके स्थित्वा गतमार्गेण वै गतः।
दर्शयन् वनदुर्गाणि सीतायै हृष्टमानसः ।। ३० ।।
भरद्वाजं नमस्कृत्य नन्दिग्रामं समागतः।
भरतेन नतश्चागादयोध्यान्तत्र संश्थितः ।। ३१ ।।
वसिष्ठादीन्नमस्कृत्य कौशल्याञ्चैव केकयीम् ।
सुमित्रां प्राप्तराज्योऽथ द्विजादीन् सोऽभ्यपूजयत् ।। ३२ ।।
वासुदेवं स्वमात्मानमश्वमेधैरथायजत्।
सर्वदानानि स ददौ पालयामास स प्रजाः ।।३३।।
पुत्रवद्धर्म्मकामादीन् दुष्टनिग्रहणे रतः।
सर्वधर्म्मपरो लोकः सर्वशस्या च मेदिनी  ।।
नाकालमरणञ्चासीद्रामे राज्यं प्रशासति ।। ३४ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये रामायणे युद्धकाण्डवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥
नारद उवाच
राज्यस्थं राघवं जग्मुरगस्त्याद्याः सुपूजिताः।
धन्यस्त्वं विजयी यस्मादिन्द्रजिद्विनिपातितः ।। १ ।।
ब्रह्मात्मजः पुलस्त्योभूद् विश्रवास्तस्यनैकषी।
पुष्पोत्कटाभूत् प्रथमा तत्पुत्रोभूद्धनेश्वरः ।। २ ।।
नैकष्यां रावणो जज्ञे विंशद्बाहुर्द्दशाननः।
तपसा ब्रह्मदत्तेन वरेण जितदैवतः ।। ३ ।।
कुम्भकर्णः सनिद्रोऽभूद्धर्म्मिष्ठोऽभूद्धिभीषणः।
स्वसा शूर्पणखा तेषां रावणान्मेघनादकः ।। ४ ।।
इन्द्रं जित्वेन्द्रजिच्चाभूद्रावणादधिको बली।
हतस्त्वया लक्षमणेन देवादेः क्षेममिच्छता ।। ५ ।।
इत्युक्त्वा ते गता विप्रा अगस्त्याद्या नमस्कृताः।
देवप्रार्थितरामोक्तः शत्रुघ्नो लवणार्द्दनः ।। ६ ।।
अभूत् पूर्म्मथुरा काचिद् रामोक्तो भरतोऽवधीत्।
कोटित्रयञ्च शैलूषपुत्राणां निशितैः शरैः ।। ७ ।।
शैलूषं दुप्टगन्धर्वं सिन्धुतीरनिवासिनम्।
तक्षञ्च पुष्करं पुत्रं स्थापयित्वाथ देशयोः ।। ८ ।।
भरतोगात्सशत्रुघ्नो राघवं पूजयन् स्थितः।
रामो दुष्टान्निहत्याजौ शिष्टान् सम्पाल्य मानवः ।। ९ ।।
पुत्रौ कुशल्वौ जातौ वाल्मीकेराश्रमे वरौ।
लोकापवादात्त्यक्तायां ज्ञातौ सुचरितश्रवात् ।। १० ।।
राज्येभिषिच्य ब्रह्माहमस्मीति ध्यानतत्परः।
दशवर्षसहस्त्राणि दशवर्षसतानि च ।। ११ ।।
राज्यं कृत्वा क्रतून् कृत्वा स्वर्गं देवार्च्चितो ययौ।
सपौरः सानुजः सीतापुत्रो जनपदान्वितः ।।
अग्निरुवाच
वाल्मीकिर्नारदाच्छ्रु त्वा रामायणमकारयत्।
सविस्तरं यदेतच्च श्रृणुयात्स दिवं व्रजेत् ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये रामायणे उत्तरकाण्डवर्णनं नाम एकादशोऽध्यायः ।।
अग्निरुवाच
हरिवंशम्प्रवक्षयामि विष्णुनाभ्यम्बुजादजः ।
ब्रह्मणोत्रिस्ततः सोमः सोमाज्जातः पुरूरवाः ।। १ ।।
तस्मादायुरभूत्तस्मान्नहुषोऽतो ययातिकः।
यदुञ्च तुर्वसुन्तस्माद्देवयानी व्यजायत ।। २ ।।
द्रुह्यञ्चानुञ्च पूरुञ्च शर्म्मिष्ठा वार्षपर्वणी।
यदोः कुले यादवाश्च वसुदेवस्तदुत्तमः ।। ३ ।।
भूवो भारावतारार्थं देवक्यां वसुदेवतः।
हिरण्यकशिपोः पुत्राः षड्‌गर्भा योगनिद्रया ।। ४ ।।
विष्णुप्रयुक्तया नीता देवकीजठरं पुरा ।
अभूच्च सप्तमो गर्भो देवक्या जठराद् बलः ।। ५ ।।
सङ्‌क्रामितोऽभूद्रोहिण्यां रौहिणेयस्ततो इरिः ।
कृष्णाष्टम्याञ्च नभसि अर्द्धरात्रे चतुर्भुजः ।। ६ ।।
देवक्या वसुदेवेन स्तुतो बालो द्विबाहुकः ।
वसुदेवः कंसभयाद्यसोदाशयनेऽनयत् ।। ७ ।।
यशोदावालिकां गृह्य देवकीशयनेऽनयत् ।
कंसो बालध्वनिं श्रुत्वा ताञ्चिक्षएप शिलातले ।। ८ ।।
वारीतोपि स देवक्या मृत्युर्गर्भोष्टमो मम।
श्रुत्वाऽशरीणीं वाचं मत्तो गर्भास्तु मारिताः ।। ९ ।।
समर्पितास्तु देवक्या विवाहसमयेरिताः।
सा क्षिप्ता बालिका कंसमाकशस्थाब्रवीदिदम् ।। १० ।।
किं मया क्षिप्ताया कंस जातो यस्त्वां वधिष्यति।
सर्वस्वभूतो देवानां भूभारहरणाय सः ।। ११ ।।
इत्युक्त्वा सा च सुम्भादीन् हत्वेन्द्रेण च संस्तुता।
आर्या दुर्गा वेदगर्भा अम्बिका भद्रकाल्यपि ।। १२ ।।
भद्रा क्षोम्या क्षेमकरी नैकबाहुर्नमामि ताम्।
त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नाम सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।। १३ ।।
कंसोपि पूतनादींश्च प्रैषयद् बालनाशने।
यशोदापतिनन्दाय वसुदेवेन चार्पितौ ।। १४ ।।
रक्षणाय च संसादेर्भीतेनैव हि गोकुले।
रामकृष्णौ चेरतुस्तौ गोभिर्गोपालकैः सह ।। १५ ।।
सर्वस्य जगतः पालौ गोपालौ तौ बभूवतुः।
कृष्णश्चोलूखले बद्धो दाम्ना व्यग्रयशोदया ।। १६ ।।
यमलार्जुनमध्येऽगाद् भग्नौ च यमलार्जुनौ।
परिवृत्तश्च शकटः पादक्षेपात् स्तनार्थिना ।। १७ ।।
पूतना स्तनपानेन सा हता हन्तुमुद्यता।
वृन्दावनगतः कृष्णः कालियं यमुनाह्रदात् ।। १८ ।।
जित्वा निः सार्य चाब्धिस्थञ्चकार बलसंस्तुतः।
क्षेमं तालवनं चक्रे हत्वा धेनुकगर्द्दभम् ।। १९ ।।
अरिष्टवृषभं हत्वा केशिनं हयरूपिणम्।
शक्रोत्सवं परित्यज्य कारितो गोत्रयज्ञकः ।। २० ।।
पर्वतं घारयित्वा च शक्राद् वृप्टिर्निवारिता।
नमस्कृतो महेन्द्रेण गोविन्दोऽथार्जुनोर्पितः ।। २१ ।।
इन्द्रोत्सवस्तु तुष्टेन भूयः कृष्णेन कारितः।
रथस्थो मथुराञ्चागात् कंसोक्ताक्रूरसंस्तुतः ।। २२ ।।
गोपीभिरनुरक्ताबिः क्रीडिताभिर्निरीक्षितः।
रजकं चाप्रयच्छन्तं इत्वा वस्त्राणि चाग्रहीत् ।। २३ ।।
सह रामेण मालाभृन्मालाकारे वरन्ददौ।
दत्तानुलेपनां कुब्जामृजुं चक्रेऽहनद् गजम् ।। २४ ।।
मत्तं कुवलयापीडं द्वारि रङ्गं प्रविश्य च।
कंसादीनां पश्यतां च मञ्चस्थानां नियुद्धकम् ।। २५ ।।
चक्रे चारणूरमल्लेन मुष्टिकेन बलोऽकरोत्।
चाणूरमुष्टिकौ ताभ्यां हतौ मल्लौ तथापरे ।। २६ ।।
जरासन्धस्य ते पुत्रयौ जरासन्धस्तदीरितः।
चक्रेस मथुरारोधं यादवैर्युयुधे च कंसगे ।। २७ ।।
रामकृष्णौ च मथुरां त्यक्त्वा गोमन्तमागतौ।
जरासन्धं विजित्याजौ पौण्ड्रकं वासुदेवकम् ।। २९ ।।
पुरीं च द्वारकां कृत्वा न्यवसद् यादवैर्वृतः।
भौमं तु नाकं हत्वा तेनानीताश्च कन्यकाः ।। ३० ।।
देवगन्धर्वयक्षाणां ता उवाह जनार्द्दनः।
षोडशस्त्रीसहस्त्राणि रुक्मिण्याद्यास्तथाष्ट च ।। ३१ ।।
सत्यभामासमायुक्तो गरुडे नरकार्दनः।
मणिशैलं सन्त्यश्च इन्द्रं जित्वा हरिर्दिवि ।। ३२ ।।
पारिजातं समानीय सत्यभामागृहेऽकरोत्।
सान्दीपनेश्च शश्त्रास्त्रं ज्ञात्वा, तद्बालकं ददौ ।। ३३ ।।
जित्वा पञ्चजनं दैत्यं यमेन च सुपूजितः।
अवधीत् कालयवनं मुचुकुन्देन पूजितः ।। ३४ ।।
वसुदेवं देवकीञ्च भक्तविप्रांश्च सोर्च्चयत्।
रेवत्यां बलभद्राच्च यज्ञाते निशठोन्मुकौ ।। ३५ ।।
कृष्णात् शाम्बो जाम्बवत्यामन्यास्वन्येऽभवन् सुताः ।
प्रद्युम्नोऽभूच्च रुक्मिण्यां षष्ठेऽह्नि स हृतो बलात् ।। ३६ ।।
शम्बरेणाम्बुधौ क्षिप्तोमत्स्योजग्राह धीवरः।
तं मत्स्यं शम्बरायादान्मायावत्यैच शम्बरः ।। ३७ ।।
मायावती मत्स्यमध्ये दृष्ट्वा स्वं पतिमादरात्।
पपोष सा तं चोवाच रतिस्तेऽहं पतिर्मम ।। ३८ ।।
कामस्त्वं शम्भुनानङ्गः कृतोहं शम्बरेण च।
हृता न तस्य पत्नी त्वं मायाज्ञः शम्बरं जहि ।। ३९ ।।
तच्छ्रुत्वा शम्बरं हत्वा प्रद्युम्नः सह भार्यया।
मा यावत्या ययौ कृष्णं कृष्णो हृष्टोऽथ रुक्मिणी ।। ४० ।।
प्रद्युम्नादनिरुद्वोभूदुषापतिरुदारधीः।
बाणो बलिसुतस्तस्य सुतोषा शोणितं पुरम् ।। ४१ ।।
तपसा शिवपुत्रोऽभूद् मायूरध्वजपातितः।
युद्धं प्राप्स्यसि बाण त्वं बाणं तुष्टः शिवोभ्यधात् ।। ४२ ।।
शिवेन क्रीडतीं गौरीं दृष्ट्वोषा सस्पृहा पतौ।
तामाह गौरी भर्त्ता ते निशि सुप्तेति दर्शनात् ।। ४३ ।।
वैशाखमासद्वादश्यां पुंसो भर्त्ता भविष्यति।
गौर्य्युक्त हर्षिता चोषा गृहे सुप्ता ददर्श तम् ।। ४४ ।।
आत्मना सङ्गतं ज्ञात्वा तत्सख्या चित्रलेखया।
लिखिताद्वै चित्रपटादनिस्द्धं समानयत् ।। ४५ ।।
कृष्णणौत्रं द्वारकातो दुहिता बाणमन्त्रिणः।
कुम्भाण्डस्यानिरुद्धोगाद्रराम ह्युषया सह ।। ४६ ।।
बाणध्वजस्य सम्पातै रक्षिभिः स निवेदितः।
अनिरुद्धस्य बाणेन युद्धमासीत्सुदारुणम् ।। ४७ ।।
श्रुत्वा तु नारदात् कृष्णः प्रद्युम्नबलभद्रवान्।
गरुडस्थोथ जित्वाग्नीञ्ज्वरं माहेश्वरन्तथा ।। ४८ ।।
हरिशङ्करयोर्युद्धं बभूवाथ शराशरि।
नन्दिविनायकस्कन्दमुखास्ताक्षर्यादिभिर्जिताः ।। ४९ ।।
जृम्भिते शङ्करे नष्टे जृम्भणास्त्रेण विष्णुना।
छिन्नं सहस्त्रं बाहूनां रुद्रेणाभयमर्थितम् ।। ५० ।।
विष्णुना जीवितो बाणो द्विबाहुः प्राब्रवीच्छिवम्।
त्वया यदभयं दत्तं बाणस्यास्य मया च तत् ।। ५१ ।।
आवयोर्नास्ति भेदो वै भेदी नरकमाप्नुयात्।
शिवाद्यैः पूजितो विष्णुः सोनिरुद्ध उषादियुक् ।। ५२ ।।
द्वारकान्तु गतो रेमे उग्रसेनादियादवैः।
अनिरुद्धात्मजो वज्रो मार्कण्डेयात्तु सर्ववित् ।। ५३ ।।
बलभद्रः प्रलम्बघ्नो यमुनाकर्षणोऽभवत्।
द्विविदस्य कपेर्भेत्ता कौरवोन्मादनाशनः ।। ५४ ।।
हरी रेमेनेकमूर्त्ती रुक्मिण्यादिभिरीश्वरः।
पुत्रानुत्पादयामास त्वसंख्यातान् स यादवान् ।।
हरिवंशं पठेद् यः स प्राप्तकामो हरिं व्रजेत् ।। ५५ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये हरिवंशवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥
अग्निरुवाच
भारतं सम्प्रवक्षयामि कृष्णमाहात्म्यलक्षणम्।
भूभारमहरद्विष्णुनिमित्तीकृत्य पाण्डवान् ।। १ ।।
विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा ब्रह्मापुत्रोऽत्रिरत्रितः।
सोमः सोमाद् बुधस्तस्मादैल आसीत् पुरूरवाः ।। २ ।।
तस्मादायुस्ततो राजा नहुषोऽतो ययातिकः।
ततः पुरुस्तस्य वंशे भरतोऽथ नृपः कुरुः ।। ३ ।।
तद्वंशे शान्तनुस्तस्माद्भीष्मो गङ्गासुतोऽनुजौ।
चित्राङ्गदौ विचित्रश्च सत्यवत्याञ्च शान्तनोः ।। ४ ।।
स्वर्गं गते शान्तनौ च भीष्मो भार्य्याविवर्ज्जितः।
अपालयत् भ्रातृराज्यं बालश्चि त्राङ्गदो हतः ।। ५ ।।
चित्राङ्गदेन द्वे कन्ये काशिराजस्य चाम्बिका।
अम्बालिका च भीष्मेण आनीते विजितारिणा ।। ६ ।।
भार्ये विचित्रवीर्यस्य यक्ष्मणा स दिवङ्गतः।
सत्यवत्या ह्यनुमतादम्बिकायां नृपोभवत् ।। ७ ।।
धृतराष्ट्रोऽम्बालिकायां पाण्डुश्च व्यासतः सुतः।
गान्धार्य्यां धृतराष्ट्राच्च दुर्योंधनमुखं शतम् ।। ८ ।।
शतश्रृङ्गाश्रमपदे भार्यायोगाद् यतो मृतिः।
ऋषिशापात्ततो धर्म्मात् कुन्त्यां पाण्डोर्युधिष्ठिरः ।। ९ ।।
वाताद्भीमोऽर्जुनः शक्रान्माद्र्यामश्विकुमारतः।
नकुलः सहदेवश्च पाण्डुर्म्माद्रीयुतो मृतः ।। १० ।।
कर्णः कुन्त्यां हि कन्यायां जातो दुर्योधनाश्रितः।
कुरुपाण्डवयोर्वैरन्दैवयोगाद् बभूव ह ।। ११ ।।
दुर्योधनौ जतुगृहे पाण्डवानदहत् कुधीः।
दग्धागाराद्विनिष्क्रान्ता मातृषष्ठास्तु पाण्डवाः ।। १२ ।।
ततस्तु एकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने।
मुनिवेषाः स्थिताः सर्वे निहत्य वकराक्षसम् ।। १३ ।।
ययुः पाञ्चालविषयं द्रौपद्यास्ते स्वयम्वरे।
सम्प्राप्ता बाहुवेधेन द्रौपदी पञ्चपाण्डवैः ।। १४ ।।
अर्द्धराज्यं ततः प्राप्ता ज्ञाता दुर्योधनादिभिः।
गाण्डीवञ्च धनुर्दिव्यं पावकाद्रथमुत्तमम् ।। १५ ।।
सारथिञ्चार्जुनः सङ्खये कृष्णमक्षय्यशायकान्।
ब्रह्मास्त्रार्दिस्तथा द्रोणात्सर्वे शस्त्रविशारदाः ।। १६ ।।
कृष्णेन सोऽर्जुनो वह्निं खाण्डवे समतर्पयत्।
इन्द्रवृष्टिं वारयंश्च शरवर्षेण पाण्डवः ।। १७ ।।
जिता दिशः पाण्डवैश्च राज्यञ्चक्रे युधिष्ठिरः।
बहुस्वर्णं राजसूयं च सेहै तं सुयोधनः ।। १८ ।।
भ्रात्रा दुः शासनेनोक्तः कर्णेन प्राप्तभूतिना।
द्युतकार्ये शकुनिना द्यूतेन स युधिष्ठिरम् ।। १९ ।।
अजयत्तस्य राज्यञ्च सभास्थो माययाहसत्।
अष्टाशीतिसहस्त्राणि भोजयन् पूर्ववद् द्विजान् ।। २० ।।
वने द्वादशवर्षाणि प्रतिज्ञातानि सोऽनयत्।
अष्टाशीतिसहस्त्राणि भोजयन् पूर्ववद् द्विजान् ।। २१ ।।
सधौम्यो द्रौपदीषष्ठस्ततः प्रायाद्विराटकम्।
कङ्को द्विजो ह्यविज्ञातो राजा भीमोथ सूपकृत् ।। २२ ।।
बृहन्नलार्जुनो भार्या सैरिन्ध्री यमजौ तथा।
अन्यनाम्ना भीमसेनः कीचकञ्चाबधीन्निशि ।। २३ ।।
द्रौपदीं हर्त्तुकामं तमर्जुनश्चाजयत् कुरून्।
कुर्वतो गोग्रहादींश्च तैर्ज्ञाताः पाण्डवा अथ ।। २४ ।।
सुभद्रा कृष्णभगिनी अर्जुनात्समजीजनत्।
अभिमन्युन्ददौ तस्मै विराटश्चोत्तरां सुताम् ।। २५ ।।
सप्ताक्षौहिणीश आसीद्धर्म्मराजो रणाय सः।
कृष्णो दूतोब्रवीद् गत्वा दुर्योधनममर्षणम् ।। २६ ।।
एकादशक्षौहिणीशं नृपं दुर्योधनं तदा।
युधिष्ठिरायार्द्धराज्यं देहि ग्रामांश्च पञ्च वा ।। २७ ।।
युध्यस्व वा वचः श्रुत्वा कृष्णमाह सुयोधनः।
भूसूच्यग्रं न दास्यामि योत्स्ये सङ्‌ग्रहणोद्यतः ।। २८ ।।
विश्वरूपन्दर्शयित्वा अधृष्यं विदुरार्च्चितः ।
प्रागाद्युधिष्ठिरं प्राह योधयैनं सुयोधनम् ।। २९ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये आदिपर्वादिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥
कुरुपाण्डवसङ्‌ग्रामवर्णनम् ।
अग्निरुवाच
यौधिष्ठिरी दौर्योधनी कुरुक्षेत्रं ययौ चमूः।
भीष्मद्रोणादिकान् हृष्ट्वा नायुध्यत गुरुनिति ।। १ ।।
पार्थं ह्युवाच भगवान्नशोच्या भीष्ममुख्यकाः।
शरीराणि विनाशीनि न शरीरी विनश्यति ।। २ ।।
अयमात्मा परं ब्रह्म अहं ब्रह्मास्मि विद्धि तम् ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो योगी राजधर्म्मं प्रपालय ।। ३ ।।
कृष्णोक्तोथार्जुनोऽयुध्यद्रथस्थो वाद्यशब्दवान्।
भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्योधने बले ।। ४ ।।
पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह।
धार्त्तराष्ट्राः पाण्डवांश्च जघ्नुर्युद्धे सभीष्मकाः ।। ५ ।।
धार्त्तराष्ट्रान् शिखण्ड्याद्याः पाण्डवा जघ्नुराहेवे।
देवासुरसमं युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ।। ६ ।।
बभूव स्वः स्थदेवानां पश्यतां प्रीतिबर्द्धनम्।
भीष्मोस्त्रैः पाण्डवं सैन्यं दशाहोभिर्न्यपातयत् ।। ७ ।।
दशमे ह्यर्जुनौ बाणैर्भिष्मं वीरं ववर्ष ह।
शिखण्डी द्रुपदोत्तोऽस्त्रैर्ववर्ष जलदो यथा ।। ८ ।।
हस्त्यश्वरथपादातमन्योन्यास्त्रनिपातितम् ।
भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युश्च युद्धमार्गं प्रदर्श्य च ।। ९ ।।
वसूक्तो वसुलोकाय शरशय्यागतः स्थितः।
उत्तरायणमीक्षंश्च ध्यायन् विष्णुंस्तुवन् स्थितः ।। १० ।।
दुर्योधने तु शोकार्त्ते द्रोणः सेनापतिस्त्वभूत्।
पाण्डवे हर्षिते सैन्ये धृष्टद्युम्नश्चमूपतिः ।। ११ ।।
तयोर्युद्धं बभूवोग्रं यमराष्ट्रविवर्धनम्।
विराटद्रुपदाद्याश्च निमग्ना द्रोणसागरे ।। १२ ।।
दौर्योधनी महासेना हस्त्यश्वरथपत्तिनी।
धृष्टद्युम्नाधिपतिता द्रोणः काल इवाबभौ ।। १३ ।।
हतोश्वत्थामा चेत्युक्ते द्रोणः शस्त्राणि चात्यजत्।
धृष्टद्युम्नशराक्रान्तः पतितः स महीतले ।। १४ ।।
पञ्चमेहनि दुर्द्धर्षः सर्वक्षत्रं प्रमथ्य च।
दुर्योधने तु शोकार्ते कर्णः सेनापतिस्त्वभूत् ।। १५ ।।
अर्जुनः पाण्डवानाञ्च तयोर्युद्धं बभूव ह।
शस्त्रशस्त्रि महारौद्रं देवासुररणोपमम् ।। १६ ।।
कर्णार्जुनाख्ये सङ्‌प्रामे कर्णोरीनवधीच्छरैः।
द्वितीयेहनि कर्णस्तु अर्जुनेन निपातितः ।। १७ ।।
शल्यो दिनार्द्धं युयुधे ह्यबधीत्तं युधिष्ठिरः।
युयुधे भीमसेनेन हतसैन्यः सयोधनः ।। १८ ।।
बहून् हत्वा नरादींश्च भीमसेनमथाब्रबीत्।
गदया प्रहरन्तं तु भीमस्तन्तु न्यपातयत् ।। १९ ।।
गदयान्यानुजांस्तस्य तस्मिन्नष्टादशेहनि।
रात्रौ सषुप्तञ्च बलं पाण्डवानां न्यपातयत् ।। २० ।।
अक्षौहिणीप्रमाणन्तु अश्वत्थामा महाबलः।
द्रौपदेयान् सापञ्चालान् धृष्टद्युन्नञ्च सोऽवधीत् ।। २१ ।।
पुत्रहीनां द्रौपदीं तां रुदन्तीमर्जुनस्ततः।
शिरोमणिं तु जग्राह ऐषिकास्त्रेण तस्य च ।। २२ ।।
अश्वत्थामास्त्रनिर्द्दग्धं जीवयामास वै हरिः।
उत्तरायास्ततो गर्भं स परीक्षिदभून्नृपः ।। २३ ।।
कृतवर्म्मा कृपो द्रौणिस्त्रयो मुक्तास्ततो रणात् ।
पाण्डवाः सात्यकिः कृष्णः सप्त मुक्ता न चापरे ।। २४ ।।
स्त्रियश्चार्त्ताः समाश्वास्य भीमाद्यैः स युधिष्ठिरः ।
संस्कृत्य प्रहतान् वीरान् दत्तोदकधनादिकः ।। २५ ।।
भीष्माच्छान्तनवाच्छ्रुत्वा धर्म्मान् सर्वांश्च शान्तिदान् ।
राजधर्म्मान्मोक्षधर्न्मान्दानधर्म्मान् नृपोऽभवत् ।। २६ ।।
अश्वमेधे ददौ दानं ब्राह्मणेभ्योरिमर्द्दनः।
श्रुत्वार्जुनान्मौषलेयं यादवानाञ्च सङ्‌क्षयम् ।।
राज्ये परीक्षितं स्थाप्य सानुजः स्वर्गमाप्तवान् ।। २७ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये महाभारतवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ।
अग्निरुवाच
युधिष्ठिरे तु राज्यस्थे आश्रमादाश्रमान्तरम्।
धृतराष्ट्रो वनमगाद् गान्धारी च पृथा द्विच ।। १ ।।
विदुरस्त्वग्निना दग्धो वनजेन दिवङ्गतः।
एवं विष्णुर्भुवो भारमहरद्दानवादिकम् ।। २ ।।
धर्म्मायाधर्म्मनाशाय निमित्तीकृत्य पाण्डवान्।
स विप्रशापव्याजेन मुषलेनाहरत् कुलम् ।। ३ ।।
यादवानां भारकरं वज्रं राज्येभ्यषेचयत्।
देवादेशात् प्रभासे स देहं त्यक्त्वा स्वयं हरिः ।। ४ ।।
इन्द्रलोके ब्रह्मलोके पूज्यते स्वर्गवासिभिः।
बलभद्रोनन्तमूर्त्तिः पातालस्वर्गमीयिवान् ।। ५ ।।
अविनाशी हरिर्देवो ध्यानिभिद्धर्येय एव सः।
विना तं द्वारकास्थानं प्लावयामास सागरः ।। ६ ।।
संस्कृत्य यादवान् पार्थो दत्तोदकधनादिकः।
स्त्रियोष्टावक्रशापेन भार्य्या विष्णोश्च याः स्थिताः ।। ७ ।।
पुनस्तच्छापतो नीता गोपालैर्लगुडायुधैः।
अर्जुनं हि तिरस्कृत्य पार्थः शोकञ्चकार ह ।। ८ ।।
व्यासेनाश्वासितो मेने बलं मे कृष्णासन्निधौ।
हस्तिनापुरमागत्य पार्थः सर्वं न्यवेदयत् ।। ९ ।।
युधिष्ठिराय स भ्रात्रे पालकाय नृणान्तदा।
तद्धनुस्तानि चास्त्राणिस रथस्ते च वाजिनः ।। १० ।।
विना कृष्णेन तन्नष्टं दानञ्चाश्रोत्रिये यथा।
तच्छ्रुत्वा धर्म्मराजस्तु राज्ये स्थाप्य परीक्षितम् ।। ११ ।।
प्रस्थानं प्रस्थितो धीमान् द्रौपद्या भ्रातृभिः सह।
संसारनित्यतां ज्ञात्वा जपन्नष्टशतं हरेः ।। १२ ।।
महापथे तु पतिता द्रौपदी सहदेवकः।
नकुलः फाल्गुनो भीमो राजा शोकपरायणः ।। १३ ।।
इन्द्रानीतरयारूढः सानुजः स्वर्गमाप्तवान्।
दृष्ट्वा दुर्योधनादींश्च वासुदेवं च हर्षितः ।।
एतत्ते भारतं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत् ।। १४ ।।
अग्निरुवाच
वक्ष्ये बुद्धावतारञ्च पठतः श्रृण्वतोर्थदम्।
पुरा देवासुरे युद्धे देत्यैर्द्देवाः पपाजिताः ।। १ ।।
रक्ष रक्षेति शरणं वदन्तो जग्मुरीश्वरम्।
मायामोहस्वरूपोसौ शुद्धोदनसुतोऽभवत् ।। २ ।।
मोहयामास दैत्यांस्तांस्त्याजिता वेदधर्मकम्।
ते च बौद्धा बभूवुर्हि तेभ्योन्ये वेदवर्जिताः ।। ३ ।।
आर्हतः सोऽभवत् पश्चादार्हतानकरोत् परान्।
एवं पाषण्डिनो जाता वेदधर्म्मादिवर्जिताः ।। ४ ।।
नारकार्हं कर्म चक्रुर्ग्रहीष्यन्त्यधमादपि।
सर्वे कलियुगान्ते तु भविष्यन्ति च सङ्कराः ।। ५ ।।
दस्यवः शीलहीनाश्च वेदो वाजसनेयकः।
दश पञ्च च शाखा वै प्रमाणेन भविष्यति ।। ६ ।।
धर्म्मकञ्चुकसंवीता अधर्मरुचयस्तथा।
मानुपान् भक्षयिष्यन्ति म्लेच्छाः पार्थिवरूपिणः ।। ७ ।।
कल्की विष्णुयशः पुत्रो याज्ञवल्क्यपुरोहितः।
उत्सादयिष्यति म्लेच्छान् गृहीतास्त्रः कृतायुधः ।। ८ ।।
स्थापयिष्यति मर्यादां चातुर्वर्ण्ये यथोचिताम्।
आश्रमेषु च सर्वेषु प्रजाः सद्धर्म्मवर्त्मनि ।। ९ ।।
कल्किरूपं परित्यज्य हरिः स्वर्गं गमिष्यति।
ततः कृतयुगन्नाम पुरावत् सम्भविष्यति ।। १० ।।
वर्णाश्रमाश्च धर्मेषु स्वेषु स्थास्यन्ति सत्तम।
एवं सर्वेषु कल्पेषु सर्वमन्वन्तरेषु च ।। ११ ।।
अवतारा असङ्ख्याता अतीतानागतादयः।
विष्णोर्द्दशावताराख्यान्‌यः पठेत् श्रृणुयान्नरः ।। १२ ।।
सोवाप्तकामो विमलः सकुलः स्वर्गमाप्नुयात्।
धर्म्माधर्म्मव्यवस्थानमेवं वै कुरुते हरीः ।।
अवतीर्णश्च स गतः सर्गादेः कारणं हरिः ।। १३ ।।
इत्यदिमहापुराणे आग्नेये बुद्धकल्क्यवतारवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः ॥
अग्निरुवाच
जगत्सर्गादिकां क्रीडां विष्णोर्वक्ष्येधुना श्रृणु।
स्वर्गादिकृत् स सर्गादिः सृष्ट्यादिः सगुणोगुणः ।। १ ।।
ब्रह्माव्यक्तं सदाग्रेऽभूत् न खं रात्रिदिनादिकम्।
प्रकृतिं पुरुषं विष्णुः प्रविश्याक्षोभयत्ततः ।। २ ।।
सर्गकाले महत्तत्त्वमहङ्कारस्ततोऽभवत्।
वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः ।। ३ ।।
अहङ्काराच्छब्दमात्रमाकाशमभवत्ततः ।
स्पर्शमात्रोऽनिलस्तस्माद्रूपमात्रोऽनलस्ततः  ।। ४ ।।
रसमात्रा आप इतो गन्धमात्रा मही स्मृता ।
अहङ्कारात्तामसात्तु तैजसानी न्द्रियाणि च ।। ५ ।।
वैकारिका दशदेवा मन एकादशेन्द्रियम्।
ततः स्वयम्भूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ।। ६ ।।
अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् ।
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।। ७ ।।
अयनन्तस्य ताः पूर्वन्तेन नारायणः स्मृतः ।
हिरण्यवर्णमभवत् तदण्डमुदकेशयम् ।। ८ ।।
तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति नः श्रुतम्।
हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम् ।। ९ ।।
तदण्डमकरोद् द्वैधन्दिवं भुवमथापि च।
तयोः शकलयोर्म्मध्ये आकाशमसृजत् प्रभुः ।। १० ।।
अप्सुं पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश्च दशधा दधे।
तत्र कालंमनोवाचं कामं क्रोधमयो रतिम् ।। ११ ।।
ससर्ज सृष्टिन्तद्रूपां स्त्रष्टुमिच्छन् प्रजापतिः।
विद्युतोशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च ।। १२ ।।
वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यञ्चाथ वक्त्रतः।
ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञासिद्धये ।। १३ ।।
साध्यास्तैरयजन्देवान् भूतमुच्चावचं भुजात् ।
सनत्कुमारं रुद्रञ्च ससर्ज्ज क्रोधसम्भवम् ।। १४ ।।
मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्।
वसिष्ठं मानसाः सप्त ब्रह्माण इति निश्चिताः ।। १५ ।।
सप्तैते जनयन्ति स्म प्रजा रुद्रश्च सत्तम।
द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्द्धेन पुरुषोऽभवत् ।।
अर्द्धेन नारी तस्यां स ब्रह्मा वै चासृजत् प्रजाः ।। १६ ।।
स्वायम्भुववंशवर्णनम्
अग्निरुवाच
प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायम्भुवात्सुतौ  ।१८.००१
अजीजनत्स तां कन्यां शतरूपां तपोन्विताम्(३)  ॥१८.००१
टिप्पणी
३ अजीजनत्सुतां कन्यां सद्रूपाञ्च तपोन्वितामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः । अजीजनत्सुतां कन्यां शतरूपां तपोन्वितामिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः
काम्यां(१) कर्दमभार्यातः सम्राट्कुक्षिर्विराट्प्रभुः  ।१८.००२
सुरुच्यामुत्तमो जज्ञे पुत्र उत्तानपादतः  ॥१८.००२
सुनीत्यान्तु ध्रुवः पुत्रस्तपस्तेपे स कीर्तये  ।१८.००३
ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि हे मुने  ॥१८.००३
तस्मै प्रीतो हरिः प्रादान्मुन्यग्रे स्थानकं स्थिरम्(२)  ।१८.००४
श्लोकं पपाठ ह्युशना वृद्धिं दृष्ट्वा स तस्य च  ॥१८.००४
अहोऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहोद्भुतम्  ।१८.००५
यमद्य(३) पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः  ॥१८.००५
तस्मात्शिष्टिञ्च(४) भव्यञ्च ध्रुवाच्छम्भुर्व्यजायत  ।१८.००६
शिष्टेराधत्त(५) सुछाया पञ्च पुत्रानकल्मषान्  ॥१८.००६
रिपुं रिपुञ्जयं रिप्रं वृकलं वृकतेजसम्  ।१८.००७
रिपोराधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम्  ॥१८.००७
अजीजनत्पुष्करिण्यां वीरिण्यां चाक्षुषो मनुम्  ।१८.००८
मनोरजायन्त दश नड्वलायां सुतोत्तमाः  ॥१८.००८
ऊरुः(६) पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कविः  ।१८.००९
अग्निष्टुरतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चातिमन्युकः  ॥१८.००९
ऊरोरजनयत्पुत्रान् षडग्नेयो महाप्रभान्  ।१८.०१०
अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुमङ्गिरसङ्गयम्  ॥१८.०१०
अङ्गात्सुनीथापत्यं वै वेणमेकं व्यजायत  ।१८.०११
टिप्पणी
१ काम्या इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः
२ स्थानमुत्तममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः
३ यदत्र इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः
४ तस्मात्श्लिष्टिञ्च इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः
५ श्लिष्टेआराधत्त इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः
६ उरूरिति ख,ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः
अरक्षकः पापरतः स हतो मुनिभिः कुशैः  ॥१८.०११
प्रजार्थमृषयोथास्य ममन्थुर्दक्षिणं करं  ।१८.०१२
वेणस्य मथितो पाणौ सम्बभूव पृथुर्नृपः  ॥१८.०१२
तं दृष्ट्वा मुनयः प्राहुरेष वै मुदिताः प्रजाः  ।१८.०१३
करिष्यति महातेजा यशश्च प्राप्स्यते महत् ॥१८.०१३
स धन्वी कवची जातस्तेजसा निर्दहन्निव  ।१८.०१४
पृथुर्वैण्यः प्रजाः सर्वा ररक्ष क्षेत्रपूर्वजः  ॥१८.०१४
राजसूयाभिषिक्तानामाद्यः(१) स पृथिवीपतिः  ।१८.०१५
तस्माच्चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ  ॥१८.०१५
तत्स्तोत्रञ्चक्रतुर्वीरौ राजाभूज्जनरञ्जनात् ।१८.०१६
दुग्धा गौस्तेन शस्यार्थं प्रजानां जीवनाय च  ॥१८.०१६
सह देवैर्मुनिगणैर्गन्धर्वैः साप्सरोगणैः  ।१८.०१७
पितृभिर्दानवैः सर्पैर्वीरुद्भिः पर्वतैर्जनैः  ॥१८.०१७
तेषु तेषु च पात्रेषु दुह्यमाना वसुन्धरा  ।१८.०१८
प्रादाद्यथेप्सितं क्षीरन्तेन प्राणानधारयत् ॥१८.०१८
पृथोः पुत्रौ तु धर्मज्ञौ जज्ञातेऽन्तर्द्धिपालितौ  ।१८.०१९
शिखण्डिनी हविर्धानमन्तर्धानात्व्यजायत  ॥१८.०१९
हविर्धानात्षडाग्नेयी धिषणाजनयत्सुतान्  ।१८.०२०
प्राचीनबर्हिषं शुक्रं(२) गयं कृष्णं व्रजाजिनौ  ॥१८.०२०
प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिव्यां यजतो यतः  ।१८.०२१
प्राचीनबर्हिर्भगवान्महानासीत्प्रजापतिः  ॥१८.०२१
सवर्णाधत्त(३) सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः  ।१८.०२२
टिप्पणी
१ राजसूयाभिव्यक्तानामाद्य इति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः
२ शुभ्रमिति ग,चिह्नितपुस्तकपाठः
३ सुवर्णाधत्त इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः
सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः  ॥१८.०२२
अपृथग्धर्मचरणास्ते तप्यन्त महत्तपः  ।१८.०२३
दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः  ॥१८.०२३
प्रजापतित्वं सम्प्राप्य तुष्टा विष्णोश्च निर्गताः  ।१८.०२४
भूः खं व्याप्तं हि तरुभिस्तांस्तरूनदहंश्च ते  ॥१८.०२४
मुखजाग्निमरुद्भ्यां च दृष्ट्वा चाथ द्रुमक्षयम्  ।१८.०२५
उपगम्याब्रवीदेतान् राजा सोमः प्रजापतीन्  ॥१८.०२५
कोपं यच्छत दास्यन्ति कन्यां वो मारिषां वराम्  ।१८.०२६
तपस्विनो मुनेः कण्डोः(१) प्रम्लोचायां ममैव च  ॥१८.०२६
भविष्यं जानता सृष्टा भार्या वोऽस्तु कुलङ्करी  ।१८.०२७
अस्यामुत्पत्स्यते दक्षः प्रजाः संवर्धयिष्यति  ॥१८.०२७
प्रचेतसस्तां जगृहुर्दक्षोस्याञ्च ततोऽभवत् ।१८.०२८
अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदोथ चतुष्पदः  ॥१८.०२८
स सृष्ट्वा मनसा(२) दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः  ।१८.०२९
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश  ॥१८.०२९
सप्ताविंशति सोमाय चतस्त्रोऽरिष्टनेमिने  ।१८.०३०
द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे अदात्(३)  ॥१८.०३०
तासु देवाश्च नागाद्या मैथुनान्मनसा पुरा  ।१८.०३१
धर्मसर्गम्प्रवक्ष्यामि दशपत्नीषु धर्मतः  ॥१८.०३१
विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्यान् साध्या व्यजायत  ।१८.०३२
मरुत्त्वया मरुत्त्वन्तो वसोस्तु वसवोऽभवन्  ॥१८.०३२
भानोस्तु भानवः पुत्रा मुहूर्तास्तु मुहूर्तजाः  ।१८.०३३
टिप्पणी
१ कण्ठोरिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्णोरिति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः
२ स दृष्ट्वा मनसा इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः
३ द्वे चैव भाण्डवे तत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः
सम्बाया(१) धर्मतो घोषो नागवीथी(२) च यामिजा  ॥१८.०३३
पृथिवीविषयं सर्वमरुन्धत्यां व्यजायत  ।१८.०३४
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्पा इन्दोर्नक्षत्रतः सुताः  ॥१८.०३४
आपो ध्रुवञ्च सोमञ्च धरश्चैवानिलोनलः(३)  ।१८.०३५
प्रत्यूषश्च प्रभावश्च वसवोष्टौ च नामतः  ॥१८.०३५
आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः शान्तो मुनिस्तथा  ।१८.०३६
ध्रुवस्य कालो लोकान्तो वर्चाः सोमस्य वै सुतः  ॥१८.०३६
धरस्य पुत्रो द्रविणो(४) हुतहव्यवहस्तथा  ।१८.०३७
मनोहरायाः शिशिरः प्राणोथ रमणस्तथा(५)  ॥१८.०३७
पुरोजवोनिलस्यासीदविज्ञातोऽनलस्य च  ।१८.०३८
अग्निपुत्रः कुमारश्च शरस्तम्बे व्यजायत  ॥१८.०३८
तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्टजः  ।१८.०३९
कृत्तिकातः कार्त्तिकेयो यतिः सनत्कुमारकः(६)  ॥१८.०३९
प्रत्यूषाद्देवलो जज्ञे विश्वकर्मा प्रभावतः  ।१८.०४०
कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानाञ्च वर्धकिः  ॥१८.०४०
मनुष्याश्चोप्जीवन्ति शिल्पं वै भूषणादिकं  ।१८.०४१
सुरभी(७) कश्यपाद्रुद्रानेकादश विजज्ञुषी  ॥१८.०४१
महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती  ।१८.०४२
टिप्पणी
१ लम्बाया इति ग,चिह्नितपुस्तकपाठः
२ नगवीथी इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः
३ धर्मश्चैवानिलोनल इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः
४ धरिष इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः
५ मरणस्तथेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः
६ जातः सनत्कुमारत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः
७ युवती इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः
अजैकपादहिर्ब्रघ्नस्त्वष्टा रुद्राश्च सत्तम(१)  ॥१८.०४२
त्वष्टुश्चैवात्मजः श्रीमान्विश्वरूपो महायशाः  ।१८.०४३
हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्चापराजितः  ॥१८.०४३
वृषाकपिश्च शम्भुश्च कपर्दी रैवतस्तथा  ।१८.०४४
मृगव्याधस्य सर्पश्च कपाली दश चैककः  ।१८.०४४
रुद्राणां च शतं लक्षं यैर्व्याप्तं सचराचरं  ॥१८.०४४
१ सप्तम इति ख ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः
इत्यादिमाहापुराणे आग्नेये जगत्सर्गवर्णनं नाम अष्टादशोऽध्यायः
अग्निरुवाच
कश्यपस्य वेदे सर्गमदित्यादिषु हे मुने  ।१९.००१
चाक्षुषे तुषिता देवास्तेऽदित्यां कश्यपात्पुनः  ॥१९.००१
आसन् विष्णुश्च शक्रश्च त्वष्टा धाता तथार्यमा  ।१९.००२
पूषा विवस्वान् सविता मित्रोथ वरुणो भगः  ॥१९.००२
अंशुश्च द्वादशादित्या आसन् वैवस्वतेन्तरे  ।१९.००३
अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश  ॥१९.००३
बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्रो विद्युतः सुताः[१] ।१९.००४
प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुधाः  ॥१९.००४
उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे  ।१९.००५
हिरण्यकशिपुर्दित्यां हिरण्याक्षश्च कश्यपात् ॥१९.००५
सिंहिका चाभवत्कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः  ।१९.००६
राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः  ॥१९.००६
हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः प्रथितौजसः  ।१९.००७
अनुह्रादश्च ह्रादश्च प्रह्रादश्चातिवैष्णवः  ॥१९.००७
संह्रादश्च चतुर्थोभूथ्रादपुत्रो ह्रदस्तथा  ।१९.००८
ह्रदस्य पुत्र आयुष्मान्[२]शिबिर्वास्कल एव च  ॥१९.००८
विरोवनस्तु प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात् ।१९.००९
बलेः पुत्रशतं त्वासीद्वाणश्रेष्ठं[३]महामुने  ॥१९.००९
पुराकल्पे हि बाणेन प्रसाद्योमापतिं वरः[४]   ।१९.०१०
पार्श्वतो विहरिष्यामीत्येवं प्राप्तश्च ईश्वरात्[५]   ॥१९.०१०
हिरण्याक्षसुताः पञ्च शम्बरः शकुनिस्त्विति[६]  ।१९.०११
द्विमूर्धा शङ्कुरार्यश्च[७]शतमासन् दनोः सुताः  ॥१९.०११
स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची स्मृता  ।१९.०१२
उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी  ॥१९.०१२
पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते उभे  ।१९.०१३
कश्यपस्य तु भार्ये द्वे तयोः पुत्राश्च कोटयः  ॥१९.०१३
प्रह्रादस्य चतुष्कोट्यो निवातकवचाः कुले  ।१९.०१४
ताम्रायाः षट्सुताः स्युश्च काकी श्वेनी च भास्यपि  ॥१९.०१४
गृध्रिका शुचि सुग्रीवा[८]ताभ्यः काकादयोऽभवन्  ।१९.०१५
अश्वाश्चोष्ट्राश्च ताम्राया अरुणो गरुडस्तथा  ॥१९.०१५
विनतायाः सहस्रन्तु सर्पाश्च सुरसाभवाः  ।१९.०१६
काद्रवेयाः सहस्रन्तु शेषवासुकितक्षकाः  ॥१९.०१६
दंष्ट्रिणः क्रोधवशजा धरोत्थाः[९](१) पक्षिणो जले  ।१९.०१७
सुरभ्यां गोमहिष्यादि इरोत्पन्नास्तृणादयः  ॥१९.०१७
स्वसायां यक्षरक्षांसि मुनेरश्वरसोभवन्  ।१९.०१८
अरिष्टायान्तु गन्धर्वाः कश्यपाद्धि स्थिरञ्चरं[१०](२)  ॥१९.०१८
एषां पुत्रादयोऽसङ्ख्या देवैर्वै दानवा जिताः[११](३)  ।१९.०१९
दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपं  ॥१९.०१९
पुत्रमिन्द्रप्रहर्तारमिच्छती प्राप कश्यपात् ।१९.०२०
पादाप्रक्षालनात्सुप्ता तस्या गर्भं जघान ह  ॥१९.०२०
छिद्रमन्विष्य चेन्द्रस्तु ते देवा मरुतोऽभवन्  ।१९.०२१
शक्रस्यैकोनपञ्चाशत्सहाया दीप्ततेजसः  ॥१९.०२१
एतत्सर्वं हरिर्ब्रह्मा अभिषिच्य पृथुं नृपं  ।१९.०२२
ददौ क्रमेण राज्यानि अन्येषामधिपो हरिः  ॥१९.०२२
द्विजौषधीनां चन्द्रश्च अपान्तु वरुणो नृपः  ।१९.०२३
राज्ञां वैश्रवणो राजा सूर्याणां विष्णोरीश्वरः  ॥१९.०२३
वसूनां पावको राजा मरुतां वासवः प्रभुः  ।१९.०२४
प्रजापतीनां दक्षोऽथ प्रह्लादो दानवाधिपः  ॥१९.०२४
पितॄणां च यमो राजा भूतादीनां हरः[१२]प्रभुः  ।१९.०२५
हिमवांश्चैव शैलानां नदीनां सागरः प्रभुः  ॥१९.०२५
गान्धर्वाणां चित्ररथो नागानामथ वासुकिः  ।१९.०२६
सर्पाणां तक्षको राजा गरुडः पक्षिणामथ  ॥१९.०२६
ऐरावतो गजेन्द्राणां गोवृषोथ गवामपि  ।१९.०२७
मृगणामथ शार्दूलः प्लक्षो वनस्पतीश्वरः  ॥१९.०२७
उच्चैःश्रवास्तथाश्वानां सुधन्वा पूर्वपालकः  ।१९.०२८
दक्षिणस्यां शङ्खपदः केतुमान् पालको जले  ।१९.०२८
हिरण्यरोमकः सौम्ये प्रतिसर्गोयमीरितः  ॥१९.०२८
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये प्रतिसर्गवर्णनं नाम ऊनविंशतितमोऽध्यायः
टिप्पणी
अग्निरुवाच
कश्यपस्य वदे सर्गमदित्यादिषु हे मुने।
चाक्षुषे तुषिता देवास्तेऽदेत्यां कश्यपात्पुनः ।। १ ।।
आसन् विष्णुश्च शक्रश्च त्वष्टा धाता तथार्य्थमा ।
पूषा विवस्वान् सविता मित्रोथ वरुणो भगः ।। २ ।।
अंशुश्च द्वादशादित्या आसन् वैवस्वतेन्तरे।
अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश ।। ३ ।।
बहुपुत्रस्थ विदुषश्चतस्त्रो विद्युतः सुताः ।
प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठाः कृशाश्वस्य सुरायुदाः ।। ४ ।।
उदयास्तमने सूर्ये तद्वदेते युगे युगे।
हिरण्यकशिपुर्द्दित्यां हिरण्याक्षश्च कश्यपात् ।। ५ ।।
सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः।
राहुप्रभृतयस्तस्यां सैंहिकेया इति श्रुताः ।। ६ ।।
हिरण्यकशिपोः पुत्रास्चत्वारः प्रथितौजसः।
अनुह्रादश्च ह्लादश्च प्रह्रादश्चातिवैष्णवः ।। ७ ।।
संह्रादश्च चतुर्थोभूत् ह्रादपुत्रो ह्रदस्तथा।
ह्रदस्य पुत्र आयुष्मान् शिबिर्वास्कल एव च ।। ८ ।।
विरोजनस्तु प्राह्रादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात्।
बलेः पुत्रशतं त्वासीद्‌बाणश्रेष्ठं महामुने ।। ९ ।।
पुरा कल्पे हि वाणेन प्रसाद्योमापतिं वरः ।
पार्श्वतो विहरिष्यामीत्येवं प्राप्तश्च ईश्वरात् ।। १० ।।
हिरण्याक्षसुताः पञ्च सम्बरः शकुनिस्त्विति ।
द्विमूर्द्धा शह्कुरार्यस्च शतमासन् दनोः सुताः ।। ११ ।।
स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची स्मृता।
 उपदानवी हयशिरा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ।। १२ ।।
पुलोमा कालका चैव वैश्वानरसुते उभे।
कश्यपस्प तु भार्ये द्वे तयोः पुत्रास्च कोटयः ।। १३ ।।
प्रह्रादस्य चतुष्कोट्यो निवातकवचाः कुले।
ताम्रायाः षट् सुताः स्युश्च काकी श्वेनी च भास्यपि ।। १४ ।।
गृध्रिका श्रुचि सुग्रीवा ताभ्यः काकादयोऽभवन्।
अश्वाश्चोष्ट्राश्च ताम्राया अरुणो गरुडस्तथा ।। १५ ।।
विनतायाः सहस्त्रन्तु सर्पाश्च सुरसाभवाः।
काद्रवेयाः सहस्त्रन्तु शेषवासुकितक्षकाः ।। १६ ।।
दंष्ट्रिणः क्रोधवशजा धरोत्याः
पक्षिणो जले। सुरभ्यां गोमहिष्यादि हरोत्पन्नास्तृणादयः ।। १७ ।।
खसायां यक्षरक्षांसि मुनेरप्सरसोभवत्।
अरिष्टायान्तु गन्धर्वाः कश्यपाद्धि स्थिरञ्चरम् ।। १८ ।।
एषां पुत्रादयोऽसङ्ख्या देवैर्वै दानवा जिताः ।
दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम् ।। १९ ।।
पुत्रमिन्द्रप्रहर्त्तारमिच्छती प्राप कश्यपात्।
पादाप्रक्षालनात् सुप्ता तस्या गर्भं जघान ह ।। २० ।।
छिद्रमन्विष्य चेन्द्रस्तु ते देवा मरुतोऽभवन्।
शक्रस्यैकोनपञ्चाशत्सहाया दीप्ततेजसः ।। २१ ।।
एतत् सर्वं हरिर्ब्रह्मा अभिषिच्य पृथुं नृपम्।
ददौ क्रमेण राज्यानि अन्येषामधिपो हरिः ।। २२ ।।
द्विजौषधीनां चन्द्रश्च अपान्तु वरुणो नृपः।
राज्ञां वैश्रवणो राजा सूर्याणां विष्णुरीश्वरः ।। २३ ।।
वसूनां पावको राजा मरुतां वासवः प्रभुः।
प्रजापतीनां दक्षोथ प्रह्लादो दानवाधिपः ।। २४ ।।
पितॄणां च यमो राजा भूतादीनां हरः प्रभुः।
हिमवांश्चैव शैलानां नदीनां सागरः प्रभुः ।। २५ ।।
गन्धर्वाणां चित्ररथो नागानामथ वासुकिः।
सर्पाणां तक्षको राजा गरुडः पक्षिणामथ ।। २६ ।।
ऐरावतो गजेन्द्राणां गोवृषोथ गवामपि।
मृगाणामथ शार्दूलः प्लक्षो वनस्पतीश्वरः ।। २७ ।।
उच्चैः श्रवास्तथाश्वानां सुधन्वा पूर्वपालकः।
दक्षिणस्यां शङ्खपदः केतुमान् पालको जले ।।
हिरण्यरोमकः सौम्ये प्रतिसर्गोयमीरितः ।। २८ ।।
इत्यदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिसर्गवर्णनं नाम ऊनविंशतितमोऽध्यायः ।
अग्निरुवाच
प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्माणस्तु सः।
तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः ।। १ ।।
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः।
इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ।। २ ।।
मुख्यः सर्गस्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः।
तिर्यक्‌स्त्रोतास्तु यः प्रोक्तस्तैर्य्यग्योन्यस्ततः स्मृतः ।। ३ ।।
तथोद्‌र्ध्वस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः।
ततोर्वाकस्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ।। ४ ।।
अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च यः।
पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्च त्रयः स्मृताः ।। ५ ।।
प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमस्तथा।
ब्रह्मतो नव सर्गास्तु जगतो मूलहेतवः ।। ६ ।।
ख्यात्याद्या दक्षकन्यास्तु भृग्वाद्या उपयेमिरे।
नित्यो नैमित्तिकः सर्गस्त्रिधा प्रकथितो जनैः ।। ७ ।।
प्राकृता दैनन्दिनी स्यादन्तरप्रलयादन्।
जायते यत्रानुदिनं नित्यसर्गो हि सम्मतः ।। ८ ।।
देवौ धाताविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत।
श्रियञ्च पत्नी विष्णोर्या स्तुता शक्रेण वृद्धये ।। ९ ।।
धातुर्विधातुर्द्वौ पुत्रौ क्रमात् प्राणो मृकण्डुकः।
मार्कण्डेयो मृकण्डोश्च जज्ञे वेदशिरास्ततः ।। १० ।।
पौर्णमासश्च सम्भूत्यां मरीचेरभवत् सुतः।
स्मृत्यामङ्गिरसः पुत्राः सिनीवाली कुहूस्तथा ।। ११ ।।
राकाश्चानुमतिश्चात्रेरनसूयाप्यजीजनत्।
सोमं दुर्वाससं पुत्रं दत्तात्रेयञ्च योगिनम् ।। १२ ।।
प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस्तत्सुतोभवत्।
क्षमायां पुलहाज्जाताः सहिष्णुः कर्मपादिकाः ।। १३ ।।
सन्नत्याञ्च क्रतोरासन् बालिखिल्या महौजसः।
अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते ये हि षष्टिसहस्त्रिणः ।। १४ ।।
उर्ज्जायाञ्च वशिष्ठाश्च राजा गात्रोर्ध्वबाहुकः ।
सवनश्चालघुः सुक्रः सुतपाः सप्त चर्षयः ।। १५ ।।
पावकः पवमानोभूच्छुचिः स्वाहाग्निजोभवत्।
अग्निस्वात्ता वर्हिषदोऽनग्नयः साग्नयो ह्यजात् ।। १६ ।।
पितृभ्यश्च स्वधायाञ्च मेना वैधारिणी सुते ।
हिंसाभार्या त्वधर्मस्य तयोर्जज्ञे तथानृतम् ।। १७ ।।
कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयन्नरकमेव च।
माया च वेदना चैव मिथुनन्त्विदमेतयोः ।। १८ ।।
तयोर्जज्ञेथ वै मायां मृत्युं भूतापहारिणम्।
वेदना च सुतं चापि दुः खं जज्ञेथ रौरवात् ।। १९ ।।
मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे।
ब्रह्मणश्च रुदन् जातो रोदनाद्रुद्रनामकः ।। २० ।।
भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज।
भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः ।। २१ ।।
दक्षकोपाच्च तद्भार्या देहन्तत्याज सा सती।
हिमवद्दुहिता भूत्वा पत्नी शम्भोरभूत् पुनः ।। २२ ।।
ऋषिभ्यो नारदाद्युक्ताः पूजाः स्नानादिपूर्विकाः।
स्वायम्भुवाद्यास्ताः कृत्वा विष्णवादेर्भुक्तिमुक्तिदाः ।। २३ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये जदत्सर्गवर्णनं नाम विंशतितमोऽध्यायः।
नारद उवाच
सामान्यपूजां विष्णवादेर्वक्ष्ये मन्त्रांश्च सर्वदान्।
समस्तपरिवाराय अच्युताय नमो यजेत ।। १ ।।
धात्रे विधात्रे गङ्गायै यमुनायै निधी तथा।
द्वारश्रियं वास्तुनवं शक्तिं कूर्म्मनन्तकम् ।। २ ।।
पृथिवीं धर्म्मकं ज्ञानं वैराग्यैश्वर्यमेव च।
अधर्मादीन् कन्दनालपद्मकेशरकर्णिकाः ।। ३ ।।
ऋग्वेदाद्यं कृताद्यञ्च सत्त्वाद्यर्क्कादिमण्डलम्।
विमलोत्कर्षिणी ज्ञाना क्रिया योगा च ता यजेत् ।। ४ ।।
प्रह्वीं सत्यां तथेशानानुग्रहसनमूर्त्तिकाम् ।
दुर्गां गिरङ्गणं क्षेत्रं वासुदेवादिकं यजेत् ।। ५ ।।
हृदयञ्च शिरः शूलं वर्मनेत्रमथास्त्रकम्।
शङ्खं चक्रं गदां पद्मं श्रीवत्सं कौस्तुभं यजेत् ।। ६ ।।
वनमालां श्रियं पुष्टिं गरुडं गुरुमर्चयेत्।
इन्द्रमग्निं यमं रक्षो जलं वायुं धनेश्वरम् ।। ७ ।।
ईशानन्तमजं चास्त्रं वाहनं कुमुदादिकम्।
विष्वकसेनं मण्डलादौ सिद्धिः पूजादिना भवेत् ।। ८ ।।
शिवपूजाथ सामान्या पूर्वं नन्दिनमर्च्चयेत्।
महाकालं यजेद्गङ्गां यमुनाञ्च गणादिकम् ।। ९ ।।
गिरं श्रियं गुरुं वास्तुं शक्त्यादीन् धर्मकादिकम्।
वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री काली कलविकारिणी ।। १० ।।
बलविकरिणी चापि बलप्रमथिनी क्रमात्।
सर्वभूतदमनी च मदनोन्मादिनी शिवासनम् ।। ११ ।।
हां हुं हां शिवमूर्त्तये साङ्गवक्त्रं शिवं यजेत्।
हौं शिवाय हामित्यादि हामीशानादिवक्त्रकम् ।। १२ ।।
ह्रीं गौरीं गं गणः शक्रमुखाश्चण्डीहृदादिकाः।
क्रमात्सूर्य्यार्च्यने मन्त्रा दण्डी पूज्यश्च पिङ्गलः ।। १३ ।।
उच्चैः श्रवाश्चारुणश्च प्रभूतं विमलं यजेत्।
साराध्योपरमसुखं स्कन्दाद्यंमध्यतो यजेत् ।। १४ ।।
दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला तथा।
अमोघा विद्युता चैव पूज्याथ सर्वतोमुखी ।। १५ ।।
अर्क्कासनं हि हं खं ख सोल्कायेति च मूर्तिकाम्।
ह्रां ह्रीं स सूर्य्याय नम आं नमो ह्रदयाय च ।। १६ ।।
अर्क्काय शिकसे तद्वदग्नीशासुरवायुगान् ।
भूर्भवः स्वरे ज्वालिनि शिखा हुं कवचं स्मृतम् ।। १७ ।।
मां नेत्रं वस्तथार्क्कास्त्रं राज्ञी शक्तिश्च निष्कुभा ।
सोमोऽङ्गारकोथ बुधो जीवः शुक्रः शनिः क्रमात् ।। १८ ।।
राहुः केतुस्तेजश्चण्डः सङ्‌क्षेपादथ पूजनम्।
आसनं मूर्त्तये मूलं हृदाद्यं परिचारकः ।। १९ ।।
विष्णवासनं विष्णुमूर्त्ते रों श्रीं श्रीं श्रीधरो हरिः।
ह्रीं सर्वमूर्त्तिमन्त्रीयमिति त्रैलोक्यमोहनः ।। २० ।।
ह्रीं  हृषीकेशः क्लीं विष्णुः स्वरैर्द्दीर्घैर्हृदादिकम्।
समस्तैः पञ्चमी पूजा सङ्‌ग्रामादौ जयादिदा ।। २१ ।।
चक्रं गदां क्रमाच्छङ्खं मुषलं खड्गशार्ङ्गकम्।
पाशाङ्कुशौ च श्रीवत्सं कौस्तुभं वनमालया ।। २२ ।।
श्रीं श्रीर्महालक्ष्मीतातार्क्ष्यो गुरुरिन्द्रादयोऽर्च्चनम्।
सरस्वत्यासनं मूर्त्तिरौं ह्रीं देवी सरस्वती ।। २३ ।।
हृदाद्यालक्ष्मीर्म्मेधा च कलातुष्टिश्च पुष्टिका।
गौरी प्रभामती दुर्गा गणो गुरुश्च क्षेत्रपः ।। २४ ।।
तथा गं गणपतये च ह्रीं गौर्यै च श्रीं श्रियै।
ह्रीं त्वरितायै ह्रीं सौ त्रिपुरा चतुर्थ्यन्तनमोन्तकाः ।। २५ ।।
प्रणवाद्याञ्च नामाद्यमक्षरं बिन्दुसंयुतम्।
ओं युतं वा सर्वमन्त्रपूजनाज्जपतः स्मृताः ।। २६ ।।
होमात्तिलघृताद्यैञ्च धर्म्मकामार्थमोक्षदाः।
पूजामन्त्रान् पठेद्यस्तु भुक्तभोगो दिवं व्रजेत् ।। २७ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये वासुदेवादिपूजाकथनं नामएकविंशतितमोऽध्यायः॥
नारद उवाच
वक्ष्ये स्नानं क्रियाद्यर्थं नृसिंहेन तु मृत्तिकाम्।
गृहीत्वा तां द्विधा कृत्वा मनः स्त्रानमथैकया ।। १ ।।
निमज्जयाचम्य विन्यस्य सिंहेन कृतारक्षकः।
विधिस्नां ततः कुर्य्यात् प्राणायामपुरः सरम् ।। २ ।।
हृदि ध्यायन् हरिज्ञानं मन्त्रेणाष्टाक्षरेण हि।
त्रिधा पाणितले मृत्सनां दिग्बन्धं सिंहजप्ततः ।। ३ ।।
वासुदेवप्रजप्तेन तीर्थंसङ्कल्प्य चालभेत्।
गात्रं वेदादिना मन्त्रैः सम्मार्ज्याराध्य मूर्त्तिना ।। ४ ।।
कृत्वाघमर्षणं वस्त्रं परिधाय समाचरेत्।
विन्यस्य मन्त्रैर्द्विर्म्मार्ज्य पाणिस्थं जलमेव च ।। ५ ।।
नारायणेन संयम्य वायुमाघ्राय चोत्सृजेत्।
जलं ध्यायन् हरिं पश्चद्दत्त्वार्घ्यं द्वादशाक्षरम् ।। ६ ।।
जप्त्वान्याञ्छतशस्तस्य योगपीठादितः क्रमात्।
मन्त्रान् दिक्‌पालपर्यन्तानृषीन् पितृगणानपि ।। ७ ।।
मनुष्यान् सर्वभूतानि स्थावरान्तान्यथावसेत्।
न्यस्य चाङ्गानि संहृत्य मन्त्रान्यागगृहं व्रजेत् ।। ८ ।।
एवमन्यासु पूजासु मूलाद्यैः स्नानमाचरेत् ।। ९ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये स्नानविधिकथनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः।
नारद उवाच
चक्ष्ये पूजाविधिं विप्रा यत कृत्वा सर्वमाप्नुयात्।
प्रक्षालिताङ्‌घ्निराचम्य वाग्यतः कृतसक्षकः ।। १ ।।
प्राङ्‌मुखः स्वस्तिकं बद्‌ध्वा पद्माद्यपरमेव च।
यं वीजं नाभिमध्यस्थं धूम्रं चण्डानिलात्मकम् ।। २ ।।
विशेषयेदशेषन्तु ध्यायेत् कायात्तु कल्मषम्।
क्षौं हृत्‌पङ्कजमध्यस्थं वीजं ते जोनिधिं स्मरन् ।। ३ ।।
अधोद्धर्वतिर्यग्‌गाभिस्तु ज्वालाभिः कल्प्रषं दहेत्।
शशाङ्काकृतिवद्ध्यायेदम्बरस्थं सुधाम्बुभिः ।। ४ ।।
हत्पद्माव्यापिभिर्द्देहं स्वकमाप्लावयेत्सुधीः ।
सुसुम्नायोनिमार्गेण सर्वनाडीविसर्प्पिभिः ।। ५ ।।
शोधयित्वा न्यसेत्तत्त्वं करसुद्धिरथास्त्रकम्।
व्यापकं हस्तयोरदौ दक्षिणाङ्गुष्ठतोङ्गकम् ।। ६ ।।
मूलं देहे द्वादशाङ्गं न्यसेन्मन्त्रैर्द्विषट्‌ककैः।
हृदयं च शिरश्चैव शिखा वर्म्मास्त्रलोचने ।। ७ ।।
उदरं च तथा पृष्ठं बाहुरुजानुपादकं।
मुद्रां दत्त्वा स्मरेद् विष्णुं जप्त्वाष्टशतमर्च्चयेत् ।। ८ ।।
वामे तु वर्द्धनीं न्यस्य पूजाद्रव्यं तु दक्षिणे।
प्रक्षाल्यास्त्रेण चार्घ्येण गन्धपुष्पान्विते न्यसेत् ।। ९ ।।
चैतन्यं सर्व्वगं ज्योतिरष्टजप्तेन वारिणा।
फडन्तेन तु संसिच्य हस्ते ध्यात्वा हरिं परे ।। १० ।।
धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्य्यं वह्निदिङमुखाः।
अधर्मादीनि गात्राणि पूर्वादौ योगपीठके ।। ११ ।।
कूर्मं पीठे ह्यनन्तञ्च यमं सूर्य्यादिमण्डलम्।
विमलाद्याः केशरस्थानुग्रहा कर्णिकास्थिता ।। १२ ।।
पूर्वं स्वहृदये ध्यात्वा आवाह्यार्च्चैच्च मण्डले।
अर्घ्यं पाद्यं तथा चामं मधुपर्क्कं पुनश्च तत् ।। १३ ।।
स्नानं वस्त्रोपवीतञ्च भूषणं गन्धपुष्पकम्।
धूपदीपनैवेद्यानि पुण्डरीकाक्षविद्यया ।। १४ ।।
यजेदङ्गानि पूर्वादौ द्वारि पूर्वे परेण्डजम्।
दक्षे चक्रं गदां सौम्ये कोणे शङ्खं धनुर्न्यसेत् ।। १५ ।।
देवस्य वामतो दक्षे चेषुधी खड्‌गमेव च।
वामे चर्म्म श्रियं पुष्टिं वामेग्रतो न्यसेत् ।। १६ ।।
वनमालाञ्च श्रीवत्सकौस्तुभौ दिक्‌पतीन्वहिः।
स्वमन्त्रैः पूजयेत् सर्वान् विष्णुरर्घोवसानतः।। १७ ।।
व्यस्तेन च समस्तेन अङ्गैर्वीजेन वै यजेत्।
जप्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य स्तुत्वार्घ्यञ्च समर्प्य च ।। १८ ।।
हृदये विन्यसेद्ध्यात्वा अहं ब्रह्मा हरिस्त्विति।
आगच्छावाहने योज्यं क्षमस्वेति विसर्ज्जने ।। १९ ।।
एवमष्टाक्षाराद्यैश्च पूजां कृत्वा विमुक्तिभाक्।
एकमूर्त्त्यर्च्चनं प्रोक्तं नवव्यूहार्च्चनं श्रृणु ।। २० ।।
अङ्गुष्ठकद्वये न्यस्य वासुदेवं बलादिकान्।
तर्ज्जन्यादौ शरीरेथ शिरोललाटवक्त्रके ।। २१ ।।
हृन्नाभिगुह्यजान्वङ्‌घ्रौ मध्ये पूर्वादिकं यजेत् ।
एकपीठं नवव्यूहं नवपीठञ्च पूर्ववत् ।। २२ ।।
नवाव्जे नवमूर्त्त्या च नवव्यूहञ्च पूर्ववत्।
इष्टं मध्ये ततः स्थाने वासुदेवञ्च पूजयेत् ।। २३ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये आदिमूर्त्यादिपूजाविधिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः।
नारद उवाच
अग्निकार्यं प्रवक्ष्यामि येन स्यात्सर्वकामभाक् ।२४.००१
चतुरभ्यधिकं विंशमङ्गुलं चतुरस्रकं  ॥२४.००१
सूत्रेण सूत्रयित्वा तु क्षेत्रं तावत्खनेत्समं  ।२४.००२
खातस्य मेखला कार्या त्यक्त्वा चैवाङ्गुलद्वयं  ॥२४.००२
सत्त्वादिसञ्ज्ञा(१)[१] पूर्वाशा द्वादशाङ्गुलमुच्छ्रिता  ।२४.००३
अष्टाङ्गुला द्व्यङुलाथ चतुरङ्गुलविस्तृता  ॥२४.००३
योनिर्दशाङ्गुला रम्या षट्चतुर्द्व्यङ्गुलाग्रगा  ।२४.००४
क्रमान्निम्ना तु कर्तव्या पश्चिमाशाव्यवस्थिता  ॥२४.००४
अश्वत्थपत्रसदृशी किञ्चित्कुण्डे निवेशिता  ।२४.००५
तुर्याङ्गुलायता नालं पञ्चदशाङ्गुलायतं  ॥२४.००५
मूलन्तु त्र्यङ्गुलं(२)[२] योन्या अग्रं तस्याः षडङ्गुलं  ।२४.००६
लक्षणञ्चैकहस्तस्य द्विगुणं द्विकरादिषु  ॥२४.००६
एकत्रिमेखलं कुण्डं वर्तुलादि वदाम्यहं  ।२४.००७
कुण्डार्धे तु स्थितं सूत्रं कोणे यदतिरिच्यते  ॥२४.००७
तदर्धं दिशि संस्थाप्य भ्रामितं वर्तुलं भवेत् ।२४.००८
कुण्डार्धं कोणभागार्धं दिशिश्चोत्तरतो वहिः  ॥२४.००८
पूर्वपश्चिमतो यत्नाल्लाञ्छयित्वा तु मध्यतः  ।२४.००९
संस्थाप्य भ्रामितं कुण्डमर्धचन्द्रं भवेत्शुभं  ॥२४.००९
पद्माकारे दलानि स्युर्मेखलानान्तु वर्तुले  ।२४.०१०
बाहुदण्डप्रमाणन्तु होमार्थं कारयेत्स्रुचं  ॥२४.०१०
सप्तपञ्चाङ्गुलं वापि चतुरस्रन्तु कारयेत् ।२४.०११
त्रिभागेन भवेद्गर्तं मध्ये वृत्तं सुशोभनम्  ॥२४.०११
तिर्यगूर्ध्वं समं खाताद्वहिरर्धन्तु शोधयेत् ।२४.०१२
अङ्गुलस्य चतुर्थांशं शेषार्धार्धं तथान्ततः  ॥२४.०१२
खातस्य मेखलां रम्यां शेषार्धेन तु कारयेत् ।२४.०१३
कण्ठं त्रिभागविस्तारं अङ्गुष्ठकसमायतं  ॥२४.०१३
सार्धमङ्गुष्ठकं वा स्यात्तदग्रे तु मुखं भवेत् ।२४.०१४
चतुरङ्गुलविस्तारं पञ्चाङ्गुलमथापि वा  ॥२४.०१४
त्रिकं द्व्यङ्गुलकं तत्स्यान्मध्यन्तस्य सुशोभनम्  ।२४.०१५
आयामस्तत्समस्तस्य मध्यनिम्नः सुशोभनः  ॥२४.०१५
शुषिरं कण्ठदेशे स्याद्विशेद्यावत्कनीयसी  ।२४.०१६
शेषकुण्डन्तु कर्तव्यं यथारुचि विचित्रितं  ॥२४.०१६
स्रुवन्तु हस्तमात्रं स्याद्दण्डकेन समन्वितं (१)[३]  ।२४.०१७
वटुकं द्व्यङ्गुलं(२)[४] वृत्तं कर्तव्यन्तु सुशोभनं  ॥२४.०१७
गोपदन्तु यथा मग्नमल्पपङ्के तथा भवेत् ।२४.०१८
उपलिप्य लिखेद्रेखामङ्गुलां वज्रनासिकां(१)[५]  ॥२४.०१८
सौम्याग्रा प्रथमा तस्यां रेखे पूर्वमुखे तयोः  ।२४.०१९
मध्ये तिस्रस्तथा कुर्याद्दक्षिणादिक्रमेण तु  ॥२४.०१९
एवमुल्लिख्य चाभ्युक्ष्य प्रणवेन तु मन्त्रवित् ।२४.०२०
विष्टरं कल्पयेत्तेन तस्मिन् शक्तिन्तु वैष्णवीं  ॥२४.०२०
अलं कृत्वा मूर्तिमतीं क्षिपेदग्निं हरिं स्मरन्  ।२४.०२१
प्रादेशमात्राः समिधो दत्वा परिसमुह्य तं  ॥२४.०२१
दर्भैस्त्रिधा परिस्तीर्य पूर्वादौ तत्र पात्रकं  ।२४.०२२
आसादयेदिध्मवह्नी भूमौ च श्रुक्श्रुवद्वयं  ॥२४.०२२
आज्यस्थाली चरुस्थाली कुशाज्यञ्च प्रणीतया  ।२४.०२३
प्रोक्षयित्वा प्रोक्षणीञ्च गृहीत्वापूर्य वारिणा  ॥२४.०२३
पवित्रान्तर्हिते हस्ते परिश्राव्य च तज्जलं  ।२४.०२४
प्राङ्नीत्वा प्रोक्षणीपात्रण्ज्योतिरग्रे निधाय च  ॥२४.०२४
तदद्भिस्त्रिश्च सम्प्रोक्ष्य इद्ध्मं विन्यस्य चाग्रतः  ।२४.०२५
प्रणीतायां सुपुष्पायां विष्णुं ध्यात्वोत्तरेण च  ॥२४.०२५
आज्यस्थालीमथाज्येन सम्पूर्याग्रे निधाय च  ।२४.०२६
सम्प्लवोत्पवनाभ्यान्तु कुर्यादाज्यस्य संस्कृतिं  ॥२४.०२६
अखण्डिताग्रौ निर्गर्भौ कुशौ प्रादेशमात्रकौ  ।२४.०२७
ताभ्यामुत्तानपाणिभ्यामङ्गुष्ठानामिकेन तु  ॥२४.०२७
आज्यं तयोस्तु सङ्गृह्य द्विर्नीत्वा त्रिरवाङ्क्षिपेत्(२)[६]  ।२४.०२८
स्रुक्स्रुवौ चापि सङ्गृह्य ताभ्यां प्रक्षिप्य वारिण  ॥२४.०२८
प्रतप्य दर्भैः सम्मृज्य पुनः प्रक्ष्याल्य चैव हि  ।२४.०२९
निष्टप्य स्थापयित्वा(१)[७] तु प्रणवेनैव साधकः  ॥२४.०२९
प्रणवादिनमोन्तेन पश्चाद्धोमं समाचरेत् ।२४.०३०
गर्भाधानादिकर्माणि यावदंशव्यवस्थया  ॥२४.०३०
नामान्तं व्रतबन्धान्तं समावर्तावसानकम्  ।२४.०३१
अधिकारावसानं वा कर्यादङ्गानुसारतः  ॥२४.०३१
प्रणवेनोपचारन्तु कुर्यात्सर्वत्र साधकः  ।२४.०३२
अङ्गैर्होमस्तु कर्तव्यो यथावित्तानुसारतः  ॥२४.०३२
गर्भादानन्तु प्रथमं ततः पुंसवनं स्मृतम्  ।२४.०३३
सीमन्तोन्नयनं जातकर्म नामान्नप्राशनम्  ॥२४.०३३
चूडकृतिं व्रतबन्धं वेदव्रतान्यशेषतः(२)[८]  ।२४.०३४
समावर्तनं पत्न्या च योगश्चाथाधिकारकः(३)[९]  ॥२४.०३४
हृदादिक्रमतो ध्यात्वा एकैकं कर्म पूज्य च  ।२४.०३५
अष्टावष्टौ तु जुहुयात्प्रतिकर्माहुतीः पुनः  ॥२४.०३५
पूर्णाहुतिं ततो दद्यात्श्रुचा मूलेन साधकः  ।२४.०३६
वौषडन्तेन मन्त्रेण प्लुतं सुस्वरमुच्चरन्  ॥२४.०३६
विष्णोर्वह्निन्तु संस्कृत्य श्रपयेद्वैष्णवञ्चरुम्  ।२४.०३७
आराध्य स्थिण्डिले विष्णुं मन्त्रान् संस्मृत्य संश्रपेत्(४)[१०]  ॥२४.०३७
आसनादिक्रमेणैव साङ्गावरणमुत्तमम्  ।२४.०३८
गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य ध्याता देवं सुरोत्तमम्  ॥२४.०३८
आधायेध्ममथाघारावाज्यावग्नीशसंस्थितौ  ।२४.०३९
वायव्यनैर्ऋताशादिप्रवृत्तौ तु यथाक्रमम्  ॥२४.०३९
आज्यभागौ ततो हुत्वा चक्षुषी दक्षिणोत्तरे  ।२४.०४०
मध्येथ जुहुयात्सर्वमन्त्रानर्चाक्रमेण तु  ॥२४.०४०
आज्येन तर्पयेन्मूर्तेर्दशांशेनाङ्गहोमकम्  ।२४.०४१
शतं सहस्रं वाज्याद्यैः समिद्भिर्वा तिलैः सह(१)[११]  ॥२४.०४१
समाप्यार्चान्तु होमान्तां शुचीन् शिष्यानुपोषितान्  ।२४.०४२
आहूयाग्रे निवेश्याथ ह्यस्त्रेण प्रोक्षयेत्पशून्  ॥२४.०४२
शिष्यानात्मनि संयोज्य अविद्याकर्मबन्धनैः  ।२४.०४३
लिङ्गानुवृत्तश्चैतन्यं सह लिङ्गेन पाशितम्(२)[१२]  ॥२४.०४३
ध्यानमार्गेन सम्प्रोक्ष्य वायुबीजेन शोधयेत् ।२४.०४४
ततो दहनबीजेन सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकाम्  ॥२४.०४४
निर्दग्धां सकलां ध्यायेद्भस्मकूटनिभस्थिताम्  ।२४.०४५
प्लावयेद्वारिणा भस्म संसारं वार्मयं स्मरेत्(३)[१३]२४.०४५
तत्र शक्तिं न्यसेत्पश्चात्पार्थिवीं बीजसञ्ज्ञिकाम्  ।२४.०४६
तन्मात्राभिः समस्ताभिः संवृतं पार्थिवं शुभम्  ॥२४.०४६
अण्डन्तदुद्भवन्ध्यायेत्तदाधारन्तदात्मकम्  ।२४.०४७
तन्मध्ये चिन्तयेन्मूर्तिं पौरुषीं प्रणवात्मिकाम्  ॥२४.०४७
लिङ्गं सङ्क्रामयेत्पश्चादात्मस्थं पूर्वसंस्कृतम् (४)[१४]  ।२४.०४८
विभक्तेन्द्रियसंस्थानं क्रमाद्वृद्धं विचिन्तयेत् ॥२४.०४८
ततोण्डमब्दमेकं तु स्थित्वा द्विशकलीकृतम्  ।२४.०४९
द्यावापृथिव्यौ शकले तयोर्मध्ये प्रजापतिम्  ॥२४.०४९
जातं ध्यात्वा पुनः प्रोक्ष्य प्रणवेन तु संश्रितम्  ।२४.०५०
मन्त्रात्मकतनुं कृत्वा यथान्यासं पुरोदितम्  ॥२४.०५०
विष्णुर्हस्तं ततो मूर्ध्नि दत्वा ध्यात्वा तु वैष्णवम्  ।२४.०५१
एवमेकं बहून् वापि जनित्वा ध्यानयोगतः  ॥२४.०५१
करौ सङ्गृह्य मूलेन नेत्रे बद्ध्वा तु वाससा  ।२४.०५२
नेत्रमन्त्रेण मन्त्री तान् सदनेनाहतेन तु  ॥२४.०५२
कृतपूजो गुरुः सम्यक्देवदेवस्य तत्त्ववान्  ।२४.०५३
शिष्यान् पुष्पाञ्जलिभृतः प्राङ्मुखानुपवेशयेत् ॥२४.०५३
अर्चयेयुश्च तेप्येवम्प्रसूता गुरुणा हरिम्  ।२४.०५४
क्षिप्त्वा पुष्पाञ्जलिं तत्र पुष्पादिभिरनन्तरम्  ॥२४.०५४
अमन्त्रमर्चनं कृत्वा(१)[१५] गुरोः पादार्चनन्ततः  ।२४.०५५
विधाय दक्षिणां दद्यात्सर्वस्वं चार्धमेव वा  ॥२४.०५५
गुरुः संशिक्षयेच्छिष्यान् तैः पूज्यो नामभिर्हरिः  ।२४.०५६
विश्वक्सेनं यजेदीशं शङ्खचक्रगदाधरम्  ॥२४.०५६
तज्जपन्तञ्च तर्जन्या मण्डलस्थं विसर्जयेत् ॥५७॥२४.०५७
विष्णुनिर्माल्यमखिलं विष्वक्सेनाय चार्पयेत् ।२४.०५८
प्रणीताभिस्तथात्मानमभिषिच्य च कुण्डगं  ॥२४.०५८
वह्निमात्मनि संयोज्य विष्वक्सेनं विसर्जयेत् ।२४.०५९
बुभुक्षुः सर्वमाप्नोति मुमुक्षुर्लीयते हरौ  ॥२४.०५९
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये अग्निकार्यादिकथनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः
नारद उवाच
वासुदेवादिमन्त्राणां पूज्यानां लक्षणं वदे।
वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः ।। १ ।।
नमो भगवते चादौ अ आ अं अः स्ववीजकाः ।
ओङ्काराद्या नमोन्ताश्च नमो नारायणस्ततः ।। २ ।।
ओं तत् सद् ब्रह्मणे चैव ओं नमो विष्णवे नमः।
ओं क्षों ओं नमो भगवते नरसिंहाय वै नमः ।। ३ ।।
ओं भूर्नमो भगवते वराहाय नराधिपाः।
जवारुणहरिद्राभा नीलश्यामललोहिताः ।। ४ ।।
मेघाग्निमधुपिङ्गाभा वल्लभा नव नायकाः।
अङ्गानि स्वरवीजानां स्वनामान्तैर्यथाक्रमम् ।। ५ ।।
हृदयादीनि कल्पेत विभक्तैस्तन्त्रवेदिभिः।
व्यञ्चनादीनि बीजानि तेषां लक्षणमन्यथा ।। ६ ।।
दीर्घस्वरैस्तु भिन्नानि नमोन्तान्तस्थितानि तु।
अह्गानि ह्रस्वयुक्तानि उपाङ्गानीति वर्ण्यते ।। ७ ।।
विभक्तनामवर्णान्तस्थितानि वीदमुत्तमम् ।
दीर्घैर्ह्रस्वैश्च संयुक्तं साङ्गोपाङ्गंस्वरैः क्रमात्  ।। ८ ।।
व्यञ्चनानां क्रमो ह्येष हृदयादिप्रकूप्तये।
स्ववीजेन स्वनामान्तैर्विभक्तान्यङ्गनाभिः ।। ९ ।।
युक्तानि हृदयादीनि द्वादशान्तादि पञ्चतः ।
आरभ्य कल्पयित्वा तु जपेत् सिद्ध्यनुरूपतः ।। १० ।।
हृदयञ्च शिरश्चुडा कवचं नेत्रमस्तकम्।
षडङ्गानि तु वीजानां मूलस्य द्वादशाङ्गकम् ।। ११ ।।
हृच्छिरश्च शिखा वर्म्म चास्त्रनेत्रन्तथोदरम्।
पृष्ठबाहूरुजानूँश्च जङ्घा पादौ क्रमान्न्यसेत् ।। १२ ।।
कं टं पं शं वैनतेयः खं ठं फं षं गदामनुः ।
गं डं बं सं पुष्टिमन्त्रो घं ढं भं हं श्रियै नमः ।। १३ ।।
वं शं मं क्षं पाञ्चजन्यं छं तं पं कौस्तुभाय च।
जं खं वं सुदर्शनाय श्रीवत्साय सं वं दं चं लं ।। १४ ।।
ओं धं वं वनमालायै महानन्ताय वै नमः ।
निर्बीजपदमन्त्राणं पदैरङ्गानि कल्पयेत् ।। १५ ।।
जात्यन्तैर्नामसंयुक्तैर्हृदयादीनि पञ्चधा।
प्रणवं हृदयादीनि ततः प्रोक्तानि पञ्चधा ।। १६ ।।
प्रणवं हृदयं पूर्वं परायेति शिरः शिखा।
नाम्नात्मना तु कवचं अस्त्रं नामान्तकं भवेत् ।। १७ ।।
ओं परास्त्रादिस्वनामात्मा चतुर्थ्यन्तो नमोन्तकः।
एकव्यूहादिपड्‌विशव्यूहात्तस्यात्मनो मनुः ।। १८ ।।
कनिष्ठादिकराग्रेषु प्रकृतिं देहकेर्च्चयेत्।
पराय पुरुषात्मा स्यात् प्रकृत्यात्मा द्विरूपकः ।। १९ ।।
ओं परायाग्न्यात्मने चैव वाय्वर्क्कौ च द्विरूपकः।
अग्निं त्रिमूर्त्तौ विन्यस्य व्यापकं करदेहयोः ।। २० ।।
वाय्वर्क्कौ करशाखासु सव्येतरकरद्वये।
हृदि मूर्त्तौ तनावेष त्रिव्यूहे तुर्य्यरूपके ।। २१ ।।
ऋग्वेदं व्यापकं हस्ते अङ्गुलीषु यजुर्न्यसेत्।
तलद्वयेथर्वरूपं शिरोहृच्चरणान्तकः ।। २२ ।।
आकाशं व्यापकं न्यस्य करे देहे तु पूर्ववत्।
अङ्गुलीषु च वाय्वादि शिरोहृद्‌गुह्यपादके ।। २३ ।।
वायुर्ज्योतिर्जलं पृथ्वी पञ्चव्यूहः समीरितः।
मनः श्रोत्रन्त्वग्दृग्जिह्वा घ्राणं षड्‌व्यूह ईरितः ।। २४ ।।
व्यापकं मानसं न्यस्य ततोङ्गुष्ठादितः क्रमात्।
मूर्द्धास्यहृद्‌गुह्यपत्सु कथितः करुणात्मकः ।। २५ ।।
आदिमूर्त्तिस्तु सर्वत्र व्यापको जीवसञ्‌ज्ञितः।
भूर्भुवः स्वर्म्महर्ज्जनस्तपः सत्यञ्च सप्तधा ।। २६ ।।
करे देहे न्यसेदाद्यमङ्गुष्ठादिक्रमेण तु।
तलसंस्थः सप्तमश्च लोकेशो देहके क्रमात् ।। २७ ।।
देहे शिरोललाटास्यहृद्‌गुह्याङ्‌घ्रिषुसंस्थितः।
अग्निष्टोमस्तथोक्थस्तु षोडशी वाजपेयकः ।। २८ ।।
अतिरात्राप्तोर्यामञ्च यज्ञात्मा सप्तरूपकः।
धीरहं मनः शब्दश्च स्पर्शरूपरसास्तत ।। २९ ।।
गन्धो बुद्धिर्व्यापकं तु करे देहे न्यसेत् क्रमात्।
न्यसेदन्त्यौ च तलयोः के ललाटे मुखे हृदि ।। ३० ।।
नाभौ गुह्ये च पादे च अष्टव्यूहः पुमान् स्मृत ।
जीवो बुद्धिरहङ्कारो मनः शब्दो गुणोनिलः ।। ३१ ।।
रूपं रसो नवात्मायं जीव अह्‌गुष्ठकद्वये।
तर्जन्यादिक्रमाच्छेषं यावद्वामप्रदेशिनीम् ।। ३२ ।।
देहे शिरोललाटास्यहृन्नाभिगुह्यजानुषु।
पादयोश्च दशात्मायं इन्द्रो व्यापी समास्थितः ।। ३३ ।।
अङ्‌गुष्टकद्वये वह्निस्तर्जन्यादौ परेषु च।
शिरोललाटवक्त्रेषु हृन्नाभिगुह्यजानुषु ।। ३४ ।।
पादयोरेकादशात्मा मनः श्रोत्रं त्वगेव च।
चक्षुर्जिह्वा तथा घ्राणं वाक्‌पाण्यङ्घ्रिश्च पायुकः ।। ३५ ।।
उपस्थं मानसो व्यापी श्रोत्रमङ्गुष्ठकद्वये।
तर्जन्यादिक्रमादष्टौ अतिरिक्तं तलद्वये ।। ३६ ।।
उत्तमाङ्गललाटास्यहृन्नाभावथ गुह्यके।
ऊरुयुग्मे तथा जङ्घे गुल्फपादेषु च क्रमात् ।। ३७
विष्णुर्म्मधुहरश्चैव त्रिविक्रमकवामनौ।
श्रीधरोथ हृषीकेशः पद्मनाभस्तथैव च ।। ३८ ।।
दामोदरः केशवश्च नारायणस्ततः परः।
माधवश्चाथ गोविन्दो विष्णुं वै व्यापकं न्यसेत् ।। ३९ ।।
अङ्‌गुष्ठादौ तले द्वौ च पादे जानुनि वै कटौ।
शिरः शिखरकट्याञ्च जानुपादादिषु न्यसेत् ।। ४० ।।
द्वादशात्मा पञ्चविंशः षड्‌विंशव्यूहकस्तथा।
पुरुषो धीरहङ्कारो मनश्चित्तञ्च शब्दकः ।। ४१ ।।
तथा स्पर्शो रसो रूपं गन्धः श्रोत्रं त्वचस्तथा।
चक्षुर्जिह्वा नासिका च वाक्‌पाण्यङ्घ्रिश्च पायवः ।। ४२ ।।
उपस्थो भूर्जलन्तेजो वायुराकाशमेव च।
पुरुषं व्यापकं न्यस्य अङ्गुष्ठादौ दश न्यसेत् ।। ४३ ।।
शेषान् हस्ततले न्यस्य शिरस्यथ ललाटके।
मुखहृन्नाभिगुह्योरुजान्वङ्घ्रौ करणोदूतौ ।। ४४ ।।
पादे जान्वोरुपस्थे च हृदये मूद्‌र्ध्नि च क्रमात्।
परश्च पुरुषात्मादौ षड्‌विंशे पूर्ववत्परम् ।। ४५ ।।
सञ्चिन्त्य मण्डलैके तु प्रकृतिं पूजयेद्‌बुधः।
पूर्वयाम्याप्यसौम्येषु हृदयादीनि पूजयेत् ।। ४६ ।।
अस्त्रमग्न्यादिकोणेषु वैनतेयादि पूर्ववत्।
दिक्‌पालांश्च विधिस्त्वन्यः त्रिव्यूहेग्निश्च मध्यतः ।। ४७ ।।
पूर्वादिदिग्‌बलावासोराज्यादिभिरलङ्‌कृतः।
कर्णिकायां नाभसश्च मानसः कर्णिकास्थितः ।। ४८ ।।
विश्वरूपं सर्वस्थित्यै यजेद्राज्यजयाय च।
सर्वव्यूहैः समायुक्तमङ्गैरपि च पञ्चभिः ।। ४९ ।।
गरुडद्यैस्तथेन्द्राद्यैः सर्वान् कामानवाप्नुयात्।
विष्वक्‌सेनं यजेन्नाम्ना वै बीजं व्योमसंस्थितम् ।। ५० ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये मन्त्रप्रदर्शनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः।
नारद उवाच
मुद्राणां लक्षणं वक्ष्ये सान्निध्यादिप्रकारकम्।
अञ्चलिः प्रथमा मुद्रा वन्दनी हृदयानुगा ।। १ ।।
ऊद्धर्वाङ्गुष्ठो वाममुष्टिर्द्दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनम्।
सव्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठो यस्य चोद्धर्वे प्रकीर्त्तितः ।। २ ।।
तिस्नः साधरणा व्यूहे अथासाधारणा इमाः।
कनिष्ठादिविमोकेन अष्टौ मुद्रा यथाक्रमम् ।। ३ ।।
अष्टानां पूर्व्वबीजानां क्रमशस्त्ववधारयेत्।
अङ्गुष्ठेन कनिष्ठान्तं नामयित्वाङ्गुलित्रयम् ।। ४ ।।
ऊद्ध्‌र्वं कृत्वा सम्मुखञ्च थीजाय नवमाय वै।
वामहस्तमथोत्तानं कृत्वार्द्धं नामयेच्छनैः ।।५ ।।
वराहस्य स्मृता मुद्रा अङ्गानाञ्च क्रमादिमाः।
एकैकां मोचयेद् बद्‌ध्वा वाममुष्टौ तथाङ्‌गुलीम् ।। ६ ।।
आकुञ्चयेत् पूर्वमुद्रां दक्षिणेत्येवमेव च।
ऊद्‌र्ध्वाङ्‌गुष्ठो वाममुष्टिर्मुद्रासिद्धिस्ततो भवेत् ।। ७ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये मुद्राप्रदर्शनं नाम षड्‌विंशोऽध्यायः।
दीक्षाविघिकथनम् ।
नारद उवाच
वक्ष्ये दीक्षां सर्वदाञ्च मण्डलेब्जे हरिं यजेत् ।२७.००१
दशम्यामुपसंहृत्य यागद्रव्यं समस्तकं  ॥२७.००१
विन्यस्य नारसिंहेन सम्मन्त्र्य शतवारकं  ।२७.००२
सर्षपांस्तु फडन्तेन(१)[१] रक्षोघ्नान् सर्वतः क्षिपेत् ॥२७.००२
शक्तिं सर्वात्मकां तत्र न्यसेत्प्रासादरूपिणीं  ।२७.००३
सर्वौषधिं समाहृत्य विकिरानभिमन्त्रयेत् ॥२७.००३
शतवारं शुभे पात्रे वासुदेवेन साधकः  ।२७.००४
संसाध्य पण्जगव्यन्तु पञ्चभिर्मूलमूर्तिभिः  ॥२७.००४
नारायणान्तैः सम्प्रोक्ष्य कुशाग्रैस्तेन तां भुवं(३)[२]।२७.००५
विकिरान्वासुदेवेन क्षिपेदुत्तानपाणिना  ॥२७.००५
त्रिधा पूर्वमुखस्तिष्ठन् ध्यायेत्विष्णुं तथा हृदि  ।२७.००६
वर्धन्या सहिते कुम्भे साङ्गं विष्णुं प्रपूजयेत् ॥२७.००६
शतवारं मन्त्रयित्वा त्वस्त्रेणैव च वर्धनीं  ।२७.००७
अच्छिन्नधारया सिञ्चनीशानान्तं नयेच्च तं  ॥२७.००७
कलसं पृष्ठतो नीत्वा स्थापयेद्विकिरोपरि  ।२७.००८
संहृत्य विकिरान् दर्भैः कुम्भेशं कर्करीं यजेत् ॥२७.००८
सवस्त्रं पञ्चरत्नाढ्यं खण्डिले पूजयेद्धरिं  ।२७.००९
अग्नावपि समभ्यर्च्य मन्त्रान् सञ्जप्य पूर्ववत् ॥२७.००९
प्रक्षाल्य पुण्डरीकेन विलिप्यान्तः सुगन्धिना  ।२७.०१०
उखामाज्येन(१)[३] संपूर्य गोक्षीरेण तु साधकः  ॥२७.०१०
आलोक्य वासुदेवेन(२)[४] ततः सङ्कर्षणेन च  ।२७.०११
तण्डुलानाज्यसंसृष्टान् क्षिपेत्क्षीरे सुसंस्कृते  ॥२७.०११
प्रद्युम्नेन स्मालोड्य दर्व्या सङ्घट्टयेच्छनैः  ।२७.०१२
पक्वमुत्तारयेत्पश्चादनिरुद्धेन देशिकः  ॥२७.०१२
प्रक्षाल्यालिप्य तत्कुर्यादूर्ध्वपुण्ड्रं तु भस्मना  ।२७.०१३
नारायणेन पार्श्वेषु चरुमेवं सुसंस्कृतं  ॥२७.०१३
भागमेकं तु देवाय कलशाय द्वितीयकं  ।२७.०१४
तृतीयेन तु भागेन प्रदद्यादाहुतित्रयं  ॥२७.०१४
शिष्यैः सह चतुर्थं तु गुरुरद्याद्विशुद्धये(३)[५]  ।२७.०१५
नारायणेन सम्मन्त्र्य सप्तधा क्षीरवृक्षजम्  ॥२७.०१५
दन्तकाष्ठं भक्षयित्वा त्यक्त्वा ज्ञात्वास्वपातकं  ।२७.०१६
ऐन्द्राग्न्युत्तरकेशानीमुखं पतितमुत्तमं  ॥२७.०१६
शुभं सिंहशतं हुत्वा(४)[६] आचम्याथ प्रविश्य च  ।२७.०१७
पूजागारं न्यसेन्मन्त्री प्राच्यां विष्णुं प्रदक्षिणं  ॥२७.०१७
संसारार्णवमग्नानां पशूनां पाशमुक्तये  ।२७.०१८
त्वमेव शरणं देव सदा त्वं भक्तवत्सल  ॥२७.०१८
देवदेवानुजानीहि प्राकृतैः पाशबन्धनैः  ।२७.०१९
पाशितान्मोचयिष्यामि त्वत्प्रसादात्पशूनिमान्  ॥२७.०१९
इति विज्ञाप्य देवेशं सम्प्रविश्य पशूंस्ततः  ।२७.०२०
धारणाभिस्तु संशोध्य पूर्वज्ज्वलनादिना  ॥२७.०२०
संस्कृत्य मूर्त्या संयोज्य(१)[७] नेत्रे बद्ध्वा प्रदर्शयेत् ।२७.०२१
पुष्पपूर्णाञ्जलींस्तत्र क्षिपेत्तन्नाम योजयेत् ॥२७.०२१
अमन्त्रमर्चनं तत्र पूर्ववत्कारयेत्क्रमात् ।२७.०२२
यस्यां मूर्तौ पतेत्पुष्पं तस्य तन्नाम निर्दिशेत् ॥२७.०२२
शिखान्तसम्मितं सूत्रं पादाङ्गुष्ठादि षड्गुणं  ।२७.०२३
कन्यासु कर्तितं रक्तं(२)[८] पुनस्तत्त्रिगुणीकृतम्  ॥२७.०२३
यस्यां संलीयते विश्वं यतो विश्वं प्रसूयते  ।२७.०२४
प्रकृतिं प्रक्रियाभेदैः संस्थितां तत्र चिन्तयेत् ॥२७.०२४
तेन प्राकृतिकान् पाशान् ग्रथित्वा तत्त्वसङ्ख्यया(३)[९]  ।२७.०२५
कृत्वा शरावे तत्सूत्रं कुण्डपार्श्वे निधाय तु(४)[१०]  ॥२७.०२५
ततस्तत्त्वानि सर्वाणि ध्यात्वा शिष्यतनौ न्यसेत् ।२७.०२६
सृष्टिक्रमात्प्रकृत्यादिपृथिव्यन्तानि देशिकः  ॥२७.०२६
तत्रैकधा पण्चधा स्याद्दशद्वादशधापि वा(४)[११]  ।२७.०२७
ज्ञातव्यः सर्वभेदेन ग्रथितस्तत्त्वचिन्तकैः  ॥२७.०२७
अङ्गैः पञ्चभिरध्वानं निखिलं विकृतिक्रमात् ।२७.०२८
तन्मात्रात्मनि संहृत्य मायासूत्रे पशोस्तनौ(१)[१२]  ॥२७.०२८
प्रकृतिर्लिङ्गशक्तिश्च कर्ता बुद्धिस्तथा मनः  ।२७.०२९
पञ्चतन्मात्रबुद्ध्याख्यं कर्माख्यं भूतपञ्चकं  ॥२७.०२९
ध्यायेच्च द्वादशात्मानं सूत्रे देहे तथेच्छया  ।२७.०३०
हुत्वा सम्पातविधिना सृष्टेः सृष्टिक्रमेण तु  ॥२७.०३०
एकैकं शतहोमेन दत्त्वा पूर्णाहुतिं ततः  ।२७.०३१
शरावे सम्पुटीकृत्य कुम्भेशाय निवेदयेत् ॥२७.०३१
अधिवास्य यथा न्यायं भक्तं शिष्यं तु दीक्षयेत् ।२७.०३२
करणीं कर्तरीं वापि(२)[१३] रजांसि खटिकामपि  ॥२७.०३२
अन्यदप्युपयोगि स्यात्सर्वं तद्वायुगोचरे  ।२७.०३३
संस्थाप्य मूलमन्त्रेण परामृश्याधिवाधिवासयेत् ॥२७.०३३
नमो भूतेभ्यश्च बलिः कुशे शेते स्मरन् हरिं  ।२७.०३४
मण्डपं भूषयित्वाथ वितानघटलड्डुकैः(३)[१४]  ॥२७.०३४
मण्डलेथ यजेद्विष्णुं ततः सन्तर्प्य पावकं  ।२७.०३५
आहूय दीक्षयेच्छिष्यान् बद्धपद्मासनस्थितान्  ॥२७.०३५
सम्मोक्ष्य विष्णुं हस्तेन मूर्धानं स्पृश्य वै क्रमात् ।२७.०३६
प्रकृत्यादिविकृत्यन्तां साधिभूताधिदैवतां  ॥२७.०३६
सृष्टिमाध्यात्मिकीं कृत्वा हृदि तां संहरेत्क्रमात् ।२७.०३७
तन्मात्रभूतां सकलां जीवेन समतां गतां  ॥२७.०३७
ततः सम्प्रार्थ्य कम्भेशं सूत्रं संहृत्य देशिकः  ।२७.०३८
अग्नेः समीपमागत्य पार्श्वे तं सन्निवेश्य तु  ॥२७.०३८
मूलमन्त्रेण सृष्टीशमाहुतीनां शतेन तं  ।२७.०३९
उदासीनमथासाद्य पूर्णाहुत्या च देशिकः  ॥२७.०३९
शुक्लं रजः समादाय मूलेन शतमन्त्रितं  ।२७.०४०
सन्ताड्य हृदयन्तेन हुंफट्कारान्तसंयुतैः  ॥२७.०४०
वियोगपदसंयुक्तैर्वीजैः पदादिभिः क्रमात् ।२७.०४१
पृथिव्यादीनि तत्त्वानि विश्लिष्य जुहुयात्ततः  ॥२७.०४१
वह्नावखिलतत्त्वानामालये व्याहृते हरौ  ।२७.०४२
नीयमानं क्रमात्सर्वं तत्राध्वानं स्मरेद्बुधः  ॥२७.०४२
ताडनेन वियोज्यैवं(१)[१५] आदायापाद्य शाम्यतां  ।२७.०४३
प्रकृत्याहृत्य जुहुयाद्यथोक्ते जातवेदसि  ॥२७.०४३
गर्भाधानं जातकर्म भोगञ्चैव लयन्तथा  ।२७.०४४
शुद्धं तत्त्वं समुद्धृत्य पूर्णाहुत्या तु देशिकः  ।२७.०४५
सन्नयेद्द्विपरे तत्त्वे यावदव्याहृतं क्रमात् ॥२७.०४५
तत्परं ज्ञानयोगेन विलाप्य परमात्मनि  ।२७.०४६
विमुक्तबन्धनं जीवं परस्मिन्नव्यये पदे  ॥२७.०४६
निवृत्तं परमानन्दे शुद्धे बुद्धे स्मरेद्बुधः  ।२७.०४७
दद्यात्पूर्णाहुतिं पश्चादेवं दीक्षा समाप्यते  ॥२७.०४७
प्रयोगमन्त्रान् वक्ष्यामि यैर्दीक्षा होमसंलयः  ।२७.०४८
ओं यं भूतानि विशुद्धं हुं फट्
अनेन ताडनं कुर्याद्वियोजनमिह द्वयं  ॥२७.०४८
ओं यं भूतान्यापातयेहं
आदानं कृत्वा चानेन प्रकृत्या योजनं शृणु  ।२७.०४९
ओं यं भूतानि पुंश्चाहो
होममन्त्रं प्रवक्ष्यामि ततः पूर्णाहुतेर्मनुं  ॥२७.०४९
ओं भूतानि संहर स्वाहा । ओं अं ओं नमो भगवते वासुदेवाय वौषट्
पूर्णाहुत्यनन्तरे तु तद्वै शिष्यन्तु साधयेत्(१)[१६]  ।२७.०५०
एवं तत्त्वानि सर्वाणि क्रमात्संशोधयेद्बुधः  ॥२७.०५०
नमोन्तेन स्वबीजेन ताडनादिपुरःसरम्  ।२७.०५१
ओं वां वर्मेन्द्रियाणि । ओं दें बुद्धीन्द्रियाणि
यं बीजेन समानन्तु ताडनादिप्रयोगकम्  ॥२७.०५१
ओं सुंगन्धतन्मात्रे वियुङ्क्ष्व हुं फट् । ओं सम्पाहिं हा(२)[१७] ॥ ओं खं खं क्ष प्रकृत्या(३)[१८] । ओं सुं हुं गन्धतन्मात्रे संहर स्वाहा
ततः पूर्णाहुतिश्चैवमुत्तरेषु प्रयुज्यते  ।२७.०५२
ओं रां रसतन्मात्रे । ओं भें रूपतन्मात्रे । ओं रं स्पर्शतन्मात्रे । ओं एं शब्दतन्मात्रे । ओं भं नमः । ओं सों अहङ्कारः । ओं नं बुद्धे । ओं ओं प्रकृते
एकमूर्तावयं प्रोक्तो दीक्षायोगः समासतः  ।२७.०५२
एवमेव प्रयोगस्तु नवव्यूहादिके स्मृतः  ॥२७.०५२
दग्धापरस्मिन् सन्दध्यान्निर्वाणे प्रकृतिन्नरः  ।२७.०५३
अविकारे समादध्यादीश्वरे प्रकृतिन्नरः  ॥२७.०५३
शोधयित्वाथ भुतानि कर्माङ्गानि(४)[१९] विशोधयेत् ।२७.०५४
बुद्ध्याख्यान्यथ तन्मात्रमनोज्ञानमहङ्कृतिं  ॥२७.०५४
लिङ्गात्मानं विशोध्यान्ते प्रकृतिं शोधायेत्पुनः  ।२७.०५५
पुरुषं प्राकृतं शुद्धमीश्वरे धाम्नि संस्थितं  ॥२७.०५५
स्वगोचरीकृताशेषभोगमुक्तौ कृतास्पदं  ।२७.०५६
ध्यायन् पूर्णाहुतिं दद्याद्दीक्षेयं त्वधिकारिणी  ॥२७.०५६
अङ्गैराराध्य मन्त्रस्य नीत्वा तत्त्वगणं समं  ।२७.०५७
क्रमादेवं विशोध्यान्ते सर्वसिद्धिसमन्वितं  ॥२७.०५७
ध्यायन् पूर्णाहितिं दद्यात्दीक्षेयं साधके स्मृता  ।२७.०५८
द्रव्यस्य वा न सम्पत्तिरशक्तिर्वात्मनो यदि  ॥२७.०५८
इष्ट्वा देवं यथा पूर्वं सर्वोपकरणान्वितं  ।२७.०५९
सद्योधिवास्य द्वादश्यां दीक्षयेद्देशिकोत्तमः  ॥२७.०५९
भक्तो विनीतः शारीरैर्गुणैः सर्वैः समन्वितः  ।२७.०६०
शिष्यो नातिधनी यस्तु स्थण्डिलेभ्यर्च्य दीक्षयेत् ॥२७.०६०
अध्वानं निखिलं दैवं(२)[२०] भौतं वाध्यात्मिकी कृतं  ।२७.०६१
सृष्टिक्रमेण शिष्यस्य देहे ध्यात्वा तु देशिकः  ॥२७.०६१
अष्टाष्टाहुतिभिः पूर्वं क्रमात्सन्तर्प्य सृष्टिमान्  ।२७.०६२
स्वमन्त्रैर्वासुदेवादीन् जननादीन् विसर्जयेत्(२)[२१]  ॥२७.०६२
होमेन शोधयेत्पश्चात्संहारक्रमयोगतः  ।२७.०६३
योनिसूत्राणि बद्धानि मुक्त्वा कर्माणि देशिकः  ॥२७.०६३
शिष्यदेहात्समाहृत्य क्रमात्तत्त्वानि शोधयेत् ।२७.०६४
अग्नौ प्राकृतिके विष्णौ लयं नीत्वाधिदैवके  ॥२७.०६४
शुद्धं तत्त्वमशुद्धेन पूर्णाहुत्या तु साधयेत्(३)[२२]  ।२७.०६५
शिष्ये प्रकृतिमापन्ने दग्ध्वा प्राकृतिकान् गुणान्  ॥२७.०६५
मौचयेदधिकारे वा नियुञ्ज्याद्देशिकः शिशून्(१)[२३]  ।२७.०६६
अथान्यान् शक्तिदीक्षां वा कुर्यात्भावे स्थितो गुरुः  ॥२७.०६६
भक्त्या सम्प्रातिपन्नानां यतीनां निर्धनस्य च  ।२७.०६७
सम्पूज्य स्थण्डिले विष्णुं पार्श्वस्थं स्थाप्य पुत्रकं  ॥२७.०६७
देवताभिमुखः शिष्यस्तिर्यगास्यः स्वयं स्थितः  ।२७.०६८
अध्वानं निखिलं ध्यात्वा पर्वभिः स्वैर्विकल्पितं  ॥२७.०६८
शिष्यदेहे तथा देवमाधिदैविकयाचनं  ।२७.०६९
ध्यानयोगेन सञ्चिन्त्य पूर्ववत्ताडनादिना  ॥२७.०६९
क्रमात्तत्त्वानि सर्वाणि शोधयेत्स्थण्डिले हरौ  ।२७.०७०
ताडनेन वियोज्याथ गृहीत्वात्मनि तत्परः(२)[२४]  ॥२७.०७०
देवे संयोज्य संशोध्य गृहीत्वा तत्स्वभावतः  ।२७.०७१
आनीय शुद्धभावेन सन्धयित्वा क्रमेण तु  ॥२७.०७१
शोधयेद्ध्यानयोगेन सर्वतो ज्ञानमुद्रया  ।२७.०७२
शुद्धेषु सर्वतत्त्वेषु प्रधाने चेश्वरे स्थिते  ॥२७.०७२
दग्ध्वा निर्वापयेच्छिष्यान् पदे चैशे नियोजयेत् ।२७.०७३
निनयेत्सिद्धिमार्गे वा साधकं देशिकोत्तमः  ॥२७.०७३
एवमेवाधिकारस्थो गृही कर्मण्यतन्द्रितः  ।२७.०७४
आत्मानं शोधयंस्तिष्ठेद्यावद्रागक्षयो भवेत् ॥२७.०७४
क्षीणरागमथात्मानं ज्ञात्वा संशुद्धिकिल्विषः  ।२७.०७५
आरोप्य पुत्रे शिष्ये वा ह्यधिकारन्तु संयमी  ॥२७.०७५
दग्ध्वा मायामयं पाशं प्रव्रज्य स्वात्मनि स्थितः  ।२७.०७६
शरीरपातमाकाङ्क्षन्नासीताव्यक्तलिङ्गवान्  ॥२७.०७६
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये सर्वदीक्षाकथनं नाम सप्तविंशोध्यायः
नारद उवाच
अभिषेकं प्रवक्ष्यामि यथाचार्य्यस्तु पुत्रकः।
सिद्धिबाक् साधको येन रोगी रोगाद्विमुच्यते ।। १ ।।
राज्यं राजा सुतं स्त्रीञ्च प्राप्नुयान्मलनाशनम्।
मूर्त्तिकुम्भान् सुरत्नाढ्यः मध्यपूर्वादितो न्यसेत् ।। २ ।।
सहस्त्रावर्त्तितान् कुर्य्यादथवा शतवर्त्तितान्।
मण्डपे मण्डले विष्णुं प्राच्यैशान्याञ्च पीठके ।। ३ ।।
निवेश्य शकलीकृत्य पुत्रकं शाधकादिकम्।
अभिषेकं समभ्यर्च्च्य कुर्य्याद्‌गीतादिपूर्वकम् ।। ४ ।।
दद्याच्च योगपीठादींस्त्वनुग्राह्यास्त्वया नराः।
गुरुस्च समायान् ब्रूयाद्‌गुप्तः शिष्योथ सर्वभाक् ।। ५ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये आचार्य्याभिषेको नाम अष्टाविंशोऽध्यायः।
नारद उवाच
साधकः साधयेन्मन्त्रं देवतायतनादिके।
शुद्धभूमौ गृहे प्रार्च्च्य मण्डले हरिमीश्वरम् ।। १ ।।
चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रे मण्डलादीनि वै लिखेत्।
रसवाणाक्षिकोष्ठेषु सर्व्वतोबद्रमालिखेत् ।। २ ।।
षट्‌त्रिंशत्कोष्ठकैः पद्मं पीठं पङ्‌क्त्या बहिर्भवेत्।
द्वाभ्यान्तु वीथिका तस्माद् द्वाभ्यां द्वाराणि दिक्षु च ।। ३ ।।
वर्त्तु लं भ्रामयित्वा तु पद्मक्षेत्रं पुरोदितम्।
पद्मार्द्धे भ्रामयित्वा तु भागं द्वादशमं बहिः ।। ४ ।।
विभज्य भ्रामयेच्छेषं चतुः क्षेत्रन्तु वर्त्तुलम्।
प्रथमं कर्णिकाक्षेत्रं केशराणां द्वितीयकम् ।। ५ ।।
तृतीयं दलसन्धीनां दलाग्राणां चतुर्थकम्।
प्रसार्य कोणसूत्राणि कोणदिङ्मध्यमन्ततः ।। ६ ।।
निधाय केशराग्रे तु दलसन्धींस्तुलाञ्छयेत्।
पातयित्वाथ सूत्राणि तत्र पत्राष्टकं लिखेन ।। ७ ।।
दलस्न्ध्यन्तशलन्तु मानं मध्ये निधाय तु।
दलाग्रं भ्रामयेत्तेन तदग्रं तदनन्तरम् ।। ८ ।।
तदन्तरालं तत्‌पार्श्वे कृत्वा बाह्यक्रमेण च।
केशरे तु लिखेद्‌द्वौ द्वौ दलमध्ये ततः पुनः ।। ९ ।।
पद्मलक्षमैतत् सामान्यं द्विषट्‌कदलमुच्यते।
कर्णिकार्द्धेन मानेन प्राकसंस्थं भ्रामयेत् क्रमात् ।। १० ।।
तत्‌पार्श्वे भ्रमयोगेन कुण्डल्यः षड् भवन्ति हि।
एवं द्वादश मत्स्याः स्युर्द्विष्ट्‌कदलकञ्च तैः ।। ११ ।।
पञ्चपत्राभिसिद्ध्यर्थं द्विद्विकान्यपराणि तु।
चतुर्दिक्षु विलिप्तानि गात्रकाणि भवन्त्युत ।। १२ ।।
त्रीणि कोणेषु पादार्थं द्विद्विकान्यपराणि तु।
चतुर्दिक्षु विलिप्तानि गात्रकाणि भवन्त्युत ।। १३ ।।
ततः पङ्क्तिद्वयं दिक्षु वीथ्यर्थन्तु विलोपयेत् ।
द्वाराण्याशासु कुर्वीत चत्वारि चतसृष्वपि ।। १४ ।।
द्वाराणां पार्श्वतः शोभा अष्टौ कुर्याद्विचक्षणः।
तत्‌पार्श्व उपशोभास्तु तावत्यः  परिकीत्तिताः ।। १५ ।।
समीप उपशोभानां कोणास्तु परिकीर्त्तिताः।
चतुर्दिक्षु ततो द्वे द्वे चिन्तयेन्मध्यकोष्ठकैः ।। १६ ।।
चत्वारिबाह्यतो मृज्यादेकैकं पार्श्वयोरपि।
शोभार्थं पार्श्वयोस्त्रीणि त्रीणि लुम्पेद्दलस्य तु ।। १७ ।।
तद्वद्विपर्यये कुर्य्यादुपशोभां ततः परम्।
कोणस्यान्तर्बहिस्त्रीणि चिन्तयेद्‌द्विर्विभेदतः ।। १८ ।।
एवं षोडशकोष्ठं स्यादेवप्तन्यत्तु मण्डलम्।
द्विषट्कभागे षट्‌त्रिंशत्‌पदं पद्मन्तु वीथिका ।। १९ ।।
एका पङ्‌क्तिः पराभ्यां तु द्वारशोभादि पूर्ववत्।
द्वादशाङ्गुलिभिः मद्ममेकहस्ते तु मण्डले ।। २० ।।
द्विहस्ते हस्तमात्रं स्याद्‌वृद्ध्या द्वारेण वाचरेत्।
अपीठञ्चतुरस्त्रं स्याद्विकरञ्चक्रपङ्कजम् ।। २१ ।।
पद्मार्द्धं नवभिः प्रोक्तं नाभिस्तु तिसृभिः स्मृता।
अष्टाभिर्द्वारकान् कुर्य्यान्नेमिन्तु चतुरङ्गुलैः ।। २२ ।।
त्रिधा  विभज्य च क्षेत्रमन्तर्द्वाभ्यामथाङ्कयेत्।
वञ्चान्तस्वरसिद्ध्यर्थं  तष्वास्फाल्य लिखदरान् ।। २३ ।।
इन्दीवरदलाकारानथवा मातुलाङ्गवत्।
पद्मपत्रायतान्वापि लिखेदिच्छानुरूपतः ।। २४ ।।
भ्रामयित्वा बहिर्न्नेमावरसन्ध्यन्तरे स्थितः।
भ्रामयेदरमूलन्तु सन्धिमध्ये व्यवस्थितः ।। २५ ।।
अरमध्ये स्थितो मद्यमरणिं भ्रामयेत् समम्।
एवं सिद्ध्यन्तराः सम्यक् मातुलाङ्गनिभाः समाः ।। २६ ।।
विभज्य सप्तधा क्षेत्रं चतुर्द्दशकरं समम्।
द्विधा कृते शतं ह्यत्र षण्नवत्यधिकानि तु ।। २७ ।।
कोष्ठकानि चतुर्भिस्तैर्म्मध्ये भद्रं समालिखेत्।
परितो विसृजेद्वीथ्यै तथा दिक्षु समालिखेत् ।। २८ ।।
कमलानि पुनर्वीथ्यै परितः परिमृज्य तु।
द्वे द्वे मध्यमकोष्ठे तु ग्रीवार्थं दिक्षु लोपयेत् ।। २९ ।।
चत्वारि बाह्यतः पश्चात्त्रीणि त्रीणि तु लोपयेत्।
ग्रीवापार्श्वे बहिस्त्वेका शोभा सा परिकीर्त्तिता ।। ३० ।।
विभज्य बाह्यकोणेषु सप्तान्तस्त्रीणि मार्जयेत्।
मण्डलं नवभागं स्यान्नवव्यूहं हरि यजेत् ।। ३१
पञ्चविंशातिकव्यूहं मण्डलं विश्वरूपगम्।
द्वात्रिंशद्धस्तकं क्षेत्रं भक्तं द्वात्रिंशता समम् ।। ३२ ।।
एवं कृते चतुर्विंशत्यधिकन्तु सहस्त्रकम्।
कोष्ठकानां समुद्‌दिष्टं मध्ये षोडशकोष्ठकैः ।। ३३ ।।
भद्रकं परिलिख्याथ पार्श्वे पङ्‌क्तिं विमृज्य तु।
ततः षोडशभिः कोष्ठैर्द्दिक्षु भद्काष्टकं लिखेत्  ।। ३४ ।।
ततोपि पङ्‌क्तिं सम्मृज्य तद्वत् षोडशभद्रकम्।
लिखित्वा परितः पङ्‌क्तिं विमृज्याथ प्राकल्पयेत् ।। ३५ ।।
द्वारद्वाधशकं दिक्षु त्रीणि त्रीणि यथाक्रमम्।
षड्‌भिः परिलुप्यान्तर्मध्ये चत्वारि पार्श्वयोः ।। ३६ ।।
चत्वार्यन्तर्बहिर्द्वे तु शोभार्थं परिमृज्य तु।
उपद्वारप्रसिद्ध्यर्थं त्रीण्यन्तः पञ्च बाह्यतः ।। ३७ ।।
परिमृज्य तथा शोभां पूर्ववत् परिकल्पयेत्।
बहिः कोणेषु सप्तान्तस्त्रीणि कोष्ठानि मार्जयेत् ।। ३८ ।।
पञ्चत्रिंशतिकव्यूहे परं ब्रह्म यजेत् कजे  ।
मध्ये पूर्वादितः पद्मे वासुदेवादयः क्रमात् ।। ३९ ।।
वराहं पूजयित्वा च पूर्वपद्मे ततः क्रमात्।
व्यूहान् सम्पूजयेत्तावत् यावत् षड्‌विंशमो भवेत् ।। ४० ।।
यथोक्तं व्यूहमखिलमेकस्मिन् पङ्कजे क्रमात्।
यष्टव्यमिति यत्नेन  प्रचेता मन्यतेऽध्वरम्  ।। ४१ ।।
सप्तन्तु मूर्त्तिभेदेन विभक्तं मन्यतेऽच्युतम्।
चत्वारिशत् करं क्षेत्रं ह्युत्तरं  विभजेत् क्रमात् ।। ४२ ।।
एकैकं सप्तधा भूयस्तथैवैकं द्विधा पुनः।
चतुः षष्ट्युत्तंर सप्तशतान्येकं सहस्त्रकम् ।। ४३ ।।
कोष्ठकानां भद्रकञ्च मध्ये षोडशकोष्ठकैः।
पार्श्वे वीथीं ततश्चाष्टभद्राण्यथ च वीथिका ।। ४४ ।।
षोडशाव्जान्यथो वीथी चतुर्विंशतिपङ्कजम्।
वीथीपद्मानि द्वात्रिंशत् पङ्‌क्तिवीथिकजान्यथ ।। ४५ ।।
चत्वारिशत्ततो वीथी शेषपङ्‌क्तित्रयेण च।
द्वारशोभोपशोबाः स्युर्द्दिक्षु मध्ये विलोप्य च ।। ४६ ।।
द्विच्तुः षड्‌द्वारसिद्ध्यै चतुर्द्दिक्षु विलोपयेत्।
पञ्च त्रीण्येककं बाह्ये शोबोपद्वारसिद्धये ।। ४७ ।।
द्वाराणां पार्श्वयोरन्तः पड् वा चत्वारि मध्यतः।
द्वे द्वे लुम्पेदेवमेव षड् भवन्त्युपशोभिकाः ।। ४८ ।।
एकस्यां दिशि सङ्ख्याः स्युः चतस्त्रः परिसङ्ख्यया ।। ४९ ।।
एकैकस्यां दिशि त्रीणि द्वारण्यपि भवन्त्युत।
पञ्च पञ्च तु कोणेषु पङ्क्तौ पङ्क्तौ क्रमात् सृजेत् ।। ५० ।।
कोष्ठकानि भवेदेवं मर्त्येष्ट्यं मण्डलं शुभम् ।। ५१ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये मण्डलादिलक्षणं नाम ऊनत्रिंशोऽध्यायः।।
नारद उवाच
मध्ये पद्मे यदेद्‌ब्रह्म साङ्गं पूर्वेब्जनाभकम्।
आग्नेयेब्जे च प्रकृतिं याम्येब्जे पुरुषं यजेत् ।। १ ।।
पुरुषाद्दशिणे वह्निं नैर्ऋते वारुणेनिलम्।
आदित्यमैन्दवे पद्मे ऋग्‌यजुश्चैशपद्मके ।। २ ।।
इन्द्रादींश्च द्वितीयायां पद्मे षोडशके तथा।
सामाथर्वाणमाकाशं वायु तेजस्तता जलम् ।। ३ ।।
पृथिवीञ्च मनश्चैव श्रोत्रं त्वक् चक्षुरर्च्चयेत्।
रसनाञ्च तथा घ्राणं भूर्भुवश्चैव षोडशम् ।। ४ ।।
महर्जनस्तपः सत्यं तथाग्निष्टोममेव च।
अत्यग्निष्टोमकं चौक्‌थं षोडशीं वाजपेयकम् ।। ५ ।।
अतिरात्रञ्च सम्पूज्य तथाप्तोर्याममर्च्चयेत्।
मनो बुद्धिमहङ्कारं शब्दं स्पर्शञ्च रूपकम् ।। ६ ।।
रसं गन्धञ्च पद्मे षु चतुर्विंशतिषु क्रमात्।
जीवं मनोधिपञ्चाहं प्रकृतिं शब्दमात्रकम् ।। ७ ।।
वासुदेवादिमूर्त्तिंश्च तथा चैव दशात्मकम्।
मनः श्रोत्रं त्वचं प्रार्च्च्य चक्षुश्च रसनं तथा ।। ८ ।।
घ्राणं वाक्‌पाणिपादञ्च द्वात्रिंशद्वारिजेष्विमान्।
चतुर्थावरणे पूज्याः साङ्गाः सपरिवारकाः ।। ९ ।।
पायूपस्थौ च सम्पूज्य मासानां द्वादशाधिपान्।
पुरुषोत्तमादिषड्‌विशानं बाह्यावरणकेयजेत् ।। १० ।।
चक्राब्जे तेषु सम्पूज्या मासानां पतयः क्रमात्।
अष्टौ प्रकृतयः षड् वा पञ्चाथ चतुरोऽपरे ।। ११ ।।
रजः पातं ततः कुर्य्याल्लिखिते मण्डले श्रृणु।
कर्णिका पीतवर्णा स्याद्रेशाः सर्वाः सिताः समाः ।। १२ ।।
द्विहस्तेऽङ्गुष्ठमात्राः स्युर्हस्ते चार्द्धसमाः सिताः।
पद्मं शुक्लेनसन्धींस्तु कृष्णेन श्यामतोथवा ।। १३ ।।
केशरा रक्तपीताः स्युः कोणान् रक्तेन पूरयेत्।
भूषयेद्‌योगपीठन्तु यथेष्टं सार्ववर्णिकैः ।। १४ ।।
लतावितानपत्राद्यैर्वींथिकामुपशोभयेत।
पीठद्वारे तु शुक्लेन शोभारक्तेन पीततः ।। १५ ।।
उपसोभाञ्च नीलेन कोणशंशाँस्च वै सितान्।
भद्रके पूरणं प्रोक्तमेवमन्येषु पूरणम् ।। १७ ।।
त्रिकोणं सिंतरक्तेन कृष्णेन च विभूषयेत्।
द्विकोणं रक्तपीताभ्यां नाभिं कृष्णेन चक्के ।। १७ ।।
अरकान् पीतरक्ताभिः श्यामान् नेमिन्तुरक्ततः।
सितश्यामारुणाः सृष्णाः पीता रेखास्तु बाह्यतः ।। १८ ।।
शालिपिष्टादि शुक्लं स्याद्रक्तं कौसुम्भकादिकम्।
हरिद्रया च हारिद्रं कृष्णं स्याद्दग्धधान्यतः ।। १९ ।।
शमीपत्रादिकैः श्यामं वीजानां लक्षजाप्यतः।
चतुर्लक्षैम्तु मन्त्राणां विद्यानां लक्षसाधनम् ।। २० ।।
अयुतं बुद्धविद्यानां स्तोत्राणाञ्च सहस्त्कम्।
पूर्ब्वमेवाथ लक्षेण मन्त्रसुद्धिस्तथात्मनः ।। २१ ।।
तथापरेण लक्षेण मन्त्रः क्षेत्रीकृतो भवेत्।
कूर्वमेवासमो होमो वीजानां सम्प्रकीर्तितः ।। २२ ।।
पूर्वसेवा दशांशेन मन्त्रादीनां प्रकीर्त्तिता।
पुरश्चर्य्ये तु भन्त्रे तु मासिकं व्रतमाचरेत् ।। २३ ।।
भुवि न्यसेद्वामपादं न गृह्णीयात् प्रतिग्रहम्।
एवं द्वित्रिगुणेनैव मध्यमोत्तमसिद्धयः ।। २४ ।।
मन्त्रध्यानं प्रवक्ष्यामि येन स्यान्मन्त्रजं फलम्।
स्थूलं शब्दमयं रूपं विग्रहं बाह्यमिष्यते ।। २५ ।।
सूक्ष्मं ज्योतिर्म्मयं रूपं हार्द्दं चिन्तामयं भवेत्।
चिन्तया रहितं यत्तु तत् परं परिकीर्त्तितम् ।। २७ ।।
वराहसिंहशक्तीनां स्थूलरूपं प्रधानतः।
चिन्तया रहितं रूपं वासुदेवस्य कीर्त्तितम् ।। २७ ।।
इतरेषां स्मृतं रूपं हार्द्दं चिन्तामयं सदा।
स्थूलं वैराजमाख्यातं सूक्ष्मं वै लिङ्गितं भवेत् ।। २८ ।।
चिन्तया रहितं रूपमैश्वरं परिकीर्त्तितम्।
हृत्पुण्डरीकनिलयञ्चैतन्यं ज्योतिरव्ययम् ।। २९ ।।
वीजं वीजात्कमं ध्यायेत् कदम्बकुसुमाकृतिम्।
कुम्भान्तरगतो दीपो निरुद्धप्रसवो यथा ।। ३० ।।
संहतः केवलस्तिष्ठेदेवं मन्त्रेश्वरो हृदि।
अनेकशुषिरे कुम्भे तावन्मात्रा गभस्तयः ।। ३१ ।।
प्रसरन्ति वहिस्तद्वन्नाडीभिर्वीजरश्मयः।
अथावभासतो दैवीमात्मीकृत्य तनुं स्थिताः ।। ३२ ।।
हृदयात् प्रस्थिता नाड्यो दर्शनेन्द्रियगोचराः।
अग्नीषोमात्मके तासां नाड्यौ नासाग्रसंस्थिते ।। ३३ ।।
सम्यग्गुह्येन योगेन जित्वा देहसमीरणम्।
जपध्यानरतो मन्त्री मन्त्रलक्षणमस्नुते ।। ३४ ।।
संशुद्ध भूततन्मात्रः सकामो योगमभ्यसन्।
अणिमादिमवाप्नोति विरक्तः प्रबिलङ्‌ध्य च ।। ३५ ।।
देवात्मके भूतमात्रान्मुच्यते चेन्द्रियग्रहात् ।। ३६ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये मण्डलादिवर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः।