ରମଣ ମହର୍ଷି ହୃଦଯମ୍

श्रीरमणहृदयम्दयम्
श्रीरमणहृदयम्दयम्
विषयानुक्रमणिकाका(श्लोकसंख्या)
१ग्रन्थावतरणम्ावतरणम्।
(१-३)
२मङ्गलम्लम्।
(४-५)
३विवेकप्रकरणम्करणम्।
(६-२७)
४साधनप्रकरणम्करणम्।
(२८-३४)
५अनुभवप्रकरणम्करणम्।
(३५-४५)
६सत्सङ्गप्रकरणम्करणम्।
(४६-५१)
७अद्वैतप्रकरणम्करणम्।
(५२-५७)
८साधकाचारप्रकरणम्करणम्।
(५८-६३)
९उपासनाप्रकरणम्करणम्।
(६४-७३)
१०जीवन्मुक्तप्रकरणम्करणम्।
(७४-७९)
११परोक्षज्ञानप्रकरणम्करणम्।
(८०-८५)
१२सिद्धान्तसारप्रकरणम्करणम्।
(८६)
॥ॐनमोभगवतेश्रीरमणायीरमणाय॥
॥श्रीरमणहृदयम्दयम्॥
॥ग्रन्थावतरणम्ावतरणम्॥
हृद्गेहेऽहमहन्तयाखिलवपुष्यन्तःस्फुरन्ुरन्सर्वदादा
नैजानांनिजतत्त्वरूपममृतंपममृतंसन्दर्शयिष्यन्न्स्वयम्यम्।
प्रेम्णास्वीकृतवानजोीकृतवानजोनरवपुर्योऽसौऽसौगुरूणांणांगुरुःः
वन्देश्रीरमणाभिधंधंमुनिवरंवरंतंस्वात्मनाथंनाथंपरम्॥१॥
प्रेम्णायंरमणोमुनिर्व्यरचयद्रचयद्ग्रन्थंनिजानांजानांमुदे
द्राविड्यानिजतत्त्वरूपममृतंपममृतंसन्दर्शयन्तंस्फुटम्ुटम्।
तच्छक्त्यातमनूद्य
कोऽपि
विनतश्चक्रेेतदीयःकृतिं
ं
श्रीरमणहृदयम्दयम्
गैर्वाण्यायासरलामिमां
मांरमणहृन्नाम्नींमनश्शान्तयेये॥२॥
याऽगम्या
ावचसोधियोऽपिपदवीनिर्वासनासनाचिन्मयीयी
गत्वायांननिवर्ततेतेमुनिवरस्तस्यांांदिशन्शन्निर्वृतिम्म्।
सद्यश्चापिददन्मुदंुदंविजयतेजयतेसंविन्मयोयोभास्करःरः
संसेव्यःःसततंमुमुक्षुभिरयंरयंग्रन्थोमुनीशोदितःतः॥३॥
॥मङ्गलम्लम्॥
अस्तीत्यस्मिन्न्कथंधीर्भवति
यदिनसत्? तद्विभिन्नानुसच्चित्त्?
सत्यंनिश्चिन्तनंनंतद्भवतिहृदियतस्तस्यहृन्नामकस्य।
ध्याताताकोवास्तिभिन्नो? भवति
चतदिदंदंध्यानगम्यंकथंतु?
तस्यध्यानंानंहृदन्तःप्रशमितमनसातमनसातन्मयत्वेनेननिष्ठा॥४॥
मृत्योर्बिभ्यतियेभृशंसुमनसः, सर्वान्तरंरंतेशिवंवं
यान्तीशंीशंशरणंपरंविरहितंतंमृत्युद्भवाभ्यांांस्वयम्यम्।
साकंतन्ममताभिरेतिनिधनंधनंतेषामहन्ता
ाततः
स्यात्ात्तेषांमरणस्य
धीःकिमुमुपदेनित्येगतानांस्थितिम्म्॥५॥
॥विवेकप्रकरणम्करणम्॥
पश्यामोयामोभुवनंयतो, भवति
सत्तन्मूलमेकंूलमेकंपरं
यच्छक्तेःेःपरिणामभूतमखिलंलं; नैतद्विवादास्पदम्दम्।
आख्यारूपमयंपमयंचचित्रमिदमप्याधारवस्त्रंद्युतिः
द्रष्टाचेति
चतुष्टयंयंसपरमोयःस्वात्मभूतोभूतोहृदि॥६॥
विश्वंजीवपरौवदेत्प्रथमतःथमतःसर्वंजगत्यांांमतं
एकंसत्त्रिविधंधंप्रतीयतीयतइति, त्रीण्येवयेवतानीत्यपि
।
वादौयावदहंमतिर्वपुषि; तांहित्वातुसम्मोहिनीं
स्वस्मिन्नेवेवपदेस्थितिर्भवतियासर्वोत्तमामासैवहि॥७॥
वादैःकिंंभविताताजगद्भवतिसन्मिथ्याभ्रमश्चिज्जडंडं
आनन्दंननुदुःखमेवःखमेवतदिति
? त्यक्त्वासमस्तंजगत्।
स्वात्मानंानंसमवेत्य
सत्यममलंममलंद्वैतैक्यवादातिगेगे
याहन्तारहितातास्थितिर्निजपदेजपदेसर्वादृतातासैवहि॥८॥
रूपीपीस्वोयदिरूपमस्तुुजगतोरूपंपंपरस्याप्युतुत
वीक्षाकेनकथंचरूपरहितःतःस्वात्मायदिस्याद्वद
? ।
श्रीरमणहृदयम्दयम्
दृश्यंयंकिंंनुदृशोऽन्यथाथावदभवेद्? दृक्क्सास्वएवंस्वयंयं
निस्सीमाीमानिरुपाधिकाकाचितिमयीमयीसानिष्प्रपञ्चाद्वयाया॥९॥
देहोयन्निखिलस्यचापि
भुवनेस्यात्ात्पञ्चकोशात्मकःकः
कोशानामपि
पञ्चकंकंततइदंदेहाभिधानं
धानंभवेत्।
सत्येवंेवंवददेहतःकिमुमुजगद्भिन्नंभवेत्तत्त्वतःतः?
किंंकेनापि
चवीक्षितंतंजगदिदंदंदेहंविनानाप्रोच्यताम्ताम्॥१०॥
शब्दादीन्ादीन्विषयान्षयान्विहायहायजगतोरूपंपंभवेन्नोोपृथक्
एवंधीन्द्रियपञ्चकस्यविषयोषयोनिश्शेषमेतज्जगत्गत्।
एतैःपञ्चभिरिन्द्रियैर्जगदिदंदंह्येकंेकंमनोबुध्यतेते
सत्येवंेवंमनसोजगत्कथयकिंंभिन्नंभवेत्तत्त्वतःतः? ॥११॥
विश्वंबुद्धिरितिद्वयंयंसमुदियाल्लीयेतीयेतचाप्येकवत्ेकवत्
एवंसत्ययिभास्यतेतेजडमिदं
दंविश्वंधियैवाखिलम्लम्।
यस्मिंस्तद्द्वितयस्यजन्मविलयौलयौभास्वत्यनस्तोदयेोदये
सज्जानीहितदेवपूर्णममलंममलंचिद्रूपकंूपकंकेवलम्॥१२॥
रूपेपेकुत्रचिदाख्ययापिचकयाऽप्याराधनं
ाराधनंभक्तितोतो
रूपाख्यारहितस्ययद्यपिभवेत्तस्येक्षणायणायक्रमःमः।
तत्त्वेतस्यनिजंजंचवीक्ष्यविलयंलयंगत्वापितस्मिन्न्परे
तेनाभिन्नतया
तयास्थितिर्निजपदेजपदेवीक्षाभवेत्तत्त्वतःतः॥१३॥
संश्रित्यप्रभवन्त्यहम्मतिमिमांमांसर्वास्त्रिपुट्यस्तथाथा
द्वन्द्वान्यप्युतुतसम्भवन्ति; तदहन्नामाामाभवेत्कोन्विति।
अन्वेषाद्ेषाद्हृदयंदयंप्रविश्य
यदितत्तत्त्वंसमालोकयेत्
सर्वंतद्विगलेत्गलेत्स्वयंयं, सचभवेज्ज्ञानीानी, सनैति
भ्रमम्मम्॥१४॥
अज्ञानान्नपृथक्कदापि
जगति
ज्ञानंानंभवेत्कुत्रचित्त्
नाज्ञानंानंचकदापि
कस्यचिदपिज्ञानात्ानात्पृथक्सम्भवेत्वेत्।
अन्वेषादहमित्ययंयंभवति
कोयस्योभयंोभयंस्यादिति
मूलात्मावगतिः
ःस्वयंयंसमुदिताताज्ञानंानंभवेन्नेतरत्ेतरत्॥१५॥
ज्ञातारंातारंस्वमजानतोऽन्यविषयज्ञानंानंभवेयद्भवेत्वेत्
ज्ञानंानंतद्भविताताकथंनुकथय? ज्ञानस्यचान्यस्यच।
आधारोऽहमितीह
तीहयोभवति
, तत्तत्त्वंविजानातिचेत्
अज्ञानेनानेनसमंतदाप्रविलयंलयंतानंचगच्छेदिदम्दम्॥१६॥
श्रीरमणहृदयम्दयम्
ज्ञानाज्ञानविवर्जितंतंभवति
यज्ज्ञानंानंविजानीहितत्
ज्ञानंानंवैषयिकं
कंत्वेहिकिमपिज्ञानंानंयथार्थंनहि।
ज्ञातृज्ञेयविवर्जितोतोविलसतिह्यात्मासदैकःस्वयंयं
ज्ञानात्मैवैवभवत्यसौसौ; नसभवेच्छूत्यात्मकःकःकर्हिचित्त्॥१७॥
आत्माज्ञानमयोानमयोयएषगदितस्सत्यस्सएवाद्वयोयो
ज्ञानंानंनामबहुप्रकारमिदंदंत्वज्ञानमेवाखिलम्लम्।
स्वस्माज्ज्ञानमयात्ानमयात्सतस्त्वसदिदंदंनोभिद्यतेतेकर्हिचित्त्
नानासन्त्यपिभूषणानि
कथयस्वर्णात्त्सतोऽन्यानि
किम्म्? ॥१८॥
भाति
त्वंसइति
द्वयंयं, समुदिताहधीःताहधीःशरीरेयदा
तत्त्वंकिंंन्वहमोहमोममेदिति
धियायास्वान्वेषणेनेषणेनस्वयम्यम्।
नीतेऽस्मिन्निधनंधनं, समंतदितरप्रज्ञेततोनश्यतोःयतोः
यद्भात्येकतयाेकतयातदा, गणयतत्तत्त्वंभवेदात्मनः
नः॥१९॥
संश्रित्यैवैवहिवर्तमानमुभयंमानमुभयंभूतंभविष्यत्त्स्थितंतं
स्वेकालेऽपि
चवर्तमानमुभयंमानमुभयं; तद्वर्तमानंमानंत्रयम्यम्।
सत्येवंेवंप्रविहायहायबोधमधुनासद्वस्तुनोऽन्वेषणात्ेषणात्
भूतागामविचारणंचारणंगणनवत्स्यादेकसङ्ख्यांांविनाना॥२०॥
कालोदेशइमौपृथक्किमहमोमहमो?ऽधीनास्तयोः
योःस्मोवयं
देहाःस्यामामयदिस्वयंयं; किमुमुवयंदेहाभवामोवद।
सर्वत्रापिचसर्वदापिचविभात्यात्मासमानोयतः
तस्मात्सन्तमवेहिकेवलममुंतौद्वौनिगीर्यस्थितम्तम्॥२१॥
स्वोदेहोभवति
द्वयोरविदुषोषोविज्ञाततत्त्वस्यच
स्वंदेहावधिकं
कंपृथक्परविभोरज्ञोजनोमन्यतेते।
ज्ञस्यस्वोवपुषोऽन्तरहितोऽभिन्नः
ःपरस्माद्विभोःभोः
भात्येवंेवंमहतीभिदास्तिहितयोःस्वज्ञस्यचाज्ञस्यच॥२२॥
सत्यंह्येवेवजगद्वयोरविदुषोषोविज्ञाततत्त्वस्यच
सत्यंयावदिदंदंजगत्तुमनुतेसज्ज्ञानहीनोानहीनोजनः।
ज्ञस्याकारविहीनमस्यनिखिलस्याधारभूतंाधारभूतंहिसत्
भात्येवंेवंमहतीभिदास्तिहितयोस्सज्ज्ञस्यचाज्ञस्यच॥२३॥
मध्येदैवधियोर्जयंयंप्रतिभवेत्तेषांविवादेवादेरतिःः
श्रीरमणहृदयम्दयम्
धीदैवद्वितयस्य
मूलमहमित्येकं
ेकंनजानन्ति
ये।
अन्वेषादवगत्यतत्त्वमहमस्ताभ्यांांविमुक्तोमुनिःः
संसक्तोोभवितातातयोःकिमुमुपुनःस्वज्ञानहीनोानहीनोयया॥२४॥
द्रष्टारंारंस्वमुपेक्ष्यपश्यतिनरोरूपंपंपरेशस्य
चेत्
सारूपस्यमनोमयस्य
हिभवेद्वीक्षानसत्याविभोःभोः।
तत्त्वंस्वंकिमुमुनप्रपश्यतिपरंत्वस्येक्षकोकोवामुनिःः?
नष्टाहङ्कृतिरेषरेषकिञ्चिदपिनोभिन्नःपरस्माद्विभोःभोः॥२५॥
वीक्षास्वस्यपरस्यचेति
गदितंतंग्रन्थेषुेषुवीक्षाद्वयंयं
तत्तत्त्वंकिमितिब्रवीमि; घटतेवीक्षाकथंन्वात्मनःनः? ।
एकत्वान्नसवीक्ष्यतेतेयदि, परंवीक्षेतेतकोवाकथं?
ईशस्यौदनभावमेवौदनभावमेवगणयस्वेक्षांांपरेक्षामपि॥२६॥
चैतन्यद्युतिमेषमेषचिन्मयतनुर्मत्यैैप्रयच्छन्न्स्वयंयं
आत्मत्वेनेनसदैवभाति
हिमतेरन्तस्तुरीयश्शिवःवः।
तत्तस्मिन्न्विनियोजनंयोजनंहृदिमतेरन्तर्मुखीकृत्यतां
हित्वातंप्रभवेत्भवेत्कथंवदपरंमत्यैवैवमन्तुंुंनरः॥२७॥
॥साधनप्रकरणम्करणम्॥
चैतन्येन
ेनविवर्जितंतंवपुरिदंदंनाहङ्करोति
स्वयंयं
ब्रूतेूतेनैवकदापि
कोऽपि
भुवनेनासंसुषुप्ताविति
।
सर्वंचाप्युदियादिदंदंसमुदितेतेत्वस्मिन्नहन्नामकेामके
तद्बुद्ध्याशितयातयाकुतोऽयमुदियादित्येवमन्वेषय
ेषय॥२८॥
ब्रूयान्नाहमितिस्वयंयंजडवपुः, सत्याचितिर्नोदियात्यात्
तन्मध्येतुवपुःप्रमाणमहमित्याविर्भवेत्वेत्किञ्चन
।
एतद्ध्येवेवभवेन्मनो
नोजडचितोर्ग्रन्थिर्भवोऽहङ्कृतिः
बन्धःसूक्ष्मशरीरमेतदुदितंतंजीवस्य
तत्त्वंस्वयम्यम्॥२९॥
धृत्वारूपमुदेतिचस्थितिमुतमुतप्राप्नोतिरूपग्रहात्हात्
धृत्वारूपमुतोपभुज्यविषयानुच्चैस्तमांमांवर्धदेदे।
*संसारेबतवर्धतेतेचनितरांतरांरूपाशनोपाशनोनित्यशःशः।- इति
पाठान्तरः
रः
हित्वारूपनुपाददीतपनुपाददीतनवमप्यन्विष्यतेतेचेत्तदा
धावेद्रूपविहीनहीनएषसहसाहन्तापिशाचो
शाचोध्रुवम्ुवम्॥३०॥
श्रीरमणहृदयम्दयम्
एतस्मिन्नहमाख्यकेकेसमुदितेतेसर्वंजगच्चोदियात्यात्
नोचेदस्त्यहमित्ययंयंनचभवत्येतज्जगत्गत्किञ्चन
।
तत्सर्वंह्यहमाख्यकःकःस्वयमतःयमतःकोऽसौकुतस्सम्भवेत्वेत्
इत्येवंेवंनिजमार्गणंणंभवति
यत्तत्सर्वहानंहानंभवे॥३१॥
तत्रस्यामामहितद्वयंयंभवति
नोयत्रोदयोऽहङ्कृतेःतेः
चेतस्तु
ुप्रविशेदहञ्जनिभुवंभुवंनोचेदहन्ता
ाकथम्।
नीयेतापुनरुद्भवां
वांमृतिमियं
यंनीतातथान्तं
ंनचेत्
साध्यानस्सहजाहजास्थितिःकथमसौयस्यांांवयंतत्स्वयम्यम्? ॥३२॥
यत्किञ्चित्त्सलिलाशयेलाशयेनिपतितंतंचिन्वन्निमज्जेद्यथाथा
तद्वद्वागनिलौलौनियम्यजगतश्चिन्तांांविहायाखिलाम्लाम्।
अन्वेषादुदियात्यात्कुतोऽहमिति
धीरित्येवमेकाग्रयाया
बुद्ध्यान्तर्हृदयेदयेनिमज्ज्यविमलंमलंविद्यात्ात्स्वतत्त्वंपरम्॥३३॥
रुध्वावाङ्मनसीनसीउभे, चितिरहंरूपापाक्वभातीत्यलं
लं
बुद्ध्यान्विष्यनिमज्जनंनंहृदिनिजज्ञानाप्तयेयेसाधनम्।
देहोनायमहंस्वयंयंतदहमित्येवं
ेवंनिदिध्यासनंासनं
अन्वेषाङ्गमवेहि; किंंनुभवितातासोऽयंविचारोचारोनिजःजः? ॥३४॥
॥अनुभवप्रकरणम्करणम्॥
कोऽहंस्यामितिमार्गणोद्यमवशादन्तर्मुखेखेमानसे
हृल्लीनेीनेसति, लज्जयायानतमुखेचास्मिन्नहन्नामकेामके।
चैतन्यं
ंविमलंमलंतदाहमहमित्याभाति
किञ्चित्त्स्वयंयं
मिथ्याहंाहंनहितत्, सदेवपरमंपूर्णंस्वतत्त्वंशिवम्वम्॥३५॥
कर्तव्यंकिमिहास्त्यमुष्यकृतिनोऽहन्तांांग्रसित्वोदितेते
भावेस्वेमुदितस्यतन्मयतयायतयाशान्तेतुरीयेशिवेवे।
स्वान्यत्त्किञ्चन
वेत्तिनोनिजपदेजपदेनिष्ठांांगतोऽसौयतो
मन्तुंुंतांपदवींनरोवदकथंनिर्मानसींशक्नुयात्ुयात्? ॥३६॥
निष्ठांांतत्त्वमसीतिवेदशिरसा
रसादिष्टामलब्ध्वानिजांजां
कोऽहंस्यामितिमार्गणेनणेनहृदयंदयंबुद्ध्याप्रविश्य
स्वयम्यम्।
धीर्दौर्बल्यवशात्वशात्करोति
मनुजोध्यानंानंतदेवास्म्यहं
हं
नोदेहोऽहमिति
; स्वयंयंतदनिशंशंभात्यात्मरूपेणपेणहि॥३७॥
श्रीरमणहृदयम्दयम्
हासार्हंभवति
द्वयंयंच, गदितंतंजानेनमामित्यहंहं
जानेमामिति
चोदितंतं; विषयतांषयतांस्वस्यैवैवनेतुंस्वयम्यम्।
आत्मानंानं, किमुमुकत्यचिद्वदभवेदात्मद्वयंयंकुत्रचित्त्?
आत्मैकोैकोभवतीति
विद्ध्यनुभवाल्लोकेोकेसमस्तस्यच॥३८॥
आत्मत्वेनेनसमस्तजन्तुषुुषुसदासत्यंहृदन्तःस्फुरत्ुरत्
अन्वेषादवगत्यतन्मयतयायतयानिष्ठामलब्ध्वानिजाम्जाम्।
सत्किञ्चिद्भवतीतिनेति
तदिदंदंरूपीतिनेत्येककंेककं
द्वेधाेधानोभयथेति
वाविवदतेवदतेमायाभिभूतो
भूतोजनः॥३९॥
सिद्धंस्वंसमवेत्य
तन्मयतयायतयानिष्ठाभवेद्याानिजाजा
सिद्धिस्सैवैवहि; सिद्धयस्तदितराःतराःस्वप्नोपलब्धाइव।
स्वप्नार्थःःकिमुमुसन्प्रबोधसमयेबोधसमये? मुक्तोऽनृतादन्ततोतो
निष्ठामेत्यसति
स्वयंयंमुनिवरःवरःकिंंतासुमोहंव्रजेत्जेत्॥४०॥
देहोऽस्मीत्युदियान्नरस्यधिषणाषणायावत्तुनाहंवपुः
तद्ध्यस्मीत्यनुचिन्तनंनंहितकरंतकरंतादात्म्यनिष्ठाप्तयेये।
कुर्याद्द्ध्यानमिदंदंकिमर्थमनिशंशं? ध्यायेन्नरोऽस्मीतिकिंं
लोकेकोऽपि
नरो? वयंहिसततंसत्यंतदेवस्वयम्यम्॥४१॥
यावत्साधकता
ाधकतानरस्यभवति
द्वैतंैतंयथार्थंभवेत्
साध्येत्वद्वयतेतिचापि
गदितंतंनोसत्यमुक्तंंभवेत्।
अन्विष्यन्नपिसादरंचदशमंनष्टत्वबुद्ध्यास्वयंयं
स्वंलब्ध्वापिचकोबभूवदशमादन्यः
ःकथायामसौ॥४२॥
कर्तात्मास्वयमेवयमेवचेत्कृतिफलं
फलंभुञ्जीतीतसोऽयंस्वयंयं
कर्ताहंहंकइति
स्वमार्गणवशाज्जानातिचेत्स्वंविभुम्भुम्।
कर्तृत्वंविगलेद्यतोतो, विगलितंतंतेनैवसाकंभवेत्
कर्मापित्रिविधंधंस्वयंयं; स्थितिमिमांमांनित्यांांविमुक्तिंंविदुः॥४३॥
बद्धोऽस्मीतिमतिर्भवेद्यदितदामुक्तेर्मतिश्चोदियात्यात्
बद्धोऽहंोऽहंकइति
स्वमार्गणवशात्णवशात्स्वेनित्यमुक्तेेस्वयम्यम्।
शिष्टेसत्यजरेऽमरेजरेऽमरेवदभवेद्बन्धस्यचिन्ताकथं?
सानोचेदिदुयात्यात्, तदास्य
कृतिनो
नोमोक्षस्यचिन्ताकथम्॥४४॥
मुक्तीरूपवतीतिरूपरहितातासेति
द्विधाधासेत्यपि
वादायेमतिभेदतोऽत्रविषयेषयेतत्त्वंब्रवीमिस्फुटम्ुटम्।
श्रीरमणहृदयम्दयम्
योऽहन्नामकामकएवमत्र
विमृशेद्वादेषुादेषुतत्त्वंमुधा
तस्यात्यन्तिकनाशकनाशएवभवितातातत्त्वंविमुक्तेःेःस्वयम्यम्॥४५॥
॥उत्तरभागःरभागः॥
॥मङ्गलश्लोकःोकः॥
यस्मिन्नेवेवभवेत्स्थितंतंजगदिदंदंयस्यैवैवसर्वंजगत्
यस्मात्सर्वमिदंदंभवेत्समुदितंतंयस्मैैसमस्तंभवेत्।
येनेदंनिखिलंलंजगत्समुदियात्यात्सर्वंयदेवस्वयंयं
सत्यंगुप्तधनंधनंतदेवहृदयेदयेतत्सत्त्परंधीमहि
॥४६॥
॥सत्सङ्गप्रकरणम्करणम्॥
सत्सङ्गस्यनिषेवणेनषेवणेनमनुजोनिस्सङ्गतांतांप्राप्नुयात्ुयात्
निस्सङ्गत्ववशादसावुतवशादसावुतमनोमोहेनमुक्तोभवेत्।
निर्मोहत्वमुपैतिचेदथपरेगत्वालयंनिश्चलेले
जीवन्मुक्तिपदंपदंव्रजेदनुपमंजेदनुपमंसेवस्व
तत्सङ्गतिम्म्॥४७॥
साध्यंयत्परमंपदंसुखमयंमर्त्यैर्विचारान्निजात्जात्
सत्सङ्गाभ्यसनोदिताच्छितधियायाहृन्मज्जनापादनात्नापादनात्।
शास्त्रार्थाधिगमेनगमेननोभवति
तन्नोबोधकोक्तिश्रुतेःुतेः
नोपुण्यैरपिकर्मभिर्बहुविधैरन्यैश्चनोसाधनैः॥४८॥
सद्भिस्सङ्गतिमादरेणमादरेणमनुजःसेवेतयोभाग्यवान्यवान्
एतैःकिंंनियमैरमुष्यनिखिलैर्निःश्रेयसप्राप्तयेये।
शीतोदक्षिणमारुतोतोवहति
चेत्सन्तापशान्तिदिशन्शन्
हस्तेनेनव्यजनंजनंविधृत्यभविताताकिंंब्रूहिकार्यंपुनः॥४९॥
तापंकेवलमेकमेवशमयेन्नॄणांॄणांहिमांशुस्तथाथा
दैन्यंकल्पकपादपोकपादपोदिविभवःभवःपापंतथाजाह्नवीवी।
साधूनामवलोकनात्त्रयमिदंदंतापादिकंकंयास्यति
नोतेषामुपमास्ति
कापि
सदृशीशीलोकत्रयेयेकुत्रचित्त्॥५०॥
तीर्थान्यम्बुमयानिनैवमहतांतुल्यानितेषांकदा-
प्येवंेवंदैवतमूर्तयोऽप्युपलमृन्मात्राश्चसम्पूजिताःताः।
तैर्मर्त्योऽमितकालतोतकालतोविमलतांमलतांप्राप्नोतिभक्त्यायुतः
साधूनामवलोकनेनमनुजःसद्योभवेन्निर्मलःलः॥५१॥
श्रीरमणहृदयम्दयम्
॥अद्वैतप्रकरणम्करणम्॥
कोदेवःसयाद्योोमनोवेत्तिसोऽयं
जानाम्येतज्जीवनामाहमेवीवनामाहमेव।
तस्मात्ात्सत्वं; वक्तिसाक्षाच्छ्रुतिश्चा-
ष्येकोेकोदेवःसर्वभूतेष्वपीति॥५२॥
किंंज्योतिस्तवभानुमानहनि
मेरात्रौप्रदीपादिकंकं
किंंज्योतिस्तदवेक्षणायणायनयनंतस्येक्षणेणेकिंंमनः।
तस्येक्षावदकेनतत्स्वयमहंयमहंपश्यामितज्ज्योतिषांषां
ज्योतिस्त्वंभवसि
स्वयंयंविभुभुपरंसत्यंतदेवास्म्यहम्
हम्॥५३॥
हृदयकुहरमध्येकेवलंब्रह्ममात्रं
ह्यहमहमितिसाक्षादात्मरूपेणपेणभाति
।
हृदिविश
मनसास्वंचिन्वतातामज्जतातावा
पवनचलनरोधादात्मनिष्ठो
ोभवत्वम्म्॥५४॥
अमलाप्यचलाहमित्यजस्रं
विलसन्तीहृदयाम्बुजेुजेचिदेवदेव।
वितरेत्तरेत्पदवींस्वयंयंविमुक्तेःेः
यदिजह्यान्मनुजोनुजोवपुष्यहन्ताम्ाम्॥५५॥
देहंमृण्मयवज्जडात्मकमहम्बुद्धिर्नतस्यास्ततोतो
नाहंतत्तदभावसुप्तिसमयेसमयेसिद्धात्मसद्भावतःावतः।
कोऽहम्भावयुतः
ावयुतःकुतोवरधिया
यादृष्ट्वात्मनिष्ठात्मनांनां
सोऽहंस्फूर्तितयारुणाचलशिवःवःपूर्णोविभातिस्वयम्यम्॥५६॥
लेभेजनिंंयःपरमेस्वमूलेमूले
विचार्यकस्मादहमित्युदारःुदारः।
सएवजातःसचनित्यजातोजातो
नवोनवोऽयंसततंमुनीन्द्रः॥५७॥
॥साधकाचारप्रकरणम्करणम्॥
हिस्वाहधियमत्रदोषनिलयेलयेदेहेजडेऽनात्मनि
नित्यानन्दमयंमयंस्वतत्त्वममलंममलंजानीहि
सच्चिन्मयम्यम्।
योमर्त्योवपुषस्तु
ुपोषणरतोज्ञातुंातुंस्वमिच्छत्यसौसौ
श्रीरमणहृदयम्दयम्
ग्राहंाहंदारुधियायाप्रगृह्यसरितंतंपुंसस्तितीर्षोस्समःमः॥५८॥
योदेहात्ममतिक्षयोयोभवति
तद्दानंानंचयज्ञस्तपोपो
धर्मःसत्यवचःवचःपरेशकरुणाणायोगोऽपि
भक्तिःपरा।
न्यासोासोमौनमपि
स्थितिश्चसहजाकामार्थमोक्षााअपि
शान्तिर्द्यौमृतिवर्जितंतंचमरणंज्ञानंानंचसत्यंस्वयम्यम्॥५९॥
कस्यैतानिकृतिर्विभक्तिरपिचाज्ञानंानंवियोगोऽपिच
सन्तीत्यात्मविचारचारएवभविताताकर्मादियोगक्रमाःमाः।
यस्यांांनास्तिविचारकोऽहमिधोधोनस्यादिदंदंचाष्टकंकं
सासत्यास्थितिरित्यवेहिविमलामलास्वात्मानुभूतिःशिवावा॥६०॥
स्वंशक्त्यापरमस्य
चालितमविज्ञायोद्यतोतोयोऽखिलाः
लाः
सिद्धीःीःसाधयितुं
तुंसएवमनुजोयद्वत्त्सपङ्गुर्नरःरः।
योऽवादीद्भविता
ताश्रमोमोममकियानेतान्यानेतान्विजेतुंजेतुंरिपून्पून्
मामुत्थाप्यनिवेशयेर्यदिरणेतेषांपुरस्तादिति
॥६१॥
याशान्तिर्मनसःनसःस्वयंयंभवति
सामुक्तिर्बुधैःधैःकीर्तिताता
यापारैर्मनसोऽधिकैर्भवति
यल्लाभस्तुुतास्सिद्धयःयः।
तालब्धुंुंजडधीर्यतेततेतमनुजोयस्तेनेनलभ्यंकथं
स्यान्मुक्तेस्सुखमन्तहीनममलंहीनममलंचित्तोपशान्त्यात्मकम्कम्॥६२॥
परेवहति
भूभरंभरमिदं
दंमृषाजीवको
वहन्भवति
गोपुरोद्वहनबिम्बतुल्योह्यसौसौ।
भरंशिरसिधारयन्नतिभरक्षमेणानसामेणानसा
व्रजन्जन्भजति
चेद्व्यथांथांभवति
तत्रकोदोषवान्॥६३॥
॥उपासनाप्रकरणम्करणम्॥
उपरि
चजठरादुरसोरसोमध्येबहुवर्णकेषुकेषुषट्स्वेकम्ेकम्।
कुवलयकलिकासदृशं
शंदक्षिणभागेऽङ्गुलद्वयेयेहृदयम्दयम्॥६४॥
आवृतमस्ति
तदास्यं
ंवियतितदन्तर्भवतिनाड्यश्च।
तमसोऽपि
वासनानांभवनमिदं
दंप्राणचित्तदीप्तीनाम्ीनाम्॥६५॥
गुहेशाख्योऽसौ
ोऽसौयोनिवसतिगुहायांहृदिपरः
सएवास्मीत्येवंेवंसततमननात्सोऽहमिति
चेत्।
मतिःःस्थैर्यंगच्छेद्वपुरहमितिप्रत्यय
इव
श्रीरमणहृदयम्दयम्
तदाज्ञानंानंनश्येत्येत्तमइवपुरस्ताद्दिनमणेःनमणेः॥६६॥
मुकुरेबिम्बितमिवयस्यान्तः
विलसतिबहिरिववजगदिदमखिलम्
लम्।
सर्वेषामपिहृदयाख्यंतत्
किंंन्वितिपृच्छतिरामेभगवान्॥६७॥
आहवसिष्ठोहृदयदयद्वेधाेधा
हेयंचादेयमिति
ज्ञेयम्ेयम्?
देहस्याङ्गंपलमयमेकं
जीरज्जडमपिहेयंज्ञेयम्ेयम्॥६८॥
अन्यत्त्प्रज्ञामयमादेयंामयमादेयं
हृदयंदयंबिम्बितमखिलंलंयस्मिन्न्।
बहिरन्तस्तन्नबहिर्नान्तः
सम्पत्तीनांीनांनिधिरखिलस्य॥६९॥
तस्मिन्न्मुख्येहृदयेदयेनिष्ठांां
गतवति
चेतसि
नैजविचारात्चारात्।
भवति
स्वयमपिनिर्गन्धस्वं
विरतिर्वायोरपिभवतीति
॥७०॥
सर्वोपाधिविमुक्तंंयच्छिवमनिशंशंचिदात्मकंकंभाति
।
तत्स्वयमहमित्यनिशंशंध्यात्वानिखिलालाव्यपोहयासक्तीःीः॥७१॥
सर्वाश्चापिदशाविचार्यपरमंयच्छेषितंतंसत्पदंदं
तत्संश्रित्यकुरुष्वकर्मभुवनेकामैर्गृहीतोहीतोयथा।
भावानांसमवैषि
तत्त्वममृतंममृतंदृष्टिंसमालम्ब्यतां
इच्छाप्रेरितवत्तवत्प्रशान्तमनसामनसालोकेक्रियावान्यावान्भव॥७२॥
मिथ्योल्लासितहर्षभागचलधीर्मिथ्याधृतोद्वेगवान्ेगवान्
मिथ्यागर्हणसम्भ्रमःमःकुरु
मृषारम्भः
ःक्रियायालौकिकीः
कीः।
आशापाशशतैर्विमुक्तहृदयः
दयःसर्वत्रसाम्यंवहन्
लोकेवेषसमानकर्मनिरतस्तिष्ठ
त्वमज्ञोयथा॥७३॥
॥जीवन्मुक्तप्रकरणम्करणम्॥
आत्मानंानंसमवेत्य
नैजयदवीमास्थाय
ायसंविन्मयीं
श्रीरमणहृदयम्दयम्
सन्त्यक्ताखिलवासनोऽभिरमतेरमतेयस्तन्मयत्वेसदा।
तंवीरंनिजतत्त्वबोधकुलिशंशंसंवित्कृशानुंृशानुंतथा
जानीयादुततकालकालमभवंमृत्योश्चमृत्युंुंस्वयम्यम्७४॥
गुणास्सुन्दरत्वादयोादयोयान्तिवृद्धिं
वसन्तस्ययोगाद्यथाथाभूरुहस्य।
तथादृष्टतत्त्वस्यतेजोबलंधीः
निजानन्दतृप्तस्यवर्धन्तएव॥७५॥
श‍ृण्वन्नेवेवयथाकथांनश‍ृणुतेृणुतेदूरंरंगतश्चेतसाेतसा
ज्ञानीानीतद्वदवासनेनदवासनेनमनसाकृत्वाप्यकर्ताभवेत्।
चेतश्चेद्बहुवासनंवासनंबतनरःकर्तास्त्यकुर्वन्नपि
देहेसत्यचलेऽपिपश्य
पतति
श्वभ्रेगिरेःरेःस्वप्नदृक्क्॥७६॥
यानेसुप्तिमितस्ययानगमयंस्थानंानंचतस्यक्वचित्त्
तस्यैवाश्ववियोजनंयोजनंत्रयमिदंदंयद्वद्भवेदेकधावेदेकधा।
सुप्तिंज्ञानमयींगतस्यविदुषोषोयानेवपुष्येकधा
ेकधा
तद्वत्त्स्यात्ात्त्रितयंतयंक्रियापिवपुषोनिष्ठापिनिद्रापिच॥७७॥
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषुषुस्थितिजुषांजुषांयत्तुर्यमित्युच्यतेते
जाग्रत्सुप्तिरितीरितंतंस्वविदुषःषःशान्तंपदंशाश्वतम्तम्।
सत्यंतद्धिपदंमृषेतरदिदंदंत्वाभासमात्रंत्रयंयं;
तुर्यातीतमतस्तदेवदेवमुनयःशंसन्ति
संविन्मयम्यम्॥७८॥
कर्मागामिचसञ्चितंतंचविदुषोषोनष्टेभवेतांध्रुवंुवं,
प्रारब्धंनतथेत्युदीरितमिदंदंग्रन्थेषुेषुमन्दान्ान्प्रति।
पत्न्येकाेकानसुमङ्गलीलीपतिमृतौमृतौबह्वीषुीषुयद्वद्भवेत्वेत्
त्रेधाेधाकर्मतथाविनाशमयतेनाशमयतेनाशंगतेकर्तरि॥७९॥
॥परोक्षज्ञानप्रकरणम्करणम्॥
कुटुम्बं
ंह्येकैकंेकैकंभवति
सुतभार्यादिकमिह
ह
नृणामल्पज्ञानांानां; पटुतरधियां
यांकिन्तुुविदुषाम्षाम्।
कुटुम्बानि
ग्रन्थाअपिचहृदियोगस्य
नितरांतरां
भवन्तिप्रत्यूहाूहा; भवतरणमेषांवदकथम्॥८०॥
लिपिज्ञोऽहन्नामामाकुतइति
निजान्वेषणधियाया
श्रीरमणहृदयम्दयम्
लिपिंस्वांांनिर्माष्टुंुंलिपिमधिगतोगतोयोनयतते।
लिपिज्ञानात्ानात्किंंवाफलमधिगतं
गतंतेनकथय
समोवाग्यन्त्रेणारुणगिरिविभोऽन्योभवति
कः॥८१॥
अशान्तस्यक्लेशाेशाविदुषइहयेसन्त्यविदुषोषो
नतेसन्ति; ग्रस्तोनसमदपिशाचेनशाचेनभवति
।
नवाक्चित्तक्लेशंेशंभजति
बहुमानार्थमटनंमटनं
नकुर्यानैकस्मादवितमिहजानीहि
तमिमम्मम्॥८२॥
तृणतुलिताखिलजगतां
लजगतांकरकलिताखिलनिगमरहस्यानाम्
ानाम्।
श्लाघावारवधूटीघटदासत्वंसुदुर्निरसम्रसम्॥८३॥
स्वतोतोभवति
कःपरः? किमपिकोऽपि
चेत्स्वंप्रति
वदेद्भवति
तेनकिंं? गदितवत्तवत्स्वयंयंतद्भवेत्वेत्।
भिदामनधिगच्छतःतःस्वइति
चान्यइत्यव्ययेये
स्थितस्यसहजेपदेस्थिरतयारतयापरस्मिन्न्शिवेवे॥८४॥
धियायाकुरुष्वभावनांसतोऽद्वयस्यसन्ततंतं
क्रियाद्वयत्वमाचरमाचरक्वचित्तुुमैवसंसृतौ।
कुरुष्वभावनामिमां
मांधियाखिलेलेचपुत्रक
गुरौतुभावनामिमां
मांकुरुष्वमैवकर्हिचित्त्॥८५॥
॥सिद्धान्तसारप्रकरणम्करणम्॥
सिद्धान्तोयोभवति
परमःसर्ववेदान्तसारोसारो
वच्मिस्पष्टंतमिममधुनाममधुनातत्त्वतोऽत्यन्तगूढम्गूढम्।
सत्यंतत्स्वोभवति
निधनाच्चेदहन्नामकस्य
शिष्येतासौेतासौचितिमयतनुःमयतनुःसत्यआत्मैवैवविद्धि॥८६॥
॥ॐनमोभगवतेश्रीरमणायीरमणाय॥
॥श्रीरमणहृदयतात्पर्यसङ्ग्रहःहः॥
विश्वंदृग्दृश्यभिन्नंस्थितिलयजननान्येतिचित्तेनेनसाकं
स्वप्नेजाग्रत्यपीदंपीदंभवति
च, विलयंलयंगच्छतीदंतीदंसुषुप्तौौ।
एवंविश्वंसमस्तंभवति
हिमनसोवृत्तयोयो; नित्यभानेभाने
जातंलीनंचयस्मिन्न्भवति
मनइदं, तत्स्वतत्त्वंविशोकम्शोकम्॥
अज्ञात्वैवंैवंस्वतत्त्वंवपुरहमिति
धीमोहयोगात्प्रपञ्चं
श्रीरमणहृदयम्दयम्
मत्वासत्यंच, सौख्यंविषयजमितिचोपैति
शोकंप्रमत्तः।
हित्वैतच्चेन्निमज्जेद्ेद्-हृदिविविदिषयाषयास्वात्मनःनः, शान्तिमृच्छेत्ेत्
सत्येस्वस्मिन्नितिश्रीरमणभगवताीरमणभगवतादिष्टमस्मिन्न्प्रबन्धे॥
॥ॐनमोभगवतेश्रीरमणायीरमणाय॥