← ← சொல்லுக்கு திரும்பு
தமிழ் interface
மஹாபாரத — வந பர்வ
Mahabharata — Vana Parva
Mahabharata — Vana Parva
Text in देवनागरी script
Devotional text
🌐
தமிழ் script translation coming soon. Showing Devanagari original — use the Transliteration tab to read in Roman script.
[ज] एवं दयूतजिताः पार्थाः कॊपिताश च दुरात्मभिः धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर निकृत्या दविजसत्तम शराविताः परुषा वाचः सृजद्भिर वैरम उत्तमम किम अकुर्वन्त कौरव्या मम पूर्वपितामहाः कथं चैश्वर्यविभ्रष्टाः सहसा दुःखम एयुषः वने विजह्रिरे पार्थाः शक्र परतिमतेजसः के चैनान अन्ववर्तन्त पराप्तान वयसनम उत्तमम किमाहाराः किमाचाराः कव च वासॊ महात्मनाम कथं दवादश वर्षाणि वने तेषां महात्मनाम वयतीयुर बराह्मणश्रेष्ठ शूराणाम अरिघातिनाम कथं च राजपुत्री सा परवरा सर्वयॊषिताम पतिव्रता महाभागा सततं सत्यवादिनी वनवासम अदुःखार्हा दारुणं परत्यपद्यत एतद आचक्ष्व मे सर्वं विस्तरेण तपॊधन शरॊतुम इच्छामि चरितं भूरि दरविण तेजसाम कथ्यमानं तवया विप्र परं कौतूहलं हि मे [व] एवं दयूतजिताः पार्थाः कॊपिताश च दुरात्मभिः धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर निर्ययुर गजसाह्वयात वर्धमानपुरद्वारेणाहिनिष्क्रम्य ते तदा उदङ्मुखः शस्त्रभृतः परययुः सह कृष्णया इन्द्रसेनादयश चैनान भृत्याः परिचतुर्दश रथैर अनुययुः शीघ्रैः सत्रिय आदाय सर्वशः वरजतस तान विदित्वा तु पौराः शॊकाभिपीडिताः गर्हयन्तॊ ऽसकृद भीष्म विदुर दरॊण गौतमान ऊचुर विगतसंत्रासाः समागम्य परस्परम नेदम अस्ति कुलं सर्वं न वयं न च नॊ गृहाः यत्र दुर्यॊधनः पापः सौबलेयेन पालिताः कर्ण दुःखासनाभ्यां च राज्यम एतच चिकीर्षति नॊ चेत कुलं न चाचारॊ न धर्मॊ ऽरथः कुतः सुखम यत्र पापसहायॊ ऽयं पापॊ राज्यं बुभूषते दुर्यॊधनॊ गुरु दवेषी तयक्ताचार सुहृज्जनः अर्थलुब्धॊ ऽभिमानी च नीचः परकृतिनिर्घृणः नेयम अस्ति महीकृत्स्ना यत्र दुर्यॊधनॊ नृपः साधु गच्छामहे सर्वे यत्र गच्छन्ति पाण्डवाः सानुक्रॊशॊ महात्मानॊ विजितेन्द्रिय शत्रवः हरीमन्तः कीर्तिमन्तश च धर्माचार परायणाः एवम उक्त्वानुजग्मुस तान पाण्डवांस ते समेत्य च ऊचुः पराञ्जलयः सर्वे तान कुन्ती माद्रिनन्दनान कव गमिष्यथ भद्रं वस तयक्त्वास्मान दुःखभागिनः वयम अप्य अनुयास्यामॊ यत्र यूयं गमिष्यथ अधर्मेण जिताञ शरुत्वा युष्मांस तयक्तघृषैः परैः उद्विग्नाः सम भृशं सर्वे नास्मान हातुम इहार्हथ भक्तानुरक्ताः सुहृदः सदा परियहिते रतान कुराजाधिष्ठिते राज्ये न विनश्येम सर्वशः शरूयतां चाभिधास्यामॊ गुणदॊषान नरर्षभाः शुभाशुभाधिवासेन संसर्गं कुरुते यथा वस्त्रम आपस तिलान भूमिं गन्धॊ वासयते यथा पुष्पाणाम अधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः मॊहजालस्य यॊनिर हि मूढैर एव समागमः अहन्य अहनि धर्मस्य यॊनिः साधु समागमः तस्मात पराज्ञैश च वृद्धैश च सुस्वभावैस तपस्विभिः सद्भिश च सह संसर्गः कार्यः शम परायणैः येषां तरीण्य अवदातानि यॊनिर विध्या च कर्म च तान सेवेत तैः समास्या हि शास्त्रेभ्यॊ ऽपि गरीयसी निरारम्भा हय अपि वयं पुण्यशीलेषु साधुषु पुण्यम एवाप्नुयामेह पापं पापॊपसेवनात असतां दर्शनात सपर्शात संजल्पन सहासनत धर्माचारः परहीयन्ते न च सिध्यन्ति मानवाः बुद्धिश च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात मध्यमैर मध्यतां याति शरेष्ठतां याति चॊत्तमैः ये गुणाः कीर्तिता लॊके धर्मकामार्थ संभवाः लॊकाचारात्म संभूता वेदॊक्ताः शिष्टसंमताः ते युष्मासु समस्ताश च वयस्ताश चैवेह सद्गुणाः इच्छामॊ गुणवन मध्ये वस्तुं शरेयॊ ऽभिकाङ्क्षिणः [य] धन्या वयं यद अस्माकं सनेहकारुण्ययन्त्रिताः असतॊ ऽपि गुणान आहुर बराह्मण परमुखाः परजाः तद अहं भरातृसहितः सर्वान विज्ञापयामि वः नान्यथा तद धि कर्तव्यम अस्मत सनेहानुकम्पया भीष्मः पितामहॊ राजा विदुरॊ जननी च मे सुहृज्जनश च परायॊ मे नगरे नागसाह्वये ते तव अस्मद्धितकामार्थं पालनीयाः परयत्नतः युष्माभिः सहितैः सर्वैः शॊकसंताप विह्वलाः निवर्ततागता दूरं समागमन शापिताः सवजने नयासभूते मे कार्या सनेहान्विता मतिः एतद धि मम कार्याणां परमं हृदि संस्थितम सुकृतानेन मे तुष्टिः सत्काराश च भविष्यति [व] तथानुमन्त्रितास तेन धर्मराजेन ताः परजाः चक्रुर आर्तस्वरं घॊरं हा राजन्न इति दुःखिताः गुणान पार्थस्य संस्मृत्य दुःखार्ताः परमातुराः अकामाः संन्यवर्तन्त समागम्याथ पाण्डवान निवृत्तेषु तु पौरेषु रथान आस्थाय पाण्डवाः परजग्मुर जाह्नवीतीरे परमाणाख्यं महावटम तं ते दिवसशेषेण वटं गत्वा तु पाण्डवाः ऊषुस तां रजनीं वीराः संस्पृश्य सलिलं शुचि उदकेनैव तां रात्रिम ऊषुस ते दुःखकर्शिताः अनुजग्मुश च तत्रैतान सनेहात के चिद दविजातयः सग्नयॊ ऽनग्नयश चैव सशिष्य गणबान्धवाः स तैः परिवृतॊ राजा शुशुभे बरह्मवादिभिः तेषां परादुष्कृताग्नीनां मुहूर्ते रम्यदारुणे बरह्मघॊषपुरस्कारः संजल्पः समजायत राजानं तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराः आश्वासयन्तॊ विप्राग्र्याः कषपां सर्वां वयनॊदयन [व] परभातायां तु शर्वर्यां तेषाम अक्लिष्टकर्मणाम वनं यियासतां विप्रास तस्थुर भिक्षा भुजॊ ऽगरतः तान उवाच ततॊ राजा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः वनं च दॊषबहुलं बहु वयालसरीसृपम परिक्लेशश च वॊ मन्ये धरुवं तत्र भविष्यति बराह्मणानां परिक्लेशॊ दैवतान्य अपि सादयेत किं पुनर माम इतॊ विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः [बर] गतिर या भवतां राजंस तां वयं गन्तुम उद्यताः नार्हथास्मान परित्यक्तुं भक्तान सद धर्मदर्शिनः अनुकम्पां हि भक्तेषु दैवतान्य अपि कुर्वते विशेषतॊ बराह्मणेषु सद आचारावलम्बिषु [य] ममापि परमा भक्तिर बराह्मणेषु सदा दविजाः सहायविपरिभ्रंशस तव अयं सादयतीव माम आहरेयुर हि मे ये ऽपि फलमूलमृगांस तथा त इमे शॊकजैर दुःखैर भरातरॊ मे विमॊहिताः दरौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च दुःखान्वितान इमान कलेशैर नाहं यॊक्तुम इहॊत्सहे [बर] अस्मत पॊषणजा चिन्ता मा भूत ते हृदि पार्थिव सवयम आहृत्य वन्यानि अनुयास्यामहे वयम अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिवं तव कथाभिश चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने [य] एवम एतन न संदेहॊ रमेयं बराह्मणैः सह नयून भावात तु पश्यामि परत्यादेशम इवात्मनः कथं दरक्ष्यामि वः सर्वान सवयम आहृत भॊजनान मद्भक्त्या कलिश्यतॊ ऽनर्हान धिक पापान धृतराष्ट्रजान [व] इत्य उक्त्वा स नृपः शॊचन निषसाद महीतले तम अध्यात्मरतिर विद्वाञ शौनकॊ नाम वै दविजः यॊगे सांख्ये च कुशलॊ राजानम इदम अब्रवीत शॊकस्थान सहस्राणि भयस्थान शतानि च दिवसे दिवसे मूढम आविशन्ति न पण्डितम न हि जञानविरुद्धेषु बहुदॊषेषु कर्मसु शरेयॊ घातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तॊ भवद्विधाः अष्टाङ्गां बुद्धिम आहुर यां सर्वाश्रेयॊ विघातिनीम शरुतिस्मृतिसमायुक्तां सा राजंस तवय्य अवस्थिता अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु वयापत्सु सवजनस्य च शारीर मानसैर दुःखैर न सीदन्ति भवद्विधाः शरूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा आत्मव्यवस्थान करा गीताः शलॊका महात्मना मनॊ देहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्याम अर्दितं जगत तयॊर वयास समासाभ्यां शमॊपायम इमं शृणु वयाधेर अनिष्ट संस्पर्शाच छरमाद इष्टविवर्जनात दुःखं चतुर्भिर शारीरं कारणैः संप्रवर्तते तद आशु परतिकाराच च सततं चाविचिन्तनात आधिव्याधिप्रशमनं करियायॊगद्वयेन तु मतिमन्तॊ हय अतॊ वैद्याः शमं पराग एव कुर्वते मानसस्य परियाख्यानैः संभॊगॊपनयैर नृणाम मानसेन हि दुःखेन शरीरम उपतप्यते अयः पिण्डेन तप्तेन कुम्ब्भ संस्थाम इवॊदकम मानसं शमयेत तस्माज जञानेनागिम इवाम्बुना परशान्ते मानसे दुःखे शारीरम उपशाम्यति मनसॊ दुःखमूलं तु सनेह इत्य उपलभ्यते सनेहात तु सज्जते जन्तुर दुःखयॊगम उपैति च सनेहमूलानि दुःखानि सनेहजानि भयानि च शॊकहर्षौ तथायासः सर्वं सनेहात परवर्तते सनेहत करण रागश च परजज्ञे वैषयस तथा अश्रेयस्काव उभाव एतौ पूर्वस तत्र गुरुः समृतः कॊटराग्निर यथाशेषं समूलं पादपं दहेत धर्मार्थिनं तथाल्पॊ ऽपि रागदॊषॊ विनाशयेत विप्रयॊगे न तु तयागी दॊषदर्शी समागमात विरागं भजते जन्तुर निर्वैरॊ निष्परिग्रहः तस्मात सनेहं सवपक्षेभ्यॊ मित्रेभ्यॊ धनसंचयात सवशरीरसमुत्थं तु जञानेन विनिवर्तयेत जञानान्वितेषु मुख्येषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु न तेषु सज्जते सनेहः पद्मपत्रेष्व इवॊदकम रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते इच्छा संजायते तस्य ततस तृष्णा परवर्तते तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्यॊद्वेग करी नृणाम अधर्मबहुला चैव घॊरा पापानुबन्धिनी या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर या न जीर्यति जीर्यतः यॊ ऽसौ पराणान्तिकॊ रॊगस तां तृष्णां तयजतः सुखम अनाद्य अन्ता तु सा तृष्णा अन्तर देहगता नृणाम विनाशयति संभूता अयॊनिज इवानलः यथैधः सवसमुत्थेन वह्निना नाशम ऋच्छति तथाकृतात्मा लॊभेन सहजेन विनश्यति राजतः सलिलाद अग्नेश चॊरतः सवजनाद अपि भयम अर्थवतां नित्यं मृत्यॊः पराणभृताम इव यथा हय आमिषम आकाशे पक्षिभिः शवापदैर भुवि भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस तथा सर्वेण वित्तवान अर्थ एव हि केषां चिद अनर्थॊ भविता नृणाम अर्थश्रेयसि चासक्तॊ न शरेयॊ विन्दते नरः तस्माद अर्थागमाः सर्वे मनॊ मॊहविवर्धनाः कार्पण्यं दर्पमानौ च भयम उद्वेग एव च अर्थजानि विदुः पराज्ञा दुःखान्य एतानि देहिनाम अर्थस्यॊपार्जने दुःखं पालने च कषये तथा नाशे दुःखं वयये दुःखं घनन्ति चैवार्थ कारणात अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश चापि ते ऽसुखाः दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत असंतॊष परा मूढाः संतॊषं यान्ति पण्डिताः अन्तॊ नास्ति पिपासायाः संतॊषः परमं सुखम तस्मात संतॊषम एवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं दरव्यसंचयः ऐश्वर्यं परिय संवासॊ गृध्येद एषु न पण्डितः तयजेत संचयांस तस्मात तज्जं कलेशं सहेत कः न हि संचयवान कश चिद दृश्यते निरुपद्रवः अतश च धर्मिभिः पुम्भिर अनीहार्थः परशस्यते परक्षालनाद धि पङ्कस्य दूराद अस्पर्शनं वरम युधिष्ठिरैवम अर्थेषु न सपृहां कर्तुम अर्हसि धर्मेण यदि ते कार्यं विमुक्तेच्छॊ भवार्थतः [य] नार्थॊपभॊग लिप्सार्थम इयम अर्थेप्सुता मम भरणार्थं तु विप्राणां बरह्मन काङ्क्षे न लॊभतः कथं हय अस्मद्विधॊ बरह्मन वर्तमानॊ गृहाश्रमे भरणं पालनं चापि न कुर्याद अनुयायिनाम संविभागॊ हि भूतानां सर्वेषाम एव शिष्यते तथैवॊपचमानेभ्यः परदेयं गृहमेधिना तृणानि भूमिर उदकं वाक चतुर्थी च सूनृता सताम एतानि गेहेषु नॊच्छिद्यन्ते कदा चन देयम आर्तस्य शयनं सथितश्रान्तस्य चासनम तृषितस्य च पानीयं कषुधितस्य च भॊजनम चक्षुर अद्यान मनॊ दद्याद वाचं दद्याच च सूनृताम परत्युद्गम्याभिगमनं कुर्यान नयायेन चार्चनम अघि हॊत्रम अनड्वांश च जञातयॊ ऽतिथिबान्धवाः पुत्रदारभृताश चैव निर्दहेयुर अपूजिताः नात्मार्थं पाचयेद अन्नं न वृथा घातयेत पशून न च तत सवयम अश्नीयाद विधिवद यन न निर्वपेत शवभ्यश च शवपचेभ्यश च वयॊभ्यश चावपेद भुवि वैश्वदेवं हि नामैतत सायंप्रातर विधीयते विघसाशी भवेत तस्मान नित्यं चामृतभॊजनः विघसं भृत्यशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम एतां यॊ वर्तते वृत्तिं वर्तमानॊ गृहाश्रमे तस्य धर्मं परं पराहुः कथं वा विप्र मन्यसे [ष] अहॊ बत महत कष्टं विपरीतम इदं जगत येनापत्रपते साधुर असाधुस तेन तुष्यति शिश्नॊदर कृते ऽपराज्ञः करॊति विघसं बहु मॊहरागसमाक्रान्त इन्द्रियार्थ वशानुगः हरियते बुध्यमानॊ ऽपि नरॊ हारिभिर इन्द्रियैः विमूढसंज्ञॊ दुष्टाश्वैर उद्भ्रान्तैर इव सारथिः षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा तदा परादुर्भवत्य एषां पूर्वसंकल्पजं मनः मनॊ यस्येन्द्रिय गरामविषयं परति चॊदितम तस्यौत्सुक्यं संभवति परवृत्तिश चॊपजायते ततः संकल्पवीर्येण कामेन विषयेषुभिः विद्धः पतति लॊभाग्नौ जयॊतिर लॊभात पतंगवत ततॊ विहारैर आहारैर मॊहितश च विशां पते महामॊहमुखे मग्ने नात्मानम अवबुध्यते एवं पतति संसारे तासु तास्व इह यॊनिषु अविद्या कर्म तृष्णाभिर भराम्यमाणॊ ऽथ चक्रवत बरह्मादिषु तृणान्तेषु हूतेषु परिवर्तते जले भुवि तथाकाशे जायमानः पुनः पुनः अबुधानां गतिस तव एषा बुधानाम अपि मे शृणु ये धर्मे शरेयसि रता विमॊक्षरतयॊ जनाः यद इदं वेद वचनं कुरु कर्म तयजेति च तस्माद धर्मान इमान सर्वान नाभिमानात समाचरेत इज्याध्ययन दानानि तपः सत्यं कषमा दमः अलॊभ इति मार्गॊ ऽयं धर्मस्याष्ट विधः समृतः तत्र पूर्वश चतुर्वर्गः पितृयानपथे सथितः कर्तव्यम इति यत कार्यं नाभिमानात समाचरेत उत्तरॊ देव यानस तु सद्भिर आचरितः सदा अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत सम्यक संकल्पसंबन्धात सम्यक चेन्द्रियनिग्रहात सम्यग वरतविशेषाच च सम्यक च गुरु सेवनात सम्यग आहारयॊगाच च सम्यक चाध्ययनागमात सम्यक कर्मॊपसंन्यासात सम्यक चित्तनिरॊधनात एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषवः रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्यं देवता गताः रुद्राः साध्यास तथादित्या वसवॊ ऽथाश्विनाव अपि यॊगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति परजा इमाः तथा तवम अपि कौन्तेय शमम आस्थाय पुष्कलम तपसा सिद्धिम अन्विच्छ यॊगसिद्धिं च भारत पितृमातृमयी सिद्धिः पराप्ता कर्ममयी च ते तपसा सिद्धिम अन्विच्छ कुर्वते तद अनुग्रहात सिद्धा हि यद यद इच्छन्ति कुर्वते तद अनुग्रहात तस्मात तपः समास्थाय कुरुष्वात्म मनॊरथम [व] शौनकेनैवम उक्तस तु कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः पुरॊहितम उपागम्य भरातृमध्ये ऽबरवीद इदम परस्थितं मानुयान्तीमे बराह्मणा वेदपारगाः न चास्मि पालने शक्तॊ बहुदुःखसमन्वितः परित्यक्तुं न शक्नॊमि दानशक्तिश च नास्ति मे कथम अत्र मया कार्यं भगवांस तद बरवीतु मे मुहूर्तम इव स धयात्वा धर्मेणान्विष्य तां गतिम युधिष्ठिरम उवाचेदं धौम्यॊ धर्मभृतां वरः पुरा सृष्टनि भूतानि पीड्यन्ते कषुधया भृशम ततॊ ऽनुकम्पया तेषां सविता सवपिता इव गत्वॊत्तरायणं तेजॊ रसान उद्धृत्य रश्मिभिः दक्षिणायनम आवृत्तॊ महीं निविशते रविः कषेत्रभूते ततस तस्मिन्न ओषधीर ओषधी पतिः दिवस तेजः समुद्धृत्य जनयाम आस वारिणा निषिक्तश चन्द्र तेजॊभिः सूयते भूगतॊ रविः ओषध्यः षड्रसा मेध्यास तदन्नं पराणिनां भुवि एवं भानुमयं हय अन्नं भूतानां पराणधारणम पितैष सर्वभूतानां तस्मात तं शरणं वरज राजानॊ हि महात्मानॊ यॊनिकर्म विशॊधिताः उद्धरन्ति परजाः सर्वास तप आस्थाय पुष्कलम भीमेन कार्तवीर्येण वैन्येन नहुषेण च तपॊयॊगसमाधिस्थैर उद्धृता हय आपदः परजाः तथा तवम अपि धर्मात्मन कर्मणा च विशॊधितः तप आस्थाय धर्मेण दविजातीन भर भारत एवम उक्तस तु धौम्येन तत कालसदृशं वचः धर्मराजॊ विशुद्धात्मा तप आतिष्ठद उत्तमम पुष्पॊपहारैर बलिभिर अर्चयित्वा दिवाकरम यॊगम आस्थाय धर्मात्मा वायुभक्षॊ जितेन्द्रियः गाङ्गेयं वार्य उपस्पृष्य पराणायामेन तस्थिवान [ज] कथं कुरूणाम ऋषभः स तु राजा युधिष्ठिरः विप्रार्थम आराधितवान सूर्यम अद्भुतविक्रमम [व] शृणुष्वावहितॊ राजञ शुचिर भूत्वा समाहितः कषणं च कुरु राजेन्द्र सर्वं वक्ष्याम्य अशेषतः धौम्येन तु यथ परॊक्तं पार्थाय सुमहात्मने नाम्नाम अष्ट शतं पुण्यं तच छृणुष्व महामते सूर्यॊ ऽरयमा भगस तवष्टा पूषार्कः सविता रविः गभस्तिमान अजः कालॊ मृत्युर धाता परभा करः पृथिव्य आपश च तेजश च खं वायुश च परायणम सॊमॊ बृहस्पतिः शुक्रॊ बुधॊ ऽङगारक एव च इन्द्रॊ विवस्व्वान दीप्तांशुः शुचिः शौरिः शनैश्चरः बरह्मा विष्णुश च रुद्रश च सकन्दॊ वैश्वरणॊ यमः वैद्युतॊ जाठरश चागिर ऐन्धनस तेजसां पतिः धर्मध्वजॊ वेद कर्ता वेदाङ्गॊ वेद वाहनः कृतं तरेता दवापरश च कलिः सर्वामराश्रयः कला काष्ठा मुहुर्ताश च पक्षा मासा ऋतुस तथा संवत्सरकरॊ ऽशवत्थः कालचक्रॊ विभावसुः पुरुषः शाश्वतॊ यॊगी वयक्ताव्यक्तः सनातनः लॊकाध्यक्षः परजाध्यक्षॊ विश्वकर्मा तमॊनुदः वरुणः सागरॊ ऽंशुश च जीमूतॊ जीवनॊ ऽरिहा भूताश्रयॊ भूतपतिः सर्वभूतनिषेवितः मणिः सुवर्णॊ भूतादिः कामदः सर्वतॊ मुखः जयॊ विशालॊ वरदः शीघ्रगः पराणधारणः धन्वन्तरिर धूमकेतुर आदिदेवॊ ऽदितेः सुतः दवादशात्मारविन्दाक्षः पिता माता पितामहः सवर्गद्वारं परजा दवारं मॊक्षद्वारं तरिविष्टपम देहकर्ता परशान्तात्मा विश्वात्मा विश्वतॊमुखः चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा मैत्रेण वपुषान्वितः एतद वै कीर्तनीयस्य सूर्यस्यैव महात्मनः नाम्नाम अष्ट शतं पुण्यं शक्रेणॊक्तं महात्मना शक्राच च नारदः पराप्तॊ धौम्यश च तदनन्तरम धौम्याद युधिष्ठिरः पराप्य सर्वान कामान अवाप्तवान सुरपितृगणयक्षसेवितं; हय असुरनिशाचरसिद्धवन्दितम वरकनकहुताशनप्रभं; तवम अपि मनस्य अभिधेहि भास्करम सूर्यॊदये यस तु समाहितः पठेत; सपुत्रलाभं धनरत्नसंचयान लभेत जातिस्मरतां सदा नरः; समृतिं च मेधां च स विन्दते पराम इमं सतवं देववरस्य यॊ नरः; परकीर्तयेच छुचि सुमनाः समाहितः स मुच्यते शॊकदवाग्निसागराल; लभेत कामान मनसा यथेप्सितान [व] ततॊ दिवाकरः परीतॊ दर्शयाम आस पाण्डवम दीप्यमानः सववपुषा जवलन्न इव हुताशनः यत ते ऽभिलषितं राजन सर्वम एतद अवाप्स्यसि अहम अन्नं परदास्यामि सप्त पञ्च च ते समाः फलमूलामिषं शाकं संस्कृतं यन महानसे चतुर्विधं तदन्नाद्यम अक्षय्यं ते भविष्यति धनं च विविधं तुभ्यम इत्य उक्त्वान्तरधीयत लब्ध्वा वरं तु कौन्तेयॊ जलाद उत्तीर्य धर्मवित जग्राह पादौ धौम्यस्य भरातॄंश चास्वजताच्युतः दरौपद्या सह संगम्य पश्यमानॊ ऽभययात परभुः महानसे तदान्नं तु साधयाम आस पाण्डवः संस्कृतं परसवं याति वन्यम अन्नं चतुर्विधम अक्षय्यं वर्धते चान्नं तेन भॊजयते दविजान भुक्तवत्सु च विप्रेषु भॊजयित्वानुजान अपि शेषं विघस संज्ञं तु पश्चाद भुङ्क्ते युधिष्ठिरः युधिष्ठिरं भॊजयित्वा शेषम अश्नाति पार्षती एवं दिवाकरात पराप्य दिवाकरसमद्युतिः कामान मनॊ ऽभिलषितान बराह्मणेभ्यॊ ददौ परभुः पुरॊहित पुरॊगाश च तिथि नक्षत्रपर्वसु यज्ञियार्थः परवर्तन्ते विधिमन्त्रप्रमाणतः ततः कृतस्वस्त्ययना धौम्येन सह पाण्डवाः दविजसंघैः परिवृताः परययुः काम्यकं वनम [व] वनं परविष्टेष्व अथ पाण्डवेषु; परज्ञा चक्षुस तप्यमानॊ ऽमबिकेयः धर्मात्मानं विदुरम अगाध बुद्धिं; सुखासीनॊ वाक्यम उवाच राजा परज्ञा च ते भार्गवस्येव शुद्धा; धर्मं च तवं परमं वेत्थ सूक्ष्मम समश च तवं संमतः कौरवाणां; पथ्यं चैषां मम चैव बरवीहि एवंगते विदुर यद अद्य कार्यं; पौराश चेमे कथम अस्मान भजेरन ते चाप्य अस्मान नॊद्धरेयुः समूलान; न कामये तांश च विनश्यमाना [वि] तरिगर्तॊ ऽयं धर्ममूलॊ नरेन्द्र; राज्यं चेदं धर्ममूलं वदन्ति धर्मे राजन वर्तमानः सवशक्त्या; पुत्रान सर्वान पाहि कुन्तीसुतांश च स वै धर्मॊ विप्रलुप्तः सभायां; पापात्मभिः सौबलेय परधानैः आहूय कुन्तीसुतम अक्षवत्यां; पराजैषीत सत्यसंधं सुतस ते एतस्य ते दुष्प्रणीतस्य राजञ; शेषस्याहं परिपश्याम्य उपायम यथा पुत्रस तव कौरव्य पापान; मुक्तॊ लॊके परतितिष्ठेत साधु तद वै सर्वं पाण्डुपुत्रा लभन्तां; यत तद राजन्न अतिसृष्टं तवयासीत एष धर्मः परमॊ यत सवकेन; राजा तुष्येन अन परस्वेषु गृध्येत एतत कार्यं तव सर्वप्रधानं; तेषां तुष्टिः शकुनेश चावमानः एवं शेषं यदि पुत्रेषु ते सयाद; एतद राजंस तवरमाणः कुरुष्व अथैतद एवं न करॊषि राजन; धरुवं कुरूणां भविता विनाशः न हि करुद्धॊ भीमसेनॊ ऽरजुनॊ वा; शेषं कुर्याच छात्रवाणाम अनीके येषां यॊद्धा सव्यसाची कृतास्त्रॊ; धनुर येषां पाण्डिवं लॊकसारम येषां भीमॊ बाहुशाली च यॊद्धा; तेषां लॊके किं नु न पराप्यम अस्ति उक्तं पूर्वं जातमात्रे सुते ते; मया यत ते हितम आसीत तदानीम पुत्रं तयजेमम अहितं कुलस्येत्य; एतद राजन न च तत तवं चकर्थ इदानीं ते हितम उक्तं न चेत तवं; कर्तासि राजन परितप्तासि पश्चात यद्य एतद एवम अनुमन्ता सुतस ते; संप्रीयमाणः पाण्डवैर एकराज्यम तापॊ न ते वै भविता परीतियॊगात; तवं चेन न गृह्णासि सुतं सहायैः अथापरॊ भवति हि तं निगृह्य; पाण्डॊः पुत्रं परकुरुष्वाधिपत्ये अजातशत्रुर हि विमुक्तरागॊ; धर्मेणेमां पृथिवीं शास्तु राजन ततॊ राजन पार्थिवाः सर्व एव; वैश्या इवास्मान उपतिष्ठन्तु सद्यः दुर्यॊधनः शकुनिः सूतपुत्रः; परीत्या राजन पाण्डुपुत्रान भजन्ताम दुःशासनॊ याचतु भीमसेनं; सभामध्ये दरुपदस्यात्मजां च युधिष्ठिरं तवं परिसान्त्वयस्व; राज्ये चैनं सथापयस्वाभिपूज्य तवया पृष्ठः किम अहम अन्यद वदेयम; एतत कृत्वा कृतकृत्यॊ ऽसि राजन [धृ] एतद वाक्यं विदुर यत ते सभायाम; इह परॊक्तं पाण्डवान पराप्य मां च हितं तेषाम अहितं मामकानाम; एतत सर्वं मम नॊपैति चेतः इदं तव इदानीं कुत एव निश्चितं; तेषाम अर्थे पाण्डवानां यद आत्थ तेनाद्य मन्ये नासि हितॊ ममेति; कथं हि पुत्रं पाण्डवार्थे तयजेयम असंशयं ते ऽपि ममैव पुत्रा; दुर्यॊधनस तु मम देहात परसूतः सवं वै देहं परहेतॊस तयजेति; कॊ नु बरूयात समताम अन्ववेक्षन स मा जिह्मं विदुर सर्वं बरवीषि; मानं च ते ऽहम अधिकं धारयामि यथेच्छकं गच्छ वा तिष्ठ वा तवं; सुसान्त्व्यमानाप्य असती सत्री जहाति [व] एतावद उक्त्वा धृतराष्ट्रॊ ऽनवपद्यद; अन्तर वेश्म सहसॊत्थाय राजन नेदम अस्तीत्य अथ विदुरॊ भाषमाणः; संप्राद्रवद यत्र पार्थ बभूवुः [व] पाण्डवास तु वने वासम उद्दिश्य भरतर्षभाः परययुर जाह्नवी कूलात कुरुक्षेत्रं सहानुगाः सरस्वती दृषद्वत्यौ यमुनां च निषेव्य ते ययुर वनेनैव वनं सततं पश्चिमां दिशम ततः सरस्वती कूले समेषु मरु धन्वसु काम्यकं नाम ददृशुर वनं मुनिजनप्रियम तत्र ते नयवसन वीरा वने बहुमृगद्विजे अन्वास्यमाना मुनिभिः सान्त्व्यमानाश च भारत विदुरस तव अपि पाण्डूनां तदा दर्शनलालसः जगामैक रथेनैव काम्यकं वनम ऋद्धिवत ततॊ यात्वा विदुरः काननं तच; छीघ्रैर अश्वैर वाहिना सयन्दनेन ददर्शासीनं धर्मराजं विविक्ते; सार्धं दरौपद्या भरातृभिर बराह्मणैश च ततॊ ऽपश्यद विदुरं तूर्णम आराद; अभ्यायान्तं सत्यसंधः स राजा अथाब्रवीद भरातरं भीमसेनं; किं नु कषत्ता वक्ष्यति नः समेत्य कच चिन नायं वचनात सौबलस्य; समाह्वाता देवनायॊपयाति कच चित कषुद्रः शकुनिर नायुधानि; जेष्यत्य अस्मान्पुनर एवाक्षवत्याम समाहूतः केन चिद आद्रवेति; नाहं शक्तॊ भीमसेनापयातुम गाण्डीवे वा संशयिते कथं चिद; राज्यप्राप्तिः संशयिता भवेन नः तत उत्थाय विदुरं पाण्डवेयाः; परत्यगृह्णन नृपते सर्व एव तैः सत्कृतः स च तान आजमीढॊ; यथॊचितं पाण्डुपुत्रान समेयात समाश्वस्तं विदुरं ते नरर्षभास; ततॊ ऽपृच्छन्न आगमनाय हेतुम स चापि तेभ्यॊ विस्तरतः शशंस; यथावृत्तॊ धृतराष्ट्रॊ ऽऽमबिकेयः [वि] अवॊचन मां धृतराष्ट्रॊ ऽनुगुप्तम; अजातशत्रॊ परिगृह्याभिपूज्य एवंगते समताम अब्भ्युपेत्य; पथ्यं तेषां मम चैव बरवीहि मयाप्य उक्तं यत कषमं कौरवाणां; हितं पथ्यं धृतराष्ट्रस्य चैव तद वै पथ्यं तन मनॊ नाभ्युपैति; ततश चाहं कषमम अन्यन न मन्ये परं शरेयः पाण्डवेया मयॊक्तं; न मे तच च शरुतवान आम्बिकेयः यथातुरस्येव हि पथ्यम अन्नं; न रॊचते समास्य तद उच्यमानम न शरेयसे नीयते ऽजातशत्रॊ; सत्री शरॊत्रियस्येव गृहे परदुष्टा बरुवन न रुच्यै भरतर्षभस्य; पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः धरुवं विनाशॊ नृप कौरवाणां; न वै शरेयॊ धृतराष्ट्रः परैति यथा पर्णे पुष्करस्येव सिक्तं; जलं न तिष्ठेत पथ्यम उक्तं तथास्मिन ततः करुद्धॊ धृतराष्ट्रॊ ऽबरवीन मां; यत्र शरद्धा भारत तत्र याहि नाहं भूयः कामये तवां सहायं; महीम इमां पालयितुं पुरं वा सॊ ऽहं तयक्तॊ धृतराष्ट्रेण राजंस; तवां शासितुम उपयातस तवरावान तद वै सर्वं यन मयॊक्तं सभायां; तद धार्यतां यत परवक्ष्यामि भूयः कलेशैस तीव्रैर युज्यमानः सपत्नैः; कषमां कुर्वन कालम उपासते यः सं वर्धयन सतॊकम इवाग्निम आत्मवान; स वै भुङ्क्ते पृथिवीम एक एव यस्याविभक्तं वसु राजन सहायैस; तस्य दुःखे ऽपय अंशभाजः सहायाः सहायानाम एष संग्रहणे ऽभयुपायः; सहायाप्तौ पृथिवी पराप्तिम आहुः सत्यं शरेष्ठं पाण्डव निष्प्रलापं; तुल्यं चान्नं सह भॊज्यं सहायैः आत्मा चैषाम अग्रतॊ नातिवर्तेद; एवंवृत्तिर वर्धते भूमिपालः [य] एवं करिष्यामि यथा बरवीषि; परां बुद्धिम उपगम्याप्रमत्तः यच चाप्य अन्यद देशकालॊपपन्नं; तद वै वाच्यं तत करिष्यामि कृत्स्नम [व] गते तु विदुरे राजन्न आश्रमं पाण्डवान परति धृतराष्ट्रॊ महाप्राज्ञः पर्यतप्यत भारत स सभा दवारम आगम्य विदुर समर मॊहितः समक्षं पार्थिवेन्द्राणां पपाताविष्ट चेतनः स तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां समुत्थाय महीतलात समीपॊपस्थितं राजा संजयं वाक्यम अब्रवीत भराता मम सुहृच चैव साक्षाद धर्म इवापरः तस्य समृत्वाद्य सुभृशं हृदयं दीर्यतीव मे तम आनयस्व धर्मज्ञं मम भरातरम आशु वै इति बरुवन स नृपतिः करुणं पर्यदेवयत पश्चात तापाभिसंतप्तॊ विदुर समार कर्शितः भरातृस्नेहाद इदं राजन संजयं वाक्यम अब्रवीत गच्छ संजय जानीहि भरातरं विदुरं मम यदि जीवति रॊषेण मया पापेन निर्धुतः न हि तेन मम भरात्रा सुसूक्ष्मम अपि किं चन वयलीकं कृतपूर्वं मे पराज्ञेनामित बुद्धिना स वयलीकं कथं पराप्तॊ मत्तः परमबुद्धिमान न जन्याज जीवितं पराज्ञस तं गच्छानय संजय तस्य तद वचनं शरुत्वा राज्ञस तम अनुमान्य च संजयॊ बाढम इत्य उक्त्वा पराद्रवत काम्यकं वनम सॊ ऽचिरेण समासाद्य तद वनं यत्र पाण्डवाः रौरवाजिनसंवीतं ददर्शाथ युधिष्ठिरम विदुरेण सहासीनं बराह्मणैश च सहस्रशः भरातृभिश चाभिसंगुप्तं देवैर इव शतक्रतुम युधिष्ठिरम अथाभ्येत्य पूजयाम आस संजयः भीमार्जुनयमांश चापि तद अर्हं परत्यपद्यत राज्ञा पृष्टः स कुशलं सुखासीनश च संजयः शशंसागमने हेतुम इदं चैवाब्रवीद वचः राजा समरति ते कषत्तर धृतराष्ट्रॊ ऽमबिका सुतः तं पश्य गत्वा तवं कषिप्रं संजीवय च पार्थिवम सॊ ऽनुमान्य नरश्रेष्ठान पाण्डवान कुरुनन्दनान नियॊगाद राजसिंहस्य गन्तुम अर्हसि मानद एवम उक्तस तु विदुरॊ धीमान सवजनवत्सलः युधिष्ठिरस्यानुमते पुनर आयाद गजाह्वयम तम अब्रवीन महाप्राज्ञं धृतराष्ट्रः परतापवान दिष्ट्या पराप्तॊ ऽसि धर्मज्ञ दिष्ट्या समरसि मे ऽनघ अद्य रात्रौ दिवा चाहं तवत्कृते भरतर्षभ परजागरे पपश्यामि विचित्रं देहम आत्मनः सॊ ऽङकम आदाय विदुरं मूर्ध्न्य उपाघ्राय चैव ह कषम्यताम इति चॊवाच यद उक्तॊ ऽसि मया रुषा [वि] कषान्तम एव मया राजन गुरुर नः परमॊ भवान तथा हय अस्म्य आगतः कषिप्रं तवद्दर्शनपरायणः भवन्ति हि नरव्याघ्र पुरुषा धर्मचेतसः दीनाभिपातिनॊ राजन नात्र कार्या विचारणा पाण्डॊः सुता यादृशा मे तादृशा मे सुतास तव दीना इति हि मे बुद्धिर अभिपन्नाद्य तान रपति [व] अन्यॊन्यम अनुनीयैवं भरातरौ तौ महाद्युती विदुरॊ धृतराष्ट्रश च लेभाते परमां मुदम [व] शरुत्वा च विदुरं पराप्तं राज्ञा च परिसान्त्वितम धृतराट्रात्मजॊ राजा पर्यतप्यत दुर्मतिः स सौबलं समानाय्य कर्ण दुःशासनाव अपि अब्रवीद वचनं राजा परविश्याबुद्धिजं तमः एष परप्त्यगतॊ मन्त्री धृतराष्ट्रस्य संमतः विदुरः पाण्डुपुत्राणां सुहृद विद्वान हिते रतः यावद अस्य पुनर बुद्धिं विदुरॊ नापकर्षति पाण्डवानयने तावन मन्त्रयध्वं हितं मम अथ पश्याम्य अहं पार्थान पराप्तान इह कथं चन पुनः शॊषं गमिष्यामि निरासुर निरवग्रहः विषम उद्बन्धनं वापि शस्त्रम अग्निप्रवेशनम करिष्ये न हि तान ऋद्धान पुनर दरष्टुम इहॊत्सहे [ष] किं बालिषां मतिं राजन्न आस्थितॊ ऽसि विशां पते गतास ते समयं कृत्वा नैतद एवं भविष्यति सत्यवाक्ये सथिताः सर्वे पाण्डवा भरतर्षभ पितुस ते वचनं तात न गरहीष्यन्ति कर्हि चित अथ वा ते गरहीष्यन्ति पुनर एष्यन्ति वा पुरम निरस्य समयं भूयः पणॊ ऽसमाकं भविष्यति सर्वे भवामॊ मध्यस्था राज्ञश छन्दानुवर्तिनः छिद्रं बहु परपश्यन्तः पाण्डवानां सुसंवृताः [दुह] एवम एतन महाप्राज्ञ यथा वदसि मातुल नित्यं हि मे कथयतस तव बुद्धिर हि रॊचते [कर] कामम ईक्षामहे सर्वे दुर्यॊधन तवेप्सितम ऐकमत्यं हि नॊ राजन सर्वेषाम एव लक्ष्यते [व] एवम उक्तस तु कर्णेन राजा दुर्यॊधनस तदा नातिहृष्टमनाः कषिप्रम अभवत स पराङ्मुखः उपलभ्य ततः कर्णॊ विवृत्य नयने शुभे रॊषाद दुःशासनं चैव सौबलेयं च ताव उभौ उवाच परमक्रुद्ध उद्यम्यात्मानम आत्मना अहॊ मम मतं यत तन निबॊधत नराधिपाः परियं सर्वे चिकीर्षामॊ राज्ञः किंकरपाणयः न चास्य शक्नुमः सर्वे परिये सथातुम अतन्द्रिताः वयं तु शस्त्राण्य आदाय रथान आस्थाय दंशिताः गच्छामः सहिता हन्तुं पाण्डवान वनगॊचरान तेषु सर्वेषु शान्तेषु गतेष अविदितां गतिम निर्विवादा भविष्यन्ति धार्तराष्ट्रास तथा वयम यावद एव परिद्यूना यावच छॊकपरायणाः यावन मित्र विहीनाश च तावच छक्या मतं मम तस्य तद वचनं शरुत्वा पूजयन्तः पुनः पुनः बाढम इत्य एव ते सर्वे परत्यूचुः सूतजं तदा एवम उक्त्वा तु संक्रुद्धा रथैः सर्वे पृथक पृथक निर्ययुः पाण्डवान हन्तुं संघशः कृतनिश्चयाः तान परस्थितान परिज्ञाय कृष्णद्वैपायनस तदा आजगाम विशुद्धात्मा दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा परतिषिध्याथ तान सर्वान भगवाँल लॊकपूजितः परज्ञा चक्षुषम आसीनम उवाचाभ्येत्य सत्वरः [वय] धृतराष्ट्र महाप्राज्ञ निबॊध वचनं मम वक्ष्यामि तवा कौरवाणां सर्वेषां हितम उत्तमम न मे परियं महाबाहॊ यद गताः पाण्डवा वनम निकृत्या निर्जिताश चैव दुर्यॊधन वशानुगैः ते समरन्तः परिक्लेशान वर्षे पूर्णे तरयॊदशे विमॊक्ष्यन्ति विषं करुद्धाः करवेयेषु भारत तद अयं किं नु पापात्मा तव पुत्रः सुमन्दधीः पाण्डवान नित्यसंक्रुद्धॊ राज्यहेतॊर जिघांसति वार्यतां साध्व अयं मूढः शमं गच्छतु ते सुतः वनस्थांस तान अयं हन्तुम इच्छन पराणैर विमॊक्ष्यते यथाह विदुरः पराज्ञॊ यथा भीष्मॊ यथा वयम यथा कृपश च दरॊणश च तथा साधु विधीयताम विग्रहॊ हि महाप्राज्ञ सवजनेन विगर्हितः अधार्म्यम अयशस्यं च मा राजन परतिपद्यथाः समीक्षा यादृशी हय अस्य पाण्डवान परति भारत उपेक्ष्यमाणा सा राजन हमान्तम अनयं सपृशेत अथ वायं सुमन्दात्मा वनं गच्छतु ते सुतः पाण्डवैः सहितॊ राजन्न एक एवासहाय वान ततः संसर्गजः सनेहः पुत्रस्य तव पाण्डवैः यदि सयात कृतकार्यॊ ऽदय भवेस तवं मनुजेश्वर अथ वा जायमानस्य यच छीलम अनुजायते शरूयते तन महाराज नामृतस्य अपसर्पति कथं वा मन्यते भीष्मॊ दरॊणॊ वा विदुरॊ ऽपि वा भवान वात्र कषमं कार्यं पुरा चार्थॊ ऽतिवर्तते [धृ] भगवन नाहम अप्य एतद रॊचये दयूतसंस्तवम मन्ये तद विधिनाक्रम्य कारितॊ ऽसमीति वै मुने नैतद रॊचयते भीष्मॊ न दरॊणॊ विदुरॊ न च गान्धारी नेच्छति दयूतं तच च मॊहात परवर्तितम परित्यक्तुं न शक्नॊमि दुर्यॊधनम अचेतनम पुत्रस्नेहेन भगवञ जानन्न अपि यतव्रत [वय] वैचित्र वीर्यनृपते सत्यम आह यथा भवान दृढं वेद्मि परं पुत्रं परं पुत्रान न विद्यते इन्द्रॊ ऽपय अश्रुनिपातेन सुरभ्या परतिबॊधितः अन्यैः समृद्धैर अप्य अर्थैर न सुताद विद्यते परम अत्र ते वर्तयिष्यामि महद आख्यानम उत्तमम सुरभ्याश चैव संवादम इन्द्रस्य च विशां पते तरिविष्टपगता राजन सुरभिः परारुदत किल गवां मात पुरा तात ताम इन्द्रॊ ऽनवकृपायत [इन] किम इदं रॊदिषि शुभे कच चित कषेमं दिवौकसाम मानुषेष्व अथ वा गॊषु नैतद अल्पं भविष्यति [सु] विनिपातॊ न वः कश चिद दृश्यते तरिदशाधिप अहं तु पुत्रं शॊचामि तेन रॊदिमि कौशिक पश्यैनं कर्षकं रौद्रं दुर्बलं मम पुत्रकम परतॊदेनाभिनिघ्नन्तं लाङ्गलेन निपीडितम एतं दृष्ट्वा भृशं शरन्तं वध्यमानं सुराधिप कृपाविष्टास्मि देवेन्द्र मनश चॊद्विजते मम एकस तत्र बलॊपेतॊ धुरम उद्वहते ऽधिकाम अपरॊ ऽलपबलप्राणः कृशॊ धमनि संततः कृच्छ्राद उद्वहते भारं तं वै शॊचामि वासव वध्यमानः परतॊदेन तुद्यमानः पुनः पुनः नैव शक्नॊमि तं भारम उद्वॊढुं पश्य वासव ततॊ ऽहं तस्य दुःखार्ता विरौमि भृशदुःखिता अश्रूण्य आवर्तयन्ती च नेत्राभ्यां करुणायती [इन] तव पुत्रसहस्रेषु पीड्यमानेषु शॊभने किं कृपायितम अस्त्य अत्र पुत्र एकॊ ऽतर पीड्यते [सु] यदि पुत्रसहस्रं मे सर्वत्र समम एव मे दीनस्य तु सतः शक्रपुत्रस्याभ्यधिका कृपा [वय] तद इन्द्रः सुरभी वाक्यं निशम्य भृशविस्मितः जीवितेनापि कौरव्य मेने ऽभयधिकम आत्मजम परववर्ष च तत्रैव सहसा तॊयम उल्बणम कर्षकस्याचरन विघ्नं भगवान पाकशासनः तद यथा सुरभिः पराह समम एवास्तु मे तथा सुतेषु राजन सर्वेषु दीनेष्व अभ्यधिका कृपा यादृशॊ मे सुतः पण्डुस तादृशॊ मे ऽसि पुत्रक विदुरश च महाप्राज्ञः सनेहाद एतद वरमीम्य अहम चिराय तव पुत्राणां शतम एकश च पार्थिव पाण्डॊः पञ्चैव लक्ष्यन्ते ते ऽपि मन्दाः सुदुःखिताः कथं जीवेयुर अत्यन्तं कथं वर्धेयुर इत्य अपि इति दीनेषु पार्थेषु मनॊ मे परितप्यते यदि पार्थिव कौरव्याञ जीवमानान इहेच्छसि दुर्यॊधनस तव सुतः शमं गच्छतु पाण्डवैः [धृ] एवम एतन महाप्राज्ञ यथा वदसि नॊ मुने अहं चैव विजानामि सर्वे चेमे नराधिपाः भवांस तु मन्यते साधु यत कुरूणां सुखॊदयम तद एव विदुरॊ ऽपय आह भीष्मॊ दरॊणश च मां मुने यदि तव अहम अनुग्राह्यः कौरवेषु दया यदि अनुशाधि दुरात्मानं पुत्रं दुर्यॊधनं मम [वय] अयम आयाति वै राजन मैत्रेयॊ भवगान ऋषिः अन्वीय पाण्डवान भरातॄन इहैवास्मद दिदृक्षया एष दुर्यॊधनं पुत्रं तव राजन महान ऋषिः अनुशास्ता यथान्यायं शमायास्य कुलस्य ते बरूयाद यद एष राजेन्द्र तत कार्यम अविशङ्कया अक्रियायां हि कार्यस्य पुत्रं ते शप्स्यते रुषा [वै] एवम उक्त्वा ययौ वयासॊ मैत्रेयः परत्यदृश्यत पूजया परतिजग्राह सपुत्रस तं नराधिपः दत्त्वार्घ्याद्याः करियाः सर्वा विश्रान्तं मुनिपुंगवम परश्रयेणाब्रवीद राजा धृतराष्ट्रॊ ऽमबिका सुतः सुखेनागमनं कच चिद भगवन कुरुजाङ्गले कच चित कुशलिनॊ वीरा भरातरः पञ्च पाण्डवाः समये सथातुम इच्छन्ति कच चिच च पुरुषर्षभाः कच चित कुरूणां सौभ्रात्रम अव्युच्छन्नं भविष्यति [मै] तीर्थयात्राम अनुक्रामन पराप्तॊ ऽसमि कुरुजाङ्गलम यदृच्छया धर्मराजं दृष्टवान काम्यके वने तं जटाजिनसंवीतं तपॊवननिवासिनम समाजग्मुर महात्मानं दरष्टुं मुनिगणाः परभॊ तत्राश्रौषं महाराज पुत्राणां तव विभ्रमम अनयं दयूतरूपेण महापापम उपस्थितम ततॊ ऽहं तवाम अनुप्राप्तः कौरवाणाम अवेक्षया सदा हय अभ्यधिकः सनेहः परीतिश च तवयि मे परभॊ नैतद औपयिकं राजंस तवयि भीष्मे च जीवति यद अन्यॊन्येन ते पुत्रा विरुध्यन्ते नराधिप मेढी भूतः सवयं राजन निग्रहे रपग्रहे भवान किमर्थम अनयं घॊरम उत्पतन्तम उपेक्षसे दस्यूनाम इव यद्वृत्तं सभायां कुरुनन्दन तेन न भराजसे राजंस तापसानां समागमे [वै] ततॊ वयावृत्य राजानं दुर्यॊधनम अमर्षणम उवाच शलक्ष्णया वाचा मैत्रेयॊ भगवान ऋषिः दुर्यॊधन महाबाहॊ निबॊध वदतां वर वचनं मे महाप्राज्ञ बरुवतॊ यद धितं तव मा दरुहः पाण्डवान राजन कुरुष्व हितम आत्मनः पाण्डवानां कुरूणां च लॊकस्य च नरर्षभ ते हि सर्वे नरव्याघ्राः शूरा विक्रान्तयॊधिनः सर्वे नागायुत पराणा वज्रसंहनना दृढाः सत्यव्रतपराः सर्वे सर्वे पुरुषमानिनः हन्तारॊ देवशत्रूणां रक्षसां कामरूपिणाम हिडिम्बबकमुख्यानां किर्मीरस्य च रक्षसः इतः परच्यवतां रात्रौ यः स तेषां महात्मनाम आवृत्य मार्गं रौद्रात्मा तस्थौ गिरिर इवाचलः तं भीमः समरश्लाघी बलेन बलिनां वरः जघान पशुमारेण वयाघ्रः कषुद्रमृगं यथा पश्य दिग विजये राजन यथा भीमेन पातितः जरासंधॊ महेष्वासॊ नागायुत बलॊ युधि संबन्धी वासुदेवश च येषां शयालश च पार्षतः कस तान युधि समासीत जरामरणवान नरः तस्य ते शम एवास्तु पाण्डवैर भरतर्षभ कुरु मे वचनं राजन मा मृत्युवशम अन्वगाः एवं तु बरुवतस तस्य मैत्रेयस्य विशां पते ऊरुं गजकराकारं करेणाभिजघान सः दुर्यॊधनः समितं कृत्वा चरणेनालिखन महीम न किं चिद उक्त्वा दुर्यॊधास तस्थौ किं चिद अवाङ्मुखः तम अशुश्रूषमाणं तु विलिखन्तं वसुंधराम दृष्ट्वा दुर्यॊधनं राजन मैत्रेयं कॊप आविशत स कॊपवशम आपन्नॊ मैत्रेयॊ मुनिसत्तमः विधिना संप्रयुक्तश च शापायास्य मनॊ दधे ततः स वार्य उपस्पृश्य कॊपसंरक्त लॊचनः मैत्रेयॊ धार्तराष्ट्रं तम अशपद दुष्टचेतसम यस्मात तवं माम अनादृत्य नेमां वाचं चिकीर्षसि तस्माद अस्याभिमानस्य सद्यः फलम अवाप्नुहि तवद अभिद्रॊह संयुक्तं युद्धम उत्पत्स्यते महत यत्र भीमॊ गदापातैस तवॊरुं भेत्स्यते बली इत्य एवम उक्ते वचने धृतराष्ट्रॊ महीपतिः परसादयाम आस मुनिं नैतद एवं भवेद इति [मै] शमं यास्यति चेत पुत्रस तव राजन यथातथा शापॊ न भविता तात विपरीते भविष्यति [वै] स विलक्षस तु राजेन्द्र दुर्यॊधन पिता तदा मैत्रेयं पराह किर्मीरः कथं भीमेन पातितः [मै] नाहं वक्ष्याम्य असूरा ते न ते शुश्रूषते सुतः एष ते विदुरः सर्वम आख्यास्यति गते मयि [वै] इत्य एवम उक्त्वा मैत्रेयः परातिष्ठत यथागतम किर्मीरवधसंविग्नॊ बहिर दुर्यॊधनॊ ऽगमत [धृ] किर्मीरस्य वधं कषत्तः शरॊतुम इच्छामि कथ्यताम रक्षसा भीमसेनस्य कथम आसीत समागमः [वि] शृणु भीमस्य कर्मेदम अतिमानुष कर्मणः शरुतपूर्वं मया तेषां कथान्तेषु पुनः पुनः इतः परयाता राजेन्द्र पाण्डवा दयूतनिर्जिताः जग्मुस तरिभिर अहॊरात्रैः काम्यकं नाम तद वनम रात्रौ निशीथे सवाभीले गते ऽरथसमये नृप परचारे पुरुषादानां रक्षसां भीमकर्मणाम तद वनं तापसा नित्यं शेषाश च वनचारिणः दूरात परिहरन्ति सम पुरुषाद अभयात किल तेषां परविशतां तत्र मार्गम आवृत्य भारत दीप्ताक्षं भीषणं रक्षः सॊल्मुकं परत्यदृश्यत बाहू महान्तौ कृत्वा तु तथास्यं च भयानकम सथितम आवृत्य पन्थानं येन यान्ति कुरूद्वहाः दष्टौष्ठ दंष्ट्रं ताम्राक्षं परदीप्तॊर्ध्व शिरॊरुहम सार्करश्मितडिच चक्रं सबलाकम इवाम्बुदम सृजन्तं राक्षसीं मायां महाराव विराविणम मुञ्चन्तं विपुलं नादं सतॊयम इव तॊयदम तस्य नादेन संत्रस्ताः पक्षिणः सर्वतॊदिशम विमुक्तनादाः संपेतुः सथलजा जलजैः सह संप्रद्रुत मृगद्वीपिमहिषर्क्ष समाकुलम तद वनं तस्य नादेन संप्रस्थितम इवाभवत तस्यॊरुवाताभिहता ताम्रपल्लव बाहवः विदूर जाताश च लताः समाल्शिष्यन्त पादपान तस्मिन कषणे ऽथ परववौ मारुतॊ भृशदारुणः रजसा संवृतं तेन नष्टर्ष्कम अभवन नभः पञ्चानां पाण्डुपुत्राणाम अविज्ञातॊ महारिपुः पञ्चानाम इन्द्रियाणां तु शॊकवेग इवातुलः स दृष्ट्वा पाण्डवान दूरात कृष्णाजिनसमावृतान आवृणॊत तद वनद्वारं मैनाक इव पर्वतः तं समासाद्य वित्रस्ता कृष्णा कमललॊचना अदृष्टपूर्वं संत्रासान नयमीलयत लॊचने दुःशासन करॊत्सृष्टविप्रकीर्णशिरॊरुहा पञ्च पर्वतमध्यस्था नदीवाकुलतां गता मॊमुह्यमानां तां तत्र जगृहुः पञ्च पाण्डवाः इन्द्रियाणि परसक्तानि विषयेषु यथा रतिम अथ तां राक्षसीं मायाम उत्थितां घॊरदर्शनाम रक्षॊघ्नैर विविधैर मन्त्रैर धौम्यः सम्यक परयॊजितैः पश्यतां पाण्डुपुत्राणां नाशयाम आस वीर्यवान स नष्टमायॊ ऽतिबलः करॊधविस्फारितेक्षणः काममूर्ति धरः कषुद्रः कालकल्पॊ वयदृश्यत तम उवाच ततॊ राजा दीर्घप्रज्ञॊ युधिष्ठिरः कॊ भवान कस्य वा किं ते करियतां कार्यम उच्यताम परत्युवाचाथ तद रक्षॊ धर्मराजं युधिष्ठिरम अहं बकस्य वै भराता किर्मीर इति विश्रुतः वने ऽसमिन काम्यके शून्ये निवसामि गतज्वरः युधि निर्जित्य पुरुषान आहारं नित्यम आचरन के यूयम इह संप्राप्ता भक्ष्यभूता ममान्तिकम युधि निर्जित्य वः सर्वान भक्षयिष्ये गतज्वरः युधिष्ठिरस तु तच छरुत्वा वचस तस्य दुरात्मनः आचचक्षे ततः सर्वं गॊत्र नामादि भारत पाण्डवॊ धर्मराजॊ ऽहं यदि ते शरॊत्रम आगतः सहितॊ भरातृभिः सर्वैर भीमसेनार्जुनादिभिः हृतराज्यॊ वनेवासं वस्तुं कृतम इतस ततः वनम अभ्यागतॊ घॊरम इदं तव परिग्रहम किर्मीरस तव अब्रवीद एनं दिष्ट्या देवैर इदं मम उपपादितम अद्येह चिरकालान मनॊगतम भीमसेनवधार्थं हि नित्यम अभ्युद्यतायुधः चरामि पृथिवीं कृत्स्नां नैनम आसादयाम्य अहम सॊ ऽयम आसादितॊ दिष्ट्या भरातृहा काङ्क्षितश चिरम अनेन हि मम भराता बकॊ विनिहतः परियः वेत्रकीय गृहे राजन बराह्मणच छद्म रूपिणा विद्या बलम उपाश्रित्य न हय अस्त्य अस्यौरसं बलम हिडिम्बश च सखा मह्यं दयितॊ वनगॊचरः हतॊ दुरात्मनानेन सवसा चास्य हृता पुरा सॊ ऽयम अभ्यागतॊ मूढ ममेदं गहनं वनम परचार समये ऽसमाकम अर्धरात्रे समास्थिते अद्यास्य यातयिष्याम तद वैरं चिरसंभृतम तर्पयिष्यामि च बकं रुधिरेणास्य भूरिणा अध्याहम अनृणॊ भूत्वा भरातुः सख्युस तथैव च शान्तिं लब्धास्मि परमां हत्व राक्षसकण्टकम यदि तेन पुरा मुक्तॊ भीमसेनॊ बकेन वै अद्यैनं भक्षयिष्यामि पश्यतस ते युधिष्ठिर एनं हि विपुलप्राणम अद्य हत्वा वृकॊदरम संभक्ष्य जरयिष्यामि यथागस्त्यॊ महासुरम एवम उक्तस तु धर्मात्मा सत्यसंधॊ युधिष्ठिरः नैतद अस्तीति सक्रॊधॊ भर्त्सयाम आस राक्षसम ततॊ भीमॊ महाबाहुर आरुज्य तरसा दरुम दशव्यामम इवॊद्विद्धं निष्पत्रम अकरॊत तदा चकार सज्यं गाण्डीवं वज्रनिष्पेष गौरवम निमेषान्तरमात्रेण तथैव विजयॊ ऽरजुनः निवार्य भीमॊ जिष्णुं तु तद रक्षॊ घॊरदर्शनम अभिद्रुत्याब्रवीद वाक्यं तिष्ठ तिष्ठेति भारत इत्य उक्त्वैनम अभिक्रुद्धः कक्ष्याम उत्पीड्य पाण्डवः निष्पिष्य पाणिना पाणिं संदष्टौष्ठ पुटॊ बली तम अभ्यधावद वेगेन भीमॊ वृक्षायुधस तदा यमदण्डप्रतीकाशं ततस तं तस्य मूर्धनि पातयाम आस वेगेन कुलिशं मघवान इव असंभ्रान्तं तु तद रक्षः समरे परत्यदृश्यत चिक्षेप चॊल्मिकं दीप्तम अशनिं जवलिताम इव तद उदस्तम अलातं तु भीमः परहरतां वरः पदा सव्येन चिक्षेप तद रक्षः पुनर आव्रजत किर्मीरश चापि सहसा वृक्षम उत्पाट्य पाण्डवम दण्डपाणिर इव करुद्धः समरे परत्ययुध्यत तद वृक्षयुद्धम अभवन महीरुह विनाशनम वालिसुग्रीवयॊर भरात्रॊर यथा शरीकाङ्क्षिणॊः पुरा शीर्षयॊः पतिता वृक्षा बिभिदुर नैकधा तयॊः यथैवॊत्पल पद्मानि मत्तयॊर दविपयॊस तथा मुञ्जवज जार्जरी भूता बहवस तत्र पादपाः चीराणीव वयुदस्तानि रेजुस तत्र महावने तद वृक्षयुद्धम अभवत सुमुहूर्तं विशां पते राक्षसानां च मुख्यस्य नराणाम उत्तमस्य च ततः शिलां समुत्क्षिप्य भीमस्य युधि तिष्ठतः पराहिणॊद राक्षसः करुद्धॊ भीमसेनश चचाल ह तं शिला ताडनजडं पर्यधावत स राक्षसः बाहुविक्षिप्त किरणः सवर्भानुर इव भास्करम ताव अन्यॊन्यं समाश्लिष्य परकर्षन्तौ परस्परम उभाव अपि चकाशेते परयुद्धौ वृषभाव इव तयॊर आसीत सुतुमुलः संप्रहारः सुदारुणः नखदंष्ट्रायुधवतॊर वयाघ्रयॊर इव दृट्तयॊः दुर्यॊधन निकाराच च बाहुवीर्याच च दर्पितः कृष्णा नयनदृष्टश च वयवर्धत वृकॊदरः अभिपत्याथ बाहुभ्यां परत्यगृह्णाद अमर्षितः मातङ्ग इव मातङ्गं परभिन्नकरटा मुखः तं चाप्य आथ ततॊ रक्षः परतिजग्राह वीर्यवान तम आक्षिपद भीमसेनॊ बलेन बलिनां वरः तयॊर भुजविनिष्पेषाद उभयॊर वलिनॊस तदा शब्दः समभवद घॊरॊ वेणुस्फॊट समॊ युधि अथैनम आक्षिप्य बलाद गृह्य मध्ये वृकॊदरः धूनयाम आस वेगेन वायुश चण्ड इव दरुमम स भीमेन परामृष्टॊ दुर्बलॊ बलिना रणे वयस्पन्दत यथाप्राणं विचकर्ष च पाण्डवम तत एनं परिश्रान्तम उपलभ्य वृकॊदरः यॊक्त्रयाम आस बाहुभ्यां पशुं रशनया यथा विनदन्तं महानादं भिन्नभेरी समस्वनम भरामयाम आस सुचिरं विस्फुरन्तम अचेतसम तं विषीदन्तम आज्ञाय राक्षसं पाण्डुनन्दनः परगृह्य तरसा दॊर्भ्यां पशुमारम अमारयन आक्रम्य स कटी देशे जानुना राक्षसाधमम अपीडयत बाहुब्भ्यां कण्ठं तस्य वृकॊदरः अथ तं जड सर्वाङ्गं वयावृत्तनयनॊल्बणम भूतले पातयाम आस वाक्यं चेदम उवाच ह हिडिम्बबकयॊः पापन तवम अश्रुप्रमार्जनम करिष्यसि गतश चासि यमस्य सदनं परति इत्य एवम उक्त्वा पुरुषप्रवीरस; तं राक्षसं करॊधविवृत्त नेत्रः परस्रस्तवस्त्राभरणं सफुरन्तम; उद्ब्भ्रान्त चित्तं वयसुम उत्ससर्ज तस्मिन हते तॊयदतुल्यरूपे; कृष्णां पुरस्कृत्य नरेन्द्रपुत्राः भीमं परशस्याथ गुणैर अनेकैर; हृष्टास ततॊ दवैतवनाय जग्मुः एवं विनिहतः संख्ये किर्मीरॊ मनुजाधिप भीमेन वचनाद अस्य धर्मराजस्य कौरव ततॊ निष्कण्टकं कृत्वा वनं तद अपराजितः दरौपद्या सहधर्मज्ञॊ वसतिं ताम उवास ह समाश्वास्य च ते सर्वे दरौपदीं भरतर्षभाः परहृष्टमनसः परीत्या परशशंसुर वृकॊदरम भीम बाहुबलॊत्पिष्टे विनष्टे राक्षसे ततः विविशुस तद वनं वीराः कषेमं निहतकण्टकम स मया गच्छता मार्गे विनिकीर्णॊ भयावहः वने महति दुष्टात्मा दृष्टॊ भीमबलाद धतः तत्राश्रौषम अहं चैतत कर्म भीमस्य भारत बराह्मणानां कथयतां ये तत्रासन समागताः एवं विनिहतं संख्ये किर्मीरं राक्षसॊत्तमम शरुत्वा धयानपरॊ राजा निशश्वासार्तवत तदा [वै] भॊजाः परव्रजिताञ शरुत्वा वृष्णयश चान्धकैः सह पाण्डवान दुःखसंतप्तान समाजग्मुर महावने पाञ्चालस्य च दायादा धृष्टकेतुश च चेदिपः केकयाश च महावीर्या भरातरॊ लॊकविश्रुताः वने ते ऽभिययुः पार्थान करॊधामर्श समन्विताः गर्हयन्तॊ धार्तराष्ट्रान किं कुर्म इति चाब्रुवन वासुदेवं पुरस्कृत्य सर्वे ते कषत्रियर्षभाः परिवार्यॊपविविशुर धर्मराजं युधिष्ठिरम [वा] दुर्यॊधनस्य कर्णस्य शकुनेश च दुरात्मनः दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शॊणितम ततः सर्वे ऽभिषिञ्चामॊ धर्मराजं युधिष्ठिरम निकृत्यॊपचरन वध्य एव धर्मः सनातनः [वै] पार्थानाम अभिषङ्गेण तथा करुद्धं जनार्दनम अर्जुनः शमयाम आसा दिधक्षन्तम इव परजाः संक्रुद्धं केशवं दृष्ट्वा पूर्वदेहेषु फल्गुनः कीर्तयाम आस कर्माणि सत्यकीर्तेर महात्मनः पुरुषस्याप्रमेयस्य सत्यस्यामित तेजसः परजापतिपतेर विष्णॊर लॊकनाथस्य धीमतः [अर] दशवर्षसहस्राणि यत्रसायं गृहॊ मुनिः वयचरस तवं पुरा कृष्ण पर्वते गन्धमादने दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च पुष्करेष्व अवसः कृष्ण तवम अपॊ भक्षयन पुरा ऊर्ध्वबाहुर विशालायां बदर्यां मधुसूदन अतिष्ठ एकपादेन वायुभक्षः शतं समाः अपकृष्टॊत्तरासङ्गः कृशॊ धमनि संततः आसीः कृष्ण सरस्वत्यां सत्रे दवादश वार्षिके परभासं चाप्य अथासाद्य तीर्थं पुण्यजनॊचितम तथा कृष्ण महातेजा दिव्यं वर्षसहस्रकम आतिष्ठस तप एकेन पादेन नियमे सथितः कषेत्रजः सर्वभूतानाम आदिर अन्तश च केशव निधानं तपसां कृष्ण यज्ञस तवं च सनातनः निहत्य नरकं भौमम आहृत्य मणिकुण्डले परथमॊत्पादितं कृष्ण मेध्यम अश्वम अवासृजः कृत्वा तत कर्म लॊकानाम ऋषभः सर्वलॊकजित अवधीस तवं रणे सर्वान समेतान दैत्यदानवान ततः सर्वेश्वरत्वं च संप्रदाय शचीपतेः मानुषेषु महाबाहॊ परादुर्भूतॊ ऽसि केशव स तवं नारायणॊ भूत्वा हरिर आसीः परंतप बरह्मा सॊमश च सूर्यश च धर्मॊ धाता यमॊ ऽनलः वायुर वैश्रवणॊ रुद्रः कालः खं पृथिवी दिशः अजश चराचरगुरुः सरष्टा तवं पुरुषॊत्तम तुरायणादिभिर देवक्रतुभिर भूरिदक्षिणैः अयजॊ भूरि तेजा वै कृष्ण चैत्ररथॊ वने शतं शतसहस्राणि सुवर्णस्य जनार्दन एकैकस्मिंस तदा रज्ञे परिपूर्णानि भागशः अदितेर अपि पुत्रत्वम एत्य यादवनन्दन तवं विष्णुर इति विख्यात इन्द्राद अवरजॊ भुवि शिशुर भूत्वा दिवं खं च पृथिवीं च परंतप तरिभिर विक्रमणैः कृष्ण करान्तवान असि तेजसा संप्राप्य दिवम आकाशम आदित्यसदने सथितः अत्यरॊचश च भूतात्मन भास्करं सवेन तेजसा सादिता मौरवाः पाशा निसुन्द नरकौ हतौ कृतः कषेमः पुनः पन्थाः पुरं पराग्ज्यॊतिषं परति जारूथ्याम आहुतिः कराथः शिशुपालॊ जनैः सह भीमसेनश च शैब्यश च शतधन्वा च निर्जितः तथा पर्जन्यघॊषेण रथेनादित्यवर्चसा अवाक्षीर महिषीं भॊज्यां रणे निर्जित्य रुक्मिणम इन्द्र दयुम्नॊ हतः कॊपाद यवनश च कशेरुमान हतः सौभपतिः शाल्वस तवया सौभं च पातितम इरावत्यां तथा भॊजः कार्तवीर्यसमॊ युधि गॊपतिस तालकेतुश च तवया विनिहताव उभौ तां च भॊगवतीं पुण्याम ऋषिकान्तां जनार्दन दवारकाम आत्मसात्कृत्वा समुद्रं गमयिष्यसि न करॊधॊ न च मात्सर्यं नानृतं मधुसूदन तवयि तिष्ठति दाशार्ह न नृशंस्यं कुतॊ ऽनघ आसीनं चित्तमध्ये तवां दीप्यमानं सवतेजसा आगम्य ऋषयः सर्वे ऽयाचन्ताभयम अच्युत युगान्ते सर्वभूतानि संक्षिप्य मधुसूदन आत्मन्य एवात्म सात्कृत्वा जगद आस्से परंतप नैवं पूर्वे नापरे वा करिष्यन्ति कृतानि ते कर्माणि यानि देव तवं बाल एव महाद्युते कृतवान पुण्डरीकाक्ष बलदेव सहायवान वैराज भवने चापि बरह्मणा नयवसः सह [वै] एवम उक्त्वा तदात्मानम आत्मा कृष्णस्य पाण्डवः तूष्णीम आसीत ततः पार्थम इत्य उवाच जनार्दनः ममैव तवं तवैवाहं ये मदीयास तवैव ते यस तवां दवेष्टि स मां दवेष्टि यस तवाम अनु स माम अनु नरस तवम असि दुर्धर्ष हरिर नारायणॊ हय अहम लॊकाल लॊकम इमं परप्तौ नरनारायणाव ऋषी अनन्यः पार्थ मत्तस तवम अहं तवत्तश च भारत नावयॊर अन्तरं शक्यं वेदितुं भरतर्षभ तस्मिन वीर समावाये संरब्धेष्व अथ राजसु धृष्टद्युम्नमुखैर वीरैर भरातृभिः परिवारिता पाञ्चाली पुण्डरीकाक्षम आसीनं यादवैः सह अभिगम्याब्रवीत कृष्णा शरण्यं शरणैषिणी पूर्वे परजा निसर्वे तवाम आहुर एकं परजापतिम सरष्टारं सर्वभूतानाम असितॊ देवलॊ ऽबरवीत विष्णुस तवम असि दुर्धर्ष तवं यज्ञॊ मधुसूदन यष्टा तवम असि यष्टव्यॊ जामदग्न्यॊ यथाब्रवीत ऋषयस तवां कषमाम आहुः सत्यं च पुरुषॊत्तम सत्याद यज्ञॊ ऽसि संभूतः कश्यपस तवां यथाब्रवीत साध्यानाम अपि देवानां वसूनाम ईश्वरेश्वर लॊभभावेन लॊकेश यथा तवां नारदॊ ऽबरवीत दिवं ते शिरसा वयाप्तं पद्भ्यां च पृथिवी विभॊ जठरं ते इमे लॊकाः पुरुषॊ ऽसि सनातनः विद्या तपॊ ऽभितप्तानां तपसा भावितात्मनाम आत्मदर्शनसिद्धानाम ऋषीणाम ऋषिसत्तम राजर्षीणां पुण्यकृताम आहवेष्व अनिवर्तिनाम सर्वधर्मॊपपन्नानां तवं गतिः पुरुषॊत्तम तवं परभुस तवं विभुस तवं भूर आत्मभूस तवं सनातनः लॊकपालाश च लॊकाश च नक्षत्राणि दिशॊ दश नभश चन्द्रश च सूर्यश च तवयि सर्वं परतिष्ठितम मर्त्यता चैव भूतानाम अमरत्वं दिवौकसाम तवयि सर्वं महाबाहॊ लॊककार्यं परतिष्ठितम सा ते ऽहं दुःखम आख्यास्ये परणयान मधुसूदन ईशस तवं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुषाः कथं नु भार्या पार्थानां तव कृष्ण सखी विभॊ धृष्टद्युम्नस्य भगिनी सभां कृष्येत मादृशी सत्री धर्मिणी वेपमाना रुधिरेण समुक्षिता एकवस्त्रा विकृष्टास्मि दुःखिता कुरुसंसदि राजमध्ये सभायां तु रजसाभिसमीरिताम दृष्ट्वा च मां धार्तराष्ट्रः पराहसन पापचेतसः दासी भावेन भॊक्तुं माम ईषुस ते मधुसूदन जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चालेष्व अथ वृष्णिषु नन्व अहं कृष्टभीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चॊभयॊः सनुषा भवामि धर्मेण साहं दासी कृता बलात गर्हये पाण्डवांस तव एव युधि शरेष्ठान महाबलान ये कलिश्यमानां परेक्षन्ते धर्मपत्नीं यशस्विनीम धिग बलं भीमसेनस्य धिक पार्थस्य धनुष्मताम यौ मां विप्रकृतां कषुद्रैर मर्षयेतां जनार्दन शाश्वतॊ ऽयं धर्मपथः सद्भिर आचरितः सदा यद भार्यां परिरक्षन्ति भर्तारॊ ऽलपबला अपि भार्यायां रक्ष्यमाणायां परजा भवति रक्षिता परजायां रक्ष्यमाणायाम आत्मा भवति रक्षितः आत्मा हि जायते तस्यां तस्माज जाया भवत्य उत भर्ता च भार्यया रक्ष्यः कथं जायान ममॊदरे नन्व इमे शरणं पराप्तान न तयजन्ति कदा चन ते मां शरणम आपान्नां नान्वपद्यन्त पाण्डवाः पञ्चेमे पञ्चभिर जाताः कुमाराश चामितौजसः एतेषाम अप्य अवेक्षार्थं तरातव्यास्मि जनार्दन परतिविन्ध्यॊ युधिष्ठिरात सुत सॊमॊ वृकॊदरात अर्जुनाच छरुत कीरित्स तु शतानीकस तु नाकुलिः कनिष्टाच छरुत कर्मा तु सर्वे सत्यपराक्रमाः परद्युम्नॊ यादृशः कृष्ण तादृशास ते महारथाः नन्व इमे धनुषि शरेष्ठा अजेया युधि शात्रवैः किमर्थं धार्तराष्ट्राणां सहन्ते दुर्बलीयसाम अधार्मेण हृतं राज्यं सर्वे दासाः कृतास तथा सभायां परिकृष्टाहम एकवस्त्रा रजस्वला नाधिज्यम अपि यच छक्यं कर्तुम अन्येन गाण्डिवम अन्यत्रार्जुन भीमाभ्यां तवया वा मधुसूदन धिग भीमसेनस्य बलं धिक पार्थस्य च गाण्डिवम यत्र दुर्यॊधनः कृष्ण मुहूर्तम अपि जीवति य एतान आक्षिपद राष्ट्रात सह मात्राविहिंसकान अधीयानान पुरा बालान वरतस्थान मधुसूदन भॊजने भीमसेनस्य पापः पराक्षेपयद विषम कालकूटं नवं तीक्ष्णं संभृतं लॊमहर्षणम तज जीर्णम अविकारेण सहान्नेन जनार्दन सशेषत्वान महाबाहॊ भीमस्य पुरुषॊत्तम परमाण कॊट्यां विश्वस्तं तथा सुप्तं वृकॊदरम बद्ध्वैनं कृष्ण गङ्गायां परक्षिप्य पुनर आव्रजत यदा विबुद्धः कौन्तेयस तदा संछिद्य बन्धनम उदतिष्ठन महाबाहुर भीमसेनॊ महाबलः आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनम अदर्शयत सर्वेष्व एवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा परतिब्बुद्धस तु कौन्तेयः सर्वान सर्पान अपॊथयत सारथिं चास्य दयितम अपहस्तेन जघ्निवान पुनः सुप्तान उपाधाक्षीद बालकान वारणावते शयानान आर्यया सार्धं कॊ नु तत कर्तुम अर्हति यत्रार्या रुदती भीता पाण्डवान इदम अब्रवीत महद वयसनम आपन्ना शिखिना परिवारिता हाहतास्मि कुतॊ नव अद्य भवेच छान्तिर इहानलात अनाथा विनशिष्यामि बालकैः पुत्रकैः सह तत्र भीमॊ महाबाहुर वायुवेगपराक्रमः आर्याम आश्वासयाम आस भरातॄंश चापि वृकॊदरः वैनतेयॊ यथा पक्षी गरुडः पततां वरः तथैवाभिपतिष्यामि भयं वॊ नेह विद्यते आर्याम अङ्केन वामेन राजानं दक्षिणेन च अंसयॊश च यमौ कृत्वा पृष्ठे बीभत्सुम एव च सहसॊत्पत्य वेगेन सर्वान आदाय वीर्यवान भरातॄन आर्यां च बलवान मॊक्षयाम आस पावकात ते रात्रौ परस्थिताः सर्वे मात्रा सह यशस्विनः अभ्यगच्छन महारण्यं हिडिम्बवनम अन्तिकात शरान्ताः परसुप्तास तत्रेमे मात्रा सह सुदुःखिताः सुप्तांश चैनान अभ्यगच्छद धिडिम्बा नाम राक्षसी भीमस्य पादौ कृत्वा तु ख उत्सङ्गे ततॊ बलात पर्यमर्दत संहृष्टा कल्याणी मृदु पाणिना ताम अबुध्यद अमेयात्मा बलवान सत्यविक्रमः पर्यपृच्छच च तां भीमः किम इहेच्छस्य अनिन्दिते तयॊः शरुता तु कथितम आगच्छद राक्षसाधमः भीमरूपॊ महानादान विसृजन भीमदर्शनः केन सार्धं कथयसि आनयैनं ममान्तिकम हिडिम्बे भक्षयिष्यावॊ नचिरं कर्तुम अर्हसि सा कृपा संगृहीतेन हृदयेन मनस्विनी नैनम ऐछत तदाख्यातुम अनुक्रॊशाद अनिन्दिता स नादान विनदन घॊरान राक्षसः पुरुषादकः अभ्यद्रवत वेगेन भीमसेनं तदा किल तम अभिद्रुत्य संक्रुद्धॊ वेगेन महता बली अगृह्णात पाणिना पाणिं भीमसेनस्य राक्षसः इन्द्राशनिसमस्पर्शं वज्रसंहननं दृढम संहत्य भीमसेनाय वयाक्षिपत सहसा करम गृहीतं पाणिना पाणिं भीमसेनॊ ऽथ रक्षसा नामृष्यत महाबाहुस तत्राक्रुध्यद वृकॊदरः तत्रासीत तुमुलं युद्धं भीमसेनहिडिम्बयॊः सर्वास्त्रविदुषॊर घॊरं वृत्रवासवयॊर इव हत्वा हिडिम्बं भीमॊ ऽथ परस्थितॊ भरातृभिः सह हिडिम्बाम अग्रतः कृत्वा यस्यां जातॊ घटॊत्कचः ततश च पराद्रवन सर्वे सह मात्रा यशस्विनः एकचक्राम अभिमुखाः संवृता बराह्मण वरजैः परस्थाने वयास एषां न मन्त्री परियहितॊ ऽभवत ततॊ ऽगच्छन्न एकचक्रां पाण्डवाः संशितव्रताः तत्र अप्य आसादयाम आसुर बकं नाम महाबलम पुरुषादं परतिभयं हिडिम्बेनैव संमितम तं चापि विनिहत्यॊग्रं भीमः परहरतां वरः सहितॊ भरातृभिः सर्वैर दरुपदस्य पुरं ययौ लब्धाहम अपि तत्रैव वसता सव्यसाचिना यथा तवया जिता कृष्ण रुक्मिणी भीष्मकात्मजा एवं सुयुद्धे पार्थेन जिताहं मधुसूदन सवयंवरे महत कर्मकृत्वा नसुकरं परैः एवं कलेशैः सुबहुभिः कलिश्यमानाः सुदुःखिताः निवसाम आर्यया हीनाः कृष्ण धौम्य पुरःसराः त इमे सिंहविक्रान्ता वीर्येणाभ्यधिका परैः विहीनैः परिक्लिश्यन्तीं समुपेक्षन्त मां कथम एतादृशानि दुःखानि सहन्ते दुर्बलीयसाम दीर्घकालं परदीप्तानि पापानां कषुद्रकर्मणाम कुले महति जातास्मि दिव्येन विधिना किल पाण्डवानां परिया भार्या सनुषा पाण्डॊर महात्मनः कच गरहम अनुप्राप्ता सास्मि कृष्ण वरा सती पञ्चानाम इन्द्रकल्पानां परेक्षतां मधुसूदन इत्य उक्त्वा परारुदत कृष्णा मुखं पच्छाद्य पाणिना पद्मकेश परकाशेन मृदुना मृदुभाषिणी सतनाव अपतितौ पीनौ सुजातौ शुभलक्षणौ अभ्यवर्षत पाञ्चाली दुःखजैर अश्रुबिन्दुभिः चक्षुषी परिमार्जन्ती निःश्वसन्ती पुनः पुनः बाष्पपूर्णेन कण्ठेन करुद्धा वचनम अब्रवीत नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा मधुसूदन न भरातरॊ न च पिता नैव तवं न च बान्धवाः ये मां विप्रकृतां कषुद्रैर उपेक्षध्वं विशॊकवत न हि मे शाम्यते दुःखं कर्णॊ यत पराहसत तदा अथैनाम अब्रवीत कृष्णस तस्मिन वीर समागमे रॊदिष्यन्ति सत्रियॊ हय एवं येषां करुद्धासि भामिनि बीभत्सु शरसांछन्नाञ शॊणितौघपरिप्लुतान निहताञ जीवितं तयक्त्वा शयानान वसुधातले यत समर्थं पाण्डवानां तत करिष्यामि मा शुचः सत्यं ते परतिजानामि राज्ञां राज्ञी भविष्यसि पतेद दयौर हिमवाञ शीर्येत पृथिवी शकलीभवेत शुष्येत तॊयनिधिः कृष्णे न मे मॊघं वचॊ भवेत [धृस्त] अहं दरॊणं हनिष्यामि शिखण्डी तु पितामहम दुर्यॊधनं भीमसेनः कर्णं हन्ता धनंजयः राम कृष्णौ वयपाश्रित्य अजेयाः सम शुचिस्मिते अपि वृत्रहणा युद्धे किं पुनर धृतराष्ट्रजैः [वै] इत्य उक्ते ऽभिमुखा वीरा वासुदेव्वम उपस्थिता तेषां मध्ये महाबाहुः केशवॊ वाक्यम अब्रवीत [वा] नेदं कृच्छ्रम अनुप्राप्तॊ भवान सयाद वसुधाधिप यद्य अहं दवारकायां सयां राजन संनिहितः पुरा आगछेयम अहं दयूतम अनाहूतॊ ऽपि कौरवैः आम्बिकेयेन दुर्धर्ष राज्ञा दुर्यॊधनेन च वारयेयम अहं दयूतं बहून दॊषान परदर्शयन भीष्मद्रॊणौ समानाय्य कृपं बाह्लीकम एव च वैचित्रवीर्यं राजानम अल दयूतेन कौरव पुत्राणां तव राजेन्द्र तवन्निमित्तम इति परभॊ तत्र वक्ष्याम्य अहं दॊषान यैर भवान अवरॊफितः वीरसेनसुतॊ यश च राज्यात परभ्रंशितः पुरा अभक्षित विनाशंच देवनेन विशां पते सातत्यं च परसङ्गस्य वर्णयेयं यथासुखम सत्रियॊ ऽकषा मृगया पानम एतत कामसमुत्थितम वयसनं चतुष्टयं परॊक्तं यै राजन भरश्यते सरियः तत्र सर्वत्र वक्तव्यं मन्यन्ते शास्त्रकॊविदाः विशेषतश च वक्तव्यं दयूते पश्यन्ति तद्विदः एकाह्ना दरव्यनाशॊ ऽतर धरुवं वयसनम एव च अभुक्त नाशश चार्थानां वाक पौरुष्यं च केवलम एतच चान्यच च कौरव्य परसङ्गि कटुकॊदयम दयूते बरूयां महाबाहॊ समासाद्याम्बिका सुतम एवम उक्तॊ यदि मया गृह्णीयाद वचनं मम अनामयं सयाद धर्मस्य कुरूणां कुरुनन्दन न चेत स मम राजेन्द्र गृह्णीयान मधुरं वचः पथ्यं च भरतश्रेष्ठ निगृह्णीयां बलेन तम अथैनान अभिनीयैवं सुहृदॊ नाम दुर्हृदः सभासदश च तान सर्वान भेदयेयं दुरॊदरान असांनिध्यं तु कौरव्य ममानर्तेष्व अभूत तदा येनेदं वयसनं पराप्ता भवन्तॊ दयूतकारितम सॊ ऽहम एत्य कुरुश्रेष्ठ दवारकां पाण्डुनन्दन अश्रौषं तवां वयसनिनं युयुधानाद यथा तथम शरुत्वैव चाहं राजेन्द्र परमॊद्विग्न मानसः तूर्णम अभ्यागतॊ ऽसमि तवां दरष्टुकामॊ विशां पते अहॊ कृच्छ्रम अनुप्राप्ताः सर्वे सम भरतर्षभ ये वयं तवां वयसनिनं पश्यामः सह सॊदरैः [य] असांनिध्यं कथं कृष्ण तवासीद वृष्णिनन्दन कव चासीद विप्रवासस ते किं वाकार्षीः परवासकः [कृ] शाल्वस्य नगरं सौभं गतॊ ऽहं भरतर्षभ विनिहन्तुं नरश्रेष्ठ तत्र मे शृणु कारणम महातेजा महाबाहुर यः स राजा महायशाः दमघॊषात्मजॊ वीरः शिशुपालॊ मया हतः यज्ञे ते भरतश्रेष्ठ राजसूये ऽरहणां परति सरॊषवशसंप्राप्तॊ नामृष्यत दुरात्मवान शरुत्वा तं निहतं शाल्वस तीव्ररॊषसमन्वितः उपायाद दवारकां शून्याम इहस्थे मयि भारत स तत्र यॊधितॊ राजन बालकैर वृष्णिपुंगवैः आगतः कामगं सौभम आरुह्यैव नृशंसकृत ततॊ वृष्णिप्रवीरांस तान बालान हत्वा बहूंस तदा पुरॊद्यानानि सर्वाणि भेदयाम आस दुर्मतिः उक्तवांश च महाबाहॊ कवासौ वृष्णिकुलाधमः वासुदेवः सुमन्दात्मा वसुदेव सुतॊ गतः तस्य युद्धार्थिनॊ दर्पं युद्धे नाशयितास्म्य अहम आनर्ताः सत्यम आख्यात तत्र गन्तास्मि यत्र सः तं हत्वा विनिवर्तिष्ये कंस केशि निषूदनम अहत्वा न निवर्तिष्ये सत्येनायुधम आलभे कवासौ कवासाव इति पुनस तत्र तत्र विधावति मया किल रणे युद्धं काङ्क्षमाणः स सौभराट अद्य तं पापकर्माणं कषुद्रं विश्वासघातिनम शिशुपाल वधामर्षाद गमयिष्ये यमक्षयम मम पापस्वभावेन भराता येन निपातितः शिशुपालॊ महीपालस तं वधिष्ये महीतले भराता बालश च राजा च न च संग्राममूर्धनि परमत्तश च हतॊ वीरस तं हनिष्ये जनार्दनम एवमादि महाराज विलप्य दिवम आस्थितः कामगेन स सौभेन कषिप्त्वा मां कुरुनन्दन तम अश्रौषम अहं गत्वा यथावृत्तः सुदुर्मतिः मयि कौरव्य दुष्टात्मा मार्तिकावतकॊ नृपः ततॊ ऽहम अपि कौरव्य रॊषव्याकुललॊचनः निश्चित्य मनसा राजन वधायास्य मनॊ दधे आनर्तेषु विमर्दं च कषेपं चात्मनि कौरव परवृद्धम अवलेपं च तस्य दुष्कृतकर्मणः ततः सौभवधायाहं परतस्थे पृथिवीपते स मया सागरावर्ते दृष्ट आसीत परीप्सता ततः परध्माप्य जलजं पाञ्चजन्यम अहं नृप आहूय शाल्वं समरे युद्धाय समवस्थितः सुमुहूर्तम अभूद युद्धं तत्र मे दानवैः सह वशीभूताश च मे सर्वे भूतले च निपातिताः एतत कार्यं महाबाहॊ येनाहं नागमं तदा शरुत्वैव हास्तिनपुरं दयूतं चाविनयॊत्थितम [य] वासुदेव महाबाहॊ विस्तरेण महामते सौभस्य वधम आचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यतः [वा] हतं शरुत्वा महाबाहॊ मया शरौतश्रवं नृपम उपायाद भरतश्रेष्ठ शाल्वॊ दवारवतीं पुरीम अरुन्धत तां सुदुष्टात्मा सर्वतः पाण्डुनन्दन शाल्वॊ वैहायसं चापि तत पुरं वयूह्य विष्ठितः तत्रस्थॊ ऽथ महीपालॊ यॊधयाम आस तां पुरीम अभिसारेण सर्वेण तत्र युद्धम अवर्तत पुरी समन्ताद विहिता सपताका सतॊरणा सचक्रा सहुडा चैव सयान्त्र खनका तथा सॊपतल्प परतॊलीका साट्टाट्टाकल गॊपुरा सकच गरहणी चैव सॊल्कालातावपॊथिका सॊष्ट्रिका भरतश्रेष्ठ सभेरी पणवानका समित तृणकुशा राजन सशतघ्नीक लाङ्गला सभुशुण्ड्य अश्मल गुडा सायुधा सपरश्वधा लॊहचर्मवती चापि साग्निः सहुड शृङ्गिका शास्त्रदृष्टेन विधिना संयुक्ता भरतर्षभ दरव्यैर अनेकैर विविधैर गद साम्बॊद्धवादिभिः पुरुषैः कुरुशार्दूल समर्थैः परतिबाधने अभिख्यात कुलैर वीरैर दृष्टवीर्यैश च संयुगे मध्यमेन च गुल्मेन रक्षिता सारसंज्ञिता उत्क्षिप्त गुल्मैश च तथा हयैश चैव पदातिभिः आघॊषितं च नगरे न पातव्या सुरेति ह परमादं परिरक्षद्भिर उग्रसेनॊद्धवादिभिः परमत्तेष्व अभिघातं हि कुर्याच छाल्वॊ नराधिपः इति कृत्वाप्रमत्तास ते सरे वृष्ण्यन्धकाः सथिताः आनर्ताश च तथा सर्वे नटनर्तक गायनाः बहिर विवासिताः सर्वे रक्षद्भिर वित्तसंचयान संक्रमा भेदिताः सर्वे नावश च परतिषेधिताः परिखाश चापि कौरव्य कीलैः सुनिचिताः कृताः उदपानाः कुरुश्रेष्ठ तथैवाप्य अम्बरीषकाः समन्तात कॊशमात्रं च कारिता विषमा च भूः परकृत्या विषमं दुर्गं परकृत्या च सुरक्षितम परकृत्या चायुधॊपेतं विशेषेण तदानघ सुरक्षितं सुगुप्तं च सरायुध समन्वितम तत पुरं भरतश्रेष्ठ यथेन्द्र भवनं तथा न चामुद्रॊ ऽभिनिर्याति न चामुद्रः परवेश्यते वृष्ण्यन्धकपुरे राजंस तदा सौभसमागमे अनु रथ्यासु सर्वासु चत्वरेषु च कौरव बलं बभूव राजेन्द्र परभूतगजवाजिमत दत्तवेतन भक्तं च दत्तायुध परिच्छदम कृतापदानं च तदा बलम आसीन महाभुज न कुप्य वेतनी कश चिन न चातिक्रान्त वेतनी नानुग्रहभृतः कश चिन न चादृष्ट पराक्रमः एवं सुविहिता राजन दवारका भूरिदक्षिणैः आहुकेन सुगुप्ता च राज्ञा राजीवलॊचन [वा] तां तूपयात्वा राजेन्द्र शाल्वः सौभपतिस तदा परभूतनरनागेन बलेनॊपविवेश ह समे निविष्टा सा सेना परभूतसलिलाशये चतुरङ्ग बलॊपेता शाल्वराजाभिपालिता वर्जयित्वा शमशानानि देवतायतनानि च वल्मीकाश चैव चैत्यांश च तन निविष्टम अभूद बलम अनीकानां विभागेन पन्थानः षट कृताभवन परवणा नव चैवासञ शाल्वस्य शिबिरे नृप सर्वायुधसमॊपेतं सर्वशस्त्रविशारदम रथनागाश्वकलिलं पदातिध्वजसंकुलम तुष्टपुष्टजनॊपेतं वीर लक्षणलक्षितम विचित्रध्वजसंनाहं विचित्ररथकार्मुकम संनिवेश्य च कौरव्य दवारकायां नरर्षभ अभिसारयाम आस तदा वेगेन पतगेन्द्रवत तदापतन्तं संदृश्य बलं शाल्वपतेस तदा निर्याय यॊधयाम आसुः कुमारा वृष्णिनन्दनाः असहन्तॊ ऽभियातं तच छाल्व राजस्य कौरव चारुदेष्णश च साम्बश च परद्युम्नश च महारथः ते रथैर दंशिताः सर्वे विचित्राभरण धवजाः संसक्ताः शाल्वराजस्य बहुभिर यॊधपुंगवैः गृहीत्वा तु धनुः साम्बः शाल्वस्य सचिवं रणे यॊधयाम आस संहृष्टः कषेमवृद्धिं चमूपतिम तस्य बाणमयं वर्षं जाम्बवत्याः सुतॊ मह त मुमॊच भरतश्रेष्ठ यथा वर्षं सहस्रधृक तद बाणवर्षं तुमुलं विषेहे स चमूपतिः कषेमवृद्धिर महाराज हिमवान इव निश्चलः ततः साम्बाय राजेन्द्र कषेमवृद्धिर अपि सम ह मुमॊच मायाविहितं शरजालं महत्तरम ततॊ मायामयं जालं माययैव विदार्य सः साम्बः शरसहस्रेण रथम अस्याभ्यवर्षत ततः स विद्धः साम्बेन कषेमवृद्धिश चमूपतिः अपायाज जवनैर अश्वैः साम्ब बाणप्रपीडितः तस्मिन विप्रद्रुते करूरे शाल्वस्याथ चमूपतौ वेगवान नाम दैतेयः सुतं मे ऽभयद्रवद बली अभिपन्नस तु राजेन्द्र साम्बॊ वृष्णिकुलॊद्वहः वेगं वेगवतॊ राजंस तस्थौ वीरॊ विधारयन स वेगवति कौन्तेय साम्बॊ वेगवतीं गदाम चिक्षेप तरसा वीरॊ वयाविध्य सत्यविक्रमः तया तव अभिहतॊ राजन वेगवान अपतद भुवि वातरुग्ण इव कषुण्णॊ जीर्ण मूलॊ वनस्पतिः तस्मिन निपतिते वीरे गदा नुन्ने महासुरे परविश्य महतीं सेनां यॊधयाम आस मे सुतः चारुदेष्णेन संसक्तॊ विविन्ध्यॊनाम दानवः महारथः समाज्ञातॊ महाराज महाधनुः ततः सुतुमुलं युद्धं चारुदेष्ण विविन्ध्ययॊः वृत्रवासवयॊ राजन यथापूर्वं तथाभवत अन्यॊन्यस्याभिसंक्रुद्धाव अन्यॊन्यं जघ्नतुः शरैः विनदन्तौ महाराज सिंहाव इव महाबलौ रौक्मिणेयस ततॊ बाणम अग्न्यर्कॊपम वर्चसम अभिमान्त्र्य महास्त्रेण संदधे शत्रुनाशनम स विविन्ध्याय सक्रॊधः समाहूय महारथः चिक्षेप मे सुतॊ राजन स गतासुर अथापतत विविन्ध्यं निहतं दृष्ट्वा तां च विक्षॊभितां चमूम कामगेन स सौभेन शाल्वः पुनर उपागमत ततॊ वयाकुलितं सर्वं दवारकावासितद बलम दृष्ट्वा शाल्वं महाबाहॊ सौभस्थं पृथिवी गतम ततॊ निर्याय कौन्तेय वयवस्थाप्य च तद बलम आनर्तानां महाराज परद्युम्नॊ वाक्यम अब्रवीत सर्वे भवन्तस तिष्ठन्तु सर्वे पश्यन्तु मां युधि निवारयन्तं संग्रामे बलात सौभं सराजकम अहं सौभपतेः सेनाम आयसैर भुजगैर इव धनुर भुजविनिर्मुक्तैर नाशयाम्य अद्य यादवाः आश्वसध्वं न भीः कार्या सौभराड अद्य नश्यति मयाभिपन्नॊ दुष्टात्मा ससौभॊ विनशिष्यति एवं बरुवति संहृष्टे परद्युम्ने पाण्डुनन्दन विष्ठितं तद बलं वीर युयुधे च यथासुखम [वा] एवम उक्त्वा रौक्मिणेयॊ यादवान भरतर्षभ दंशितैर हरिभिर युक्तं रथम आस्थाय काञ्चनम उच्छ्रित्य मकरं केतुं वयात्ताननम अलंकृतम उत्पतद्भिर इवाकाशं तैर हयैर अन्वयात परान विक्षिपन नादयंश चापि धनुःश्रेष्ठं महाबलः तूणखड्गधरः शूरॊ बद्धगॊधाङ्गुलि तरवान स विद्युच्चलितं चापं विहरन वै तलात तलम मॊहयाम आस दैतेयान सर्वान सौभनिवासिनः नास्य विक्षिपतश चापं संदधानस्य चासकृत अन्तरं ददृशे कश चिन निघ्नतः शात्रवान रणे मुखस्य वर्णॊ न विकल्पते ऽसय; चेलुश च गात्राणि न चापि तस्य सिंहॊन्नतं चाप्य अभिगर्जतॊ ऽसय; शुश्राव लॊकॊ ऽदभुतरूपम अग्र्यम जले चरः काञ्चनयष्टि संस्थॊ; वयात्ताननः सर्वतिमि परमाथी वित्रासयन राजति वाहमुख्ये; शाल्वस्य सेना परमुखे धवजाग्र्यः ततः स तूर्णं निष्पत्य परद्युम्नः शत्रुकर्शनः शाल्वम एवाभिदुद्राव विधास्यन कलहं नृप अभियानं तु वीरेण परद्युम्नेन महाहवे नामर्षयत संक्रुद्धः शाल्वः कुरुकुलॊद्वह स रॊममदमत्तॊ वै कामगाद अवरुह्य च परद्युम्नं यॊधयाम आस शाल्वः परपुरंजयः तयॊः सुतुमुलं युद्धं शाल्व वृष्णिप्रवीरयॊः समेता ददृशुर लॊका बलिवासवयॊर इव तस्य मायामयॊ वीर रथॊ हेमपरिष्कृतः सध्वजः सपताकश च सानुकर्षः सतूणवान स तं रथवरं शरीमान समारुह्य किल परभॊ मुमॊच बाणान कौरव्य परद्युम्नाय महाबलः ततॊ बाणमयं वर्षं वयसृजत तरसा रणे परद्युम्नॊ भुजवेगेन शाल्वं संमॊहयन्न इव स तैर अभिहतः संख्ये नामर्षयत सौभराट शरान दीप्ताग्निसंकाशान मुमॊच तनये मम स शाल्व बाणै राजेन्द्र विद्धॊ रुक्मिणिनन्दनः मुमॊच बाणं तवरितॊ मर्मभेदिनम आहवे तस्य वर्म विभिद्याशु स बाणॊ मत सुतेरितः बिभेद हृदयं पत्री स पपात मुमॊह च तस्मिन निपतिते वीरे शाल्वराजे विचेतसि संप्राद्रवन दानवेन्द्रा दारयन्तॊ वसुंधराम हाहाकृतम अभूत सैन्यं शाल्वस्य पृथिवीपते नष्टसंज्ञे निपतिते तदा सौभपतौ नृप तत उत्थाय कौरव्य परतिलभ्य च चेतनम मुमॊच बाणं तरसा परद्युम्नाय महाबलः तेन विद्धॊ महाबाहुः परद्युम्नः समरे सथितः जत्रु देशे भृशं वीरॊ वयवासीदद रथे तदा तं स विद्ध्वा महाराज शाल्वॊ रुक्मिणिनन्दनम ननाद सिंहनादं वै नादेनापूरयन महीम ततॊ मॊहं समापन्ने तनये मम भारत मुमॊच बाणांस तवरितः पुनर अन्यान दुरासदान स तैर अभिहतॊ बाणैर बहुभिस तेन मॊहितः निश्चेष्टः कौरवश्रेष्ठ परद्युम्नॊ ऽभूद रणाजिरम [वा] शाल्व बाणार्दिते तस्मिन परद्युम्ने बलिनां वरे वृष्णयॊ भग्नसंकल्पा विव्यथुः पृतना गताः हाहाकृतम अभूत सार्वं वृष्ण्यन्धकबलं तदा परद्युम्ने पतिते राजन परे च मुदिताभवन तं तथा मॊहितं दृष्ट्वा सारथिर जवनैर हयैः रणाद अपाहरत तूर्णं शिक्षितॊ दारुकिस ततः न तिदूरापयाते तु रथे रथवरप्रणुत धनुर गृहीत्वा यन्तारं लब्धसंज्ञॊ ऽबरवीद इदम सौते किं ते वयवसितं कस्माद यासि पराङ्मुखः नैष वृष्णिप्रवीराणाम आहवे धर्म उच्यते कच चित सौते न ते मॊहः शाल्वं दृष्ट्वा महाहवे विषादॊ वा रणं दृष्ट्वा बरूहि मे तवं यथातथम [सूत] जानार्दने न मे मॊहॊ नापि मे भयम आविशत अतिभारं तु ते मन्ये शाल्वं केशवनन्दन सॊ ऽपयामि शनैर वीर बलवान एष पापकृत मॊहितश च रणे शूरॊ रक्ष्यः सारथिना रथी आयुष्मंस तवं मया नित्यं रक्षितव्यस तवयाप्य अहम रक्षितव्यॊ रथी नित्यम इति कृत्वापयाम्य अहम एकश चासि महाबाहॊ बहवश चापि दानवाः नसमं रौक्मिणेयाहं रणं मत्वापयाम्य अहम [वा] एवं बरुवति सूते तु तदा मकरकेतुमान उव्वाच सूतं कौरव्य निवर्तय रथं पुनः दारुकात्मज मैवं तं पुनः कार्षीः कथं चन वयपयानं रणात सौते जीवतॊ मम कर्हि चित न स वृष्णिकुले जातॊ यॊ वै तयजति संगरम यॊ वा निपतितं हन्ति तवास्मीति च वादिनम तथा सत्रियं वै यॊ हन्ति वृद्धं बालं तथैव च विरथं विप्रकीर्णं च भग्नशस्स्त्रायुधं तथा तवं च सूत कुले जातॊ विनीतः सूत कर्मणि धर्मज्ञश चासि वृष्णीनाम आहवेष्व अपि दारुके स जानंश चरितं कृत्स्नं वृष्णीनां पृतना मुखे अपयानं पुनः सौते मैवं कार्षीः कथं चन अपयातं हतं पृष्ठे भीतं रणपलायिनम गदाग्रजॊ दुराधर्षः किं मां वक्ष्यति माधवः केशवस्याग्रजॊ वापि नीलवासा मदॊत्कटः किं वक्ष्यति महाबाहुर बलदेवः समागतः किं वक्ष्यति शिनेर नप्ता नरसिंहॊ महाधनुः अपयातं रणात सौते साम्ब्बश च समितिंजयः चारुदेष्णश च दुर्धर्षस तथैव गद सारणौ अक्रूरश च महाबाहुः किं मां वक्ष्यति सारथे शूरं संभावितं सन्तं नित्यं पुरुषमानिनम सत्रियश च वृष्णी वीराणां किं मां वक्ष्यन्ति संगताः परद्युम्नॊ ऽयम उपायाति भीतस तयक्त्वा महाहवम धिग एनम इति वक्ष्यन्ति न तु वक्ष्यन्ति साध्व इति धिग वाचा परिहासॊ ऽपि मम वा मद्विधस्य वा मृत्युनाभ्यधिकः सौते स तवं मा वयपयाः पुनः भारं हि मयि संन्यस्य यातॊ मधुनिहा हरिः यज्ञं भरत सिंहस्य पार्थस्यामित तेजसः कृतवर्मा मया वीरॊ निर्यास्यन्न एव वारितः शाल्वं निवारयिष्ये ऽहं तिष्ठ तवम इति सूतज स च संभावयन मां वै निवृत्तॊ हृदिकात्मजः तं समेत्य रणं तयक्त्वा किं वक्ष्यामि महारथम उपयातं दुराधर्षं शङ्खचक्रगदाधरम पुरुषं पुण्डरीकाक्षं किं वक्ष्यामि महाभुजम सात्यकिं बलदेवं च ये चान्ये ऽनधकवृष्णयः मया सपर्धन्ति सततं किं नु वक्ष्यामि तान अहम तयक्त्वा रणम इमं सौते पृष्ठतॊ ऽभयाहतः शरैः तवयापनीतॊ विवशॊ न जीवेयं कथं चन स निवर्त रथेनाशु पुनर दारुकनन्दन न चैतद एवं कर्तव्यम अथापत्सु कथं चन न जीवितम अहं सौते बहु मन्ये कदा चन अपयातॊ रणाद भीतः पृष्ठतॊ ऽभयाहताः शरैः कदा वा सूतपुत्र तवं जानीषे मां भयार्दितम अपयातं रणं हित्वा यथा कापुरुषं तथा न युक्तं भवता तयक्तुं संग्रामं दारुकात्मज मयि युद्धार्थिनि भृशं स तवं याहि यतॊ रणम [वा] एवम उक्तस तु कौन्तेय सूतपुत्रस तदा मृधे परद्युम्नम अब्रवीच छलक्ष्णं मधुरं वाक्यम अञ्जसा न मे भयं रौक्मिणेय संग्रामे यच्छतॊ हयान युद्धज्ञश चास्मि वृष्णीनां नात्र किं चिद अतॊ ऽनयथा आयुष्मन्न उपदेशस तु सारथ्ये वर्ततां समृतः सर्वार्थेषु रथी रक्ष्यस तवं चापि भृशपीडितः तवं हि शाल्व परयुक्तेन पत्रिणाभिहतॊ भृशम कश्मलाभिहतॊ वीर ततॊ ऽहम अपयातवान स तवं सात्वत मुख्याद्य लब्धसंज्ञॊ यदृच्छया पश्य मे हयसाम्याने शिक्षां केशवनन्दन दारुकेणाहम उत्पन्नॊ यथावच चैव शिक्षितः वीतभीः परविशाम्य एतां शाल्वस्य महतीं चमूम एवम उक्त्वा ततॊ वीर हयान संचॊद्य संगरे रश्मिभिश च समुद्यम्य जवेनाभ्यपतत तदा मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च सव्यानि च विचित्राणि दक्षिणानि च सर्वशः परतॊदेनाहता राजन रश्मिभिश च समुद्यताः उत्पतन्त इवाकाशं विबभुस ते हयॊत्तमाः ते हस्तलाघवॊपेतं विज्ञाय नृप दारुकिम दह्यमाना इव तदा पस्पृशुश चरणैर महीम सॊ ऽपसव्यां चमूं तस्य शाल्वस्य भरतर्षभ चकार नातियत्नेन तद अद्भुतम इवाभवत अमृष्यमाणॊ ऽपसव्यं परद्युम्नेन स सौभराट यन्तारम अस्य सहसा तरिभिर बाणैः समर्पयत दारुकस्य सुतस तं तु बाणवेगम अचिन्तयन भूय एव महाबाहॊ परययौ हयसंमतः ततॊ बाणान बहुविधान पुनर एव स सौभराट मुमॊच तनये वीरे मम रुक्मिणिनन्दने तान अप्राप्ताञ शितैर बाणैश चिच्छेद परवीरहा रौक्मिणेयः समितं कृत्वा दर्शयन हस्तलाघवम छिन्नान दृष्ट्वा तु तान बाणान परद्युम्नेन स सौभराट आसुरीं दारुणीं मायाम आस्थाय वयसृजच छरान परयुज्यमानम आज्ञाय दैतेयास्त्रं महाबलः बरह्मास्त्रेणान्तरा छित्त्वा मुमॊचान्यान पतत्रिणः ते तद अस्त्रं विधूयाशु विव्यधू रुधिराशनाः शिरस्य उरसि वक्त्रेच स मुमॊह पपात च तस्मिन निपतिते कषुद्रे शाल्वे बाणप्रपीडिते रौक्मिणेयॊ ऽपरं बाणं संदधे शत्रुनाशनम तम अर्चितं सर्वदाशार्ह पूगैर; आशीर्भिर अर्कज्वलन परकाशम दृष्ट्वा शरं जयाम अभिनीयमानं; बभूव हाहाकृतम अन्तरिक्षम ततॊ देवगणाः सर्वे सेन्द्राः सह धनेश्वराः नारदं परेषयाम आसुः शवसनं च महाबलम तौ रौक्मिणेयम आगम्य वचॊ ऽबरूतां दिवौकसाम नैष वध्यस तवया वीर शाल्वराजः कथं चन संहरस्व पुनर बाणम अवध्यॊ ऽयं तवया रणे एतस्य हि शरस्याजौ नावध्यॊ ऽसति पुमान कव चित मृत्युर अस्य महाबाहॊ रणे देवकिनन्दनः कृष्णः संकल्पितॊ धात्रा तन न मिथ्या भवेद इति ततः परमसंहृष्टः परद्युम्नः शरम उत्तरम संजहार धनुःश्रेष्ठात तूर्णे चैव नयवेशयत तत उत्थाय राजेन्द्र शाल्वः परमदुर्मनाः वयपायात सबलस तूर्णं परद्युम्न शरपीडितः स दवारकां परित्यज्य करूरॊ वृणिभिर अर्दितः सौभम आस्थाय राजेन्द्र दिवम आचक्रमे तदा [वा] आनर्तनगरं मुक्तं ततॊ ऽहम अगमं तदा महाक्रतौ राजसूये निवृत्ते नृपते तव अपश्यं दवारकां चाहं महाराज हतत्विषम निःस्वाध्याय वषट्कारां निर्भूषण वरस्त्रियम अनभिज्ञेय रूपाणि दवारकॊपवनानि च दृष्ट्वा शङ्कॊपपन्नॊ ऽहम अपृच्छं हृदिकात्मजम अस्वस्थनरनारीकम इदं वृष्णिपुरं भृषम किम इदं नरशार्दूल शरॊतुम इच्छामहे वयम एवम उक्तस तु स मया विस्तरेणेदम अब्रवीत रॊधं मॊक्षं च शाल्वेन हार्दिक्यॊ राजसत्तम ततॊ ऽहं कौरवश्रेष्ठ शरुत्वा सर्वम अशेषतः विनाशे शाल्वराजस्य तदैवाकरवं मतिम ततॊ ऽहं भरतश्रेष्ठ समाश्वास्य पुरे जनम राजानम आहुकं चैव तथैवानक दुन्दुभिम सर्ववृष्णिप्रवीरांश च हर्षयन्न अब्रुवं तदा अप्रमादः सदा कार्यॊ नगरे यादवर्षभाः शाल्वराजविनाशाय परयातं मां निबॊधत नाहत्वा तं निवर्तिष्ये पुरीं दवारवतीं परति सशाल्वं सौभनगरं हत्वा दरष्टास्मि वः पुनः तरिसामा हन्यताम एषा दुन्दुभिः शत्रुभीषणी ते मयाश्वासिता वीरा यथावद भरतर्षभ सर्वे माम अब्रुवन हृष्टाः परयाहि जहि शत्रवान तैः परहृष्टात्मभिर वीरैर आशीर्भिर अभिनन्दितः वाचयित्वा दविजश्रेष्ठान परणम्य शिरसाहुकम सैन्यसुग्रीव युक्तेन रथेनानादयन दिशः परध्माप्य शङ्खप्रवरं पाञ्चजन्यम अहं नृप परयातॊ ऽसमि नरव्याघ्र बलेन महता वृतः कॢप्तेन चतुरङ्गेण बलेन जितकाशिना समतीत्य बहून देशान गिरींश च बहुपादपान सरांसि सरितश चैव मार्तिकावतम आसदम तत्राश्रौषं नरव्याघ्र शाल्वं नगरम अन्तिकात परयातं सौभम आस्थाय तम अहं पृष्ठतॊ ऽनवयाम ततः सागरम आसाद्य कुक्षौ तस्य महॊर्मिणः समुद्रनाभ्यां शाल्वॊ ऽभूत सौभम आस्थाय शत्रुहन स समालॊक्य दूरान मां समयन्न इव युधिष्ठिर आह्वयाम आस दुष्टात्मा युद्धायैव मुहुर मुहुः तस्य शार्ङ्गविनिर्मुक्तैर बहुभिर मर्मभेदिभिः पुरं नासाद्यत शरैस ततॊ मां रॊष आविशत स चापि पापप्रकृतिर दैतेयापसदॊ नृप मय्य अवर्षत दुर्धर्षः शरधाराः सहस्रशः सैनिकान मम सूतं च हयांश च समवाकिरत अचिन्तयन्तस तु शरान वयं युध्याम भारत ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम चिक्षिपुः समरे वीरा मयि शाल्व पदानुगाः ते हयान मे रथं चैव तदा दारुकम एव च छादयाम आसुर असुरा बाणैर मर्म विभेदिभिः न हया न रथॊ वीर न यन्ता मम दारुकः अदृश्यन्त शरैश छन्नास तथाहं सैनिकाश च मे ततॊ ऽहम अपि कौरव्य शराणाम अयुतान बहून अभिमन्त्रितानां धनुषा दिव्येन विधिनाक्षिपम न तत्र विषयस तव आसीन मम सैन्यस्य भारत खे विषिक्तं हि तत सौभं करॊशमात्र इवाभवत ततस ते परेक्षकाः सर्वे रङ्ग वाट इव सथिताः हर्षयाम आसुर उच्चैर मां सिंहनाद तलस्वनैः मत्कार्मुकविनिर्मुक्ता दानवानां महारणे अङ्गेषु रुधिराक्तास ते विविशुः शलभा इव ततॊ हलहलाशब्दः सौभमध्ये वयवर्धत वध्यतां विशिखैस तीक्ष्णैः पततां च महार्णवे ते निकृत्तभुजस्कन्धाः कबन्धाकृति दर्शनाः नदन्तॊ भैरवान नादन निपतन्ति सम दानवाः ततॊ गॊक्षीरकुन्देन्दु मृणालरजतप्रभम जलजं पाञ्चजन्यं वै पराणेनाहम अपूरयम तान दृष्ट्वा पतितांस तत्र शाल्वः सौभपतिस तदा मायायुद्धेन महता यॊधयाम आस मां युधि ततॊ हुडहुडाः परासाः शक्तिशूलपरश्वधाः पट्टिशाश च भुशुण्ड्यश च परापतन्न अनिशं मयि तान अहं माययैवाशु परतिगृह्य वयनाशयम तस्यां हतायां मायायां गिरिशृङ्गैर अयॊधयत ततॊ ऽभवत तम इव परभातम इव चाभवत दुर्दिनं सुदिनं चैव शीतम उष्णं च भारत एवं मायां विकुर्वाणॊ यॊधयाम आस मां रिपुः विज्ञाय तद अहं सर्वं माययैव वयनाशयम यथाकालं तु युद्धेन वयधमं सर्वतः शरैः ततॊ वयॊम महाराज शतसूर्यम इवाभवत शतचन्द्रं च कौन्तेय सहस्रायुत तारकम ततॊ नाज्ञायत तदा दिवारात्रं तथा दिशः ततॊ ऽहं मॊहम आपन्नः परज्ञास्त्रं समयॊजयम ततस तद अस्त्रम अस्त्रेण विधूतं शरतूलवत तथा तद अभवद युद्धं तुमुलं लॊमहर्षणम लब्धालॊकश च राजेन्द्र पुनः शत्रुम अयॊधयम [वा] एवं स पुरुषव्याघ्र शाल्वॊ राज्ञां महारिपुः युध्यमानॊ मया संख्ये वियद अभ्यागमत पुनः ततः शतघ्नीश च महागदाश च; दीप्तंश च शूलान मुसलान असींश च चिक्षेप रॊषान मयि मन्दबुद्धिः; शाल्वॊ महाराज जयाभिकाङ्क्षी तान आशुगैर आपततॊ ऽहम आशु; निवार्य तूर्णं खगमान ख एव दविधा तरिधा चाच्छिनम आशु मुखैस; ततॊ ऽनतरिक्षे निनदॊ बभूव ततः शतसहस्रेण शराणां नतपर्वणाम दारुकं वाजिनश चैव रथं च समवाकिरत ततॊ माम अब्रवीद वीर दारुकॊ विह्वलन्न इव सथातव्यम इति तिष्ठामि शाल्व बाणप्रपीडितः इति तस्य निशम्याहं सारथेः करुणं वचः अवेक्षमाणॊ यन्तारम अपश्यं शरपीडितम न तस्यॊरसि नॊ मूर्ध्नि न काये न भुजद्वजे अन्तरं पाण्डवश्रेष्ठ पश्यामि नहतं शरैः स तु बाणवरॊत्पीडाद विस्रवत्य असृग उल्बणम अभिवृष्टॊ यथा मेधैर गिरिर गैरिकधातुमान अभीषु हस्तं तं दृष्ट्वा सीदन्तं सारथिं रणे अस्तम्भयं महाबाहॊ शाल्व बाणप्रपीडितम अथ मां पुरुषः कश चिद दवारका निलयॊ ऽबरवीत तवरितॊ रथम अभ्येत्य सौहृदाद इव भारत आहुकस्य वचॊ वीर तस्यैव परिचारकः विषण्णः सन्नकण्ठॊ वै तन निबॊध युधिष्ठिरः दवारकाधिपतिर वीर आह तवाम आहुकॊ वचः केशवेह विजानीष्व यत तवां पितृसखॊ ऽबरवीत उपयात्वाद्य शाल्वेन दवारकां वृष्णिनन्दन विषक्ते तवयि दुर्धर्ष हतः शूर सुतॊ बलात तद अलं साधु युद्धेन निवर्तस्व जनार्दन दवारकाम एव रक्षस्व कार्यम एतन महत तव इत्य अहं तस्य वचनं शरुत्वा परमदुर्मनाः निश्चयं नाधिगच्छामि कर्तव्यस्येतरस्य वा सात्यकिं बलदेवं च परद्युम्नं च महारथम जगर्हे मनसा वीर तच छरुत्वा विप्रियं वचः अहं हि दवारकायाश च पितुश च कुरुनन्दन तेषु रक्षां समाधाय परयातः सौभपातने बलदेवॊ महाबाहुः कच चिज जीवति शत्रुहा सात्यकी रौक्मिणेयश च चारुदेष्णश च वीर्यवान साम्बप्रभृतयश चैवेत्य अहम आसं सुदुर्मनाः एतेषु हि नरव्याघ्र जीवत्सु न कथं चन शक्यः शूर सुतॊ हन्तुम अपि वज्रभृता सवयम हतः शूर सुतॊ वयक्तं वयक्तं ते च परासवः बलदेव मुखाः सर्वे इति मे निश्चिता मतिः सॊ ऽहं सर्वविनाशं तं चिन्तयानॊ मुहुर मुहुः सुविह्वलॊ महाराज पुनः शाल्वम अयॊधयम ततॊ ऽपश्यं महाराज परपतन्तम अहं तदा सौभाच छूर सुतं वीर ततॊ मां मॊह आविशत तस्य रूपं परपततः पितुर मम नराधिप ययातेः कषीणपुण्यस्य सवर्गाद इव महीतलम विशीर्णगलितॊष्णीषः परकीर्णाम्बर मूर्धजः परपतन दृश्यते ह सम कषीणपुण्य इव गरहः ततः शार्ङ्गं धनुःश्रेष्ठं करात परपतितं मम मॊहात सन्नश च कौन्तेय रथॊपस्थ उपाविशम ततॊ हाहाकृतं सर्वं सैन्यं मे गतचेतनम मां दृष्ट्वा रथनीडस्थं गतासुम इव भारत परसार्य बाहू पततः परसार्य चरणाव अपि रूपं पितुर अपश्यं तच छकुनेः पतितॊ यथा तं पतन्तं महाबाहॊ शूलपट्टिशपाणयः अभिघ्नन्तॊ भृशं वीरा मम चेतॊ वयकम्पयन ततॊ मुहूर्तात परतिलभ्य संज्ञाम; अहं तदा वीर महाविमर्दे न तत्र सौभं न रिपुं न शाल्वं; पश्यामि वृद्धं पितरं न चापि ततॊ ममासीन मनसि पायेयम इति निश्चितम परबुद्धॊ ऽसमि ततॊ भूयः शतशॊ विकिरञ शरान [वा] ततॊ ऽहं भरतश्रेष्ठ परगृह्य रुचिरं धनुः शरैर अपातयं सौभाच छिरांसि विबुधद्विषाम शरांश चाशीविषाकारान ऊर्ध्वगांस तिग्मतेजसः अप्रैषं शाल्वराजाय शार्ङ्गमुक्तान सुवाससः ततॊ नादृश्यत तदा सौभं कुरुकुलॊद्वह अन्तर्हितं माययाभूत ततॊ ऽहं विस्मितॊ ऽभवम अथ दानवसंघास ते विकृताननमूर्धजाः उदक्रॊशन महाराज विष्ठिते मयि भारत ततॊ ऽसत्रं शब्दसाहं वै तवरमाणॊ महाहवे अयॊजयं तद वधाय ततः शब्द उपारमत हतास ते दानवाः सर्वे यैः स शब्द उदीरितः शरैर आदित्यसंकाशैर जवलितैः शब्दसाधनैः तस्मिन्न उपरते शब्दे पुनर एवान्यतॊ ऽभवत शब्दॊ ऽपरॊ महाराज तत्रापि पराहरं शरान एवं दश दिशः सर्वास तिर्यग ऊर्ध्वं च भारत नादयाम आसुर असुरास ते चापि निहता मया ततः पराग्ज्यॊतिषं गत्वा पुनर एव वयदृश्यत सौभं कामगमं वीर मॊहयन मम चक्षुषी ततॊ लॊकान्त करणॊ दानवॊ वानराकृतिः शिला वर्षेण सहसा सहसा मां समावृणॊत सॊ ऽहं पर्वत वर्षेण वध्यमानः समन्ततः वल्मीक इव राजेन्द्र पर्वतॊपचितॊ ऽभवम ततॊ ऽहं पर्वत चितः सहयः सह सारथिः अप्रख्यातिम इयां राजन सध्वजः पर्वतैश चितः ततॊ वृणि परवीरा यॊ ममासन सैनिकास तदा ते भयार्ता दिशः सर्वाः सहसा विप्रदुद्रुवुः ततॊ हाहाकृतं सर्वम अभूत किल विशां पते दयौश च भूमिश च खं चैवादृश्यमाने तथा मयि ततॊ विषण्णमनसॊ मम राजन सुहृज्जनाः रुरुदुश चुक्रुशुश चैव दुःखशॊकसमन्विताः दविषतां च परहर्षॊ ऽभूद आर्तिश चाद्विषताम अपि एवं विजितवान वीर पश्चाद अश्रौषम अच्युत ततॊ ऽहम अस्त्रं दयितं सर्वपाषाण भेदनम वज्रम उद्यम्य तान सर्वान पर्वतान समशातयम ततः पर्वत भारार्ता मन्दप्राणविचेष्टिताः हया मम महाराज वेपमाना इवाभवन मेघजालम इवाकाशे विदार्याभ्युदितं रविम दृष्ट्वा मां बान्धवाः सर्वे हर्षम आहारयन पुनः ततॊ माम अब्रवीत सूतः पराञ्जलिः परणतॊ नृप साधु संपश्य वार्ष्णेय शाल्वं सौभपतिं सथितम अलं कृष्णावमन्यैनं साधु यत्नं समाचर मार्दवं सखितां चैव शाल्वाद अद्य वयपाहर जहि शाल्वं महाबाहॊ मैनं जीवय केशव सर्वैः पराक्रमैर वीरवध्यः शत्रुर अमित्रहन न शत्रुर अवमन्तव्यॊ दुर्बलॊ ऽपि बलीयसा यॊ ऽपि सयात पीढगः कश चित किं पुनः समरे सथितः स तवं पुरुषशार्दूल सर्वयत्नैर इमं परभॊ जहि वृष्णिकुलश्रेष्ठ मा तवां कालॊ ऽतयगात पुनः नैष मार्दवसाध्यॊ वै मतॊ नापि सखा तव येन तवं यॊधितॊ वीर दवारका चावमर्दिता एवमादि तु कौन्तेय शरुत्वाहं सारथेर वचः तत्त्वम एतद इति जञात्वा युद्धे मतिम अधारयम वधाय शाल्वराजस्य सौभस्य च निपातने दारुकं चाब्रुवं वीर मुहूर्तं सथीयताम इति ततॊ ऽपरतिहतं दिव्यम अभेद्यम अतिवीर्यवत आग्नेयम अस्त्रं दयितं सर्वसाहं महाप्रभम यक्षाणां राक्षसाणां च दानवानां च संयुगे राज्ञां च परतिलॊमानां भस्मान्त करणं महत कषुरान्तम अमलं चक्रं कालान्तकयमॊपमम अभिमन्त्र्याहम अतुलं दविषतां च निबर्हणम जहि सौभं सववीर्येण ये चात्र रिपवॊ मम इत्य उक्त्वा भुजवीर्येण तस्मै पराहिणवं रुषा रूपं सुदर्शनस्यासीद आकाशे पततस तदा दवितीयस्येव सूर्यस्य युगान्ते परिविष्यतः तत समासाद्य नगरं सौभं वयपगतत्विषम मध्येन पाटयाम आस करकचॊ दार्व इवॊच्छ्रितम दविधाकृतं ततः सौभं सुदर्शन बलाद धतम महेश्वर शरॊद्धूतं पपात तरिपुरं यथा तस्मिन निपतिते सौभे चक्रम आगत करं मम पुनश चॊद्धूय वेगेन शाल्वाल्येत्य अहम अब्रुवम ततः शाल्वं गदां गुर्वीम आविध्यन्तं महाहवे दविधा चकार सहसा परजज्वाल च तेजसा तस्मिन निपतिते वीरे दानवास तरस्तचेतसः हाहाभूता दिशॊ जग्मुर अर्दिता मम सायकैः ततॊ ऽहं समवस्थाप्य रथं सौभसमीपतः शङ्खं परध्माप्य हर्षेण मुहृदः पर्यहर्षयम तन मेरुशिखराकारं विध्वस्ताट्टाल गॊपुरम दह्यमानम अभिप्रेक्ष्य सत्रियस ताः संप्रदुद्रुवुः एवं निहत्य समरे शाल्वं सौभं निपात्य च आनर्तान पुनर आगम्य सुहृदां परीतिम आवहम एतस्मात कारणाद राजन नागमं नागसाह्वयम यद्य अगां परवीरघ्न न हि जीवेत सुयॊधनः [वै] एवम उक्त्वा महाबाहुः कौरवं पुरुषॊत्तमः आमन्त्र्य परययौ धीमान पाण्डवान मधुसूदनः अभिवाद्य महाबाहुर धर्मराजं युधिष्ठिरम राज्ञा मूर्धन्य उपाघ्रातॊ भीमेन च महाभुजः सुभद्राम अभिमन्युं च रथम आरॊप्य काञ्चनम आरुरॊह रथं कृष्णः पाण्डवैर अभिपूजितः सैन्यसुग्रीव युक्तेन रथेनादित्यवर्चसा दवारकां परययौ कृष्णः समाश्वास्य युधिष्ठिरम ततः परयाते दाशार्हे धृष्टद्युम्नॊ ऽपि पार्षतः दरौपदेयान उपादाय परययौ सवपुरं तदा धृष्टकेतुः सवसारं च समादायाथ चेदिराट जगाम पाण्डवान दृष्ट्वा रम्यां शुक्तिमतीं पुरीम केकयाश चाप्य अनुज्ञाताः कौन्तेयेनामितौजसा आमन्त्र्य पाण्डवान सर्वान परययुस ते ऽपि भारत बराह्मणाश च विशश चैव तथा विषयवासिनः विसृज्यमानाः सुभृशं न तयजन्ति सम पाण्डवान सामवायः स राजेन्द्र सुमहाद्भुत दर्शनः आसीन महात्मानं तेषां काम्यके भरतर्षभ युधिष्ठिरस तु विप्रांस तान अनुमान्य महात्मनाः शशास पुरुषान काले रथान यॊजयतेति ह [वै] तस्मिन दशार्हाधिपतौ परयाते; युधिष्ठिरॊ भीमसेनार्जुनौ च यमौ च कृष्णा च पुरॊहितश च; रथान महार्हान परमाश्वयुक्तान आस्थाय वीराः सहिता वनाय; परतस्थिरे भूतपतिप्रकाशाः हिरण्यनिष्कान वसनानि गाश च; परदाय शिक्षाक्षर मन्त्रिविद्भ्यः परेष्याः पुरॊ विंशतिर आत्तशस्त्रा; धनूंषि वर्माणि शरांश च पीतान मौर्वीश च यन्त्राणि च सायकांश च; सर्वे समादाय जघन्यम ईयुः ततस तु वासांसि च राजपुत्र्या; धात्र्यश च दास्यश च विभूषणं च तद इन्द्रसेनस तवरितं परगृह्य; जघन्यम एवॊपययौ रथेन ततः कुरुश्रेष्ठम उपेत्य पौराः; परदक्षिणं चक्रुर अदीनसत्त्वाः तं बराह्मणाश चाभ्यवदन परसन्ना; मुख्याश च सर्वे कुरुजाङ्गलानाम स चापि तान अभ्यवदत परसन्नः; सहैव तैर भरातृभिर धर्मराजः तस्थौ च तत्राधिपतिर महात्मा; दृष्ट्वा जनौघं कुरुजाङ्गलानाम पितेव पुत्रेषु स तेषु भावं; चक्रे कुरूणाम ऋषभॊ महात्मा ते चापि तस्मिन भरत परबर्हे; तदा बभूवुः पितरीव पुत्राः ततः समासाद्य महाजनौघाः; कुरुप्रवीरं परिवार्य तस्थुः हा नाथ हा धर्म इति बरुवन्तॊ; हरिया च सर्वे ऽशरुमुखा बभूवुः वरः कुरूणाम अधिपः परजानां; पितेव पुत्रान अपहाय चास्मान पौरान इमाञ जानपदांश च सर्वान; हित्वा परयातः कव नु धर्मराजः धिग धार्तराष्ट्रं सुनृशंस बुद्धिं; ससौबलं पापमतिं च कर्णम अनर्थम इच्छन्ति नरेन्द्र पापा; ये धर्मनित्यस्य सतस तवाग्राः सवयं निवेश्याप्रतिमं महात्मा; पुरं महद देवपुरप्रकाशम शतक्रतुप्रथम अमॊघकर्मा; हित्वा परयातः कव नु धर्मराजः चकार याम अप्रतिमां महात्मा; सभां मयॊ देव सभा परकाशाम तां देव गुप्ताम इव देव मायां; हित्वा परयातः कव नु धर्मराजः तान धर्मकामार्थविद उत्तमौजा; बीभत्सुर उच्चैः सहितान उवाच आदास्यते वासम इमं निरुष्य; वनेषु राजा दविषतां यशांसि दविजातिमुख्याः सहिताः पृथक च; भवद्भिर आसाद्य तपस्विनश च परसाद्य धर्मार्थविदश च वाच्या; यथार्थसिद्धिः परमा भवेन नः इत्य एवम उक्ते वचने ऽरजुनेन; ते बराह्मणाः सर्ववर्णाश च राजन मुदाभ्यनन्दन सहिताश च चक्रुः; परदक्षिणं धर्मभृतां वरिष्ठम आमन्त्र्य पार्थं च वृकॊदरं च; धनंजयं याज्ञसेनीं यमौ च परतस्थिरे राष्ट्रम अपेतहर्षा; युधिष्ठिरेणानुमता यथा सवम [वै] ततस तेषु परयातेषु कौन्तेयः सत्यसंगरः अभ्यभाषत धर्मात्मा भरातॄन सर्वान युधिष्ठिरः दवादशेमाः समास्माभिर वस्तव्यं निर्जने वने समीक्षध्वं महारण्ये देशं बहुमृगद्विजम बहुपुष्पफलं रम्यं शिवं पुण्यजनॊचितम यत्रेमाः शरदः सर्वाः सुखं परतिवसेमहि एवम उक्ते परत्युवाच धर्मराजं धनंजयः गुरुवन मानव गुरुं मानयित्व मनस्विनम [अर] भवान एव महर्षीणां वृद्धानां पर्युपासिता अज्ञातं मानुषे लॊके भवतॊ नास्ति किं चन तवया हय उपासिता नित्यं बराह्मणा भरतर्षभ दवैपायनप्रभृतयॊ नारदश च महातपाः यः सर्वलॊकद्वाराणि नित्यं संचरते वशी देवलॊकाद बरह्मलॊकं गन्धर्वाप्सरसाम अपि सर्वा गतीर विजानासि बराह्मणानां न संशयः परभावांश चैव वेत्थ तवं सर्वेषाम एव पार्थिव तवम एव राजञ जानासि शरेयः कारणम एव च यत्रेच्छसि महाराज निवासं तत्र कुर्महे इदं दवैतवनं नाम सरः पुण्यजनॊचितम बहुपुष्पफलं रम्यं नानाद्विजनिषेवितम अत्रेमा दवादश समा विहरेमेति रॊचये यदि ते ऽनुमतं राजन किं वान्यन मन्यते भवान [य] ममाप्य एतन मतं पार्थ तवया यत समुदाहृतम गच्छाम पुण्यं विख्यातं महद दवैतवनं सरः [वै] ततस ते परययुः सर्वे पाण्डवा धर्मचारिणः बराह्मणैर बहुभिः सार्धं पुण्यं दवैतवनं सरः बराह्मणाः साग्निहॊत्राश च तथैव च निरग्नयः सवाध्यायिनॊ भिक्षवश च सजपा वनवासिनः बहवॊ बराह्मणास तत्र परिवव्रुर युधिष्ठिरम तपस्विनः सत्यशीलाः शतशः संशितव्रताः ते यात्वा पाण्डवास तत्र बहुभिर बराह्मणैः सह पुण्यं दवैतवनं रम्यं विविशुर भरतर्षभाः तच छाल तालाम्र मधूकनीप; कदम्बसर्जार्जुन कर्णिकारैः तपात्यये पुष्पधरैर उपेतं; महावनं राष्ट्रपतिर ददर्श महाद्रुमाणां शिखरेषु तस्थुर; मनॊरमां वाचम उदीरयन्तः मयूरदात्यूह चकॊर संघास; तस्मिन वने काननकॊकिलाश च करेणुयूथैः सह यूथपानां; मदॊत्कटानाम अचलप्रभाणाम महान्ति यूथानि महाद्विपानां; तस्मिन वने राष्ट्रपतिर ददर्श मनॊरमां भॊगवतीम उपेत्य; धृतात्मानं चीरजटा धराणाम तस्मिन वने धर्मभृतां निवासे; ददर्श सिद्धर्षिगणान अनेकान ततः स यानाद अवरुह्य राजा; सभ्रातृकः सजनः काननं तत विवेश धर्मात्मवतां वरिष्ठस; तरिविष्टपं शक्र इवामितौजाः तं सत्यसंधं सहिताभिपेतुर; दिदृक्षवश चारणसिद्धसंघाः वनौकसश चापि नरेन्द्र सिंहं; मनस्विनं संपरिवार्य तस्थुः स तत्र सिद्धान अभिवाद्य सर्वान; परत्यर्चितॊ राजवद देववच च विवेश सर्वैः सहितॊ दविजाग्र्यैः; कृताञ्जलिर धर्मभृतां वरिष्ठः स पुण्यशीलः पितृवन महात्मा; तपस्विभिर धर्मपरैर उपेत्य परत्यर्चितः पुष्पधरस्य मूले; महाद्रुमस्यॊपविवेश राजा भीमश च कृष्णा च धनंजयश च; यमौ च ते चानुचरा नरेन्द्रम विमुच्य वाहान अवरुह्य सर्वे; तत्रॊपतस्थुर भरत परबर्हाः लतावतानावनतः स पाण्डवैर; महाद्रुमः पञ्चभिर उग्रधन्विभिः बभौ निवासॊपगतैर महात्मभिर; महागिरिर वारणयूथपैर इव [वै] तत काननं पराप्य नरेन्द्रपुत्राः; सुखॊचिता वासम उपेत्य कृच्छ्रम विजह्रुर इन्द्र परतिमाः शिवेषु; सरस्वती शालवनेषु तेषु यतींश च सर्वान स मुनींश च राजा; तस्मिन वने मूलफलैर उदग्रैः दविजातिमुख्यान ऋषभः कुरूणां; संतर्पयाम आस महानुभावः इष्टीश च पित्र्याणि तथाग्रियाणि; महावने वसतां पाण्डवानाम पुरॊहितः सर्वसमृद्धतेजाश; चकार धौम्यः पितृवत कुरूणाम अपेत्य राष्ट्राद वसतां तु तेषाम; ऋषिः पुराणॊ ऽतिथिर आजगाम तम आश्रमं तीव्रसमृद्धतेजा; मार्कण्डेयः शरीमतां पाण्डवानाम स सर्वविद दरौपदीं परेक्ष्य कृष्णां; युधिष्ठिरं भीमसेनार्जुनौ च संस्मृत्य रामं मनसा महात्मा; तपस्विमध्ये ऽसमयतामितौजाः तं धर्मराजॊ विमना इवाब्रवीत; सर्वे हरिया सन्ति तपस्विनॊ ऽमी भवान इदं किं समयतीव हृष्टस; तपस्विनां पश्यतां माम उदीक्ष्य [मार] न तात हृष्यामि न च समयामि; परहर्षजॊ मां भजते न दर्पः तवापदं तव अद्य समीक्ष्य रामं; सत्यव्रतं दाशरथिं समरामि स चापि राजा सह लक्ष्मणेन; वने निवासं पितुर एव शासनात धन्वी चरन पार्थ पुरा मयैव; दृष्टॊ गिरेर ऋष्यमूकस्य सानौ सहस्रनेत्र परतिमॊ महात्मा; मयस्य जेत नमुचेश च हन्ता पितुर निदेशाद अनघः सवधर्मं; वनेवासं दाशरथिश चकार स चापि शक्रस्य समप्रभावॊ; महानुभावः समरेष्व अजेयः विहाय भॊगान अचरद वनेषु; नेशे बलस्येति चरेद अधर्मम नृपाश च नाभाग भगीरथादयॊ; महीम इमां सागरान्तां विजित्य सत्येन ते ऽपय अजयंस तात लॊकान; नेशे बलस्येति चरेद अधर्मम अलर्कम आहुर नरवर्य सन्तं; सत्यव्रतं काशिकरूष राजम विहाय रष्ट्राणि वसूनि चैव; नेशे बलस्येति चरेद अधर्मम धात्रा विधिर यॊ विहितः पुराणस; तं पूजयन्तॊ नरवर्य सन्तः सप्तर्षयः पार्थ दिवि परभान्ति; नेशे बलस्येति चरेद अधर्मम महाबलान पर्वतकूटमात्रान; विषाणिनः पश्य गजान नरेन्द्र सथितान निदेशे नरवर्य धातुर; नेशे बलस्येति चरेद अधर्मम सर्वाणि भूतानि नरेन्द्र पश्य; यथा यथावद विहितं विधात्रा सवयॊनितस तत कुरुते परभावान; नेशे बलस्येति चरेद अधर्मम सत्येन धर्मेण यथार्ह वृत्त्या; हरिया तथा सर्वभूतान्य अतीत्य यशश च तेजश च तवापि दीप्तं; विभावसॊर भास्करस्येव पार्थ यथाप्रतिज्ञं च महानुभाव; कृच्छ्रं वनेवासम इमं निरुष्य ततः शरियं तेजसा सवेन दीप्ताम; आदास्यसे पार्थिव कौरवेभ्यः [वै] तम एवम उक्त्वा वचनं महर्षिस; तपस्विमध्ये सहितं सुहृद्भिः आमन्त्र्य धौम्यं सहितांश च पार्थांस; ततः परतस्थे दिशम उत्तरां सः [वै] वसत्स्व अथ दवैतवने पाण्डवेषु महात्मसु अनुकीर्णं महारण्यं बराह्मणैः समपद्यत ईर्यमाणेन सततं बरह्मघॊषेण सर्वतः बरह्मलॊकसमं पुण्यम आसीद दवैतवनं सरः यजुषाम ऋचां च साम्नां च गद्यानां चैव सर्वशः आसीद उच्चार्यमाणानां निस्वनॊ हृदयंगमः जयाघॊषः पाण्ववेयानां बरह्मघॊषश च धीमताम संसृष्टं बरह्मणा कषत्रं भूय एव वयरॊचत अथाब्रवीद बकॊ दाल्भ्यॊ धर्मराजं युधिष्ठिरम संध्यां कौन्तेयम आसीनम ऋषिभिः परिवारितम पश्य दवैतवने पार्थ बराह्मणानां तपस्विनाम हॊमवेलां कुरुश्रेष्ठ संप्रज्वलित पावकाम चरन्ति धर्मं पुण्ये ऽसमिंस तवया गुप्ता धृतव्रताः भृगवॊ ऽङगिरसश चैव वासिष्ठाः काश्यपैः सह आगस्त्याश च महाभागा आत्रेयाश चॊत्तमव्रताः सर्वस्य जगतः शरेष्ठा बराह्मणाः संगतास तवया इदं तु वचनं पार्थ शृण्व एकाग्रमना मम भरातृभिः सह कौन्तेय यत तवां वक्ष्यामि कौरव बरह्मक्षत्रेण संसृष्टं कषत्रं च बरह्मणा सह उदीर्णौ दहतः शत्रून वनानीवाग्निमारुतौ नाब्राह्मणस तात चिरं बुभूषेद; इच्छान्न इमं लॊकम अमुं च जेतुम विनीतधर्मार्थम अपेतमॊहं; लब्ध्वा दविजं नुदति नृपः सपत्नान चरन नैःश्रेयसं धर्मं परजापालनकारितम नाध्यगच्छद बलिर लॊके तीर्थम अन्यत्र वै दविजात अनूनम आसीद असुरस्य कामैर; वैरॊचनेः शरीर अपि चाक्षयासीत लब्ध्वा महीं बराह्मण संप्रयॊगात; तेष्व आचरन दुष्टम अतॊ वयनश्यत नाब्राह्मणं भूमिर इयं सभूतिर; वर्णं दवितीयं भजते चिराय समुद्रनेमिर नमते तु तस्मै; यं बराह्मणः शास्ति नयैर विनीतः कुञ्जरस्येव संग्रामे ऽपरिगृह्याङ्कुश गरहम बराह्मणैर विप्रहीणस्य कषत्रस्य कषीयते बलम बरह्मण्य अनुपमा दृष्टिः कषात्रम अप्रतिमं बलम तौ यदा चरतः सार्धम अथ लॊकः परसीदति यथा हि सुमहान अग्निः कक्षं दहति सानिलः तथा दहति राजन्यॊ बराह्मणेन समं रिपून बराह्मणेभ्यॊ ऽथ मेधावी बुद्धिर पर्येषणं चरे अलब्धस्यच लाभाय लब्धस्य च विवृद्धये अलब्धलाभाय च लब्धवृद्धये; यथार्ह तीर्थप्रतिपादनाय यशस्विनं वेदविदं विपश्चितं; बहुश्रुतं बराह्मणम एव वासय बराह्मणेषूत्तमा वृत्तिस तव नित्यं युधिष्ठिर तेन ते सर्वलॊकेषु दीप्यते परथितं यशः ततस ते बराह्मणाः सर्वे बकं दाल्भ्यम अपूजयन युधिष्ठिरे सतूयमाने भूयः सुमनसॊ ऽभवन दवैपायनॊ नारदश च जामदग्न्यः पृथुश्रवाः इन्द्र दयुम्नॊ भालुकिश च कृतचेताः सहस्रपात कर्ण शरवाश च मुञ्जश च लवणाश्वश च काश्यपः हारीतः सथूण कर्णश च अग्निवेश्यॊ ऽथ शौनकः ऋतवाक च सुवाक चैव बृहदश्व ऋता वसुः ऊर्ध्वरेता वृषामित्रः सुहॊत्रॊ हॊत्रवाहनः एते चान्ये च बहवॊ बराह्मणाः संशितव्रताः अजातशत्रुम आनर्चुः पुरंदरम इवर्षयः [वै] ततॊ वनगताः पार्थाः सायाह्ने सह कृष्णया उपविष्टाः कथाश चक्रुर दुःखशॊकपरायणाः परिया च दर्शनीया च पण्डिता च पतिव्रता ततः कृष्णा धर्मराजम इदं वचनम अब्रवीत न नूनं तस्य पापस्य दुःखम अस्मासु किं चन विद्यते धार्तराष्ट्रस्य नृशंसस्य दुरात्मनः यस तवां राजन मया सार्धम अजिनैः परतिवासितम भरातृभिश च तथा सर्वैर नाभ्यभाषत किं चन वनं परस्थाप्य दुष्टात्मा नान्वपत्यत दुर्मतिः आयसं हृदयं नूनं तस्या दुष्कृतकर्मणः यस तवां धर्मपरं शरेष्ठं रूक्षाण्य अश्रावयत तदा सुखॊचितम अदुःखार्हं दुरात्मा ससुहृद गणः ईदृशं दुःखम आनीय मॊदते पापपूरुषः चतुर्णाम एव पापानाम अश्रुवै नापतत तदा तवयि भारत निष्क्रान्ते वनायाजिन वाससि दुर्यॊधनस्य कर्णस्य शकुनेश च दुरात्मनः दुर्भ्रातुस तस्य चॊग्रस्य तथा दुःशासनस्य च इतरेषां तु सर्वेषां कुरूणां कुरुसत्तम दुःखेनाभिपरीतानां नेत्रेभ्यः परापतज जलम इदं च शयनं दृष्ट्वा यच चासीत ते पुरातनम शॊचामि तवां महाराज दुःखानर्हं सुखॊचितम दान्तं यच च सभामध्ये आसनं रत्नभूषितम दृष्ट्वा कुश बृसीं चेमां शॊकॊ मां रुन्धयत्य अयम यद अपश्यं सभायां तवां राजभिः परिवारितम तच च राजन्न अपश्यन्त्याः का शान्तिर हृदयस्य मे या तवाहं चन्दनादिग्धम अपश्यं सूर्यवर्चसम सा तवां पङ्कमलादिग्धं दृष्ट्वा मुह्यामि भारत या वै तवा कौशिकैर वस्त्रैः शुभ्रैर बहुधनैः पुरा दृष्टवत्य अस्मि राजेन्द्र सा तवां पश्यामि चीरिणम यच च तद रुक्मपात्रीभिर बराह्मणेभ्यः सहस्रशः हरियते ते गृहाद अन्नं संस्कृतं सार्वकामिकम यतीनाम अगृहाणां ते तथैव गृहमेधिनाम दीयते भॊजनं राजन्न अतीव गुणवत परभॊ तच च राजन्न अपश्यन्त्याः का शान्तिर हृदयस्य मे यांस ते भरातॄन महाराज युवानॊ मृष्टकुण्डलाः अभॊजयन्त मृष्टान्नैः सूदाः परमसंस्कृतैः सर्वांस तान अद्य पश्यामि वने वन्येन जीवतः अदुःखार्हान मनुष्येन्द्र नॊपशाम्यति मे मनः भीमसेनम इमं चापि दुःखितं वनवासिनम धयायन्तं किं न मन्युस ते पराप्ते काले विवर्धते भीमसेनं हि कर्माणि सवयं कुर्वाणम अच्युत सुखार्हं दुःखितं दृष्ट्वा कस्मान मन्युर न वर्धते सत्कृतं विविदैर यानैर वस्त्रैर उच्चावचैस तथा तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान मन्युर न वर्धते कुरून अपि हि यः सर्वान हन्तुम उत्सहते परभुः तवत्प्रसादं परतीक्षंस तु सहते ऽयं वृकॊदरः यॊ ऽरजुनेनार्जुनस तुल्यॊ दविबाहुर बहु बाहुना शरातिसर्गे शीघ्रत्वात कालान्तकयमॊपमः यस्य शस्त्रप्रतापेन परणताः सर्वपार्थिवाः यज्ञे तव महाराज बराह्मणान उपतस्थिरे तम इमं पुरुषव्याघ्रं पूजितं देवदानवैः धयायन्तम अर्जुनं दृष्ट्वा कस्मान मन्युर न वर्धते दृष्ट्वा वनगतं पार्थम अदुःखार्हं सुखॊचितम न च ते वर्धते मन्युस तेन मुह्यामि भारत यॊ देवांश च मनुष्यांश च सर्पांश चैकरथॊ ऽजयत तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान मन्युर न वर्धते यॊ यानैर अद्भुताकारैर हयैर नागैश च संवृतः परसह्य वित्तान्य आदत्त पार्थिवेभ्यः परंतपः कषिपत्य एकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान मन्युर न वर्धते शयामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणाम उत्तमं रणे नकुलं ते वने दृष्ट्वा कस्मान मन्युर न वर्धते दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिर सहदेवं वने दृष्ट्वा कस्मान मन्युर न वर्धते दरुपदस्य कुले जातां सनुषां पाण्डॊर महात्मनः मां ते वनगतां दृष्ट्वा कस्मान मन्युर न वर्धते नूनं च तव नैवास्ति मन्युर भरतसत्तम यत ते भरातॄंश च मां चैव दृष्ट्वा न वयथते मनः न निर्मन्युः कषत्रियॊ ऽसति लॊके निर्वचनं समृतम तद अद्य तवयि पश्यामि कषत्रिये विपरीतवत यॊ न दर्शयते तेजः कषत्रियः काल आगते सर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्य उत तत तवया न कषमा कार्या शत्रून परति कथं चन तेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः तथैव यः कषमा काले कषत्रियॊ नॊपशाम्यति अप्रियः सर्वभूतानां सॊ ऽमुत्रेह च नश्यति [दरौ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम परह्लादस्या च संवादं बलेर वैरॊचनस्य च असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणाम आगतागमम बलिः पप्रच्छ दैत्येन्द्रं परह्लादं पितरं पितुः कषमा सविच छरेयसी तात उपाहॊ तेज इत्य उत एतन मे संशयं तात यथावद बरूहि पृच्छते शरेयॊ यद अत्र धर्मज्ञ बरूहि मे तद असंशयम करिष्यामि हि तत सर्वं यथावद अनुशासनम तस्मै परॊवाच तत सर्वम एवं पृष्टः पितामहः सर्वनिश्चयवत पराज्ञः संशयं परिपृच्छते [परह] न शरेयः सततं तेजॊ न नित्यं शरेयसी कषमा इति तात विजानीहि दवयम एतद असंशयम यॊ नित्यं कषमते तात बहून दॊषान स विन्दति भृत्याः परिभवन्त्य एनम उदासीनास तथैव च सर्वभूतानि चाप्य अस्य न नमन्ते कदा चन तस्मान नित्यं कषमा तात पण्डितैर अपवादिता अवज्ञाय हि तं भृत्या भजन्ते बहुदॊषताम आदातुं चास्य वित्तानि परार्थयन्ते ऽलपचेतसः यानं वस्त्राण्य अलंकाराञ शयनान्य आसनानि च भॊजनान्य अथ पानानि सर्वॊपकरणानि च आददीरन्न अधिकृता यथाकामम अचेतसः परदिष्टानि च देयानि न दद्युर भर्तृशासनात न चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कदा चन अवज्ञानं हि लॊके ऽसमिन मरणाद अपि गर्हितम कषमिणं तादृशं तात बरुवन्ति कटुकान्य अपि परेष्याः पुत्राश च भृत्याश च तथॊदासीन वृत्तयः अप्य अस्य दारान इच्छन्ति परिभूय कषमावतः दाराश चास्य परवर्तन्ते यथाकामम अचेतसः तथा च नित्यम उदिता यदि सवल्पम अपीश्वरात दण्डम अर्हन्ति दुष्यन्ति दुष्टाश चाप्य अपकुर्वते एते चान्ये च बहवॊ नित्यं दॊषाः कषमावताम अथ वैरॊचने दॊषान इमान विद्ध्य अक्षमावताम अस्थाने यदि वा सथाने सततं रजसावृतः करुद्धॊ दण्डान परणयति विविधान सवेन तेजसा मित्रैः सह विरॊधं च पराप्नुते तेजसावृतः पराप्नॊति दवेष्यतां चैव लॊकात सवजनतस तथा सॊ ऽवमानाद अर्थहानिम उपालम्भम अनादरम संतापद्वेषलॊभांश च शत्रूंश च लभते नरः करॊधाद दण्डान मनुष्येषु विविधान पुरुषॊ नयन भरश्यते शीघ्रम ऐश्वर्यात पराणेभ्यः सवजनाद अपि यॊ ऽपकर्तॄंश च कर्तॄंश च तेजसैवॊपगच्छति तस्माद उद्विजते लॊकः सर्पाद वेश्म गताद इव यस्माद उद्विजते लॊकः कथं तस्य भवॊ भवेत अन्तरं हय अस्य दृष्ट्वैव लॊकॊ विकुरुते धरुवम तस्मान नात्युत्सृजेत तेजॊ न च नित्यं मृदुर भवेत काले मृदुर यॊ भवति काले भवति दारुणः स वै सुखम अवाप्नॊति लॊके ऽमुष्मिन्न इहैव च कषमा कालांस तु वक्ष्यामि शृणु मे विस्तरेण तान ये ते नित्यम असंत्याज्या यथा पराहुर मनीषिणः पूर्वॊपकारी यस तु सयाद अपराधे ऽगरीयसि उपकारेण तत तस्य कषन्तव्यम अपराधिनः अबुद्धिम आश्रितानां च कषन्तव्यम अपराधिनाम न हि सर्वत्र पाण्डित्यं सुलभं पुरुषेण वै अथ चेद बुद्धिजं कृत्वा बरूयुस ते तद अबुद्धिजम पापान सवल्पे ऽपि तान हन्याद अपराधे तथानृजून सर्वस्यैकॊ ऽपराधस ते कषन्तव्यः पराणिनॊ भवेत दवितीये सति वध्यस तु सवल्पे ऽपय अपकृते भवेत अजानता भवेत कश चिद अपराधः कृतॊ यदि कषन्तव्यम एव तस्याहुः सुपरीक्ष्य परीक्षया मृदुना मार्दवं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम नासाध्यं मृदुना किं चित तस्मात तीक्ष्णतरॊ मृदुः देशकालौ तु संप्रेक्ष्य बलाबलम अथात्मनः नादेश कालॊ किं चित सयाद देशः कालः परतीष्यते तथा लॊकभयाच चैव कषन्तव्यम अपराधिनः एव एवंविधाः कालाः कषमायाः परिकीर्तिताः अतॊ ऽनयथानुवर्तत्सु तेजसः काल उच्यते [दरौ] तद अहं तेजसः कालं तव मन्ये नराधिप धार्तराष्ट्रेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु न हि कश चित कषमा कालॊ विद्यते ऽदय कुरून परति तेजसश चागते काले तेज उत्स्रष्टुम अर्हसि मृदुर भवत्य अवज्ञातस तीक्ष्णाद उद्विजते जनः काले पराप्ते दवयं हय एतद यॊ वेद स महीपतिः [य] करॊधॊ हन्ता मनुष्याणां करॊधॊ भावयिता पुनः इति विद्धि महाप्राज्ञे करॊधमूलौ भवाभवौ यॊ हि संहरते करॊधं भावस तस्य सुशॊभने यः पुनः पुरुषः करॊधं नित्यां न सहते शुभे तस्याभावाय भवति करॊधः परमदारुणः करॊधमूलॊ विनाशॊ हि परजानाम इह दृश्यते तत कथं मादृशः करॊधम उत्सृजेल लॊकनाशनम करुद्धः पापं नरः कुर्यात करुद्धॊ हन्याद गुरून अपि करुद्धः परुषया वाचा शरेयसॊ ऽपय अवमन्यते वाच्यावाच्ये हि कुपितॊ न परजानाति कर्हि चित नाकार्यम अस्ति करुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा हिंस्यात करॊधाद अवध्यांश च वध्यान संपूजयेद अपि आत्मानम अपि च करुद्धः परेषयेद यमसादनम एतान दॊषान परपश्यद्भिर जितः करॊधॊ मनीषिभिः इच्छद्भिः परमं शरेय इह चामुत्र चॊत्तमम तं करॊधं वर्जितं धीरैः कथम अस्मद्विधश चरेत एतद दरौपदि संधाय न मे मन्युः परवर्धते आत्मानं च परं चैव तरायते महतॊ भयात करुध्यन्तम अप्रतिक्रुध्यन दवयॊर एष चिकित्सकः मूढॊ यदि कलिश्यमानः करुध्यते ऽशक्तिमान नरः बलीयसां मनुष्याणां तयजत्य आत्मानम अन्ततः तस्यात्मानं संत्यजतॊ लॊका नश्यन्त्य अनात्मनः तस्माद दरौपद्य अशक्तस्य मन्यॊर नियमनं समृतम विद्वांस तथैव यः शक्तः कलिश्यमानॊ न कुप्यति स नाशयित्वा कलेष्टारं परलॊके च नन्दति तस्माद बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा कषन्तव्यं पुरुषेणाहुर आपत्स्व अपि विजानता मन्यॊर हि विजयं कृष्णे परशंसन्तीह साधवः कषमावतॊ जयॊ नित्यं साधॊर इह सतां मतम सत्यं चानृततः शरेयॊ नृशंसाच चानृशंसता तम एवं बहुदॊषं तु करॊधं साधु विवर्जितम मादृशः परसृजेत कस्मात सुयॊधन वधाद अपि तेजस्वीति यम आहुर वै पण्डिता दीर्घदर्शिनः न करॊधॊ ऽभयन्तरस तस्य भवतीति विनिश्चितम यस तु करॊधं समुत्पन्नं परज्ञया परतिबाधते तेजस्विनं तं विद्वांसॊ मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः करुद्धॊ हि कायं सुश्रॊणि न यथावत परपश्यति न कार्यं न च मर्यादां नरः करुद्धॊ ऽनुपश्यति हन्त्य अवध्यान अपि करुद्धॊ गुरून रूक्षैस तुदत्य अपि तस्मात तेजसि कर्तव्ये करॊधॊ दूरात परतिष्ठितः दाक्ष्यं हय अमर्षः शौर्यं च शीघ्रत्वम इति तेजसः गुणाः करॊधाभिभूतेन न शक्याः पराप्तुम अञ्जसा करॊधं तयक्त्वा तु पुरुषः सम्यक तेजॊ ऽभिपद्यते कालयुक्तं महाप्राज्ञे करुद्धैस तेजः सुदुःसहम करॊधस तव अपण्डितैः शश्वत तेज इत्य अभिधीयते रजस तल लॊकनाशाय विहितं मानुषान परति तस्माच छश्वत तयजेत करॊधं पुरुषः सम्यग आचरन शरेयान सवधर्मानपगॊ न करुद्ध इति निश्चितम यदि सर्वम अबुद्धीनाम अतिक्रान्तम अमेधसाम अतिक्रमॊ मद्विधस्य कथं सवित सयाद अनिन्दिते यदि न सयुर मनुष्येषु कषमिणः पृथिवीसमाः न सयात संधिर मनुष्याणां करॊधमूलॊ हि विग्रहः अभिषक्तॊ हय अभिषजेद आहन्याद गुरुणा हतः एवं विनाशॊ भूतानाम अधर्मः परथितॊ भवेत आक्रुष्टः पुरुषः सर्वः परत्याक्रॊशेद अनन्तरम परतिहन्याद धतश चैव तथा हिंस्याच च हिंसितः हन्युर हि पितरः पुत्रान पुत्राश चापि तथा पितॄन हन्युश च पतयॊ भार्याः पतीन भार्यास तथैव च एवं संकुपिते लॊके जन्म कृष्णे न विद्यते परजानां संधिमूलं हि जन्म विद्धि शुभानने ताः कषीयेरन परजाः सर्वाः कषिप्रं दरौपदि तादृशे तस्मान मन्युर विनाशाय परजानाम अभवाय च यस्मात तु लॊके दृश्यन्ते कषमिणः पृथिवीसमाः तस्माज जन्म च भूतानां भवश च परतिपद्यते कषन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वास्व आपत्सु शॊभने कषमा भवॊ हि भूतानां जन्म चैव परकीर्तितम आक्रुष्टस ताडितः करुद्धः कषमते यॊ बलीयसा यश च नित्यं जितक्रॊधॊ विद्वान उत्तमपूरुषः परभाववान अपि नरस तस्य लॊकाः सनातनाः करॊधनस तव अल्पविज्ञानः परेत्य चेह च नश्यति अत्राप्य उदाहरन्तीमा गाथा नित्यं कषमावताम गीताः कषमावता कृष्णे काश्यपेन महात्मना कषमा धर्मः कषमा यज्ञः कषमा वेदाः कषमा शरुतम यस ताम एवं विजानाति स सर्वं कषन्तुम अर्हति कषमा बरह्म कषमा सत्यं कषमा भूतं च भावि च कषमा तपः कषमा शौचं कषमया चॊद्धृतं जगत अति बरह्मविदां लॊकान अति चापि तपस्विनाम अति यज्ञविदां चैव कषमिणः पराप्नुवन्ति तान कषमा तेजस्विनां तेजः कषमा बरह्म तपस्विनाम कषमा सत्यं सत्यवतां कषमा दानं कषमायशः तां कषमाम ईदृशीं कृष्णे कथम अस्मद्विधस तयजेत यस्यां बरह्म च सत्यं च यज्ञा लॊकाश च विष्ठिताः भुज्यन्ते यज्वनां लॊकाः कषमिणाम अपरे तथा कषन्तव्यम एव सततं पुरुषेण विजानता यदा हि कषमते सर्वं बरह्म संपद्यते तदा कषमावताम अयं लॊकः परश चैव कषमावताम इह संमानम ऋच्छन्ति परत्र च शुभां गतिम येषां मन्युर मनुष्याणां कषमया निहितस तदा तेषां परतरे लॊकास तस्मात कषान्तिः परा मता इति गीताः काश्यपेन गाथा नित्यं कषमावताम शरुत्वा गाथाः कषमायास तवं तुष्य दरौपदि मा करुधः पितामहः शांतनवः शमं संपूजयिष्यति आचार्यॊ विदुरः कषत्ता शमम एव वदिष्यतः कृपश च संजयश चैव शमम एव वदिष्यतः सॊमदत्तॊ युयुत्सुश च दरॊणपुत्रस तथैव च पितामहश च नॊ वयासः शमं वदति नित्यशः एतैर हि राजा नियतं चॊद्यमानं शमं परति राज्यं दातेति मे बुद्धिर न चेल लॊभान नशिष्यति कालॊ ऽयं दारुणः पराप्तॊ भरतानाम अभूतये निश्चितं मे सदैवैतत पुरस्ताद अपि भामिनि सुयॊधनॊ नार्हतीति कषमाम एवं न विन्दति अर्हस तस्याहम इत्य एव तस्मान मां विन्दते कषमा एतद आत्मवतां वृत्तम एष धर्मः सनातनः कषमा चैवानृशंस्यं च तत कर्तास्म्य अहम अञ्जसा [दरौ] नमॊ धात्रे विधात्रे च यौ मॊहं चक्रतुस तव पितृपैतामहे वृत्ते वॊढव्ये ते ऽनयथा मतिः नेह धर्मानृशंस्याभ्यां न कषान्त्या नार्जवेन च पुरुषः शरियम आप्नॊति न घृणित्वेन कर्हि चित तवां चेद वयसनम अभ्यागाद इदं भारत दुःसहम यत तवं नार्हसि नापीमे भरातरस ते महौजसः न हि ते ऽधयगमज जातु तदानीं नाद्य भारत धर्मात परियतरं किं चिद अपि चेज जीविताद इह धर्मार्थम एव ते राज्यं धर्मार्थं जीवितं च ते बराह्मणा गुरवश चैव जानत्य अपि च देवताः भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रेयौ च मया सह तयजेस तवम इति मे बुद्धिर न तु धर्मं परित्यजेः राजानं धर्मगॊप्तारं धर्मॊ रक्षति रक्षितः इति मे शरुतम आर्याणां तवां तु मन्ये न रक्षति अनन्या हि नरव्याघ्र नित्यदा धर्मम एव ते बुद्धिः सततम अन्वेति छायेव पुरुषं निजा नावमंस्था हि सदृशान नावराञ शरेयसः कुतः अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां न ते शृङ्गम अवर्धत सवाहाकारैः सवधाभिश च पूजाभिर अपि च दविजान दैवतानि पितॄंश चैव सततं पार्थ सेवसे बराह्मणाः सर्वकामैस ते सततं पार्थ तर्पिताः यतयॊ मॊक्षिणश चैव गृहस्थाश चैव भारत आरण्यकेभ्यॊ लौहानि भाजनानि परयच्छसि नादेयं बराह्मणेभ्यस ते गृहे किं चन विद्यते यद इदं वैश्वदेवान्ते सायंप्रातः परदीयते तद दत्त्वातिथि भृत्येभ्यॊ राजञ शेषेण जीवसि इष्टयः पशुबन्धाश च काम्यनैमित्तिकाश च ये वर्तन्ते पाकयज्ञाश च यज्ञकर्म च नित्यदा अस्मिन्न अपि महारण्ये विजने दस्यु सेविते राष्ट्राद अपेत्य वसतॊ धार्मस ते नावसीदति अश्वमेधॊ राजसूयः पुण्डरीकॊ ऽथ गॊसवः एतैर अपि महायज्ञैर इष्टं ते भूरिदक्षिणैः राजन परीतया बुद्ध्या विषमे ऽकषपराजये राज्यं वसून्य आयुधानि भरातॄन मां चासि निर्जितः ऋजॊर मृदॊर वदान्यस्य हरीमतः सत्यवादिनः कथम अक्षव्यसनजा बुद्धिर आपतिता तव अतीव मॊहम आयाति मनश च परिदूयते निशाम्य ते दुःखम इदम इमां चापदम ईदृशीम अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम ईश्वरस्य वशे लॊकस तिष्ठते नात्मनॊ यथा धातैव खलु भूतानां सुखदुःखे परियाप्रिये दधाति सर्वम ईशानः पुरस्ताच छुक्रम उच्चरन यथा दारुमयी यॊषा नरवीर समाहिता ईरयत्य अङ्गम अङ्गानि तथा राजन्न इमाः परजाः आकाश इव भूतानि वयाप्य सर्वाणि भारत ईश्वरॊ विदधातीह कल्याणं यच च पापकम शकुनिस तन्तु बद्धॊवा नियतॊ ऽयम अनीश्वरः ईश्वरस्य वशे तिष्ठन नान्येषां नात्मनः परभुः मणिः सूत्र इव परॊतॊ नस्यॊत इव गॊवृषः धातुर आदेशम अन्वेति तन्मयॊ हि तद अर्पणः नात्माधीनॊ मनुष्यॊ ऽयं कालं भवति कं चन सरॊतसॊ मध्यम आपन्नः कूलाद वृक्श इव चयुतः अज्ञॊ जन्तुर अनीशॊ ऽयम आत्मनः सुखदुःखयॊः ईश्वर परेरितॊ गच्छेत सवर्गं नरकम एव च यथा वायॊस तृणाग्राणि वशं यान्ति बलीयसः धातुर एवं वशं यान्ति सर्वभूतानि भारत आर्य कर्मणि युञ्जानः पापे वा पुनर ईश्वरः वयाप्य भूतानि चरते न चायम इति लक्ष्यते हेतुमात्रम इदं धात्तुः शरीरं कषेत्रसंज्ञितम येन कारयते कर्म शुभाशुभफलं विभुः पश्य माया परभावॊ ऽयम ईश्वरेण यथा कृतः यॊ हन्ति भूतैर भूतानि मुनिभिर वेद दर्शिभिः अन्यथा परिदृष्टानि मुनिभिर वेद दर्शिभिः अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः अन्यथैव हि मन्यन्ते पुरुषास तानि तानि च अन्यथैव परभुस तानि करॊति विकरॊति च यथा काष्ठेन वा काष्टम अश्मानं चाश्मना पुनः अयसा चाप्य अयश छिन्द्यान निर्विचेष्टम अचेतनम एवं स भगवान देवः सवयम्भूः परपितामहः हिनस्ति भूतैर भूतानि छद्म कृत्वा युधिष्ठिर संप्रयॊज्य वियॊज्यायं कामकार करः परभुः करीडते भगवन भूतैर बालः करीडनकैर इव न मातृपितृवद राजन धाता भूतेषु वर्तते रॊषाद इव परवृत्तॊ ऽयं यथायम इतरॊ जनः आर्याञ शीलवतॊ दृष्ट्वा हरीमतॊ वृत्ति कर्शितान अनार्यान सुखिनश चैव विह्वलामीव चिन्तया तवेमाम आपदं दृष्ट्वा समृद्धिं च सुयॊधन धातारं गर्हये पार्थ विषमं यॊ ऽनुपश्यति आर्य शास्त्रातिगे करूरे लुब्धे धर्मापचायिनि धार्तराष्ट्रे शरियं दत्त्वा धाता किं फलम अश्नुते कर्म चेत कृतम अन्वेति कर्तारं नान्यम ऋच्छति कर्मणा तेन पापेन लिप्यते नूनम ईश्वरः अथ कर्मकृतं पापं न चेत कर्तारम ऋच्छति कारणं बलम एवेह जनाञ शॊचामि दुर्बलान [य] वल्गु चित्रपदं शलक्ष्णं याज्ञसेनि तवया वचः उक्तं तच छरुतम अस्माभिर नास्तिक्यं तु परभाषसे नाहं धर्मफलान्वेषी राजपुत्रि चराम्य उत ददामि देयम इत्य एव यजे यष्टव्यम इत्य उत अस्तु वात्र फलं मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत गृहान आवसता कृष्णे यथाशक्ति करॊमि तत धर्मं चरामि सुश्रॊणि न धर्मफलकारणात आगमान अनतिक्रम्य सतां वृत्तम अवेक्ष्य च धर्म एव मनः कृष्णे सवभावाच चैव मे धृतम न धर्मफलम आप्नॊति यॊ धर्मं दॊग्धुम इच्छति यश चैनं शङ्कते कृत्वा नास्तिक्यात पापचेतनः अतिवादान मदाच चैव मा धर्मम अतिशङ्किथाः धर्मातिशङ्की पुरुषस तिर्यग्गतिपरायणः धर्मॊ यस्यातिशङ्क्यः सयाद आर्षं वा दुर्बलात्मनः वेदाच छूद्र इवापेयात स लॊकाद अजरामरात वेदाध्यायी धर्मपरः कुले जातॊ यशस्विनि सथविरेषु स यॊक्तव्यॊ राजभिर धर्मचारिभिः पापीयान हि स शूद्रेभ्यस तस्करेब्भ्यॊ विशेषतः शास्त्रातिगॊ मन्दबुद्धिर यॊ धर्मम अतिशङ्कते परत्यक्षं हि तवया दृष्ट ऋषिर गच्छन महातपाः मार्कण्डेयॊ ऽपरमेयात्मा धर्मेण चिरजीविताम वयासॊ वसिष्ठॊ मैत्रेयॊ नारदॊ लॊमशः शुकः अन्ये च ऋषयः सिद्धा धर्मेणैव सुचेतसः परत्यक्षं पश्यसि हय एतान दिव्ययॊगसमन्वितान शापानुग्रहणे शक्तान देवैर अपि गरीयसः एते हि धर्मम एवादौ वर्णयन्ति सदा मम कर्तव्यम अमरप्रख्याः परत्यक्षागम बुद्धयः अतॊ नार्हसि कल्याणि धातारं धर्मम एव च रजॊ मूढेन मनसा कषेप्तुं शङ्कितुम एव च धर्मातिशङ्की नान्यस्मिन परमाणम अधिगछति आत्मप्रमाण उन्नद्धः शरेयसॊ हय अवमन्यकः इन्द्रियप्रीतिसंबद्धं यद इदं लॊकसाक्षिकम एतावान मन्यते बालॊ मॊहम अन्यत्र गच्छति परायश चितां न तस्यास्ति यॊ धर्मम अतिशङ्कते धयायन स कृपणः पापॊ न लॊकान परतिपद्यते परमाणान्य अतिवृत्तॊ हि वेद शास्त्रार्थनिन्दकः कामलॊभानुगॊ मूढॊ नरकं परतिपद्यते यस तु नित्यं कृतमतिर धर्मम एवाभिपद्यते अशङ्कमानः कल्याणि सॊ ऽमुत्रानन्त्यम अश्नुते आर्षं परमाणम उत्क्रम्य धर्मान अपरिपालयन सर्वशास्त्रातिगॊ मूढॊ शं जन्मसु न विन्दति शिष्टैर आचरितं धर्मं कृष्णे मा समातिशङ्किथाः पुराणम ऋषिभिः परॊक्तं सर्वज्ञैः सर्वदर्शिभिः धर्म एव्व पलवॊ नान्यः सवर्गं दरौपदि गच्छताम सैव नौः सागरस्येव वणिजः पारम ऋच्छतः अफालॊ यदि धर्मः सयाच चरितॊ धर्मचारिभिः अप्रतिष्ठे तमस्य एतञ जगन मज्जेद अनिन्दिते निर्वाणं नाधिगच्छेयुर जीवेयुः पशुजीविकाम विघातेनैव युज्येयुर न चार्थं किं चिद आप्नुयुः तपश च बरह्मचर्यं च यज्ञः सवाध्याय एव च दानम आर्जवम एतानि यदि सयुर अफलानि वै नाचरिष्यन परे धर्मं परे परतरे चये विप्रलम्भॊ ऽयम अत्यन्तं यदि सयुर अफलाः करियाः ऋषयश चैव देवाश च गन्धर्वासुरराक्षसाः ईश्वराः कस्य हेतॊस ते चरेयुर धरम आदृताः फलदं तव इह विज्ञाय धातारं शरेयसि धरुवे धर्मं ते हय आचरन कृष्णे तद्धि धर्मसनातनम स चायं सफलॊ धर्मॊ न धर्मॊ ऽफल उच्यते दृश्यन्ते ऽपि हि विद्यानां फलानि तपसां तथा तवय्य एतद वै विजानीहि जन्म कृष्णे यथा शरुतम वेत्थ चापि यथा जातॊ धृष्टद्युम्नः परतापवान एतावद एव पर्याप्तम उपमानं शुचिस्मिते कर्मणां फलम अस्तीति धीरॊ ऽलपेनापि तुष्यति बहुनापि हय अविद्वांसॊ नैव तुष्यन्त्य अबुद्धयः तेषां न धर्मजं किं चित परेत्य शर्मास्ति कर्म वा कर्मणाम उत पुण्यानां पापानां च फलॊदयः परभवश चाप्ययश चैव देव गुह्यानि भामिनि नैतानि वेद यः कश चिन मुह्यन्त्य अत्र परजा इमाः रक्ष्याण्य एतानि देवानां गूढमाया हि देवताः कृशाङ्गाः सुव्रताश चैव तपसा दग्धकिल्बिषाः परसन्नैर मानसैर युक्ताः पश्यन्त्य एतानि वै दविजाः न फलादर्शनाद धर्मः शङ्कितव्यॊ न देवताः यष्टव्यं चाप्रमत्तेन दातव्यं चानसूयता कर्मणा फलम अस्तीति तथैतद धर्मशाश्वतम बरह्मा परॊवाच पुत्राणां यद ऋषिर वेद कश्यपः तस्मात ते संशयः कृष्णे नीहार इव नश्यतु वयवस्त्य सर्वम अस्तीति नास्तिक्यं भावम उत्सृज ईश्वरं चापि भूतानां धातारं मा विचिक्षिपः शिक्षस्वैनं नमस्वैनं मा ते भूद बुद्धिर ईदृशी यस्य परसादात तद भक्तॊ मर्त्यॊ गच्छत्य अमर्त्यताम उत्तमं दैवतं कृष्णे मातिवॊचः कथं चन [दरौ] नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथं चन ईश्वरं कुत एवाहम अवमंस्ये परजापतिम आर्ताहं परलपामीदम इति मां विद्धि भारत भूयश च विलपिष्यामि सुमनास तन निबॊध मे कर्म खल्व इह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन अकर्माणॊ हि जीवन्ति सथावरा नेतरे जनाः आ मातृस्तन पानाच च यावच छय्यॊपसर्पणम जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिम आप्नुवन्ति युधिष्ठिर जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिम अवाप्तुं परेत्य चेह च उत्थानम अभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत परत्यक्षं फलम अश्नन्ति कर्मणां लॊकसाक्षिकम पश्यामि सवं समुत्थानम उपजीवन्ति जन्तवः अपि धाता विधाता च यथायम उदके बकः सवकर्म कुरु मा गलासीः कर्मणा भव दंशितः कृत्यं हि यॊ ऽभिजानाति सहस्रे नास्ति सॊ ऽसति वा तस्य चापि भवेत कार्यं विवृद्धौ रक्षणे तथा भक्ष्यमाणॊ हय अनावापः कषीयते हिमवान अपि उत्सीदेरन परजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद यदि अपि चाप्य अफलं कर्म पश्यामः कुर्वतॊ जनान नान्यथा हय अभिजानन्ति वृत्तिं लॊके कथं चन यश च दिष्ट परॊ लॊके यश चायं हठ वादकः उभाव अपसदाव एतौ कर्म बुद्धिः परशस्यते यॊ हि दिष्टम उपासीनॊ निर्विचेष्टः सुखं सवपेत अवसीदेत सुदुर्बुद्धिर आमॊ घट इवाम्भसि तथैव हठ बुद्धिर यः शक्तः कर्मण्य अकर्मकृत आसीत नचिरं जीवेद अनाथ इव दुर्बलः अकस्माद अपि यः कश चिद अर्थं पराप्नॊति पूरुषः तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नॊ न कस्य चित यच चापि किं चित पुरुषॊ दिष्टं नाम लभत्य उत दैवेन विधिना पार्थ तद दैवम इति निश्चितम यत सवयं कर्मणा किं चित फलम आप्नॊति पूरुषः परत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत पौरुषम इति समृतम सवभावतः परवृत्तॊ ऽनयः पराप्नॊत्य अर्थान अकारणात तत सवभावात्मकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम एवं हठाच च दैवाच च सवभावात कर्मणस तथा यानि पराप्नॊति पुरुषस तत फलं पूर्वकर्मणः धातापि हि सवकर्मैव तैस तैर हेतुभिर ईश्वरः विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकृतं नृणाम यद धययं पुरुषं किं चित कुरुते वै शुभाशुभम तद धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलॊदयम कारणं तस्य देहॊ ऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि स यथा परेरयत्य एनं तथायं कुरुते ऽवशः तेषु तेषु हि कृत्येषु विनियॊक्ता महेश्वरः सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्य अवशान्य अपि मनसार्थान विनिश्चित्य पश्चात पराप्नॊति कर्मणा बुद्धिपूर्वं सवयं धीरः पुरुषस तत्र कारणम संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ अगार नगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी तिले तैलं गवि कषीरं काष्ठे पावकम अन्ततः धिया धिरॊ विजानीयाद उपायं चास्य सिद्धये ततः परवर्तते पश्च्चात करणेष्व अस्य सिद्धये तां सिद्धिम उपजीवन्ति कर्मणाम इह जन्तवः कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु विनिश्चितम इदं तव अकुशलेनेति विशेषाद उपलभ्यते इष्टापूर्तफलं न सयान न शिष्यॊ न गुरुर भवेत पुरुषः कर्म साध्येषु सयाच चेद अयम अकारणम कर्तृत्वाद एव पुरुषः कर्मसिद्धौ परशस्यते असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्म नाशः कथं तव इह सर्वम एव हठेनैके दिष्टेनैके वदन्त्य उत पुरुषप्रयत्नजं के चित तरैधम एतन निरुच्यते न चैवैतावता कायं मन्यन्त इति चापरे अस्ति सर्वम अदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः दृश्यते हि हठाच चैव दिष्टाच चार्थस्य संततिः किं चिद दैवाद धठात किं चित किं चिद एव सवकर्मतः पुरुषः फलम आप्नॊति चतुर्थं नात्र कारणम कुशलाः परतिजानन्ति ये तत तव अविदुषॊ जनाः तथैव धाता भूतानाम इष्टानिष्ट फलप्रदः यदि न सयान न भूतानां कृपणॊ नाम कश चन यं यम अर्थम अभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः तत तत सफलम एव सयाद यदि न सयात पुरा कृतम तरिद्वाराम अर्थ सिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः तथैवानर्थ सिद्धिं च यथा लॊकास तथैव ते कर्तव्यं तव एव कर्मेति मनॊर एष विनिश्चयः एकान्तेन हय अनीहॊ ऽयं पराभवति पूरुषः कुर्वतॊ हि भवत्य एव परायेणेह युधिष्ठिर एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्य अलसः कव चित असंभवे तव अस्य हेतुः परायश्चित्तं तु लक्ष्यते कृते कर्मणि राजेन्द्र तथानृण्यम अवाप्यते अलक्ष्मीर आविशत्य एनं शयानम अलसं नरम निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षॊ भूतिम उपाश्नुते अनर्थं संशयावस्थं वृण्वते मुक्तसंशयाः धीरा नराः कर्म रता न तु निःसंशयं कव चित एकान्तेन हय अनर्थॊ ऽयं वर्तते ऽसमासु सांप्रतम न तु निःसंशयं न सयात तवयि कर्मण्य अवस्थिते अथ वा सिद्धिर एव सयान महिमा तु तथैव ते वृकॊदरस्य बीभत्सॊर भरात्रॊश च यमयॊर अपि अन्येषां कर्म सफलम अस्माकम अपि वा पुनः विप्रकर्षेण बुध्येत कृतकर्मा यथा फलम पृथिवीं लाङ्गलेनैव भित्त्वा बीजं वपत्य उत आस्ते ऽथ कर्षकस तूष्णीं पर्जन्यस तत्र कारणम वृष्टिश चेन नानुगृह्णीयाद अनेनास तत्र कर्षकः यद अन्यः पुरुषः कुर्यात कृतं तत सकलं मया तच चेद अफलम अस्माकं नापराधॊ ऽसति नः कव चित इति घॊरॊ ऽनववेक्ष्यैव नात्मानं तत्र गर्हयेत कुर्वतॊ नार्थसिद्धिर मे भवतीति ह भारत निर्वेदॊ नात्र गन्तव्यॊ दवाव एतौ हय अस्य कर्मणः सिद्धिर वाप्य अथ वासिद्धिर अप्रवृत्तिर अतॊ ऽनयथा बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति गुणाभावे फलं नयूनं भवत्य अफलम एव वा अनारम्भे तु न फलं न गुणॊ दृश्यते ऽचयुत देशकालाव उपायांश च मङ्गलं सवस्ति वृद्धये युनक्ति मेधया धीरॊ यथाशक्ति यथाबलम अप्रमत्तेन तत कार्यम उपदेष्टा पराक्रमः भूयिष्ठं कर्मयॊगेषु सर्व एव पराक्रमः यं तु धीरॊ ऽनववेक्षेत शरेयांसं बहुभिर गुणैः साम्नैवार्थं ततॊ लिप्सेत कर्म चास्मै परयॊजयेत वयसनं वास्य काङ्क्षेत विनाशं वा युधिष्ठिर अपि सिन्धॊर गिरेर वापि किं पुनर मर्त्यधर्मिणः उत्थान युक्तः सततं परेषाम अन्तरैषिणे आनृण्यम आप्नॊति नरः परस्यात्मन एव च न चैवात्मावमन्तव्यः पुरुषेण कदा चन न हय आत्मपरिभूतस्य भूतिर भवति भारत एवं संस्थितिका सिद्धिर इयं लॊकस्य भारत चित्रा सिद्धिगतिः परॊक्ता कालावस्था विभागतः बराह्मणं मे पिता पूर्वं वासयाम आस पण्डितम सॊ ऽसमा अर्थम इमं पराह पित्रे मे भरतर्षभ नीतिं बृहस्पतिप्रॊक्तां भरातॄन मे ऽगराहयत पुरा तेषां सांकथ्यम अश्रौषम अहम एतत तदा गृहे स मां राजन कर्मवतीम आगताम आह सान्त्वयन शुश्रूषमाणाम आसीनां पितुर अङ्के युधिष्ठिर [वै] याज्ञसेन्या वचः शरुत्वा भीमसेनॊ ऽतयमर्षणः निःश्वसन्न उपसंगम्य करुद्धॊ राजानम अब्रवीत राज्यस्य पदवीं धर्म्यां वरज सत्पुरुषॊचिताम धर्मकामार्थ हीनानां किं नॊ वस्तुं तपॊवने नैव धर्मेण तद राज्यं नार्जवेन न चौजसा अक्षकूटम अधिष्ठाय हृतं दुर्यॊधनेन नः गॊमायुनेव सिंहानां दुर्बलेन बलीयसाम आमिषं विघसाशेन तद्वद राज्यं हि नॊ हृतम धर्मलेश परतिच्छन्नः परभवं धर्मकामयॊः अर्थम उत्सृज्य किं राजन दुर्गेषु परितप्यसे भवतॊ ऽनुविधानेन राज्यं नः पश्यतां हृतम अहार्यम अपि शक्रेण गुप्तं गाण्डीवधन्वना कुणीनाम इव बिल्वानि पङ्गूनाम इव धेनवः हृतम ऐश्वर्यम अस्माकं जीवतां भवतः कृते भवतः परियम इत्य एवं महद वयसनम ईदृशम धर्मकामे परतीतस्य परतिपन्नाः सम भारत कर्शयामः सवमित्राणि नन्दयामश च शात्रवान आत्मानं भवतः शास्त्रे नियम्य भरतर्षभ यद वयं न तदैवैतान धार्तराष्ट्रान निहन्महि भवतः शास्त्रम आदाय तन नस तपति दुष्कृतम अथैनाम अन्ववेक्षस्व मृगचर्याम इवात्मनः अवीराचरितां राजन न बलस्थैर निषेविताम यां न कृष्णॊ न बीभत्सुर नाभिमन्युर न सृञ्जयः न चाहम अभिनन्दामि न च माद्री सुताव उभौ भवान धर्मॊ धर्म इति सततं वरतकर्शितः कच चिद राजन न निर्वेदाद आपन्नः कलीब जीविकाम दुर्मनुष्यां हि निर्वेदम अफलं सर्वघातिनाम अशक्ताः शरियम आहर्तुम आत्मनः कुर्वते परियम स भवान दृष्टिमाञ शक्तः पश्यन्न आत्मनि पौरुषम आनृशंस्य परॊ राजन नानर्थम अवबुध्यसे अस्मान अमी धार्तराष्ट्राः कषममाणान अलं सतः अशक्तान एव मन्यन्ते तद्दुःखं नाहवे वधः तत्र चेद युध्यमानानाम अजिह्मम अनिवर्तिनाम सर्वशॊ हि वधः शरेयान परेत्य लॊकाँल लभेमहि अथ वा वयम एवैतान निहत्य भरतर्षभ आददीमहि गां सर्वां तथापि शरेय एव नः सर्वथा कार्यम एतन नः सवधर्मम अनुतिष्ठताम काङ्क्षतां विपुलां कीर्तिं वैरं परतिचिकीर्षताम आत्मार्थं युध्यमानानां विदिते कृत्यलक्षणे अन्यैर अपहृते राज्ये परशंसैव न गर्हणा कर्शनार्थॊ हि यॊ धर्मॊ मित्राणाम आत्मनस तथा वयसनं नाम तद राजन न सा धर्मः कुधर्म तत सर्वथा धर्मनित्यं तु पुरुषं धर्मदुर्बलम जहतस तात धर्मार्थौ परेतं दुःखसुखे यथा यस्य धर्मॊ हि धर्मार्थं कलेशभान न स पण्डितः न स धर्मस्य वेदार्थं सूर्यस्यान्धः परभाम इव यस्य चार्थार्थम एवार्थः स च नार्थस्य कॊविदः रक्षते भृतकॊ ऽरण्यं यथा सयात तादृग एव सः अतिवेलं हि यॊ ऽरथार्थी नेतराव अनुतिष्ठति स वध्यः सर्वभूतानां बरह्महेव जुगुप्सितः सततं यश च कामार्थी नेतराव अनुतिष्ठति मित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थाब्भ्यां च हीयते तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधनं धरुवम कामतॊ रममाणस्य मीनस्येवाम्भसः कषये तस्माद धर्मार्थयॊर नित्यं न परमाद्यन्ति पण्डिताः परकृतिः सा हि कामस्य पावकस्यारणिर यथा सर्वथा धर्ममूलॊ ऽरथॊ धर्मश चार्थपरिग्रहः इतरेतर यॊनी तौ विद्धि मेघॊदधी यथा दरव्यार्थ सपर्शसंयॊगे या परीतिर उपजायते स कामश चित्तसंकल्पः शरीरं नास्य विद्यते अर्थार्थी पुरुषॊ राजन बृहन्तं धर्मम ऋच्छति अर्थम ऋच्छति कामार्थी न कामाद अन्यम ऋच्छती न हि कामेन कामॊ ऽनयः साध्यते फलम एव तत उपयॊगात फलस्येव काष्ठाद भस्मेव पण्डितः इमाञ शकुनिकान राजन हन्ति वैतंसिकॊ यथा एतद रूपम अधर्मस्य भूतेषु च विहिंसताम कामाल लॊभाच च धर्मस्य परवृत्तिं यॊ न पश्यति स वध्यः सर्वभूतानां परेत्य चेह च दुर्मतिः वयक्तं ते विदितॊ राजन्न अर्थॊ दरव्यपरिग्रहः परकृतिं चापि वेत्थास्य विकृतिं चापि भूयसीम तस्य नाशं विनाशं वा जरया मरणेन वा अनर्थम इति मन्यन्ते सॊ ऽयम अस्मासु वर्तते इन्द्रियाणां च पञ्चानां मनसॊ हृदयस्य च विषये वर्तमानानां या परीतिर उपजायते स काम इति मे बुद्धिः कर्मणां फलम उत्तमम एवम एव पृथग दृष्ट्वा धर्मार्थौ कामम एव च न धर्मपर एव सयान नाथार्थ परमॊ नरः न कामपरमॊ वा सयात सर्वान सेवेत सर्वदा धर्मं पूर्वं धनं मध्ये जघन्ये कामम आचरेत अहन्य अनुचरेद एवम एष शास्त्रकृतॊ विधिः कामं पूर्वं धनं मध्ये जघन्ये धर्मम आचरेत वयस्य अनुचरेद एवम एष शास्त्रकृतॊ विधिः धर्मं चार्थं च कामं च यथावद वदतां वर विभज्य काले कालज्ञः सर्वान सेवेत पण्डितः मॊक्षॊ वा परमं शरेय एष राजन सुखार्थिनाम पराप्तिर वा बुद्धिम आस्थाय सॊपायं कुरुनन्दन तद वाशु करियतां राजन पराप्तिर वाप्य अधिगम्यताम जीवितं हय आतुरस्येव दुःखम अन्तरवर्तिनः विदितश चैव ते धर्मः सततं चरितश च ते जानते तवयि शंसन्ति सुहृदः कर्मचॊदनाम दानं यज्ञं सतां पूजा वेद धारणम आर्जवम एष धर्मः परॊ राजन फलवान परेत्य चेह च एष नार्थविहीनेन शक्यॊ राजन निषेवितुम अखिलाः पुरुषव्याघ्र गुणाः सयुर यद्य अपीतरे धर्ममूलं जगद राजन नान्यद धर्माद विशिष्यते धर्मश चार्थेन महता शक्यॊ राजन निषेवितुम न चार्थॊ भैक्ष चर्येण नापि कलैब्येन कर्हि चित वेत्तुं शक्यः सदा राजन केवलं धर्मबुद्धिना परतिषिद्धा हि ते याच्ञा यया सिध्यति वै दविजः तेजसैवार्थ लिप्सायां यतस्व पुरुषर्षभ भैक्ष चर्या न विहिता न च विट शूद्र जीविका कषत्रियस्य विशेषेण धर्मस तु बलम औरसम उदारम एव विद्वांसॊ धर्मं पराहुर मनीषिणः उदारं परतिपद्यस्व नावरे सथातुम अर्हसि अनुबुध्यस्व राजेन्द्र वेत्थ धर्मान सनातनान करूरकर्माभिजातॊ ऽसि यस्माद उद्विजते जनः परजापालनसंभूतं फलं तव न गर्हितम एष ते विहितॊ राजन धात्रा धर्मः सनातनः तस्माद विचलितः पार्थ लॊके हास्यं गमिष्यसि सवधर्माद धि मनुष्याणां चलनं न परशस्यते स कषात्रं हृदयं कृत्वा तयक्त्वेदं शिथिलं मनः वीर्यम आस्थाय कौन्तेय धुरम उद्वह धुर्यवत न हि केवलधर्मात्मा पृथिवीं जातु कश चन पार्थिवॊ वयजयद राजन न भूतिं न पुनः शरियम जिह्वां दत्त्वा बहूनां हि कषुद्राणां लुब्ध चेतसाम निकृत्या लभते राज्यम आहारम इव शल्यकः भरातरः पूर्वजाताश च सुसमृद्धाश च सर्वशः निकृत्या निर्जिता देवैर असुराः पाण्डवर्षभ एवं बलवतः सर्वम इति बुद्ध्वा महीपते जहि शत्रून महाबाहॊ परां निकृतिम आस्थितः न हय अर्जुन समः कश चिद युधि यॊद्धा धनुर्धरः भविता वा पुमान कश चिन मत्समॊ वा गदाधरः सत्त्वेन कुरुते युद्धं राजन सुबलवान अपि न परमाणेन नॊत्साहात सत्त्वस्थॊ भव पाण्डव सत्त्वं हि मूलम अर्थस्य वितथं यद अयॊ ऽनयथा न तु परसक्तं भवति वृक्षच छायेव हैमनी अर्थत्यागॊ हि कार्यः सयाद अर्थं शरेयांसम इच्छता बीजौपम्येन कौन्तेय मा ते भूद अत्र संशयः अर्थेन तु समॊ ऽनर्थॊ यत्र लभ्येत नॊदयः न तत्र विपणः कार्यः खरकण्डूयितं हि तत एवम एव मनुष्येन्द्र धर्मं तयक्त्वाल्पकं नरः बृहन्तं धर्मम आप्नॊति स बुद्ध इति निश्चितः अमित्रं मित्रसंपन्नं मित्रैर भिन्दन्ति पण्डिताः भिन्नैर मित्रैः परित्यक्तं दुर्बलं कुरुते वशे सत्त्वेन कुरुते युद्धं राजन सुबलवान अपि नॊद्यमेन न हॊत्राब्भिः सर्वाः सवीकुरुते परजाः सर्वथा संहतैर एव दुर्बलैर बलवान अपि अमित्रः शक्यते हन्तुं मधुहा भरमरैर इव यथा राजन परजाः सर्वाः सूर्यः पाति गभस्तिभिः अत्ति चैव तथैव तवं सवितुः सदृशॊ भव एतद धयपि तपॊ राजन पुराणम इति नः शरुतम विधिना पालनं भूमेर यत्कृतं नः पितामहैः अपेयात किल भाः सूर्याल लक्ष्मीश चन्द्रमसस तथा इति लॊके वयवसितॊ दृष्ट्वेमां भवतॊ वयथाम भवतश च परशंसाभिर निन्दाभिर इतरस्य च कथा युक्ताः परिषदः पृथग राजन समागताः इदम अभ्यधिकं राजन बराह्मणा गुरवश च ते समेताः कथयन्तीह मुदिताः सत्यसंधताम यन न मॊहान न कार्पण्यान न लॊभान न भयाद अपि अनृतं किं चिद उक्तं ते न कामान नार्थकारणात यद एनः कुरुते किं चिद राजा भूमिम इवाप्नुवन सर्वं तन नुदते पश्चाद यज्ञैर विपुलदक्षिणैः बराह्मणेभ्यॊ ददद गरामान गाश च राजन सहस्रशः मुच्यते सर्वपापेभ्यस तमॊभ्य इव चन्द्रमाः पौरजानपदाः सर्वे परायशः कुरुनन्दन सवृद्धबालाः सहिताः शंसन्ति तवां युधिष्ठिर शवदृतौ कषीरम आसक्तं बरह्म वा वृषले यथा सत्यं सतेने बलं नार्यां राज्यं दुर्यॊधने तथा इति निर्वचनं लॊके चिरं चरति भारत अपि चैतत सत्रियॊ बालाः सवाध्यायम इव कुर्वते स भवान रथम आस्थाय सर्वॊपकरणान्वितम तवरमाणॊ ऽभिनिर्यातु चिरम अर्थॊपपादकम वाचयित्वा दविजश्रेष्ठान अद्यैव गजसाह्वयम अस्त्रविद्भिः परिवृतॊ भरातृभिर दृठ धन्विभिः आशीविषसमैर वीरैर मरुद्भिर इव वृत्रहा शरियम आदत्स्व कौन्तेय धार्तराष्ट्रान महाबल न हि गाण्डीवमुक्तानां शराणां गार्ध्रवाससाम सपर्शम आशीविषाभानां मर्त्यः कश चन संसहेत न स वीरॊ न मातङ्गॊ न सदश्वॊ ऽसति भारत यः सहेत गदा वेगं मम करुद्धस्य संयुगे सृञ्जयैः सह कैकेयैर वृष्णीनाम ऋषभेण च कथं सविद युधि कौन्तेय राज्यं न पराप्नुयामहे [य] असंशयं भारत सत्यम एतद; यन मा तुदन वाक्यशल्यैः कषिणॊषि न तवा विगर्हे परतिकूलम एतन; ममानयाद धि वयसनं व आगात अहं हय अक्षान अन्वपद्यं जिहीर्षन; राज्यं सराष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पुत्रात तन मा शठः कितव्वः परत्यदेवीत; सुयॊधनार्थं सुबलस्य पुत्रः महामायः शकुनिः पार्वतीयः; सदा सभायां परवपन्न अक्षपूगान अमायिनं मायया परत्यदेवीत; ततॊ ऽपश्यं वृजिनं भीमसेन अक्षान हि दृष्ट्वा शकुनेर यथावत; कामानुलॊमान अयुजॊ युजश च शक्यं नियन्तुम अभविष्यद आत्मा; मन्युस तु हन्ति पुरुषस्य धैर्यम यन्तुं नात्मा शक्यते पौरुषेण; मानेन वीर्येण च तात नद्धः न ते वाचं भीमसेनाभ्यसूये; मन्ये तथा तद भवितव्यम आसीत स नॊ राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रॊ; नयपातयद वयसने राज्यम इच्छन दास्यं च नॊ ऽगमयद भीमसेन; यत्राभवच छरणं दरौपदी नः तवं चापि तद वेत्थ धनंजयश च; पुनर्द्यूतायागतानां सभां नः यन माब्रवीद धृतराष्ट्रस्य पुत्र; एकग्लहार्थं भरतानां समक्षम वने समा दवादश राजपुत्र; यथाकामं विदितम अजातशत्रॊ अथापरं चाविदितं चरेथाः; सर्वैः सह भरातृभिश छद्म गूढः तवां चेच छरुत्वा तात तथा चरन्तम; अवभॊत्स्यन्ते भरतानां चराः सम अन्यांश चरेथास तावतॊ ऽबदांस ततस तवं; निश्चित्य तत परतिजानीहि पार्थ चरैश चेन नॊ ऽविदितः कालम एतं; युक्तॊ राजन मॊहयित्वा मदीयान बरवीमि सत्यं कुरुसंसदीह; तवैव ता भारत पञ्च नद्यः वयं चैवं भरातरः सर्व एव; तवया जिताः कालम अपास्य भॊगान वसेम इत्य आह पुरा स राजा; मध्ये कुरूणां स मयॊक्तस तथेति तत्र दयूतम अभवन नॊ जघन्यं; तस्मिञ जिताः परव्रजिताश च सर्वे इत्थं च देशान अनुसंचरामॊ; वनानि कृच्छ्राणि च कृच्छ्ररूपाः सुयॊधनश चापि न शान्तिम इच्छन; भूयः स मन्यॊर वशम अन्वगच्छत उद्यॊजायाम आस कुरूंश च सर्वान; ये चास्य के चिद वशम अन्वगच्छन तं संधिम आस्थाय सतां सकाशे; कॊ नाम जह्याद इह राज्यहेतॊः आर्यस्य मन्ये मरणाद गरीयॊ; यद धर्मम उत्क्रम्य महीं परशिष्यात तदैव चेद वीरकर्माकरिष्यॊ; यदा दयूते परिघं पर्यमृक्षः बाहू दिधक्षन वारितः फल्गुनेन; किं दुष्कृतं भीम तदाब्भविष्यत पराग एव चैवं समयक्रियायाः; किं नाब्रवीः पौरुषम आविदानः पराप्तं तु कालं तव अभिपद्य पश्चाद; इं माम इदानीम अतिवेलम आत्थ भूयॊ ऽपि दुःखं मम भीमसेन; दूये विषस्येव रसं विदित्वा यद याज्ञसेनीं परिकृष्यमाणां; संदृश्य तत कषान्तम इति सम भीम न तव अद्य शक्यं भरत परवीर; कृत्वा यद उक्तं कुरुवीरमध्ये कालं परतीक्षस्व सुखॊदयस्य; पङ्क्तिं फलानाम इव बीजवापः यदा हि पूर्वं निकृतॊ निकृत्या; वैरं सपुष्पं सफलं विदित्वा महागुणं हरति हि पौरुषेण; तदा वीरॊ जीवति जीवलॊके शरियं च लॊके लभते समग्रां; मन्ये चास्मै शत्रवः संनमन्ते मित्राणि चैनम अतिरागाद भजन्ते; देवा इवेन्द्रम अनुजीवन्ति चैनम मम परतिज्ञां च निबॊध सत्यां; वृणे धर्मम अमृताज जीविताच च राज्यं च पुत्राश च यशॊ धनं च; सर्वं न सत्यस्य कलाम उपैति [भि] संधिं कृत्वैव कालेन अन्तकेन पतत्रिणा अनन्तेनाप्रमेयेन सरॊतसा सर्वहारिणा परत्यक्षं मन्यसे कालं मर्त्यः सन कालबन्धनः फेनधर्मा महाराज फलधर्मा तथैव च निमेषाद अपि कौन्तेय यस्यायुर अपचीयते सूच्येवाञ्जन चूर्णस्य किम इति परतिपालयेत यॊ नूनम अमितायुः सयाद अथ वापि परमाणवित स कालं वै परतीक्षेत सर्वप्रत्यक्षदर्शिवान परतीक्षमाणान कालॊ नः समा राजंस तरयॊ दश आयुषॊ ऽपचयं कृत्वा मरणायॊपनेष्यति शरीरिणां हि मरणं शरीरे नित्यम आश्रितम पराग एव मरणात तस्माद राज्यायैव घटामहे यॊ न याति परसंख्यानम अस्पष्टॊ भूमिवर्धनः अयातयित्वा वैराणि सॊ ऽवसीदति गौर इव यॊ न यातयते वैरम अल्पसत्त्वॊद्यमः पुमान अफलं तस्य जन्माहं मन्ये दुर्जात जायिनः हैरण्यौ भवतॊ बाहू शरुतिर भवति पार्थिव हत्वा दविषन्तं संग्रामे भुक्त्वा बाह्वर्जितं वसुः हत्वा चेत पुरुषॊ राजन निकर्तारम अरिंदम अह्नाय नरकं गच्छेत सवर्गेणास्य स संमितः अमर्षजॊ हि संतापः पावकाद दीप्तिमत्तरः येनाहम अभिसंतप्तॊ न नक्तं न दिवा शये अयं च पार्थॊ बीभत्सुर वरिष्ठॊ जया विकर्षणे आस्ते परमसंतप्तॊ नूनं सिंह इवाशये यॊ ऽयम एकॊ ऽभिमनुते सर्वाँल लॊके धनुर्भृतः सॊ ऽयम आत्मजम ऊष्माणं महाहस्तीव यच्छति नकुलः सहदेवश च वृद्धा माता च वीरसूः तवैव परियम इच्छन्त आसते जड मूकवत सवे ते परियम इच्छन्ति बन्धवाः सह सृञ्जयैः अहम एकॊ ऽभिसंतप्तॊ माता च परतिविन्ध्यतः परियम एव तु सर्वेषां यद बरवीम्य उत किं चन सर्वे ही वयसनं पराप्ताः सर्वे युद्धाभिनन्दिनः नेतः पापीयसी का चिद आपद राजन भविष्यति यन नॊ नीचैर अल्पबलै राज्यम आच्छिद्य भुज्यते शीलदॊषाद घृणाविष्ट आनृशंस्यात परंतप कलेशांस तितिक्षसे राजन नान्यः कश चित परशंसति घृणी बराह्मणरूपॊ ऽसि कथं कषत्रे अजायथाः अस्यां हि यॊनौ जायन्ते परायशः करूर बुद्धयः अश्रौषीस तवं राजधर्मान यथा वै मनुर अब्रवीत करूरान निकृतिसंयुक्तान विहितान अशमात्मकान कर्तव्ये पुरुषव्याघ्र किम आस्से पीठ सर्पवत बुद्ध्या वीर्येण संयुक्तः शरुतेनाभिजनेन च तृणानां मुष्टिनैकेन हिमवन्तं तु पर्वतम छन्नम इच्छसि कौन्तेय यॊ ऽसमान संवर्तुम इच्छसि अज्ञातचर्या गूढेन पृथिव्यां विश्रुतेन च दिवीव पार्थ सूर्येण न शक्या चरितुं तवया बृहच छाल इवानूपे शाखा पुष्पपलाशवान हस्ती शवेत इवाज्ञातः कथं जिष्णुश चरिष्यति इमौ च सिंहसंकाशौ भरातरौ सहितौ शिशू नकुलः सहदेवश च कथं पार्थ चरिष्यतः पुण्यकीर्ती राजपुत्री दरौपदी वीरसूर इयम विश्रुता कथम अज्ञाता कृष्णा पार्थ चरिश्यति मां चापि राजञ जानन्ति आकुमारम इमाः परजाः अज्ञातचर्यां पश्यामि मेरॊर इव निगूहनम तथैव बहवॊ ऽसमाभी राष्ट्रेभ्यॊ विप्रवासिताः राजानॊ राजपुत्राश च धृतराष्ट्रम अनुव्रताः न हि ते ऽपय उपशाम्यन्ति निकृतानां निराकृताः अवश्यं तैर निकर्तव्यम अस्माकं तत्प्रियैषिभिः ते ऽपय अस्मासु परयुञ्जीरन परच्छन्नान सुबहूञ जनान आचक्षीरंश च नॊ जञात्वा तन नः सयात सुमहद भयम अस्माभिर उषिताः सम्यग वने मासास तरयॊदश परिमाणेन तान पश्य तावतः परिवत्सरान अस्ति मासः परतिनिधिर यथा पराहुर मनीषिणः पूतिकान इव सॊमस्य तथेदं करियताम इति अथ वानडुहे राजन साधवे साधु वाहिने सौहित्य दानाद एकस्माद एनसः परतिमुच्यते तस्माच छत्रुवधे राजन करियतां निश्चयस तवया कषत्रियस्य तु सर्वस्य नान्यॊ धर्मॊ ऽसति संयुगात [वै] भीमसेनवचः शरुत्वा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः निःश्वस्य पुरुषव्याघ्रः संप्रदध्यौ परंतपः स मुहूर्तम इव धयात्वा विनिश्चित्येति कृत्यताम भीमसेनम इदं वाक्यम अपदान्तरम अब्रवीत एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि भारत इदम अन्यत समाधत्स्व वाक्यं मे वाक्यकॊविद महापापानि कर्माणि यानि केवलसाहसात आरभ्यन्ते भीमसेन वयथन्ते तानि भारत सुमन्त्रिते सुविक्रान्ते सुकृते सुविचारिते सिध्यन्त्य अर्था महाबाहॊ दैवं चात्र परदक्षिणम तवं तु केवलचापल्याद बलदर्पॊच्छ्रितः सवयम आरब्धव्यम इदं कर्म मन्यसे शृणु तत्र मे भूरिश्रवाः शलश चैव जलसंधश च वीर्यवान भीष्मॊ दरॊणश च कर्णश च दरॊणपुत्रश च वीर्यवान धार्तराष्ट्रा दुराधर्षा दुर्यॊधन पुरॊगमाः सर्व एव कृतास्त्राश च सततं चाततायिनः राजानः पार्थिवाश चैव ये ऽसमाभिर उपतापिताः संश्रिताः कौरवं पक्षं जातस्नेहाश च सांप्रतम दुर्यॊधन हिते युक्ता न तथास्मासु भारत पूर्णकॊशा बलॊपेताः परयतिष्यन्ति रक्षणे सर्वे कौरव सैन्यस्य सपुत्रामात्यसैनिकाः संविभक्ता हि मात्राभिर भॊगैर अपि च सर्वशः दुर्यॊधनेन ते वीरा मानिताश च विशेषतः पराणांस तयक्ष्यन्ति संग्रामे इति मे निश्चिता मतिः समा यद्य अपि भीष्मस्य वृत्तिर अस्मासु तेषु च दरॊणस्य च महाबाहॊ कृपस्य च महात्मनः अवश्यं राजपिण्डस तैर निर्वेश्य इति मे मतिः तस्मात तयक्ष्यन्ति संग्रामे पराणान अपि सुदुस्त्यजान सर्वे दिव्यास्त्रविद्वांसः सर्वे धर्मपरायणाः अजेयाश चेति मे बुद्धिर अपि देवैः सवासवैः अमर्षी नित्यसंहृष्टस तत्र कर्णॊ महारथः सर्वास्त्रविद अनाधृष्य अभेद्यकवचावृतः अनिर्जित्य रणे सर्वान एतान पुरुषसत्तमान अशक्यॊ हय असहायेन हन्तुं दुर्यॊधनस तवया न निद्राम अधिगच्छामि चिन्तयानॊ वृकॊदर अति सर्वान धनुर गराहान सूतपुत्रस्य लाघवम एतद वचनम आज्ञाय भीमसेनॊ ऽतयमर्षणः बभूव विमनास तरस्तॊ न चैवॊवाच किं चन तयॊः संवदतॊर एवं तदा पाण्डवयॊर दवयॊः आजगाम महायॊगी वयासः सत्यवती सुतः सॊ ऽभिगम्य यथान्यायं पाण्डवैः परतिपूजितः युधिष्ठिरम इदं वाक्यम उवाच वदतां वरः युधिष्ठिर महाबाहॊ वेद्मि ते हृदि मानसम मनीषया ततः कषिप्रम आगतॊ ऽसमि नरर्षभ भीष्माद दरॊणात कृपात कर्णाद दरॊणपुत्राच च भारत यत ते भयम अमित्रघ्न हृदि संपरिवर्तते तत ते ऽहं नाशयिष्यामि विधिदृष्टेन हेतुना तच छरुत्वा धृतिम आस्थाय कर्मणा परतिपादय तत एकान्तम उन्नीय पाराशर्यॊ युधिष्ठिरम अब्रवीद उपपन्नार्थम इदं वाक्यविशारदः शरेयसस ते परः कालः पराप्तॊ भरतसत्तम येनाभिभविता शत्रून रणे पार्थॊ धनंजयः गृहाणेमां मया परॊक्तां सिद्धिं मूर्तिमतीम इव विद्यां परतिस्मृतिं नाम परपन्नाय बरवीमि ते याम अवाप्य महाबाहुर अर्जुनः साधयिष्यति अस्त्रहेतॊर महेन्द्रं च रुद्रं चैवाभिगच्छतु वरुणं च धनेशं च धर्मराजं च पाण्डव शक्तॊ हय एष सुरान दरष्टुं तपसा विक्रमेण च ऋषिर एष महातेजा नारायण सहायवान पुराणः शाश्वतॊ देवॊ विष्णॊर अंशः सनातनः अस्त्राणीन्द्राच च रुद्राच च लॊकपालेभ्य एव च समादाय महाबाहुर महत कर्म करिष्यति वदाद अस्माच च कौन्तेय वनम अन्यद विचिन्त्यताम निवासार्थाय यद युक्तं भवेद वः पृथिवीपते एकत्र चिरवासॊ हि न परीतिजननॊ भवेत तापसानां च शान्तानां भवेद उद्वेग कारकः मृगाणाम उपयॊगश च वीरुद ओषधिसंक्षयः विभर्षि हि बहून विप्रान वेदवेदाङ्गपारगान एवम उक्त्वा परपन्नाय शुचये भगवान परभुः परॊवाच यॊगतत्त्वज्ञॊ यॊगविद्याम अनुत्तमाम धर्मराज्ञे तदा धीमान वयासः सत्यवती सुतः अनुज्ञाय च कौन्तेयं तत्रैवान्तरधीयत युधिष्ठिरस तु धर्मात्मा तद बरह्म मनसा यतः धारयाम आस मेधावी काले काले समब्भ्यसन स वयासवाक्यमुदितॊ वनाद दवैतवनात ततः ययौ सरस्वती तीरे काम्यकं नाम काननम तम अन्वयुर महाराज शिक्षा कषरविदस तथा बराह्मणास तपसा युक्ता देवेन्द्रम ऋषयॊ यथा ततः काम्यकम आसाद्य पुनस ते भरतर्षभाः नयविशन्त महात्मानः सामात्याः सपदानुगाः तत्र ते नयवसन राजन कं चित कालं मनस्विनः धनुर्वेद परा वीरा शृण्वाना वेदम उत्तमम चरन्तॊ मृगयां नित्यं शुद्धैर बाणैर मृगार्थिनः पितृदैवतविप्रेभ्यॊ निर्वपन्तॊ यथाविधि [वै] कस्य चित तव अथ कालस्य धर्मराजॊ युधिष्ठिरः संस्मृत्य मुनिसंदेशम इदं वचनम अब्रवीत विविक्ते विदितप्रज्ञम अर्जुनं भरतर्षभम सान्त्वपूर्वं समितं कृत्वा पाणिना परिसंस्पृशन स मुहूर्तम इव धयात्वा वनवासम अरिंदमः धनंजयं धर्मराजॊ रहसीदम उवाच ह भीष्मे दरॊणे कृपे कर्णे दरॊणपुत्रे च भारत धनुर्वेदश चतुष्पाद एतेष्व अद्य परतिष्ठितः बराह्मं दैवम आसुरं च सप्रयॊग चिकित्सितम सर्वास्त्राणां परयॊगं च ते ऽभिजानन्ति कृत्स्नशः ते सर्वे धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण परिसान्त्विताः संविभक्ताश च तुष्टाश च गुरुवत तेषु वर्तते सर्वयॊधेषु चैवास्य सदा वृत्तिर अनुत्तमा शक्तिं न हापयिष्यन्ति ते काले परतिपूजिताः अद्य चेयं महीकृत्स्ना दुर्यॊधन वशानुगा तवयि वयपाश्रयॊ ऽसमाकं तवयि भारः समाहितः तत्र कृत्यं परपश्यामि पराप्तकालम अरिंदम कृष्णद्वैपायनात तात गृहीतॊपनिषन मया तया परयुक्तया सम्यग जगत सर्वं परकाशते तेन तवं बरह्मणा तात संयुक्तः सुसमाहितः देवतानां यथाकालं परसादं परतिपालय तपसा यॊजयात्मानम उग्रेण भरतर्षभ धनुष्मान कवची खद्गी मुनिः सारसमन्वितः न कस्य चिद ददन मार्गं गच्छ तातॊत्तरां दिशम इन्द्रे हय अस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि धनंजय वृत्राद भीतैस तदा देवैर बलम इन्द्रे समर्पितम तान्य एकस्थानि सर्वाणि ततस तवं परतिपत्स्यसे शक्रम एव परपद्यस्व स ते ऽसत्राणि परदास्यति दीक्षितॊ ऽदयैव गच्छ तवं दरष्टुं देवं पुरंदरम एवम उक्त्वा धर्मराजस तम अध्यापयत परभुः दीक्षितं विधिना तेन यतवाक्कायमानसम अनुजज्ञे ततॊ वीरं भराता भरातरम अग्रजः निदेशाद धर्मराजस्य दरष्टुं देवं पुरंदरम धनुर गाण्डीवम आदाय तथाक्षय्यौ महेषुधी कवची सतल तराणॊ बद्धगॊधाङ्गुलि तरवान हुत्वाग्निं बराह्मणान निष्कैः सवस्ति वाच्य महाभुजः परातिष्ठत महाबाहुः परगृहीतशरासनः वधाय धार्तराष्ट्राणां निःश्वस्यॊर्ध्वम उदीक्ष्य च तं दृष्ट्वा तत्र कौन्तेयं परगृहीतशरासनम अब्रुवन बराह्मणाः सिद्धा भूतान्य अन्तर्हितानि च कषिप्रं पराप्नुहि कौन्तेय मनसा यद यद इच्छसि तं सिंहम इव गच्छन्तं शालस्कन्धॊरुम अर्जुनम मनांस्य आदाय सर्वेषां कृट्णा वचनम अब्रवीत यत ते कुन्ती महाबाहॊ जातस्यैच्छद धनंजय तत ते ऽसतु सर्वं कौन्तेय याथा च सवयम इच्छसि मास्माकं कषत्रियकुले जन्म कश चिद अवाप्नुयात बराह्मणेभ्यॊ नमॊ नित्यं येषां युद्धे न जीविका नूनं ते भरातरः सर्वे तवत कथाभिः परजागरे रंस्यन्ते वीरकर्माणि कीर्तयन्तः पुनः पुनः नैव नः पार्थ भॊगेषु न धने नॊत जीविते तुष्टिर बुद्धिर भवित्री वा तवयि दीर्घप्रवासिनि तवयि नः पार्थ सर्वेषां सुखदुःखे समाहिते जीवितं मरणं चैव राज्यम ऐश्वर्यम एव च आपृष्टॊ मे ऽसि कौन्तेय सवस्ति पराप्नुहि पाण्डव नमॊ धात्रे विधात्रे च सवस्ति गच्छ हय अनामयम सवस्ति ते ऽसव आन्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यश च भारत दिव्येभ्यश चैव भूतेभ्यॊ ये चान्ये परिपन्थिनः ततः परदक्षिणं कृत्वा भरातॄन धौम्यं च पाण्डवः परातिष्ठत महाबाहुः परगृह्य रुचिरं धनुः तस्य मार्गाद अपाक्रामन सर्वभूतानि गच्छतः युक्तस्यैन्द्रेण यॊगेन पराक्रान्तस्य शुष्मिणः सॊ ऽगच्छत पर्वतं पुण्यम एकाह्नैव महामनाः मनॊजव गतिर भूत्वा यॊगयुक्तॊ यथानिलः हिमवन्तम अतिक्रम्य गन्धमादनम एव च अत्यक्रामत स दुर्गाणि दिवारात्रम अतन्द्रितः इन्द्र कीलं समासाद्य ततॊ ऽतिष्ठद धनंजयः अन्तरिक्षे हि शुश्राव तिष्ठेति स वचस तदा ततॊ ऽपश्यत सव्यसाची वृक्षमूले तपस्विनम बराह्म्या शरिया दीप्यमानं पिङ्गलं जटिलं कृशम सॊ ऽबरवीद अर्जुनं तत्र सथितं दृष्ट्वा महातपाः कस तवं तातेह संप्राप्तॊ धनुष्मान कवची शरी निबद्धासि तलत्राणः कषत्रधर्मम अनुव्रतः नेह शस्त्रेण कर्तव्यं शान्तानाम अयम आलयः विनीतक्रॊधहर्षाणां बराह्मणानां तपस्विनाम नेहास्ति धनुषा कार्यं न संग्रामेण कर्हि चित निक्षिपैतद धनुस तात पराप्तॊ ऽसि परमां गतिम इत्य अनन्तौजसं वीरं यथा चान्यं पृथग्जनम तथा वाचन्म अथाभीक्ष्णं बराह्मणॊ ऽरजुनम अब्रवीत न चैनं चालयाम आस धैर्यात सुदृढ निश्चयम तम उवाच ततः परीतः स दविजः परहसन्न इव वरं वृणीष्व भद्रं ते शक्रॊ ऽहम अरिसूदनः एवम उक्तः परत्युवाच सहस्राक्षं धनंजयः पराञ्जलिः परणतॊ भूत्वा शूरः कुलकुलॊद्वहः ईप्सितॊ हय एष मे कामॊ वरं चैनं परयच्छ मे तवत्तॊ ऽदय भगवन्न अस्त्रं कृत्स्नम इच्छामि वेदितुम परत्युवाच महेन्द्रस तं परीतात्मा परहसन्न इव इह पराप्तस्य किं कार्यम अस्त्रैस तव धनंजय कामान वृणीष्व लॊकांश च पराप्तॊ ऽसि परमां गतिम एवम उक्तः परत्युवाच सहस्राक्षं धनंजयः न लॊकान न पुनः कामान न देवत्वं कुतः सुखम न च सर्वामरैश्वर्यं कामये तरिदशाधिप भरातॄंस तान विपिने तयक्त्वा वैरम अप्रतियात्य च अकीर्तिं सर्वलॊकेषु गच्छेयं शाश्वतीः समाः एवम उक्तः परत्युवाच वृत्रहा पाण्डुनन्दनम सान्त्वयञ शलक्ष्णया वाचा सर्वलॊकनमस्कृतः यदा दरक्ष्यसि भूतेशं तर्यक्षं शूलधरं शिवम तदा दातास्मि ते तात दिव्यान्य अस्त्राणि सर्वशः करियतां दर्शने यत्नॊ देवस्य परमेष्ठिनः दर्शनात तस्य कौन्तेय संसिद्धः सवर्गम एष्यसि इत्य उक्त्वा फल्गुनं शक्रॊ जगामादर्शनं ततः अर्जुनॊ ऽपय अथ तत्रैव तस्थौ यॊगसमन्वितः [ज] भगवञ शरॊतुम इच्छामि पार्थस्याक्लिष्ट कर्मणः विस्तरेण कथाम एतां यथास्त्राण्य उपलब्धवान कथं स पुरुषव्याघ्रॊ दीर्घबाहुर धनंजयः वनं परविष्टस तेजस्वी निर्मनुष्यम अभीतवत किं च तेन कृतं तत्र वसता बरह्मवित्तम कथं च भगवान सथाणुर देवराजश च तॊषितः एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं तवत्प्रसादाद दविजॊत्तम तवं हि सर्वज्ञ दिव्यं च मानुषं चैव वेत्थ ह अत्यद्भुतं महाप्राज्ञ रॊमहर्षणम अर्जुनः भवेन सह संग्रामं चकाराप्रतिमं किल पुरा परहरतां शरेष्ठः संग्रामेष्व अपराजितः यच छरुत्वा नरसिंहानां दैन्यहर्षातिविस्मयात शूराणाम अपि पार्थानां हृदयानि चकम्पिरे यद यच च कृतवान अन्यत पार्थस तद अखिलं वद न हय अस्य निन्दितं जिष्णॊः सुसूक्ष्मम अपि लक्षये चरितं तस्य शूरस्य तन मे सर्वं परकीर्तय [वै] कथयिष्यामि ते तात कथाम एतां महात्मनः दिव्यां कौरव शार्दूलमहतीम अद्भुतॊपमाम गात्रसंस्पर्श संबन्धं तर्यम्बकेण सहानघ पार्थस्य देवदेवेन शृणु सम्यक समागमम युधिष्ठिर नियॊगात स जगामामित विक्रमः शक्रं सुरेश्वरं दरष्टुं देवदेवं च शंकरम दिव्यं तद धनुर आदाय खड्गं च पुरुषर्षभः महाबलॊ महाबाहुर अर्जुनः कार्यसिद्धये दिशं हय उदीचीं कौरव्यॊ हिमवच्छिखरं परति ऐन्द्रिः सथिरमना राजन सर्वलॊकमहारथः तवरया परया युक्तस तपसे धृतनिश्चयः वनं कण्टकितं घॊरम एक एवान्वपद्यत नानापुष्पफलॊपेतं नानापक्षिनिषेवितम नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम ततः परयाते कौन्तेय वनं मानुषवर्जितम शङ्खानां पटहानां च शब्दः समभवद दिवि पुष्पवर्षं च सुमहन निपपात महीतले मेघजालं च विततं छादयाम आस सर्वतः अतीत्य वनदुर्गाणि संनिकर्षे महागिरेः शुशुभे हिमवत्पृष्ठे वसमानॊ ऽरजुनस तदा तत्रापश्यद दरुमान फुल्लान विहगैर वल्गु नादितान नदीश च बहुलावर्ता नीलवैडूर्य संनिभाः हंसकारण्डवॊद्गीताः सारसाभिरुतास तथा पुंस्कॊकिल रुताश चैव करौञ्चबर्हिण नादिताः मनॊहरवनॊपेतास तस्मिन्न अतिरथॊ ऽरजुनः पुण्यशीतामल जलाः पश्यन परीतमनाभवत रमणीये वनॊद्देशे रममाणॊ ऽरजुनस तदा तपस्य उग्रे वर्तमान उग्रतेजा महामनाः दर्भचीरं निवस्याथ दण्डाजिन विभूषितः पूर्णे पूर्णे तरिरात्रे तु मासम एकं फलाशनः दविगुणेनैव कालेन दवितीयं मासम अत्यगात तृतीयम अपि मासं स पक्षेणाहारम आचरन शीर्णं च पतितं भूमौ पर्णं समुपयुक्तवान चतुर्थे तव अथ संप्राप्ते मासि पूर्णे ततः परम वायुभक्षॊ महाबाहुर अभवत पाण्डुनन्दनः ऊर्ध्वबाहुर निरालम्बः पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः सदॊपस्पर्शनाच चास्य बभूवुर अमितौजसः विद्युद अम्भॊ रुहनिभा जटास तस्य महात्मनः ततॊ महर्षयः सर्वे जग्मुर देवं पिनाकिनम शितिकण्ठं महाभागं परणिपत्य परसाद्य च सर्वे निवेदयाम आसुः कर्म तत फल्गुनस्य ह एष पार्थॊ महातेजा हिमवत्पृष्ठम आश्रितः उग्रे तपसि दुष्पारे सथितॊ धूमाययन दिशः तस्य देवेश न वयं विद्मः सर्वे चिकीर्षितम संतापयति नः सर्वान असौ साधु निवार्यताम [महेष्वर] शीघ्रं गच्छत संहृष्टा यथागतम अतन्द्रिताः अहम अस्य विजानामि संकल्पं मनसि सथितम नास्य सवर्गस्पृहा का चिन नैश्वर्यस्य न चायुषः यत तव अस्य काङ्क्षितं सर्वं तत करिष्ये ऽहम अद्य वै [वै] ते शरुत्व शर्व वचनम ऋषयः सत्यवादिनः परहृष्टमनसॊ जग्मुर यथा सवं पुनर आश्रमान [वै] गतेषु तेषु सर्वेषु तपस्विषु महात्मसु पिनाक पाणिर भगवान सर्वपापहरॊ हरः कैरातं वेषम आस्थाय काञ्चनद्रुम संनिभम विभ्राजमानॊ वपुषा गिरिर मेरुर इवापरः शरीमद धनुर उपादाय शरांश चाशीविषॊपमान निष्पपात महार्चिष्मान दहन कक्षम इवानलः देव्या सहॊमया शरीमान समानव्रतवेषया नानावेषधरैर हृष्टैर भूतैर अनुगतस तदा किरात वेषप्रच्छन्नः सत्रीभिश चानु सहस्रशः अशॊभत तदा राजन स देवॊ ऽतीव भारत कषणेन तद वनं सर्वं निःशब्दम अभवत तदा नादः परस्रवणानां च पक्षिणां चाप्य उपारमत स संनिकर्णम आगम्य पार्थस्याक्लिष्ट कर्मणः मूकं नाम दितेः पुत्रं ददर्शाद्भुतदर्शनम वाराहं रूपम आस्थाय तर्कयन्तम इवार्जुनम हन्तुं परमदुष्टात्मा तम उवाचाथ फल्गुनः गाण्डीवं धनुर आदाय शरांश चाशीविषॊपमान सज्यं धनुर्वरं कृत्वा जयाघॊषेण निनादयन यन मां परार्थयसे हन्तुम अनागसम इहागतम तस्मात तवां पूर्वम एवाहं नेष्यामि यमसादनम तं दृष्ट्वा परहरिष्यन्तं फल्गुनं दृष्ठ धन्व्विनम किरात रूपी सहसा वारयाम आस शंकरः मयैष परार्थितः पूर्वं नीलमेघसमप्रभः अनादृत्यैव तद वाक्यं परजहाराथ फल्गुनः किरातश च समं तस्मिन्न एकलक्ष्ये महाद्युतिः परमुमॊचाशनि परख्यं शरम अग्निशिखॊपमम तौ मुक्तौ सायकौ ताभ्यां समं तत्र निपेततुः मूकस्य गात्रे विस्तीर्णे शैलसंहनने तदा यथाशनिविनिष्पेषॊ वज्रस्येव च पर्वते तथा तयॊः संनिपातः शरयॊर अभवत तदा स विद्धॊ बहुभिर बाणैर दीप्तास्यैः पन्नगैर इव ममार राक्षसं रूपं भूयः कृत्वा विभीषणम ददर्शाथ ततॊ जिष्णुः पुरुषं काञ्चनप्रभम किरात वेषप्रच्छन्नं सत्री सहायम अमित्रहा तम अब्रवीत परीतमनाः कौन्तेयः परहसन्न इव कॊ भवान अटते घॊरे विभेषि कनकप्रभ किमर्थं च तवया विद्धॊ मृगॊ ऽयं मत्परिग्रहः मयाभिपन्नः पूर्वं हि राक्षसॊ ऽयम इहागतः कामात परिभवाद वापि न मे जीवन विमॊक्ष्यसे न हय एष मृगया धर्मॊ यस तवयाद्य कृतॊ मयि तेन तवां भरंशयिष्यामि जीवितात पर्वताश्रय इत्य उक्तः पाण्डवेयेन किरातः परहसन्न इव उवाच शलक्ष्णया वाचा पाण्डवं सव्यसाचिनम ममैवायं लक्ष्यभूतः पूर्वम एव परिग्रहः ममैव च परहारेण जीविताद वयवरॊपितः दॊषान सवान नार्हसे ऽनयस्मै वक्तुं सवबलदर्पितः अभिषक्तॊ ऽसमि मन्दात्मन न मे जीवन विमॊक्ष्यसे सथिरॊ भवस्व मॊक्ष्यामि सायकान अशनीन इव घटस्व परया शक्त्या मुञ्च तवम अपि सायकान ततस तौ तत्र संरब्धौ गर्जमानौ मुहुर मुहुः शरैर आशीविषाकारैस ततक्षाते परस्परम ततॊ ऽरजुनः शरवर्षं किराते समवासृजत तत परसन्नेन मनसा परतिजग्राह शंकरः मुहूर्तं शरवर्षं तत परतिगृह्य पिनाकधृक अक्षतेन शरीरेण तस्थौ गिरिर इवाचलः स दृष्ट्वा बाणवर्षं तन मॊघी भूतं धनंजयः परमं विस्मयं चक्रे साधु साध्व इति चाब्रवीत अहॊ ऽयं सुकुमाराङ्गॊ हिमवच्छिखरालयः गाण्डीवमुक्तान नाराचान परतिगृह्णात्य अविह्वलः कॊ ऽयं देवॊ भवेत साक्षाद रुद्रॊ यक्षः सुरेश्वरः विद्यते हि गिरिश्रेष्ठे तरिदशानां समागमः न हि मद्बाणजालानाम उत्सृष्टानां सहस्रशः शक्तॊ ऽनयः सहितुं वेगम ऋते देवं पिनाकिनम देवॊ वा यदि वा यक्षॊ रुद्राद अन्यॊ वयवस्थितः अहम एनं शरैस तीक्ष्णैर नयामि यमसादनम ततॊ हृष्टमना जिष्णुर नाराचान मर्मभेदिनः वयसृजच छतधा राजन मयूखान इव भास्करः तान परसन्नेन मनसा भगवाँल लॊकभावनः शूलपाणिः परत्यगृह्णाच छिला वर्षम इवाचलः कषणेन कषीणबाणॊ ऽथ संवृत्तः फल्गुनस तदा वित्रासं च जगामाथ तं दृष्ट्वा शरसंक्षयम चिन्तयाम आस जिष्णुस तु भगवन्तं हुताशनम पुरस्ताद अक्षयौ दत्तौ तूणौ येनास्य खाण्डवे किं नु मॊक्ष्यामि धनुषा यन मे बाणाः कषयं गताः अयं च पुरुषः कॊ ऽपि बाणान गरसति सर्वशः अहम एनं धनुष्कॊट्या शूलाग्रेणेव कुञ्जरम नयामि दण्डधारस्य यमस्य सदनं परति संप्रायुध्यद धनुष्कॊट्या कौन्तेयः परवीरहा तद अप्य अस्य धनुर दिव्यं जग्रास गिरिगॊचरः ततॊ ऽरजुनॊ गरस्तधनुः खड्गपाणिर अतिष्ठत युद्धस्यान्तम अभीप्सन वै वेगेनाभिजगाम तम तस्य मूर्ध्नि शितं खड्गम असक्तं पर्वतेष्व अपि मुमॊच भुजवीर्येण पफालासि वरॊ हि सः तस्य मूर्धानम आसाद्य पफालासि वरॊ हि सः ततॊ वृक्षैः शिलाभिश च यॊधयाम आस फल्गुनः यथा वृक्षान महाकायः परत्यगृह्णाद अथॊ शिलाः किरात रूपी भगवांस ततः पार्थॊ महाबलः मुष्टिभिर वज्रसंस्पर्शैर धूमम उत्पादयन मुखे परजहार दुराधर्षे किरात समरूपिणि ततः शक्राशनिसमैर मुष्टिभिर भृशदारुणैः किरात रूपी भगवान अर्दयाम आस फल्गुनम ततश चटचटा शब्दः सुघॊरः समजायत पाण्डावस्य च मुष्टीनां किरातस्य च युध्यतः सुमुहूर्तं महद युद्धम आसीत तल लॊमहर्षणम भुजप्रहार संयुक्तं वृत्रवासवयॊर इव जहाराथ ततॊ जिष्णुः किरातम उरसा बली पाण्डवं च विचेष्टन्तं किरातॊ ऽपय अहनद बलात तयॊर भुजविनिष्पेषात संघर्षेणॊरसॊस तथा समजायत गात्रेषु पावकॊ ऽङगारधूमवान तत एनं महादेवः पीड्य गात्रैः सुपीडितम तेजसा वयाक्रमद रॊषाच चेतस तस्य विमॊहयन ततॊ निपीडितैर गात्रैः पिण्डी कृत इवाबभौ फल्गुनॊ गात्रसंरुद्धॊ देवदेवेन भारत निरुच्च्वासॊ ऽभवच चैव संनिरुद्धॊ महात्मना ततः पपात संमूढस ततः परीतॊ ऽभवद भवः [भगवान] भॊ भॊ फल्गुन तुष्टॊ ऽसमि कर्मणाप्रतिमेन ते शौर्येणानेन धृत्या च कषत्रियॊ नास्ति ते समः समं तेजश च वीर्यं च ममाद्य तव चानघ परीतस ते ऽहं महाबाहॊ पश्य मां पुरुषर्षभ ददानि ते विशालाक्ष चक्षुः पूर्व ऋषिर भवान विजेष्यसि रणे शत्रून अपि सर्वान दिवौकसः [वै] ततॊ देवं महादेवं गिरिशं शूलपाणिनम ददर्श फल्गुनस तत्र सहदेव्या महाद्युतिम स जानुभ्यां महीं गत्वा शिरसा परणिपत्य च परसादयाम आस हरं पार्थः परपुरंजयः [अर्ज] कपर्दिन सर्वभूतेश भग नेत्रनिपातन वयतिक्रमं मे भगवन कषन्तुम अर्हसि शंकर भवगद दर्शनाकाङ्क्षी पराप्तॊ ऽसमीमं महागिरिम दयितं तव देवेश तापसालयम उत्तमम परसादये तवां भगवन सर्वभूतनमस्कृत न मे सयाद अपराधॊ ऽयं महादेवातिसाहसात कृतॊ मया यद अज्ञानाद विमर्दॊ ऽयं तवया सह शरणं संप्रपन्नाय तत्क्षमस्वाद्य शंकर [वै] तम उवाच महातेजाः परहस्य वृषभध्वजः परगृह्य रुचिरं बाहुं कषान्तम इत्य एव फल्गुनम [भगवान] नरस तवं पूर्वदेहे वै नारायण सहायवान बदर्यां तप्तवान उग्रं तपॊ वर्षायुतान बहून तवयि वा परमं तेजॊविष्णौ वा पुरुषॊत्तमे युवाभ्यां पुरुषाग्र्याभ्यां तेजसा धार्यते जगत शक्राभिषेके सुमहद धनुर जलदनिस्वनम परगृह्य दानवाः शस्तास तवया कृष्णेन च परभॊ एतत तद एव गाण्डीवं तव पार्थ करॊचितम मायाम आस्थाय यद गरस्तं मया पुरुषसत्तम तूणौ चाप्य अक्षयौ भूयस तव पार्थ यथॊचितौ परीतिमान अस्मि वै पार्थ तव सत्यपराक्रम गृहाण वरम अस्मत्तः काङ्क्षितं यन नरर्षभ न तवया सदृशः कश चित पुमान मर्त्येषु मानद दिवि वा विद्यते कषत्रं तवत परधानम अरिंदम [अर्ज] भगवन ददासि चेन मह्यं कामं परीत्या वृषध्वज कामये दिव्यम अस्त्रं तद घॊरं पाशुपतं परभॊ यत तद बरह्मशिरॊ नाम रौद्रं भीमपराक्रमम युगान्ते दारुणे पराप्ते कृत्स्नं संहरते जगत दहेयं येन संग्रामे दानवान राक्षसांस तथा भूतानि च पिशाचांश च गन्धर्वान अथ पन्नगान यतः शूलसहस्राणि गदाश चॊग्रप्रदर्शनाः शराश चाशीविषाकाराः संभवन्त्य अनुमन्त्रिताः युध्येयं येन भीष्मेण दरॊणेन च कृपेण च सूतपुत्रेण च रणे नित्यं कटुक भाषिणा एष मे परथमः कामॊ भगवन भव नेत्रहन तवत्प्रसादाद विनिर्वृत्तः समर्थः सयाम अहं यथा [भगवान] ददानि ते ऽसत्रं दयितम अहं पाशुपतं महत समर्थॊ धारणे मॊक्षे संहारे चापि पाण्डव नैतद वेद महेन्द्रॊ ऽपि न यमॊ न च यक्षराट वरुणॊ वाथ वा वायुः कुतॊ वेत्स्यन्ति मानवाः न तव एतत सहसा पार्थ मॊक्तव्यं पुरुषे कव चित जगद विनिर्दहेत सर्वम अल्पतेजसि पातितम अवध्यॊ नाम नास्त्य अस्य तरैलॊक्ये सचराचरे मनसा चक्षुषा वाचा धनुषा च निपात्यते [वै] तच छरुत्वा तवरितः पार्थः शुचिर भूत्वा समाहितः उपसंगृह्य विश्वेशम अधीष्वेति च सॊ ऽबरवीत ततस तव अध्यापयाम आस सरहस्य निवर्तनम तद अस्त्रं पाण्डवश्रेष्ठं मूर्तिमन्तम इवान्तकम उपतस्थे महात्मानं यथा तर्यक्षम उमापतिम परतिजग्राह तच चापि परीतिमान अर्जुनस तदा ततश चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा ससागरवनॊद्देशा सग्राम नगराकरा शङ्खदुन्दुभिघॊषाश च भेरीणां च सहस्रशः तस्मिन मुहूर्ते संप्राप्ते निर्घातश च महान अभूत अथास्त्रं जाज्वलद घॊरं पाण्डवस्यामितौजसः मूर्तिमद विष्ठितं पार्श्वे ददृशुर देवदानवाः सपृष्टस्य च तर्यम्बकेन फल्गुनस्यामितौजसः यत किं चिद अशुभं देहे तत सर्वं नाशम एयिवत सवर्गं गच्छेत्य अनुज्ञातस तर्यम्बकेन तदार्जुनः परणम्य शिरसा पार्थः पराञ्जलिर देवम ऐक्षत ततः परभुस तरिदिव निवासिनां वशी; महामतिर गिरिश उमापतिः शिवः धनुर महद दितिजपिशाचसूदनं; ददौ भवः पुरुषवराय गाण्डिवम ततः शुभं गिरिवरम ईश्वरस तदा; सहॊमया सिततट सानु कन्दरम विहाय तं पतगमहर्षिसेवितं; जगाम खं पुरुषवरस्य पश्यतः [वै] तस्य संपश्यतस तव एव पिनाकी वृषभध्वजः जगामादर्शनं भानुर लॊकस्येवास्तम एयिवान ततॊ ऽरजुनः परं चक्रे विस्मयं परवीरहा मया साक्षान महादेवॊ दृष्ट इत्य एव भारत धन्यॊ ऽसम्य अनुगृहीतॊ ऽसमि यन मया तर्यम्बकॊ हरः पिनाकी वरदॊ रूपी दृष्टः सपृष्टश च पाणिना कृतार्थं चावगच्छामि परम आत्मानम आत्मना शत्रूंश च विजितान सर्वान निर्वृत्तं च परयॊजनम ततॊ वैडूर्य वर्णाभॊ भासयन सर्वतॊदिशः यादॊगणवृतः शरीमान आजगाम जलेश्वरः नागैर नदैर नदीभिश च दैत्यैः साध्यैश च दैवतैः वरुणॊ यादसां भर्ता वशीतं देशम आगमत अथ जाम्बूनदवपुर विमानेन महार्चिषा कुबेरः समनुप्राप्तॊ यक्षैर अनुगतः परभुः विद्यॊतयन्न इवाकाशम अद्भुतॊपमदर्शनः धनानाम ईश्वरः शरीमान अर्जुनं दरष्टुम आगतः तथा लॊकान्त कृच छरीमान यमः साक्षात परतापवान मूर्त्य अमूर्ति धरैः सार्धं पितृभिर लॊकभावनैः दण्डपाणिर अचिन्त्यात्मा सर्वभूतविनाशकृत वैवस्वतॊ धर्मराजॊ विमानेनावभासयन तरीँल लॊकान गुह्यकांश चैव गन्धर्वांश च सपन्नगान दवितीय इव मार्तण्डॊ युगान्ते समुपस्थिते भानुमन्ति विचित्राणि शिखराणि महागिरेः समास्थायार्जुनं तत्र ददृशुस तपसान्वितः ततॊ मुहूर्ताद भगवान ऐरावत शिरॊ गतः आजगाम सहेन्द्राण्या शक्रः सुरगणैर वृतः पाण्डुरेणातपत्रेण धरियमाणेन मूर्धनि शुशुभे तारका राजः सितम अभ्रम इवास्थितः संस्तूयमानॊ गन्धर्वैर ऋषिभिश च तपॊधनैः शृङ्गं गिरेः समासाद्य तस्थौ सूर्य इवॊदितः अथ मेघस्वनॊ धीमान वयाजहार शुभां गिरम यमः परमधर्मज्ञॊ दक्षिणां दिशम आस्थितः अर्जुनार्जुन पश्यास्माँल लॊकपालान समागतान दृष्टिं ते वितरामॊ ऽदय भवान अर्हॊ हि दर्शनम पूर्वर्षिर अमितात्मा तवं नरॊ नाम महाबलः नियॊगाद बरह्मणस तात मर्त्यतां समुपागतः तवं वासव समुद्भूतॊ महावीर्यपराक्रमः कषत्रं चाग्निसमस्पर्शं भारद्वाजेन रक्षितम दानवाश च महावीर्या ये मनुष्यत्वम आगताः निवातकवचाश चैव संसाध्याः कुरुनन्दन पितुर ममांशॊ देवस्य सर्वलॊकप्रतापिनः कर्णः स सुमहावीर्यस तवया वध्यॊ धनंजय अंशाश च कषितिसंप्राप्ता देवगन्धर्वरक्षसाम तया निपातिता युद्धे सवकर्मफलनिर्जिताम गतिं पराप्स्यन्ति कौन्तेय यथा सवम अरिकर्शन अक्षया तव कीर्तिश च लॊके सथास्यति फल्गुन लघ्वी वसुमती चापि कर्तव्या विष्णुना सह गृहाणास्त्रं महाबाहॊ दण्डम अप्रतिवारणम अनेनास्त्रेण सुमहत तवं हि कर्म करिष्यसि परतिजग्राह तत पार्थॊ विधिवत कुरुनन्दनः समन्त्रं सॊपचारं च समॊक्षं सनिवर्तनम ततॊ जलधर शयामॊ वरुणॊ यादसां पतिः पश्चिमां दिशम आस्थाय गिरम उच्चारयन परभुः पार्थ कषत्रिय मुख्यस तवं कषत्रधर्मे वयवस्थितः पश्य मां पृथु ताम्राक्ष वरुणॊ ऽसमि जलेश्वरः मया समुद्यतान पाशान वारुणान अनिवारणान परतिगृह्णीष्व कौन्तेय सरहस्य निवर्तनान एभिस तदा मया वीर संग्रामे तारकामये दैतेयानां सहस्राणि संयतानि महात्मनाम तस्माद इमान महासत्त्वमत्प्रसादात समुत्थितान गृहाण न हि ते मुच्येद अन्तकॊ ऽपय आततायिनः अनेन तवं यदास्त्रेण संग्रामे विचरिष्यसि तदा निःक्षत्रिया भूमिर भविष्यति न संशयः ततः कैलासनिलयॊ धनाध्यक्षॊ ऽभयभाषत दत्तेष्व अस्त्रेषु दिव्येषु वरुणेन यमेन च सव्यसाचिन महाबाहॊ पूर्वदेव सनातन सहास्माभिर भवाञ शरान्तः पुराकल्पेषु नित्यशः मत्तॊ ऽपि तवं गृहाणास्त्रम अन्तर्धानं परियं मम ओजस तेजॊ दयुतिहरं परस्वापनम अरातिहन ततॊ ऽरजुनॊ महाबाहुर विधिवत कुरुनन्दनः कौबेरम अपि जग्राह दिव्यम अस्त्रं महाबलः ततॊ ऽबरवीद देवराजः पार्थम अक्लिष्टकारिणम सान्त्वयञ शलक्ष्णया वाचा मेघदुन्दुभि निस्वनः कुन्ती मातर महाबाहॊ तवम ईशानः पुरातनः परां सिद्धिम अनुप्राप्तः साक्षाद देव गतिं गतः देवकार्यं हि सुमहत तवया कार्यम अरिंदम आरॊढव्यस तवया सवर्गाः सज्जीभव महाद्युते रथॊ मातलिसंयुक्त आगन्ता तवत्कृते महीम तत्र ते ऽहं परदास्यामि दिव्यान्य अस्त्राणि कौरव तान दृष्ट्वा लॊकपालांस तु समेतान गिरिमूर्धनि जगाम विस्मयं धीमान कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः ततॊ ऽरजुनॊ महातेजा लॊकपालान समागतान पूजयाम आस विधिवद वाग्भिर अद्भिः फलैर अपि ततः परतिययुर देवाः परतिपूज्य धनंजयम यथागतेन विबुधाः सर्वे काममनॊ जवाः ततॊ ऽरजुनॊ मुदं लेभे लब्धास्त्रः पुरुषर्षभः कृतार्थम इव चात्मानं स मेने पूर्णमानसः [वै] गतेषु लॊकपालेषु पार्थः शत्रुनिबर्हणः चिन्तयाम आस राजेन्द्र देवराजरथागमम ततश चिन्तयमानस्य गुडा केशस्य धीमतः रथॊ मातलिसंयुक्त आजगाम महाप्रभः नभॊ वितिमिरं कुर्वञ जलदान पाटयन्न इव दिशः संपूरयन नादैर महामेघरवॊपमैः असयः शक्तयॊ भीमा गदाश चॊग्रप्रदर्शनाः दिव्यप्रभावा परासाश च विद्युतश च महाप्रभाः तथैवाशनयस तत्र चक्रयुक्ता हुडा गुडाः वायुस्फॊटाः सनिर्घाता बर्हि मेघनिभ सवनाः तत्र नागा महाकाया जवलितास्याः सुदारुणाः सिताभ्रकूटप्रतिमाः संहताश च यथॊपलाः दशवाजिसहस्राणि हरीणां वातरंहसाम वहन्ति यं नेत्रमुषं दिव्यं मायामयं रथम तत्रापश्यन महानीलं वैजयन्तं महाप्रभम धवजम इन्दी वरश्यामं वंशं कनकभूषणम तस्मिन रथे सथितं सूतं तप्तहेमविभूषितम दृष्ट्वा पार्थॊ महाबाहुर देवम एवान्वतर्कयत तथा तर्कयतस तस्य फल्गुनस्याथ मातलिः संनतः परश्रितॊ भूत्वा वाक्यम अर्जुनम अब्रवीत भॊ भॊ शक्रात्मज शरीमाञ शक्रस तवां दरष्टुम इच्छति आरॊहतु भवाञ शीघ्रं रथम इन्द्रस्य संमतम आह माम अमर शरेष्ठः पिता तव शतक्रतुः कुन्तीसुतम इह पराप्तं पश्यन्तु तरिदशालयाः एष शक्रः परिवृतॊ देवैर ऋषिगणैस तथा गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च तवां दिदृक्षुः परतीक्षते अस्माल लॊकाद देवलॊकं पाकशासन शासनात आरॊह तवं मया सार्धं लब्धास्त्रः पुनर एष्यसि [अर्ज] मातले गच्छ शीघ्रं तवम आरॊहस्व रथॊत्तमम राजसूयाश्वमेधानां शतैर अपि सुदुर्लभम पार्थिवैः सुमहाभागैर यज्वभिर भूरिदक्षिणैः दैवतैर वा समारॊढुं दानवैर वा रथॊत्तमम नातप्त तपसा शक्य एष दिव्यॊ महारथः दरष्टुं वाप्य अथ वा सप्रष्टुम आरॊढुं कुत एव तु तवयि परतिष्ठिते साधॊ रथस्थे सथिरवाजिनि पश्चाद अहम अथारॊक्ष्ये सुकृती सत्पथं यथा [वै] तस्य तद वचनं शरुत्वा मातलिः शक्रसारथिः आरुरॊह रथं शीघ्रं हयान येमे च रश्मिभिः ततॊ ऽरजुनॊ हृष्टमना गङ्गायाम आप्लुतः शुचिः जजाप जप्यं कौन्तेयॊ विधिवत कुरुनन्दनः ततः पितॄन यथान्यायं तर्पयित्वा यथाविधि मन्दरं शैलराजं तम आप्रष्टुम उपचक्रमे साधूनां धर्मशीलानां मुनीनां पुण्यकर्मणाम तवं सदा संश्रयः शैलस्वर्गमार्गाभिकाङ्क्षिणाम तवत्प्रसादात सदा शैलब्राह्मणाः कषत्रिया विशः सवगं पराप्ताश चरन्ति सम देवैः सह गतव्यथाः अद्रिराजमहाशैलमुनि संश्रयतीर्थवन गच्छाम्य आमन्त्रयामि तवां सुखम अस्म्य उषितस तवयि तव सानूनि कुञ्जाश च नद्यः परस्रवणानि च तीर्थानि च सुपुण्यानि मया दृष्टान्य अनेकशः एवम उक्त्वार्जुनः शैलम आमन्त्र्य परवीरहा आरुरॊह रथं दिव्यं दयॊतयन्न इव भास्वकः स तेनादित्य रूपेण दिव्येनाद्भुत कर्मणा ऊर्ध्वम आचक्रमे धीमान परहृष्टः कुरुनन्दनः सॊ ऽदर्शन पथं यात्वा मर्त्यानां भूमिचारिणाम ददर्शाद्भुतरूपाणि विमानानि सहस्रशः न तत्र सूर्यः सॊमॊ वा दयॊतते न च पावकः सवयैव परभया तत्र दयॊतन्ते पुण्यलब्धया तारा रूपाणि यानीह दृश्यन्ते दयुतिमन्ति वै दीपवद विप्रकृष्टत्वाद अणूनि सुमहान्त्य अपि तानि तत्र परभास्वन्ति रूपवन्ति च पाण्डवः ददर्श सवेषु धिष्ण्येषु दीप्तिमन्ति सवयार्चिषा तत्र राजर्षयः सिद्धा वीराश च निहता युधि तपसा च जितस्वर्गाः संपेतुः शतसंघशः गन्धर्वाणां सहस्राणि सूर्यज्वलन तेजसाम गुह्यकानाम ऋषीणां च तथैवाप्सरसां गणाः लॊकान आत्मप्रभान पश्यन फल्गुनॊ विस्मयान्वितः पप्रच्छ मातलिं परीत्या स चाप्य एनम उवाच ह एते सुकृतिनः पार्थ सवेषु धिष्ण्येष्व्व अवस्थिताः यान दृष्टवान असि विभॊ तारा रूपाणि भूतले ततॊ ऽपश्यत सथितं दवारि सितं वैजयिनं गजम ऐरावतं चतुर्दन्तं कैलासम इव शृङ्गिणम स सिद्धमार्गम आक्रम्य कुरुपाण्डवसत्तमः वयरॊचत यथापूर्वं मान्धाता पार्थिवॊत्तमः अतिचक्राम लॊकान स राज्ञां राजीवलॊचनः ततॊ ददर्श शक्रस्य पुरीं ताम अमरावतीम [वै] स ददर्श पुरीं रम्यां सिद्धचारणसेविताम सर्वर्तुकुसुमैः पुण्यैः पादपैर उपशॊभिताम तत्र सौगन्धिकानां स दरुमाणां पुण्यगन्धिनाम उपवीज्यमानॊ मिश्रेण वायुना पुण्यगन्धिना नन्दनं च वनं दिव्यम अप्सरॊगणसेवितम ददर्श दिव्यकुसुमैर आह्वयद्भिर इव दरुमैः नातप्त तपसा शक्यॊ दरष्टुं नानाहिताग्निना स लॊकः पुण्यकर्तॄणां नापि युद्धपराङ्मुखैः नायज्वभिर नानृतकैर न वेदश्रुतिवर्जितैः नाना पलुताङ्गैस तीर्थेषु यज्ञदानबहिष कृतैः नापि यज्ञहनैः कषुद्रैर दरष्टुं शक्यः कथं चन पानपैर गुरु तल्पैश च मांसादैर वा दुरात्मभिः स तद दिव्यं वनं पश्यन दिव्यगीत निनादितम परविवेश महाबाहुः शक्रस्य दयितां पुरीम तत्र देव विमानानि कामगानि सहस्रशः संस्थितान्य अभियातानि ददर्शायुतशस तदा संस्तूयमानॊ गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च पाण्डवः पुष्पगन्धवहैः पुण्यैर वायुभिश चानुजीवितः ततॊ देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश च परमर्षयः हृष्टाः संपूजयाम आसुः पार्थम अक्लिष्टकारिणम आशीर्वादैः सतूयमानॊ दिव्यवादित्र निस्वनैः परतिपेदे महाबाहुः शङ्खदुन्दुभिनादितम नक्षत्रमार्गं विपुलं सुरवीथीति विश्रुतम इन्द्राज्ञया ययौ पार्थः सतूयमानः समन्ततः तत्र साध्यास तथा विश्वे मरुतॊ ऽथाश्विनाव अपि आदित्या वसवॊ रुद्रास तथा बरह्मर्षयॊ ऽमलाः राजर्षयश च बहवॊ दिलीप परमुखा नृपाः तुम्बुरुर नारदैश चैव गन्धर्व्वौ च हहाहुहू तान सर्व्वान स समागम्य विधिवत कुरुनन्दनः ततॊ ऽपश्यद देवराजं शतक्रतुम अरिंदमम ततः पार्थॊ महाबाहुर अवतीर्य रथॊत्तमात ददर्श साक्षाद देवेन्द्रं पितरं पाकशासनम पाण्डुरेणातपत्रेण हेमदण्डेन चारुणा दिव्यगन्धाधिवासेन वयजनेन विधूयता विश्वावसुप्रभृतिभिर गन्धर्वैः सतुतिवन्दनैः सतूयमानं दविजाग्र्यैश च ऋग यजुः साम संस्तवैः ततॊ ऽभिगम्य कौन्तेयः शिरसाभ्यनमद बली स चैनम अनुवृत्ताभ्यां भुजाभ्यां परत्यगृह्णत ततः शक्रासने पुण्ये देवराजर्षिपूजिते शक्रः पाणौ गृहीत्वैनम उपावेशयद अन्तिके मूर्ध्नि चैनम उपाघ्राय देवेन्द्रः परवीरहा अङ्कम आरॊपयाम आस परश्रयावनतं तदा सहस्राक्ष नियॊगात स पार्थः शक्रासनं तदा अध्यक्रामद अमेयात्मा दवितीय इव वासवः ततः परेम्णा वृत्र शत्रुर अर्जुनस्य शुभं मुखम पस्पर्श पुण्यगन्धेन करेण परिसान्त्वयन परिमार्जमानः शनकैर बाहू चास्यायतौ शुभौ जया शरक्षेप कठिनौ सतम्भाव इव हिरण्मयौ वज्रग्रहणचिह्नेन करेण बलसूदनः मुहुर मुहुर वज्रधरॊ बाहू संस्फालयञ शनैः समयन्न इव गुडा केशं परेक्षमाणः सहस्रदृक हर्षेणॊत्फुल्ल नयनॊ न चातृप्यत वृत्रहा एकासनॊपविष्टौ तौ शॊभयां चक्रतुः सभाम सूर्या चन्द्रमसौ वयॊम्नि चतुर्दश्याम इवॊदितौ तत्र सम गाथा गायन्ति साम्ना परमवल्गुना गन्धर्वास तुम्बुरु शरेष्ठाः कुशला गीतसामसु घृताची मेनका रम्भा पूर्वचित्तिः सवयंप्रभा उर्वशी मिश्रकेशी च डुण्डुर गौरी वरूथिनी गॊपाली सह जन्या च कुम्भयॊनिः परजागरा चित्रसेना चित्रलेखा सहा च मधुरस्वरा एताश चान्याश च ननृतुस तत्र तत्र वराङ्गनाः चित्तप्रमथने युक्ताः सिद्धानां पद्मलॊचनाः महाकटि तट शरॊण्यः कम्पमानैः पयॊधरैः कटाक्ष हाव माधुर्यैश चेतॊ बुद्धिमनॊहराः [वै] ततॊ देवाः सगन्धर्वाः समादायार्घ्यम उत्तमम शक्रस्य मतम आज्ञाय पार्थम आनर्चुर अञ्जसा पाद्यम आचमनीयं च परतिगृह्य नृपात्मजम परवेशया मासुर अथॊ पुरंदर निवेशनम एवं संपूजितॊ जिष्णुर उवास भवने पितुः उपशिक्षन महास्त्राणि ससंहाराणि पाण्डवः शक्रस्य हस्ताद दयितं वज्रम अस्त्रं दुरुत्सहम अशनीश च महानादा मेघबर्हिण लक्षणाः गृहीतास्त्रस तु कौन्तेयॊ भरातॄन सस्मार पाण्डवः पुरंदर नियॊगाच च पञ्चाब्दम अवसत सुखी ततः शक्रॊ ऽबरवीत पार्थं कृतास्त्रं काल आगते नृत्तं गीतं च कौन्तेय चित्रसेनाद अवाप्नुहि वादित्रं देव विहितं नृलॊके यन न विद्यते तद अर्जयस्व कौन्तेय शरेयॊ वै ते भविष्यति सखायं परददौ चास्य चित्रसेनं पुरंदरः स तेन सह संगम्य रेमे पार्थॊ निरामयः कदा चिद अटमानस तु महर्षिर उत लॊमशः जगाम शक्र भवनं पुरंदर दिदृक्षया स समेत्य नमस्कृत्य देवराजं महामुनिः ददर्शार्धासन गतं पाण्डवं वासवस्य ह ततः शक्राभ्यनुज्ञात आसने विष्टरॊत्तरे निषसाद दविजश्रेष्ठः पूज्यमानॊ महर्षिभिः तस्य दृष्ट्वाभवद बुद्धिः पार्थम इन्द्रासने सथितम कथं नु कषत्रियः पार्थः शक्रासनम अवाप्तवान किं तव अस्य सुकृतं कर्म लॊका वा के विनिर्जिताः य एवम उपसंप्राप्तः सथानं देवनमस्कृतम तस्य विज्ञाय संकल्पं शक्रॊ वृत्रनिषूदनः लॊमशं परहसन वाक्यम इदम आह शचीपतिः बरह्मर्षे शरूयतां यत ते मनसैतद विवक्षितम नायं केवलमर्त्यॊ वै कषत्रियत्वम उपागतः महर्षे मम पुत्रॊ ऽयं कुन्त्यां जातॊ महाभुजः अस्त्रहेतॊर इह पराप्तः कस्माच चित कारणान्तरात अहॊ नैनं भवान वेत्ति पुराणम ऋषिसत्तमम शृणु मे वदतॊ बरह्मन यॊ ऽयं यच चास्य कारणम नरनारायणौ यौ तौ पुराणाव ऋषिसत्तमौ ताव इमाव अभिजानीहि हृषीकेशधनंजयौ यन न शक्यं सुरैर दरष्टुम ऋषिभिर वा महात्मभिः तद आश्रमपदं पुण्यं बदरी नाम विश्रुतम स निवासॊ ऽभवद विप्र विष्णॊर जिष्णॊस तथैव च यतः परववृते गङ्गा सिद्धचारणसेविता तौ मन्नियॊगाद बरह्मर्षे कषितौ जातौ महाद्युती भूमेर भारावतरणं महावीर्यौ करिष्यतः उद्वृत्ता हय असुराः के चिन निवातकवचा इति विप्रियेषु सथितास्माकं वरदानेन मॊहिताः तर्कयन्ते सुरान हन्तुं बलदर्प समन्विताः देवान न गणयन्ते च तथा दत्तवरा हि ते पातालवासिनॊ रौद्रा दनॊः पुत्रा महाबलाः सर्वे देव निकाया हि नालं यॊधयितुं सम तान यॊ ऽसौ भूमिगतः शरीमान विष्णुर मधु निषूदनः कपिलॊ नाम देवॊ ऽसौ भगवान अजितॊ हरिः येन पूर्वं महात्मानः खनमाना रसातलम दर्शनाद एव निहताः सगरस्यात्मजा विभॊ तेन कार्यं महत कार्यम अस्माकं दविजसत्तम पार्थेन च महायुद्धे समेताभ्याम असंशयम अयं तेषां समस्तानां शक्तः परतिसमासने तान निहत्य रणे शूरः पुनर यास्यति मानुषान भवांश चास्मन नियॊगेन यातु तावन महीतलम काम्यके दरक्ष्यसे वीरं निवसन्तं युधिष्ठिरम स वाच्यॊ मम संदेशाद धर्मात्मा सत्यसंगरः नॊत्कण्ठा फल्गुने कार्या कृतास्त्रः शीघ्रम एष्यति नाशुद्ध बाहुवीर्येण नाकृतास्त्रेण वा रणे भीष्मद्रॊणादयॊ युद्धे शक्त्याः परतिसमासितुम गृहीतास्त्रॊ गुडा केशॊ महाबाहुर महामनाः नृत्तवादित्रगीतानां दिव्यानां पारम एयिवान भवान अपि विविक्तानि तीर्थानि मनुजेश्वर भरातृभिः सहितः सर्वैर दरष्टुम अर्हत्य अरिंदम तीर्थेष्व आप्लुत्य पुण्येषु विपाप्मा विगतज्वरः राज्यं भॊक्ष्यसि राजेन्द्र सुखी विगतकल्मषः भवांश चैनं दविजश्रेष्ठ पर्यटन्तं महीतले तरातुम अर्हति विप्राग्र्य तपॊबलसमन्वितः गिरिदुर्गेषु हि सदा देशेषु विषमेषु च वसन्ति राक्षसा रौद्रास तेभ्यॊ रक्षेत सदा भवान स तथेति परतिज्ञाय लॊमशः सुमहातपाः काम्यकं वनम उद्दिश्य समुपायान महीतलम ददर्श तत्र कौन्तेयं धर्मराजम अरिंदमम तापसैर भरातृभिश चैव सर्वतः परिवारितम [ज] अत्यद्भुतम इदं कर्म पार्थस्यामित तेजसः धृतराष्ट्रॊ महातेजाः शरुत्वा विप्र किम अब्रवीत [वै] शक्र लॊकगतं पार्थं शरुत्वा राजाम्बिका सुतः दवैपायनाद ऋषिश्रेष्ठात संजयं वाक्यम अब्रवीत शरुतं मे सूत कार्त्स्न्येन कर्म पार्थस्य धीमतः कच चित तवापि विदितं यथातथ्येन सारथे परमत्तॊ गराम्यधर्मेषु मन्दात्मा पापनिश्चयः मम पुत्रः सुदुर्बुद्धिः पृथिवीं घातयिष्यति यस्य नित्यम ऋता वाचः सवैरेष्व अपि महात्मनः तरैलॊक्यम अपि तस्य सयाद यॊद्धा यस्य धनंजयः अस्यतः कर्णिनाराचांस तीक्ष्णाग्रांश च शिलाशितान कॊ ऽरजुनस्याग्रतस तिष्ठेद अपि मृत्युर जरातिगः मम पुत्रा दुरात्मानः सर्वे मृत्युवशं गताः येषां युद्धं दुराधर्षैः पाण्डवैः परत्युपस्थितम तस्यैव च न पश्यामि युधि गाण्डीवधन्वनः अनिशं चिन्तयानॊ ऽपि य एनम उदियाद रथी दरॊणकर्णौ परतीयातां यदि भीष्मॊ ऽपि वा रणे महान सयात संशयॊ लॊके न तु पश्यामि नॊ जयम घृणी कर्णः परमादी च आचार्यः सथविरॊ गुरुः अमर्षी बलवान पार्थः संरम्भी दृढविक्रमः भवेत सुतुमुलं युद्धं सर्वशॊ ऽपय अपराजितम सर्वे हय अस्त्रविदः शूराः सर्वे पराप्ता महद यशः अपि सर्वेश्वरत्वं हि न वाञ्छेरन पराजिताः वधे नूनं भवेच छान्तिस तेषां वा फल्गुनस्य वा न तु हन्तार्जुनस्यास्ति जेता वास्य न विद्यते मन्युस तस्य कथं शाम्येन मन्दान परति समुत्थितः तरिदशेश समॊ वीरः खाण्डवे ऽगनिम अतर्पयत जिगाय पार्थिवान सर्वान राजसूये महाक्रतौ शेषं कुर्याद गिरेर वज्रं निपतन मूर्ध्नि संजय न तु कुर्युः शराः शेषम अस्तास तात किरीटिना यथा हि किरणा भानॊस तपन्तीह चराचरम तथा पार्थ भुजॊत्सृष्टाः शरास तप्स्यन्ति मे सुतान अपि वा रथघॊषेण भयार्ता सव्यसाचिनः परतिभाति विदीर्णेव सर्वतॊ भारती चमूः यद उद्वपन परवपंश चैव बाणान; सथाताततायी समरे किरीटी सृष्टॊ ऽनतकः सर्वहरॊ विधात्रा; भवेद यथा तद्वद अपारणीयः [स] यद एतत कथितं राजंस तवया दुर्यॊधनं परति सर्वम एतद यथात्थ तवं नैतन मिथ्या महीपते मन्युना हि समाविष्टाः पाण्डवास ते ऽमितौजसः दृष्ट्वा कृष्णां सभां नीतां धर्मपत्नीं यशस्विनीम दुःशासनस्य ता वाचः शरुत्वा ते दारुणॊदयाः कर्णस्य च महाराज न सवप्स्यन्तीति मे मतिः शरुतं हि ते महाराज यथा पार्थेन संयुगे एकादश तनुः सथाणुर धनुषा परितॊषितः कैरातं वेषम आस्थाय यॊधयाम आस फल्गुनम जिज्ञासुः सर्वदेवेशः कपर्दी भगवान सवयम तत्रैनं लॊकपालास ते दर्शयाम आसुर अर्जुनम अस्त्रहेतॊः पराक्रान्तं तपसा कौरवर्षभम नैतद उत्सहते ऽनयॊ हि लब्धुम अन्यत्र फल्गुनात साक्षाद दर्शनम एतेषाम ईश्वराणां नरॊ भुवि महेश्वरेण यॊ राजन न जीर्णॊ गरस्तमूर्तिमान कस तम उत्सहते वीरं युद्धे जरयितुं पुमान आसादितम इदं घॊरं तुमुलं लॊमहर्षणम दरौपदीं परिकर्षद्भिः कॊपयद्भिश च पाण्डवान यत्र विस्फुरमाणौष्ठॊ भीमः पराह वचॊ महत दृष्ट्वा दुर्यॊधनेनॊरू दरौपद्या दर्शिताव उभौ ऊरू भेत्स्यामि ते पापगदया वज्रकल्पया तरयॊदशानां वर्षाणाम अन्ते दुर्द्यूत देविनः सर्वे परहरतां शरेष्ठाः सर्वे चामिततेजसः सर्वे सर्वास्त्रविद्वांसॊ देवैर अपि सुदुर्जयाः मन्ये मन्युसमुद्धूताः पुत्राणां तव संयुगे अन्तं पार्थाः करिष्यन्ति वीर्यामर्ष समन्विताः [धृ] किं कृतं सूत कर्णेन वदता परुषं वचः पर्याप्तं वैरम एतावद यत कृष्णा सा सभां गता अपीदानीं मम सुतास तिष्ठेरन मन्दचेतसः येषां भराता गुरुर जयेष्ठॊ विनये नावतिष्ठते ममापि वचनं सूत न शुश्रूषति मन्दभाक दृष्ट्वा मां चक्षुषा हीनं निर्विचेष्टम अचेतनम ये चास्य सचिवा मन्दाः कर्ण सौबलकादयः ते ऽपय अस्य भूयसॊ दॊषान वर्धयन्ति विचेतसः सवैरम उक्ता अपि शराः पार्थेनामित तेजसा निर्दहेयुर मम सुतान किं पुनर मन्युनेरिताः पार्थ बाहुबलॊत्सृष्टा महाचाप विनिःसृताः दिव्यास्त्रमन्त्रमुदिताः सादयेयुः सुरान अपि यस्य मन्त्री च गॊप्ता च सुहृच चैव जनार्दनः हरिस तरैलॊक्यनाथः स किं नु तस्य न निर्जितम इदं च सुमहच चित्रम अर्जुनस्येह संजय महादेवेन बाहुभ्यां यत समेत इति शरुतिः परत्यक्षं सर्वलॊकस्य खाण्डवे यत्कृतं पुरा फल्गुनेन सहायार्थे वह्नेर दामॊदरेण च सर्वथा नास्ति मे पुत्रः सामात्यः सह बान्धवः करुद्धे पार्थे च भीमे च वासुदेवे च सात्वते [ज] यद इदं शॊचितं राज्ञा धृतराष्ट्रेण वै मुने परव्राज्य पाण्डवान वीरान सर्वम एतन निरर्थकम कथं हि राजा पुत्रं सवम उपेक्षेताल्प चेतसम दुर्यॊधनं पाण्डुपुत्रान कॊपयानं महारथान किम आसीत पाण्डुपुत्राणां वने भॊजनम उच्यताम वानेयम अथ वा कृष्टम एतद आख्यातु मे भवान [वै] वानेयं च मृगांश चैव शुद्धैर बाणैर निपातितान बराह्मणानां निवेद्याग्रम अभुञ्जन पुरुषर्षभाः तांस तु शूरान महेष्वासांस तदा निवसतॊ वने अन्वयुर बराह्मणा राजन साग्नयॊ ऽनङ्गयस तथा बराह्मणानां सहस्राणि सनातकानां महात्मनाम दश मॊक्षविदां तद्वद यान बिभर्ति युधिष्ठिरः रुरून कृष्णमृगांश चैव मेध्यांश चान्यान वनेचरान बाणैर उन्मथ्य विधिवद बराह्मणेभ्यॊ नयवेदयत न तत्र कश चिद दुर्वर्णॊ वयाधितॊ वाप्य अदृश्यत कृशॊ वा दुर्बलॊ वापि दीनॊ भीतॊ ऽपि वा नरः पुत्रान इव परियाञ जञातीन भरातॄन इव सहॊदरान पुपॊष कौरवश्रेष्ठॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः पतींश च दरौपदी सर्वान दविजांश चैव यशस्विनी मातेव भॊजयित्वाग्रे शिष्टम आहारयत तदा पराचीं राजा दक्षिणां भीमसेनॊ; यमौ परतीचीम अथ वाप्य उदीचीम धनुर्धरा मांसहेतॊर मृगाणां; कषयं चक्रुर नित्यम एवॊपगम्य तथा तेषां वसतां काम्यके वै; विहीनानाम अर्जुनेनॊत्सुकानाम पञ्चैव वर्षाणि तदा वयतीयुर; अधीयतां जपतां जुह्वतां च [वै] सुदीर्घम उष्णं निःश्वस्य धृतराष्ट्रॊ ऽमबिका सुतः अब्रवीत संजयं सूतम आमन्त्र्य भरतर्षभ देवपुत्रौ महाभागौ देवराजसमद्युती नकुलः सहदेवश च पाण्डवौ युद्धदुर्मदौ दृढायुधौ दूरपातौ युद्धे च कृतनिश्चयौ शीघ्रहस्तौ दृढक्रॊधौ नित्ययुक्तौ तरस्विनौ भीमार्जुनौ पुरॊधाय यदा तौ रणमूर्धनि सथास्येते सिंहविक्रान्ताव अश्विनाव इव दुःसहौ न शेषम इह पश्यामि तदा सैन्यस्य संजय तौ हय अप्रतिरथौ युद्धे देवपुत्रौ महारथौ दरौपद्यास तं परिक्लेशं न कषंस्येते तव अमर्षिणौ वृष्णयॊ वा महेष्वासा पाञ्चाला वा महौजसः युधि सत्याभिसंधेन वासुदेवेन रक्षिताः परधक्ष्यन्ति रणे पार्थाः पुत्राणां मम वाहिनीम राम कृष्ण परणीतानां वृष्णीनां सूतनन्दन न शक्यः सहितुं वेगः पर्वतैर अपि संयुगे तेषां मध्ये महेष्वासॊ भीमॊ भीमपराक्रमः शक्यया वीर घातिन्या गदया विचरिष्यति तथा गाण्डीवनिर्घॊषं विस्फूर्जितम इवाशनेः गदा वेगं च भीमस्य नालं सॊढुं नराधिपाः ततॊ ऽहं सुहृदां वाचॊ दुर्यॊधन वशानुगः समरणीयाः समरिष्यामि मया या न कृताः पुरा [स] वयतिक्रमॊ ऽयं सुमहांस तवया राजन्न उपेक्षितः समर्थेनापि यन मॊहात पुत्रस ते न निवारितः शरुत्वा हि निर्जितान दयूते पाण्डवान मधुसूदनः तवरितः काम्यके पार्थान समभावयद अच्युतः दरुपदस्य तथा पुत्रा धृष्टद्युम्नपुरॊगमाः विराटॊ धृष्टकेतुश च केकयाश च महारथाः तैश च यत कथितं तत्र दृष्ट्वा पार्थान पराजितान चारेण विदितं सर्वं तन मया वेदितं च ते समागम्य वृतस तत्र पाण्डवैर मधुसूदनः सारथ्ये फल्गुनस्याजौ तथेत्य आह च तान हरिः अमर्षितॊ हि कृष्णॊ ऽपि दृष्ट्वा पार्थांस तथागतान कृष्णाजिनॊत्तरासङ्गान अब्रवीच च युधिष्ठिरम या सा समृद्धिः पार्थानाम इन्द्रप्रस्थे बभूव ह राजसूये मया दृष्टा नृपैर अन्यैः सुदुर्लभा यत्र सर्वान महीपालाञ शस्त्रतेजॊ भयार्दितान सवङ्गाङ्गान सपौण्ड्र उड्रान सचॊल दरविडान्धकान सागरानूपगांश चैव ये च पत्तनवासिनः सिंहलान बर्बरान मलेच्छान ये च जाङ्गलवासिनः पश्चिमानि च राज्यानि शतशः सागरान्तिकान पह्लवान दरदान सर्वान किरातान यवनाञ शकान हारहूणांश च चीनांश च तुखारान सैन्धवांस तथा जागुडान रमठान मुण्डान सत्री राज्यान अथ तङ्गणान एते चान्ये च बहवॊ ये च ते भरतर्षभ आगतान अहम अद्राक्षं यज्ञे ते परिवेषकान सा ते समृद्धिर यैर आत्ता चपला परतिसारिणी आदाय जीवितं तेषाम आहरिष्यामि ताम अहम रामेण सह कौरव्य भीमार्जुनयमैस तथा अक्रूर गद साम्बैश च परद्युम्नेनाहुकेन च धृष्टद्युम्नेन वीरेण शिशुपालात्मजेन च दुर्यॊधनं रणे हत्वा सद्यः कर्णं च भारत दुःशासनं सौबलेयं यश चान्यः परतियॊत्स्यते ततस तवं हास्तिनपुरे भरातृभिः सहितॊ वसन धार्तराष्ट्रीं शरियं पराप्य परशाधि पृथिवीम इमाम अथैनम अब्रवीद राजा तस्मिन वीर समागमे शृण्वत्सु तेषु सर्वेषु धृष्टद्युम्नमुखेषु च परतिगृह्णामि ते वाचं सत्याम एतां जनार्दन अमित्रान मे महाबाहॊ सानुबन्धान हनिष्यसि वर्षात तरयॊदशाद ऊर्ध्वं सत्यं मां कुरु केशव परतिज्ञातॊ वनेवासॊ राजमध्ये मया हय अयम तद धर्मराज वचनं परतिश्रुत्य सभा सदः धृष्टद्युम्न पुरॊगास ते शमयाम आसुर अञ्जसा केशवं मधुरैर वाक्यैः कालयुक्तैर अमर्षितम पाञ्चालीं चाहुर अक्लिष्टां वासुदेवस्य शृण्वतः दुर्यॊधनस तव करॊधाद देवि तयक्ष्यति जीवितम परतिजानीम ते सत्यं मा शुचॊ वरवर्णिनि ये सम ते कुपितां कृष्णे दृष्ट्वा तवां पराहसंस तदा मांसानि तेषां खादन्तॊ हसिष्यन्ति मृगद्विजाः पास्यन्ति रुधिरं तेषां गृध्रा गॊमायवस तथा उत्तमाङ्गानि कर्षन्तॊ यैस तवं कृष्टा सभा तले तेषां दरक्ष्यसि पाञ्चालि गात्राणि पृथिवीतले करव्यादैः कृष्यमाणानि भक्ष्यमाणानि चासकृत परिक्लिष्टासि यैस तत्र यैश चापि समुपेक्षिता तेषाम उत्कृत्त शिरसां भूमिः पास्यति शॊणितम एवं बहुविधा वाचस तदॊचुः पुरुषर्षभाः सर्वे तेजस्विनः शूराः सर्वे चाहतलक्षणाः ते धर्मराजेन वृता वर्षाद ऊर्ध्वं तरयॊदशात पुरस्कृत्यॊपयास्यन्ति वासुदेवं महारथाः रामश च कृष्णश च धनंजयश च; परद्युम्न साम्बौ युयुधान भीमौ माद्री सुतौ केकयराजपुत्राः; पाञ्चाल पुत्राः सहधर्मराज्ञा एतान सर्वाँल लॊकवीरान अजेयान; महात्मनः सानुबन्धान ससैन्यान कॊ जीवितार्थी समरे परत्युदीयात; करुद्धान सिंहान केसरिणॊ यथैव [धृ] यन माब्रवीद विदुरॊ दयूतकाले; तवं पाण्डवाञ जेष्यसि चेन नरेन्द्र धरुवं कुरूणाम अयम अन्तकालॊ; महाभयॊ भविता शॊणितौघः मन्ये तथा तद भवितेति सूत; यथा कषत्ता पराह वचः पुरा माम असंशयं भविता युद्धम एतद; गते काले पाण्डवानां यथॊक्तम [ज] अस्त्रहेतॊर गते पार्थे शक्र लॊकं महात्मनि युधिष्ठिरप्रभृतयः किम अकुर्वन्त पाण्डवाः [व] अस्त्रहेतॊर गते पार्थे शक्र लॊकं महात्मनि नयवसन कृष्णया सार्धं काम्यके पुरुषर्षभाः ततः कदा चिद एकान्ते विविक्त इव शाद्वले दुःखार्ता भरतश्रेष्ठा निषेदुः सह कृष्णया धनंजयं शॊचमानाः साश्रुकण्ठाः सुदुःखिताः तद वियॊगाद धि तान सर्वाञ शॊकः समभिपुप्लुवे धनंजय वियॊगाच च राज्यनाशाश च दुःखिताः अथ भीमॊ महाबाहुर युधिष्ठिरम अभाषत निदेशात ते महाराज गतॊ ऽसौ पुरुषर्षभः अर्जुनः पाण्डुपुत्राणां यस्मिन पराणाः परतिष्ठिताः यस्मिन विनष्टे पाञ्चालाः सह पुत्रैस तथा वयम सात्यकिर वासुदेवश च विनश्येयुर असंशयम यॊ ऽसौ गच्छति तेजस्वी बहून कलेशान अचिन्तयन भवन नियॊगाद बीभत्सुस ततॊ दुःखतरं नु किम यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः मन्यामहे जितान आजौ परान पराप्तां च मेदिनीम यस्य परभावान न मया सभामध्ये धनुष्मतः नीता लॊकम अमुं सर्वे धार्तराष्ट्राः स सौबलाः ते वयं बाहुबलिनः करॊधम उत्थितम आत्मनः सहामहे भवन मूलं वासुदेवेन पालिताः वयं हि सह कृष्णेन हत्वा कर्ण मुखान परान सवबाहुविजितां कृत्स्नां परशासेम वसुंधराम भवतॊ दयूतदॊषेण सर्वे वयम उपप्लुताः अहीन पौरुषा राजन बलिभिर बलवत्तमाः कषात्रं धर्मं महाराज समवेक्षितुम अर्हसि न हि धर्मॊ महाराज कषत्रियस्य वनाश्रयः राज्यम एव परं धर्मं कषत्रियस्य विदुर बुधाः स कषत्रधर्मविद राजन मा धर्म्यान नीनशः पथः पराग दवादश समा राजन धार्तराष्ट्रान निहन्महि निवर्त्य च वनात पार्थम आनाय्य च जनार्दनम वयूढानीकान महाराज जवेनैव महाहवे धार्तराष्ट्रान अमुं लॊकं गमयामि विशां पते सर्वान अहं हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान स सौबलान दुर्यॊधनं च कर्णं च यॊ वान्यः परतियॊत्स्यते मया परशमिते पश्चात तवम एष्यसि वनात पुनः एवं कृते न ते दॊषॊ भविष्यति विशां पते यज्ञैश च विविधैस तात कृतं पापम अरिंदम अवधूय महाराज गच्छेम सवर्गम उत्तमम एवम एतद भवेद राजन यदि राजा न बालिशः अस्माकं दीर्घसूत्रः सयाद भवान धर्मपरायणः निकृत्या निकृतिप्रज्ञा हन्तव्या इति निश्चयः न हि नैकृतिकं हत्वा निकृत्या पापम उच्यते तथा भारत धर्मेषु धर्मज्ञैर इह दृश्यते अहॊरात्रं महाराज तुल्यं संवत्सरेण हि तथैव वेद वचनं शरूयते नित्यदा विभॊ संवत्सरॊ महाराज पूर्णॊ भवति कृच्छ्रतः यदि वेदाः परमाणं ते दिवसाद ऊर्ध्वम अच्युत तरयॊदश समाः कालॊ जञायतां परिनिष्ठितः कालॊ दुर्यॊधनं हन्तुं सानुबन्धम अरिंदम एकाग्रां पृथिवीं सर्वां पुरा राजन करॊति सः एवं बरुवाणं भीमं तु धर्मराजॊ युधिष्ठिरः उवाच सान्त्वयन राजा मूर्ध्न्य उपाघ्राय पाण्डवम असंशयं महाबाहॊ हनिष्यसि सुयॊधनम वर्षात तरयॊदशाद ऊर्ध्वं सह गाण्डीवधन्वना यच च मा भाषसे पार्थ पराप्तः काल इति परभॊ अनृतं नॊत्सहे वक्तुं न हय एतन मयि विद्यते अन्तरेणापि कौन्तेय निकृतिं पापनिश्चयम हन्ता तवम असि दुर्धर्ष सानुबन्धं सुयॊधनम एवं बरुवति भीमं तु धर्मराजे युधिष्ठिरे आजगाम महाभागॊ बृहदश्वॊ महान ऋषिः तम अभिप्रेक्ष्य धर्मात्मा संप्राप्तं धर्मचारिणम शास्त्रवन मधुपर्केण पूजयाम आस धर्मराट आश्वस्तं चैनम आसीनम उपासीनॊ युधिष्ठिरः अभिप्रेक्ष्य महाबाहुः कृपणं बह्व अभाषत अक्षद्यूतेन भगवन धनं राज्यं च मे हृतम आहूय निकृतिप्रज्ञैः कितवैर अक्षकॊविदैः अनक्ष जञस्य हि सतॊ निकृत्या पापनिश्चयैः भार्या च मे सभां नीता पराणेभ्यॊ ऽपि गरीयसी अस्ति राजा मया कश चिद अल्पभाग्यतरॊ भुवि भवता दृष्टपूर्वॊ वा शरुतपूर्वॊ ऽपि वा भवेत न मत्तॊ दुःखिततरः पुमान अस्तीति मे मतिः [ब] यद बरवीषि महाराज न मत्तॊ विद्यते कव चित अल्पभाग्यतरः कश चित पुमान अस्तीति पाण्डव अत्र ते कथयिष्यामि यदि शुश्रूषसे ऽनघ यस तवत्तॊ दुःखिततरॊ राजासीत पृथिवीपते अथैनम अब्रवीद राजा बरवीतु भगवान इति इमाम अवस्थां संप्राप्तं शरॊतुम इच्छामि पार्थिव [ब] शृणु राजन्न अवहितः सह भरातृभिर अच्युत यस तवत्तॊ दुःखिततरॊ राजासीत पृथिवीपते निषधेषु महीपालॊ वीरसेन इति सम ह तस्य पुत्रॊ ऽभवन नाम्ना नलॊ धर्मार्थदर्शिवान स निकृत्या जितॊ राजा पुष्करेणेति नः शरुतम वनवासम अदुःखार्हॊ भार्यया नयवसत सह न तस्याश्वॊ न च रथॊ न भराता न च बान्धवाः वने निवसतॊ राजञ शिष्यन्ते सम कदा चन भवान हि संवृतॊ वीरैर भरातृभिर देव संमितैः बरह्मकल्पैर दविजाग्र्यैश च तस्मान नार्हसि शॊचितुम [य] विस्तरेणाहम इच्छामि नलस्य सुमहात्मनः चरितं वदतां शरेष्ठ तन ममाख्यातुम अर्हसि बृहदश्व उवाच आसीद राजा नलॊ नाम वीरसेनसुतॊ बली उपपन्नॊ गुणैर इष्टै रूपवान अश्वकॊविदः अतिष्ठन मनुजेन्द्राणां मूर्ध्नि देवपतिर यथा उपर्य उपरि सर्वेषाम आदित्य इव तेजसा बरह्मण्यॊ वेदविच छूरॊ निषधेषु महीपतिः अक्षप्रियः सत्यवादी महान अक्षौहिणीपतिः ईप्सितॊ वरनारीणाम उदारः संयतेन्द्रियः रक्षिता धन्विनां शरेष्ठः साक्षाद इव मनुः सवयम तथैवासीद विदर्भेषु भीमॊ भीमपराक्रमः शूरः सर्वगुणैर युक्तः परजाकामः स चाप्रजः स परजार्थे परं यत्नम अकरॊत सुसमाहितः तम अभ्यगच्छद बरह्मर्षिर दमनॊ नाम भारत तं स भीमः परजाकामस तॊषयाम आस धर्मवित महिष्या सह राजेन्द्र सत्कारेण सुवर्चसम तस्मै परसन्नॊ दमनः सभार्याय वरं ददौ कन्यारत्नं कुमारांश च तरीन उदारान महायशाः दमयन्तीं दमं दान्तं दमनं च सुवर्चसम उपपन्नान गुणैः सर्वैर भीमान भीमपराक्रमान दमयन्ती तु रूपेण तेजसा यशसा शरिया सौभाग्येन च लॊकेषु यशः पराप सुमध्यमा अथ तां वयसि पराप्ते दासीनां समलंकृतम शतं सखीनां च तथा पर्युपास्ते शचीम इव तत्र सम भराजते भैमी सर्वाभरणभूषिता सखीमध्ये ऽनवद्याङ्गी विद्युत सौदामिनी यथा अतीव रूपसंपन्ना शरीर इवायतलॊचना न देवेषु न यक्षेषु तादृग्रूपवती कव चित मानुसेष्व अपि चान्येषु दृष्टपूर्वा न च शरुता चित्तप्रमाथिनी बाला देवानाम अपि सुन्दरी नलश च नरशार्दूलॊ रूपेणाप्रतिमॊ भुवि कन्दर्प इव रूपेण मूर्तिमान अभवत सवयम तस्याः समीपे तु नलं परशशंसुः कुतूहलात नैषधस्य समीपे तु दमयन्तीं पुनः पुनः तयॊर अदृष्टकामॊ ऽभूच छृण्वतॊः सततं गुणान अन्यॊन्यं परति कौन्तेय स वयवर्धत हृच्छयः अशक्नुवन नलः कामं तदा धारयितुं हृदा अन्तःपुरसमीपस्थे वन आस्ते रहॊगतः स ददर्श तदा हंसाञ जातरूपपरिच्छदान वने विचरतां तेषाम एकं जग्राह पक्षिणम ततॊ ऽनतरिक्षगॊ वाचं वयाजहार तदा नलम न हन्तव्यॊ ऽसमि ते राजन करिष्यामि हि ते परियम दमयन्तीसकाशे तवां कथयिष्यामि नैषध यथा तवदन्यं पुरुषं न सा मंस्यति कर्हि चित एवम उक्तस ततॊ हंसम उत्ससर्ज महीपतिः ते तु हंसाः समुत्पत्य विदर्भान अगमंस ततः विदर्भनगरीं गत्वा दमयन्त्यास तदान्तिके निपेतुस ते गरुत्मन्तः सा ददर्शाथ तान खगान सा तान अद्भुतरूपान वै दृष्ट्वा सखिगणावृता हृष्टा गरहीतुं खगमांस तवरमाणॊपचक्रमे अथ हंसा विससृपुः सर्वतः परमदावने एकैकशस ततः कन्यास तान हंसान समुपाद्रवन दमयन्ती तु यं हंसं समुपाधावद अन्तिके स मानुषीं गिरं कृत्वा दमयन्तीम अथाब्रवीत दमयन्ति नलॊ नाम निषधेषु महीपतिः अश्विनॊः सदृशॊ रूपे न समास तस्य मानुषाः तस्य वै यदि भार्या तवं भवेथा वरवर्णिनि सफलं ते भवेज जन्म रूपं चेदं सुमध्यमे वयं हि देवगन्धर्वमनुष्यॊरगराक्षसान दृष्टवन्तॊ न चास्माभिर दृष्टपूर्वस तथाविधः तवं चापि रत्नं नारीणां नरेषु च नलॊ वरः विशिष्टाया विशिष्टेन संगमॊ गुणवान भवेत एवम उक्ता तु हंसेन दमयन्ती विशां पते अब्रवीत तत्र तं हंसं तम अप्य एवं नलं वद तथेत्य उक्त्वाण्डजः कन्यां वैदर्भस्य विशां पते पुनर आगम्य निषधान नले सर्वं नयवेदयत बृहदश्व उवाच दमयन्ती तु तच छरुत्वा वचॊ हंसस्य भारत तदा परभृति न सवस्था नलं परति बभूव सा ततश चिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा बभूव दमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा ऊर्ध्वदृष्टिर धयानपरा बभूवॊन्मत्त दर्शना न शय्यासनभॊगेषु रतिं विन्दति कर्हि चित न नक्तं न दिवा शेते हा हेति वदती मुहुः ताम अस्वस्थां तदाकारां सख्यस ता जज्ञुर इङ्गितैः ततॊ विदर्भपतये दमयन्त्याः सखीगणः नयवेदयत न सवस्थां दमयन्तीं नरेश्वर तच छरुत्वा नृपतिर भीमॊ दमयन्तीसखीगणात चिन्तयाम आस तत कार्यं सुमहत सवां सुतां परति स समीक्ष्य महीपालः सवां सुतां पराप्तयौवनाम अपश्यद आत्मनः कार्यं दमयन्त्याः सवयंवरम स संनिपातयाम आस महीपालान विशां पते अनुभूयताम अयं वीराः सवयंवर इति परभॊ शरुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्त्याः सवयंवरम अभिजग्मुस तदा भीमं राजानॊ भीमशासनात हस्त्यश्वरथघॊषेण नादयन्तॊ वसुंधराम विचित्रमाल्याभरणैर बलैर दृश्यैः सवलंकृतैः एतस्मिन्न एव काले तु पुराणाव ऋषिसत्तमौ अटमानौ महात्मानाव इन्द्रलॊकम इतॊ गतौ नारदः पर्वतश चैव महात्मानौ महाव्रतौ देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजितौ ताव अर्चित्वा सहस्राक्षस ततः कुशलम अव्ययम पप्रच्छानामयं चापि तयॊः सर्वगतं विभुः नारद उवाच आवयॊः कुशलं देव सर्वत्रगतम ईश्वर लॊके च मघवन कृत्स्ने नृपाः कुशलिनॊ विभॊ बृहदश्व उवाच नारदस्य वचः शरुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा धर्मज्ञाः पृथिवीपालास तयक्तजीवितयॊधिनः शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्त्य अपराङ्मुखाः अयं लॊकॊ ऽकषयस तेषां यथैव मम कामधुक कव नु ते कषत्रियाः शूरा न हि पश्यामि तान अहम आगच्छतॊ महीपालान अतिथीन दयितान मम एवम उक्तस तु शक्रेण नारदः परत्यभाषत शृणु मे भगवन येन न दृश्यन्ते महीक्षितः विदर्भराजदुहिता दमयन्तीति विश्रुता रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयॊषितः तस्याः सवयंवरः शक्र भविता नचिराद इव तत्र गच्छन्ति राजानॊ राजपुत्राश च सर्वशः तां रत्नभूतां लॊकस्य परार्थयन्तॊ महीक्षितः काङ्क्षन्ति सम विशेषेण बलवृत्रनिषूदन एतस्मिन कथ्यमाने तु लॊकपालाश च साग्निकाः आजग्मुर देवराजस्य समीपम अमरॊत्तमाः ततस तच छुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचॊ महत शरुत्वा चैवाब्रुवन हृष्टा गच्छामॊ वयम अप्य उत ततः सर्वे महाराज सगणाः सहवाहनाः विदर्भान अभितॊ जग्मुर यत्र सर्वे महीक्षितः नलॊ ऽपि राजा कौन्तेय शरुत्वा राज्ञां समागमम अभ्यगच्छद अदीनात्मा दमयन्तीम अनुव्रतः अथ देवाः पथि नलं ददृशुर भूतले सथितम साक्षाद इव सथितं मूर्त्या मन्मथं रूपसंपदा तं दृष्ट्वा लॊकपालास ते भराजमानं यथा रविम तस्थुर विगतसंकल्पा विस्मिता रूपसंपदा ततॊ ऽनतरिक्षे विष्टभ्य विमानानि दिवौकसः अब्रुवन नैषधं राजन्न अवतीर्य नभस्तलात भॊ भॊ नैषध राजेन्द्र नल सत्यव्रतॊ भवान अस्माकं कुरु साहाय्यं दूतॊ भव नरॊत्तम बृहदश्व उवाच तेभ्यः परतिज्ञाय नलः करिष्य इति भारत अथैनान परिपप्रच्छ कृताञ्जलिर अवस्थितः के वै भवन्तः कश चासौ यस्याहं दूत ईप्सितः किं च तत्र मया कार्यं कथयध्वं यथातथम एवम उक्ते नैषधेन मघवान परत्यभाषत अमरान वै निबॊधास्मान दमयन्त्यर्थम आगतान अहम इन्द्रॊ ऽयम अग्निश च तथैवायम अपां पतिः शरीरान्तकरॊ नॄणां यमॊ ऽयम अपि पार्थिव स वै तवम आगतान अस्मान दमयन्त्यै निवेदय लॊकपालाः सहेन्द्रास तवां समायान्ति दिदृक्षवः पराप्तुम इच्छन्ति देवास तवां शक्रॊ ऽगनिर वरुणॊ यमः तेषाम अन्यतमं देवं पतित्वे वरयस्व ह एवम उक्तः स शक्रेण नलः पराञ्जलिर अब्रवीत एकार्थसमवेतं मां न परेषयितुम अर्हथ देवा ऊचुः करिष्य इति संश्रुत्य पूर्वम अस्मासु नैषध न करिष्यसि कस्मात तवं वरज नैषध माचिरम बृहदश्व उवाच एवम उक्तः स देवैस तैर नैषधः पुनर अब्रवीत सुरक्षितानि वेश्मानि परवेष्टुं कथम उत्सहे परवेक्ष्यसीति तं शक्रः पुनर एवाभ्यभाषत जगाम स तथेत्य उक्त्वा दमयन्त्या निवेशनम ददर्श तत्र वैदर्भीं सखीगणसमावृताम देदीप्यमानां वपुषा शरिया च वरवर्णिनीम अतीव सुकुमाराङ्गीं तनुमध्यां सुलॊचनाम आक्षिपन्तीम इव च भाः शशिनः सवेन तेजसा तस्य दृष्ट्वैव ववृधे कामस तां चारुहासिनीम सत्यं चिकीर्षमाणस तु धारयाम आस हृच्छयम ततस ता नैषधं दृष्ट्वा संभ्रान्ताः परमाङ्गनाः आसनेभ्यः समुत्पेतुस तेजसा तस्य धर्षिताः परशशंसुश च सुप्रीता नलं ता विस्मयान्विताः न चैनम अभ्यभाषन्त मनॊभिस तव अभ्यचिन्तयन अहॊ रूपम अहॊ कान्तिर अहॊ धैर्यं महात्मनः कॊ ऽयं देवॊ नु यक्षॊ नु गन्धर्वॊ नु भविष्यति न तव एनं शक्नुवन्ति सम वयाहर्तुम अपि किं चन तेजसा धर्षिताः सर्वा लज्जावत्यॊ वराङ्गनाः अथैनं समयमानेव समितपूर्वाभिभाषिणी दमयन्ती नलं वीरम अभ्यभाषत विस्मिता कस तवं सर्वानवद्याङ्ग मम हृच्छयवर्धन पराप्तॊ ऽसय अमरवद वीर जञातुम इच्छामि ते ऽनघ कथम आगमनं चेह कथं चासि न लक्षितः सुरक्षितं हि मे वेश्म राजा चैवॊग्रशासनः एवम उक्तस तु वैदर्भ्या नलस तां परत्युवाच ह नलं मां विद्धि कल्याणि देवदूतम इहागतम देवास तवां पराप्तुम इच्छन्ति शक्रॊ ऽगनिर वरुणॊ यमः तेषाम अन्यतमं देवं पतिं वरय शॊभने तेषाम एव परभावेन परविष्टॊ ऽहम अलक्षितः परविशन्तं हि मां कश चिन नापश्यन नाप्य अवारयत एतदर्थम अहं भद्रे परेषितः सुरसत्तमैः एतच छरुत्वा शुभे बुद्धिं परकुरुष्व यथेच्छसि बृहदश्व उवाच सा नमस्कृत्य देवेभ्यः परहस्य नलम अब्रवीत परणयस्व यथाश्रद्धं राजन किं करवाणि ते अहं चैव हि यच चान्यन ममास्ति वसु किं चन सर्वं तत तव विश्रब्धं कुरु परणयम ईश्वर हंसानां वचनं यत तत तन मां दहति पार्थिव तवत्कृते हि मया वीर राजानः संनिपातिताः यदि चेद भजमानां मां परत्याख्यास्यसि मानद विषम अग्निं जलं रज्जुम आस्थास्ये तव कारणात एवम उक्तस तु वैदर्भ्या नलस तां परत्युवाच ह तिष्ठत्सु लॊकपालेषु कथं मानुषम इच्छसि येषाम अहं लॊककृताम ईश्वराणां महात्मनाम न पादरजसा तुल्यॊ मनस ते तेषु वर्तताम विप्रियं हय आचरन मर्त्यॊ देवानां मृत्युम ऋच्छति तराहि माम अनवद्याङ्गि वरयस्व सुरॊत्तमान ततॊ बाष्पकलां वाचं दमयन्ती शुचिस्मिता परव्याहरन्ती शनकैर नलं राजानम अब्रवीत अस्त्य उपायॊ मया दृष्टॊ निरपायॊ नरेश्वर येन दॊषॊ न भविता तव राजन कथं चन तवं चैव हि नरश्रेष्ठ देवाश चाग्निपुरॊगमाः आयान्तु सहिताः सर्वे मम यत्र सवयंवरः ततॊ ऽहं लॊकपालानां संनिधौ तवां नरेश्वर वरयिष्ये नरव्याघ्र नैवं दॊषॊ भविष्यति एवम उक्तस तु वैदर्भ्या नलॊ राजा विशां पते आजगाम पुनस तत्र यत्र देवाः समागताः तम अपश्यंस तथायान्तं लॊकपालाः सहेश्वराः दृष्ट्वा चैनं ततॊ ऽपृच्छन वृत्तान्तं सर्वम एव तत देवा ऊचुः कच चिद दृष्टा तवया राजन दमयन्ती शुचिस्मिता किम अब्रवीच च नः सर्वान वद भूमिपते ऽनघ नल उवाच भवद्भिर अहम आदिष्टॊ दमयन्त्या निवेशनम परविष्टः सुमहाकक्ष्यं दण्डिभिः सथविरैर वृतम परविशन्तं च मां तत्र न कश चिद दृष्टवान नरः ऋते तां पार्थिवसुतां भवताम एव तेजसा सख्यश चास्या मया दृष्टास ताभिश चाप्य उपलक्षितः विस्मिताश चाभवन दृष्ट्वा सर्वा मां विबुधेश्वराः वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिरानना माम एव गतसंकल्पा वृणीते सुरसत्तमाः अब्रवीच चैव मां बाला आयान्तु सहिताः सुराः तवया सह नरश्रेष्ठ मम यत्र सवयंवरः तेषाम अहं संनिधौ तवां वरयिष्ये नरॊत्तम एवं तव महाबाहॊ दॊषॊ न भवितेति ह एतावद एव विबुधा यथावृत्तम उदाहृतम मयाशेषं परमाणं तु भवन्तस तरिदशेश्वराः बृहदश्व उवाच अथ काले शुभे पराप्ते तिथौ पुण्ये कषणे तथा आजुहाव महीपालान भीमॊ राजा सवयंवरे तच छरुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः तवरिताः समुपाजग्मुर दमयन्तीम अभीप्सवः कनकस्तम्भरुचिरं तॊरणेन विराजितम विविशुस ते महारङ्गं नृपाः सिंहा इवाचलम तत्रासनेषु विविधेष्व आसीनाः पृथिवीक्षितः सुरभिस्रग्धराः सर्वे सुमृष्टमणिकुण्डलाः तां राजसमितिं पूर्णां नागैर भॊगवतीम इव संपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर वयाघ्रैर गिरिगुहाम इव तत्र सम पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघॊपमाः आकारवन्तः सुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवॊरगाः सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च मुखानि राज्ञां शॊभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि दमयन्ती ततॊ रङ्गं परविवेश शुभानना मुष्णन्ती परभया राज्ञां चक्षूंसि च मनांसि च तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर महात्मनाम तत्र तत्रैव सक्ताभून न चचाल च पश्यताम ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत ददर्श भैमी पुरुषान पञ्च तुल्याकृतीन इव तान समीक्ष्य ततः सर्वान निर्विशेषाकृतीन सथितान संदेशाद अथ वैधर्भी नाभ्यजानान नलं नृपम यं यं हि ददृशे तेषां तं तं मेने नलं नृपम सा चिन्तयन्ती बुद्ध्याथ तर्कयाम आस भामिनी कथं नु देवाञ जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता शरुतानि देवलिङ्गानि चिन्तयाम आस भारत देवानां यानि लिङ्गानि सथविरेभ्यः शरुतानि मे तानीह तिष्ठतां भूमाव एकस्यापि न लक्षये सा विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः शरणं परति देवानां पराप्तकालम अमन्यत वाचा च मनसा चैव नमः कारं परयुज्य सा देवेभ्यः पराञ्जलिर भूत्वा वेपमानेदम अब्रवीत हंसानां वचनं शरुत्वा यथा मे नैषधॊ वृतः पतित्वे तेन सत्येन देवास तं परदिशन्तु मे वाचा च मनसा चैव यथा नाभिचराम्य अहम तेन सत्येन विबुधास तम एव परदिशन्तु मे यथा देवैः स मे भर्ता विहितॊ निषधाधिपः तेन सत्येन मे देवास तम एव परदिशन्तु मे सवं चैव रूपं पुष्यन्तु लॊकपालाः सहेश्वराः यथाहम अभिजानीयां पुण्यश्लॊकं नराधिपम निशम्य दमयन्त्यास तत करुणं परिदेवितम निश्चयं परमं तथ्यम अनुरागं च नैषधे मनॊविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च भारत यथॊक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्यं लिङ्गधारणे सापश्यद विबुधान सर्वान अस्वेदान सतब्धलॊचनान हृषितस्रग रजॊहीनान सथितान अस्पृशतः कषितिम छायाद्वितीयॊ मलानस्रग रजःस्वेदसमन्वितः भूमिष्ठॊ नैषधश चैव निमेषेण च सूचितः सा समीक्ष्य ततॊ देवान पुण्यश्लॊकं च भारत नैषधं वरयाम आस भैमी धर्मेण भारत विलज्जमाना वस्त्रान्ते जग्राहायतलॊचना सकन्धदेशे ऽसृजच चास्य सरजं परमशॊभनाम वरयाम आस चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी ततॊ हा हेति सहसा शब्दॊ मुक्तॊ नराधिपैः देवैर महर्षिभिश चैव साधु साध्व इति भारत विस्मितैर ईरितः शब्दः परशंसद्भिर नलं नृपम वृते तु नैषधे भैम्या लॊकपाला महौजसा परहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान ददुः परत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम नैषधाय ददौ शक्रः परीयमाणः शचीपतिः अग्निर आत्मभवं परादाद यत्र वाञ्छति नैषधः लॊकान आत्मप्रभांश चैव ददौ तस्मै हुताशनः यमस तव अन्नरसं परादाद धर्मे च परमां सथितिम अपां पतिर अपां भावं यत्र वाञ्छति नैषधः सरजं चॊत्तमगन्धाढ्यां सर्वे च मिथुनं ददुः वरान एवं परदायास्य देवास ते तरिदिवं गताः पार्थिवाश चानुभूयास्य विवाहं विस्मयान्विताः दमयन्त्याः परमुदिताः परतिजग्मुर यथागतम अवाप्य नारीरत्नं तत पुण्यश्लॊकॊ ऽपि पार्थिवः रेमे सह तया राजा शच्येव बलवृत्रहा अतीव मुदितॊ राजा भराजमानॊ ऽंशुमान इव अरञ्जयत परजा वीरॊ धर्मेण परिपालयन ईजे चाप्य अश्वमेधेन ययातिर इव नाहुषः अन्यैश च करतुभिर धीमान बहुभिश चाप्तदक्षिणैः पुनश च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च दमयन्त्या सह नलॊ विजहारामरॊपमः एवं स यजमानश च विहरंश च नराधिपः ररक्ष वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः बृहदश्व उवाच वृते तु नैषधे भैम्या लॊकपाला महौजसः यान्तॊ ददृशुर आयान्तं दवापरं कलिना सह अथाब्रवीत कलिं शक्रः संप्रेक्ष्य बलवृत्रहा दवापरेण सहायेन कले बरूहि कव यास्यसि ततॊ ऽबरवीत कलिः शक्रं दमयन्त्याः सवयंवरम गत्वाहं वरयिष्ये तां मनॊ हि मम तद्गतम तम अब्रवीत परहस्येन्द्रॊ निर्वृत्तः स सवयंवरः वृतस तया नलॊ राजा पतिर अस्मत्समीपतः एवम उक्तस तु शक्रेण कलिः कॊपसमन्वितः देवान आमन्त्र्य तान सर्वान उवाचेदं वचस तदा देवानां मानुषं मध्ये यत सा पतिम अविन्दत ननु तस्या भवेन नयाय्यं विपुलं दण्डधारणम एवम उक्ते तु कलिना परत्यूचुस ते दिवौकसः अस्माभिः समनुज्ञातॊ दमयन्त्या नलॊ वृतः कश च सर्वगुणॊपेतं नाश्रयेत नलं नृपम यॊ वेद धर्मान अखिलान यथावच चरितव्रतः यस्मिन सत्यं धृतिर दानं तपः शौचं दमः शमः धरुवाणि पुरुषव्याघ्रे लॊकपालसमे नृपे आत्मानं स शपेन मूढॊ हन्याच चात्मानम आत्मना एवंगुणं नलं यॊ वै कामयेच छपितुं कले कृच्छ्रे स नरके मज्जेद अगाधे विपुले ऽपलवे एवम उक्त्वा कलिं देवा दवापरं च दिवं ययुः ततॊ गतेषु देवेषु कलिर दवापरम अब्रवीत संहर्तुं नॊत्सहे कॊपं नले वत्स्यामि दवापर भरंशयिष्यामि तं राज्यान न भैम्या सह रंस्यते तवम अप्य अक्षान समाविश्य कर्तुं साहाय्यम अर्हसि बृहदश्व उवाच एवं स समयं कृत्वा दवापरेण कलिः सह आजगाम ततस तत्र यत्र राजा स नैषधः स नित्यम अन्तरप्रेक्षी निषधेष्व अवसच चिरम अथास्य दवादशे वर्षे ददर्श कलिर अन्तरम कृत्वा मूत्रम उपस्पृश्य संध्याम आस्ते सम नैषधः अकृत्वा पादयॊः शौचं तत्रैनं कलिर आविशत स समाविश्य तु नलं समीपं पुष्करस्य ह गत्वा पुष्करम आहेदम एहि दीव्य नलेन वै अक्षद्यूते नलं जेता भवान हि सहितॊ मया निषधान परतिपद्यस्व जित्वा राजन नलं नृपम एवम उक्तस तु कलिना पुष्करॊ नलम अभ्ययात कलिश चैव वृषॊ भूत्वा गवां पुष्करम अभ्ययात आसाद्य तु नलं वीरं पुष्करः परवीरहा दीव्यावेत्य अब्रवीद भराता वृषेणेति मुहुर मुहुः न चक्षमे ततॊ राजा समाह्वानं महामनाः वैदर्भ्याः परेक्षमाणायाः पणकालम अमन्यत हिरण्यस्य सुवर्णस्य यानयुग्यस्य वाससाम आविष्टः कलिना दयूते जीयते सम नलस तदा तम अक्षमदसंमत्तं सुहृदां न तु कश चन निवारणे ऽभवच छक्तॊ दीव्यमानम अचेतसम ततः पौरजनः सर्वॊ मन्त्रिभिः सह भारत राजानं दरष्टुम आगच्छन निवारयितुम आतुरम ततः सूत उपागम्य दमयन्त्यै नयवेदयत एष पौरजनः सर्वॊ दवारि तिष्ठति कार्यवान निवेद्यतां नैषधाय सर्वाः परकृतयः सथिताः अमृष्यमाणा वयसनं राज्ञॊ धर्मार्थदर्शिनः ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता उवाच नैषधं भैमी शॊकॊपहतचेतना राजन पौरजनॊ दवारि तवां दिदृक्षुर अवस्थितः मन्त्रिभिः सहितः सर्वै राजभक्तिपुरस्कृतः तं दरष्टुम अर्हसीत्य एव पुनः पुनर अभाषत तां तथा रुचिरापाङ्गीं विलपन्तीं सुमध्यमाम आविष्टः कलिना राजा नाभ्यभाषत किं चन ततस ते मन्त्रिणः सर्वे ते चैव पुरवासिनः नायम अस्तीति दुःखार्ता वरीडिता जग्मुर आलयान तथा तद अभवद दयूतं पुष्करस्य नलस्य च युधिष्ठिर बहून मासान पुण्यश्लॊकस तव अजीयत बृहदश्व उवाच दमयन्ती ततॊ दृष्ट्वा पुण्यश्लॊकं नराधिपम उन्मत्तवद अनुन्मत्ता देवने गतचेतसाम भयशॊकसमाविष्टा राजन भीमसुता ततः चिन्तयाम आस तत कार्यं सुमहत पार्थिवं परति सा शङ्कमाना तत्पापं चिकीर्षन्ती च तत्प्रियम नलं च हृतसर्वस्वम उपलभ्येदम अब्रवीत बृहत्सेने वरजामात्यान आनाय्य नलशासनात आचक्ष्व यद धृतं दरव्यम अवशिष्टं च यद वसु ततस ते मन्त्रिणः सर्वे विज्ञाय नलशासनम अपि नॊ भागधेयं सयाद इत्य उक्त्वा पुनर आव्रजन तास तु सर्वाः परकृतयॊ दवितीयं समुपस्थिताः नयवेदयद भीमसुता न च तत परत्यनन्दत वाक्यम अप्रतिनन्दन्तं भर्तारम अभिवीक्ष्य सा दमयन्ती पुनर वेश्म वरीडिता परविवेश ह निशम्य सततं चाक्षान पुण्यश्लॊकपराङ्मुखान नलं च हृतसर्वस्वं धात्रीं पुनर उवाच ह बृहत्सेने पुनर गच्छ वार्ष्णेयं नलशासनात सूतम आनय कल्याणि महत कार्यम उपस्थितम बृहत्सेना तु तच छरुत्वा दमयन्त्याः परभाषितम वार्ष्णेयम आनयाम आस पुरुषैर आप्तकारिभिः वार्ष्णेयं तु ततॊ भैमी सान्त्वयञ शलक्ष्णया गिरा उवाच देशकालज्ञा पराप्तकालम अनिन्दिता जानीषे तवं यथा राजा सम्यग्वृत्तः सदा तवयि तस्य तवं विषमस्थस्य साहाय्यं कर्तुम अर्हसि यथा यथा हि नृपतिः पुष्करेणेह जीयते तथा तथास्य दयूते वै रागॊ भूयॊ ऽभिवर्धते यथा च पुष्करस्याक्षा वर्तन्ते वशवर्तिनः तथा विपर्ययश चापि नलस्याक्षेषु दृश्यते सुहृत्स्वजनवाक्यानि यथावन न शृणॊति च नूनं मन्ये न शेषॊ ऽसति नैषधस्य महात्मनः यत्र मे वचनं राजा नाभिनन्दति मॊहितः शरणं तवां परपन्नास्मि सारथे कुरु मद्वचः न हि मे शुध्यते भावः कदा चिद विनशेद इति नलस्य दयितान अश्वान यॊजयित्वा महाजवान इदम आरॊप्य मिथुनं कुण्डिनं यातुम अर्हसि मम जञातिषु निक्षिप्य दारकौ सयन्दनं तथा अश्वांश चैतान यथाकामं वस वान्यत्र गच्छ वा दमयन्त्यास तु तद वाक्यं वार्ष्णेयॊ नलसारथिः नयवेदयद अशेषेण नलामात्येषु मुख्यशः तैः समेत्य विनिश्चित्य सॊ ऽनुज्ञातॊ महीपते ययौ मिथुनम आरॊप्य विदर्भांस तेन वाहिना हयांस तत्र विनिक्षिप्य सूतॊ रथवरं च तम इन्द्रसेनां च तां कन्याम इन्द्रसेनं च बालकम आमन्त्र्य भीमं राजानम आर्तः शॊचन नलं नृपम अटमानस ततॊ ऽयॊध्यां जगाम नगरीं तदा ऋतुपर्णं स राजानम उपतस्थे सुदुःखितः भृतिं चॊपययौ तस्य सारथ्येन महीपते बृहदश्व उवाच ततस तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लॊकस्य दीव्यतः पुष्करेण हृतं राज्यं यच चान्यद वसु किं चन हृतराज्यं नलं राजन परहसन पुष्करॊ ऽबरवीत दयूतं परवर्ततां भूयः परतिपाणॊ ऽसति कस तव शिष्टा ते दमयन्त्य एका सर्वम अन्यद धृतं मया दमयन्त्याः पुणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे पुष्करेणैवम उक्तस्य पुण्यश्लॊकस्य मन्युना वयदीर्यतेव हृदयं न चैनं किं चिद अब्रवीत ततः पुष्करम आलॊक्य नलः परममन्युमान उत्सृज्य सर्वगात्रेभ्यॊ भूषणानि महायशाः एकवासा असंवीतः सुहृच्छॊकविवर्धनः निश्चक्राम तदा राजा तयक्त्वा सुविपुलां शरियम दमयन्त्य एकवस्त्रा तं गच्छन्तं पृष्ठतॊ ऽनवियात स तया बाह्यतः सार्धं तरिरात्रं नैषधॊ ऽवसत पुष्करस तु महाराज घॊषयाम आस वै पुरे नले यः सम्यग आतिष्ठेत स गच्छेद वध्यतां मम पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च पौरा न तस्मिन सत्कारं कृतवन्तॊ युधिष्ठिर स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हॊ न सत्कृतः तरिरात्रम उषितॊ राजा जलमात्रेण वर्तयन कषुधा संपीड्यमानस तु नलॊ बहुतिथे ऽहनि अपश्यच छकुनान कांश चिद धिरण्यसदृशच्छदान स चिन्तयाम आस तदा निषधाधिपतिर बली अस्ति भक्षॊ ममाद्यायं वसु चेदं भविष्यति ततस तान अन्तरीयेण वाससा समवास्तृणॊत तस्यान्तरीयम आदाय जग्मुः सर्वे विहायसा उत्पतन्तः खगास ते तु वाक्यम आहुस तदा नलम दृष्ट्वा दिग्वाससं भूमौ सथितं दीनम अधॊमुखम वयम अक्षाः सुदुर्बुद्धे तव वासॊर जिहीर्षवः आगता न हि नः परीतिः सवाससि गते तवयि तान समीक्ष्य गतान अक्षान आत्मानं च विवाससम पुण्यश्लॊकस ततॊ राजा दमयन्तीम अथाब्रवीत येषां परकॊपाद ऐश्वर्यात परच्युतॊ ऽहम अनिन्दिते पराणयात्रां न विन्दे च दुःखितः कषुधयार्दितः येषां कृते न सत्कारम अकुर्वन मयि नैषधाः त इमे शकुना भूत्वा वासॊ ऽपय अपहरन्ति मे वैषम्यं परमं पराप्तॊ दुःखितॊ गतचेतनः भर्ता ते ऽहं निबॊधेदं वचनं हितम आत्मनः एते गच्छन्ति बहवः पन्थानॊ दक्षिणापथम अवन्तीम ऋक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम एष विन्ध्यॊ महाशैलः पयॊष्णी च समुद्रगा आश्रमाश च महर्षीणाम अमी पुष्पफलान्विताः एष पन्था विदर्भाणाम अयं गच्छति कॊसलान अतः परं च देशॊ ऽयं दक्षिणे दक्षिणापथः ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वचः उद्वेपते मे हृदयं सीदन्त्य अङ्गानि सर्वशः तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्याः पुनः पुनः हृतराज्यं हृतधनं विवस्त्रं कषुच्छ्रमान्वितम कथम उत्सृज्य गच्छेयम अहं तवां विजने वने शरान्तस्य ते कषुधार्तस्य चिन्तयानस्य तत सुखम वने घॊरे महाराज नाशयिष्यामि ते कलमम न च भार्यासमं किं चिद विद्यते भिषजां मतम औषधं सर्वदुःखेषु सत्यम एतद बरवीमि ते नल उवाच एवम एतद यथात्थ तवं दमयन्ति सुमध्यमे नास्ति भार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम न चाहं तयक्तुकामस तवां किमर्थं भीरु शङ्कसे तयजेयम अहम आत्मानं न तव एव तवाम अनिन्दिते दमयन्त्य उवाच यदि मां तवं महाराज न विहातुम इहेच्छसि तत किमर्थं विदर्भाणां पन्थाः समुपदिश्यते अवैमि चाहं नृपते न तवं मां तयकुम अर्हसि चेतसा तव अपकृष्टेन मां तयजेथा महापते पन्थानं हि ममाभीक्ष्णम आख्यासि नरसत्तम अतॊनिमित्तं शॊकं मे वर्धयस्य अमरप्रभ यदि चायम अभिप्रायस तव राजन वरजेद इति सहिताव एव गच्छावॊ विदर्भान यदि मन्यसे विदर्भराजस तत्र तवां पूजयिष्यति मानद तेन तवं पूजितॊ राजन सुखं वत्स्यसि नॊ गृहे नल उवाच यथा राज्यं पितुस ते तत तथा मम न संशयः न तु तत्र गमिष्यामि विषमस्थः कथं चन कथं समृद्धॊ गत्वाहं तव हर्षविवर्धनः परिद्यूनॊ गमिष्यामि तव शॊकविवर्धनः बृहदश्व उवाच इति बरुवन नलॊ राजा दमयन्तीं पुनः पुनः सान्त्वयाम आस कल्याणीं वाससॊ ऽरधेन संवृताम ताव एकवस्त्रसंवीताव अटमानाव इतस ततः कषुत्पिपासापरिश्रान्तौ सभां कां चिद उपेयतुः तां सभाम उपसंप्राप्य तदा स निषधाधिपः वैदर्भ्या सहितॊ राजा निषसाद महीतले स वै विवस्त्रॊ मलिनॊ विकचः पांसुगुण्ठितः दमयन्त्या सह शरान्तः सुष्वाप धरणीतले दमयन्त्य अपि कल्याणी निद्रयापहृता ततः सहसा दुःखम आसाद्य सुकुमारी तपस्विनी सुप्तायां दमयन्त्यां तु नलॊ राजा विशां पते शॊकॊन्मथितचित्तात्मा न सम शेते यथा पुरा स तद राज्यापहरणं सुहृत्त्यागं च सर्वशः वने च तं परिध्वंसं परेक्ष्य चिन्ताम उपेयिवान किं नु मे सयाद इदं कृत्वा किं नु मे सयाद अकुर्वतः किं नु मे मरणं शरेयः परित्यागॊ जनस्य वा माम इयं हय अनुरक्तेदं दुःखम आप्नॊति मत्कृते मद्विहीना तव इयं गच्छेत कदा चित सवजनं परति मया निःसंशयं दुःखम इयं पराप्स्यत्य अनुत्तमा उत्सर्गे संशयः सयात तु विन्देतापि सुखं कव चित स विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः उत्सर्गे ऽमन्यत शरेयॊ दमयन्त्या नराधिपः सॊ ऽवस्त्रताम आत्मनश च तस्याश चाप्य एकवस्त्रताम चिन्तयित्वाध्यगाद राजा वस्त्रार्धस्यावकर्तनम कथं वासॊ विकर्तेयं न च बुध्येत मे परिया चिन्त्यैवं नैषधॊ राजा सभां पर्यचरत तदा परिधावन्न अथ नल इतश चेतश च भारत आससाद सभॊद्देशे विकॊशं खड्गम उत्तमम तेनार्धं वाससश छित्त्वा निवस्य च परंतपः सुप्ताम उत्सृज्य वैदर्भीं पराद्रवद गतचेतनः ततॊ निबद्धहृदयः पुनर आगम्य तां सभाम दमयन्तीं तथा दृष्ट्वा रुरॊद निषधाधिपः यां न वायुर न चादित्यः पुरा पश्यति मे परियाम सेयम अद्य सभामध्ये शेते भूमाव अनाथवत इयं वस्त्रावकर्तेन संवीता चारुहासिनी उन्मत्तेव वरारॊहा कथं बुद्ध्वा भविष्यति कथम एका सती भैमी मया विरहिता शुभा चरिष्यति वने घॊरे मृगव्यालनिषेविते गत्वा गत्वा नलॊ राजा पुनर एति सभां मुहुः आकृष्यमाणः कलिना सौहृदेनापकृष्यते दविधेव हृदयं तस्य दुःखितस्याभवत तदा दॊलेव मुहुर आयाति याति चैव सभां मुहुः सॊ ऽपकृष्टस तु कलिना मॊहितः पराद्रवन नलः सुप्ताम उत्सृज्य तां भार्यां विलप्य करुणं बहु नष्टात्मा कलिना सपृष्टस तत तद विगणयन नृपः जगामैव वने शून्ये भार्याम उत्सृज्य दुःखितः बृहदश्व उवाच अपक्रान्ते नले राजन दमयन्ती गतक्लमा अबुध्यत वरारॊहा संत्रस्ता विजने वने सापश्यमाना भर्तारं दुःखशॊकसमन्विता पराक्रॊशद उच्चैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम हा नाथ हा महाराज हा सवामिन किं जहासि माम हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने ननु नाम महाराज धर्मज्ञः सत्यवाग असि कथम उक्त्वा तथासत्यं सुप्ताम उत्सृज्य मां गतः कथम उत्सृज्य गन्तासि वश्यां भार्याम अनुव्रताम विशेषतॊ ऽनपकृते परेणापकृते सति शक्ष्यसे ता गिरः सत्याः कर्तुं मयि नरेश्वर यास तवया लॊकपालानां संनिधौ कथिताः पुरा पर्याप्तः परिहासॊ ऽयम एतावान पुरुषर्षभ भीताहम अस्मि दुर्धर्ष दर्शयात्मानम ईश्वर दृश्यसे दृश्यसे राजन्न एष तिष्ठसि नैषध आवार्य गुल्मैर आत्मानं किं मां न परतिभाषसे नृशंसं बत राजेन्द्र यन माम एवंगताम इह विलपन्तीं समालिङ्ग्य नाश्वासयसि पार्थिव न शॊचाम्य अहम आत्मानं न चान्यद अपि किं चन कथं नु भवितास्य एक इति तवां नृप शॊचिमि कथं नु राजंस तृषितः कषुधितः शरमकर्शितः सायाह्ने वृक्षमूलेषु माम अपश्यन भविष्यसि ततः सा तीव्रशॊकार्ता परदीप्तेव च मन्युना इतश चेतश च रुदती पर्यधावत दुःखिता मुहुर उत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला मुहुर आलीयते भीता मुहुः करॊशति रॊदिति सा तीव्रशॊकसंतप्ता मुहुर निःश्वस्य विह्वला उवाच भैमी निष्क्रम्य रॊदमाना पतिव्रता यस्याभिशापाद दुःखार्तॊ दुःखं विन्दति नैषधः तस्य भूतस्य तद दुःखाद दुःखम अभ्यधिकं भवेत अपापचेतसं पापॊ य एवं कृतवान नलम तस्माद दुःखतरं पराप्य जीवत्व असुखजीविकाम एवं तु विलपन्ती सा राज्ञॊ भार्या महात्मनः अन्वेषति सम भर्तारं वने शवापदसेविते उन्मत्तवद भीमसुता विलपन्ती ततस ततः हा हा राजन्न इति मुहुर इतश चेतश च धावति तां शुष्यमाणाम अत्यर्थं कुररीम इव वाशतीम करुणं बहु शॊचन्तीं विलपन्तीं मुहुर मुहुः सहसाभ्यागतां भैमीम अभ्याशपरिवर्तिनीम जग्राहाजगरॊ गराहॊ महाकायः कषुधान्वितः सा गरस्यमाना गराहेण शॊकेन च पराजिता नात्मानं शॊचति तथा यथा शॊचति नैषधम हा नाथ माम इह वने गरस्यमानाम अनाथवत गराहेणानेन विपिने किमर्थं नाभिधावसि कथं भविष्यसि पुनर माम अनुस्मृत्य नैषध पापान मुक्तः पुनर लब्ध्वा बुद्धिं चेतॊ धनानि च शरान्तस्य ते कषुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध कः शरमं राजशार्दूल नाशयिष्यति मानद ताम अकस्मान मृगव्याधॊ विचरन गहने वने आक्रन्दतीम उपश्रुत्य जवेनाभिससार ह तां स दृष्ट्वा तथा गरस्ताम उरगेणायतेक्षणाम तवरमाणॊ मृगव्याधः समभिक्रम्य वेगितः मुखतः पातयाम आस शस्त्रेण निशितेन ह निर्विचेष्टं भुजंगं तं विशस्य मृगजीविनः मॊक्षयित्वा च तां वयाधः परक्षाल्य सलिलेन च समाश्वास्य कृताहाराम अथ पप्रच्छ भारत कस्य तवं मृगशावाक्षि कथं चाभ्यागता वनम कथं चेदं महत कृच्छ्रं पराप्तवत्य असि भामिनि दमयन्ती तथा तेन पृच्छ्यमाना विशां पते सर्वम एतद यथावृत्तम आचचक्षे ऽसय भारत ताम अर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रॊणिपयॊधराम सुकुमारानवद्याङ्गीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम लक्षयित्वा मृगव्याधः कामस्य वशम एयिवान ताम अथ शलक्ष्णया वाचा लुब्धकॊ मृदुपुर्वया सान्त्वयाम आस कामार्तस तद अबुध्यत भामिनी दमयन्ती तु तं दुष्टम उपलभ्य पतिव्रता तीव्ररॊषसमाविष्टा परजज्वालेव मन्युना स तु पापमतिः कषुद्रः परधर्षयितुम आतुरः दुर्धर्षां तर्कयाम आस दीप्ताम अग्निशिखाम इव दमयन्ती तु दुःखार्ता पतिराज्यविनाकृता अतीतवाक्पथे काले शशापैनं रुषा किल यथाहं नैषधाद अन्यं मनसापि न चिन्तये तथायं पततां कषुद्रः परासुर मृगजीवनः उक्तमात्रे तु वचने तया स मृगजीवनः वयसुः पपात मेदिन्याम अग्निदग्ध इव दरुमः बृहदश्व उवाच सा निहत्य मृगव्याधं परतस्थे कमलेक्षणा वनं परतिभयं शून्यं झिल्लिकागणनादितम सिंहव्याघ्रवराहर्क्षरुरुद्वीपिनिषेवितम नानापक्षिगणाकीर्णं मलेच्छतस्करसेवितम शालवेणुधवाश्वत्थतिन्दुकेङ्गुदकिंशुकैः अर्जुनारिष्टसंछन्नं चन्दनैश च सशाल्मलैः जम्ब्वाम्रलॊध्रखदिरशाकवेत्रसमाकुलम काश्मर्यामलकप्लक्षकदम्बॊदुम्बरावृतम बदरीबिल्वसंछन्नं नयग्रॊधैश च समाकुलम परियालतालखर्जूरहरीतकबिभीतकैः नानाधातुशतैर नद्धान विविधान अपि चाचलान निकुञ्जान पक्षिसंघुष्टान दरीश चाद्भुतदर्शनाः नदीः सरांसि वापीश च विविधांश च मृगद्विजान सा बहून भीमरूपांश च पिशाचॊरगराक्षसान पल्वलानि तडागानि गिरिकूटानि सर्वशः सरितः सागरांश चैव ददर्शाद्भुतदर्शनान यूथशॊ ददृशे चात्र विदर्भाधिपनन्दिनी महिषान वराहान गॊमायून ऋक्षवानरपन्नगान तेजसा यशसा सथित्या शरिया च परया युता वैदर्भी विचरत्य एका नलम अन्वेषती तदा नाबिभ्यत सा नृपसुता भैमी तत्राथ कस्य चित दारुणाम अटवीं पराप्य भर्तृव्यसनकर्शिता विदर्भतनया राजन विललाप सुदुःखिता भर्तृशॊकपरीताङ्गी शिलातलसमाश्रिता दमयन्त्य उवाच सिंहॊरस्क महाबाहॊ निषधानां जनाधिप कव नु राजन गतॊ ऽसीह तयक्त्वा मां निर्जने वने अश्वमेधादिभिर वीर करतुभिः सवाप्तदक्षिणैः कथम इष्ट्वा नरव्याघ्र मयि मिथ्या परवर्तसे यत तवयॊक्तं नरव्याघ्र मत्समक्षं महाद्युते कर्तुम अर्हसि कल्याण तद ऋतं पार्थिवर्षभ यथॊक्तं विहगैर हंसैः समीपे तव भूमिप मत्सकाशे च तैर उक्तं तद अवेक्षितुम अर्हसि चत्वार एकतॊ वेदाः साङ्गॊपाङ्गाः सविस्तराः सवधीता मानवश्रेष्ठ सत्यम एकं किलैकतः तस्माद अर्हसि शत्रुघ्न सत्यं कर्तुं नरेश्वर उक्तवान असि यद वीर मत्सकाशे पुरा वचः हा वीर ननु नामाहम इष्टा किल तवानघ अस्याम अटव्यां घॊरायां किं मां न परतिभाषसे भर्त्सयत्य एष मां रौद्रॊ वयात्तास्यॊ दारुणाकृतिः अरण्यराट कषुधाविष्टः किं मां न तरातुम अर्हसि न मे तवदन्या सुभगे परिया इत्य अब्रवीस तदा ताम ऋतां कुरु कल्याणपुरॊक्तां भारतीं नृप उन्मत्तां विलपन्तीं मां भार्याम इष्टां नराधिप ईप्सिताम ईप्सितॊ नाथ किं मां न परतिभाषसे कृशां दीनां विवर्णां च मलिनां वसुधाधिप वस्त्रार्धप्रावृताम एकां विलपन्तीम अनाथवत यूथभ्रष्टाम इवैकां मां हरिणीं पृथुलॊचन न मानयसि मानार्ह रुदतीम अरिकर्शन महाराज महारण्ये माम इहैकाकिनीं सतीम आभाषमाणां सवां पत्नीं किं मां न परतिभाषसे कुलशीलॊपसंपन्नं चारुसर्वाङ्गशॊभनम नाद्य तवाम अनुपश्यामि गिराव अस्मिन नरॊत्तम वने चास्मिन महाघॊरे सिंहव्याघ्रनिषेविते शयानम उपविष्टं वा सथितं वा निषधाधिप परस्थितं वा नरश्रेष्ठ मम शॊकविवर्धन कं नु पृच्छामि दुःखार्ता तवदर्थे शॊककर्शिता कच चिद दृष्टस तवयारण्ये संगत्येह नलॊ नृपः कॊ नु मे कथयेद अद्य वने ऽसमिन विष्ठितं नलम अभिरूपं महात्मानं परव्यूहविनाशनम यम अन्वेषसि राजानं नलं पद्मनिभेक्षणम अयं स इति कस्याद्य शरॊष्यामि मधुरां गिरम अरण्यराड अयं शरीमांश चतुर्दंष्ट्रॊ महाहनुः शार्दूलॊ ऽभिमुखः परैति पृच्छाम्य एनम अशङ्किता भवान मृगाणाम अधिपस तवम अस्मिन कानने परभुः विदर्भराजतनयां दमयन्तीति विद्धि माम निषधाधिपतेर भार्यां नलस्यामित्रघातिनः पतिम अन्वेषतीम एकां कृपणां शॊककर्शिताम आश्वासय मृगेन्द्रेह यदि दृष्टस तवया नलः अथ वारण्यनृपते नलं यदि न शंससि माम अदस्व मृगश्रेष्ठ विशॊकां कुरु दुःखिताम शरुत्वारण्ये विलपितं ममैष मृगराट सवयम यात्य एतां मृष्टसलिलाम आपगां सागरंगमाम इमं शिलॊच्चयं पुण्यं शृङ्गैर बहुभिर उच्छ्रितैः विराजद्भिर दिवस्पृग्भिर नैकवर्णैर मनॊरमैः नानाधातुसमाकीर्णं विविधॊपलभूषितम अस्यारण्यस्य महतः केतुभूतम इवॊच्छ्रितम सिंहशार्दूलमातङ्गवराहर्क्षमृगायुतम पतत्रिभिर बहुविधैः समन्ताद अनुनादितम किंशुकाशॊकबकुलपुंनागैर उपशॊभितम सरिद्भिः सविहंगाभिः शिखरैश चॊपशॊभितम गिरिराजम इमं तावत पृच्छामि नृपतिं परति भगवन्न अचलश्रेष्ठ दिव्यदर्शनविश्रुत शरण्य बहुकल्याण नमस ते ऽसतु महीधर परणमे तवाभिगम्याहं राजपुत्रीं निबॊध माम राज्ञः सनुषां राजभार्यां दमयन्तीति विश्रुताम राजा विदर्भाधिपतिः पिता मम महारथः भीमॊ नाम कषितिपतिश चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता राजसूयाश्वमेधानां करतूनां दक्षिणावताम आहर्ता पार्थिवश्रेष्ठः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः बरह्मण्यः साधुवृत्तश च सत्यवाग अनसूयकः शीलवान सुसमाचारः पृथुश्रीर धर्मविच छुचिः सम्यग गॊप्ता विदर्भाणां निर्जितारिगणः परभुः तस्य मां विद्धि तनयां भगवंस तवाम उपस्थिताम निषधेषु महाशैल शवशुरॊ मे नृपॊत्तमः सुगृहीतनामा विख्यातॊ वीरसेन इति सम ह तस्य राज्ञः सुतॊ वीरः शरीमान सत्यपराक्रमः करमप्राप्तं पितुः सवं यॊ राज्यं समनुशास्ति ह नलॊ नामारिदमनः पुण्यश्लॊक इति शरुतः बरह्मण्यॊ वेदविद वाग्मी पुण्यकृत सॊमपॊ ऽगनिचित यष्टा दाता च यॊद्धा च सम्यक चैव परशासिता तस्य माम अचलश्रेष्ठ विद्धि भार्याम इहागताम तयक्तश्रियं भर्तृहीनाम अनाथां वयसनान्विताम अन्वेषमाणां भर्तारं तं वै नरवरॊत्तमम खम उल्लिखद्भिर एतैर हि तवया शृङ्गशतैर नृपः कच चिद दृष्टॊ ऽचलश्रेष्ठ वने ऽसमिन दारुणे नलः गजेन्द्रविक्रमॊ धीमान दीर्घबाहुर अमर्षणः विक्रान्तः सत्यवाग धीरॊ भर्ता मम महायशाः निषधानाम अधिपतिः कच चिद दृष्टस तवया नलः किं मां विलपतीम एकां पर्वतश्रेष्ठ दुःखिताम गिरा नाश्वासयस्य अद्य सवां सुताम इव दुःखिताम वीर विक्रान्त धर्मज्ञ सत्यसंध महीपते यद्य अस्य अस्मिन वने राजन दर्शयात्मानम आत्मना कदा नु सनिग्धगम्भीरां जीमूतस्वनसंनिभाम शरॊष्यामि नैषधस्याहं वाचं ताम अमृतॊपमाम वैदर्भीत्य एव कथितां शुभां राज्ञॊ महात्मनः आम्नायसारिणीम ऋद्धां मम शॊकनिबर्हिणीम इति सा तं गिरिश्रेष्ठम उक्त्वा पार्थिवनन्दिनी दमयन्ती ततॊ भूयॊ जगाम दिशम उत्तराम सा गत्वा तरीन अहॊरात्रान ददर्श परमाङ्गना तापसारण्यम अतुलं दिव्यकाननदर्शनम वसिष्ठभृग्वत्रिसमैस तापसैर उपशॊभितम नियतैः संयताहारैर दमशौचसमन्वितैः अब्भक्षैर वायुभक्षैश च पत्राहारैस तथैव च जितेन्द्रियैर महाभागैः सवर्गमार्गदिदृक्षुभिः वल्कलाजिनसंवीतैर मुनिभिः संयतेन्द्रियैः तापसाध्युषितं रम्यं ददर्शाश्रममण्डलम सा दृष्ट्वैवाश्रमपदं नानामृगनिषेवितम शाखामृगगणैश चैव तापसैश च समन्वितम सुभ्रूः सुकेशी सुश्रॊणी सुकुचा सुद्विजानना वर्चस्विनी सुप्रतिष्ठा सवञ्चितॊद्यतगामिनी सा विवेशाश्रमपदं वीरसेनसुतप्रिया यॊषिद्रत्नं महाभागा दमयन्ती मनस्विनी साभिवाद्य तपॊवृद्धान विनयावनता सथिता सवागतं त इति परॊक्ता तैः सर्वैस तापसैश च सा पूजां चास्या यथान्यायं कृत्वा तत्र तपॊधनाः आस्यताम इत्य अथॊचुस ते बरूहि किं करवामहे तान उवाच वरारॊहा कच चिद भवगताम इह तपस्य अग्निषु धर्मेषु मृगपक्षिषु चानघाः कुशलं वॊ महाभागाः सवधर्मचरणेषु च तैर उक्ता कुशलं भद्रे सर्वत्रेति यशस्विनी बरूहि सर्वानवद्याङ्गि का तवं किं च चिकीर्षसि दृष्ट्वैव ते परं रूपं दयुतिं च परमाम इह विस्मयॊ नः समुत्पन्नः समाश्वसिहि मा शुचः अस्यारण्यस्य महती देवता वा महीभृतः अस्या नु नद्याः कल्याणि वद सत्यम अनिन्दिते साब्रवीत तान ऋषीन नाहम अरण्यस्यास्य देवता न चाप्य अस्य गिरेर विप्रा न नद्या देवताप्य अहम मानुषीं मां विजानीत यूयं सर्वे तपॊधनाः विस्तरेणाभिधास्यामि तन मे शृणुत सर्वशः विदर्भेषु महीपालॊ भीमॊ नाम महाद्युतिः तस्य मां तनयां सर्वे जानीत दविजसत्तमाः निषधाधिपतिर धीमान नलॊ नाम महायशाः वीरः संग्रामजिद विद्वान मम भर्ता विशां पतिः देवताभ्यर्चनपरॊ दविजातिजनवत्सलः गॊप्ता निषधवंशस्य महाभागॊ महाद्युतिः सत्यवाग धर्मवित पराज्ञः सत्यसंधॊ ऽरिमर्दनः बरह्मण्यॊ दैवतपरः शरीमान परपुरंजयः नलॊ नाम नृपश्रेष्ठॊ देवराजसमद्युतिः मम भर्ता विशालाक्षः पूर्णेन्दुवदनॊ ऽरिहा आहर्ता करतुमुख्यानां वेदवेदाङ्गपारगः सपत्नानां मृधे हन्ता रविसॊमसमप्रभः स कैश चिन निकृतिप्रज्ञैर अकल्याणैर नराधमैः आहूय पृथिवीपालः सत्यधर्मपरायणः देवने कुशलैर जिह्मैर जितॊ राज्यं वसूनि च तस्य माम अवगच्छध्वं भार्यां राजर्षभस्य वै दमयन्तीति विख्यातां भर्तृदर्शनलालसाम सा वनानि गिरींश चैव सरांसि सरितस तथा पल्वलानि च रम्याणि तथारण्यानि सर्वशः अन्वेषमाणा भर्तारं नलं रणविशारदम महात्मानं कृतास्त्रं च विचरामीह दुःखिता कच चिद भगवतां पुण्यं तपॊवनम इदं नृपः भवेत पराप्तॊ नलॊ नाम निषधानां जनाधिपः यत्कृते ऽहम इदं विप्राः परपन्ना भृशदारुणम वनं परतिभयं घॊरं शार्दूलमृगसेवितम यदि कैश चिद अहॊरात्रैर न दरक्ष्यामि नलं नृपम आत्मानं शरेयसा यॊक्ष्ये देहस्यास्य विमॊचनात कॊ नु मे जीवितेनार्थस तम ऋते पुरुषर्षभम कथं भविष्याम्य अद्याहं भर्तृशॊकाभिपीडिता एवं विलपतीम एकाम अरण्ये भीमनन्दिनीम दमयन्तीम अथॊचुस ते तापसाः सत्यवादिनः उदर्कस तव कल्याणि कल्याणॊ भविता शुभे वयं पश्याम तपसा कषिप्रं दरक्ष्यसि नैषधम निषधानाम अधिपतिं नलं रिपुनिघातिनम भैमि धर्मभृतां शरेष्ठं दरक्ष्यसे विगतज्वरम विमुक्तं सर्वपापेभ्यः सर्वरत्नसमन्वितम तद एव नगरश्रेष्ठं परशासन्तम अरिंदमम दविषतां भयकर्तारं सुहृदां शॊकनाशनम पतिं दरक्ष्यसि कल्याणि कल्याणाभिजनं नृपम एवम उक्त्वा नलस्येष्टां महिषीं पार्थिवात्मजाम अन्तर्हितास तापसास ते साग्निहॊत्राश्रमास तदा सा दृष्ट्वा महद आश्चर्यं विस्मिता अभवत तदा दमयन्त्य अनवद्याङ्गी वीरसेननृपस्नुषा किं नु सवप्नॊ मया दृष्टः कॊ ऽयं विधिर इहाभवत कव नु ते तापसाः सर्वे कव तद आश्रममण्डलम कव सा पुण्यजला रम्या नानाद्विजनिषेविता नदी ते च नगा हृद्याः फलपुष्पॊपशॊभिताः धयात्वा चिरं भीमसुता दमयन्ती शुचिस्मिता भर्तृशॊकपरा दीना विवर्णवदनाभवत सा गत्वाथापरां भूमिं बाष्पसंदिग्धया गिरा विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाशॊकतरुं ततः उपगम्य तरुश्रेष्ठम अशॊकं पुष्पितं तदा पल्लवापीडितं हृद्यं विहंगैर अनुनादितम अहॊ बतायम अगमः शरीमान अस्मिन वनान्तरे आपीडैर बहुभिर भाति शरीमान दरमिडराड इव विशॊकां कुरु मां कषिप्रम अशॊक परियदर्शन वीतशॊकभयाबाधं कच चित तवं दृष्टवान नृपम नलं नामारिदमनं दमयन्त्याः परियं पतिम निषधानाम अधिपतिं दृष्टवान असि मे परियम एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम वयसनेनार्दितं वीरम अरण्यम इदम आगतम यथा विशॊका गच्छेयम अशॊकनग तत कुरु सत्यनामा भवाशॊक मम शॊकविनाशनात एवं साशॊकवृक्षं तम आर्ता तरिः परिगम्य ह जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना सा ददर्श नगान नैकान नैकाश च सरितस तथा नैकांश च पर्वतान रम्यान नैकांश च मृगपक्षिणः कन्दरांश च नितम्बांश च नदांश चाद्भुतदर्शनान ददर्श सा भीमसुता पतिम अन्वेषती तदा गत्वा परकृष्टम अध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता ददर्शाथ महासार्थं हस्त्यश्वरथसंकुलम उत्तरन्तं नदीं रम्यां परसन्नसलिलां शुभाम सुशीततॊयां विस्तीर्णां हरदिनीं वेतसैर वृताम परॊद्घुष्टां करौञ्चकुररैश चक्रवाकॊपकूजिताम कूर्मग्राहझषाकीर्णां पुलिनद्वीपशॊभिताम सा दृष्ट्वैव महासार्थं नलपत्नी यशस्विनी उपसर्प्य वरारॊहा जनमध्यं विवेश ह उन्मत्तरूपा शॊकार्ता तथा वस्त्रार्धसंवृता कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरॊरुहा तां दृष्ट्वा तत्र मनुजाः के चिद भीताः परदुद्रुवुः के चिच चिन्तापरास तस्थुः के चित तत्र विचुक्रुशुः परहसन्ति सम तां के चिद अभ्यसूयन्त चापरे चक्रुस तस्यां दयां के चित पप्रच्छुश चापि भारत कासि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वने तवां दृष्ट्वा वयथिताः समेह कच चित तवम असि मानुषी वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथ वा दिशः देवता तवं हि कल्याणि तवां वयं शरणं गताः यक्षी वा राक्षसी वा तवम उताहॊ ऽसि वराङ्गना सर्वथा कुरु नः सवस्ति रक्षस्वास्मान अनिन्दिते यथायं सर्वथा सार्थः कषेमी शीघ्रम इतॊ वरजेत तथा विधत्स्व कल्याणि तवां वयं शरणं गताः परत्युवाच ततः साध्वी भर्तृव्यसनदुःखिता सार्थवाहं च सार्थं च जना ये चात्र के चन मानुषीं मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम नृपस्नुषां राजभार्यां भर्तृदर्शनलालसाम विदर्भराण मम पिता भर्ता राजा च नैषधः नलॊ नाम महाभागस तं मार्गाम्य अपराजितम यदि जानीत नृपतिं कषिप्रं शंसत मे परियम नलं पार्थिवशार्दूलम अमित्रगणसूदनम ताम उवाचानवद्याङ्गीं सार्थस्य महतः परभुः सार्थवाहः शुचिर नाम शृणु कल्याणि मद्वचः अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मिते मनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि कुञ्जरद्वीपिमहिषशार्दूलर्क्षमृगान अपि पश्याम्य अस्मिन वने कष्टे अमनुष्यनिषेविते तथा नॊ यक्षराड अद्य मणिभद्रः परसीदतु साब्रवीद वणिजः सर्वान सार्थवाहं च तं ततः कव नु यास्यसि सार्थॊ ऽयम एतद आख्यातुम अर्हथ सार्थवाह उवाच सार्थॊ ऽयं चेदिराजस्य सुबाहॊर सत्यवादिनः कषिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मनुजात्मजे बृहदश्व उवाच सा तच छरुत्वानवद्याङ्गी सार्थवाहवचस तदा अगच्छत तेन वै सार्धं भर्तृदर्शनलालसा अथ काले बहुतिथे वने महति दारुणे तडागं सर्वतॊभद्रं पद्मसौगन्धिकं महत ददृशुर वणिजॊ रम्यं परभूतयवसेन्धनम बहुमूलफलॊपेतं नानापक्षिगणैर वृतम तं दृष्ट्वा मृष्टसलिलं मनॊहरसुखावहम सुपरिश्रान्तवाहास ते निवेशाय मनॊ दधुः संमते सार्थवाहस्य विविशुर वनम उत्तमम उवास सार्थः सुमहान वेलाम आसाद्य पश्चिमाम अथार्धरात्रसमये निःशब्दस्तिमिते तदा सुप्ते सार्थे परिश्रान्ते हस्तियूथम उपागमत पानीयार्थं गिरिनदीं मदप्रस्रवणाविलाम मार्गं संरुध्य संसुप्तं पद्मिन्याः सार्थम उत्तमम सुप्तं ममर्द सहसा चेष्टमानं महीतले हाहारवं परमुञ्चन्तः सार्थिकाः शरणार्थिनः वनगुल्मांश च धावन्तॊ निद्रान्धा महतॊ भयात के चिद दन्तैः करैः के चित के चित पद्भ्यां हता नराः गॊखरॊष्ट्राश्वबहुलं पदातिजनसंकुलम भयार्तं धावमानं तत परस्परहतं तदा घॊरान नादान विमुञ्चन्तॊ निपेतुर धरणीतले वृक्षेष्व आसज्य संभग्नाः पतिता विषमेषु च तथा तन निहतं सर्वं समृद्धं सार्थमण्डलम अथापरेद्युः संप्राप्ते हतशिष्टा जनास तदा वनगुल्माद विनिष्क्रम्य शॊचन्तॊ वैशसं कृतम भरातरं पितरं पुत्रं सखायं च जनाधिप अशॊचत तत्र वैदर्भी किं नु मे दुष्कृतं कृतम यॊ ऽपि मे निर्जने ऽरण्ये संप्राप्तॊ ऽयं जनार्णवः हतॊ ऽयं हस्तियूथेन मन्दभाग्यान ममैव तु पराप्तव्यं सुचिरं दुःखं मया नूनम असंशयम नाप्राप्तकालॊ मरियते शरुतं वृद्धानुशासनम यन नाहम अद्य मृदिता हस्तियूथेन दुःखिता न हय अदैवकृतं किं चिन नराणाम इह विद्यते न च मे बालभावे ऽपि किं चिद वयपकृतं कृतम कर्मणा मनसा वाचा यद इदं दुःखम आगतम मन्ये सवयंवरकृते लॊकपालाः समागताः परत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवताः नूनं तेषां परभावेन वियॊगं पराप्तवत्य अहम एवमादीनि दुःखानि सा विलप्य वराङ्गना हतशिष्टैः सह तदा बराह्मणैर वेदपारगैः अगच्छद राजशार्दूल दुःखशॊकपरायणा गच्छन्ती सा चिरात कालात पुरम आसादयन महत सायाह्ने चेदिराजस्य सुबाहॊर सत्यवादिनः वस्त्रार्धकर्तसंवीता परविवेश पुरॊत्तमम तां विवर्णां कृशां दीनां मुक्तकेशीम अमार्जनाम उन्मत्ताम इव गच्छन्तीं ददृशुः पुरवासिनः परविशन्तीं तु तां दृष्ट्वा चेदिराजपुरीं तदा अनुजग्मुस ततॊ बाला गरामिपुत्राः कुतूहलात सा तैः परिवृतागच्छत समीपं राजवेश्मनः तां परासादगतापश्यद राजमाता जनैर वृताम सा जनं वारयित्वा तं परासादतलम उत्तमम आरॊप्य विस्मिता राजन दमयन्तीम अपृच्छत एवम अप्य असुखाविष्टा बिभर्षि परमं वपुः भासि विद्युद इवाभ्रेषु शंस मे कासि कस्य वा न हि ते मानुषं रूपं भूषणैर अपि वर्जितम असहाया नरेभ्यश च नॊद्विजस्य अमरप्रभे तच छरुत्वा वचनं तस्या भैमी वचनम अब्रवीत मानुषीं मां विजानीहि भर्तारं समनुव्रताम सैरन्ध्रीं जातिसंपन्नां भुजिष्यां कामवासिनीम फलमूलाशनाम एकां यत्रसायंप्रतिश्रयाम असंख्येयगुणॊ भर्ता मां च नित्यम अनुव्रतः भर्तारम अपि तं वीरं छायेवानपगा सदा तस्य दैवात परसङ्गॊ ऽभूद अतिमात्रं सम देवने दयूते स निर्जितश चैव वनम एकॊ ऽभयुपेयिवान तम एकवसनं वीरम उन्मत्तम इव विह्वलम आश्वासयन्ती भर्तारम अहम अन्वगमं वनम स कदा चिद वने वीरः कस्मिंश चित कारणान्तरे कषुत्परीतः सुविमनास तद अप्य एकं वयसर्जयत तम एकवसनं नग्नम उन्मत्तं गतचेतसम अनुव्रजन्ती बहुला न सवपामि निशाः सदा ततॊ बहुतिथे काले सुप्ताम उत्सृज्य मां कव चित वाससॊ ऽरधं परिच्छिद्य तयक्तवान माम अनागसम तं मार्गमाणा भर्तारं दह्यमाना दिनक्षपाः न विन्दाम्य अमरप्रख्यं परियं पराणधनेश्वरम ताम अश्रुपरिपूर्णाक्षीं विलपन्तीं तथा बहु राजमाताब्रवीद आर्तां भैमीम आर्ततरा सवयम वसस्व मयि कल्याणि परीतिर मे तवयि वर्तते मृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम अथ वा सवयम आगच्छेत परिधावन्न इतस ततः इहैव वसती भद्रे भर्तारम उपलप्स्यसे राजमातुर वचः शरुत्वा दमयन्ती वचॊ ऽबरवीत समयेनॊत्सहे वस्तुं तवयि वीरप्रजायिनि उच्छिष्टं नैव भुञ्जीयां न कुर्यां पादधावनम न चाहं पुरुषान अन्यान संभाषेयं कथं चन परार्थयेद यदि मां कश चिद दण्ड्यस ते स पुमान भवेत भर्तुर अन्वेषणार्थं तु पश्येयं बराह्मणान अहम यद्य एवम इह कर्तव्यं वसाम्य अहम असंशयम अतॊ ऽनयथा न मे वासॊ वर्तते हृदये कव चित तां परहृष्टेन मनसा राजमातेदम अब्रवीत सर्वम एतत करिष्यामि दिष्ट्या ते वरतम ईदृशम एवम उक्त्वा ततॊ भैमीं राजमाता विशां पते उवाचेदं दुहितरं सुनन्दां नाम भारत सैरन्ध्रीम अभिजानीष्व सुनन्दे देवरूपिणीम एतया सह मॊदस्व निरुद्विग्नमनाः सवयम बृहदश्व उवाच उत्सृज्य दमयन्तीं तु नलॊ राजा विशां पते ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने तत्र शुश्राव मध्ये ऽगनौ शब्दं भूतस्य कस्य चित अभिधाव नलेत्य उच्चैः पुण्यश्लॊकेति चासकृत मा भैर इति नलश चॊक्त्वा मध्यम अग्नेः परविश्य तम ददर्श नागराजानं शयानं कुण्डलीकृतम स नागः पराञ्जलिर भूत्वा वेपमानॊ नलं तदा उवाच विद्धि मां राजन नागं कर्कॊटकं नृप मया परलब्धॊ बरह्मर्षिर अनागाः सुमहातपाः तेन मन्युपरीतेन शप्तॊ ऽसमि मनुजाधिप तस्य शापान न शक्नॊमि पदाद विचलितुं पदम उपदेक्ष्यामि ते शरेयस तरातुम अर्हति मां भवान सखा च ते भविष्यामि मत्समॊ नास्ति पन्नगः लघुश च ते भविष्यामि शीघ्रम आदाय गच्छ माम एवम उक्त्वा स नागेन्द्रॊ बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः तं गृहीत्वा नलः परायाद उद्देशं दाववर्जितम आकाशदेशम आसाद्य विमुक्तं कृष्णवर्त्मना उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कॊटकॊ ऽबरवीत पदानि गणयन गच्छ सवानि नैषध कानि चित तत्र ते ऽहं महाराज शरेयॊ धास्यामि यत परम ततः संख्यातुम आरब्धम अदशद दशमे पदे तस्य दष्टस्य तद रूपं कषिप्रम अन्तरधीयत स दृष्ट्वा विस्मितस तस्थाव आत्मानं विकृतं नलः सवरूपधारिणं नागं ददर्श च महीपतिः ततः कर्कॊटकॊ नागः सान्त्वयन नलम अब्रवीत मया ते ऽनतर्हितं रूपं न तवा विद्युर जना इति यत्कृते चासि विकृतॊ दुःखेन महता नल विषेण स मदीयेन तवयि दुःखं निवत्स्यति विषेण संवृतैर गात्रैर यावत तवां न विमॊक्ष्यति तावत तवयि महाराज दुःखं वै स निवत्स्यति अनागा येन निकृतस तवम अनर्हॊ जनाधिप करॊधाद असूययित्वा तं रक्षा मे भवतः कृता न ते भयं नरव्याघ्र दंष्ट्रिभ्यः शत्रुतॊ ऽपि वा बरह्मविद्भ्यश च भविता मत्प्रसादान नराधिप राजन विषनिमित्ता च न ते पीडा भविष्यति संग्रामेषु च राजेन्द्र शश्वज जयम अवाप्स्यति गच्छ राजन्न इतः सूतॊ बाहुकॊ ऽहम इति बरुवन समीपम ऋतुपर्णस्य स हि वेदाक्षनैपुणम अयॊध्यां नगरीं रम्याम अद्यैव निषधेश्वर स ते ऽकषहृदयं दाता राजाश्वहृदयेन वै इक्ष्वाकुकुलजः शरीमान मित्रं चैव भविष्यति भविष्यसि यदाक्षज्ञः शरेयसा यॊक्ष्यसे तदा समेष्यसि च दारैस तवं मा सम शॊके मनः कृथाः राज्येन तनयाभ्यां च सत्यम एतद बरवीमि ते सवरूपं च यदा दरष्टुम इच्छेथास तवं नराधिप संस्मर्तव्यस तदा ते ऽहं वासश चेदं निवासयेः अनेन वाससाछन्नः सवरूपं परतिपत्स्यसे इत्य उक्त्वा परददाव अस्मै दिव्यं वासॊयुगं तदा एवं नलं समादिश्य वासॊ दत्त्वा च कौरव नागराजस ततॊ राजंस तत्रैवान्तरधीयत बृहदश्व उवाच तस्मिन्न अन्तर्हिते नागे परययौ नैषधॊ नलः ऋतुपर्णस्य नगरं पराविशद दशमे ऽहनि स राजानम उपातिष्ठद बाहुकॊ ऽहम इति बरुवन अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः अर्थकृच्छ्रेषु चैवाहं परष्टव्यॊ नैपुणेषु च अन्नसंस्कारम अपि च जानाम्य अन्यैर विशेषतः यानि शिल्पाणि लॊके ऽसमिन यच चाप्य अन्यत सुदुष्करम सर्वं यतिष्ये तत कर्तुम ऋतुपर्ण भरस्व माम वस बाहुक भद्रं ते सर्वम एतत करिष्यसि शीघ्रयाने सदा बुद्धिर धीयते मे विशेषतः स तवम आतिष्ठ यॊगं तं येन शीघ्रा हया मम भवेयुर अश्वाध्यक्षॊ ऽसि वेतनं ते शतं शताः तवाम उपस्थास्यतश चेमौ नित्यं वार्ष्णेयजीवलौ एताभ्यां रंस्यसे सार्धं वस वै मयि बाहुक एवम उक्तॊ नलस तेन नयवसत तत्र पूजितः ऋतुपर्णस्य नगरे सहवार्ष्णेयजीवलः स तत्र निवसन राजन वैदर्भीम अनुचिन्तयन सायं सायं सदा चेमं शलॊकम एकं जगाद ह कव नु सा कषुत्पिपासार्ता शरान्ता शेते तपस्विनी समरन्ती तस्य मन्दस्य कं वा साद्यॊपतिष्ठति एवं बरुवन्तं राजानं निशायां जीवलॊ ऽबरवीत काम एनां शॊचसे नित्यं शरॊतुम इच्छामि बाहुक तम उवाच नलॊ राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्य चित आसीद बहुमता नारी तस्या दृढतरं च सः स वै केन चिद अर्थेन तया मन्दॊ वययुज्यत विप्रयुक्तश च मन्दात्मा भरमत्य असुखपीडितः दह्यमानः स शॊकेन दिवारात्रम अतन्द्रितः निशाकाले समरंस तस्याः शलॊकम एकं सम गायति स वै भरमन महीं सर्वां कव चिद आसाद्य किं चन वसत्य अनर्हस तद्दुःखं भूय एवानुसंस्मरन सा तु तं पुरुषं नारी कृच्छ्रे ऽपय अनुगता वने तयक्ता तेनाल्पपुण्येन दुष्करं यदि जीवति एका बालानभिज्ञा च मार्गाणाम अतथॊचिता कषुत्पिपासापरीता च दुष्करं यदि जीवति शवापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे तयक्ता तेनाल्पपुण्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष इत्य एवं नैषधॊ राजा दमयन्तीम अनुस्मरन अज्ञातवासम अवसद राज्ञस तस्य निवेशने बृहदश्व उवाच हृतराज्ये नले भीमः सभार्ये परेष्यतां गते दविजान परस्थापयाम आस नलदर्शनकाङ्क्षया संदिदेश च तान भीमॊ वसु दत्त्वा च पुष्कलम मृगयध्वं नलं चैव दमयन्तीं च मे सुताम अस्मिन कर्मणि निष्पन्ने विज्ञाते निषधाधिपे गवां सहस्रं दास्यामि यॊ वस ताव आनयिष्यति अग्रहारं च दास्यामि गरामं नगरसंमितम न चेच छक्याव इहानेतुं दमयन्ती नलॊ ऽपि वा जञातमात्रे ऽपि दास्यामि गवां दशशतं धनम इत्य उक्तास ते ययुर हृष्टा बराह्मणाः सर्वतॊदिशम पुरराष्ट्राणि चिन्वन्तॊ नैषधं सह भार्यया ततश चेदिपुरीं रम्यां सुदेवॊ नाम वै दविजः विचिन्वानॊ ऽथ वैदर्भीम अपश्यद राजवेश्मनि पुण्याहवाचने राज्ञः सुनन्दा सहितां सथिताम मन्दप्रख्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम पिनद्धां धूमजालेन परभाम इव विभावसॊः तां समीक्ष्य विशालाक्षीम अधिकं मलिनां कृशाम तर्कयाम आस भैमीति कारणैर उपपादयन सुदेव उवाच यथेयं मे पुरा दृष्टा तथारूपेयम अङ्गना कृतार्थॊ ऽसम्य अद्य दृष्ट्वेमां लॊककान्ताम इव शरियम पूर्णचन्द्राननां शयामां चारुवृत्तपयॊधराम कुर्वन्तीं परभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः चारुपद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतीम इव इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभाम इव विदर्भसरसस तस्माद दैवदॊषाद इवॊद्धृताम मलपङ्कानुलिप्ताङ्गीं मृणालीम इव तां भृशम पौर्णमासीम इव निशां राहुग्रस्तनिशाकराम पतिशॊकाकुलां दीनां शुष्कस्रॊतां नदीम इव विध्वस्तपर्णकमलां वित्रासितविहंगमाम हस्तिहस्तपरिक्लिष्टां वयाकुलाम इव पद्मिनीम सुकुमारीं सुजाताङ्गीं रत्नगर्भगृहॊचिताम दह्यमानाम इवॊष्णेन मृणालीम अचिरॊद्धृताम रूपौदर्यगुणॊपेतां मण्डनार्हाम अमण्डिताम चन्द्रलेखाम इव नवां वयॊम्नि नीलाभ्रसंवृताम कामभॊगैः परियैर हीनां हीनां बन्धुजनेन च देहं धारयतीं दीनां भर्तृदर्शनकाङ्क्षया भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणैर विना एषा विरहिता तेन शॊभनापि न शॊभते दुष्करं कुरुते ऽतयर्थं हीनॊ यद अनया नलः धारयत्य आत्मनॊ देहं न शॊकेनावसीदति इमाम असितकेशान्तां शतपत्रायतेक्षणाम सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि वयथते मनः कदा नु खलु दुःखस्य पारं यास्यति वै शुभा भर्तुः समागमात साध्वी रॊहिणी शशिनॊ यथा अस्या नूनं पुनर लाभान नैषधः परीतिम एष्यति राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनर लब्ध्वेव मेदिनीम तुल्यशीलवयॊयुक्तां तुल्याभिजनसंयुताम नैषधॊ ऽरहति वैदर्भीं तं चेयम असितेक्षणा युक्तं तस्याप्रमेयस्य वीर्यसत्त्ववतॊ मया समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनलालसाम अयम आश्वासयाम्य एनां पूर्णचन्द्र निभाननाम अदृष्टपूर्वां दुःखस्य दुःखार्तां धयानतत्पराम बृहदश्व उवाच एवं विमृश्य विविधैः कारणैर लक्षणैश च ताम उपगम्य ततॊ भैमीं सुदेवॊ बराह्मणॊ ऽबरवीत अहं सुदेवॊ वैधर्भि भरातुस ते दयितः सखा भीमस्य वचनाद राज्ञस तवाम अन्वेष्टुम इहागतः कुशली ते पिता राज्ञि जनित्री भरातरश च ते आयुष्मन्तौ कुशलिनौ तत्रस्थौ दारुकौ च ते तवत्कृते बन्धुवर्गाश च गतसत्त्वा इवासते अभिज्ञाय सुदेवं तु दमयन्ती युधिष्ठिर पर्यपृच्छत ततः सर्वान करमेण सुहृदः सवकान रुरॊद च भृशं राजन वैदर्भी शॊककर्शिता दृष्ट्वा सुदेवं सहसा भरातुर इष्टं दविजॊत्तमम ततॊ रुदन्तीं तां दृष्ट्वा सुनन्दा शॊककर्शिताम सुदेवेन सहैकान्ते कथयन्तीं च भारत जनित्र्यै परेषयाम आस सैरन्ध्री रुदते भृशम बराह्मणेन समागम्य तां वेद यदि मन्यसे अथ चेदिपतेर माता राज्ञश चान्तःपुरात तदा जगाम यत्र सा बाला बराह्मणेन सहाभवत ततः सुदेवम आनाय्य राजमाता विशां पते पप्रच्छ भार्या कस्येयं सुता वा कस्य भामिनी कथं च नष्टा जञातिभ्यॊ भर्तुर वा वामलॊचना तवया च विदिता विप्र कथम एवंगता सती एतद इच्छाम्य अहं तवत्तॊ जञातुं सर्वम अशेषतः तत्त्वेन हि ममाचक्ष्व पृच्छन्त्या देवरूपिणीम एवम उक्तस तया राजन सुदेवॊ दविजसत्तमः सुखॊपविष्ट आचष्ट दमयन्त्या यथातथम सुदेव उवाच विदर्भराजॊ धर्मात्मा भीमॊ भीमपराक्रमः सुतेयं तस्य कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता राजा तु नैषधॊ नाम वीरसेनसुतॊ नलः भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लॊकस्य धीमतः स वै दयूते जितॊ भरात्रा हृतराज्यॊ महीपतिः दमयन्त्या गतः सार्धं न परज्ञायत कर्हि चित ते वयं दमयन्त्यर्थं चरामः पृथिवीम इमाम सेयम आसादिता बाला तव पुत्रनिवेशने अस्या रूपेण सदृशी मानुषी नेह विद्यते अस्याश चैव भरुवॊर मध्ये सहजः पिप्लुर उत्तमः शयामायाः पद्मसंकाशॊ लक्षितॊ ऽनतर्हितॊ मया मलेन संवृतॊ हय अस्यास तन्वभ्रेणेव चन्द्रमाः चिह्नभूतॊ विभूत्यर्थम अयं धात्रा विनिर्मितः परतिपत कलुषेवेन्दॊर लेखा नाति विराजते न चास्या नश्यते रूपं वपुर मलसमाचितम असंस्कृतम अपि वयक्तं भाति काञ्चनसंनिभम अनेन वपुषा बाला पिप्लुनानेन चैव ह लक्षितेयं मया देवी पिहितॊ ऽगनिर इवॊष्मणा बृहदश्व उवाच तच छरुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशां पते सुनन्दा शॊधयाम आस पिप्लुप्रच्छादनं मलम स मलेनापकृष्टेन पिप्लुस तस्या वयरॊचत दमयन्त्यास तदा वयभ्रे नभसीव निशाकरः पिप्लुं दृष्ट्वा सुनन्दा च राजमाता च भारत रुदन्त्यौ तां परिष्वज्य मुहूर्तम इव तस्थतुः उत्सृज्य बाष्पं शनकै राजमातेदम अब्रवीत भगिन्या दुहिता मे ऽसि पिप्लुनानेन सूचिता अहं च तव माता च राजन्यस्य महात्मनः सुते दशार्णाधिपतेः सुदाम्नश चारुदर्शने भीमस्य राज्ञः सा दत्ता वीरबाहॊर अहं पुनः तवं तु जाता मया दृष्टा दशार्णेषु पितुर गृहे यथैव ते पितुर गेहं तथेदम अपि भामिनि यथैव हि ममैश्वर्यं दमयन्ति तथा तव तां परहृष्टेन मनसा दमयन्ती विशां पते अभिवाद्य मातुर भगिनीम इदं वचनम अब्रवीत अज्ञायमानापि सती सुखम अस्म्य उषितेह वै सर्वकामैः सुविहिता रक्ष्यमाणा सदा तवया सुखात सुखतरॊ वासॊ भविष्यति न संशयः चिरविप्रॊषितां मातर माम अनुज्ञातुम अर्हसि दारकौ च हि मे नीतौ वसतस तत्र बालकौ पित्रा विहीनौ शॊकार्तौ मया चैव कथं नु तौ यदि चापि परियं किं चिन मयि कर्तुम इहेच्छसि विदर्भान यातुम इच्छामि शीघ्रं मे यानम आदिश बाढम इत्य एव ताम उक्त्वा हृष्टा मातृष्वसा नृप गुप्तां बलेन महता पुत्रस्यानुमते ततः परस्थापयद राजमाता शरीमता नरवाहिना यानेन भरतश्रेष्ठ सवन्नपानपरिच्छदाम ततः सा नचिराद एव विदर्भान अगमच छुभा तां तु बन्धुजनः सर्वः परहृष्टः परत्यपूजयत सर्वान कुशलिनॊ दृष्ट्वा बान्धवान दारकौ च तौ मातरं पितरं चैव सर्वं चैव सखीजनम देवताः पूजयाम आस बराह्मणांश च यशस्विनी विधिना परेण कल्याणी दमयन्ती विशां पते अतर्पयत सुदेवं च गॊसहस्रेण पार्थिवः परीतॊ दृष्ट्वैव तनयां गरामेण दरविणेन च सा वयुष्टा रजनीं तत्र पितुर वेश्मनि भामिनी विश्रान्तां मातरं राजन्न इदं वचनम अब्रवीत दमयन्त्य उवाच मां चेद इच्छसि जीवन्तीं मातः सत्यं बरवीमि ते नरवीरस्य वै तस्य नलस्यानयने यत बृहदश्व उवाच दमयन्त्या तथॊक्ता तु सा देवी भृशदुःखिता बाष्पेण पिहिता राजन नॊत्तरं किं चिद अब्रवीत तदवस्थां तु तां दृष्ट्वा सर्वम अन्तःपुरं तदा हाहाभूतम अतीवासीद भृशं च पररुरॊद ह ततॊ भीमं महाराज भार्या वचनम अब्रवीत दमयन्ती तव सुता भर्तारम अनुशॊचति अपकृष्य च लज्जां मां सवयम उक्तवती नृप परयतन्तु तव परेष्याः पुण्यश्लॊकस्य दर्शने तया परचॊदितॊ राजा बराह्मणान वशवर्तिनः परास्थापयद दिशः सर्वा यतध्वं नलदर्शने ततॊ विदर्भाधिपतेर नियॊगाद बराह्मणर्षभाः दमयन्तीम अथॊ दृष्ट्वा परस्थिताः समेत्य अथाब्रुवन अथ तान अब्रवीद भैमी सर्वराष्ट्रेष्व इदं वचः बरुवध्वं जनसंसत्सु तत्र तत्र पुनः पुनः कव नु तवं कितव छित्त्वा वस्त्रार्धं परस्थितॊ मम उत्सृज्य विपिने सुप्ताम अनुरक्तां परियां परिय सा वै यथा समादिष्टा तत्रास्ते तवत्प्रतीक्षिणी दह्यमाना भृशं बाला वस्त्रार्धेनाभिसंवृता तस्या रुदन्त्या सततं तेन शॊकेन पार्थिव परसादं कुरु वै वीर परतिवाक्यं ददस्व च एतद अन्यच च वक्तव्यं कृपां कुर्याद यथा मयि वायुना धूयमानॊ हि वनं दहति पावकः भर्तव्या रक्षणीया च पत्नी हि पतिना सदा तन नष्टम उभयं कस्माद धर्मज्ञस्य सतस तव खयातः पराज्ञः कुलीनश च सानुक्रॊशश च तवं सदा संवृत्तॊ निरनुक्रॊशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात स कुरुष्व महेष्वास दयां मयि नरर्षभ आनृशंस्यं परॊ धर्मस तवत्त एव हि मे शरुतम एवं बरुवाणान यदि वः परतिब्रूयाद धि कश चन स नरः सर्वथा जञेयः कश चासौ कव च वर्तते यच च वॊ वचनं शरुत्वा बरूयात परतिवचॊ नरः तद आदाय वचः कषिप्रं ममावेद्यं दविजॊत्तमाः यथा च वॊ न जानीयाच चरतॊ भीमशासनात पुनरागमनं चैव तथा कार्यम अतन्द्रितैः यदि वासौ समृद्धः सयाद यदि वाप्य अधनॊ भवेत यदि वाप्य अर्थकामः सयाज जञेयम अस्य चिकीर्षितम एवम उक्तास तव अगच्छंस ते बराह्मणाः सर्वतॊदिशम नलं मृगयितुं राजंस तथा वयसनिनं तदा ते पुराणि सराष्ट्राणि गरामान घॊषांस तथाश्रमान अन्वेषन्तॊ नलं राजन नाधिजग्मुर दविजातयः तच च वाक्यं तथा सर्वे तत्र तत्र विशां पते शरावयां चक्रिरे विप्रा दमयन्त्या यथेरितम बृहदश्व उवाच अथ दीर्घस्य कालस्य पर्णादॊ नाम वै दविजः परत्येत्य नगरं भैमीम इदं वचनम अब्रवीत नैषधं मृगयानेन दमयन्ति दिवानिशम अयॊध्यां नगरीं गत्वा भाङ्गस्वरिर उपस्थितः शरावितश च मया वाक्यं तवदीयं स महाजने ऋतुपर्णॊ महाभागॊ यथॊक्तं वरवर्णिनि तच छरुत्वा नाब्रवीत किं चिद ऋतुपर्णॊ नराधिपः न च पारिषदः कश चिद भाष्यमाणॊ मयासकृत अनुज्ञातं तु मां राज्ञा विजने कश चिद अब्रवीत ऋतुपर्णस्य पुरुषॊ बाहुकॊ नाम नामतः सूतस तस्य नरेन्द्रस्य विरूपॊ हरस्वबाहुकः शीघ्रयाने सुकुशलॊ मृष्टकर्ता च भॊजने स विनिःश्वस्य बहुशॊ रुदित्वा च मुहुर मुहुः कुशलं चैव मां पृष्ट्वा पश्चाद इदम अभाषत वैषम्यम अपि संप्राप्ता गॊपायन्ति कुलस्त्रियः आत्मानम आत्मना सत्यॊ जितस्वर्गा न संशयः रहिता भर्तृभिश चैव न करुध्यन्ति कदा चन विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च यत सा तेन परित्यक्ता तत्र न करॊद्धुम अर्हति पराणयात्रां परिप्रेप्सॊः शकुनैर हृतवाससः आधिभिर दह्यमानस्य शयामा न करॊद्धुम अर्हति सत्कृतासत्कृता वापि पतिं दृष्ट्वा तथागतम भरष्टराज्यं शरिया हीनं शयामा न करॊद्धुम अर्हति तस्य तद वचनं शरुत्वा तवरितॊ ऽहम इहागतः शरुत्वा परमाणं भवती राज्ञश चैव निवेदय एतच छरुत्वाश्रुपूर्णाक्षी पर्णादस्य विशां पते दमयन्ती रहॊ ऽभयेत्य मातरं परत्यभाषत अयम अर्थॊ न संवेद्यॊ भीमे मातः कथं चन तवत्संनिधौ समादेक्ष्ये सुदेवं दविजसत्तमम यथा न नृपतिर भीमः परतिपद्येत मे मतम तथा तवया परयत्तव्यं मम चेत परियम इच्छसि यथा चाहं समानीता सुदेवेनाशु बान्धवान तेनैव मङ्गलेनाशु सुदेवॊ यातु माचिरम समानेतुं नलं मातर अयॊध्यां नगरीम इतः विश्रान्तं च ततः पश्चात पर्णादं दविजसत्तमम अर्चयाम आस वैदर्भी धनेनातीव भामिनी नले चेहागते विप्र भूयॊ दास्यामि ते वसु तवया हि मे बहु कृतं यथा नान्यः करिष्यति यद भर्त्राहं समेष्यामि शीघ्रम एव दविजॊत्तम एवम उक्तॊ ऽरचयित्वा ताम आशीर्वादैः सुमङ्गलैः गृहान उपययौ चापि कृतार्थः स महामनाः ततश चानाय्य तं विप्रं दमयन्ती युधिष्ठिर अब्रवीत संनिधौ मातुर दुःखशॊकसमन्विता गत्वा सुदेव नगरीम अयॊध्यावासिनं नृपम ऋतुपर्णं वचॊ बरूहि पतिम अन्यं चिकीर्षती आस्थास्यति पुनर भैमी दमयन्ती सवयंवरम तत्र गच्छन्ति राजानॊ राजपुत्राश च सर्वशः यथा च गणितः कालः शवॊभूते स भविष्यति यदि संभावनीयं ते गच्छ शीघ्रम अरिंदम सूर्यॊदये दवितीयं सा भर्तारं वरयिष्यति न हि स जञायते वीरॊ नलॊ जीवन मृतॊ ऽपि वा एवं तया यथॊक्तं वै गत्वा राजानम अब्रवीत ऋतुपर्णं महाराज सुदेवॊ बराह्मणस तदा बृहदश्व उवाच शरुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णॊ नराधिपः सान्त्वयञ शलक्ष्णया वाचा बाहुकं परत्यभाषत विदर्भान यातुम इच्छामि दमदन्त्याः सवयंवरम एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक एवम उक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह वयदीर्यत मनॊ दुःखात परदध्यौ च महामनाः दमयन्ती भवेद एतत कुर्याद दुःखेन मॊहिता अस्मदर्थे भवेद वायम उपायश चिन्तितॊ महान नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी मया कषुद्रेण निकृता पापेनाकृतबुद्धिना सत्रीस्वभावश चलॊ लॊके मम दॊषश च दारुणः सयाद एवम अपि कुर्यात सा विवशा गतसौहृदा मम शॊकेन संविग्ना नैराश्यात तनुमध्यमा न चैवं कर्हि चित कुर्यात सापत्या च विशेषतः यद अत्र तथ्यं पथ्यं च गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम ऋतुपर्णस्य वै कामम आत्मार्थं च करॊम्य अहम इति निश्चित्य मनसा बाहुकॊ दीनमानसः कृताञ्जलिर उवाचेदम ऋतुपर्णं नराधिपम परतिजानामि ते सत्यं गमिष्यसि नराधिप एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप ततः परीक्षाम अश्वानां चक्रे राजन स बाहुकः अश्वशालाम उपागम्य भाङ्गस्वरिनृपाज्ञया स तवर्यमाणॊ बहुश ऋतुपर्णेन बाहुकः अध्यगच्छत कृशान अश्वान समर्थान अध्वनि कषमान तेजॊबलसमायुक्तान कुलशीलसमन्वितान वर्जिताँल लक्षणैर हीनैः पृथुप्रॊथान महाहनून शुद्धान दशभिर आवर्तैः सिन्धुजान वातरंहसः दृष्ट्वा तान अब्रवीद राजा किं चित कॊपसमन्वितः किम इदं परार्थितं कर्तुं परलब्धव्या हि ते वयम कथम अल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया मम महान अध्वा च तुरगैर गन्तव्यः कथम ईदृशैः बाहुक उवाच एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान नात्र संशयः अथान्यान मन्यसे राजन बरूहि कान यॊजयामि ते ऋतुपर्ण उवाच तवम एव हयतत्त्वज्ञः कुशलश चासि बाहुक यान मन्यसे समर्थांस तवं कषिप्रं तान एव यॊजय बृहदश्व उवाच ततः सदश्वांश चतुरः कुलशीलसमन्वितान यॊजयाम आस कुशलॊ जवयुक्तान रथे नरः ततॊ युक्तं रथं राजा समारॊहत तवरान्वितः अथ पर्यपतन भूमौ जानुभिस ते हयॊत्तमाः ततॊ नरवरः शरीमान नलॊ राजा विशां पते सान्त्वयाम आस तान अश्वांस तेजॊबलसमन्वितान रश्मिभिश च समुद्यम्य नलॊ यातुम इयेष सः सूतम आरॊप्य वार्ष्णेयं जवम आस्थाय वै परम ते चॊद्यमाना विधिना बाहुकेन हयॊत्तमाः समुत्पेतुर इवाकाशं रथिनं मॊहयन्न इव तथा तु दृष्ट्वा तान अश्वान वहतॊ वातरंहसः अयॊध्याधिपतिर धीमान विस्मयं परमं ययौ रथघॊषं तु तं शरुत्वा हयसंग्रहणं च तत वार्ष्णेयश चिन्तयाम आस बाहुकस्य हयज्ञताम किं नु सयान मातलिर अयं देवराजस्य सारथिः तथा हि लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत शालिहॊत्रॊ ऽथ किं नु सयाद धयानां कुलतत्त्ववित मानुषं समनुप्राप्तॊ वपुः परमशॊभनम उताहॊ सविद भवेद राजा नलः परपुरंजयः सॊ ऽयं नृपतिर आयात इत्य एवं समचिन्तयत अथ वा यां नलॊ वेद विद्यां ताम एव बाहुकः तुल्यं हि लक्षये जञानं बाहुकस्य नलस्य च अपि चेदं वयस तुल्यम अस्य मन्ये नलस्य च नायं नलॊ महावीर्यस तद्विद्यस तु भविष्यति परछन्ना हि महात्मानश चरन्ति पृथिवीम इमाम दैवेन विधिना युक्ताः शास्त्रॊक्तैश च विरूपणैः भवेत तु मतिभेदॊ मे गात्रवैरूप्यतां परति परमाणात परिहीनस तु भवेद इति हि मे मतिः वयःप्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्ययः नलं सर्वगुणैर युक्तं मन्ये बाहुकम अन्ततः एवं विचार्य बहुशॊ वार्ष्णेयः पर्यचिन्तयत हृदयेन महाराज पुण्यश्लॊकस्य सारथिः ऋतुपर्णस तु राजेन्द्र बाहुकस्य हयज्ञताम चिन्तयन मुमुदे राजा सहवार्ष्णेयसारथिः बलं वीर्यं तथॊत्साहं हयसंग्रहणं च तत परं यत्नं च संप्रेक्ष्य परां मुदम अवाप ह बृहदश्व उवाच स नदीः पर्वतांश चैव वनानि च सरांसि च अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्न इव तथा परयाते तु रथे तदा भाङ्गस्वरिर नृपः उत्तरीयम अथापश्यद भरष्टं परपुरंजयः ततः स तवरमाणस तु पटे निपतिते तदा गरहीष्यामीति तं राजा नलम आह महामनाः निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयान एतान महाजवान वार्ष्णेयॊ यावद एतं मे पटम आनयताम इति नलस तं परत्युवाचाथ दूरे भरष्टः पटस तव यॊजनं समतिक्रान्तॊ न स शक्यस तवया पुनः एवम उक्ते नलेनाथ तदा भाङ्गस्वरिर नृपः आससाद वने राजन फलवन्तं बिभीतकम तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा तवरमाणॊ ऽभयभाषत ममापि सूत पश्य तवं संख्याने परमं बलम सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञॊ नास्ति कश चन नैकत्र परिनिष्ठास्ति जञानस्य पुरुषे कव चित वृक्षे ऽसमिन यानि पर्णानि फलान्य अपि च बाहुक पतितानि च यान्य अत्र तत्रैकम अधिकं शतम एकपत्राधिकं पत्रं फलम एकं च बाहुक पञ्च कॊट्यॊ ऽथ पत्राणां दवयॊर अपि च शाखयॊः परचिनुह्य अस्य शाखे दवे याश चाप्य अन्याः परशाखिकाः आभ्यां फलसहस्रे दवे पञ्चॊनं शतम एव च ततॊ रथाद अवप्लुत्य राजानं बाहुकॊ ऽबरवीत परॊक्षम इव मे राजन कत्थसे शत्रुकर्शन अथ ते गणिते राजन विद्यते न परॊक्षता परत्यक्षं ते महाराज गणयिष्ये बिभीतकम अहं हि नाभिजानामि भवेद एवं न वेति च संख्यास्यामि फलान्य अस्य पश्यतस ते नराधिप मुहूर्तम इव वार्ष्णेयॊ रश्मीन यच्छतु वाजिनाम तम अब्रवीन नृपः सूतं नायं कालॊ विलम्बितुम बाहुकस तव अब्रवीद एनं परं यत्नं समास्थितः परतीक्षस्व मुहूर्तं तवम अथ वा तवरते भवान एष याति शिवः पन्था याहि वार्ष्णेयसारथिः अब्रवीद ऋतुपर्णस तं सान्त्वयन कुरुनन्दन तवम एव यन्ता नान्यॊ ऽसति पृथिव्याम अपि बाहुक तवत्कृते यातुम इच्छामि विदर्भान हयकॊविद शरणं तवां परपन्नॊ ऽसमि न विघ्नं कर्तुम अर्हसि कामं च ते करिष्यामि यन मां वक्ष्यसि बाहुक विदर्भान यदि यात्वाद्य सूर्यं दर्शयितासि मे अथाब्रवीद बाहुकस तं संख्यायेमं बिभीतकम ततॊ विदर्भान यास्यामि कुरुष्वेदं वचॊ मम अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्य उवाच ह सॊ ऽवतीर्य रथात तूर्णं शातयाम आस तं दरुमम ततः स विस्मयाविष्टॊ राजानम इदम अब्रवीत गणयित्वा यथॊक्तानि तावन्त्य एव फलानि च अत्यद्भुतम इदं राजन दृष्टवान अस्मि ते बलम शरॊतुम इच्छामि तां विद्यां यथैतज जञायते नृप तम उवाच ततॊ राजा तवरितॊ गमने तदा विद्ध्य अक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम बाहुकस तम उवाचाथ देहि विद्याम इमां मम मत्तॊ ऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ ऋतुपर्णस ततॊ राजा बाहुकं कार्यगौरवात हयज्ञानस्य लॊभाच च तथेत्य एवाब्रवीद वचः यथेष्टं तवं गृहाणेदम अक्षाणां हृदयं परम निक्षेपॊ मे ऽशवहृदयं तवयि तिष्ठतु बाहुक एवम उक्त्वा ददौ विद्याम ऋतुपर्णॊ नलाय वै तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान निःसृतः कलिः कर्कॊटकविषं तीक्ष्णं मुखात सततम उद्वमन कलेस तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः स तेन कर्शितॊ राजा दीर्घकालम अनात्मवान ततॊ विषविमुक्तात्मा सवरूपम अकरॊत कलिः तं शप्तुम ऐच्छत कुपितॊ निषधाधिपतिर नलः तम उवाच कलिर भीतॊ वेपमानः कृताञ्जलिः कॊपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माशपत पुरा यदा तवया परित्यक्ता ततॊ ऽहं भृशपीडितः अवसं तवयि राजेन्द्र सुदुःखम अपराजित विषेण नागराजस्य दह्यमानॊ दिवानिशम ये च तवां मनुजा लॊके कीर्तयिष्यन्त्य अतन्द्रिताः मत्प्रसूतं भयं तेषां न कदा चिद भविष्यति एवम उक्तॊ नलॊ राजा नययच्छत कॊपम आत्मनः ततॊ भीतः कलिः कषिप्रं परविवेश बिभीतकम कलिस तव अन्येन नादृश्यत कथयन नैषधेन वै ततॊ गतज्वरॊ राजा नैषधः परवीरहा संप्रनष्टे कलौ राजन संख्यायाथ फलान्य उत मुदा परमया युक्तस तेजसा च परेण ह रथम आरुह्य तेजस्वी परययौ जवनैर हयैः बिभीतकश चाप्रशष्टः संवृत्तः कलिसंश्रयात हयॊत्तमान उत्पततॊ दविजान इव पुनः पुनः नलः संचॊदयाम आस परहृष्टेनान्तरात्मना विदर्भाभिमुखॊ राजा परययौ स महामनाः नले तु समतिक्रान्ते कलिर अप्य अगमद गृहान ततॊ गतज्वरॊ राजा नलॊ ऽभूत पृथिवीपते विमुक्तः कलिना राजन रूपमात्रवियॊजितः बृहदश्व उवाच ततॊ विदर्भान संप्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय परत्यवेदयन स भीमवचनाद राजा कुण्डिनं पराविशत पुरम नादयन रथघॊषेण सर्वाः सॊपदिशॊ दश ततस तं रथनिर्घॊषं नलाश्वास तत्र शुश्रुवुः शरुत्वा च समहृष्यन्त पुरेव नलसंनिधौ दमयन्ती च शुश्राव रथघॊषं नलस्य तम यथा मेघस्य नदतॊ गम्भीरं जलदागमे नलेन संगृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु सदृशं रथनिर्घॊषं मेने भैमी तथा हयाः परासादस्थाश च शिखिनः शालास्थाश चैव वारणाः हयाश च शुश्रुवुस तत्र रथघॊषं महीपतेः ते शरुत्वा रथनिर्घॊषं वारणाः शिखिनस तथा परणेदुर उन्मुखा राजन मेघॊदयम इवेक्ष्य ह दमयन्त्य उवाच यथासौ रथनिर्घॊषः पूरयन्न इव मेदिनीम मम हलादयते चेतॊ नल एष महीपतिः अद्य चन्द्राभवक्त्रं तं न पश्यामि नलं यदि असंख्येयगुणं वीरं विनशिष्याम्य असंशयम यदि वै तस्य वीरस्य बाह्वॊर नाद्याहम अन्तरम परविशामि सुखस्पर्शं विनशिष्याम्य असंशयम यदि मां मेघनिर्घॊषॊ नॊपगच्छति नैषधः अद्य चामीकरप्रख्यॊ विनशिष्याम्य असंशयम यदि मां सिंहविक्रान्तॊ मत्तवारणवारणः नाभिगच्छति राजेन्द्रॊ विनशिष्याम्य असंशयम न समराम्य अनृतं किं चिन न समराम्य अनुपाकृतम न च पर्युषितं वाक्यं सवैरेष्व अपि महात्मनः परभुः कषमावान वीरश च मृदुर दान्तॊ जितेन्द्रियः रहॊऽनीचानुवर्ती च कलीबवन मम नैषधः गुणांस तस्य समरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम हृदयं दीर्यत इदं शॊकात परियविनाकृतम बृहदश्व उवाच एवं विलपमाना सा नष्टसंज्ञेव भारत आरुरॊह महद वेश्म पुण्यश्लॊकदिदृष्कया ततॊ मध्यमकक्षायां ददर्श रथम आस्थितम ऋतुपर्णं महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम ततॊ ऽवतीर्य वार्ष्णेयॊ बाहुकश च रथॊत्तमात हयांस तान अवमुच्याथ सथापयाम आसतू रथम सॊ ऽवतीर्य रथॊपस्थाद ऋतुपर्णॊ नराधिपः उपतस्थे महाराज भीमं भीमपराक्रमम तं भीमः परतिजग्राह पूजया परया ततः अकस्मात सहसा पराप्तं सत्रीमन्त्रं न सम विन्दति किं कार्यं सवागतं ते ऽसतु राज्ञा पृष्टश च भारत नाभिजज्ञे स नृपतिर दुहित्रर्थे समागतम ऋतुपर्णॊ ऽपि राजा स धीमान सत्यपराक्रमः राजानं राजपुत्रं वा न सम पश्यति कं चन नैव सवयंवरकथां न च विप्रसमागमम ततॊ विगणयन राजा मनसा कॊसलाधिपः आगतॊ ऽसमीत्य उवाचैनं भवन्तम अभिवादकः राजापि च समयन भीमॊ मनसाभिविचिन्तयत अधिकं यॊजनशतं तस्यागमनकारणम गरामान बहून अतिक्रम्य नाध्यगच्छद यथातथम अल्पकार्यं विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम नैतद एवं स नृपतिस तं सत्कृत्य वयसर्जयत विश्राम्यताम इति वदन कलान्तॊ ऽसीति पुनः पुनः स सत्कृतः परहृष्टात्मा परीतः परीतेन पार्थिवः राजप्रेष्यैर अनुगतॊ दिष्टं वेश्म समाविशत ऋतुपर्णे गते राजन वार्ष्णेयसहिते नृपे बाहुकॊ रथम आस्थाय रथशालाम उपागमत स मॊचयित्वा तान अश्वान परिचार्य च शास्त्रतः सवयं चैतान समाश्वास्य रथॊपस्थ उपाविशत दमयन्ती तु शॊकार्ता दृष्ट्वा भाङ्गस्वरिं नृपम सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम चिन्तयाम आस वैदर्भी कस्यैष रथनिस्वनः नलस्येव महान आसीन न च पश्यामि नैषधम वार्ष्णेयेन भवेन नूनं विद्या सैवॊपशिक्षिता तेनास्य रथनिर्घॊषॊ नलस्येव महान अभूत आहॊ सविद ऋतुपर्णॊ ऽपि यथा राजा नलस तथा ततॊ ऽयं रथनिर्घॊषॊ नैषधस्येव लक्ष्यते एवं वितर्कयित्वा तु दमयन्ती विशां पते दूतीं परस्थापयाम आस नैषधान्वेषणे नृप दमयन्त्य उवाच गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः उपविष्टॊ रथॊपस्थे विकृतॊ हरस्वबाहुकः अभ्येत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्वं समाहिता पृच्छेथाः पुरुषं हय एनं यथातत्त्वम अनिन्दिते अत्र मे महती शङ्का भवेद एष नलॊ नृपः तथा च मे मनस्तुष्टिर हृदयस्य च निर्वृतिः बरूयाश चैनं कथान्ते तवं पर्णादवचनं यथा परतिवाक्यं च सुश्रॊणि बुध्येथास तवम अनिन्दिते बृहदश्व उवाच एवं समाहिता गत्वा दूती बाहुकम अब्रवीत दमयन्त्य अपि कल्याणी परासादस्थान्ववैक्षत सवागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते बरवीम्य अहम दमयन्त्या वचः साधु निबॊध पुरुषर्षभ कदा वै परस्थिता यूयं किमर्थम इह चागताः तत तवं बरूहि यथान्यायं वैदर्भी शरॊतुम इच्छति बाहुक उवाच शरुतः सवयंवरॊ राज्ञा कौसल्येन यशस्विना दवितीयॊ दमयन्त्या वै शवॊभूत इति भामिनि शरुत्वा तं परस्थितॊ राजा शतयॊजनयायिभिः हयैर वातजवैर मुख्यैर अहम अस्य च सारथिः केशिन्य उवाच अथ यॊ ऽसौ तृतीयॊ वः स कुतः कस्य वा पुनः तवं च कस्य कथं चेदं तवयि कर्म समाहितम बाहुक उवाच पुण्यश्लॊकस्य वै सूतॊ वार्ष्णेय इति विश्रुतः स नले विद्रुते भद्रे भाङ्गस्वरिम उपस्थितः अहम अप्य अश्वकुशलः सूदत्वे च सुनिष्ठितः ऋतुपर्णेन सारथ्ये भॊजने च वृतः सवयम केशिन्य उवाच अथ जानाति वार्ष्णेयः कव नु राजा नलॊ गतः कथं चित तवयि वैतेन कथितं सयात तु बाहुक बाहुक उवाच इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्याशुभकर्मणः गतस ततॊ यथाकामं नैष जानाति नैषधम न चान्यः पुरुषः कश चिन नलं वेत्ति यशस्विनि गूढश चरति लॊके ऽसमिन नष्टरूपॊ महीपतिः आत्मैव हि नलं वेत्ति या चास्य तदनन्तरा न हि वै तानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हि चित केशिन्य उवाच यॊ ऽसाव अयॊध्यां परथमं गतवान बराह्मणस तदा इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनः पुनः कव नु तवं कितव छित्त्वा वस्त्रार्धं परस्थितॊ मम उत्सृज्य विपिने सुप्ताम अनुरक्तां परियां परिय सा वै यथा समादिष्टा तत्रास्ते तवत्प्रतीक्षिणी दह्यमाना दिवारात्रं वस्त्रार्धेनाभिसंवृता तस्या रुदन्त्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव परसादं कुरु वै वीर परतिवाक्यं परयच्छ च तस्यास तत्प्रियम आख्यानं परब्रवीहि महामते तद एव वाक्यं वैदर्भी शरॊतुम इच्छत्य अनिन्दिता एतच छरुत्वा परतिवचस तस्य दत्तं तवया किल यत पुरा तत पुनस तवत्तॊ वैदर्भी शरॊतुम इच्छति बृहदश्व उवाच एवम उक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन हृदयं वयथितं चासीद अश्रुपूर्णे च लॊचने स निगृह्यात्मनॊ दुःखं दह्यमानॊ महीपतिः बाष्पसंदिग्धया वाचा पुनर एवेदम अब्रवीत वैषम्यम अपि संप्राप्ता गॊपायन्ति कुलस्त्रियः आत्मानम आत्मना सत्यॊ जितस्वर्गा न संशयः रहिता भर्तृभिश चैव न करुध्यन्ति कदा चन पराणांश चारित्रकवचा धारयन्तीह सत्स्त्रियः पराणयात्रां परिप्रेप्सॊः शकुनैर हृतवाससः आधिभिर दह्यमानस्य शयामा न करॊद्धुम अर्हति सत्कृतासत्कृता वापि पतिं दृष्ट्वा तथागतम भरष्टराज्यं शरिया हीनं कषुधितं वयसनाप्लुतम एवं बरुवाणस तद वाक्यं नलः परमदुःखितः न बाष्पम अशकत सॊढुं पररुरॊद च भारत ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै नयवेदयत तत सर्वं कथितं चैव विकारं चैव तस्य तम बृहदश्व उवाच दमयन्ती तु तच छरुत्वा भृशं शॊकपरायणा शङ्कमाना नलं तं वै केशिनीम इदम अब्रवीत गच्छ केशिनि भूयस तवं परीक्षां कुरु बाहुके आब्रुवाणा समीपस्था चरितान्य अस्य लक्षय यदा च किं चित कुर्यात स कारणं तत्र भामिनि तत्र संचेष्टमानस्य संलक्ष्यं ते विचेष्टितम न चास्य परतिबन्धेन देयॊ ऽगनिर अपि भामिनि याचते न जलं देयं सम्यग आत्वरमाणया एतत सर्वं समीक्ष्य तवं चरितं मे निवेदय यच चान्यद अपि पश्येथास तच चाख्येयं तवया मम दमयन्त्यैवम उक्ता सा जगामाथाशु केशिनी निशाम्य च हयज्ञस्य लिङ्गानि पुनर आगमत सा तत सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्यै नयवेदयत निमित्तं यत तदा दृष्टं बाहुके दिव्यमानुषम केशिन्य उवाच दृढं शुच्युपचारॊ ऽसौ न मया मानुषः कव चित दृष्टपूर्वः शरुतॊ वापि दमयन्ति तथाविधः हरस्वम आसाद्य संचारं नासौ विनमते कव चित तं तु दृष्ट्वा यथासङ्गम उत्सर्पति यथासुखम संकटे ऽपय अस्य सुमहद विवरं जायते ऽधिकम ऋतुपर्णस्य चार्थाय भॊजनीयम अनेकशः परेषितं तत्र राज्ञा च मांसं सुबहु पाशवम तस्य परक्षालनार्थाय कुम्भस तत्रॊपकल्पितः स तेनावेक्षितः कुम्भः पूर्ण एवाभवत तदा ततः परक्षालनं कृत्वा समधिश्रित्य बाहुकः तृणमुष्टिं समादाय आविध्यैनं समादधत अथ परज्वलितस तत्र सहसा हव्यवाहनः तद अद्भुततमं दृष्ट्वा विस्मिताहम इहागता अन्यच च तस्मिन सुमहद आश्चर्यं लक्षितं मया यद अग्निम अपि संस्पृश्य नैव दह्यत्य असौ शुभे छन्देन चॊदकं तस्य वहत्य आवर्जितं दरुतम अतीव चान्यत सुमहद आश्चर्यं दृष्टवत्य अहम यत स पुष्पाण्य उपादाय हस्ताभ्यां ममृदे शनैः मृद्यमानानि पाणिभ्यां तेन पुष्पाणि तान्य अथ भूय एव सुगन्धीनि हृषितानि भवन्ति च एतान्य अद्भुतकल्पानि दृष्ट्वाहं दरुतम आगता बृहदश्व उवाच दमयन्ती तु तच छरुत्वा पुण्यश्लॊकस्य चेष्टितम अमन्यत नलं पराप्तं कर्मचेष्टाभिसूचितम सा शङ्कमाना भर्तारं नलं बाहुकरूपिणम केशिनीं शलक्ष्णया वाचा रुदती पुनर अब्रवीत पुनर गच्छ परमत्तस्य बाहुकस्यॊपसंस्कृतम महानसाच छृतं मांसं समादायैहि भामिनि सा गत्वा बाहुके वयग्रे तन मांसम अपकृष्य च अत्युष्णम एव तवरिता तत्क्षणं परियकारिणी दमयन्त्यै ततः परादात केशिनी कुरुनन्दन सॊचिता नलसिद्धस्य मांसस्य बहुशः पुरा पराश्य मत्वा नलं सूदं पराक्रॊशद भृशदुःखिता वैक्लव्यं च परं गत्वा परक्षाल्य च मुखं ततः मिथुनं परेषयाम आस केशिन्या सह भारत इन्द्रसेनां सह भरात्रा समभिज्ञाय बाहुकः अभिद्रुत्य ततॊ राजपरिष्वज्याङ्कम आनयत बाहुकस तु समासाद्य सुतौ सुरसुतॊपमौ भृशं दुःखपरीतात्मा सस्वरं पररुदॊद ह नैषधॊ दर्शयित्वा तु विकारम असकृत तदा उत्सृज्य सहसा पुत्रौ केशिनीम इदम अब्रवीत इदं सुसदृशं भद्रे मिथुनं मम पुत्रयॊः ततॊ दृष्ट्वैव सहसा बाष्पम उत्सृतवान अहम बहुशः संपतन्तीं तवां जनः शङ्केत दॊषतः वयं च देशातिथयॊ गच्छ भद्रे नमॊ ऽसु ते बृहदश्व उवाच सर्वं विकारं दृष्ट्वा तु पुण्यश्लॊकस्य धीमतः आगत्य केशिनी कषिप्रं दमयन्त्यै नयवेदयत दमयन्ती ततॊ भूयः परेषयाम आस केशिनीम मातुः सकाशं दुःखार्ता नलशङ्कासमुत्सुका परीक्षितॊ मे बहुशॊ बाहुकॊ नलशङ्कया रूपे मे संशयस तव एकः सवयम इच्छामि वेदितुम स वा परवेश्यतां मातर मां वानुज्ञातुम अर्हसि विदितं वाथ वाज्ञातं पितुर मे संविधीयताम एवम उक्ता तु वैदर्भ्या सा देवी भीमम अब्रवीत दुहितुस तम अभिप्रायम अन्वजानाच च पार्थिवः सा वै पित्राभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ नलं परवेशयाम आस यत्र तस्या परतिश्रयः तं तु दृष्ट्वा तथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा तीव्रशॊकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी ततः काषायवसना जटिला मलपङ्किनी दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यम अब्रवीत दृष्टपूर्वस तवया कश चिद धर्मज्ञॊ नाम बाहुक सुप्ताम उत्सृज्य विपिने गतॊ यः पुरुषः सत्रियम अनागसं परियां भार्यां विजने शरममॊहिताम अपहाय तु कॊ गच्छेत पुण्यश्लॊकम ऋते नलम किं नु तस्य मया कार्यम अपराद्धं महीपतेः यॊ माम उत्सृज्य विपिने गतवान निद्रया हृताम साक्षाद देवान अपाहाय वृतॊ यः स मया पुरा अनुव्रतां साभिकामां पुत्रिणीं तयक्तवान कथम अग्नौ पाणिगृहीतां च हंसानां वचने सथिताम भरिष्यामीति सत्यं च परतिश्रुत्य कव तद गतम दमयन्त्या बरुवन्त्यास तु सर्वम एतद अरिंदम शॊकजं वारि नेत्राभ्याम असुखं परास्रवद बहु अतीव कृष्णताराभ्यां रक्तान्ताभ्यां जलं तु तत परिस्रवन नलॊ दृष्ट्वा शॊकार्त इदम अब्रवीत मम राज्यं परनष्टं यन नाहं तत कृतवान सवयम कलिना तत कृतं भीरु यच च तवाम अहम अत्यजम तवया तु धर्मभृच्छ्रेष्ठे शापेनाभिहतः पुरा वनस्थया दुःखितया शॊचन्त्या मां विवाससम स मच्छरीरे तवच्छापाद दह्यमानॊ ऽवसत कलिः तवच छापदग्धः सततं सॊ ऽगनाव इव समाहितः मम च वयवसायेन तपसा चैव निर्जितः दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे विमुच्य मां गतः पापः स ततॊ ऽहम इहागतः तवदर्थं विपुलश्रॊणि न हि मे ऽनयत परयॊजनम कथं नु नारी भर्तारम अनुरक्तम अनुव्रतम उत्सृज्य वरयेद अन्यं यथा तवं भीरु कर्हि चित दूताश चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात भैमी किल सम भर्तारं दवितीयं वरयिष्यति सवैरवृत्ता यथाकामम अनुरूपम इवात्मनाः शरुत्वैव चैवं तवरितॊ भाङ्गस्वरिर उपस्थितः दमयन्ती तु तच छरुत्वा नलस्य परिदेवितम पराञ्जलिर वेपमाना च भीता वचनम अब्रवीत दमयन्त्य उवाच न माम अर्हसि कल्याण पापेन परिशङ्कितुम मया हि देवान उत्सृज्य वृतस तवं निषधाधिप तवाभिगमनार्थं तु सर्वतॊ बराह्मणा गताः वाक्यानि मम गाथाभिर गायमाना दिशॊ दश ततस तवां बराह्मणॊ विद्वान पर्णादॊ नाम पार्थिव अभ्यगच्छत कॊसलायाम ऋतुपर्णनिवेशने तेन वाक्ये हृते सम्यक परतिवाक्ये तथाहृते उपायॊ ऽयं मया दृष्टॊ नैषधानयने तव तवाम ऋते न हि लॊके ऽनय एकाह्ना पृथिवीपते समर्थॊ यॊजनशतं गन्तुम अश्वैर नराधिप तथा चेमौ महीपाल भजे ऽहं चरणौ तव यथा नासत्कृतं किं चिन मनसापि चराम्य अहम अयं चरति लॊके ऽसमिन भूतसाक्षी सदागतिः एष मुञ्चतु मे पराणान यदि पापं चराम्य अहम तथा चरति तिग्मांशुः परेण भुवनं सदा स विमुञ्चतु मे पराणान यदि पापं चराम्य अहम चन्द्रमाः सर्वभूतानाम अन्तश चरति साक्षिवत स विमुञ्चतु मे पराणान यदि पापं चराम्य अहम एते देवास तरयः कृत्स्नं तरैलॊक्यं धारयन्ति वै विब्रुवन्तु यथासत्यम एते वाद्य तयजन्तु माम एवम उक्ते ततॊ वायुर अन्तरिक्षाद अभाषत नैषा कृतवती पापं नलं सत्यं बरवीमि ते राजञ शीलनिधिः सफीतॊ दमयन्त्या सुरक्षितः साक्षिणॊ रक्षिणश चास्या वयं तरीन परिवत्सरान उपायॊ विहितश चायं तवदर्थम अतुलॊ ऽनया न हय एकाह्ना शतं गन्ता तवदृते ऽनयः पुमान इह उपपन्ना तवया भैमी तवं च भैम्या महीपते नात्र शङ्का तवया कार्या संगच्छ सह भार्यया तथा बरुवति वायौ तु पुष्पवृष्टिः पपात ह देवदुन्दुभयॊ नेदुर ववौ च पवनः शिवः तद अद्भुततमं दृष्ट्वा नलॊ राजाथ भारत दमयन्त्यां विशङ्कां तां वयपाकर्षद अरिंदम ततस तद वस्त्रम अरजः परावृणॊद वसुधाधिपः संस्मृत्य नागराजानं ततॊ लेभे वपुः सवकम सवरूपिणं तु भर्तारं दृष्ट्वा भीमसुता तदा पराक्रॊशद उच्चैर आलिङ्ग्य पुण्यश्लॊकम अनिन्दिता भैमीम अपि नलॊ राजा भराजमानॊ यथा पुरा सस्वजे सवसुतौ चापि यथावत परत्यनन्दत ततः सवॊरसि विन्यस्य वक्त्रं तस्य शुभानना परीता तेन दुःखेन निशश्वासायतेक्षणा तथैव मलदिग्धाङ्गी परिष्वज्य शुचिस्मिता सुचिरं पुरुषव्याघ्रं तस्थौ साश्रुपरिप्लुता ततः सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च भीमायाकथयत परीत्या वैदर्भ्या जननी नृप ततॊ ऽबरवीन महाराजः कृतशौचम अहं नलम दमयन्त्या सहॊपेतं काल्यं दरष्टा सुखॊषितम ततस तौ सहितौ रात्रिं कथयन्तौ पुरातनम वने विचरितं सर्वम ऊषतुर मुदितौ नृप स चतुर्थे ततॊ वर्षे संगम्य सह भार्यया सर्वकामैः सुसिद्धार्थॊ लब्धवान परमां मुदम दमयन्त्य अपि भर्तारम अवाप्याप्यायिता भृशम अर्धसंजातसस्येव तॊयं पराप्य वसुंधरा सैवं समेत्य वयपनीततन्द्री; शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा रराज भैमी समवाप्तकामा; शीतांशुना रात्रिर इवॊदितेन बृहदश्व उवाच अथ तां वयुषितॊ रात्रिं नलॊ राजा सवलंकृतः वैदर्भ्या सहितः काल्यं ददर्श वसुधाधिपम ततॊ ऽभिवादयाम आस परयतः शवशुरं नलः तस्यानु दमयन्ती च ववन्दे पितरं शुभा तं भीमः परतिजग्राह पुत्रवत परया मुदा यथार्हं पूजयित्वा तु समाश्वासयत परभुः नलेन सहितां तत्र दमयन्तीं पतिव्रताम ताम अर्हणां नलॊ राजा परतिगृह्य यथाविधि परिचर्यां सवकां तस्मै यथावत परत्यवेदयत ततॊ बभूव नगरे सुमहान हर्षनिस्वनः जनस्य संप्रहृष्टस्य नलं दृष्ट्वा तथागतम अशॊभयच च नगरं पताकाध्वजमालिनम सिक्तसंमृष्टपुष्पाढ्या राजमार्गाः कृतास तदा दवारि दवारि च पौराणां पुष्पभङ्गः परकल्पितः अर्चितानि च सर्वाणि देवतायतनानि च ऋतुपर्णॊ ऽपि शुश्राव बाहुकछद्मिनं नलम दमयन्त्या समायुक्तं जहृषे च नराधिपः तम आनाय्य नलॊ राजा कषमयाम आस पार्थिवम स च तं कषमयाम आस हेतुभिर बुद्धिसंमतः स सत्कृतॊ महीपालॊ नैषधं विस्मयान्वितः दिष्ट्या समेतॊ दारैः सवैर भवान इत्य अभ्यनन्दत कच चित तु नापराधं ते कृतवान अस्मि नैषध अज्ञातवासं वसतॊ मद्गृहे निषधाधिप यदि वा बुद्धिपूर्वाणि यद्य अबुद्धानि कानि चित मया कृतान्य अकार्याणि तानि मे कषन्तुम अर्हसि नल उवाच न मे ऽपराधं कृतवांस तवं सवल्पम अपि पार्थिव कृते ऽपि च न मे कॊपः कषन्तव्यं हि मया तव पूर्वं हय असि सखा मे ऽसि संबन्धी च नराधिप अत ऊर्ध्वं तु भूयस तवं परीतिम आहर्तुम अर्हसि सर्वकामैः सुविहितः सुखम अस्म्य उषितस तवयि न तथा सवगृहे राजन यथा तव गृहे सदा इदं चैव हयज्ञानं तवदीयं मयि तिष्ठति तद उपाकर्तुम इच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव एवम उक्त्वा ददौ विद्याम ऋतुपर्णाय नैषधः स च तां परतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ततॊ गृह्याश्वहृदयं तदा भाङ्गस्वरिर नृपः सूतम अन्यम उपादाय ययौ सवपुरम एव हि ऋतुपर्णे परतिगते नलॊ राजा विशां पते नगरे कुण्डिने कालं नातिदीर्घम इवावसत बृहदश्व उवाच स मासम उष्य कौन्तेय भीमम आमन्त्र्य नैषधः पुराद अल्पपरीवारॊ जगाम निषधान परति रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभिः परिषॊडशैः पञ्चाशद्भिर हयैश चैव षट्शतैश च पदातिभिः स कम्पयन्न इव महीं तवरमाणॊ महीपतिः परविवेशातिसंरब्धस तरसैव महामनाः ततः पुष्करम आसाद्य वीरसेनसुतॊ नलः उवाच दीव्याव पुनर बहु वित्तं मयार्जितम दमयन्ती च यच चान्यन मया वसु समर्जितम एष वै मम संन्यासस तव राज्यं तु पुष्कर पुनः परवर्ततां दयूतम इति मे निश्चिता मतिः एकपाणेन भद्रं ते पराणयॊश च पणावहे जित्वा परस्वम आहृत्य राज्यं वा यदि वा वसु परतिपाणः परदातव्यः परं हि धनम उच्यते न चेद वाञ्छसि तद दयूतं युद्धद्यूतं परवर्तताम दवैरथेनास्तु वै शान्तिस तव वा मम वा नृप वंशभॊज्यम इदं राज्यं मार्गितव्यं यथा तथा येन तेनाप्य उपायेन वृद्धानाम इति शासनम दवयॊर एकतरे बुद्धिः करियताम अद्य पुष्कर कैतवेनाक्षवत्यां वा युद्धे वा नम्यतां धनुः नैषधेनैवम उक्तस तु पुष्करः परहसन्न इव धरुवम आत्मजयं मत्वा परत्याह पृथिवीपतिम दिष्ट्या तवयार्जितं वित्तं परतिपाणाय नैषध दिष्ट्या च दुष्कृतं कर्म दमयन्त्याः कषयं गतम दिष्ट्या च धरियसे राजन सदारॊ ऽरिनिबर्हण धनेनानेन वैदर्भी जितेन समलंकृता माम उपस्थास्यति वयक्तं दिवि शक्रम इवाप्सराः नित्यशॊ हि समरामि तवां परतीक्षामि च नैषध देवने च मम परीतिर न भवत्य असुहृद्गणैः जित्वा तव अद्य वरारॊहां दमयन्तीम अनिन्दिताम कृतकृत्यॊ भविष्यामि सा हि मे नित्यशॊ हृदि शरुत्वा तु तस्य ता वाचॊ बह्वबद्धप्रलापिनः इयेष स शिरश छेत्तुं खड्गेन कुपितॊ नलः समयंस तु रॊषताम्राक्षस तम उवाच ततॊ नृपः पणावः किं वयाहरसे जित्वा वै वयाहरिष्यसि ततः परावर्तत दयूतं पुष्करस्य नलस्य च एकपाणेन भद्रं ते नलेन स पराजितः स रत्नकॊशनिचयः पराणेन पणितॊ ऽपि च जित्वा च पुष्करं राजा परहसन्न इदम अब्रवीत मम सर्वम इदं राज्यम अव्यग्रं हतकण्टकम वैदर्भी न तवया शक्या राजापसद वीक्षितुम तस्यास तवं सपरीवारॊ मूढ दासत्वम आगतः न तत तवया कृतं कर्म येनाहं निर्जितः पुरा कलिना तत कृतं कर्म तवं तु मूढ न बुध्यसे नाहं परकृतं दॊषं तवय्य आधास्ये कथं चन यथासुखं तवं जीवस्व पराणान अभ्युत्सृजामि ते तथैव च मम परीतिस तवयि वीर न संशयः सौभ्रात्रं चैव मे तवत्तॊ न कदा चित परहास्यति पुष्कर तवं हि मे भराता संजीवस्व शतं समाः एवं नलः सान्त्वयित्वा भरातरं सत्यविक्रमः सवपुरं परेषयाम आस परिष्वज्य पुनः पुनः सान्त्वितॊ नैषधेनैवं पुष्करः परत्युवाच तम पुण्यश्लॊकं तदा राजन्न अभिवाद्य कृताञ्जलिः कीर्तिर अस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षायुतं सुखी यॊ मे वितरसि पराणान अधिष्ठानं च पार्थिव स तथा सत्कृतॊ राज्ञा मासम उष्य तदा नृपः परययौ सवपुरं हृष्टः पुष्करः सवजनावृतः महत्या सेनया राजन विनीतैः परिचारिकैः भराजमान इवादित्यॊ वपुषा पुरुषर्षभ परस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तम अनामयम परविवेश पुरं शरीमान अत्यर्थम उपशॊभितम परविश्य सान्त्वयाम आस पौरांश च निषधाधिपः बृहदश्व उवाच परशान्ते तु पुरे हृष्टे संप्रवृत्ते महॊत्सवे महत्या सेनया राजा दमयन्तीम उपानयत दमयन्तीम अपि पिता सत्कृत्य परवीरहा परस्थापयद अमेयात्मा भीमॊ भीमपराक्रमः आगतायां तु वैदर्भ्यां सपुत्रायां नलॊ नृपः वर्तयाम आस मुदितॊ देवराड इव नन्दने तथा परकाशतां यातॊ जम्बूद्वीपे ऽथ राजसु पुनः सवे चावसद राज्ये परत्याहृत्य महायशाः ईजे च विविधैर यज्ञैर विधिवत सवाप्तदक्षिणैः तथा तवम अपि राजेन्द्र ससुहृद वक्ष्यसे ऽचिरात दुःखम एतादृशं पराप्तॊ नलः परपुरंजयः देवनेन नरश्रेष्ठ सभार्यॊ भरतर्षभ एकाकिनैव सुमहन नलेन पृथिवीपते दुःखम आसादितं घॊरं पराप्तश चाभ्युदयः पुनः तवं पुनर भरातृसहितः कृष्णया चैव पाण्डव रमसे ऽसमिन महारण्ये धर्मम एवानुचिन्तयन बराह्मणैश च महाभागैर वेदवेदाङ्गपारगैः नित्यम अन्वास्यसे राजंस तत्र का परिदेवना इतिहासम इमं चापि कलिनाशनम उच्यते शक्यम आश्वासितुं शरुत्वा तवद्विधेन विशां पते अस्थिरत्वं च संचिन्त्य पुरुषार्थस्य नित्यदा तस्याये च वयये चैव समाश्वसिहि मा शुचः ये चेदं कथयिष्यन्ति नलस्य चरितं महत शरॊष्यन्ति चाप्य अभीक्ष्णं वै नालक्ष्मीस तान भजिष्यति अर्थास तस्यॊपपत्स्यन्ते धन्यतां च गमिष्यति इतिहासम इमं शरुत्वा पुराणं शश्वद उत्तमम पुत्रान पौत्रान पशूंश चैव वेत्स्यते नृषु चाग्र्यताम अरॊगः परीतिमांश चैव भविष्यति न संशयः भयं पश्यसि यच च तवम आह्वयिष्यति मां पुनः अक्षज्ञ इति तत ते ऽहं नाशयिष्यामि पार्थिव वेदाक्षहृदयं कृत्स्नम अहं सत्यपराक्रम उपपद्यस्व कौन्तेय परसन्नॊ ऽहं बरवीमि ते वैशंपायन उवाच ततॊ हृष्टमना राजा बृहदश्वम उवाच ह भगवन्न अक्षहृदयं जञातुम इच्छामि तत्त्वतः ततॊ ऽकषहृदयं परादात पाण्डवाय महात्मने दत्त्वा चाश्वशिरॊ ऽगच्छद उपस्प्रष्टुं महातपः बृहदश्वे गते पार्थम अश्रौषीत सव्यसाचिनम वर्तमानं तपस्य उग्रे वायुभक्षं मनीषिणम बराह्मणेभ्यस तपस्विभ्यः संपतद्भ्यस ततस ततः तीर्थशैलवरेभ्यश च समेतेभ्यॊ दृढव्रतः इति पार्थॊ महाबाहुर दुरापं तप आस्थितः न तथा दृष्टपूर्वॊ ऽनयः कश चिद उग्रतपा इति यथा धनंजयः पार्थस तपस्वी नियतव्रतः मुनिर एकचरः शरीमान धर्मॊ विग्रहवान इव तं शरुत्वा पाण्डवॊ राजंस तप्यमानं महावने अन्वशॊचत कौन्तेयः परियं वै भरातरं जयम दह्यमानेन तु हृदा शरणार्थी महावने बराह्मणान विविधज्ञानान पर्यपृच्छद युधिष्ठिरः [ज] भगवन काम्यकात पार्थे गते मे परपिता महे पाण्डवाः किम अकुर्वन्त तम ऋते सव्यसाचिनम स हि तेषां महेष्वासॊ गतिर आसीद अनीकजित आदित्यानां यथा विष्णुस तथैव परतिभाति मे तेनेन्द्र समवीर्येण संग्रामेष्व अनिवर्तिना विना भूता वने वीराः कथम आसन पिता महाः [व] गते तु काम्यकात तात पाण्डवे सव्यसाचिनि बभूवुः कौरवेयास ते दुःखशॊकपरायणाः आक्षिप्त सूत्रा मणयश छिन्नपक्षा इव दविजाः अप्रीत मनसः सर्वे बभूवुर अथ पाण्डवाः वनं च तद अभूत तेन हीनम अक्लिष्टकर्मणा कुवेरेण यथा हीनं वनं चैत्ररथं तथा तम ऋते पुरुषव्याघ्रं पाण्डवा जनमेजय मुदम अप्राप्नुवन्तॊ वै काम्यके नयवसंस तदा बराह्मणार्थे पराक्रान्ताः शुद्धैर बाणैर महारथाः निघ्नन्तॊ भरतश्रेष्ठ मेध्यान बहुविधान मृगान नित्यं हि पुरुषव्याघ्रा वन्याहारम अरिंदमाः विप्रसृत्य समाहृत्य बराह्मणेभ्यॊ नयवेदयन एवं ते नयवसंस तत्र सॊत्कण्ठाः पुरुषर्षभाः अहृष्ट मनसः सर्वे गते राजन धनंजये अथ विप्रॊषितं वीरं पाञ्चाली मध्यमं पतिम समरन्ती पाण्डवश्रेष्ठम इदं वचनम अब्रवीत यॊ ऽरजुनेनार्जुनस तुल्यॊ दविबाहुर बहु बाहुना तम ऋते पाण्डवश्रेष्ठं वनं न परतिभाति मे शून्याम इव च पश्यामि तत्र तत्र महीम इमाम बह्वाश्चर्यम इदं चापि वनं कुसुमितद्रुमम न तथा रमणीयं मे तम ऋते सव्यसाचिनम नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातङ्गविक्रमम तम ऋते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं नातिभाति मे यस्य सम धनुषॊ घॊषः शरूयते ऽशनिनिस्वनः न लभे शर्म तं राजन समरन्ती सव्यसाचिनम तथा लालप्यमानां तां निशम्य परवीरहा भीमसेनॊ महाराज दरौपदीम इदम अब्रवीत मनः परीतिकरं भद्रे यद बरवीषि सुमध्यमे तन मे परीणाति हृदयम अमृतप्राशनॊपमम यस्य दीर्घौ समौ पीनौ भुजौ परिघसंनिभौ मौर्वी कृतकिणौ वृत्तौ खड्गायुध गदाधरौ निष्काङ्गदकृतापीडौ पञ्चशीर्षाव इवॊरगौ तम ऋते पुरुषव्याघ्रं नष्टसूर्यम इदं वनम यम आश्रित्य महाबाहुं पाञ्चालाः कुरवस तथा सुराणाम अपि यत्तानां पृतनासु न बिभ्यति यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनाः मन्यामहे जितान आजौ परान पराप्तां च मेदिनीम तम ऋते फल्गुनं वीरं न लभे काम्यके धृतिम शून्याम इव च पश्यामि तत्र तत्र महीम इमाम [नकुल] य उदीचीं दिशं गत्वा जित्वा युधि महाबलान गन्धर्वमुख्याञ शतशॊ हयाँल लेभे स वासविः राजंस तित्तिरि कल्माषाञ शरीमान अनिलरंहसः परादाद भरात्रे परियः परेम्ना राजसूये महाक्रतौ तम ऋते भीमधन्वानं भीमाद अवरजं वने कामये काम्यके वासं नेदानीम अमरॊपमम [सहदेव] यॊ धनानि च कन्याश च युधि जित्वा महारथान आजहार पुरा राज्ञे राजसूये महाक्रतौ यः समेतान मृधे जित्वा यादवान अमितद्युतिः सुभद्राम आजहारैकॊ वासुदेवस्य संमते तस्य जिष्णॊर बृसीं दृष्ट्वा शून्याम उपनिवेशने हृदयं मे महाराज न शाम्यति कदा चन वनाद अस्माद विवासं तु रॊचये ऽहम अरिंदम न हि नस तम ऋते वीरं रमणीयम इदं वनम [व] धनंजयॊत्सुकास ते तु वने तस्मिन महारथाः नयवसन्त महाभागा दरौपद्या सह पाण्डवाः अथापश्यन महात्मानं देवर्षिं तत्र नारदम दीप्यमानं शरिया बराह्म्या दीप्ताग्निसमतेजसम स तैः परिवृतः शरीमान भरातृभिः कुरुसत्तमः विबभाव अतिदीप्तौजॊ देवैर इव शतक्रतुः यथा च वेदान सावित्री याज्ञसेनी तथा सती न जहौ धर्मतः पार्थान मेरुम अर्कप्रभा यथा परतिगृह्य तु तां पूजां नारदॊ भगवान ऋषिः आश्वासयद धर्मसुतं युक्तरूपम इवानघ उवाच च महात्मानं धर्मराजं युधिष्ठिरम बरूहि धर्मभृतां शरेष्ठ केनार्थः किं ददामि ते अथ धर्मसुतॊ राजा परणम्य भरातृभिः सह उवाच पराञ्जलिर वाक्यं नारदं देव संमितम तवयि तुष्टे महाभाग सर्वलॊकाभिपूजिते कृतम इत्य एव मन्ये ऽहं परसादात तव सुव्रत यदि तव अहम अनुग्राह्यॊ भरातृभिः सहितॊ ऽनघ संदेहं मे मुनिश्रेष्ठ हृदिस्थं छेत्तुम अर्हसि परदक्षिणं यः कुरुते पृथिवीं तीर्थतत्परः किं फलं तस्य कार्त्स्न्येन तद बरह्मन वक्तुम अर्हसि [न] शृणु राजन्न अवहितॊ यथा भीष्मेण भारत पुलस्त्यस्य सकाशाद वै सर्वम एतद उपश्रुतम पुरा भागीरथी तीरे भीष्मॊ धर्मभृतां वरः पित्र्यं वरतं समास्थाय नयवसन मुनिवत तदा शुभे देशे महाराज पुण्ये देवर्षिसेविते गङ्गा दवारे महातेजॊ देवगन्धर्वसेविते स पितॄंस तर्पयाम आस देवांश च परमद्युतिः ऋषींश च तॊषयाम आस विधिदृष्टेन कर्मणा कस्य चित तव अथ कालस्य जपन्न एव महातपाः ददर्शाद्भुतसंकाशं पुलस्त्यम ऋषिसत्तमम स तं दृष्ट्वॊग्र तपसं दीप्यमानम इव शरिया परहर्षम अतुलं लेभे विस्मयं च परं ययौ उपस्थितं महाराज पूजयाम आस भारत भीष्मॊ धर्मभृतां शरेष्ठॊ विधिदृष्टेन कर्मणा शिरसा चार्घ्यम आदाय शुचिः परयत मानसः नाम संकीर्तयाम आस तस्मिन बरह्मर्षिसत्तमे भीष्मॊ ऽहम अस्मि भद्रं ते दासॊ ऽसमि तव सुव्रत तव संदर्शनाद एव मुक्तॊ ऽहं सर्वकिल्बिषैः एवम उक्त्वा महाराज भीष्मॊ धर्मभृतां वरः वाग्यतः पराञ्जलिर भूत्वा तूष्णीम आसीद युधिष्ठिर तं दृष्ट्वा नियमेनाथ सवाध्यायाम्नाय कर्शितम भीष्मं कुरु कुलश्रेष्ठं मुनिः परीतमनाभवत [पुलस्त्य] अनेन तव धर्मज्ञ परश्रयेण दमेन च सत्येन च महाभाग तुष्टॊ ऽसमि तव सर्वशः यस्येदृशस ते धर्मॊ ऽयं पितृभक्त्याश्रितॊ ऽनघ तेन पश्यसि मां पुत्र परीतिश चापि मम तवयि अमॊघदर्शी भीष्माहं बरूहि किं करवाणि ते यद वक्ष्यसि कुरुश्रेष्ठ तस्य दातास्मि ते ऽनघ [भ] परीते तवयि महाभाग सर्वलॊकाभिपूजिते कृतम इत्य एव मन्ये ऽहं यद अहं दृष्टवान परभुम यदि तव अहम अनुग्राह्यस तव धर्मभृतां वर वक्ष्यामि हृत्स्थं संदेहं तन मे तवं वक्तुम अर्हसि अस्ति मे भगवन कश चित तीर्थेभ्यॊ धर्मसंशयः तम अहं शरॊतुम इच्छामि पृथक संकीर्तितं तवया परदक्षिणं यः पृथिवीं करॊत्य अमितविक्रम किं फलं तस्य विप्रर्षे तन मे बरूहि तपॊधन [प] हन्त ते ऽहं परवक्ष्यामि यद ऋषीणां परायणम तद एकाग्रमनास तात शृणु तीर्थेषु यत फलम यस्य हस्तौ च पादौ च मनश चैव सुसंयतम विद्या तपश च कीर्तिश च स तीर्थफलम अश्नुते परतिग्रहाद उपावृत्तः संतुष्टॊ नियतः शुचिः अहं कारनिवृत्तिश च स तीर्थफलम अश्नुते अकल्ककॊ निरारम्भॊ लघ्व आहारॊ जितेन्द्रियः विमुक्तः सर्वदॊषैर यः स तीर्थफलम अश्नुते अक्रॊधनश च राजेन्द्र सत्यशीलॊ दृढव्रतः आत्मॊपमश च भूतेषु स तीर्थफलम अश्नुते ऋषिभिः करतवः परॊक्ता वेदेष्व इह यथाक्रमम फलं चैव यथातत्त्वं परेत्य चेह च सर्वशः न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः पराप्तुं महीपते बहूपकरणा यज्ञा नाना संभारविस्तराः पराप्यन्ते पार्थिवैर एते समृद्धैर वा नरैः कव चित नार्थान्य ऊनॊपकरणैर एकात्मभिर असंहतैः यॊ दरिद्रैर अपि विधिः शक्यः पराप्तुं नरेश्वर तुल्यॊ यज्ञफलैः पुण्यैस तं निबॊध युधां वर ऋषीणां परमं गुह्यम इदं भरतसत्तम तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैर अपि विशिष्यते अनुपॊष्य तरिरात्राणि तीर्थान्य अनभिगम्य च अदत्त्वा काञ्चनं गाश च दरिद्रॊ नाम जायते अग्निष्टॊमादिभिर यज्ञैर इष्ट्वा विपुलदक्षिणैः न तत फलम अवाप्नॊति तीर्थाभिगमनेन यत नृलॊके देवदेवस्य तीर्थं तरैलॊक्यविश्रुतम पुष्करं नाम विख्यातं महाभागः समाविशेत दशकॊटिसहस्राणि तीर्थानां वै महीपते सांनिध्यं पुष्करे येषां तरिसंध्यं कुरुनन्दन आदित्या वसवॊ रुद्राः साध्याश च स मरुद्गणाः गन्धर्वाप्सरसश चैव नित्यं संनिहिता विभॊ यत्र देवास तपस तप्त्वा दैत्या बरह्मर्षयस तथा दिव्ययॊगा महाराज पुण्येन महतान्विताः मनसाप्य अभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः पूयन्ते सर्वपापानि नाकपृष्ठे च पूज्यते तस्मिंस तीर्थे महाभाग नित्यम एव पिता महः उवास परमप्रीतॊ देवदानव संम्मतः पुष्करेषु महाभाग देवाः सर्षिपुरॊगमाः सिद्धिं समभिसंप्राप्ताः पुण्येन महतान्विताः तत्राभिषेकं यः कुर्यात पितृदेवार्चने रतः अश्वमेधं दशगुणं परवदन्ति मनीषिणः अप्य एकं भॊजयेद विप्रं पुष्करारण्यम आश्रितः तेनासौ कर्मणा भीष्म परेत्य चेह च मॊदते शाकमूलफलैर वापि येन वर्तयते सवयम तद वै दद्याद बराह्मणाय शरद्धावान अनसूयकः तेनैव पराप्नुयात पराज्ञॊ हयमेध फलं नरः बराह्मणः कषत्रियॊ वैश्यः शूद्रॊ वा राजसत्तम न वियॊनिं वरजन्त्य एते सनातास तीर्थे महात्मनः कार्तिक्यां तु विशेषेण यॊ ऽभिगच्छेत पुष्करम फलं तत्राक्षयं तस्य वर्धते भरतर्षभ सायंप्रातः समरेद यस तु पुष्कराणि कृताञ्जलिः उपस्पृष्टं भवेत तेन सर्वतीर्थेषु भारत पराप्नुयाच च नरॊ लॊकान बरह्मणः सदने ऽकषयान जन्मप्रभृति यत पापं सत्रियॊ वा पुरुषस्य वा पुष्करे सनातमात्रस्य सर्वम एव परणश्यति यथा सुराणां सर्वेषाम आदिस तु मधुसूदनः तथैव पुष्करं राजंस तीर्थानाम आदिर उच्यते उष्य दवादश वर्षाणि पुष्करे नियतः शुचिः करतून सर्वान अवाप्नॊति बरह्मलॊकं च गच्छति यस तु वर्षशतं पूर्णम अग्निहॊत्रम उपासते कार्तिकीं वा वसेद एकां पुष्करे समम एव तत पुष्करं पुष्करं गन्तुं दुष्करं पुष्करे तपः दुष्करं पुष्करे दानं वस्तुं चैव सुदुष्करम उष्य दवादश रात्रं तु नियतॊ नियताशनः परदक्षिणम उपावृत्तॊ जम्बू मार्गं समाविशेत जम्बू मार्गं समाविश्य देवर्षिपितृसेवितम अश्वमेधम अवाप्नॊति विष्णुलॊकं च गच्छति तत्रॊष्य रजनीः पञ्च षष्ठ कालक्षमी नरः न दुर्गतिम अवाप्नॊति सिद्धिं पराप्नॊति चॊत्तमाम जम्बू मार्गाद उपावृत्तॊ गच्छेत तण्डुलिकाश्रमम न दुर्गतिम अवाप्नॊति सवर्गलॊके च पूज्यते अगस्य सर आसाद्य पितृदेवार्चने रतः तरिरात्रॊपॊषितॊ राजन्न अग्निष्टॊम फलं लभेत शाकवृत्तिः फलैर वापि कौमारं विन्दते पदम कण्वाश्रमं समासाद्य शरीजुष्टं लॊकपूजितम धर्मारण्यं हि तत पुण्यम आद्यं च भरतर्षभ यत्र परविष्टमात्रॊ वै पापेभ्यॊ विप्रमुच्यते अर्चयित्वा पितॄन देवान नियतॊ नियताशनः सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलम अश्नुते परदक्षिणं ततः कृत्वा ययाति पतनं वरजेत हयमेधस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति तत्र वै महाकालं ततॊ गच्छेन नियतॊ नियताशनः कॊटितीर्थम उपस्पृश्य हयमेध फलं लभेत ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ पुण्यस्थानम उमापतेः नाम्ना भद्र वटं नाम तरिषु लॊकेषु विश्रुतम तत्राभिगम्य चेशानं गॊसहस्रफलं लभेत महादेव परसादाच च गाणपत्यम अवाप्नुयात नर्मदाम अथ चासाद्य नदीं तरैलॊक्यविश्रुताम तर्पयित्वा पितॄन देवान अग्निष्टॊम फलं लभेत दक्षिणं सिन्धुम आसाद्य बरह्म चारी जितेन्द्रियः अग्निष्टॊमम अवाप्नॊति विमानं चाधिरॊहति चर्मण्वतीं समासाद्य नियतॊ नियताशनः रन्ति देवाभ्यनुज्ञातॊ अग्निष्टॊम फलं लभेत ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ हिमवत्सुतम अर्बुदम पृथिव्यां यत्र वै छिद्रं पूर्वम आसीद युधिष्ठिर तत्राश्रमॊ वसिष्ठस्य तरिषु लॊकेषु विश्रुतः तत्रॊष्य रजनीम एकां गॊसहस्रफलं लभेत पिङ्गा तीर्थम उपस्पृश्य बरह्म चारी जितेन्द्रियः कपिलानां नरव्याघ्र शतस्य फलम अश्नुते ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ परभासं लॊकविश्रुतम यत्र संनिहितॊ नित्यं सवयम एव हुताशनः देवतानां मुखं वीर अनलॊ ऽनिलसारथिः तस्मिंस तीर्थवरे सनात्वा शुचिः परयत मानसः अग्निष्टॊमातिरात्राभ्यां फलं पराप्नॊति मानवः ततॊ गत्वा सरस्वत्याः सागरस्य च संगमे गॊसहस्रफलं पराप्य सवर्गलॊके महीयते दीप्यमानॊ ऽगनिवन नित्यं परभया भरतर्षभ तरिरात्रम उषितस तत्र तर्पयेत पितृदेवताः परभासते यथा सॊमॊ अश्वमेधं च विन्दति वरदानं ततॊ गच्छेत तीर्थं भरतसत्तम विष्णॊर दुर्वाससा यत्र वरॊ दत्तॊ युधिष्ठिर वरदाने नरः सनात्वा गॊसहस्रफलं लभेत ततॊ दवारवतीं गच्छेन नियतॊ नियताशनः पिण्डारके नरः सनात्वा लभेद बहुसुवर्णकम तस्मिंस तीर्थे महाभाग पद्मलक्षणलक्षिताः अद्यापि मुद्रा दृश्यन्ते तद अद्भुतम अरिंदम तरिशूलाङ्कानि पद्मानि दृश्यन्ते कुरुनन्दन महादेवस्य सांनिध्यं तत्रैव भरतर्षभ सागरस्य च सिन्धॊश च संगमं पराप्य भारत तीर्थे सलिलराजस्य सनात्वा परयत मानसः तर्पयित्वा पितॄन देवान ऋषींश च भरतर्षभ पराप्नॊति वारुणं लॊकं दीप्यमानः सवतेजसा शङ्कुकर्णेश्वरं देवम अर्चयित्वा युधिष्ठिर अश्वमेधं दशगुणं परवदन्ति मनीषिणः परदक्षिणम उपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ तीर्थं कुरु वरश्रेष्ठ तरिषु लॊकेषु विश्रुतम दृमीति नाम्ना विख्यातं सर्वपापप्रमॊचनम यत्र बरह्मादयॊ देवा उपासन्ते महेश्वरम तत्र सनात्वार्चयित्वा च रुद्रं देवगणैर वृतम जन्मप्रभृति पापानि कृतानि नुदते नरः दृमी चात्र नरश्रेष्ठ सर्वदेवैर अभिष्टुता तत्र सनात्वा नरव्याघ्र हयमेधम अवाप्नुयात जित्वा यत्र महाप्राज्ञ विष्णुना परभ विष्णुना पुरा शौचं कृतं राजन हत्वा दैवतकण्टकान ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ वसॊर धाराम अभिष्टुताम गमनाद एव तस्यां हि हयमेधम अवाप्नुयात सनात्वा कुरु वरश्रेष्ठ परयतात्मा तु मानवः तर्प्य देवान पितॄंश चैव विष्णुलॊके महीयते तीर्थं चात्र परं पुण्यं वसूनां भरतर्षभ तत्र सनात्वा च पीत्वा च वसूनां संमतॊ भवेत सिन्धूत्तमम इति खयातं सर्वपापप्रणाशनम तत्र सनात्वा नरश्रेष्ठ लभेद बहुसुवर्णकम बरह्म तुङ्गं समासाद्य शुचिः परयत मानसः बरह्मलॊकम अवाप्नॊति सुकृती विरजा नरः कुमारिकाणां शक्रस्य तीर्थं सिद्धनिषेवितम तत्र सनात्वा नरः कषिप्रं शक्र लॊकम अवाप्नुयात रेणुकायाश च तत्रैव तीर्थं देव निषेवितम तत्र सनात्वा भवेद विप्रॊ विमलश चन्द्रमा यथा अथ पञ्चनदं गत्वा नियतॊ नियताशनः पञ्च यज्ञान अवाप्नॊति करमशॊ ये ऽनुकीर्तिताः ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ भीमायाः सथानम उत्तमम तत्र सनात्वा तु यॊन्यां वै नरॊ भरतसत्तम देव्याः पुत्रॊ भवेद राजंस तप्तकुण्डलविग्रहः गवां शतसहस्रस्य फलं चैवाप्नुयान महत गिरिमुञ्जं समासाद्य तरिषु लॊकेषु विश्रुतम पिता महं नमस्कृत्य गॊसहस्रफलं लभेत ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ विमलं तीर्थम उत्तमम अद्यापि यत्र दृश्यन्ते मत्स्याः सौवर्णराजताः तत्र सनात्वा नरश्रेष्ठ वाजपेयम अवाप्नुयात सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेच च परमां गतिम ततॊ गच्छेत मलदां तरिषु लॊकेषु विश्रुताम पश्चिमायां तु संध्यायाम उपस्पृश्य यथाविधि चरुं नरेन्द्र सप्तार्चेर यथाशक्ति निवेदयेत पितॄणाम अक्षयं दानं परवदन्ति मनीषिणः गवां शतसहस्रेण राजसूय शतेन च अश्वमेध सहस्रेण शरेयान सप्तार्चिषश चरुः ततॊ निवृत्तॊ राजेन्द्र वस्त्रा पदम अथाविशेत अभिगम्य महादेवम अश्वमेध फलं लभेत मणिमन्तं समासाद्य बरह्म चारी समाहितः एकरात्रॊषितॊ राजन्न अग्निष्टॊम फलं लभेत अथ गच्छेत राजेन्द्र देविकां लॊकविश्रुताम परसूतिर यत्र विप्राणां शरूयते भरतर्षभ तरिशूलपाणेः सथानं च तरिषु लॊकेषु विश्रुतम देविकायां नरः सनात्वा समभ्यर्च्य महेश्वरम यथाशक्ति चरुं तत्र निवेद्य भरतर्षभ सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य लभते फलम कामाख्यं तत्र रुद्रस्य तीर्थं देवर्षिसेवितम तत्र सनात्वा नरः कषिप्रं सिद्धिम आप्नॊति भारत यजनं याजनं गत्वा तथैव बरह्म वालुकाम पुष्पन्यास उपस्पृश्य न शॊचेन मरणं ततः अर्धयॊजनविस्तारां पञ्चयॊजनम आयताम एतावद देविकाम आहुः पुण्यां देवर्षिसेविताम ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ दीर्घसत्रं यथाक्रमम यत्र बरह्मादयॊ देवाः सिद्धाश च परमर्षयः दीर्घसत्रम उपासन्ते दक्षिणाभिर यतव्रताः गमनाद एव राजेन्द्र दीर्घसत्रम अरिंदम राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं पराप्नॊति मानवः ततॊ विनशनं गच्छेन नियतॊ नियताशनः गच्छत्य अन्तर्हिता यत्र मरु पृष्ठे सरस्वती चमसे च शिवॊद्भेदे नागॊद्भेदे च दृश्यते सनात्वा च चमसॊद्भेदे अग्निष्टॊम फलं लभेत शिवॊद्भेदे नरः सनात्वा गॊसहस्रफलं लभेत नागॊद्भेदे नरः सनात्वा नागलॊकम अवाप्नुयात शशयानं च राजेन्द्र तीर्थम आसाद्य दुर्लभम शशरूपप्रतिछन्नाः पुष्करा यत्र भारत सरस्वत्यां महाराज अनु संवत्सरं हि ते सनायन्ते भरतश्रेष्ठ वृत्तां वै कार्तिकीं सदा तत्र सनात्वा नरव्याघ्र दयॊतते शशिवत सदा गॊसहस्रपलं चैव पराप्नुयाद भरतर्षभ कुमार कॊटिम आसाद्य नियतः कुरुनन्दन तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः गवामयम अवाप्नॊति कुलं चैव समुद्धरेत ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ रुद्र कॊटिं समाहितः पुरा यत्र महाराज ऋषिकॊटिः समाहिता परहर्षेण च संविष्टा देव दर्शनकाङ्क्षया अहं पूर्वम अहं पूर्वं दरक्ष्यामि वृषभध्वजम एवं संप्रस्थिता राजन्न ऋषयः किल भारत ततॊ यॊगेष्वरेणापि यॊगम आस्थाय भूपते तेषां मन्युप्रणाशार्थम ऋषीणां भावितात्मनाम सृष्टा कॊटिस तु रुद्राणाम ऋषीणाम अग्रतः सथिता मया पूर्वतरं दृष्ट इति ते मेनिरे पृथक तेषां तुष्टॊ महादेव ऋषीणाम उग्रतेजसाम भक्त्या परमया राजन वरं तेषां परदिष्टवान अद्य परभृति युष्माकं धर्मवृद्धिर भविष्यति तत्र सनात्वा नरव्याघ्र रुद्र कॊट्यां नरः शुचिः अश्वमेधम अवाप्नॊति कुलं चैव समुद्धरेत ततॊ गच्छेत राजेन्द्र संगमं लॊकविश्रुतम सरस्वत्या महापुण्यम उपासन्ते जनार्दनम यत्र बरह्मादयॊ देवा ऋषयः सिद्धचारणाः अभिगच्छन्ति राजेन्द्र चैत्रशुक्लचतुर्दशीम तत्र सनात्वा नरव्याघ्र विन्देद बहुसुवर्णकम सर्वपापविशुद्धात्मा बरह्मलॊकं च गच्छति ऋषीणां यत्र सत्राणि समाप्तानि नराधिप सत्रावसानम आसाद्य गॊसहस्रफलं लभेत [पुलस्त्य] ततॊ गच्छेत राजेन्द्र कुरुक्षेत्रम अभिष्टुतम पापेभ्यॊ विप्रमुच्यन्ते तद्गताः सर्वजन्तवः कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्य अहम य एवं सततं बरूयात सॊ ऽपि पापैः परमुच्यते अत्र मासं वसेद वीर सरस्वत्यां युधिष्ठिर यत्र बरह्मादयॊ देव ऋषयः सिद्धचारणाः गन्धर्वाप्सरसॊ यक्षाः पन्नगाश च महीपते बरह्म कषेत्रं महापुण्यम अभिगच्छन्ति भारत मनसाप्य अभिकामस्य कुरुक्षेत्रं युधिष्ठिर पापाणि विप्रणश्यन्ति बरह्मलॊकं च गच्छति गत्वा हि शरद्धया युक्तः कुरुक्षेत्रं कुरूद्वह राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं पराप्नॊति मानवः ततॊ मचक्रुकं राजन दवारपालं महाबलम यक्षं समभिवाद्यैव गॊसहस्रफलं लभेत ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ विष्णॊर सथानम अनुत्तमम सततं नाम राजेन्द्र यत्र संनिहितॊ हरिः तत्र सनात्वार्चयित्वा च तरिलॊकप्रभवं हरिम अश्वमेधम अवाप्नॊति विष्णुलॊकं च गच्छति ततः पारिप्लवं गच्छेत तीर्थं तरैलॊक्यविश्रुतम अग्निष्टॊमातिरात्राभ्यां फलं पराप्नॊति मानवः पृथिव्यास तीर्थम आसाद्य गॊसहस्रफलं लभेत ततः शालूकिनीं गत्वा तीर्थसेवी नराधिप दशाश्वमेधिके सनात्वा तद एव लभते फलम सर्पदर्वीं समासाद्य नागानां तीर्थम उत्तमम अग्निष्टॊमम अवाप्नॊति नागलॊकं च विन्दति ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ दवारपालं तरन्तुकम तत्रॊष्य रजनीम एकां गॊसहस्रफलं लभेत ततः पञ्चनदं गत्वा नियतॊ नियताशनः कॊटिकीर्थम उपस्पृश्य हयमेध फलं लभेत अश्विनॊस तीर्थम आसाद्य रूपवान अभिजायते ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ वाराहं तीर्थम उत्तमम विष्णुर वाराह रूपेण पूर्वं यत्र सथितॊ ऽभवत तत्र सनात्वा नरव्याघ्र अग्निष्टॊम फलं लभेत ततॊ जयन्त्या राजेन्द्र सॊमतीर्थं समाविशेत सनात्वा फलम अवाप्नॊति राजसूयस्य मानवः एकहंसे नरः सनात्वा गॊसहस्रफलं लभेत कृतशौचं समासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह पुण्डरीकम अवाप्नॊति कृतशौचॊ भवेन नरः ततॊ मुञ्ज वटं नाम महादेवस्य धीमतः तत्रॊष्य रजनीम एकां गाणपत्यम अवाप्नुयात तत्रैव च महाराज यक्षी लॊकपरिश्रुता तां चाभिगम्य राजेन्द्र पुण्याँल लॊकान अवाप्नुयात कुरुक्षेत्रस्य तद्द्वारं विश्रुतं भरतर्षभ परदक्षिणम उपावृत्य तीर्थसेवी समाहितः संमिते पुष्कराणां च सनात्वार्च्य पितृदेवताः जामदग्न्येन रामेण आहृते वै महात्मना कृतकृत्यॊ भवेद राजन्न अश्वमेधं च विन्दति ततॊ रामह्रदान गच्छेत तीर्थसेवी नराधिप यत्र रामेण राजेन्द्र तरसा दीप्ततेजसा कषत्रम उत्साद्य वीर्येण हरदाः पञ्च निवेशिताः पूरयित्वा नरव्याघ्र रुधिरेणेति नः शरुतम पितरस तर्पिताः सर्वे तथैव च पिता महाः ततस ते पितरः परीता रामम ऊचुर महीपते रम राम महाभाग परीताः सम तव भार्गव अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण च ते विभॊ वरं वृणीष्व भद्रं ते किम इच्छसि महाद्युते एवम उक्तः स राजेन्द्र रामः परहरतां वरः अब्रवीत पराञ्जलिर वाक्यं पितॄन स गगने सथितान भवन्तॊ यदि मे परीता यद्य अनुग्राह्यता मयि पितृप्रसादाद इच्छेयं तपसाप्यायनं पुनः यच च रॊषाभिभूतेन कषत्रम उत्सादितं मया ततश च पापान मुच्येयं युष्माकं तेजसा हय अहम हरदाश च तीर्थभूता मे भवेयुर भुवि विश्रुताः एतच छरुत्वा शुभं वाक्यं रामस्य पितरस तदा परत्यूचुः परमप्रीता रामं हर्षसमन्विताः तपस ते वर्धतां भूयः पितृभक्त्या विशेषतः यच च रॊषाभिभूतेन कषत्रम उत्सादितं तवया ततश च पापान मुक्तस तवं कर्मभिस ते च पातिताः हरदाश च तव तीर्थत्वं गमिष्यन्ति न संशयः हरदेष्व एतेषु यः सनात्वा पितॄन संतर्पयिष्यति पितरस तस्य वै परीता दास्यन्ति भुवि दुर्लभम ईप्सितं मनसः कामं सवर्गलॊकं च शाश्वतम एवं दत्त्वा वरान राजन रामस्य पितरस तदा आमन्त्र्य भार्गवं परीतास तत्रैवान्तर दधुस तदा एवं रामह्रदाः पुण्या भार्गवस्य महात्मनाः सनात्वा हरदेषु रामस्य बरह्म चारी शुभव्रतः रामम अभ्यर्च्य राजेन्द्र लभेद बहुसुवर्णकम वंशमूलकम आसाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह सववंशम उद्धरेद राजन सनात्वा वै वंशमूलके कायशॊधनम आसाद्य तीर्थं भरतसत्तम शरीरशुद्धिः सनातस्य तस्मिंस तीर्थे न संशयः शुद्धदेहश च संयाति शुभाँल लॊकान अनुत्तमान ततॊ गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं तरैलॊक्यविश्रुतम लॊका यत्रॊद्धृताः पूर्वं विष्णुना परभ विष्णुना लॊकॊद्धारं समासाद्य तीर्थं तरैलॊक्यविश्रुतम सनात्वा तीर्थवरे राजँल लॊकान उद्धरते सवकान शरीतीर्थं च समासाद्य विन्दते शरियम उत्तमाम कपिला तीर्थम आसाद्य बरह्म चारी समाहितः तत्र सनात्वार्चयित्वा च दैवतानि पितॄंस तथा कपिलानां सहस्रस्य फलं विन्दति मानवः सूर्यतीर्थं समासाद्य सनात्वा नियतमानसः अर्चयित्वा पितॄन देवान उपवासपरायणः अग्निष्टॊमम अवाप्नॊति सूर्यलॊकं च गच्छति गमां भवनम आसाद्य तीर्थसेवी यथाक्रमम तत्राभिषेकं कुर्वाणॊ गॊसहस्रफलं लभेत शङ्खिनीं तत्र आसाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह देव्यास तीर्थे नरः सनात्वा लभते रूपम उत्तमम ततॊ गच्छेत राजेन्द्र दवारपालम अरन्तुकम तस्य तीर्थं सरस्वत्यां यक्षेन्द्रस्य महात्मनाः तत्र सनात्वा नरॊ राजन्न अग्निष्टॊम फलं लभेत ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ बरह्मावर्तं नराधिप बरह्मावर्ते नरः सनात्वा बरह्मलॊकम अवाप्नुयात ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ सुतीर्थकम अनुत्तमम यत्र संनिहिता नित्यं पितरॊ दैवतैः सह तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः अश्वमेधम अवाप्नॊति पितृलॊकं च गच्छति ततॊ ऽमबुवश्यं धर्मज्ञ समासाद्य यथाक्रमम कॊशेश्वरस्य तीर्थेषु सनात्वा भरतसत्तम सर्वव्याधिविनिर्मुक्तॊ बरह्मलॊके महीयते मातृतीर्थं च तत्रैव यत्र सनातस्य भारत परजा विवर्धते राजन्न अनन्तां चाश्नुते शरियम ततः शीतवनं गच्छेन नियतॊ नियताशनः तीर्थं तत्र महाराज महद अन्यत्र दुर्लभम पुनाति दर्शनाद एव दण्डेनैकं नराधिप केशान अभ्युक्ष्य वै तस्मिन पूतॊ भवति भारत तीर्थं तत्र महाराज शवानलॊमापहं समृतम यतविप्रा नरव्याघ्र विद्वांसस तीर्थतत्पराः शवानलॊमापनयने तीर्थे भरतसत्तम पराणायामैर निर्हरन्ति शवलॊमानि दविजॊत्तमाः पूतात्मानश च राजेन्द्र परयान्ति परमां गतिम दशाश्वमेधिकं चैव तस्मिंस तीर्थे महीपते तत्र सनात्वा नरव्याघ्र गच्छेत परमां गतिम ततॊ गच्छेत राजेन्द्र मानुषं लॊकविश्रुतम यत्र कृष्णमृगा राजन वयाधेन परिपीडिताः अवगाह्य तस्मिन सरसि मानुषत्वम उपागताः तस्मिंस तीर्थे नरः सनात्वा बरह्म चारी जितेन्द्रियः सर्वपापविशुद्धात्मा सवर्गलॊके महीयते मानुषस्य तु पूर्वेण करॊशमात्रे महीपते आपगा नाम विख्याता नदी सिद्धनिषेविता शयामाक भॊजनं तत्र यः परयच्छति मानवः देवान पितॄंश च उद्दिश्य तस्य धर्मफलं महत एकस्मिन भॊजिते विप्रे कॊटिर भवति भॊजिता तत्र सनात्वार्चयित्वा च दैवतानि पितॄंस तथा उषित्वा रजनीम एकाम अग्निष्टॊम फलं लभेत ततॊ गच्छेत राजेन्द्र बरह्मणः सथानम उत्तमम बरह्मॊदुम्बरम इत्य एव परकाशं भुवि भारत तत्र सप्तर्षिकुण्डेषु सनातस्य कुरुपुंगव केदारे चैव राजेन्द्र कपिष्ठल महात्मनाः बरह्माणम अभिगम्याथ शुचिः परयत मानसः सर्वपापविशुद्धात्मा बरह्मलॊकं परपद्यते कपिष्ठलस्य केदारं समासाद्य सुदुर्लभम अन्तर्धानम अवाप्नॊति तपसा दग्धकिल्बिषः ततॊ गच्छेत राजेन्द्र सरकं लॊकविश्रुतम कृष्णपक्षे चतुर्दश्याम अभिगम्य वृषध्वजम लभते सर्वकामान हि सवर्गलॊकं च गच्छति तिस्रः कॊट्यस तु तीर्थानां सरके कुरुनन्दन रुद्र कॊटिस तथा कूपे हरदेषु च महीपते इलास्पदं च तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम तत्र सनात्वार्चयित्वा च पितॄन देवांश च भारत न दुर्गतिम अवाप्नॊति वाजपेयं च विन्दति किंदाने च नरः सनात्वा किंजप्ये च महीपते अप्रमेयम अवाप्नॊति दानं जप्यं च भारत कलश्यां चाप्य उपस्पृश्य शरद्दधानॊ जितेन्द्रियः अग्निष्टॊमस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः सरकस्य तु पूर्वेण नारदस्य महात्मनाः तीर्थं कुरु वरश्रेष्ठ अनाजन्मेति विश्रुतम तत्र तीर्थे नरः सनात्वा पराणांश चॊत्सृज्य भारत नारदेनाभ्यनुज्ञातॊ लॊकान पराप्नॊति दुर्लभान शुक्लपक्षे दशम्यां तु पुण्डरीकं समाविशेत तत्र सनात्वा नरॊ राजन पुण्डरीकफलं लभेत ततस तरिविष्टपं गच्छेत तरिषु लॊकेषु विश्रुतम तत्र वैतरणी पुण्या नदी पापप्रमॊचनी तत्र सनात्वार्चयित्वा च शूलपाणिं वृषध्वजम सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेत परमां गतिम ततॊ गच्छेत राजेन्द्र फलकी वनम उत्तमम यत्र देवाः सदा राजन फलकी वनम आश्रिताः तपश चरन्ति विपुलं बहुवर्षसहस्रकम दृषद्वत्यां नरः सनात्वा तर्पयित्वा च देवताः अग्निष्टॊमातिरात्राभ्यां फलं विन्दति भारत तीर्थे च सर्वदेवानां सनात्वा भरतसत्तम गॊसहस्रस्य राजेन्द्र फलं पराप्नॊति मानवः पाणिखाते नरः सनात्वा तर्पयित्वा च देवताः राजसूयम अवाप्नॊति ऋषिलॊकं च गच्छति ततॊ गच्छेत राजेन्द्र मिश्रकं तीर्थम उत्तमम तत्र तीर्थानि राजेन्द्र मिश्रितानि महात्मना वयासेन नृपशार्दूल दविजार्थम इति नः शरुतम सर्वतीर्थेषु स सनाति मिश्रके सनाति यॊ नरः ततॊ वयास वनं गच्छेन नियतॊ नियताशनः मनॊजवे नरः सनात्वा गॊसहस्रफलं लभेत गत्वा मधु वटीं चापि देव्यास तीर्थं नरः शुचिः तत्र सनात्वार्चयेद देवान पितॄंश च परयतः शुचिः स देव्या समनुज्ञातॊ गॊसहस्रफलं लभेत कौशिक्याः संगमे यस तु दृषद्वत्याश च भारत सनाति वै नियताहारः सर्वपापैः परमुच्यते ततॊ वयास सथली नाम यत्र वयासेन धीमता पुत्रशॊकाभितप्तेन देहत्यागार्थ निश्चयः कृतॊ देवैश च राजेन्द्र पुनर उत्थापितस तदा अभिगम्य सथलीं तस्य गॊसहस्रफलं लभेत किं दत्तं कूपम आसाद्य तिलप्रस्थं परदाय च गच्छेत परमां सिद्धिम ऋणैर मुक्तः कुरूद्वह अहश च सुदिनं चैव दवे तीर्थे च सुदुर्लभे तयॊः सनात्वा नरव्याघ्र सूर्यलॊकम अवाप्नुयात मृगधूमं ततॊ गच्छेत तरिषु लॊकेषु विश्रुतम तत्र गङ्गा हरदे सनात्वा समभ्यर्च्य च मानवः शूलपाणिं महादेवम अश्वमेध फलं लभेत देव तीर्थे नरः सनात्वा गॊसहस्रफलं लभेत अथ वामनकं गच्छेत तरिषु लॊकेषु विश्रुतम तत्र विष्णुपदे सनात्वा अर्चयित्वा च वामनम सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलॊकम अवाप्नुयात कुलम्पुने नरः सनात्वा पुनाति सवकुलं नरः पवनस्य हरदं गत्वा मरुतां तीर्थम उत्तमम तत्र सनात्वा नरव्याघ्र वायुलॊके महीयते अमराणां हरदे सनात्वा अमरेषु नराधिप अमराणां परभावेन सवर्गलॊके महीयते शालिहॊत्रस्य राजेन्द्र शालिशूर्पे यथाविधि सनात्वा नरवरश्रेष्ठ गॊसहस्रफलं लभेत शरीकुञ्जं च सरस्वत्यां तीर्थं भरतसत्तम तत्र सनात्वा नरॊ राजन्न अग्निष्टॊम फलं लभेत ततॊ नैमिष कुञ्जं च समासाद्य कुरूद्वह ऋषयः किल राजेन्द्र नैमिषेयास तपॊधनाः तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य कुरुक्षेत्रं गताः पुरा ततः कुञ्जः सरस्वत्यां कृतॊ भरतसत्तम ऋषीणाम अवकाशः सयाद यथा तुष्टिकरॊ महान तस्मिन कुञ्जे नरः सनात्वा गॊसहस्रफलं लभेत कन्या तीर्थे नरः सनात्वा अग्निष्टॊम फलं लभेत ततॊ गच्छेन नरव्याघ्र बरह्मणः सथानम उत्तमम तत्र वर्णावरः सनात्वा बराह्मण्यं लभते नरः बराह्मणश च विशुद्धात्मा गच्छेत परमां गतिम ततॊ गच्छेन नरश्रेष्ठ सॊमतीर्थम अनुत्तमम तत्र सनात्वा नरॊ राजन सॊमलॊकम अवाप्नुयात सप्त सारस्वतं तीर्थं ततॊ गच्छेन नराधिप यत्र मङ्कणकः सिद्धॊ महर्षिर लॊकविश्रुतः पुरा मङ्कणकॊ राजन कुशाग्रेणेति नः शरुतम कषतः किल करे राजंस तस्य शाकरसॊ ऽसरवत स वै शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टॊ महातपाः परनृत्तः किल विप्रर्षिर विस्मयॊत्फुल्ललॊचनः ततस तस्मिन परनृत्ते वै सथावरं जङ्गमं च यत परनृत्तम उभयं वीर तेजसा तस्य मॊहितम बरह्मादिभिः सुरै राजन्न ऋषिभिश च तपॊधनैः विज्ञप्तॊ वै महादेव ऋषेर अर्थे नराधिप नायं नृत्येद यथा देव तथा तवं कर्तुम अर्हसि ततः परनृत्तम आसाद्य हर्षाविष्टेन चेतसा सुराणां हितकामार्थम ऋषिं देवॊ ऽभयभाषत अहॊ महर्षे धर्मज्ञ किमर्थं नृत्यते भवान हर्षस्थानं किमर्थं वा तवाद्य मुनिपुंगव [रसि] किं न पश्यसि मे देवकराच छाक रसं सरुतम यं दृष्ट्वाहं परनृत्तॊ वै हर्षेण महतान्वितः [पुलस्त्य] तं परहस्याब्रवीद देवॊ मुनिं रागेण मॊहितम अहं वै विस्मयं विप्र न गच्छामीति पश्य माम एवम उक्त्वा नरश्रेष्ठ महादेवेन धीमता अङ्गुल्यग्रेण राजेन्द्र सवाङ्गुष्ठस ताडितॊ ऽनघ ततॊ भस्म कषताद राजन निर्गतं हिमसंनिभम तद दृष्ट्वा वरीडितॊ राजन स मुनिः पादयॊर गतः नान्यं देवम अहं मन्ये रुद्रात परतरं महत सुरासुरस्य जगतॊ गतिस तवम असि शूलधृक तवया सृष्टम इदं विश्वं तरैलॊक्यं स चराचरम तवाम एव भगवन सर्वे परविशन्ति युगक्षये देवैर अपि न शक्यस तवं परिज्ञातुं कुतॊ मया तवयि सर्वे च दृश्यन्ते सुरा बरह्मादयॊ ऽनघ सर्वस तवम असि लॊकानां कर्ता कारयिता च ह तवत्प्रसादात सुराः सर्वे मॊदन्तीहाकुतॊ भयाः एवं सतुत्वा महादेवं स ऋषिः परणतॊ ऽभवत [रसि] तवत्प्रसादान महादेव तपॊ मे न कषरेत वै [पुलस्त्य] ततॊ देवः परहृष्टात्मा बरह्मर्षिम इदम अब्रवीत तपस ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात सहस्रधा आश्रमे चेह वत्स्यामि तवया सार्धं महामुने सप्त सारस्वते सनात्वा अर्चयिष्यन्ति ये तु माम न तेषां दुर्लभं किं चिद इह लॊके परत्र च सारस्वतं च ते लॊकं गमिष्यन्ति न संशयः ततस तव औशनसं गच्छेत तरिषु लॊकेषु विश्रुतम यत्र बरह्मादयॊ देवा ऋषयश च तपॊधनाः कार्तिकेयश च भगवांस तरिसंध्यं किल भारत सांनिध्यम अकरॊत तत्र भार्गव परियकाम्यया कपालमॊचनं तीर्थं सर्वपापप्रमॊचनम तत्र सनात्वा नरव्याघ्र सर्वपापैः परमुच्यते अग्नितीर्थं ततॊ गच्छेत तत्र सनात्वा नरर्षभ अग्निलॊकम अवाप्नॊति कुलं चैव समुद्धरेत विश्वा मित्रस्य तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम तत्र सनात्वा महाराज बराह्मण्यम अभिजायते बरह्मयॊनिं समासाद्य शुचिः परयत मानसः तत्र सनात्वा नरव्याघ्र बरह्मलॊकं परपद्यते पुनात्य आ सप्तमं चैव कुलं नास्त्य अत्र संशयः ततॊ गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं तरैलॊक्यविश्रुतम पृथूदकम इति खयातं कार्तिकेयस्य वै नृप तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः अज्ञानाज जञानतॊ वापि सत्रिया वा पुरुषेण वा यत किं चिद अशुभं कर्मकृतं मानुषबुद्धिना तत सर्वं नश्यते तस्य सनातमात्रस्य भारत अश्वमेध फलं चापि सवर्गलॊकं च गच्छति पुण्यम आहुः कुरुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रात सरस्वतीम सरस्वत्याश च तीर्थानि तीर्थेभ्यश च पृथूदकम उत्तमे सर्वतीर्थानां यस तयजेद आत्मनस तनुम पृथूदके जप्यपरॊ नैनं शवॊ मरणं तपेत गीतं सनत कुमारेण वयासेन च महात्मना वेदे च नियतं राजन अभिगच्छेत पृथूदकम पृथूदकात पुण्यतमं नान्यत तीर्थं नरॊत्तम एतन मेध्यं पवित्रं च पावनं च न संशयः तत्र सनात्वा दिवं यान्ति अपि पापकृतॊ जनाः पृथूदके नरश्रेष्ठ पराहुर एवं मनीषिणः मधुस्रवं च तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम तत्र सनात्वा नरॊ राजन गॊसहस्रफलं लभेत ततॊ गच्छेन नरश्रेष्ठ तीर्थं देव्या यथाक्रमम सरस्वत्यारुणायाश च संगमं लॊकविश्रुतम तरिरात्रॊपॊषितः सनात्वा मुच्यते बरह्महत्यया अग्निष्टॊमातिरात्राभ्यां फलं विन्दति मानवः आ सप्तमं कुलं चैव पुनाति भरतर्षभ अवतीर्णं च तत्रैव तीर्थं कुरुकुलॊद्वह विप्राणाम अनुकम्पार्थं दर्भिणा निर्मितं पुरा वरतॊपनयनाभ्यां वा उपवासेन वा दविजः करिया मन्त्रैश च संयुक्तॊ बराह्मणः सयान न संशयः करिया मन्त्रविहीनॊ ऽपि तत्र सनात्वा नरर्षभ चीर्ण वरतॊ भवेद विप्रॊ दृष्टम एतत पुरातने समुद्राश चापि चत्वारः समानीताश च दर्भिणा येषु सनातॊ नरव्याघ्र न दुर्गतिम अवाप्नुयात फलानि गॊसहस्राणां चतुर्णां विन्दते च सः ततॊ गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं शतसहस्रकम साहस्रकं च तत्रैव दवे तीर्थे लॊकविश्रुते उभयॊर हि नरः सनात्वा गॊसहस्रफलं भवेत दानं वाप्य उपवासॊ वा सहस्रगुणितं भवेत ततॊ गच्छेत राजेन्द्र रेणुका तीर्थम उत्तमम तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः सरव पापविशुद्धात्मा अग्निष्टॊम फलं लभेत विमॊचनम उपस्पृश्य जितमन्युर जितेन्द्रियः परतिग्रह कृतैर दॊषैर सर्वैः स परिमुच्यते ततः पञ्च वटं गत्वा बरह्म चारी जितेन्द्रियः पुण्येन महता युक्तः सतां लॊके महीयते यत्र यॊगेश्वरः सथाणुः सवयम एव वृषध्वजः तम अर्चयित्वा देवेशं गमनाद एव सिध्यति औजसं वरुणं तीर्थं दीप्यते सवेन तेजसा यत्र बरह्मादिभिर देवैर ऋषिभिश च तपॊधनैः सेनापत्येन देवानाम अभिषिक्तॊ गुहस तदा औजसस्य तु पूर्वेण कुरु तीर्थं कुरूद्वह कुरु तीर्थे नरः सनात्वा बरह्म चारी जितेन्द्रियः सर्वपापविशुद्धात्मा कुरु लॊकं परपद्यते सवर्गद्वारं ततॊ गच्छेन नियतॊ नियताशनः सवर्गलॊकम अवाप्नॊति बरह्मलॊकं च गच्छति ततॊ गच्छेद अनरकं तीर्थसेवी नराधिप तत्र सनात्वा नरॊ राजन न दुर्गतिम इवाप्नुयात तत्र बरह्मा सवयं नित्यं देवैः सह महीपते अन्वास्यते नरश्रेष्ठ नारायण पुरॊगमैः सांनिध्यं चैव राजेन्द्र रुद्र पत्न्याः कुरूद्वह अभिगम्य च तां देवीं न दुर्गतिम अवाप्नुयात तत्रैव च महाराज विश्वेश्वरम उमापतिम अभिगम्य महादेवं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः नारायणं चाभिगम्य पद्मनाभम अरिंदमम शॊभमानॊ महाराज विष्णुलॊकं परपद्यते तीर्थे तु सर्वदेवानां सनातः स पुरुषर्षभ सर्वदुःखैः परित्यक्तॊ दयॊतते शशिवत सदा ततः सवस्ति पुरं गच्छेत तीर्थसेवी नराधिप पावनं तीर्थम आसाद्य तर्पयेत पितृदेवताः अग्निष्टॊमस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः गङ्गा हरदश च तत्रैव कूपश च भरतर्षभ तिस्रः कॊट्यस तु तीर्थानां तस्मिन कूपे महीपते तत्र सनात्वा नरॊ राजन सवर्गलॊकं परपद्यते आपगायां नरः सनात्वा अर्चयित्वा महेश्वरम गाणपत्यम अवाप्नॊति कुलं चॊद्धरते सवकम ततः सथाणुवटं गच्छेत तरिषु लॊकेषु विश्रुतम तत्र सनात्वा सथितॊ रात्रिं रुद्र लॊकम अवाप्नुयात बदरी पाचनं गच्छेद वसिष्ठस्याश्रमं ततः बदरं भक्षयेत तत्र तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः सम्यग दवादश वर्षाणि बदरान भक्षयेत तु यः तरिरात्रॊपॊषितश चैव भवेत तुल्यॊ नराधिप इन्द्र मार्गं समासाद्य तीर्थसेवी नराधिप अहॊरात्रॊपवासेन शक्र लॊके महीयते एकरात्रं समासाद्य एकरात्रॊषितॊ नरः नियतः सत्यवादी च बरह्मलॊके महीयते ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थं तरैलॊक्यविश्रुतम आदित्यस्याश्रमॊ यत्र तेजॊराशेर महात्मनाः तस्मिंस तीर्थे नरः सनात्वा पूजयित्वा विभावसुम आदित्यलॊकं वरजति कुलं चैव समुद्धरेत सॊमतीर्थे नरः सनात्वा तीर्थसेवी कुरूद्वह सॊमलॊकम अवाप्नॊति नरॊ नास्त्य अत्र संशयः ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ दधीचस्य महात्मनाः तीर्थं पुण्यतमं राजन पावनं लॊकविश्रुतम यत्र सारस्वतॊ राजन सॊ ऽङगिरास तपसॊ निधिः तस्मिंस तीर्थे नरः सनात्वा वाजपेयफलं लभेत सारस्वतीं गतिं चैव लभते नात्र संशयः ततः कन्याश्रमं गच्छेन नियतॊ बरह्मचर्यवान तरिरात्रॊपॊषितॊ राजन्न उपवासपरायणः लभेत कन्याशतं दिव्यं बरह्मलॊकं च गच्छति यत्र बरह्मादयॊ देवा ऋषयश च तपॊधनाः मासि मासि समायान्ति पुण्येन महतान्विताः संनिहित्याम उपस्पृश्य राहुग्रस्ते दिवाकरे अश्वमेध शतं तेन इष्टं भवति शाश्वतम पृथिव्यां यानि तीर्थानि अन्तरिक्षचराणि च नद्यॊ नदास तडागाश च सर्वप्रस्रवणानि च उदपानाश च वप्राश च पुण्यान्य आयतनानि च मासि मासि समायान्ति संनिहित्यां न संशयः यत किं चिद दुष्कृतं कर्म सत्रिया वा पुरुषस्य वा सनातमात्रस्य तत सर्वं नश्यते नात्र संशयः पद्मवर्णेन यानेन बरह्मलॊकं स गच्छति अभिवाद्य ततॊ यक्षं दवारपालम अरन्तुकम कॊटिरूपम उपस्पृश्य लभेद बहुसुवर्णकम गङ्गा हरदश च तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम तत्र सनातस तु धर्मज्ञ बरह्म चारी समाहितः राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं विन्दति शाश्वतम पृथिव्यां नैमिषं पुण्यम अन्तरिक्षे च पुष्करम तरयाणाम अपि लॊकानां कुरुक्षेत्रं विशिष्यते पांसवॊ ऽपि कुरुक्षेत्रे वायुना समुदीरिताः अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम दक्षिणेन सरस्वत्या उत्तरेण दृषद्वतीम ये वसन्ति कुरुक्षेत्रे ते वसन्ति तरिविष्टपे कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्य अहम अप्य एकां वाचम उत्सृज्य सर्वपापैः परमुच्यते बरह्म वेदी कुरुक्षेत्रं पुण्यं बरह्मर्षिसेवितम तदावसन्ति ये राजन न ते शॊच्याः कथं चन तरन्तुकारन्तुकयॊर यद अन्तरं; रामह्रदानां च मचक्रुकस्य एतत कुरुक्षेत्रसमन्तपञ्चकं; पिता महस्यॊत्तर वेदिर उच्यते [पुलस्त्य] ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ धर्मतीर्थं पुरातनम तत्र सनात्वा नरॊ राजन धर्मशीलः समाहितः आ सप्तमं कुलं राजन पुनीते नात्र संशयः ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ कारा पतनम उत्तमम अग्निष्टॊमम अवाप्नॊति मुनिलॊकं च गच्छति सौगन्धिकं वनं राजंस ततॊ गच्छेत मानवः यत्र बरह्मादयॊ देवा ऋषयश च तपॊधनाः सिद्धचारणगन्धर्वाः किंनराः स महॊरगाः तद वनं परविशन्न एव सर्वपापैः परमुच्यते ततॊ हि सा सरिच्छ्रेष्ठा नदीनाम उत्तमा नदी पलक्षाद देवी सरुता राजन महापुण्या सरस्वती तत्राभिषेकं कुर्वीत वल्मीकान निःसृते जले अर्चयित्वा पितॄन देवान अश्वमेध फलं लभेत ईशानाध्युषितं नाम तत्र तीर्थं सुदुर्लभम षट्सु शम्या निपातेषु वल्मीकाद इति निश्चयः कपिलानां सहस्रं च वाजिमेधं च विन्दति तत्र सनात्वा नरव्याघ्र दृष्टम एतत पुरातने सुगन्धां शतकुम्भां च पञ्च यज्ञां च भारत अभिगम्य नरश्रेष्ठ सवर्गलॊके महीयते तरिशूलखातं तत्रैव तीर्थम आसाद्य भारत तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः गाणपत्यं स लभते देहं तयक्त्वा न संशयः ततॊ गच्छेत राजेन्द्र देव्याः सथानं सुदुर्लभम शाकम्भरीति विख्याता तरिषु लॊकेषु विश्रुता दिव्यं वर्षसहस्रं हि शाकेन किल सुव्रत आहारं सा कृतवती मासि मासि नराधिप ऋषयॊ ऽभयागतास तत्र देव्या भक्त्या तपॊधनाः आतिथ्यं च कृतं तेषां शाकेन किल भारत ततः शाकम्भरीत्य एव नाम तस्याः परतिष्ठितम शाकम्भरीं समासाद्य बरह्म चारी समाहितः तरिरात्रम उषितः शाकं भक्षयेन नियतः शुचिः शाकाहारस्य यत सम्यग वर्षैर दवादशभिः फलम तत फलं तस्य भवति देव्याश छन्देन भारत ततॊ गच्छेत सुवर्णाक्षं तरिषु लॊकेषु विश्रुतम यत्र विष्णुः परसादार्थं रुद्रम आराधयत पुरा वरांश च सुबहूँल लेभे दैवतेषु सुदुर्लभान उक्तश च तरिपुरघ्नेन परितुष्टेन भारत अपि चास्मत परियतरॊ लॊके कृष्ण भविष्यसि तवन मुखं च जगत कृत्स्नं भविष्यति न संशयः तत्राभिगम्य राजेन्द्र पूजयित्वा वृषध्वजम अश्वमेधम अवाप्नॊति गाणपत्यं च विन्दति धूमावतीं ततॊ गच्छेत तरिरत्रॊपॊषितॊ नरः मनसा परार्थितान कामाँल लभते नात्र संशयः देव्यास तु दक्षिणार्धेन रथावर्तॊ नराधिप तत्रारॊहेत धर्मज्ञ शरदधानॊ जितेन्द्रियः महादेव परसादाद धि गच्छेत परमं गतिम परदक्षिणम उपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ धारां नाम महाप्राज्ञ सर्वपापप्रणाशिनीम तत्र सनात्वा नरव्याघ्र न शॊचति नराधिप ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ नमस्कृत्य महागिरिम सवर्गद्वारेण यत तुल्यं गङ्गा दवारं न संशयः तत्राभिषेकं कुर्वीत कॊटितीर्थे समाहितः पुण्डरीकम अवाप्नॊति कुलं चैव समुद्धरेत सप्त गङ्गे तरिगङ्गे च शक्रावर्ते च तर्पयन देवान पितॄंश च विधिवत पुण्यलॊके महीयते ततः कनखले सनात्वा तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः अश्वमेधम अवाप्नॊति सवर्गलॊकं च गच्छति कपिला वटं च गच्छेत तीर्थसेवी नराधिप उष्यैकां रजनीं तत्र गॊसहस्रफलं लभेत नागराजस्य राजेन्द्र कपिलस्य महात्मनाः तीर्थं कुरु वरश्रेष्ठ सर्वलॊकेषु विश्रुतम तत्राभिषेकं कुर्वीत नागतीर्थे नराधिप कपिलानां सहस्रस्य फलं पराप्नॊति मानवः ततॊ ललितिकां गच्छेच छंतनॊर तीर्थम उत्तमम तत्र सनात्वा नरॊ राजन न दुर्गतिम अवाप्नुयात गङ्गा संगमयॊश चैव सनाति यः संगमे नरः दशाश्वमेधान आप्नॊति कुलं चैव समुद्धरेत ततॊ गच्छेत राजेन्द्र सुगन्धां लॊकविश्रुताम सर्वपापविशुद्धात्मा बरह्मलॊके महीयते रुद्रावर्तं ततॊ गच्छेत तीर्थसेवी नराधिप तत्र सनात्वा नरॊ राजन सवर्गलॊके महीयते गङ्गायाश च नरश्रेष्ठ सरस्वत्याश च संगमे सनातॊ ऽशवमेधम आप्नॊति सवर्गलॊकं च गच्छति भद्र कर्णेश्वरं गत्वा देवम अर्च्य यथाविधि न दुर्गतिम अवाप्नॊति सवर्गलॊकं च गच्छति ततः कुब्जाम्रकं गच्छेत तीर्थसेवी यथाक्रमम गॊसहस्रम अवाप्नॊति सवर्गलॊकं च गच्छति अरुन्धती वटं गच्छेत तीर्थसेवी नराधिप सामुद्रकम उपस्पृश्य तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः गॊसहस्रफलं विन्देत कुलं चैव समुद्धरेत बरह्मावर्तं ततॊ गच्छेद बरह्म चारी समाहितः अश्वमेधम अवाप्नॊति सवर्गलॊकं च गच्छति यमुना परभवं गत्वा उपस्पृश्य च यामुने अश्वमेध फलं लब्ध्वा सवर्गलॊके महीयते दर्वी संक्रमणं पराप्य तीर्थं तरैलॊक्यविश्रुतम अश्वमेधम अवाप्नॊति सवर्गलॊकं च गच्छति सिन्धॊर च परभवं गत्वा सिद्धगन्धर्वसेवितम तत्रॊष्य रजनीः पञ्च विन्द्याद बहुसुवर्णकम अथ वेदीं समासाद्य नरः परमदुर्गमाम अश्वमेधम अवाप्नॊति गच्छेच चौशनसीं गतिम ऋषिकुल्यां समासाद्य वासिष्ठं चैव भारत वासिष्ठं समतिक्रम्य सर्वे वर्णा दविजातयः ऋषिकुल्यां नरः सनात्वा ऋषिलॊकं परपद्यते यदि तत्र वसेन मासं शाकाहारॊ नराधिप भृगुतुङ्गं समासाद्य वाजिमेधफलं लभेत गत्वा वीर परमॊक्षं च सर्वपापैः परमुच्यते कृत्तिका मघयॊश चैव तीर्थम आसाद्य भारत अग्निष्टॊमातिरात्राभ्यां फलं पराप्नॊति पुण्यकृत ततः संध्यां समासाद्य विद्या तीर्थम अनुत्तमम उपस्पृश्य च विद्यानां सर्वासां पारगॊ भवेत महाश्रमे वसेद रात्रिं सर्वपापप्रमॊचने एककालं निराहारॊ लॊकान आवसते शुभान षष्ठ कालॊपवासेन मासम उष्य महालये सर्वपापविशुद्धात्मा विन्द्याद बहुसुवर्णकम अथ वेतसिकां गत्वा पिता मह निषेविताम अश्वमेधम अवाप्नॊति गच्छेच चौशनसीं गतिम अथ सुन्दरिका तीर्थं पराप्य सिद्धनिषेवितम रूपस्य भागी भवति दृष्टम एतत पुरातने ततॊ वै बराह्मणीं गत्वा बरह्म चारी जितेन्द्रियः पद्मवर्णेन यानेन बरह्मलॊकं परपद्यते ततश च नैमिषं गच्छेत पुण्यं सिद्धनिषेवितम तत्र नित्यं निवसति बरह्मा देवगणैर वृतः नैमिषं परार्थयानस्य पापस्यार्धं परणश्यति परविष्टमात्रस तु नरः सर्वपापैः परमुच्यते तत्र मासं वसेद धीरॊ नैमिषे तीर्थतत्परः पृथिव्यां यानि तीर्थानि नैमिषे तानि भारत अभिषेककृतस तत्र नियतॊ नियताशनः गवामयस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति भारत पुनात्य आ सप्तमं चैव कुलं भरतसत्तम यस तयजेन नैमिषे पराणान उपवासपरायणः स मॊदेत सवर्गलॊकस्थ एवम आहुर मनीषिणः नित्यं पुण्यं च मेध्यं च नैमिषं नृपसत्तम गङ्गॊद्भेदं समासाद्य तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः वाजपेयम अवाप्नॊति बरह्मभूतश च जायते सरस्वतीं समासाद्य तर्पयेत पितृदेवताः सारस्वतेषु लॊकेषु मॊदते नात्र संशयः ततश च बाहुदां गच्छेद बरह्म चारी समाहितः देव सत्रस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः ततश चीरवतीं गच्छेत पुण्यां पुण्यतमैर वृताम पितृदेवार्चन रतॊ वाजपेयम अवाप्नुयात विमलाशॊकम आसाद्य विराजति यथा शशी तत्रॊष्य रजनीम एकां सवर्गलॊके महीयते गॊप्रतारं ततॊ गच्छेत सरय्वास तीर्थम उत्तमम यत्र रामॊ गतः सवर्गं स भृत्यबलवाहनः देहं तयक्त्वा दिवं यातस तस्य तीर्थस्य तेजसा रामस्य च परसादेन वयवसायाच च भारत तस्मिंस तीर्थे नरः सनात्वा गॊमत्यां कुरुनन्दन सर्वपापविशुद्धात्मा सवर्गलॊके महीयते राम तीर्थे नरः सनात्वा गॊमत्यां कुरुनन्दन अश्वमेधम अवाप्नॊति पुनाति च कुलं नरः शतसाहस्रिकं तत्र तीर्थं भरतसत्तम तत्रॊपस्पर्शनं कृत्वा नियतॊ नियताशनः गॊसहस्रफलं पुण्यं पराप्नॊति भरतर्षभ ततॊ गच्छेत राजेन्द्र भर्तृस्थानम अनुत्तमम कॊटितीर्थे नरः सनात्वा अर्चयित्वा गुहं नृप गॊसहस्रफलं विन्देत तेजस्वी च भवेन नरः ततॊ वाराणसीं गत्वा अर्चयित्वा वृषध्वजम कपिला हरदे नरः सनात्वा राजसूय फलं लभेत मार्कण्डेयस्य राजेन्द्र तीर्थम आसाद्य दुर्लभम गॊमती गङ्गयॊश चैव संगमे लॊकविश्रुते अग्निष्टॊमम अवाप्नॊति कुलं चैव समुद्धरेत ततॊ गयां समासाद्य बरह्म चारी जितेन्द्रियः अश्वमेधम अवाप्नॊति गमनाद एव भारत तत्राक्षयवतॊ नाम तरिषु लॊकेषु विश्रुतः पितॄणां तत्र वै दत्तम अक्षयं भवति परभॊ महानद्याम उपस्पृश्य तर्पयेत पितृदेवताः अक्षयान पराप्नुयाल लॊकान कुलं चैव समुद्धरेत ततॊ बरह्मसरॊ गच्छेद धर्मारण्यॊपशॊभितम पौण्डरीकम अवाप्नॊति परभाताम एव शर्वरीम तस्मिन सरसि राजेन्द्र बरह्मणॊ यूप उच्छ्रितः यूपं परदक्षिणं कृत्वा वाजपेयफलं लभेत ततॊ गच्छेत राजेन्द्र धेनुकां लॊकविश्रुताम एकरत्रॊषितॊ राजन परयच्छेत तिलधेनुकाम सर्वपापविशुद्धात्मा सॊमलॊकं वरजेद धरुवम तत्र चिह्नं महाराज अद्यापि हि न संशयः कपिला सह वत्सेन पर्वते विचरत्य उत स वत्सायाः पदानि सम दृश्यन्ते ऽदयापि भारत तेषूपस्पृश्य राजेन्द्र पदेषु नृपसत्तम यत किं चिद अशुभं कर्म तत परणश्यति भारत ततॊ गृध्रवटं गच्छेत सथानं देवस्य धीमतः सनायीत भस्मना तत्र अभिगम्य वृषध्वजम बराह्मणेन भवेच चीर्णं वरतं दवादश वार्षिकम इतरेषां तु वर्णानां सर्वपापं परणश्यति गच्छेत तत उद्यन्तं पर्वतं गीतनादितम सावित्रं तु पदं तत्र दृश्यते भरतर्षभ तत्र संध्याम उपासीत बराह्मणः संशितव्रतः उपास्ता च भवेत संध्या तेन दवादश वार्षिकी यॊनिद्वारं च तत्रैव विश्रुतं भरतर्षभ तत्राभिगम्य मुच्येत पुरुषॊ यॊनिसंकरात कृष्ण शुक्लाव उभौ पक्षौ गयायां यॊ वसेन नरः पुनात्य आ सप्तमं राजन कुलं नास्त्य अत्र संशयः एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्य एकॊ ऽपि गयां वरजेत यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषम उत्सृजेत ततः फल्गुं वरजेद राजंस तीर्थसेवी नराधिप अश्वमेधम अवाप्नॊति सिद्धिं च महतीं वरजेत ततॊ गच्छेत राजेन्द्र धर्मपृष्ठं समाहितः यत्र धर्मॊ महाराज नित्यम आस्ते युधिष्ठिर अभिगम्य ततस तत्र वाजिमेधफलं लभेत ततॊ गच्छेत राजेन्द्र बरह्मणस तीर्थम उत्तमम तत्रार्चयित्वा राजेन्द्र बरह्माणम अमितौजसम राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं पराप्नॊति मानवः ततॊ राजगृहं गच्छेत तीर्थसेवी नराधिप उपस्पृश्य तपॊदेषु काक्षीवान इव मॊदते यक्षिण्या नैत्यकं तत्र पराश्नीत पुरुषः शुचिः यक्षिण्यास तु परसादेन मुच्यते भरूण हत्यया मणिनागं ततॊ गत्वा गॊसहस्रफलं लभेत नैत्यकं भुञ्जते यस तु मणिनागस्य मानवः दष्टस्याशीविषेणापि न तस्य करमते विषम तत्रॊष्य रजनीम एकां सर्वपापैः परमुच्यते ततॊ गच्छेत बरह्मर्षेर गौतमस्य वनं नृप अहल्याया हलदे सनात्वा वरजेत परमां गतिम अभिगम्य शरियं राजन विन्दते शरियम उत्तमाम तत्रॊद पानॊ धर्मज्ञ तरिषु लॊकेषु विश्रुतः तत्राभिषेकं कृत्वा तु वाजिमेधम अवाप्नुयात जनकस्य तु राजर्षेः कूपस तरिदशपूजितः तत्राभिषेकं कृत्वा तु विष्णुलॊकम अवाप्नुयात ततॊ विनशनं गच्छेत सर्वपापप्रमॊचनम वाजपेयम अवाप्नॊति सॊमलॊकं च गच्छति गण्डकीं तु समासाद्य सर्वतीर्थजलॊद्भवाम वाजपेयम अवाप्नॊति सूर्यलॊकं च गच्छति ततॊ ऽधिवंश्यं धर्मज्ञ समाविश्य तपॊवनम गुह्यकेषु महाराज मॊदते नात्र संशयः कम्पनां तु समासाद्य नदीं सिद्धनिषेविताम पुण्डरीकम अवाप्नॊति सूर्यलॊकं च गच्छति ततॊ विशालाम आसाद्य नदीं तरैलॊक्यविश्रुताम अग्निष्टॊमम अवाप्नॊति सवर्गलॊकं च गच्छति अथ माहेश्वरीं धारां समासाद्य नराधिप अश्वमेधम अवाप्नॊति कुलं चैव समुद्धरेत दिवौकसां पुष्करिणीं समासाद्य नरः शुचिः न दुर्गतिम अवाप्नॊति वाजपेयं च विन्दति महेश्वर पदं गच्छेद बरह्म चारी समाहितः महेश्वर पदे सनात्वा वाजिमेधफलं लभेत तत्र कॊटिस तु तीर्थानां विश्रुता भरतर्षभ कूर्मरूपेण राजेन्द्र असुरेण दुरात्मना हरियमाणाहृता राजन विष्णुना परभ विष्णुना तत्राभिषेकं कुर्वाणस तीर्थकॊट्यां युधिष्ठिर पुण्डरीकम अवाप्नॊति विष्णुलॊकं च गच्छति ततॊ गच्छेत राजेन्द्र सथानं नारायणस्य तु सदा संनिहितॊ यत्र हरिर वसति भारत शालग्राम इति खयातॊ विष्णॊर अद्भुतकर्मणः अभिगम्य तरिलॊकेशं वरदं विष्णुम अव्ययम अश्वमेधम अवाप्नॊति विष्णुलॊकं च गच्छति तत्रॊद पानॊ धर्मज्ञ सर्वपापप्रमॊचनः समुद्रास तत्र चत्वारः कूपे संनिहिताः सदा तत्रॊपस्पृश्य राजेन्द्र न दुर्गतिम अवाप्नुयात अभिगम्य महादेवं वरदं विष्णुम अव्ययम विराजति यथा सॊम ऋणैर मुक्तॊ युधिष्ठिर जातिस्मर उपस्पृश्य शुचिः परयत मानसः जातिस्मरत्वं पराप्नॊति सनात्वा तत्र न संशयः वटेश्वर पुरं गत्वा अर्चयित्वा तु केशवम ईप्सिताँल लभते कामान उपवासान न संशयः ततस तु वामनं गत्वा सर्वपापप्रमॊचनम अभिवाद्य हरिं देवं न दुर्गतिम अवाप्नुयात भरतस्याश्रमं गत्वा सर्वपापप्रमॊचनम कौशिकीं तत्र सेवेत महापातक नाशिनीम राजसूयस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः ततॊ गच्छेत धर्मज्ञ चम्पकारण्यम उत्तमम तत्रॊष्य रजनीम एकां गॊसहस्रफलं लभेत अथ जयेष्ठिलम आसाद्य तीर्थं परमसंमतम उपॊष्य रजनीम एकाम अग्निष्टॊम फलं लभेत तत्र विश्वेश्वरं दृष्ट्वा देव्या सह महाद्युतिम मित्रा वरुणयॊर लॊकान आप्नॊति पुरुषर्षभ कन्या संवेद्यम आसाद्य नियतॊ नियताशनः मनॊः परजापतेर लॊकान आप्नॊति भरतर्षभ कन्यायां ये परयच्छन्ति पानम अन्नं च भारत तद अक्षयम इति पराहुर ऋषयः संशितव्रताः निश्चीरां च समासाद्य तरिषु लॊकेषु विश्रुताम अश्वमेधम अवाप्नॊति विष्णुलॊकं च गच्छति ये तु दानं परयच्छन्ति निश्चीरा संगमे नराः ते यान्ति नरशार्दूल बरह्मलॊकं न संशयः तत्राश्रमॊ वसिष्ठस्य तरिषु लॊकेषु विश्रुतः तत्राभिषेकं कुर्वाणॊ वाजपेयम अवाप्नुयात देवकूटं समासाद्य बरह्मर्षिगणसेवितम अश्वमेधम अवाप्नॊति कुलं चैव समुद्धरेत ततॊ गच्छेत राजेन्द्र कौशिकस्य मुनेर हरदम यत्र सिद्धिं परां पराप्तॊ विश्वा मित्रॊ ऽथ कौशिकः तत्र मासं वसेद वीर कौशिक्यां भरतर्षभ अश्वमेधस्य यत पुण्यं तन मासेनाधिगच्छति सर्वतीर्थवरे चैव यॊ वसेत महाह्रदे न दुर्गतिम अवाप्नॊति विन्देद बहुसुवर्णकम कुमारम अभिगत्वा च वीराश्रमनिवासिनम अश्वमेधम अवाप्नॊति नरॊ नास्त्य अत्र संशयः अग्निधारां समासाद्य तरिषु लॊकेषु विश्रुताम अग्निष्टॊमम अवाप्नॊति न च सवर्गान निवर्तते पिता मह सरॊ गत्वा शैलराजप्रतिष्ठितम तत्राभिषेकं कुर्वाणॊ अग्निष्टॊम फलं लभेत पिता महस्य सरसः परस्रुता लॊकपावनी कुमार धारा तत्रैव तरिषु लॊकेषु विश्रुता यत्र सनात्वा कृतार्थॊ ऽसमीत्य आत्मानम अवगच्छति षष्ठ कालॊपवासेन मुच्यते बरह्महत्यया शिखरं वै महादेव्या गौर्यास तरैलॊक्यविश्रुतम समारुह्य नरः शराद्धः सतनकुण्डेषु संविशेत तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः हयमेधम अवाप्नॊति शक्र लॊकं च गच्छति ताम्रारुणं समासाद्य बरह्म चारी समाहितः अश्वमेधम अवाप्नॊति शक्र लॊकं च गच्छति नन्दिन्यां च समासाद्य कूपं तरिदशसेवितम नरमेधस्य यत पुण्यं तत पराप्नॊति कुरूद्वह कालिका संगमे सनात्वा कौशिक्यारुणयॊर यतः तरिरात्रॊपॊषितॊ विद्वान सर्वपापैः परमुच्यते उर्वशी तीर्थम आसाद्य ततः सॊमाश्रमं बुधः कुम्भकर्णाश्रमे सनात्वा पूज्यते भुवि मानवः सनात्वा कॊका मुखे पुण्ये बरह्म चारी यतव्रतः जातिस्मरत्वं पराप्नॊति दृष्टम एतत पुरातने सकृन नन्दां समासाद्य कृतात्मा भवति दविजः सर्वपापविशुद्धात्मा शक्र लॊकं च गच्छति ऋषभद्वीपम आसाद्य सेव्यं करौञ्चनिषूदनम सरस्वत्याम उपस्पृश्य विमानस्थॊ विराजते औद्दालकं महाराज तीर्थं मुनिनिषेवितम तत्राभिषेकं कुर्वीत सर्वपापैः परमुच्यते धर्मतीर्थं समासाद्य पुण्यं बरह्मर्षिसेवितम वाजपेयम अवाप्नॊति नरॊ नास्त्य अत्र संशयः तथा चम्पां समासाद्य भागीरथ्यां कृतॊदकः दण्डार्कम अभिगम्यैव गॊसहस्रफलं लभेत लवेडिकां ततॊ गच्छेत पुण्यां पुण्यॊपसेविताम वाजपेयम अवाप्नॊति विमानस्थश च पूज्यते [पुलस्त्य] अथ संध्यां समासाद्य संवेद्यं तीर्थम उत्तमम उपस्पृश्य नरॊ विद्वान भवेन नास्त्य अत्र संशयः रामस्य च परसादेन तीर्थं राजन कृतं पुरा तल लॊहित्यं समासाद्य विन्द्याद बहुसुवर्णकम करतॊयां समासाद्य तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः अश्वमेधम अवाप्नॊति कृते पैतामहे विधौ गङ्गायास तव अथ राजेन्द्र सागरस्य च संगमे अश्वमेधं दशगुणं परवदन्ति मनीषिणः गङ्गायास तव अपरं दवीपं पराप्य यः सनाति भारत तरिरात्रॊपॊषितॊ राजन सर्वकामान अवाप्नुयात ततॊ वैतरणीं गत्वा नदीं पापप्रमॊचनीम विरजं तीर्थम आसाद्य विराजति यथा शशी परभवेच च कुले पुण्ये सर्वपापं वयपॊहति गॊसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति च कुलं नरः शॊणस्य जयॊतिरथ्याश च संगमे निवसञ शुचिः तर्पयित्वा पितॄन देवान अग्निष्टॊम फलं लभेत शॊणस्य नर्मदायाश च परभवे कुरुनन्दन वंशगुल्म उपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत ऋषभं तीर्थम आसाद्य कॊशलायां नराधिप वाजपेयम अवाप्नॊति तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः कॊशलायां समासाद्य कालतीर्थ उपस्पृशेत वृशभैकादश फलं लभते नात्र संशयः पुष्पवत्याम उपस्पृश्य तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः गॊसहस्रफलं विन्द्यात कुलं चैव समुद्धरेत ततॊ बदरिका तीर्थे सनात्वा परयत मानसः दीर्घम आयुर अवाप्नॊति सवर्गलॊकं च गच्छति ततॊ महेन्द्रम आसाद्य जामदग्न्य निषेवितम राम तीर्थे नरः सनात्वा वाजिमेधफलं लभेत मतङ्गस्य तु केदारस तत्रैव कुरुनन्दन तत्र सनात्वा नरॊ राजन गॊसहस्रफलं लभेत शरीपर्वतं समासाद्य नदीतीर उपस्पृशेत अश्वमेधम अवाप्नॊति सवर्गलॊकं च गच्छति शरीपर्वते महादेवॊ देव्या सह महाद्युतिः नयवसत परमप्रीतॊ बरह्मा च तरिदशैर वृतः तत्र देव हरदे सनात्वा शुचिः परयत मानसः अश्वमेधम अवाप्नॊति परां सिद्धिं च गच्छति ऋषभं पर्वतं गत्वा पाण्ड्येषु सुरपूजितम वाजपेयम अवाप्नॊति नाकपृष्ठे च मॊदते ततॊ गच्छेत कावेरीं वृताम अप्सरसां गणैः तत्र सनात्वा नरॊ राजन गॊसहस्रफलं लभेत ततस तीरे समुद्रस्य कन्या तीर्थ उपस्पृशेत तत्रॊपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वपापैः परमुच्यते अथ गॊकर्णम आसाद्य तरिषु लॊकेषु विश्रुतम समुद्रमध्ये राजेन्द्र सर्वलॊकनमस्कृतम यत्र बरह्मादयॊ देवा ऋषयश च तपॊधनाः भूतयक्षपिशाचाश च किंनराः स महॊरगाः सिद्धचारणगन्धर्वा मानुषाः पन्नगास तथा सरितः सागराः शैला उपासन्त उमा पतिम तत्रेशानं समभ्यर्च्य तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः दशाश्वमेधम आप्नॊति गाणपत्यं च विन्दति उष्य दवादश रात्रं तु कृतात्मा भवते नरः तत एव तु गायत्र्याः सथानं तरैलॊक्यविश्रुतम तरिरात्रम उषितस तत्र गॊसहस्रफलं लभेत निदर्शनं च परत्यक्षं बराह्मणानां नराधिप गायत्रीं पठते यस तु यॊनिसंकरजस तथा गाथा वा गीतिका वापि तस्य संपद्यते नृप संवर्तस्य तु विप्रर्षेर वापीम आसाद्य दुर्लभाम रूपस्य भागी भवति सुभगश चैव जायते ततॊ वेण्णां समासाद्य तर्पयेत पितृदेवताः मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः ततॊ गॊदावरीं पराप्य नित्यं सिद्धनिषेविताम गवाम अयम अवाप्नॊति वासुकेर लॊकम आप्नुयात वेण्णायाः संगमे सनात्वा वाजपेयफलं लभेत वरदा संगमे सनात्वा गॊसहस्रफलं लभेत बरह्म सथानं समासाद्य तरिरात्रम उषितॊ नरः गॊसहस्रफलं विन्देत सवर्गलॊकं च गच्छति कुशप्लवनम आसाद्य बरह्म चारी समाहितः तरिरात्रम उषितः सनात्वा अश्वमेध फलं लभेत ततॊ देव हरदे रम्ये कृष्ण वेण्णा जलॊद्भवे जातिमात्रह्रदे चैव तथा कन्याश्रमे नृप यत्र करतुशतैर इष्ट्वा देवराजॊ दिवं गतः अग्निष्टॊम शतं विन्देद गमनाद एव भारत सर्वदेव हरदे सनात्वा गॊसहस्रफलं लभेत जातिमात्रह्रदे सनात्वा भवेज जातिस्मरॊ नरः ततॊ ऽवाप्य महापुण्यां पयॊष्णीं सरितां वराम पितृदेवार्चन रतॊ गॊसहस्रफलं लभेत दण्डकारण्यम आसाद्य महाराज उपस्पृशेत गॊसहस्रफलं तत्र सनातमात्रस्य भारत शरभङ्गाश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मनाः न दुर्गतिम अवाप्नॊति पुनाति च कुलं नरः ततः शूर्पारकं गच्छेज जामदग्न्य निषेवितम राम तीर्थे नरः सनात्वा विन्द्याद बहुसुवर्णकम सप्त गॊदावरे सनात्वा नियतॊ नियताशनः महत पुण्यम अवाप्नॊति देवलॊकं च गच्छति ततॊ देवपथं गच्छेन नियतॊ नियताशनः देव सत्रस्य यत पुण्यं तद अवाप्नॊति मानवः तुङ्गकारण्यम आसाद्य बरह्म चारी जितेन्द्रियः वेदान अध्यापयत तत्र ऋषिः सारस्वतः पुरा तत्र वेदान परनष्टांस तु मुनेर अङ्गिरसः सुतः उपविष्टॊ महर्षीणाम उत्तरीयेषु भारत ओंकारेण यथान्यायं सम्यग उच्चारितेन च येन यत पूर्वम अभ्यस्तं तत तस्य समुपस्थितम ऋषयस तत्र देवाश च वरुणॊ ऽगनिः परजापतिः हरिर नारायणॊ देवॊ महादेवस तथैव च पिता महश च भगवान देवैः सह महाद्युतिः भृगुं नियॊजयाम आस याजनार्थे महाद्युतिम ततः सचक्रे भगवान ऋषीणां विधिवत तदा सर्वेषां पुनर आधानं विधिदृष्टेन कर्मणा आज्यभागेन वै तत्र तर्पितास तु यथाविधि देवास तरिभुवणं याता ऋषयश च यथासुखम तद अरण्यं परविष्टस्य तुङ्गकं राजसत्तम पापं परणश्यते सर्वं सत्रियॊ वा पुरुषस्य वा तत्र मासं वसेद धीरॊ नियतॊ नियताशनः बरह्मलॊकं वरजेद राजन पुनीते च कुलं नरः मेधाविकं समासाद्य पितॄन देवांश च तर्पयेत अग्निष्टॊमम अवाप्नॊति समृतिं मेधां च विन्दति ततः कालंजरं गत्वा पर्वतं लॊकविश्रुतम तत्र देव हरदे सनात्वा गॊसहस्रफलं लभेत आत्मानं साधयेत तत्र गिरौ कालंजरे नृप सवर्गलॊके महीयेत नरॊ नास्त्य अत्र संशयः ततॊ गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशां पते मन्दाकिनीं समासाद्य नदीं पापप्रमॊचिनीम तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः अश्वमेधम अवाप्नॊति गतिं च परमां वरजेत ततॊ गच्छेत राजेन्द्र भर्तृस्थानम अनुत्तमम यत्र देवॊ महासेनॊ नित्यं संनिहितॊ नृपः पुमांस तत्र नरश्रेष्ठ गमनाद एव सिध्यति कॊटितीर्थे नरः सनात्वा गॊसहस्रफलं लभेत परदक्षिणम उपावृत्य जयेष्ठस्थानं वरजेन नरः अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी तत्र कूपॊ महाराज विश्रुतॊ भरतर्षभ समुद्रास तत्र चत्वारॊ निवसन्ति युधिष्ठिर तत्रॊपस्पृश्य राजेन्द्र कृत्वा चापि परदक्षिणम नियतात्मा नरः पूतॊ गच्छेत परमां गतिम ततॊ गच्छेत कुरुश्रेष्ठ शृङ्गवेर पुरं महत यत्र तीर्णॊ महाराज रामॊ दाशरथिः पुरा गङ्गायां तु नरः सनात्वा बरह्म चारी समाहितः विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विन्दति अभिगम्य महादेवम अभ्यर्च्य च नराधिप परदक्षिणम उपावृत्य गाणपत्यम अवाप्नुयात ततॊ गच्छेत राजेन्द्र परयागम ऋषिसंस्तुतम यत्र बरह्मादयॊ देवा दिशश च स दिग ईश्वराः लॊकपालाश च साध्याश च नैरृताः पितरस तथा सनत कुमार परमुखास तथैव परमर्षयः अङ्गिरः परमुखाश चैव तथा बरह्मर्षयॊ ऽपरे तथा नागाः सुपर्णाश च सिद्धाश चक्रचरास तथा सरितः सागराश चैव गन्धर्वाप्सरसस तथा हरिश च भगवान आस्ते परजापतिपुरस्कृतः तत्र तरीण्य अग्निकुण्डानि येषां मध्ये च जाह्नवी परयागाद अभिनिष्क्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता तपनस्य सुता तत्र तरिषु लॊकेषु विश्रुता यमुना गङ्गया सार्धं संगता लॊकपावनी गङ्गायमुनयॊर मद्यं पृथिव्या जघनं समृतम परयागं जघनस्यान्तम उपस्थम ऋषयॊ विदुः परयागं स परतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा तीर्थं भॊगवती चैव वेदी परॊक्ता परजापतेः तत्र वेदाश च यज्ञाश च मूर्तिमन्तॊ युधिष्ठिर परजापतिम उपासन्ते ऋषयश च महाव्रताः यजन्ते करतुभिर देवास तथा चक्रचरा नृप ततः पुण्यतमं नास्ति तरिषु लॊकेषु भारत परयागः सर्वतीर्थेभ्यः परभवत्य अधिकं विभॊ शरवणात तस्य तीर्थस्य नाम संकीर्तनाद अपि मृत्तिका लम्भनाद वापि नरः पापात परमुच्यते तत्राभिषेकं यः कुर्यात संगमे संशितव्रतः पुण्यं सफलम आप्नॊति राजसूयाश्वमेधयॊः एषा यजन भूमिर हि देवानाम अपि सत्कृता तत्र दत्तं सूक्ष्मम अपि महद भवति भारत न वेद वचनात तात न लॊकवचनाद अपि मतिर उत्क्रमणीया ते परयागमरणं परति दश तीर्थसहस्राणि षष्टिकॊट्त्यस तथापराः येषां सांनिध्यम अत्रैव कीर्तितं कुरुनन्दन चातुर्वेदे च यत पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत सनात एव तदाप्नॊति गङ्गा यमुन संगमे तत्र भॊगवती नाम वासुकेस तीर्थम उत्तमम तत्राभिषेकं यः कुर्यात सॊ ऽशवमेधम अवाप्नुयात तत्र हंसप्रपतनं तीर्थं तरैलॊक्यविश्रुतम दशाश्वमेधिकं चैव गङ्गायां कुरुनन्दन यत्र गङ्गा महाराज स देशस तत तपॊवनम सिद्धक्षेत्रं तु तज जञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम इदं सत्यं दविजातीनां साधूनाम आत्मजस्य च सुहृदां च जपेत कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च इदं धर्म्यम इदं पुण्यम इदं मेध्यम इदं सुखम इदं सवर्ग्यम इदं रम्यम इदं पावनम उत्तमम महर्षीणाम इदं गुह्यं सर्पपापप्रमॊचनम अधीत्य दविजमध्ये च निर्मलत्वम अवाप्नुयात यश चेदं शृणुयान नित्यं तीर्थपुण्यं सदा शुचिः जातीः स समरते बह्वीर नाकपृष्ठे च मॊदते गम्यान्य अपि च तीर्थानि कीर्तितान्य अगमानि च मनसा तानि गच्छेत सर्वतीर्थसमीक्षया एतानि वसुभिः साध्यैर आदित्यैर मरुद अश्विभिः ऋषिभिर देवकल्पैश च शरितानि सुकृतैषिभिः एवं तवम अपि कौरव्य विधिनानेन सुव्रत वरज तीर्थानि नियतः पुण्यं पुण्येन वर्धते भावितैः कारणैः पूर्वम आस्तिक्याच छरुति दर्शनात पराप्यन्ते तानि तीर्थानि सद्भिः शिष्टानुदर्शिभिः नाव्रतॊ नाकृतात्मा च नाशुचिर न च तस्करः सनाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर नरः तवया तु सम्यग्वृत्तेन नित्यं धर्मार्थदर्शिना पितरस तारितास तात सर्वे च परपिता महाः पिता मह पुरॊगाश च देवाः सर्षिगणा नृप तव धर्मेण धर्मज्ञ नित्यम एवाभितॊषिताः अवाप्स्यसि च लॊकान वै वसूनां वासवॊपम कीर्तिं च महतीं भीष्म पराप्स्यसे भुवि शाश्वतीम [नारद] एवम उक्त्वाभ्यनुज्ञाप्य पुलस्त्यॊ भगवान ऋषिः परीतः परीतेन मनसा तत्रैवान्तरधीयते भीष्मश च कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थ दर्शिवान पुलस्त्यवचनाच चैव पृथिवीम अनुचक्रमे अनेन विधिना यस तु पृथिवीं संचरिष्यति अश्वमेध शतस्याग्र्यं फलं परेत्य स भॊक्ष्यते अतश चाष्ट गुणं पार्थ पराप्स्यसे धर्मम उत्तमम नेता च तवम ऋषीन यस्मात तेन ते ऽषट गुणं फलम रक्षॊगणावकीर्णानि तीर्थान्य एतानि भारत न गतिर विद्यते ऽनयस्य तवाम ऋते कुरुनन्दन इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्थार्थ संश्रितम यः पठेत कल्यम उत्थाय सर्वपापैः परमुच्यते ऋषिमुख्याः सदा यत्र वाल्मीकिस तव अथ काश्यपः आत्रेयस तव अथ कौण्डिन्यॊ विश्वा मित्रॊ ऽथ गौतमः असितॊ देवलश चैव मार्कण्डेयॊ ऽथ गालवः भरद वाजॊ वसिष्ठश च मुनिर उद्दालकस तथा शौनकः सह पुत्रेण वयासश च जपतां वरः दुर्वासाश च मुनिश्रेष्ठॊ गालवश च महातपः एते ऋषिवराः सर्वे तवत्प्रतीक्षास तपॊधनाः एभिः सह महाराज तीर्थान्य एतान्य अनुव्रज एष वै लॊमशॊ नाम देवर्षिर अमितद्युतिः समेष्यति तवया चैव तेन सार्धम अनुव्रज मया च सहधर्मज्ञ तीर्थान्य एतान्य अनुव्रज पराप्स्यसे महतीं कीर्तिं यथा राजा महाभिषः यथा ययातिर धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवः तथा तवं कुरुशार्दूल सवेन धर्मेण शॊभसे यथा भगीरथॊ राजा यथा रामश च विश्रुतः तथा तवं सर्वराजभ्यॊ भराजसे रश्मिवान इव यथा मनुर यथेक्ष्वाकुर यथा पूरुर महायशाः यथा वैन्यॊ महातेजास तथा तवम अपि विश्रुतः यथा च वृत्रहा सर्वान सपत्नान निर्दहत पुरा तथा शत्रुक्षयं कृत्वा परजास तवं पालयिष्यसि सवधर्मविजिताम उर्वीं पराप्य राजीवलॊचन खयातिं यास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनॊ यथा [व] एवम आश्वास्य राजानं नारदॊ भगवान ऋषिः अनुज्ञाप्य महात्मानं तत्रैवान्तरधीयत युधिष्ठिरॊ ऽपि धर्मात्मा तम एवार्थं विचिन्तयन तीर्थयात्राश्रयं पुण्यम ऋषीणां परत्यवेदयत [व] भरातॄणां मतम आज्ञाय नारदस्य च धीमतः पिता मह समं धौम्यं पराह राजा युधिष्ठिरः मया स पुरुषव्याघ्रॊ जिष्णुः सत्यपराक्रमः अस्त्रहेतॊर महाबाहुर अमितात्मा विवासितः स हि वीरॊ ऽनुरक्तश च समर्थश च तपॊधन कृती च भृशम अप्य अस्त्रे वासुदेव इव परभुः अहं हय एताव उभौ बरह्मन कृष्णाव अरिनिघातिनौ अभिजानामि विक्रान्तौ तथा वयासः परतापवान तरियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनंजयौ नारदॊ ऽपि तथा वेद सॊ ऽपय अशंसत सदा मम तथाहम अपि जानामि नरनारायणाव ऋषी शक्तॊ ऽयम इत्य अतॊ मत्वा मया संप्रेषितॊ ऽरजुनः इन्द्राद अनवरः शक्तः सुरसूनुः सुराधिपम दरष्टुम अस्त्राणि चादातुम इन्द्राद इति विवासितः भीष्मद्रॊणाव अतिरथौ कृपॊ दरौणिश च दुर्जयः धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण वृता युधि महाबलाः सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे ऽसत्रकुशलास तथा यॊद्धुकामश च पार्थेन सततं यॊ महाबलः स च दिव्यास्त्रवित कर्णः सूतपुत्रॊ महारथः सॊ ऽशववेगानिल बलः शरार्चिस तलनिष्वनः रजॊ धूमॊ ऽसत्रसंतापॊ धार्तराष्ट्रानिलॊद्धतः निसृष्ट इव कालेन युगान्तज्वलनॊ यथा मम सैन्यमयं कक्षं परधक्ष्यति न संशयः तं स कृष्णानिलॊद्धूतॊ दिव्यास्त्रजलदॊ महान शवेतवाजिबलाका भृद गाण्डीवेन्द्रायुधॊज्ज्वलः सततं शरधाराभिः परदीप्तं कर्ण पावकम उदीर्णॊ ऽरजुन मेघॊ ऽयं शमयिष्यति संयुगे स साक्षाद एव सर्वाणि शक्रात परपुरंजयः दिव्यान्य अस्त्राणि बीभत्सुस तत्त्वतः परतिपत्स्यते अलं स तेषां सर्वेषाम इति मे धीयते मतिः नास्ति तव अतिक्रिया तस्य रणे ऽरीणां परतिक्रिया तं वयं पाण्डवं सर्वे गृहीतास्त्रं धनंजयम दरष्टारॊ न हि बीभत्सुर भारम उद्यम्य सीदति वयं तु तम ऋते वीरं वने ऽसमिन दविपदां वर अवधानं न गच्छामः काम्यके सह कृष्णया भवान अन्यद वनं साधु बह्व अन्नं फलवच छुचि आख्यातु रमणीयं च सेवितं पुण्यकर्मभिः यत्र कं चिद वयं कालं वसन्तः सत्यविक्रमम परतीक्षामॊ ऽरजुनं वीरं वर्षकामा इवाम्बुदम विविधान आश्रमान कांश चिद दविजातिभ्यः परिश्रुतान सरांसि सरितश चैव रमणीयांश च पर्वतान आचक्ष्व न हि नॊ बरह्मन रॊचते तम ऋते ऽरजुनम वने ऽसमिन काम्यके वासॊ गच्छामॊ ऽनयां दिशं परति [व] तान सर्वान उत्सुकान दृष्ट्वा पाण्डवान दीनचेतसः आश्वासयंस तदा धौम्यॊ बृहस्पतिसमॊ ऽबरवीत बराह्मणानुमतान पुण्यान आश्रमान भरतर्षभ दिशस तीर्थानि शैलांश च शृणु मे गदतॊ नृप पूर्वं पराचीं दिशं राजन राजर्षिगणसेविताम रम्यां ते कीर्तयिष्यामि युधिष्ठिर यथा समृति तस्यां देवर्षिजुष्टायां नैमिषं नाम भारत यत्र तीर्थानि देवानां सुपुण्यानि पृथक पृथक यत्र सा गॊमती पुण्या रम्या देवर्षिसेविता यज्ञभूमिश च देवानां शामित्रं च विवस्वतः तस्यां गिरिवरः पुण्यॊ गयॊ राजर्षिसत्कृतः शिवं बरह्मसरॊ यत्र सेवितं तरिदशर्षिभिः यदर्थं पुरुषव्याघ्र कीर्तयन्ति पुरातनाः एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्य एकॊ ऽपि गयां वरजेत महानदी च तत्रैव तथा गय शिरॊ ऽनघ यथासौ कीर्त्यते विप्रैर अक्षय्य करणॊ वटः यत्र दत्तं पितृभ्यॊ ऽननम अक्षय्यं भवति परभॊ सा च पुण्यजला यत्र फल्गु नामा महानदी बहुमूलफला चापि कौशिकी भरतर्षभ विश्वा मित्रॊ ऽभयगाद यत्र बराह्मणत्वं तपॊधनः गङ्गा यत्र नदी पुण्या यस्यास तीरे भगीरथः अयजत तात बहुभिः करतुभिर भूरिदक्षिणैः पाञ्चालेषु च कौरव्य कथयन्त्य उत्पलावतम विश्वा मित्रॊ ऽयजद यत्र शक्रेण सह कौशिकः यत्रानुवंशं भगवाञ जामदग्न्यस तथा जगौ विश्वामित्रस्य तां दृष्ट्वा विभूतिम अतिमानुषीम कन्य कुब्जे ऽपिबत सॊमम इन्द्रेण सह कौशिकः ततः कषत्राद अपाक्रामद बराह्मणॊ ऽसमीति चाब्रवीत पवित्रम ऋषिभिर जुष्टं पुण्यं पावनम उत्तमम गङ्गायमुनयॊर वीर संगमं लॊकविश्रुतम यत्रायजत भूतात्मा पूर्वम एव पिता महः परयागम इति विख्यातं तस्माद भरतसत्तम अगस्त्यस्य च राजेन्द्र तत्राश्रमवरॊ महान हिरण्यबिन्दुः कथितॊ गिरौ कालंजरे नृप अत्यन्यान पर्वतान राजन पुण्यॊ गिरिवरः शिवः महेन्द्रॊ नाम कौरव्य भार्गवस्य महात्मनः अयजद यत्र कौन्तेय पूर्वम एव पिता महः यत्र भागीरथी पुण्या सदस्यासीद युधिष्ठिर यत्रासौ बरह्म शालेति पुण्या खयाता विशां पतौ धूतपाप्मभिर आकीर्णा पुण्यं तस्याश च दर्शनम पवित्रॊ मङ्गलीयश च खयातॊ लॊके सनातनः केदारश च मतङ्गस्य महान आश्रम उत्तमः कुण्डॊदः पर्वतॊ रम्यॊ बहुमूलफलॊदकः नैषधस तृषितॊ यत्र जलं शर्म च लब्धवान यत्र देव वनं रम्यं तापसैर उपशॊभितम बाहुदा च नदी यत्र नन्दा च गिरिमूर्धनि तीर्थानि सरितः शैलाः पुण्यान्य आयतनानि च पराच्यां दिशि महाराज कीर्तितानि मया तव तिसृष्व अन्यासु पुण्यानि दिक्षु तीर्थानि मे शृणु सरितः पर्वतांश चैव पुण्यान्य आयतनानि च [धर्म] दक्षिणस्यां तु पुण्यानि शृणु तीर्थनि भारत विस्तरेण यथाबुद्धिकीर्त्यमानानि भारत यस्याम आख्यायते पुण्या दिशि गॊदावरी नदी बह्व आरामा बहु जला तापसाचरिता शुभा वेण्णा भीम रथी चॊभे नद्यौ पापभयापहे मृगद्विजसमाकीर्णे तापसालयभूषिते राजर्षेस तत्र च सरिन नृगस्य भरतर्षभ रम्यतीर्था बहु जला पयॊष्णी दविज सेविता अपि चात्र महायॊगी मार्कण्डेयॊ महातपाः अनुवंष्यां जगौ गाथां नृगस्य धरणी पतेः नृगस्य यजमानस्य परत्यक्षम इति नः शरुतम अमाद्यद इन्द्रः सॊमेन दक्षिणाभिर दविजातयः माठरस्य वनं पुण्यं बहुमूलफलं शिवम यूपश च भरतश्रेष्ठ वरुण सरॊतसे गिरौ परवेण्य उत्तरपार्श्वे तु पुण्ये कण्वाश्रमे तथा तापसानाम अरण्यानि कीर्तितानि यथा शरुति वेदी शूर्पारके तात जमदग्नेर महात्मनः रम्या पाषाण तीर्था च पुरश्चन्द्रा च भारत अशॊक तीर्थं मर्त्येषु कौन्तेय बहुलाश्रमम अगस्त्यतीर्थं पाण्ड्येषु वारुणं च युधिष्ठिर कुमार्यः कथिताः पुण्याः पाण्ड्येष्व एव नरर्षभ ताम्रपर्णीं तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तां शृणु यत्र देवैस तपस तप्तं महद इच्छद्भिर आश्रमे गॊकर्णम इति विख्यातं तरिषु लॊकेषु भारत शीततॊयॊ बहु जलः पुण्यस तात शिवश च सः हरदः परमदुष्प्रापॊ मानुषैर अकृतात्मभिः तत्रैव तृणसॊमाग्नेः संपन्नफलमूलवान आश्रमॊ ऽगस्त्यशिष्यस्य पुण्यॊ देव सभे गिरौ वैडूर्य पर्वतस तत्र शरीमान मणिमयः शिवः अगस्त्यस्याश्रमश चैव बहुमूलफलॊदकः सुराष्ट्रेष्व अपि वक्ष्यामि पुण्यान्य आयतनानि च आश्रमान सरितः शैलान सरांसि च नराधिप चमसॊन्मज्जनं विप्रास तत्रापि कथयन्त्य उत परभासं चॊदधौ तीर्थं तरिदशानां युधिष्ठिर तत्र पिण्डारकं नाम तापसाचरितं शुभम उज्जयन्तश च शिखरी कषिप्रं सिद्धिकरॊ महान तत्र देवर्षिवर्येण नारदेनानुकीर्तितः पुराणः शरूयते शलॊकस तं निबॊध युधिष्ठिर पुण्ये गिरौ सुराष्ट्रेषु मृगपक्षिनिषेविते उज्जयन्ते सम तप्ताङ्गॊ नाकपृष्ठे महीयते पुण्या दवारवती तत्र यत्रास्ते मधुसूदनः साक्षाद देवः पुराणॊ ऽसौ स हि धर्मः सनातनः ये च वेदविदॊ विप्रा ये चाध्यात्मविदॊ जनाः ते वदन्ति महात्मानं कृष्णं धर्मं सनातनम पवित्राणां हि गॊविन्दः पवित्रं परम उच्यते पुण्यानाम अपि पुण्यॊ ऽसौ मङ्गलानां च मङ्गलम तरैलॊक्यं पुण्डरीकाक्षॊ देवदेवः सनातनः आस्ते हरिर अचिन्त्यात्मा तत्रैव मधुसूदनः [धौम्य] अवन्तिषु परतीच्यां वै कीर्तयिष्यामि ते दिशि यानि तत्र पवित्राणि पुण्यान्य आयतनानि च परियङ्ग्वाम्रवनॊपेता वानीर वनमालिनी परत्यक्स्रॊता नदी पुण्या नर्मदा तत्र भारत निकेतः खयायते पुण्यॊ यत्र विश्रवसॊ मुनेः जज्ञे धनपतिर यत्र कुबेरॊ नरवाहनः वैडूर्य शिखरॊ नाम पुण्यॊ गिरिवरः शुभः दिव्यपुष्पफलास तत्र पादपा हरितछदाः तस्य शैलस्य शिखरे सरस तत्र च धीमतः परफुल्लनलिनं राजन देवगन्धर्वसेवितम बह्वाश्चर्यं महाराज दृश्यते तत्र पर्वते पुण्ये सवर्गॊपमे दिव्ये नित्यं देवर्षिसेविते हरदिनी पुण्यतीर्था च राजर्षेस तत्र वै सरित विश्वा मित्र नदी पारा पुण्या परपुरंजय यस्यास तीरे सतां मध्ये ययातिर नहुषात्मजः पपात स पुनर लॊकाँल लेभे धर्मान सनातनान तत्र पुण्यह्रदस तात मैनाकश चैव पर्वतः बहुमूलफलॊ वीर असितॊ नाम पर्वतः आश्रमः कक्षसेनस्य पुण्यस तत्र युधिष्ठिर चयवनस्याश्रमश चैव खयातः सर्वत्र पाण्डव तत्राल्पेनैव सिध्यन्ति मानवास तपसा विभॊ जम्बू मार्गॊ महाराज ऋषीणां भावितात्मनाम आश्रमः शाम्यतां शरेष्ठ मृगद्विजगणायुतः ततः पुण्यतमा राजन सततं तापसायुता केतुमाला च मेध्या च गङ्गारण्यं च भूमिप खयातं च सैन्धवारण्यं पुण्यं दविजनिषेवितम पिता मह सरः पुण्यं पुष्करं नाम भारत वैखानसानां सिद्धानाम ऋषीणाम आश्रमः परियः अप्य अत्र संस्तवार्थाय परजापतिर अथॊ जगौ पुष्करेषु कुरुश्रेष्ठ गाथां सुकृतिनां वर मनसाप्य अभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः पापाणि विप्रणश्यन्ति नाकपृष्ठे च मॊदते [धौम्य] उदीच्यां राजशार्दूल दिशि पुण्यानि यानि वै तानि ते कीर्तयिष्यामि पुण्यान्य आयतनानि च सरस्वती पुण्यवहा हरदिनी वनमालिनी समुद्रगा महावेगा यमुना यत्र पाण्डव तत्र पुण्यतमं तीर्थं पलक्षावतरणं शिवम यत्र सारस्वतैर इष्ट्वा गच्छन्त्य अवभृथं दविजाः पुण्यं चाख्यायते दिव्यं शिवम अग्निशिरॊ ऽनघ सहदेवायजद यत्र शम्य आक्षेपेण भारत एतस्मिन्न एव चार्थेयम इन्द्र गीता युधिष्ठिर गाथा चरति लॊके ऽसमिन गीयमाना दविजातिभिः अग्नयः सहदेवेन ये चिता यमुनाम अनु शतं शतसहस्राणि सहस्रशतदक्षिणाः तत्रैव भरतॊ राजा चक्रवर्ती महायशाः विंशतिं सप्त चाष्टौ च हयमेधान उपाहरत कामकृद यॊ दविजातीनां शरुतस तात मया पुरा अत्यन्तम आश्रमः पुण्यः सरकस तस्य विश्रुतः सरस्वती नदी सद्भिः सततं पार्थ पूजिता वालखिल्यैर महाराज यत्रेष्टम ऋषिभिः पुरा दृषद्वती पुण्यतमा तत्र खयाता युधिष्ठिर तत्र वैवर्ण्य वर्णौ च सुपुण्यौ मनुजाधिप वेदज्ञौ वेद विदितौ दिव्या वेदविदाव उभौ यजन्तौ करतुभिर नित्यं पुण्यैर भरतसत्तम समेत्य बहुशॊ देवाः सेन्द्राः स वरुणाः पुरा विशाख यूपे ऽतप्यन्त तस्मात पुण्यतमः स वै ऋषिर महान महाभागॊ जमदग्निर महायशाः पलाशकेषु पुण्येषु रम्येष्व अयजताभिभूः यत्र सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः साक्षात तम ऋषिसत्तमम सवं सवं तॊयम उपादाय परिवार्यॊपतस्थिरे अपि चात्र महाराज सवयं विश्वावसुर जगौ इमं शलॊकं तदा वीर परेक्ष्य वीर्यं महात्मनः यजमानस्य वै देवाञ जमदग्नेर महात्मनः आगम्य सरितः सर्वा मधुना समतर्पयन गन्धर्वयक्षरक्षॊभिर अप्सरॊभिश च शॊभितम किरात किंनरावासं शैलं शिखरिणां वरम बिभेद तरसा गङ्गा गङ्गा दवारे युधिष्ठिर पुण्यं तत खयायते राजन बरह्मर्षिगणसेवितम सनत कुमारः कौरव्य पुण्यं कनखलं तथा पर्वतश च पुरुर नाम यत्र जातः पुरूरवः भृगुर यत्र तपस तेपे महर्षिगणसेवितः स राजन्न आश्रमः खयातॊ भृगुतुङ्गॊ महागिरिः यच च भूतं भविष्यच च भवच च पुरुषर्षभ नारायणः परभुर विष्णुः शाश्वतः पुरुषॊत्तमः तस्यातियशसः पुण्यां विशालां बदरीम अनु आश्रमः खयायते पुण्यस तरिषु लॊकेषु विश्रुतः उष्ण तॊयवहा गङ्ग शीततॊयवहापरा सुवर्णसिकता राजन विशालां बदरीम अनु ऋषयॊ यत्र देवाश च महाभागा महौजसः पराप्य नित्यं नमस्यन्ति देवं नारायणं विभुम यत्र नारायणॊ देवः परमात्मा सनातनः तत्र कृत्स्नं जगत पार्थ तीर्थान्य आयतनानि च तत पुण्यं तत्परं बरह्म तत तीर्थं तत तपॊवनम तत्र देवर्षयः सिद्धाः सर्वे चैव तपॊधनाः आदिदेवॊ महायॊगी यत्रास्ते मधुसूदनः पुण्यानाम अपि तत पुण्यं तत्र ते संशयॊ ऽसतु मा एतानि राजन पुण्यानि पृथिव्यां पृथिवीपते कीर्तितानि नरश्रेष्ठ तीर्थान्य आयतनानि च एतानि वसुभिः साध्यैर आदित्यैर मरुद अश्विभिः ऋषिभिर बरह्मकल्पैश च सेवितानि महात्मभिः चरन एतानि कौन्तेय सहितॊ बराह्मणर्षभैः भरातृभिश च महाभागैर उत्कण्ठां विजहिष्यसि [व] एवं संभाषमाणे तु धौम्ये कौरवनन्दन लॊमशः सुमहातेजा ऋषिस तत्राजगाम ह तं पाण्डवाग्रजॊ राजा सगणॊ बराह्मणाश च ते उदतिष्ठन महाभागं दिवि शक्रम इवामराः तम अभ्यर्च्य यथान्यायं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः पप्रच्छागमने हेतुम अटने च परयॊजनम स पृष्टः पाण्डुपुत्रेण परीयमाणॊ महामनाः उवाच शलक्ष्णया वाचा हर्षयन्न इव पाण्डवान संचरन्न अस्मि कौन्तेय सर्वलॊकान यदृच्छया गतः शक्रस्य सदनं तत्रापश्यं सुरेश्वरम तव च भरातरं वीरम अपश्यं सव्यसाचिनम शक्रस्यार्धासन गतं तत्र मे विस्मयॊ महान आसीत पुरुषशार्दूल दृष्ट्वा पार्थं तथागतम आह मां तत्र देवेशॊ गच्छ पाण्डुसुतान इति सॊ ऽहम अभ्यागतः कषिप्रं दिदृक्षुस तवां सहानुजम वचनात पुरुहूतस्य पार्थस्य च महात्मनः आख्यास्ये ते परियं तात महत पाण्डवनन्दन भरातृभिः सहितॊ राजन कृष्णया चैव तच छृणु यत तवयॊक्तॊ महाबाहुर अस्त्रार्थं पाण्डवर्षभ तद अस्त्रम आप्तं पार्थेन रुद्राद अप्रतिमं महत यत तद बरह्मशिरॊ नाम तपसा रुद्रम आगतम अमृताद उत्थितं रौद्रं तल लब्धं सव्यसाचिना तत स मन्त्रं स संहारं स परायश्चित्तमङ्गलम वज्रं चान्यानि चास्त्राणि दण्डादीनि युधिष्ठिर यमात कुबेराद वरुणाद इन्द्राच च कुरुनन्दन अस्त्राण्य अधीतवान पार्थॊ दिव्यान्य अमितविक्रमः विश्वावसॊर च तनयाद गीतं नृत्तं च साम च वादित्रं च यथान्यायं परत्यविन्दद यथाविधि एवं कृतास्त्रः कौन्तेयॊ गान्धर्वं वेदम आप्तवान सुखं वसति बीभत्सुर अनुजस्यानुजस तव यदर्थं मां सुरश्रेष्ठ इदं वचनम अब्रवीत तच च ते कथयिष्यामि युधिष्ठिर निबॊध मे भवान मनुष्यलॊकाय गमिष्यति न संशयः बरूयाद युधिष्ठिरं तत्र वचनान मे दविजॊत्तम आगमिष्यति ते भराता कृतास्त्रः कषिप्रम अर्जुनः सुरकार्यं महत कृत्वा यद आशक्यं दिवौकसैः तपसा तु तवम आत्मानं भरातृभिः सह यॊजय तपसॊ हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत अहं च कर्णं जानामि यथावद भरतर्षभ न स पार्थस्य संग्रामे कलाम अर्हति षॊडशीम यच चापि ते भयं तस्मान मनसि सथम अरिंदम तच चाप्य अपहरिष्यामि सव्यसाचाव इहागते यच च ते मानसं वीर तीर्थयात्राम इमां परति तच च ते लॊमशः सर्वं कथयिष्यत्य असंशयम यच च किं चित तपॊ युक्तं फलं तीर्थेषु भारत महर्षिर एष यद बरूयात तच छरद्धेयम अनन्यथा [लॊमष] धनंजयेन चाप्य उक्तं यत तच छृणु युधिष्ठिर युधिष्ठिरं भरातरं मे यॊजयेर धर्म्यया शरिया तवं हि धर्मान परान वेत्थ तपांसि च तपॊधन शरीमतां चापि जानासि राज्ञां धर्मं सनातनम स भवान यत परं वेद पावनं पुरुषान परति तेन संयॊजयेथास तवं तीर्थपुण्येन पाण्डवम यथा तीर्थानि गच्छेत गाश च दद्यात स पार्थिवः तथा सर्वात्मना कार्यम इति मां विजयॊ ऽबरवीत भवता चानुगुप्तॊ ऽसौ चरेत तीर्थानि सर्वशः रक्षॊभ्यॊ रक्षितव्यश च दुर्गेषु विषमेषु च दधीच इव देवेन्द्रं यथा चाप्य अङ्गिरा रविम तथा रक्षस्व कौन्तेयं राक्षसेभ्यॊ दविजॊत्तम यातुधाना हि बहवॊ राक्षसाः पर्वतॊपमाः तवयाभिगुप्तान कौन्तेयान नातिवर्तेयुर अन्तिकात सॊ ऽहम इन्द्रस्य वचनान नियॊगाद अर्जुनस्य च रक्षमाणॊ भयेभ्यस तवां चरिष्यामि तवया सह दविस तीर्थानि मया पूर्वं दृष्टानि कुरुनन्दन इदं तृतीयं दरक्ष्यामि तान्य एव भवता सह इयं राजर्षिभिर याता पुण्यकृद्भिर युधिष्ठिर मन्वादिभिर महाराज तीर्थयात्रा भयापहा नानृजुर नाकृतात्मा च नावैद्यॊ न च पापकृत सनाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर नरः तवं तु धर्ममतिर नित्यं धर्मज्ञः सत्यसंगरः विमुक्तः सर्वपापेभ्यॊ भूय एव भविष्यसि यथा भगीरथॊ राजा राजानश च गयादयः यथा ययातिः कौन्तेय तथा तवम अपि पाण्डव [य] न हर्षात संप्रपश्यामि वाक्यस्यास्यॊत्तरं कव चित समरेद धि देवराजॊ यं किंनामाभ्यधिकं ततः भवता संगमॊ यस्य भराता यस्य धनंजयः वासवः समरते यस्य कॊ नामाभ्यधिकस ततः यच च मां भगवान आह तीर्थानां दर्शनं परति धौम्यस्य वचनाद एषा बुद्धिः पूर्वं कृतैव मे तद यदा मन्यसे बरह्मन गमनं तीर्थदर्शने तदैव गन्तास्मि दृढम एष मे निश्चयः परः [व] गमने कृतबुद्धिं तं पाण्डवं लॊमशॊ ऽबरवीत लघुर भव महाराज लघुः सवैरं गमिष्यसि [य] बिक्षा भुजॊ निवर्तन्तां बराह्मणा यतयश च ये ये चाप्य अनुगताः पौरा राजभक्तिपुरस्कृताः धृतराष्ट्रं महाराजम अभिगच्छन्तु चैव ते स दास्यति यथाकालम उचिता यस्य या भृतिः स चेद यथॊचितं वृत्तिं न दद्यान मनुजेश्वरः अस्मत्प्रियहितार्थाय पाञ्चाल्यॊ वः परदास्यति [व] ततॊ भूयिष्ठशः पौरा गुरुभारसमाहिताः विप्राश च यतयॊ युक्ता जग्मुर नागपुरं परति तान सर्वान धर्मराजस्य परेम्णा राजाम्बिका सुतः परतिजग्राह विधिवद धनैश च समतर्पयत ततः कुन्तीसुतॊ राजा लघुभिर बराह्मणैः सह लॊमशेन च सुप्रीतस तरिरात्रं काम्यके ऽवसत [व] ततः परयान्तं कौन्तेयं बराह्मणा वनवासिनः अभिगम्य तदा राजन्न इदं वचनम अब्रुवन राजंस तीर्थानि गन्तासि पुण्यानि भरातृभिः सह देवैषिणा च सहितॊ लॊमशेन महात्मना अस्मान अपि महाराजन नेतुम अर्हसि पाण्डव अस्माभिर हि न शक्यानि तवदृते तानि कौरव शवापदैर उपसृष्टानि दुर्गाणि विषमाणि च अगम्यानि नरैर अल्पैस तीर्थानि मनुजेश्वर भवन्तॊ भरातरः शूरा धनुर्धर वराः सदा भवद्भिः पालिताः शूरैर गच्छेम वयम अप्य उत भवत्प्रसादाद धि वयं पराप्नुयाम फलं शुभम तीर्थानां पृथिवीपाल वरतानां च विशां पतौ तव वीर्यपरित्राताः शुद्धास तीर्थपरिप्लुताः भवेम धूतपाप्मानस तीर्थसंदर्शनान नृप भवान अपि नरेन्द्रस्य कार्तवीर्यस्य भारत अष्टकस्य च राजर्षेर लॊम पादस्य चैव ह भारतस्य च वीरस्य सार्वभौमस्य पार्थिव धरुवं पराप्स्यसि दुष्प्रापाँल लॊकांस तीर्थपरिप्लुतः परभासादीनि तीर्थानि महेन्द्रादींश च पर्वतान गङ्गाद्याः सरितश चैव पलक्षादींश च वनस्पतीन तवया सह महीपाल दरष्टुम इच्छामहे वयम यदि ते बराह्मणेष्व अस्ति का चित परीतिर जनाधिप कुरु कषिप्रं वचॊ ऽसमाकं ततः शरेयॊ ऽभिपत्स्यसे तीर्थानि हि महाबाहॊ तपॊविघ्नकरैः सदा अनुकीर्णानि रक्षॊभिस तेभ्यॊ नस तरातुम अर्हसि तीर्थान्य उक्तानि धौम्येन नारदेन च धीमता यान्य उवाच च देवर्षिर लॊमशः सुमहातपाः विधिवत तानि सर्वाणि पर्यटस्व नराधिप धूतपाप्मा सहास्माभिर लॊमशेन च पालितः स तथा पूज्यमानस तैर हर्षाद अश्रुपरिप्लुतः भीमसेनादिभिर वीरैर भरातृभिः परिवारितः बाढम इत्य अब्रवीत सर्वांस तान ऋषीन पाण्डवर्षभः लॊमशं समनुज्ञाप्य धौम्यं चैव पुरॊहितम ततः स पाण्डवश्रेष्ठॊ भरातृभिः सहितॊ वशी दरौपद्या चानवद्याङ्ग्या गमनाय मनॊ दधे अथ वयासॊ महाभागस तथा नारद पर्वतौ काम्यके पाण्डवं दरष्टुं समाजग्मुर मनीषिणः तेषां युधिष्ठिरॊ राजा पूजां चक्रे यथाविधि सत्कृतास ते महाभागा युधिष्ठिरम अथाब्रुवन युधिष्ठिर यमौ भीम मनसा कुरुतार्जवम मनसा कृतशौचा वौ शुद्धास तीर्थानि गच्छत शरीरनियमं हय आहुर बराह्मणा मानुषं वरतम मनॊविशुद्धां बुद्धिं च दैवम आहुर वरतं दविजाः मनॊ हय अदुष्टं शूराणां पर्याप्तं वै नराधिप मैत्रीं बुद्धिं समास्थाय शुद्धास तीर्थानि गच्छत ते यूयं मानसैः शुद्धाः शरीरनियम वरतैः दैवं वरतं समास्थाय यथॊक्तं फलम आप्स्यथ ते तथेति परतिज्ञाय कृष्णया सह पाण्डवाः कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे मुनिभिर दिव्यमानुषैः लॊमशस्यॊपसंगृह्य पादौ दवैपायनस्य च नारदस्य च राजेन्द्र देवर्षेः पर्वतस्य च धौम्येन सहिता वीरास तथान्यैर वनवासिभिः मार्गशीर्ष्याम अतीतायां पुष्येण परययुस ततः कठिनानि समादाय चीराजिनजटाधराः अभेद्यैः कवचैर युक्तास तीर्थान्य अन्वचरंस तदा इन्द्रसेनादिभिर भृत्यै रथैः परिचतुर्दशैः महानस वयापृतैश च तथान्यैः परिचारकैः सायुधा बद्धनिष्ट्रिंशास तूणवन्तः स मार्गणाः पराङ मुखाः परययुर वीराः पाण्डवा जनमेजय [य] न वै निर्गुणम आत्मानं मन्ये देवर्षिसत्तम तथास्मि दुःखसंतप्तॊ यथा नान्यॊ महीपतिः परांश च निर्गुणान मन्ये न च धर्मरतान अपि ते च लॊमश लॊके ऽसमिन्न ऋध्यन्ते केन केतुना [ल] नात्र दुःखं तवया राजन कार्यं पार्थ कथं चन यद अधर्मेण वर्धेरन्न अधर्मरुचयॊ जनाः वर्धत्य अधर्मेण नरस ततॊ भद्राणि पश्यति ततः सपत्नाञ जयति स मूलस तु विनश्यति मया हि दृष्टा दैतेया दानवाश च महीपते वर्धमाना हय अधर्मेण कषयं चॊपगताः पुनः पुरा देवयुगे चैव दृष्टं सर्वं मया विभॊ अरॊचयन सुरा धर्मं धर्मं तत्यजिरे ऽसुराः तीर्थानि देवा विविशुर नाविशन भारतासुराः तान अधर्मकृतॊ दर्पः पूर्वम एव समाविशत दर्पान मानः समभवन मानात करॊधॊ वयजायत करॊधाद अह्रीस ततॊ ऽलज्जा वृत्तं तेषां ततॊ ऽनशत तान अलज्जान गतह्रीकान हीनवृत्तान वृथा वरतान कषमा लक्ष्मीश च धर्मश च नचिरात परजहुस ततः लक्ष्मीस तु देवान अगमद अलक्ष्मीर असुरान नृप तान अलक्ष्मी समाविष्टान दर्पॊपहत चेतसः दैतेयान दानवांश चैव कलिर अप्य आविशत ततः तान अलक्ष्मी समाविष्टान दानवान कलिना तथा दर्पाभिभूतान कौन्तेय करिया हीनान अचेतसः मानाभिभूतान अचिराद विनाशः परत्यपद्यत निर्यशस्यास ततॊ दैत्याः कृत्स्नशॊ विलयं गताः देवास तु सागरांश चैव सरितश च सरांसि च अभ्यगच्छन धर्मशीलाः पुण्यान्य आयतनानि च तपॊभिः करतुभिर दानैर आशीर्वादैश च पाण्डव परजहुः सर्वपापाणि शरेयश च परतिपेदिरे एवं हि दानवन्तश च करियावन्तश च सर्वशः तीर्थान्य अगच्छन विबुधास तेनापुर भूतिम उत्तमाम तथा तवम अपि राजेन्द्र सनात्वा तीर्थेषु सानुजः पुनर वेत्स्यसि तां लक्ष्मीम एष पन्थाः सनातनः यथैव हि नृगॊ राजा शिबिर औशीनरॊ यथा भगीरथॊ वसु मना गयः पूरुः पुरूरवः चरमाणास तपॊनित्यं सपर्शनाद अम्भसश च ते तीर्थाभिगमनात पूता दर्शनाच च महात्मनाम अलभन्त यशः पुण्यं धनानि च विशां पते तथा तवम अपि राजेन्द्र लब्धासि विपुलां शरियम यथा चेक्ष्वाकुर अचरत सपुत्रजनबान्धवः मुचुकुन्दॊ ऽथ मान्धाता मरुत्तश च महीपतिः कीर्तिं पुण्याम अविन्दन्त यथा देवास तपॊबलात देवर्षयश च कार्त्स्न्येन तथा तवम अपि वेत्स्यसे धार्तराष्ट्रास तु दर्पेण मॊहेन च वशीकृताः नचिराद विनशिष्यन्ति दैत्या इव न संशयः [व] ते तथा सहिता वीरा वसन्तस तत्र तत्र ह करमेण पृथिवीपाल नैमिषारण्यम आगताः ततस तीर्थेषु पुण्येषु गॊमत्याः पाण्डवा नृप कृताभिषेकाः परददुर गाश च वित्तं च भारत तत्र देवान पितॄन विप्रांस तर्पयित्वा पुनः पुनः कन्या तीर्थे ऽशवतीर्थे च गवां तीर्थे च कौरवाः वालकॊट्यां वृषप्रस्थे गिराव उष्य च पाण्डवाः बाहुदायां महीपाल चक्रुः सर्वे ऽभिषेचनम परयागे देवयजने देवानां पृथिवीपते ऊषुर आप्लुत्य गात्राणि तपश चातस्थुर उत्तमम गङ्गायमुनयॊश चैव संगमे सत्यसंगराः विपाप्मानॊ महात्मानॊ विप्रेभ्यः परददुर वसु तपस्विजनजुष्टां च ततॊ वेदीं परजापतेः जग्मुः पाण्डुसुता राजन बराह्मणैः सह भारत तत्र ते नयवसन वीरास तपश चातस्थुर उत्तमम संतर्पयन्तः सततं वन्येन हविषा दविजान ततॊ महीधरं जग्मुर धर्मज्ञेनाभिसत्कृतम राजर्षिणा पुण्यकृता गयेनानुपम दयुते सरॊ गय शिरॊ यत्र पुण्या चैव महानदी ऋषिजुष्टं सुपुण्यं तत तीर्थं बरह्मसरॊत्तमम अगस्त्यॊ भगवान यत्र गतॊ वैवस्वतं परति उवास च सवयं यत्र धर्मॊ राजन सनातनः सर्वासां सरितां चैव समुद्भेदॊ विशां पते यत्र संनिहितॊ नित्यं महादेवः पिनाक धृक तत्र ते पाण्डवा वीराश चातुर्मास्यैस तदेजिरे ऋषियज्ञेन महता यत्राक्षयवतॊ महान बराह्मणास तत्र शतशः समाजग्मुस तपॊधनाः चातुर्मास्येनायजन्त आर्षेण विधिना तदा तत्र विद्या तपॊनित्या बराह्मणा वेदपारगाः कथाः परचक्रिरे पुण्याः सदसि सथा महात्मनाम तत्र विद्याव्रतस्नातः कौमारं वरतम आस्थितः शमठॊ ऽकथयद राजन्न अमूर्त रयसं गयम अमूर्त रयसः पुत्रॊ गयॊ राजर्षिसत्तमः पुण्यानि यस्य कर्माणि तानि मे शृणु भारत यस्य यज्ञॊ बभूवेह बह्व अन्नॊ बहु दक्षिणः यत्रान्न पर्वता राजञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः घृतकुल्याश च दध्नश च नद्यॊ बहुशतास तथा वयञ्जनानां परवाहाश च महार्हाणां सहस्रशः अहन्य अहनि चाप्य एतद याचतां संप्रदीयते अन्यत तु बराह्मणा राजन भुञ्जते ऽननं सुसंस्कृतम तत्र वै दक्षिणा काले बरह्मघॊषॊ दिवं गतः न सम परज्ञायते किं चिद बरह्म शब्देन भारत पुण्येन चरता राजन भूर दिशः खं नभस तथा आपूर्णम आसीच छब्देन तद अप्य आसीन महाद्भुतम तत्र सम गाथा गायन्ति मनुष्या भरतर्षभ अन्नपानैः शुभैस तृप्ता देशे देशे सुवर्चसः गयस्य यज्ञे के तव अद्य पराणिनॊ भॊक्तुम ईप्सवः यत्र भॊजनशिष्टस्य पर्वताः पञ्चविंशतिः न सम पूर्वे जनाश चक्रुर न करिष्यन्ति चापरे गयॊ यद अकरॊद यज्ञे राजर्षिर अमितद्युतिः कथं नु देवा हविषा गयेन परितर्पिताः पुनः शक्ष्यन्त्य उपादातुम अन्यैर दत्तानि कानि चित एवंविधाः सुबहवस तस्य यज्ञे महात्मनः बभूवुर अस्य सरसः समीपे कुरुनन्दन [व] ततः संप्रस्थितॊ राजा कौन्तेयॊ भूरिदक्षिणः अगस्त्याश्रमम आसाद्य दुर्जयायाम उवास ह तत्र वै लॊमशं राजा पप्रच्छ वदतां वरः अगस्त्येनेह वातापिः किमर्थम उपशामितः आसीद वा किंप्रभावश च स दैत्यॊ मानवान्तकः किमर्थं चॊद्गतॊ मन्युर अगस्त्यस्य महात्मनः [ल] इल्वलॊ नाम दैतेय आसीत कौरवनन्दन मणिमत्यां पुरि पुरा वातापिस तस्य चानुजः स बराह्मणं तपॊ युक्तम उवाच दितिनन्दनः पुत्रं मे भगवान एकम इन्द्र तुल्यं परयच्छतु तस्मै स बराह्मणॊ नादात पुत्रं वासव संमितम चुक्रॊध सॊ ऽसुरस तस्य बराह्मणस्य ततॊ भृशम समाह्वयति यं वाचा गतं वैवस्वतक्षयम स पुनर देहम आस्थाय जीवन सम परतिदृश्यते ततॊ वातापिम असुरं छागं कृत्वा सुसंस्कृतम तं बराह्मणं भॊजयित्वा पुनर एव समाह्वयत तस्य पार्श्वं विनिर्भिद्य बराह्मणस्य महासुरः वातापिः परहसन राजन निश्चक्राम विशां पते एवं स बराह्मणान राजन भॊजयित्वा पुनः पुनः हिंसयाम आस दैतेय इल्वलॊ दुष्टचेतनः अगस्त्यश चापि भगवान एतस्मिन काल एव तु पितॄन ददर्श गर्ते वै लम्बमानान अधॊमुखान सॊ ऽपृच्छल लम्बमानांस तान भवन्त इह किं पराः संतानहेतॊर इति ते तम ऊचुर बरह्मवादिनः ते तस्मै कथयाम आसुर वयं ते पितरः सवकाः गर्तम एतम अनुप्राप्ता लम्बामः परसवार्थिनः यदि नॊ जनयेथास तवम अगस्त्यापत्यम उत्तमम सयान नॊ ऽसमान निरयान मॊक्षस तवं च पुत्राप्नुया गतिम स तान उवाच तेजस्वी सत्यधर्मपरायणः करिष्ये पितरः कामं वयेतु वॊ मानसॊ जवरः ततः परसव संतानं चिन्तयन भगवान ऋषिः आत्मनः परसवस्यार्थे नापश्यत सदृशीं सत्रियम स तस्य तस्य सत्त्वस्य तत तद अङ्गम अनुत्तमम संभृत्य तत समैर अङ्गैर निर्ममे सत्रियम उत्तमाम स तां विदर्भराजाय पुत्र कामाय ताम्यते निर्मिताम आत्मनॊ ऽरथाय मुनिः परादान महातपः सा तत्र जज्ञे सुभगा विद्युत्सौदामनी यथा विभ्राजमाना वपुसा वयवर्धत शुभानना जातमात्रां च तां दृष्ट्वा वैदर्भः पृथिवीपतिः परहर्षेण दविजातिभ्यॊ नयवेदयत भारत अभ्यनन्दन्त तां सर्वे बराह्मणा वसुधाधिप लॊपामुद्रेति तस्याश च चक्रिरे नाम ते दविजाः ववृधे सा महाराज बिभ्रती रूपम उत्तमम अप्स्व इवॊत्पलिनी शीघ्रम अग्नेर इव शिखा शुभा तां यौवनस्थां राजेन्द्र शतं कन्याः सवलंकृताः दाशी शतं च कल्याणीम उपतस्थुर वशानुगाः सा च दासी शतवृता मध्ये कन्याशतस्य च आस्ते तेजस्विनी कन्या रॊहिणीव दिवि परभॊ यौवनस्थाम अपि च तां शीलाचार समन्विताम न वव्रे पुरुषः कश चिद भयात तस्य महात्मनः सा तु सत्यवती कन्या रूपेणाप्सरसॊ ऽपय अति तॊषयाम आस पितरं शीलेन सवजनं तथा वैदर्भीं तु तथायुक्तां युवतीं परेक्ष्य वै पिता मनसा चिन्तयाम आस कस्मै दद्यां सुताम इति [ल] यदा तव अमन्यतागस्त्यॊ गार्हस्थ्ये तां कषमाम इति तदाभिगम्य परॊवाच वैदर्भं पृथिवीपतिम राजन निवेशे बुद्धिर मे वर्तते पुत्रकारणात वरये तवां महीपाल लॊपामुद्रां परयच्छ मे एवम उक्तः स मुनिना महीपालॊ विचेतनः परत्याख्यानाय चाशक्तः परदातुम अपि नैच्छत ततः सभार्याम अभ्येत्य परॊवाच पृथिवीपतिः महर्षिर वीर्यवान एष करुद्धः शापाग्निना दहेत तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा सभार्यं पृथिवीपतिम लॊपामुद्राभिगम्येदं काले वचनम अब्रवीत न मत्कृते महीपाल पीडाम अभ्येतुम अर्हसि परयच्छ माम अगस्त्याय तराह्य आत्मानं मया पितः दुहितुर वचनाद राजा सॊ ऽगस्त्याय महात्मने लॊपामुद्रां ततः परादाद विधिपूर्वं विशां पते पराप्य भार्याम अगस्त्यस तु लॊपामुद्राम अभाषत महार्हाण्य उत्सृजैतानि वासांस्य आभरणानि च ततः सा दर्शनीयानि महार्हाणि तनूनि च समुत्ससर्ज रम्भॊरुर वसनान्य आयतेक्षणा ततश चीराणि जग्राह वल्कलान्य अजिनानि च समानव्रतचर्या च बभूवायत लॊचना गङ्गा दवारम अथागम्य भगवान ऋषिसत्तमः उग्रम आतिष्ठत तपः सह पत्न्यानुकूलया सा परीत्या बहुमानाच च पतिं पर्यचरत तदा अगस्त्यश च परां परीतिं भार्यायाम अकरॊत परभुः ततॊ बहुतिथे काले लॊपामुद्रां विशां पते तपसा दयॊतितां सनातां ददर्श भगवान ऋषिः स तस्याः परिचारेण शौचेन च दमेन च शरिया रूपेण च परीतॊ मैथुनायाजुहाव ताम ततः सा पराञ्जलिर भूत्वा लज्जमानेव भामिनी तदा स परणयं वाक्यं भगवन्तम अथाब्रवीत असंशयं परजा हेतॊर भार्यां पतिर अविन्दत या तु तवयि मम परीतिस ताम ऋषे कर्तुम अर्हसि यथा पितुर गृहे विप्र परासादे शयनं मम तथाविधे तवं शयने माम उपेतुम इहार्हसि इच्छामि तवां सरग्विणं च भूषणैश च विभूषितम उपसर्तुं यथाकामं दिव्याभरणभूषिता [अ] न वै धनानि विद्यन्ते लॊपामुद्रे तथा मम यथाविधानि कल्याणि पितुर तव सुमध्यमे [लॊप] ईशॊ ऽसि तपसा सर्वं समाहर्तुम इहेश्वर कषणेन जीवलॊके यद वसु किं चन विद्यते [अ] एवम एतद यथात्थ तवं तपॊ वययकरं तु मे यथा तु मे न नश्येत तपस तन मां परचॊदय [लॊप] अल्पावशिष्टः कालॊ ऽयम ऋतौ मम तपॊधन न चान्यथाहम इच्छामि तवाम उपेतुं कथं चन न चापि धर्मम इच्छामि विलॊप्तुं ते तपॊधन एतत तु मे यथाकामं संपादयितुम अर्हसि यद्य एष कामः सुभगे तव बुद्ध्या विनिश चितः हन्त गच्छाम्य अहं भद्रे चर कामम इह सथिता [लॊमष] ततॊ जगाम कौरव्य सॊ ऽगस्त्यॊ भिक्षितुं वसु शरुतर्वाणं महीपालं यं वेदाभ्यधिकं नृपैः स विदित्वा तु नृपतिः कुम्भयॊनिम उपागमत विषयान्ते सहामात्यः परत्यगृह्णात सुसत कृतम तस्मै चार्घ्यं यथान्यायम आनीय पृथिवीपतिः पराञ्जलिः परयतॊ भूत्वा पप्रच्छागमने ऽरथि ताम [अ] वित्तार्थिनम अनुप्राप्तं विद्धि मां पृथिवीपते यथाशक्त्य अविहिंस्यान्यान संविभागं परयच्छ मे [लॊम] तत आयव्ययौ पूर्णौ तस्मै राजा नयवेदयत अतॊ विद्वन्न उपादत्स्व यद अत्र वसु मन्यसे तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर दविजः सर्वथा पराणिनां पीडाम उपादानाद अमन्यत स शरुतर्वाणम आदाय वध्र्य अश्वम अगमत ततः स च तौ विषयस्यान्ते परत्यगृह्णाद यथाविधि तयॊर अर्घ्यं च पाद्यं च वध्र्यश्वः परत्यवेदयत अनुज्ञाप्य च पप्रच्छ परयॊजनम उपक्रमे [अ] वित्तकामाव इह पराप्तौ विद्ध्य आवां पृथिवीपते यथाशक्त्य अविहिंस्यान्यान संविभागं परयच्छ नौ [लॊम] तत आयव्ययौ पूर्णौ ताभ्यां राजा नयवेदयत ततॊ जञात्वा समादत्तां यद अत्र वयतिरिच्यते तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर दविजः सर्वथा पराणिनां पीडाम उपादानाद अमन्यत पौरुकुत्सं ततॊ जग्मुस तरसदस्युं महाधनम अगस्त्यश च शरुतर्वा च वध्र्य अश्वश च महीपतिः तरसदस्युश च तान सर्वान परत्यगृह्णाद यथाविधि अभिगम्य महाराज विषयान्ते स वाहनः अर्चयित्वा यथान्यायम इक्ष्वाकू राजसत्तमः समाश्वस्तांस ततॊ ऽपृच्छत परयॊजनम उपक्रमे [अ] वित्तकामान इह पराप्तान विद्धि नः पृथिवीपते यथाशक्त्य अविहिंस्यान्यान संविभागं परयच्छ नः [लॊम] तत आयव्ययौ पूर्णौ तेषां राजा नयवेदयत अतॊ जञात्वा समादद्ध्वं यद अत्र वयतिरिच्यते तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर दविजः सर्वथा पराणिनां पीडाम उपादानाद अमन्यत ततः सर्वे समेत्याथ ते नृपास तं महामुनिम इदम ऊचुर महाराज समवेक्ष्य परस्परम अयं वै दानवॊ बरह्मन्न इल्वलॊ वसुमान भुवि तम अभिक्रम्य सर्वे ऽदय वयं याचामहे वसु तेषां तदासीद रुचितम इल्वलस्यॊपभिक्षणम ततस ते सहिता राजन्न इल्वलं समुपाद्रवन [ल] इल्वलस तान विदित्वा तु महर्षिसहितान नृपान उपस्थितान सहामात्यॊ विषयान्ते ऽभयपूजयत तेषां ततॊ ऽसुर शरेष्ठ आतिथ्यम अकरॊत तदा स संस्कृतेन कौरव्य भरात्रा वातापिना किल ततॊ राजर्षयः सर्वे विषण्णा गतचेतसः वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषभूतं महासुरम अथाब्रवीद अगस्त्यस तान राजर्षीन ऋषिसत्तमः विषादॊ वॊ न कर्तव्यॊ अहं भॊक्ष्ये महासुरम धुर्यासनम अथासाद्य निषसाद महामुनिः तं पर्यवेषद दैत्येन्द्र इल्वलः परहसन्न इव अगस्त्य एव कृत्स्नं तु वातापिं बुभुजे ततः भुक्तवत्य असुरॊ ऽऽहवानम अकरॊत तस्य इल्वलः ततॊ वायुः परादुरभूद अगस्त्यस्य महात्मनः इल्वलश च विषण्णॊ ऽभूद दृष्ट्वा जीर्णं महासुरम पराञ्जलिश च सहामात्यैर इदं वचनम अब्रवीत किमर्थम उपयाताः सथ बरूत किं करवाणि वः परत्युवाच ततॊ ऽगस्त्यः परहसन्न इल्वलं तदा ईशं हय असुर विद्मस तवां वयं सर्वे धनेश्वरम इमे च नातिधनिनॊ धनार्थश च महान मम यथाशक्त्य अविहिंस्यान्यान संविभागं परयच्छ नः ततॊ ऽभिवाद्य तम ऋषिम इल्वलॊ वाक्यम अब्रवीत दित्सितं यदि वेत्सि तवं ततॊ दास्यामि ते वसु [अ] गवां दशसहस्राणि राज्ञाम एकैकशॊ ऽसुर तावद एव सुवर्णस्य दित्सितं ते महासुर मह्यं ततॊ वै दविगुणं रथश चैव हिरन मयः मनॊजवौ वाजिनौ च दित्सितं ते महासुर जिज्ञास्यतां रथः सद्यॊ वयक्तम एष हिरन मयः [ल] जिज्ञास्यमानः स रथः कौन्तेयासीद धिरन मयः ततः परव्यथितॊ दैत्यॊ ददाव अभ्यधिकं वसु विवाजश च सुवाजश च तस्मिन युक्तौ रथे हयौ ऊहतुस तौ वसून्य आशु तान्य अगस्त्याश्रमं परति सर्वान राज्ञः सहागस्त्यान निमेषाद इव भारत अगस्त्येनाभ्यनुज्ञाता जग्मू राजर्षयस तदा कृतवांश च मुनिः सर्वं लॊपामुद्रा चिकीर्षितम [लॊप] कृतवान असि तत सर्वं भगवन मम काङ्क्षितम उत्पादय सकृन मह्यम अपत्यं वीर्यवत्तरम [अ] तुष्टॊ ऽहम अस्मि कल्याणि तववृत्तेन शॊभने विचारणाम अपत्ये तु तव वक्ष्यामि तां शृणु सहस्रं ते ऽसतु पुत्राणां शतं वा दश संमितम दशवा शततुल्याः सयुर एकॊ वापि सहस्रवत [लॊप] सहस्रसंमितः पुत्र एकॊ मे ऽसतु तपॊधन एकॊ हि बहुभिः शरेयान विद्वान साधुर असाधुभिः [लॊमष] स तथेति परतिज्ञाय तया समभवन मुनिः समये समशीलिन्या शरद्धावाञ शरद्दधानया तत आधाय गर्भं तम अगमद वनम एव सः तस्मिन वनगते गर्भॊ ववृधे सप्त शारदान सप्तमे ऽबदे गते चापि पराच्यवत स महाकविः जवलन्न इव परभावेन दृढस्युर नाम भारत साङ्गॊपनिषदान वेदाञ जपन्न एव महायशाः तस्य पुत्रॊ ऽभवद ऋषेः स तेजस्वी महान ऋषिः स बाल एव तेजस्वी पितुस तस्य निवेशने इध्मानां भारम आजह्रे इध्म वाहस ततॊ ऽभवत तथायुक्तं च तं दृष्ट्वा मुमुदे स मुनिस तदा लेभिरे पितरश चास्य लॊकान राजन यथेप्सितान अगस्त्यस्याश्रमः खयातः सर्वर्तुकुसुमान्वितः पराह्रादिर एवं वातापिर अगस्त्येन विनाशितः तस्यायम आश्रमॊ राजन रमणीयॊ गुणैर युतः एषा भागीरथी पुण्या यथेष्टम अवगाह्यताम [य] भूय एवाहम इच्छामि महर्षेस तस्य धीमतः कर्मणां विस्तरं शरॊतुम अगस्त्यस्य दविजॊत्तम [लॊमष] शृणु राजन कथां दिव्याम अद्भुताम अतिमानुषीम अगस्त्यस्य महाराज परभावम अमितात्मनः आसन कृतयुगे घॊरा दानवा युद्धदुर्मदाः कालेया इति विख्याता गणाः परमदारुणाः ते तु वृत्रं समाश्रित्य नानाप्रहरणॊद्यताः समन्तात पर्यधावन्त महेन्द्र परमुखान सुरान ततॊ वृत्रवधे यत्नम अकुर्वंस तरिदशाः पुरा पुरंदरं पुरस्कृत्य बरह्माणम उपतस्थिरे कृताञ्जलींस तु तान सर्वान परमेष्ठी उवाच ह विदितं मे सुराः सर्वं यद वः कार्यं चिकीर्षितम तम उपायं परवक्ष्यामि यथा वृत्रं वधिष्यथ दधीच इति विख्यातॊ महान ऋषिर उदारधीः तं गत्वा सहिताः सर्वे वरं वै संप्रयाचत स वॊ दास्यति धर्मात्मा सुप्रीतेनान्तरात्मना स वाच्यः सहितैः सर्वैर भवद्भिर जयकाङ्क्षिभिः सवान्य अस्थीनि परयच्छेति तरैलॊक्यस्य हिताय वै स शरीरं समुत्सृज्य सवान्य अस्थीनि परदास्यति तस्यास्थिभिर महाघॊरं वज्रं संभ्रियतां दृढम महच छत्रुहनं तीक्ष्णं षड अश्रं भीमनिस्वनम तेन वज्रेण वै वृत्रं वधिष्यति शतक्रतुः एतद वः सर्वम आख्यातं तस्माच छीघ्रं विधीयताम एवम उक्तास ततॊ देवा अनुज्ञाप्य पिता महम नारायणं पुरस्कृत्य दधीचस्याश्रमं ययुः सरस्वत्याः परे पारे नानाद्रुमलतावृतम षट पदॊद्गीत निनदैर विघुष्टं साम गैर इव पुंस्कॊकिल रवॊन्मिश्रं जीवं जीवक नादितम महिषैश च वराहैश च सृमरैश चमरैर अपि तत्र तत्रानुचरितं शार्दूलभयवर्जितैः करेणुभिर वारणैश च परभिन्नकरटा मुखैः सरॊ ऽवगाढैः करीडद्भिः समन्ताद अनुनादितम सिंहव्याघ्रैर महानादान नदद्भिर अनुनादितम अपरैश चापि संलीनैर गुहा कन्दरवासिभिः तेषु तेष्व अवकाशेषु शॊभितं सुमनॊरमम तरिविष्टपसमप्रख्यं दधीचाश्रमम आगमन तत्रापश्यन ददीचं ते दिवाकरसमद्युतिम जाज्वल्यमानं वपुषा यथा लक्ष्म्या पिता महम तस्य पादौ सुरा राजन्न अभिवाद्य परणम्य च अयाचन्त वरं सर्वे यथॊक्तं परमेष्ठिना ततॊ ददीचः परमप्रतीतः; सुरॊत्तमांस तान इदम अभ्युवाच करॊमि यद वॊ हितम अद्य देवाः; सवं चापि देहं तव अहम उत्सृजामि स एवम उक्त्वा दविपदां वरिष्ठः; पराणान वशीस्वान सहसॊत्ससर्ज ततः सुरास ते जगृहुः परासॊर; अस्थीनि तस्याथ यथॊपदेशम परहृष्टरूपाश च जयाय देवास; तवष्टारम आगम्य तम अर्थम ऊचुः तवष्टा तु तेषां वचनं निशम्य; परहृष्टरूपः परयतः परयत्नात चकार वज्रं भृशम उग्ररूपं; कृत्वा च शक्रं स उवाच हृष्टः अनेन वज्रप्रवरेण देव; भस्मीकुरुष्वाद्य सुरारिम उग्रम ततॊ हतारिः सगणः सुखं वै; परशाधि कृत्स्नं तरिदिवं दिवि षठः तवष्ट्रा तथॊक्तः स पुरंदरस तु; वज्रं परहृष्टः परयतॊ ऽभयगृह्णात [लॊमष] ततः सवज्री बलिभिर दैवतैर अभिरक्षितः आससाद ततॊ वृत्रं सथितम आवृत्य रॊदसी कालकेयैर महाकायैः समन्ताद अभिर कषितम समुद्यतप्रहरणैः स शृङ्गैर इव पर्वतैः ततॊ युद्धं समभवद देवानां सह दानवैः मुहूर्तं भरतश्रेष्ठ लॊकत्रास करं महत उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिः आसीत सुतुमुलः शब्दः शरीरेष्व अभिपात्यताम शिरॊभिः परपतद्भिश च अन्तरिक्षान महीतलम तालैर इव महीपाल वृन्ताद भरष्टैर अदृश्यत ते हेमकवचा भूत्वा कालेयाः परिघायुधाः तरिदशान अभ्यवर्तन्त दावदग्धा इवाद्रयः तेषां वेगवतां वेगं सहितानां परधावताम न शेकुस तरिदशाः सॊढुं ते भग्नाः पराद्रवन भयात तान दृष्ट्वा दरवतॊ भीतान सहस्राक्षः पुरंदरः वृत्रे विवर्धमाने च कश्मलं महद आविशत तं शक्रं कश्मलाविष्टं दृष्ट्वा विष्णुः सनातनः सवतेजॊ वयदधाच छक्रे बलम अस्य विवर्धयन विष्णुनाप्यायितं शक्रं दृष्ट्वा देवगणास ततः सवं सवं तेजः समादध्युस तथा बरह्मर्षयॊ ऽमलाः स समाप्यायितः शक्रॊ विष्णुना दैवतैः सह ऋषिभिश च महाभागैर बलवान समपद्यत जञात्वा बलस्थं तरिदशाधिपं तु; ननाद वृत्रॊ महतॊ निनादान तस्य परणादेन धरा दिशश च; खं दयौर नगराश चापि चचाल सर्वम ततॊ महेन्द्रः परमाभितप्तः; शरुत्वा रवं घॊररूपं महान्तम भये निमग्नस तवरितं मुमॊच; वज्रं महत तस्य वधाय राजन स शक्रवज्राभिहतः पपात; महासुरः काञ्चनमाल्यधारी यथा महाञ शैलवरः पुरस्तात; स मन्दरॊ विष्णुकरात परमुक्तः तस्मिन हते दैत्य वरे भयार्तः; शक्रः पदुद्राव सरः परवेष्टुम वज्रं न मेने सवकरात परमुक्तं; वृत्रं हतं चापि भयान न मेने सर्वे च देवा मुदिताः परहृष्टा; महर्षयश चेन्द्रम अभिष्टुवन्तः सर्वांश च दैत्यांस तवरिताः समेत्य; जघ्नुः सुरा वृत्रवधाभितप्तान ते वध्यमानास तरिदशैस तदानीं; समुद्रम एवाविविशुर भयार्ताः परविश्य चैवॊदधिम अप्रमेयं; झषाकुलं रत्नसमाकुलं च तदा सम मन्त्रं सहिताः परचक्रुस; तरैलॊक्यनाशार्थम अभिस्मयन्तः तत्र सम के चिन मतिनिश्चय जञास; तांस तान उपायान अनुवर्णयन्ति तेषां तु तत्र करमकालयॊगाद; घॊरा मतिश चिन्तयतां बभूव ये सन्ति विद्या तपसॊपपन्नास; तेषां विनाशः परथमं तु कार्यः लॊका हि सर्वे तपसा धरियन्ते; तस्मात तवरध्वं तपसः कषयाय ये सन्ति के चिद धि वसुंधरायां; तपस्विनॊ धर्मविदश च तज जञाः तेषां वधः करियतां कषिप्रम एव; तेषु परनष्टेषु जगत परनष्टम एवं हि सर्वे गतबुद्धिभावा; जगद विनाशे परमप्रहृष्टाः दुर्गं समाश्रित्य महॊर्मिमन्तं; रत्ना करं वरुणस्यालयं सम [लॊमषा] समुद्रं ते समाश्रित्य वारुणं निधिम अम्भसाम कालेयाः संप्रवर्तन्त तरैलॊक्यस्य विनाशने ते रात्रौ समभिक्रुद्धा भक्षयन्ति सदा मुनीन आश्रमेषु च ये सन्ति पुन्येष्व आयतनेषु च वसिस्थस्याश्रमे विप्रा भक्षितास तैर दुरात्मभिः अशीतिशतम अष्टौ च नव चान्ये तपस्विनः चयवनस्याश्रमं गत्वा पुन्यं दविज निसेवितम फलमूलाशनानां हि मुनीनां भक्षितं शतम एवं रात्रौ सम कुर्वन्ति विविशुश चार्णवं दिवा भरद्वाजाश्रमे चैव नियता बरह्मचारिणः वाय्वाहाराम्बुभक्षाश च विंशतिः संनिपातिताः एवं करमेण सर्वांस तान आश्रमान दानवास तदा निशायां परिधावन्ति मत्ता भुजबलाश्रयात कालॊपसृष्टाः कालेया घनन्तॊ दविज गनान बहून न चैनान अन्वबुध्यन्त मनुजा मनुजॊत्तम एवं परवृत्तान दैत्यांस तांस तापसेषु तपस्विषु परभाते समदृश्यन्त नियताहार कर्शिताः महीतलस्था मुनयः शरीरैर गतजीवितैः कषीणमांसैर विरुधिरैर विमज्जान्त्रैर विसंधिभिः आकीर्णैर आचिता भूमिः शङ्खानाम इव राशिभिः कलशैर विप्रविद्धैश च सरुवैर भग्नैस तथैव च विकीर्णैर अग्निहॊत्रैश च भूर बभूव समावृता निःस्वाध्याय वषत्कारं नष्टयज्ञॊत्सव करियम जगद आसीन निरुत्साहं कालेय भयपीडितम एवं परक्षीयमाणाश च मानवा मनुजेश्वर आत्मत्राण परा भीताः पराद्रवन्त दिशॊ भयात के चिद गुहाः परविविशुर निर्झरांश चापरे शरिताः अपरे मरणॊद्विग्ना भयात परानान समुत्सृजन के चिद अत्र महेष्वासाः शूराः परमदर्पिताः मार्गमाणाः परं यत्नं दानवानां परचक्रिरे न चैतान अधिजग्मुस ते समुद्रं समुपाश्रितान शरमं जग्मुश च परमम आजग्मुः कषयम एव च जगत्य उपशमं याते नष्टयज्ञॊत्सव करिये आजग्मुः परमाम आर्तिं तरिदशा मनुजेश्वर समेत्य समहेन्द्राश च भयान मन्त्रं परचक्रिरे नारायणं पुरस्कृत्य वैकुण्ठम अपराजितम ततॊ देवाः समेतास ते तदॊचुर मधुसूदनम तवं नः सरष्टा च पाता च भर्ता च जगतः परभॊ तवया सृष्टम इदं सर्वं यच चेङ्गं यच च नेङ्गति तवया भूमिः पुरा नष्टा समुद्रात पुस्करेक्षण वाराहं रूपम आस्थाय जगद अर्थे समुद्धृता आदि दैत्यॊ महावीर्यॊ हिरण्यकशिपुस तवया नारसिंहं वपुः कृत्वा सूदितः पुरुषॊत्तम अवध्यः सर्वभूतानां बलिश चापि महासुरः वामनं वपुर आश्रित्य तरैलॊक्याद भरंशितस तवया असुरश च महेष्वासॊ जम्भ इत्य अभिविश्रुतः यज्ञक्षॊभकरः करूरस तवयैव विनिपातितः एवमादीनि कर्माणि येषां संख्या न विद्यते अस्माकं भयभीतानां तवं गतिर मधुसूदन तस्मात तवां देवदेवेश लॊकार्थं जञापयामहे रक्ष लॊकांश च देवांश च शक्रं च महतॊ भयात [देवा] इतः परदानाद वर्तन्ते परजाः सर्वाश चतुर्विधाः ता भाविता भावयन्ति हव्यकव्यैर दिवौकसः लॊका हय एवं वर्तयन्ति अन्यॊन्यं समुपाश्रिताः तवत्प्रसादान निरुद्विग्नास तवयैव परिरक्षिताः इदं च समनुप्राप्तं लॊकानां भयम उत्तमम न च जानीम केनेमे रात्रौ वध्यन्ति बराह्मणाः कषीणेषु च बराह्मणेषु पृथिवी कषयम एष्यति ततः पृथिव्यां कषीणायां तरिदिवं कषयम एष्यति तवत्प्रसादान महाबाहॊ लॊकाः सर्वे जगत्पते विनाशं नाधिगच्छेयुस तवया वै परिरक्षिताः [विस्नुर] विदितं मे सुराः सर्वं परजानां कषयकारणम भवतां चापि वक्ष्यामि शृणुध्वं विगतज्वराः कालेय इति विख्यातॊ गणः परमदारुणः तैश च वृत्रं समाश्रित्य जगत सर्वं परबाधितम ते वृत्रं निहतं दृष्ट्वा सहस्राक्षेण धीमता जीवितं परिरक्षन्तः परविष्टा वरुणालयम ते परविश्यॊदधिं घॊरं नक्रग्राहसमाकुलम उत्सादनार्थं लॊकानां रात्रौ घनन्ति मुनीन इह न तु शक्याः कषयं नेतुं समुद्राश्रयगा हि ते समुद्रस्य कषये बुद्धिर भवद्भिः संप्रधार्यताम अगस्त्येन विना कॊ हि शक्तॊ ऽनयॊ ऽरणव शॊषणे एतच छरुत्वा वचॊ देवा विष्णुना समुदाहृतम परमेष्ठिनम आज्ञाप्य अगस्त्यस्याश्रमं ययुः तत्रापश्यन महात्मानं वारुणिं दीप्ततेजसम उपास्यमानम ऋषिभिर देवैर इव पितामहम ते ऽभिगम्य महात्मानं मैत्रावरुणिम अच्युतम आश्रमस्थं तपॊ राशिं कर्मभिः सवैर अभिष्टुवन [देवा] नहुषेणाभितप्तानां तवं लॊकानां गतिः पुरा भरंशितश च सुरैश्वर्याल लॊकार्थं लॊककण्ठकः करॊधात परवृद्धः सहसा भास्करस्य नगॊत्तमः वचस तवानतिक्रामन विन्ध्यः शैलॊ न वर्धते तमसा चावृते लॊके मृत्युनाभ्यर्दिताः परजाः तवाम एव नाथम आसाद्य निर्वृतिं परमां गताः अस्माकं भयभीतानां नित्यशॊ भगवान गतिः ततस तव आर्ताः परयाचामस तवां वरं वदरॊ हय असि [य] किमर्थं सहसा विन्ध्यः परवृद्धः करॊधमूर्छितः एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं विस्तरेण महामुने [लॊमष] अद्रिराजं महाशैलं मरुं कनकपर्वतम उदयास्तमये भानुः परदक्षिणम अवर्तत तं तु दृष्ट्वा तथा विन्ध्यः शैलः सूर्यम अथाब्रवीत यथा हि मेरुर भवता नित्यशः परिगम्यते परदक्षिणं च करियते माम एवं कुरु भास्कर एवम उक्तस ततः सूर्यः शैलेन्द्रं परत्यभासत नाहम आत्मेच्छया शैलकरॊम्य एनं परदक्षिणम एष मार्गः परदिष्टॊ मे येनेदं निर्मितं जगत एवम उक्तस ततः करॊधात परवृद्धः सहसाचलः सूर्या चन्द्रमसॊर मार्गं रॊद्धुम इच्छन परंतप ततॊ देवाः सहिताः सर्व एव; सेन्द्राः समागम्य महाद्रिराजम निवारयाम आसुर उपायतस तं; न च सम तेषां वचनं चकार अथाभिजग्मुर मुनिम आश्रमस्थं; तपस्विनं धर्मभृतां वरिष्ठम अगस्त्यम अत्यद्भुतवीर्यदीप्तं; तं चार्थम ऊचुः सहिताः सुरास ते [देवा] सूर्या चन्द्रमसॊर मार्गं नक्षत्राणां गतिं तथा शैलराजॊ वृणॊत्य एष विन्ध्यः करॊधवशानुगः तं निवारयितुं शक्तॊ नान्यः कश चिद दविजॊत्तम ऋते तवां हि महाभाग तस्माद एनं निवारय [लॊमष] तच छरुत्वा वचनं विप्रः सुराणां शैलम अभ्यगात सॊ ऽभिगम्याब्रवीद विन्ध्यं सदारः समुपस्थितः मार्गम इछाम्य अहं दत्तं भवता पर्वतॊत्तम दक्षिणाम अभिगन्तास्मि दिशं कार्येण केन चित यावदागमनं मह्यं तावत तवं परतिपालय निवृत्ते मयि शैलेन्द्र ततॊ वर्धस्व कामतः एवं स समयं कृत्वा विन्ध्येनामित्रकर्शन अद्यापि दक्षिणा देशाद वारुणिर न निवर्तते एतत ते सर्वम आख्यातं यथा विन्ध्यॊ न वर्धते अगस्त्यस्य परभावेन यन मां तवं परिपृच्छसि कालेयास तु यथा राजन सुरैः सर्वैर निषूदिताः अगस्त्याद वरम आसाद्य तन मे निगदतः शृणु तरिदशानां वचॊ शरुत्वा मैत्रावरुणिर अब्रवीत किमर्थम अभियाताः सथ वरं मत्तः किम इच्छथ एवम उक्तास ततस तेन देवास तं मुनिम अब्रुवन एवं तवयेच्छाम कृतं महर्षे; महार्णवं पीयमानं महात्मन ततॊ वधिष्याम सहानुबन्धान; कालेय संज्ञान सुरविद्विषस तान तरिदशानां वचः शरुत्वा तथेति मुनिर अब्रवीत करिष्ये भवतां कामं लॊकानां च महत सुखम एवम उक्त्वा ततॊ ऽगच्छत समुद्रं सरितां पतिम ऋषिभिश च तपःसिद्धैः सार्धं देवैश च सुव्रतः मनुस्यॊरग गन्धर्वयक्षकिंपुरुषास तथा अनुजग्मुर महात्मानं दरस्तु कामास तद अद्भुतम ततॊ ऽभयगच्छन सहिताः समुद्रं भीम निष्वनम नृत्यन्तम इव चॊर्मीभिर वल्गन्तम इव वायुना हसन्तम इव फेनौघैः सखलन्तं कन्दरेषु च नाना गराहसमाकीर्णं नानाद्विज गनायुतम अगस्त्यसहिता देवाः सगन्धर्वमहॊरगाः ऋषयश च महाभागाः समासेदुर महॊदधिम [लॊमष] समुद्रं स समासाद्य वारुणिर भगवान ऋषिः उवाच सहितान देवान ऋषींश चैव समागतान एष लॊकहितार्थं वै पिबामि वरुणालयम भवद्भिर यद अनुष्ठेयं तच छीघ्रं संविधीयताम एतावद उक्त्वा वचनं मैत्रावरुणिर अच्युत समुद्रम अपिबत करुद्धः सर्वलॊकस्य पश्यतः पीयमानं समुद्रं तु दृष्ट्वा देवाः सवासवाः विस्मयं परमं जग्मुः सतुतिभिश चाप्य अपूजयन तवं नस तराता विधाता च लॊकानां लॊकभावनः तवत्प्रसादात समुच्छेदं न गच्छेत सामरं जगत संपूज्यमानस तरिदशैर महात्मा; गन्धर्वतूर्येषु नदत्सु सर्वशः दिव्यैश च पुष्पैर अवकीर्यमाणॊ; महार्णवं निःसलिलं चकार दृष्ट्वा कृतं निःसलिलं महार्णवं; सुराः समस्ताः परमप्रहृष्टाः परगृह्य दिव्यानि वरायुधानि; तान दानवाञ जघ्नुर अदीनसत्त्वाः ते वध्यमानास तरिदशैर महात्मभिर; महाबलैर वेगिभिर उन्नदद्भिः न सेहिरे वेगवतां महात्मनां; वेगं तदा धारयितुं दिवौकसाम ते वध्यमानास तरिदशैर दानवा भीमनिस्वनाः चक्रुः सुतुमुलं युद्धं मुहूर्तम इव भारत ते पूर्वं तपसा दग्धा मुनिभिर भावितात्मभिः यतमानाः परं शक्त्या तरिदशैर विनिषूदिताः ते हेमनिष्काभरणाः कुण्डलाङ्गद धारिणः निहत्य बह्व अशॊभन्त पुष्पिता इव किंशुकाः हतशेषास ततः के चित कालेया मनुजॊत्तम विदार्य वसुधां देवीं पातालतलम आश्रिताः निहतान दानवान दृष्ट्वा तरिदशा मुनिपुंगवम तुष्टुवुर विविधैर वाक्यैर इदं चैवाब्रुवन वचः तवत्प्रसादान महाभाग लॊकैः पराप्तं महत सुखम तवत तेजसा च निहताः कालेयाः करूर विक्रमाः पूरयस्व महाबाहॊ समुद्रं लॊकभावन यत तवया सलिलं पीतं तद अस्मिन पुनर उत्सृज एवम उक्तः परत्युवाच भगवान मुनिपुंगवः जीर्णं तद धि मया तॊयम उपायॊ ऽनयः परचिन्त्यताम पूरणार्थं समुद्रस्य भवद्भिर यत्नम आस्थितैः एतच छरुत्वा तु वचनं महर्षे भावितात्मनः विस्मिताश च विषण्णाश च बभूवुः सहिताः सुराः परस्परम अनुज्ञाप्य परनम्य मुनिपुंगवम परजाः सर्वा महाराज विप्रजग्मुर यथागतम तरिदशा विष्णुना सार्धम उपजग्मुः पितामहम पूरणार्थं समुद्रस्य मन्त्रयित्वा पुनः पुनः ऊचुः पराञ्जलयः सर्वे सागरस्याभिपूरणम [लॊमष] तान उवाच समेतांस तु बरह्मा लॊकपितामहः गच्छध्वं विबुधाः सर्वे यथाकामं यथेप्सितम महता कालयॊगेन परकृतिं यास्यते ऽरणवः जञातीन वै कारणं कृत्वा महाराज्ञॊ भगीरथात [य] कथं वै जञातयॊ बरह्मन कारणं चात्र किं मुने कथं समुद्रः पूर्णश च भगीरथ परिश्रमात एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं विस्तरेण तपॊधन कथ्यमानं तवया विप्र राज्ञां चरितम उत्तमम [व] एवम उक्तस तु विप्रेन्द्रॊ धर्मराज्ञा महात्मना कथयाम आस माहात्म्यं सगरस्य महात्मनः [लॊमष] इक्ष्वाकूणां कुले जातः सगरॊ नाम पार्थिवः रूपसत्त्वबलॊपेतः स चापुत्रः परतापवान स हैहयान समुत्साद्य तालजङ्घांश च भारत वशे च कृत्वा राज्ञॊ ऽनयान सवराज्यम अन्वशासत तस्य भार्ये तव अभवतां रूपयौवन दर्पिते वैदर्भी भरतश्रेष्ठ शैब्या च भरतर्षभ सपुत्रकामॊ नृपतिस तताप सुमहत तपः पत्नीभ्यां सह राजेन्द्र कैलासं गिरिम आश्रितः स तप्यमानः सुमहत तपॊयॊगसमन्वितः आससाद महात्मानं तर्यक्षं तरिपुरमर्दनम शंकरं भवम ईशानं शूलपानिं पिनाकिनम तर्यम्बकं शिवम उग्रेशं बहुरूपम उमापतिम स तं दृष्ट्वैव वरदं पत्नीभ्यां सहितॊ नृपः परनिपत्य महाबाहुः पुत्रार्थं समयाचत तं परीतिमान हरः पराह सभार्यं नृपसत्तमम यस्मिन वृतॊ मुहूर्ते ऽहं तवयेह नृपते वरम षष्टिः पुत्रसहस्राणि शूराः समरदर्पिताः एकस्यां संभविष्यन्ति पत्न्यां तव नरॊत्तम ते चैव सर्वे सहिताः कषयं यास्यन्ति पार्थिव एकॊ वंशधरः शूर एकस्यां संभविष्यति एवम उक्त्वा तु तं रुद्रस तत्रैवान्तरधीयत स चापि सगरॊ राजा जगाम सवं निवेशनम पत्नीभ्यां सहितस तात सॊ ऽतिहृष्ट मनास तदा तस्याथ मनुजश्रेष्ठ ते भार्ये कमलेक्षणे वैदर्भी चैव शैब्या च गर्भिण्यौ संबभूवतुः ततः कालेन वैदर्भी गर्भालाबुं वयजायत शैब्या च सुषुवे पुत्रं कुमारं देवरूपिणम तदालाबुं समुत्स्रष्टुं मनॊ चक्रे स पार्थिवः अथान्तरिक्षाच छुश्राव वाचं गम्भीरनिस्वनाम राजन मा साहसं कार्षीः पुत्रान न तयक्तुम अर्हसि अलाबुमध्यान निष्कृष्य बीजं यत्नेन गॊप्यताम सॊपस्वेदेषु पात्रेषु घृतपूर्णेषु भागशः ततः पुत्रसहस्राणि षष्टिं पराप्स्यसि पार्थिव महादेवेन दिष्टं ते पुत्र जन्म नराधिप अनेन करमयॊगेन मा ते बुद्धिर अतॊ ऽनयथा [लॊमष] एतच छरुत्वान्तरिक्षाच च स राजा राजसत्तम यथॊक्तं तच चकाराथ शरद्दधद भरतर्षभ षष्टिः पुत्रसहस्राणि तस्याप्रतिम तेजसः रुद्र परसादाद राजर्षेः समजायन्त पार्थिव ते घॊराः करूरकर्माण आकाशपरिषर्पिणः बहुत्वाच चावजानन्तः सर्वाँल लॊकान सहामरान तरिदशांश चाप्य अबाधन्त तथा गन्धर्वराक्षसान सर्वाणि चैव भूतानि शूराः समरशालिनः वध्यमानास ततॊ लॊकाः सागरैर मन्दबुद्धिभिः बरह्माणं शरणं जग्मुः सहिताः सर्वदैवतैः तान उवाच महाभागः सर्वलॊकपितामहः गच्छध्वं तरिदशाः सर्वे लॊकैः सार्धं यथागतम नातिदीर्घेण कालेन सागराणां कषयॊ महान भविष्यति महाघॊरः सवकृतैः कर्मभिर सुराः एवम उक्तास ततॊ देवा लॊकाश च मनुजेश्वर पितामहम अनुज्ञाप्य विप्रजग्मुर यथागतम ततः काले बहुतिथे वयतीते भरतर्षभ दीक्षितः सगरॊ राजा हयमेधेन वीर्यवान तस्याश्वॊ वयचरद भूमिं पुत्रैः सुपरिरक्षितः समुद्रं स समासाद्य निस्तॊयं भीमदर्शनम रक्ष्यमाणः परयत्नेन तत्रैवान्तरधीयत ततस ते सागरास तात हृतं मत्वा हयॊत्तमम आगम्य पितुर आचख्युर अदृश्यं तुरगं हृतम तेनॊक्ता दिक्षु सर्वासु सर्वे मार्गत वाजिनम ततस ते पितुर आज्ञाय दिक्षु सर्वासु तं हयम अमार्गन्त महाराज सर्वं च पृथिवीतलम ततस ते सागराः सर्वे समुपेत्य परस्परम नाध्यगच्छन्त तुरगम अश्वहर्तारम एव च आगम्य पितरं चॊचुस ततः पराञ्जलयॊ ऽगरतः ससमुद्र वनद्वीपा सनदी नदकन्दरा सपर्वतवनॊद्देशा निखिलेन मही नृप अस्माभिर विचिता राजञ शासनात तव पार्थिव न चाश्वम अधिगच्छामॊ नाश्वहर्तारम एव च शरुत्वा तु वचनं तेषां स राजा करॊधमूर्छितः उवाच वचनं सर्वांस तदा दैववशान नृप अनागमाय गच्छध्वं भूयॊ मार्गत वाजिनम यज्ञियं तं विना हय अश्वं नागन्तव्यं हि पुत्रकाः परतिगृह्य तु संदेशं ततस ते सगरात्मजाः भूय एव महीं कृत्स्नां विचेतुम उपचक्रमुः अथापश्यन्त ते वीराः पृथिवीम अवदारिताम समासाद्य बिलं तच च खनन्तः सगरात्मजाः कुद्दालैर हरेषुकैश चैव समुद्रम अखनंस तदा स खन्यमानः सहितैः सागरैर वरुणालयः अगच्छत परमाम आर्तिं दार्यमाणः समन्ततः असुरॊरग रक्षांसि सत्त्वानि विविधानि च आर्तनादम अकुर्वन्त वध्यमानानि सागरैः छिन्नशीर्षा विदेहाश च भिन्नजान्व अस्थि मस्तकाः पराणिनः समदृश्यन्त शतशॊ ऽथ सहस्रशः एवं हि खनतां तेषां समुद्रं मकरालयम वयतीतः सुमहान कालॊ न चाश्वः समदृश्यत ततः पूर्वॊत्तरे देशे समुद्रस्य महीपते विदार्य पातालम अथ संक्रुद्धाः सगरात्मजाः अपश्यन्त हयं तत्र विचरन्तं महीतले कपिलं च महात्मानं तेजॊराशिम अनुत्तमम तपसा दीप्यमानं तं जवालाभिर इव पावकम [लॊमष] ते तं दृष्ट्वा हयं राजन संप्रहृष्टतनू रुहाः अनादृत्य महात्मानं कपिलं कालचॊदिताः संक्रुद्धाः समधावन्त अश्वग्रहण काङ्क्षिणः ततः करुद्धॊ महाराज कपिलॊ मुनिसत्तमः वासुदेवेति यं पराहुः कपिलं मुनिसत्तमम स चक्षुर विवृतं कृत्वा तेजस तेषु समुत्सृजन ददाह सुमहातेजा मन्दबुद्धीन स सागरान तान दृष्ट्वा भस्मसाद भूतान नारदः सुमहातपाः सगरान्तिकम आगच्छत तच च तस्मै नयवेदयत स तच छरुत्वा वचॊ घॊरं राजा मुनिमुखॊद्गतम आत्मानम आत्मनाश्वस्य हयम एवान्वचिन्तयत अंशुमन्तं समाहूय असमज्ञः सुतं तदा पौत्रं भरतशार्दूल इदं वचनम अब्रवीत षष्टिस तानि सहस्राणि पुत्राणाम अमितौजसाम कापिलं तेज आसाद्य मत्कृते निधनं गताः तव चापि पिता तात परित्यक्तॊ मयानघ धर्मं संरक्षमाणेन पौराणां हितम इच्छता [य] किमर्थं राजशार्दूलः सगरः पुत्रम आत्मजम तयक्तवान दुस्त्यजं वीरं तन मे बरूहि तपॊधन [ल] असमञ्जा इति खयातः सगरस्य सुतॊ हय अभूत यं शैब्या जनयाम आस पौराणां स हि दारकान खुरेषु करॊशतॊ गृह्य नद्यां चिक्षेप दुर्बलान ततः पौराः समाजग्मुर भयशॊकपरिप्लुताः सगरं चाभ्ययाचन्त सर्वे पराञ्जलयः सथिताः तवं नस तराता महाराज परचक्रादिभिर भयैः असमञ्जॊ भयाद घॊरात ततॊ नस तरातुम अर्हसि पौराणां वचनं शरुत्वा घॊरं नृपतिसत्तमः मुहूर्तं विमनॊ भूत्वा सचिवान इदम अब्रवीत असमञ्जाः पुराद अद्य सुतॊ मे विप्रवास्यताम यदि वॊ मत्प्रियं कार्यम एतच छीघ्रं विधीयताम एवम उक्ता नरेन्द्रेण सचिवास ते नराधिप यथॊक्तं तवरिताश चक्रुर यथाज्ञापितवान नृपः एतत ते सर्वम आख्यातं यथा पुत्रॊ महात्मना पौराणां हितकामेन सगरेण विवासितः अंशुमांस तु महेष्वासॊ यद उक्तः सगरेण ह तत ते सर्वं परवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबॊध मे [सगर] पितुश च ते ऽहं तयागेन पुत्राणां निधनेन च अलाभेन तथाश्वस्य परितप्यामि पुत्रक तस्माद दुःखाभिसंतप्तं यज्ञविघ्नाच च मॊहितम हयस्यानयनात पौत्र नरकान मां समुद्धर [ल] अंशुमान एवम उक्तस तु सगरेण महात्मना जगाम दुःखात तं देशं यत्र वै दारिता मही स तु तेनैव मार्गेण समुद्रं परविवेश ह अपश्यच च महात्मानं कपिलं तुरगं च तम स दृष्ट्वा तेजसॊ राशिं पुराणम ऋषिसत्तमम परणम्य शिरसा भूमौ कार्यम अस्मै नयवेदयत ततः परीतॊ महातेजाः कलिपॊ ऽंशुमतॊ ऽभवत उवाच चैनं धर्मात्मा वरदॊ ऽसमीति भारत स वव्रे तुरगं तत्र परथमं यज्ञकारणात दवितीयम उदकं वव्रे पितॄणां पावनेप्सया तम उवाच महातेजाः कपिलॊ मुनिपुंगवः ददानि तव भद्रं ते यद यत परार्थयसे ऽनघ तवयि कषमा च धर्मश च सत्यं चापि परतिष्ठितम तवया कृतार्थः सगरः पुत्र वांश च तवया पिता तव चैव परभावेण सवर्गं यास्यन्ति सागराः पौत्रश च ते तरिपथ गां तरिदिवाद आनयिष्यति पावनार्थं सागराणां तॊषयित्वा महेश्वरम हयं नयस्व भद्रं ते यज्ञियं नरपुंगव यज्ञः समाप्यतां तात सगरस्य महात्मनः अंशुमान एवम उक्तस तु कपिलेन महात्मना आजगाम हयं गृह्य यज्ञवाटं महात्मनः सॊ ऽभिवाद्य ततः पादौ सगरस्य महात्मनः मूर्ध्नि तेनाप्य उपाघ्रातस तस्मै सर्वं नयवेदयत यथादृष्टं शरुतं चापि सागराणां कषयं तथा तं चास्मै हयम आचस्त यज्ञवाटम उपागतम तच छरुत्वा सगरॊ राजा पुत्र जं दुःखम अत्यजत अंशुमन्तं च संपूज्य समापयत तं करतुम समाप्तयज्ञः सगरॊ देवैः सर्वैः सभाजितः पुत्र तवे कल्पयाम आस समुद्रं वरुणालयम परशास्य सुचिरं कालं राज्यं राजीवलॊचनः पौत्रे भारं समावेश्य जगाम तरिदिवं तदा अंशुमान अपि धर्मात्मा महीं सागरमेखलाम परशशाश महाराज यथैवास्य पिता महः तस्य पुत्रः समभवद दिलीपॊ नाम धर्मवित तस्मै राज्यं समाधाय अंशुमान अपि संस्थितः दिलीपस तु ततः शरुत्वा पितॄणां निधनं महत पर्यतप्यत दुःखेन तेषां गतिम अचिन्तयत गङ्गावतरणे यत्नं सुमहच चाकरॊन नृपः न चावतारयाम आस चेष्टमानॊ यथाबलम तस्य पुत्रः समभवच छरीमान धर्मपरायणः भगीरथ इति खयातः सत्यवाग अनसूयकः अभिषिच्य तु तं राज्ये दिलीपॊ वनम आश्रितः तपःसिद्धिसमायॊगात स राजा भरतर्षभ वनाज जगाम तरिदिवं कालयॊगेन भारत [लॊमष] स तु राजा महेष्वासश चक्रवर्ती महारथः बभूव सर्वलॊकस्य मनॊ नयननन्दनः स शुश्राव महाबाहुः कपिलेन महात्मना पितॄणां निधनं घॊरम अप्राप्तिं तरिदिवस्य च स राज्यं सचिवे नयस्य हृदयेन विदूयता जगाम हिमवत्पार्श्वं तपस तप्तुं नरेश्वरः आरिराधयिषुर गङ्गां तपसा दग्धकिल्बिषः सॊ ऽपश्यत नरश्रेष्ठ हिमवन्तं नगॊत्तमम शृङ्गैर बहुविधाकारैर धातुमद्भिर अलं कृतम पवनालम्बिभिर मेघैः परिष्वक्तं समन्त तः नदी कुञ्ज नितम्बैश च सॊदकैर उपशॊभितम गुहा कन्दरसंलीनैः सिंहव्याघ्रैर निषेवितम शकुनैश च वि चित्राङ्गैः कूजद्भिर विविधा गिरः भृङ्गराजैस तथा हंसैर दात्यूहैर जलकुक्कुतैः मयूरैः शतपत्रैश च कॊकिलैर जीव जीवकैः चकॊरैर असितापाङ्गैस तथा पुत्र परियैर अपि जलस्थानेषु रम्येषु पद्मिनीभिश च संकुलम सारसानां च मधुरैर वयाहृतैः समलं कृतम किंनरैर अप्सरॊभिश च निषेवित शिलातलम दिशागजविषाणाग्रैः समन्ताद घृष्ट पादपम विद्याधरानुचरितं नानारत्नसमाकुलम विषॊल्बणैर भुजं गैश च दीप्तजिह्वैर निषेवितम कव चित कनकसंकाशं कव चिद रजतसंनिभम कव चिद अञ्जन पुञ्जाभं हिमवन्तम उपागमत स तु तत्र नरश्रेष्ठस तपॊ घॊरं समाश्रितः फलमूलाम्बुभक्षॊ ऽभूत सहस्रं परिवत्सरान संवत्सरसहस्रे तु गते दिव्ये महानदी दर्शयाम आस तं गङ्गा तदा मूर्ति मती सवयम [गन्गा] किम इच्छसि महाराज मत्तः किं च ददानि ते तद बरवीहि नरश्रेष्ठ करिष्यामि वचस तव [लॊमष] एवम उक्तः परत्युवाच राजा हैमवतीं तदा पिता महामे वरदे कपिलेन महानदि अन्वेषमाणास तुरगं नीता वैवस्वतक्षयम षष्टिस तानि सहस्राणि सागराणां महात्मनाम कापिलं तेज आसाद्य कषणेन निधनं गताः तेषाम एवं विनष्टानां सवर्गे वासॊ न विद्यते यावत तानि शरीराणि तवं जलैर नाभिषिञ्चसि सवर्गं नयमहाभागे मत पितॄन सगरात्म जान तेषाम अर्थे ऽभियाचामि तवाम अहं वै महानदि एतच छरुत्वा वचॊ राज्ञॊ गङ्गा लॊकनमस्कृता भगीरथम इदं वाक्यं सुप्रीता समभाषत करिष्यामि महाराज वचस ते नात्र संशयः वेगं तु मम दुर धार्यं पतन्त्या गगणाच चयुतम न शक्तस तरिषु लॊकेषु कश चिद धारयितुं नृप अन्यत्र विबुधश्रेष्ठान नीलकण्ठान महेश्वरात तं तॊषय महाबाहॊ तपसा वरदं हरम स तु मां परच्युतां देवः शिरसा धारयिष्यति करिष्यति च ते कामं पितॄणां हितकाम्यया एतच छरुत्वा वचॊ राजन महाराजॊ भगीरथः कैलासं पर्वतं गत्वा तॊषयाम आस शंकरम ततस तेन समागम्य कालयॊगेन केन चित अगृह्णाच च वरं तस्माद गङ्गाया धारणं नृप सवर्गवासं समुद्दिश्य पितॄणां स नरॊत्तमः [लॊमष] भगीरथवचः शरुत्वा परियार्थं च दिवौकसाम एवम अस्त्व इति राजानं भगवान परत्यभाषत धारयिष्ये महाबाहॊ गगणात परच्युतां शिवाम दिव्यां देव नदीं पुण्यां तवत्कृते नृपसत्तम एवम उक्त्वा महाबाहॊ हिमवन्तम उपागमत संवृतः पार्षदैर घॊरैर नानाप्रहरणॊद्यतैः ततः सथित्वा नरश्रेष्ठं भगीरथम उवाच ह परयाचस्व महाबाहॊ शैलराजसुतां नदीम पतमानां सरिच्छ्रेष्ठां धारयिष्ये तरिविष्टपात एतच छरुत्वा वचॊ राजा शर्वेण समुदाहृतम परयतः परणतॊ भूत्वा गङ्गां समनुचिन्तयत ततः पुण्यजला रम्या राज्ञा समनुचिन्तिता ईशानं च सथितं दृष्ट्वा गगणात सहसा चयुता तां परच्युतां ततॊ दृष्ट्वा देवाः सार्धं महर्षिभिः गन्धर्वॊरगरक्षांसि समाजग्मुर दिदृक्षया ततः पपात गगणाद गङ्गा हिमवतः सुता समुद्भ्रान्त महावर्ता मीनग्राहसमाकुला तां दधार हरॊ राजन गङ्गां गगण मेखलाम ललाटदेशे पतितां मालां मुक्ता मयीम इव सा बभूव विसर्पन्ती तरिधा राजन समुद्रगा फेनपुञ्जाकुल जला हंसानाम इव पङ्क्तयः कव चिद आभॊग कुटिला परस्खलन्ती कव चित कव चित सवफेन पटसंवीता मत्तेव परमदाव्रजत कव चित सा तॊयनिनदैर नदन्ती नादम उत्तमम एवं परकारान सुबहून कुर्वन्ती गगणाच चयुता पृथिवीतलम आसाद्य भगीरथम अथाब्रवीत दर्शयस्व महाराज मार्गं केन वरजाम्य अहम तवदर्थम अवतीर्णास्मि पृथिवीं पृथिवीपते एतच छरुत्वा वचॊ राजा परातिष्ठत भगीरथः यत्र तानि शरीराणि सागराणां महात्मनाम पावनार्थं नरश्रेष्ठ पुण्येन सलिलेन ह गङ्गाया धारणं कृत्वा हरॊ लॊकनमस्कृतः कैलासं पर्वतश्रेष्ठं जगाम तरिदशैः सह समुद्रं च समासाद्य गङ्गया सहितॊ नृपः पूरयाम आस वेगेन समुद्रं वरुणालयम दुहितृत्वे च नृपतिर गङ्गां समनुकल्पयत पितॄणां चॊदकं यत्र ददौ पूर्णमनॊ रथः एतत ते सर्वम आख्यातं गङ्गा तरिपथ गा यथा पूरणार्थं समुद्रस्य पृथिवीम अवतारिता समुद्रश च यथा पीतः कारणार्थे महात्मना वातापिश च यथा नीतः कषयं स बरह्म हा परभॊ अगस्त्येन महाराज यन मां तवं परिपृच्छसि [व] ततः परयातः कौन्तेयः करमेण भरतर्षभ नन्दाम अपरनन्दां च नद्यौ पापभयापहे स पर्वतं समासाद्य हेमकूटम अनामयम अचिन्त्यान अद्भुतान भावान ददर्श सुबहून नृपः वाचॊ यत्राभवन मेघा उपलाश च सहस्रशः नाशक्नुवंस तम आरॊढुं विषण्णमनसॊ जनाः वायुर नित्यं ववौ यत्र नित्यं देवश च वर्षति सायंप्रातश च भगवान दृश्यते हव्यवाहनः एवं बहुविधान भावान अद्भुतान वीक्ष्य पाण्डवः लॊमशं पुनर एव सम पर्यपृच्छत तद अद्भुतम [लॊमष] यथा शरुतम इदं पूर्वम अस्माभिर अरिकर्शन तद एकाग्रमना राजन निबॊध गदतॊ मम अस्मिन्न ऋषभकूटे ऽभूद ऋषभॊ नाम तापसः अनेकशतवर्षायुस तपॊ वी कॊपनॊ भृशम स वै संभाष्यमाणॊ ऽनयैः कॊपाद गिरिम उवाच ह य इह वयाहरेत कश चिद उपलान उत्सृजेस तदा वातं चाहूय मा शब्दम इत्य उवाच स तापसः वयाहरंश चैव पुरुषॊ मेघेन विनिवार्यते एवम एतानि कर्माणि राजंस तेन महर्षिणा कृतानि कानि चित कॊपात परतिसिद्धानि कानि चित नन्दाम अभिगतान देवान पुरा राजन्न इति शरुतिः अन्वपद्यन्त सहसा पुरुषा देव दर्शिनः ते दर्शनम अनिच्छन्तॊ देवाः शक्रपुरॊगमाः दुर्गं चक्रुर इमं देशं गिरिप्रत्यूह रूपकम तदा परभृति कौन्तेय नरा गिरिम इमं सदा नाशक्नुवन अभिद्रष्टुं कुत एवाधिरॊहितुम नातप्त तपसा शक्यॊ दरष्टुम एष महागिरिः आरॊढुं वापि कौन्तेय तस्मान नियतवाग भव इह देवाः सदा सर्वे यज्ञान आजह्रुर उत्तमान तेषाम एतानि लिङ्गानि दृश्यन्ते ऽदयापि भारत कुशाकारेव दूर्वेयं संस्तीर्णेव च भूर इयम यूपप्रकारा बहवॊ वृक्षाश चेमे विशां पते देवाश च ऋषयश चैव वसन्त्य अद्यापि भारत तेषां सायं तथा परातर दृश्यते हव्यवाहनः इहाप्लुतानां कौन्तेय सद्यः पाप्मा विहन्यते कुरुश्रेष्ठाभिषेकं वै तस्मात कुरु सहानुजः ततॊ नन्दाप्लुताङ्गस तवं कौशिकीम अभियास्यसि विश्वा मित्रेण यत्रॊग्रं तपस तप्तुम अनुत्तमम ततस तत्र समाप्लुत्य गात्राणि सगणॊ नृपः जगाम कौशिकीं पुण्यां रम्यां शिवजलां नदीम [लॊमष] एषा देव नदी पुण्या कौशिकी भरतर्षभ विश्वा मित्राश्रमॊ रम्यॊ एष चात्र परकाशते आश्रमश चैव पुण्याख्यः काश्यपस्य महात्मनः ऋश्य शृङ्गः सुतॊ यस्य तपॊ वी संयतेन्द्रियः तपसॊ यः परभावेन वर्षयाम आस वासवम अनावृष्ट्यां भयाद यस्य ववर्ष बलवृत्र हा मृग्यां जातः स तेजॊ वी काश्यपस्य सुतः परभुः विषये लॊम पादस्य यश चकाराद्भुतं महत निवर्तितेषु सस्येषु यस्मै शान्तां ददौ नृपः लॊम पादॊ दुहितरं सावित्रीं सविता यथा [य] ऋश्य शृङ्गः कथं मृग्याम उत्पन्नः काश्यपात्म जः विरुद्धे यॊनिसंसर्गे कथं च तपसा युतः किमर्थं च भयाच छक्रस तस्य बालस्य धीमतः अनावृष्ट्यां परवृत्तायां ववर्ष बलवृत्र हा कथंरूपा च शान्ताभूद राजपुत्री यतव्रता लॊभयाम आस या चेतॊ मृगभूतस्य तस्य वै लॊम पादश च राजर्षिर यदाश्रूयत धार्मिकः कथं वै विषये तस्य नावर्षत पाकशासनः एतन मे भगवन सर्वं विस्तरेण यथातथम वक्तुम अर्हसि शुश्रूषॊर ऋष्यशृङ्गस्य चेष्टितम [ल] विभाण्डकस्य बरह्मर्षेस तपसा भावितात्मनः अमॊघवीर्यस्य सतः परजापतिसमद्युतेः शृणु पुत्रॊ यथा जात ऋश्य शृङ्गः परतापवान महाह्रदे महातेजा बालः सथविर संमतः महाह्रदं समासाद्य काश्यपस तपसि सथितः दीर्घकालं परिश्रान्त ऋषिर देवर्षिसंमतः तस्य रेतः परचस्कन्द दृष्ट्वाप्सरसम उर्वशीम अप्सूपस्पृशतॊ राजन मृगी तच चापिबत तदा सह तॊयेन तृषिता सा गर्भिण्य अभवन नृप अमॊघत्वाद विधेश चैव भावि तवाद दैवनिर्मितात तस्यां मृग्यां समभवत तस्य पुत्रॊ महान ऋषिः ऋश्य शृङ्गस तपॊनित्यॊ वन एव वयवर्धत तस्यर्श्य शृङ्गं शिरसि राजन्न आसीन महात्मनः तेनर्श्य शृङ्ग इत्य एवं तदा स परथितॊ ऽभवत न तेन दृष्टपूर्वॊ ऽनयः पितुर अन्यत्र मानुषः तस्मात तस्य मनॊ नित्यं बरह्मचर्ये ऽभवन नृप एतस्मिन्न एव काले तु सखा दशरथस्य वै लॊम पाद इति खयातॊ अङ्गानाम ईश्वरॊ ऽभवत तेन कामः कृतॊ मिथ्या बराह्मणेभ्य इति शरुतिः स बराह्मणैः परित्यक्तस तदा वै जगतीपतिः पुरॊहितापचाराच च तस्य राज्ञॊ यदृच्छया न ववर्ष सहस्राक्षस ततॊ ऽपीड्यन्त वै परजाः स बराह्मणान पर्यपृच्छत तपॊ युक्तान मनीषिणः परवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान पृथिवीपतिः कथं परवर्षेत पर्जन्य उपायः परिदृश्यताम तम ऊचुश चॊदितास तेन सवमतानि मनीषिणः तत्र तव एकॊ मुनिवरस तं राजानम उवाच ह कुपितास तव राजेन्द्र बराह्मणा निस्कृतिं चर ऋश्य शृङ्गं मुनिसुतम आनयस्व च पार्थिव वानेयम अनभिज्ञं च नारीणाम आर्जवे रतम स चेद अवतरेद राजन विषयं ते महातपाः सद्यः परवर्षेत पर्जन्य इति मे नात्र संशयः एतच छरुत्वा वचॊ राजन कृत्वा निस्कृतिम आत्मनः स गत्वा पुनर आगच्छत परसन्नेषु दविजातिषु राजानम आगतं दृष्ट्वा परतिसंजगृहुः परजाः ततॊ ऽङगपतिर आहूय सचिवान मन्त्रकॊविदान ऋश्य शृङ्गागमे यत्नम अकरॊन मन्त्रनिश्चये सॊ ऽधयगच्छद उपायं तु तैर अमात्यैः सहाच्युतः शास्त्रज्ञैर अलम अर्थज्ञैर नीत्यां च परिनिष्ठितैः तत आनाययाम आस वार मुख्या महीपतिः वैश्याः सर्वत्र निष्णातास ता उवाच स पार्थिवः ऋश्य शृङ्गम ऋषेः पुत्रम आनयध्वम उपायतः लॊभयित्वाभिविश्वास्य विषयं मम शॊभनाः ता राजभयभीताश च शापभीताश च यॊषितः अशक्यम ऊचुस तत कार्यं वि वर्णा गतचेतसः तत्र तव एका जरद यॊषा राजानम इदम अब्रवीत परयतिष्ये महाराज तम आनेतुं तपॊधनम अभिप्रेतांस तु मे कामान समनुज्ञातुम अर्हसि ततः शक्ष्ये लॊभयितुम ऋश्य शृङ्गम ऋषेः सुतम तस्याः सर्वम अभिप्रायम अन्वजानात स पार्थिवः धनं च परददौ भूरि रत्नानि विविधानि च ततॊ रूपेण संपन्ना वयसा च महीपते सत्रिय आदाय काश चित सा जगाम वनम अञ्जसा [लॊमष] सा तु नाव्याश्रमं चक्रे राजकार्यार्थ सिद्धये संदेशाच चैव नृपतेः सवबुद्ध्या चैव भारत नानापुष्पफलैर वृक्षैः कृत्रिमैर उपशॊभितम नानागुल्मलतॊपैतैः सवादु कामफलप्रदैः अतीव रमणीयं तद अतीव च मनॊहरम चक्रे नाव्याश्रमं रम्यम अद्भुतॊपमदर्शनम ततॊ निबध्य तां नावम अदूरे काश्यपाश्रमात चारयाम आस पुरुषैर विहारं तस्य वै मुनेः ततॊ दुहितरं वेश्या समाधायेति कृत्यताम दृष्ट्वान्तरं काश्यपस्य पराहिणॊद बुद्धिसंमताम सा तत्र गत्वा कुशला तपॊनित्यस्य संनिधौ आश्रमं तं समासाद्य ददर्श तम ऋषेः सुतम [वेष्या] कच चिन मुने कुशलं तापसानां; कच चिच च वॊ मूलफलं परभूतम कच चिद भवान रमते चाश्रमे ऽसमिंस; तवां वै दरष्टुं सांप्रतम आगतॊ ऽसमि कच चित तपॊ वर्धते तापसानां; पिता च ते कच चिद अहीन तेजाः कच चित तवया परीयते चैव विप्र; कच चित सवाध्यायः करियत ऋश्य शृङ्ग [र] ऋद्धॊ भवाञ जयॊतिर इव परकाशते; मन्ये चाहं तवाम अभिवादनीयम पाद्यं वै ते संप्रदास्यामि कामाद; यथा धर्मं फलमूलानि चैव कौश्यां बृस्याम आस्स्व यथॊपजॊषं; कृष्णाजिनेनावृतायां सुखायाम कव चाश्रमस तव किंनाम चेदं; वरतं बरह्मंश चरसि हि देव वत तवम [वेष्या] ममाश्रमः काश्यप पुत्र रम्यस; तरियॊजनं शैलम इमं परेण तत्र सवधर्मॊ ऽनभिवानदं नॊ; न चॊदकं पाद्यम उपस्पृशामः [र] फलानि पक्वानि ददानि ते ऽहं; भल्लातकान्य आमलकानि चैव परूषकाणीङ्गुद धन्वनानि; परियालानां कामकारं कुरुष्व [ल] सा तानि सर्वाणि विसर्जयित्वा; भक्षान महार्हान परददौ ततॊ ऽसमै तान्य ऋश्य शृङ्गस्य महारसानि; भृशं सुरूपाणि रुचिं ददुर हि ददौ च माल्यानि सुगन्धवन्ति; चित्राणि वासांसि च भानुमन्ति पानानि चाग्र्याणि ततॊ मुमॊद; चिक्रीड चैव परजहास चैव सा कन्दुकेनारमतास्य मूले; विभज्यमाना फलिता लतेव गात्रैश च गात्राणि निषेवमाणा; समाश्लिषच चासकृद ऋश्य शृङ्गम सर्जान अशॊकांस तिलकांश च वृक्षान; परपुष्पितान अवनाम्यावभज्य विलज्जमानेव मदाभिभूता; परलॊभयाम आस सुतं महर्षेः अथर्श्य शृङ्गं विकृतं समीक्ष्य; पुनः पुनः पीड्य च कायम अस्य अवेक्षमाणा शनकिर जगाम; कृत्वाग्निहॊत्रस्य तदापदेशम तस्यां गतायां मदनेन मत्तॊ; वि चेतनश चाभवद ऋश्य शृङ्गः ताम एव भावेन गतेन शून्यॊ; विनिःश्वसन्न आर्तरूपॊ बभूव ततॊ मुहूर्ताद धरि पिङ्गलाक्षः; परवेष्टितॊ रॊमभिरा नखाग्रात सवाध्यायवान वृत्तसमाधि युक्तॊ; विभाण्डकः काश्यपः परादुरासीत सॊ ऽपश्यद आसीनम उपेत्य पुत्रं; धयायन्तम एकं विपरीतचित्तम विनिःश्वसन्तं मुहुर ऊर्ध्वदृष्टिं; विभाण्डकः पुत्रम उवाच दीनम न कल्प्यन्ते समिधः किं नु तात; कच चिद धुतं चाग्निहॊत्रं तवयाद्य सुनिर्निक्तं सरुक सरुवं हॊमधेनुः; कच चित स वत्सा च कृता तवयाद्य न वै यथापूर्वम इवासि पुत्र; चिन्तापरश चासि वि चेतनश च दीनॊ ऽति मात्रं तवम इहाद्य किं नु; पृच्छामि तवां क इहाद्यागतॊ ऽभूत [र] इहागतॊ जटिलॊ बरह्म चारी; न वै हरस्वॊ नातिदीर्घॊ मनॊ वी सुवर्णवर्णः कमलायताक्षः; सुतः सुराणाम इव शॊभमानः समृद्धरूपः सवितेव दीप्तः; सुशुक्लकृष्णाक्ष तरश चकॊरैः नीलाः परसन्नाश च जटाः सुगन्धा; हिरण्यरज्जु गरथिताः सुदीर्घाः आधार रूपा पुनर अस्य कण्ठे; विभ्राजते विद्युद इवान्तरिक्षे दवौ चास्य पिण्डाव अधरेण कण्ठम; अजातरॊमौ सुमनॊहरौ च विलग्नमध्यश च स नाभिदेशे; कतिश च तस्यातिकृत परमाणा अथास्य चीरान्तर इता परभाति; हिरन मयी मेखला मे यथेयम अन्यच च तस्याद्भुत दर्शनीयं; विकूजितं पादयॊः संप्रभाति पाण्यॊश च तद्वत सवनवन निबद्धौ; कलापकाव अक्षमाला यथेयम विचेष्टमानस्य च तस्य तानि; कूजन्ति हंसा सरसीव मत्ताः चीराणि तस्याद्भुत दर्शनानि; नेमानि तद्वन मम रूपवन्ति वक्त्रं च तस्याद्भुत दर्शनीयं; परव्याहृतं हलादयतीव चेतः पुंस्कॊकिलस्येव च तस्य वाणी; तां शृण्वतॊ मे वयथितॊ ऽनतरात्मा यथा वनं माधव मासि मध्ये; समीरितं शवसनेनाभिवाति तथा स वात्य उत्तमपुण्यगन्धी; निषेव्यमाणः पवनेन तात सुसंयताश चापि जटा विभक्ता; दवैधी कृता भान्ति समा ललाटे कर्णौ च चित्रैर इव चक्रवालैः; समावृतौ तस्य सुरूपवद्भिः तथा फलं वृत्तम अथॊ वि चित्रं; समाहनत पाणिना दक्षिणेन तद भूमिम आसाद्य पुनः पुनश च; समुत्पतत्य अद्भुतरूपम उच्चैः तच चापि हत्वा परिवर्तते ऽसौ; वातेरितॊ वृक्ष इवावघूर्णः तं परेक्ष्य मे पुत्रम इवामराणां; परीतिः परा तात रतिश च जाता स मे समाश्लिष्य पुनः शरीरं; जटासु गृह्याभ्यवनाम्य वक्त्रम वक्त्रेण वक्त्रं परणिधाय शब्दं; चकार तन मे ऽजनयत परहर्षम न चापि पाद्यं बहुमन्यते ऽसौ; फलानि चेमानि मयाहृतानि एवं वरतॊ ऽसमीति च माम अवॊचत; फलानि चान्यानि नवान्य अदान मे मयॊपयुक्तानि फलानि तानि; नेमानि तुल्यानि रसेन तेषाम न चापि तेषां तवग इयं यथैषां; साराणि नैषाम इव सन्ति तेषाम तॊयानि चैवाति रसानि मह्यं; परादात स वै पातुम उदाररूपः पीत्वैव यान्य अभ्यधिकः परहर्षॊ; ममाभवद भूश चलितेव चासीत इमानि चित्राणि च गन्धवन्ति; माल्यानि तस्यॊद्ग्रथितानि पट्टैः यानि परकीर्येह गतः सवम एव; स आश्रमं तपसा दयॊतमानः गतेन तेनास्मि कृतॊ वि चेता; गात्रं च मे संपरितप्यतीव इच्छामि तस्यान्तिकम आशु गन्तुं; तं चेह नित्यं परिवर्तमानम गच्छामि तस्यान्तिकम एव तात; का नाम सा वरतचर्या च तस्य इच्छाम्य अहं चरितुं तेन सार्धं; यथा तपः स चरत्य उग्रकर्मा [विभान्द] रक्षांसि चैतानि चरन्ति पुत्र; रूपेण तेनाद्भुत दर्शनेन अतुल्यरूपाण्य अति घॊरवन्ति; विघ्नं सदा तपसश चिन्तयन्ति सुरूपरूपाणि च तानि तात; परलॊभयन्ते विविधैर उपायैः सुखाच च लॊकाच च निपातयन्ति; तान्य उग्रकर्माणि मुनीन वनेषु न तानि सेवेत मुनिर यतात्मा; सतां लॊकान परार्थयानः कथं चित कृत्वा विघ्नं तापसानां रमन्ते; पापाचारास तपसस तान्य अपाप असज जनेनाचरितानि पुत्र; पापान्य अपेयानि मधूनि तानि माल्यानि चैतानि न वै मुनीनां; समृतानि चित्रॊज्ज्वल गन्धवन्ति [लॊमष] रक्षांसि तानीति निवार्य पुत्रं; विभाण्डकस तां मृगयां बभूव नासादयाम आस यदा तर्यहेण; तदा स पर्याववृते ऽऽशरमाय यदा पुनः काश्यपॊ वै जगाम; फलान्य आहर्तुं विधिना शरामणेन तदा पुनर लॊभयितुं जगाम; सा वेश यॊषा मुनिम ऋश्य शृङ्गम दृष्ट्वैव ताम ऋश्य शृङ्गः परहृष्टः; संभान्त रूपॊ ऽभयपतत तदानीम परॊवाच चैनां भवतॊ ऽऽशरमाय; गच्छाव यावन न पिता ममेति ततॊ राजन काश्यपस्यैक पुत्रं; परवेश्य यॊगेन विमुच्य नावम परलॊभयन्त्यॊ विविधैर उपायैर; आजग्मुर अङ्गाधिपतेः समीपम संस्थाप्य ताम आश्रमदर्शने तु; संतारितां नावम अतीव शुभ्राम तीराद उपादाय तथैव चक्रे; राजाश्रमं नाम वनं वि चित्रम अन्तःपुरे तं तु निवेश्य राजा; विभाण्डकस्यात्म जम एकपुत्रम ददर्श देवं सहसा परविष्टम; आपूर्यमाणं च जगज जलेन स लॊम पादः परिपूर्णकामः; सुतां ददाव ऋश्य शृङ्गाय शान्ताम करॊधप्रतीकार करं च चक्रे; गॊभिश च मार्गेष्व अभिकर्षणं च विभाण्डकस्याव्रजतः स राजा; पशून परभूतान पशुपांश च वीरान समादिशत पुत्र गृधी महर्षिर; विभाण्डकः परिपृच्छेद यदा वः स वक्तव्यः पराञ्जलिभिर भवद्भिः; पुत्रस्य ते पशवः कर्षणं च किं ते परियं वै करियतां महर्षे; दासाः सम सर्वे तव वाचि बद्धाः अथॊपायात स मुनिश चण्डकॊपः; सवम आश्रमं फलमूलानि गृह्य अन्वेषमाणश च न तत्र पुत्रं; ददर्श चुक्रॊध ततॊ भृशं सः ततः स कॊपेन विदीर्यमाण; आशङ्कमानॊ नृपतेर विधानम जगाम चम्पां परदिदक्षमाणस; तम अङ्गराजं विषयं च तस्य स वै शरान्तः कषुधितः काश्यपस तान; घॊषान समासादितवान समृद्धान गॊपैश च तैर विधिवत पूज्यमानॊ; राजेव तां रात्रिम उवाच तत्र संप्राप्य सत्कारम अतीव तेभ्यः; परॊवाच कस्य परथिताः सथ सौम्याः ऊचुर ततस ते ऽभयुपगम्य सर्वे; धनं तवेदं विहितं सुतस्य देशे तु देशे तु स पूज्यमानस; तांश चैव शृण्वन मधुरान परलापान परशान्तभूयिष्ठ रजाः परहृष्टः; समाससादाङ्गपतिं पुरस्थम संपूजितस तेन नरर्षभेण; ददर्श पुत्रं दिवि देवं यथेन्द्रम शान्तां सनुषां चैव ददर्श तत्र; सौदामिनीम उच्चरन्तीं यथैव गरामांश च घॊषांश च सुतं च दृष्ट्वा; शान्तां च शान्तॊ ऽसय परः स कॊपः चकार तस्मै परमं परसादं; विभाण्डकॊ भूमिपतेर नरेन्द्र स तत्र निक्षिप्य सुतं महर्षिर; उवाच सूर्याग्निसमप्रभावम जाते पुत्रे वनम एवाव्रजेथा; राज्ञः परियाण्य अस्य सर्वाणि कृत्वा स तद वचः कृतवान ऋश्य शृङ्गॊ; ययौ च यत्रास्य पिता बभूव शान्ता चैनं पर्यचरद यथा वत; खे रॊहिणी सॊमम इवानुकूला अरुन्धती वा सुभगा वसिष्ठं; लॊपामुद्रा वापि यथा हय अगस्त्यम नलस्य वा दमयन्ती यथाभूद; यथा शची वज्रधरस्य चैव नाडायनी चेन्द्रसेना यथैव; वश्या नित्यं मुद्गलस्याजमीढ तथा शान्ता ऋश्य शृङ्गं वनस्थं; परीत्या युक्ता पर्यचरन नरेन्द्र तस्याश्रमः पुण्य एषॊ विभाति; महाह्रदं शॊभयन पुण्यकीर्तिः अत्र सनातः कृतकृत्यॊ विशुद्धस; तीर्थान्य अन्यान्य अनुसंयाहि राजन [वै] ततः परयातः कौशिक्याः पाण्डवॊ जनमेजय आनुपूर्व्येण सर्वाणि जगामायतनान्य उत स सागरं समासाद्य गङ्गायाः संगमे नृप नदीशतानां पञ्चानां मध्ये चक्रे समाप्लवम ततः समुद्रतीरेण जगाम वसु धाधिपः भरातृभिः सहितॊ वीरः कलिङ्गान परति भारत [ल] एते कलिङ्गाः कौन्तेय यत्र वैतरणी नदी यत्रायजत धर्मॊ ऽपि देवाञ शरणम एत्य वै ऋषिभिः समुपायुक्तं यज्ञियं गिरिशॊभितम उत्तरं तीरम एतद धि सततं दविज सेवितम समेन देव यानेन पथा सवर्गम उपेयुसः अत्र वै ऋषयॊ ऽनये ऽपि पुरा करतुभिर ईजिरे अत्रैव रुद्रॊ राजेन्द्र पशुम आदत्तवान मखे रुद्रः पशुं मानवेन्द्र भागॊ ऽयम इति चाब्रवीत हृते पशौ तदा देवास तम ऊचुर भरतर्षभ मा परस्वम अभिद्रॊग्धा मा धर्मान सकलान नशीः ततः कल्याण रूपाभिर वाग्भिस ते रुद्रम अस्तुवन इष्ट्या चैनं तर्पयित्वा मानयां चक्रिरे तदा ततः स पशुम उत्सृज्य देव यानेन जग्मिवान अत्रानुवंशॊ रुद्रस्य तं निबॊध युधिष्ठिर अयात यामं सर्वेभ्यॊ भागेभ्यॊ भागम उत्तमम देवाः संकल्पयाम आसुर भयाद रुद्रस्य शाश्वतम इमां गाथाम अत्र गायन अपः सपृशति यॊ नरः देव यानस तस्य पन्थाश चक्षुश चैव परकाशते [व] ततॊ वैतरणीं सर्वे पाण्डवा दरौपदी तथा अवतीर्य महाभागा तर्पयां चक्रिरे पितॄन [य] उपस्पृश्यैव भगवन्न अस्यां नद्यां तपॊधन मानुषाद अस्मि विषयाद अपैतः पश्य लॊमश सर्वाँल लॊकान परपश्यामि परसादात तव सुव्रत वैखानसानां जपताम एष शब्दॊ महात्मनाम [ल] तरिशतं वै सहस्राणि यॊजनानां युधिष्ठिर यत्र धवनिं शृणॊष्य एनं तूष्णीम आस्स्व विशां पते एतत सवयं भुवॊ राजन वनं रम्यं परकाशते यत्रायजत कौन्तेय विश्वकर्मा परतापवान यस्मिन यज्ञे हि भूर दत्ता कश्यपाय महात्मने स पर्वत वनॊद्देशा दक्षिणा वै सवयं भुवा अवासीदच च कौन्तेय दत्तमात्रा मही तदा उवाच चापि कुपिता लॊकेश्वरम इदं परभुम न मां मर्त्याय भगवन कस्मै चिद दातुम अर्हसि परदानं मॊघम एतत ते यास्याम्य एषा रसातलम विसीदन्तीं तु तां दृष्ट्वा कश्पयॊ भगवान ऋषिः परसादयां बभूवाथ ततॊ भूमिं विशां पते ततः परसन्ना पृथिवी तपसा तस्य पाण्डव पुनर उन्मज्ज्य सलिलाद वेदी रूपास्थिता बभौ सैषा परकाशते राजन वेदी संस्थान लक्षणा आरुह्यात्र महाराज वीर्यवान वै भविष्यसि अहं च ते सवस्त्ययनं परयॊक्ष्ये; यथा तवम एनाम अधिरॊक्ष्यसे ऽदय सपृष्टा हि मर्त्येन ततः समुद्रम; एषा वेदी परविशत्य आजमीढ अग्निर मित्रॊ यॊनिर आपॊ ऽथ देव्यॊ; विष्णॊ रेतस तवम अमृतस्य नाभिः एवं बरुवन पाण्डव सत्यवाक्यं; वेदीम इमां तवं तरसाधिरॊह [व] ततः कृतस्वस्त्ययनॊ महात्मा; युधिष्ठिरः सागरगाम अगच्छत कृत्वा च तच्छासनम अस्य सर्वं; महेन्द्रम आसाद्य निशाम उवास [व] स तत्र ताम उषित्वैकां रजनीं पृथिवीपतिः तापसानां परं चक्रे सत्कारं भरातृभिः सह लॊमशश चास्य तान सर्वान आचख्यौ तत्र तापसान भृगून अङ्गिरसश चैव वासिष्ठान अथ काश्यपान तान समेत्य स राजर्षिर अभिवाद्य कृताञ्जलिः रामस्यानुचरं वीरम अपृच्छद अकृतव्रणम कदा नु रामॊ भग वांस तापसान दर्शयिष्यति तेनैवाहं परसङ्गेन दरष्टुम इच्छामि भार्गवम [अक] आयान एवासि विदितॊ रामस्य विदितात्मनः परीतिस तवयि च रामस्य कषिप्रं तवां दर्शयिष्यति चतुर्दशीम अष्टमीं च रामं पश्यन्ति तापसाः अस्यां रात्र्यां वयतीतायां भवित्री च चतुर्दशी [य] भवान अनुगतॊ वीरं जामदग्न्यं महाबलम परत्यक्षदर्शी सर्वस्य पूर्ववृत्तस्य कर्मणाः स भवान कथयत्व एतद यथा रामेण निर्जिताः आहवे कषत्रियाः सर्वे कथं केन च हेतुना [अक] कन्यकुब्जे महान आसीत पार्थिवः सुमहाबलः गाधीति विश्रुतॊ लॊके वनवासं जगाम सः वने तु तस्य वसतः कन्या जज्ञे ऽपसरः समा ऋचीकॊ भार्गवस तां च वरयाम आस भारत तम उवाच ततॊ राजा बराह्मणं संशितव्रतम उचितं नः कुले किं चित पूर्वैर यत संप्रवर्तितम एकतः शयाम कर्णानां पाण्डुराणां तरॊ विनाम सहस्रं वाजिनां शुल्कम इति विद्धि दविजॊत्तम न चापि भगवान वाच्यॊ दीयताम इति भार्गव देया मे दुहिता चेयं तवद्विधाय महात्मने [रच] एकतः शयाम कर्णानां पाण्डुराणां तरॊ विनाम दास्याम्य अश्वसहस्रं ते मम भार्या सुतास्तु ते [अक] स तथेति परतिज्ञाय राजन वरुणम अब्रवीत एकतः शयाम कर्णानां पाण्डुराणां तरॊ विनाम सहस्रं वाजिनाम एकं शुल्कार्थं मे परदीयताम तस्मै परादात सहस्रं वै वाजिनां वरुणस तदा तद अश्वतीर्थं विख्यातम उत्थिता यत्र ते हयाः गङ्गायां कन्यकुब्जे वै ददौ सत्यवतीं तदा ततॊ गाधिः सुतां तस्मै जन्याश चासन सुरास तदा लब्ध्वा हयसहस्रं तु तांश च दृष्ट्वा दिवौकसः धर्मेण लब्ध्वा तां भार्याम ऋचीकॊ दविजसत्तमः यथाकामं यथाजॊषं तया रेमे सुमध्यया तं विवाहे कृते राजन सभार्यम अवलॊककः आजगाम भृगुश्रेष्ठः पुत्रं दृष्ट्वा ननन्द च भार्या पती तम आसीनं गुरुं सुरगणार्चितम अर्चित्वा पर्युपासीनौ पराञ्जलीतस्थतुस तदा ततः सनुषां स भगवान परहृष्टॊ भृगुर अब्रवीत वरं वृणीष्व सुभगे दाता हय अस्मि तवेप्सितम सा वै परसादयाम आस तं गुरुं पुत्रकारणात आत्मनश चैव मातुश च परसादं च चकार सः [भृ] ऋतौ तवं चैव माता च सनाते पुंसवनाय वै आलिङ्गेतां पृथग वृक्षौ साश्वत्थं तवम उदुम्बरम आलिङ्गने तु ते राजंश चक्रतुः सम विपर्ययम कदा चिद भृगुर आगच्छत तं च वेद विपर्ययम अथॊवाच महातेजॊ भृगुः सत्यवतीं सनुषाम बराह्मणः कषत्रवृत्तिर वै तव पुत्रॊ भविष्यति कषत्रियॊ बराह्मणाचारॊ मातुस तव सुतॊ महान भविष्यति महावीर्यः साधूनां मार्गम आस्थितः ततः परसादयाम आस शवशुरं सा पुनः पुनः न मे पुत्रॊ भवेद ईदृक कामं पौत्रॊ भवेद इति एवम अस्त्व इति सा तेन पाण्डव परतिनन्दिता जमदग्निं ततः पुत्रं सा जज्ञे काल आगते तेजसा वर्चसा वैच युक्तं भार्गवनन्दनम स वर्धमानस तेजॊ वी वेदस्याध्ययनेन वै बहून ऋषीन महातेजाः पाण्डवेयात्यवर्तत तं तु कृत्स्नॊ धनुर्वेदः परत्यभाद भरतर्षभ चतुर्विधानि चास्त्राणि भाः करॊपम वर्चसम [अक] स वेदाध्ययने युक्तॊ जमदग्निर महातपः तपस तेपे ततॊ देवान नियमाद वशम आनयत स परसेनजितं राजन्न अधिगम्य नराधिपम रेणुकां वरयाम आस स च तस्मै ददौ नृपः रेणुकां तव अथ संप्राप्य भार्यां भार्गवनन्दनः आश्रमस्थस तया सार्धं तपस तेपे ऽनुकूलया तस्याः कुमाराश चत्वारॊ जज्ञिरे राम पञ्चमाः सर्वेषाम अजघन्यस तु राम आसीज जघन्यजः फलाहारेषु सर्वेषु गतेष्व अथ सुतेषु वै रेणुका सनातुम अगमत कदा चिन नियतव्रता सा तु चित्ररथं नाम मार्त्तिकावतकं नृपम ददर्श रेणुका राजन्न आगच्छन्ती यदृच्छया करीडन्तं सलिले दृष्ट्वा सभार्यं पद्ममालिनम ऋद्धिमन्तं ततस तस्य सपृहयाम आस रेणुका वयभिचारात तु सा तस्मात कलिन्नाम्भसि वि चेतना परविवेशाश्रमं तरस्ता तां वै भर्तान्वबुध्यत स तां दृष्ट्वा चयुतां धैर्याद बराह्म्या लक्ष्म्या विवर्जिताम धिक शब्देन महातेजा गर्हयाम आस वीर्यवान ततॊ जयेष्ठॊ जामदग्न्यॊ रुमण्वान नाम नाम तः आजगाम सुषेणश च वसुर विश्वावसुस तथा तान आनुपूर्व्याद भगवान वधे मातुर अचॊदयत न च ते जातसंमॊहाः किं चिद ऊचुर वि चेतसः ततः शशाप तान कॊपात ते शप्ताश चेतनां जहुः मृगपक्षिस धर्माणः कषिप्रम आसञ जडॊपमाः ततॊ रामॊ ऽभयगात पश्चाद आश्रमं परवीर हा तम उवाच महामन्युर जमदग्निर महातपाः जहीमां मातरं पापां मा च पुत्र वयथां कृथाः तत आदाय परशुं रामॊ मातुः शिरॊ ऽहरत ततस तस्य महाराज जमदग्नेर महात्मनः कॊपॊ अगच्छत सहसा परसन्नश चाब्रवीद इदम ममेदं वचनात तात कृतं ते कर्म दुष्करम वृणीष्व कामान धर्मज्ञ यावतॊ वाञ्छसे हृदा स वव्रे मातुर उत्थानम अस्मृतिं च वधस्य वै पापेन तेन चास्पर्शं भरातॄणां परकृतिं तथा अप्रतिद्वन्द्व तां युद्धे दीर्घम आयुश च भारत ददौ च सर्वान कामांस ताञ जमदग्निर महातपाः कदा चित तु तथैवास्य विनिष्क्रान्ताः सुताः परभॊ अथानूप पतिर वीरः कार्तवीर्यॊ ऽभयवर्तत तम आश्रमपदं पराप्तम ऋषेर भार्यासमर्चयत स युद्धमदसंमत्तॊ नाभ्यनन्दत तथार्चनम परमथ्य चाश्रमात तस्माद धॊम धेन्वास तदा बलात जहार वत्सं करॊशन्त्या बभञ्ज च महाद्रुमान आगताय च रामाय तदाचष्ट पिता सवयम गां च रॊरूयतीं दृष्ट्वा कॊपॊ राम समाविशत स मन्युवशम आपन्नः कार्तवीर्यम उपाद्रवत तस्याथ युधि विक्रम्य भार्गवः परवीर हा चिच्छेद निशितैर भल्लैर बाहून परिघसंनिभान सहस्रसंमितान राजन परगृह्य रुचिरं धनुः अर्जुनस्याथ दाया दा रामेण कृतमन्यवः आश्रमस्थं विना रामं जमदग्निम उपाद्रवन ते तं जघ्नुर महावीर्यम अयुध्यन्तं तपॊ विनम असकृद राम रामेति विक्रॊशन्तम अनाथवत कार्तवीर्यस्य पुत्रास तु जमदग्निं युधिष्ठिर घातयित्वा शरैर जग्मुर यथागतम अरिंदमाः अपक्रान्तेषु चैतेषु जमदग्नौ तथागते समित पाणिर उपागच्छद आश्रमं भृगुनन्दनः स दृष्ट्वा पितरं वीरस तथा मृत्युवशं गतम अनर्हन्तं तथा भूतं विललाप सुदुःखितः [र] ममापराधात तैः कषुद्रैर हतस तवं तात बालिशैः कार्तवीर्यस्य दाया दैर वने मृग इवेषुभिः धर्मज्ञस्य कथं तात वर्तमानस्य सत्पथे मृत्युर एवंविधॊ युक्तः सर्वभूतेष्व अनागसः किं नु तैर न कृतं पापं यैर भवांस तपसि सथितः अयुध्यमानॊ वृद्धः सन हतः शरशतैः शितैः किं नु ते तत्र वक्ष्यन्ति सचिवेषु सुहृत्सु च अयुध्यमानं धर्मज्ञम एकं हत्वानपत्रपाः [अक] विलप्यैवं स करुणं बहु नानाविधं नृप परेतकार्याणि सर्वाणि पितुश चक्रे महातपाः ददाह पितरं चाग्नौ रामः परपुरंजयः परतिजज्ञे वधं चापि सर्वक्षत्रस्य भारत संक्रुद्धॊ ऽति बलः शूरः शस्त्रम आदाय वीर्यवान जघ्निवान कार्तवीर्यस्य सुतान एकॊ ऽनतकॊपमः तेषां चानुगता ये च कषत्रियाः कषत्रियर्षभ तांश च सर्वान अवामृद्नाद रामः परहरतां वरः तरिः सप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निः कषत्रियां परभुः समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान स तेषु तर्पयाम आस पितॄन भृगुकुलॊद्वहः साक्षाद ददर्श चर्चीकं स च रामं नयवारयत ततॊ यज्ञेन महता जामदग्न्यः परतापवान तर्पयाम आस देवेन्द्रम ऋत्विग्भ्यश च महीं ददौ वेदीं चाप्य अददद धैमीं कश्यपाय महात्मने दशव्यामायतां कृत्वा नवॊत्सेधां विशां पते तां कश्यपस्यानुमते बराह्मणाः खन्द शस तदा वयभजंस तेन ते राजन परख्याताः खान्दवायनाः स परदाय महीं तस्मै कश्यपाय महात्मने अस्मिन महेन्द्रे शैलेन्द्रे वसत्य अमितविक्रमः एवं वैरम अभूत तस्य कषत्रियैर लॊकवासिभिः पृथिवी चापि विजिता रामेणामिततेजसा [व] ततश चतुर्दशीं रामः समयेन महामनाः दर्शयाम आस तान विप्रान धर्मराजं च सानुजम स तम आनर्च राजेन्द्रॊ भरातृभिः सहितः परभुः दविजानां च परां पूजां चक्रे नृपतिसत्तमः अर्चयित्वा जामदग्न्यं पूजितस तेन चाभिभूः महेन्द्र उष्य तां रात्रिं परययौ दक्षिणामुखः [व] गच्छन स तीर्थानि महानुभावः; पुण्यानि रम्याणि ददर्श राजा सर्वाणि विप्रैर उपशॊभितानि; कव चित कव चिद भारत सागरस्य स वृत्तवांस तेषु कृताभिषेकः; सहानुजः पार्थिव पुत्रपौत्रः समुद्रगां पुण्यतमां परशस्तां; जगाम पारिक्षित पाण्डुपुत्रः तत्रापि चाप्लुत्य महानुभावः; संतर्पयाम आस पितॄन सुरांश च दविजातिमुख्येषु धनं विसृज्य; गॊदावरिं सागरगाम अगच्छत ततॊ वि पाप्मा दरविडेषु राजन; अमुद्रम आसाद्य च लॊकपुण्यम अगस्त्यतीर्थं च पवित्रपुण्यं; नारी तीर्थान्य अथ वीरॊ ददर्श तत्रार्जुनस्याग्र्य धनुर्धरस्य; निशम्य तत कर्म परैर असह्यम संपूज्यमानः परमर्षिसंघैः; परां मुदं पाण्डुसुतः स लेभे स तेषु तीर्थेष्व अभिषिक्त गात्रः; कृष्णा सहायः सहितॊ ऽनुजैश च संपूजयन विक्रमम अर्जुनस्य; रेमे महीपाल पतिः पृथिव्याम ततः सहस्राणि गवां परदाय; तीर्थेषु तेष्व अम्बुधरॊत्तमस्य हृष्टः सह भरातृभिर अर्जुनस्य; संकीर्तयाम आस गवां परदानम स तानि तीर्थानि च सागरस्य; पुण्यानि चान्यानि बहूनि राजन करमेण गच्छन परिपूर्णकामः; शूर्पारकं पुण्यतमं ददर्श तत्रॊदधेः कं चिद अतीत्य देशं; खयातं पृथिव्यां वनम आससाद तप्तं सुरैर यत्र तपः पुरस्ताद; इष्टं तथा पुण्यतमैर नरेन्द्रैः स तत्र ताम अग्र्यधनुर्धरस्य; वेदीं ददर्शायतपीनबाहुः ऋचीक पुत्रस्य तपॊ वि संघैः; समावृतां पुण्यकृद अर्चनीयाम ततॊ वसूनां वसु धाधिपः स; मरुद्गणानां च तथाश्विनॊश च वैवस्वतादित्य धनेश्वराणाम; इन्द्रस्य विष्णॊर सवितुर विभॊर च भगस्य चन्द्रस्य दिवाकरस्य; पतेर अपां साध्य गणस्य चैव धातुः पितॄणां च तथा महात्मा; रुद्रस्य राजन सगणस्य चैव सरॊ वत्याः सिद्धगणस्य चैव; पूष्णश च ये चाप्य अमरास तथान्ये पुण्यानि चाप्य आयतनानि तेषां; ददर्श राजा सुमनॊहराणि तेषूपवासान विविधान उपॊष्य; दत्त्वा च रत्नानि महाधनानि तीर्थेषु सर्वेषु परिप्लुताङ्गः; पुनः स शूर्पारकम आजगाम स तेन तीर्थेन तु सागरस्य; पुनः परयातः सह सॊदरीयैः दविजैः पृथिव्यां परथितं महद्भिस; तीर्थं परभासं सम उपाजगाम तत्राभिषिक्तः पृथु लॊहिताक्षः; सहानुजैर देवगणान पितॄंश च संतर्पयाम आस तथैव कृष्णा; ते चापि विप्राः सह लॊमशेन स दवादशाहं जलवायुभक्षः; कुर्वन कषपाहःसु तदाभिषेकम समन्ततॊ ऽगनीन उपदीपयित्वा; तेपे तपॊ धर्मभृतां वरिष्ठः तम उग्रम आस्थाय तपश चरन्तं; शुश्राव रामश च जनार्दनश च तौ सर्ववृष्णिप्रवरौ स सैन्यौ; युधिष्ठिरं जग्मतुर आजमीढम ते वृष्णयः पाण्डुसुतान समीक्ष्य; भूमौ शयानान मलदिग्ध गात्रान अनर्हतीं दरौपदीं चापि दृष्ट्वा; सुदुःखिताश चुक्रुशुर आर्तनादम ततः स रामं च जनार्दनं च; कार्ष्णिं च साम्बं च शिनेश च पौत्रम अन्यांश च वृष्णीन उपगम्य पूजां; चक्रे यथा धर्मम अदीनसत्त्वः ते चापि सर्वान परतिपूज्य पार्थांस; तैः सत्कृताः पाण्डुसुतैस तथैव युधिष्ठिरं संपरिवार्य राजन्न; उपाविशन देवगणा यथेन्द्रम तेषां स सर्वं चरितं परेषां; वने च वासं परमप्रतीतः अस्त्रार्थम इन्द्रस्य गतं च पार्थं; कृष्णे शशंसामर राजपुत्रम शरुत्वा तु ते तस्य वचः परतीतास; तांश चापि दृष्ट्वा सुकृशान अतीव नेत्रॊद्भवं संमुमुचुर दशार्हा; दुःखार्ति जं वारि महानुभावाः [ज] परभास तीर्थं संप्राप्य वृष्णयः पाण्डवास तथा किम अकुर्वन कथाश चैषां कास तत्रासंस तपॊधन ते हि सर्वे महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः वृष्णयः पाण्डवाश चैव सुहृदश च परस्परम [व] परभास तीर्थं संप्राप्य पुण्यं तीर्थं महॊदधेः वृष्णयः पाण्डवान वीरान परिवार्यॊपतस्थिर ततॊ गॊक्षीरकुन्देन्दु मृणालरजतप्रभः वनमाली हली रामॊ बभाषे पुष्करेक्षणम न कृष्ण धर्मश चरितॊ भवाय; जन्तॊर अधर्मश च पराभवाय युधिष्ठिरॊ यत्र जटी महात्मा; वनाश्रयः कलिश्यति चीरवासः दुर्यॊधनश चापि महीं परशास्ति; न चास्य भूमिर विवरं ददाति धर्माद अधर्मश चरितॊ गरीयान; इतीव मन्येत नरॊ ऽलपबुद्धिः दुर्यॊधने चापि विवर्धमाने; युधिष्ठिरे चासुख आत्तराज्ये किं नव अद्य कर्तव्यम इति परजाभिः; शङ्का मिथः संजनिता नराणाम अयं हि धर्मप्रभवॊ नरेन्द्रॊ; धर्मे रतः सत्यधृतिः परदाता चलेद धि राज्याच च सुखाच च पार्थॊ; धर्माद अपैतश च कथं विवर्धेत कथं नु भीष्मश च कृपश च विप्रॊ; दरॊणश च राजा च कुलस्य वृद्धः परव्राज्य पार्थान सुखम आप्नुवन्ति; धिक पापबुद्धीन भरत परधानान किंनाम वक्ष्यत्य अवनि परधानः; पितॄन समागम्य परत्र पापः पुत्रेषु सम्यक चरितं मयेति; पुत्रान अपापान अवरॊप्य राज्यात नासौ धिया संप्रतिपश्यति सम; किंनाम कृत्वाहम अचक्षुर एवम जातः पृथिव्याम इति पार्थिवेषु; परव्राज्य कौन्तेयम अथापि राज्यात नूनं समृद्धान पितृलॊकभूमौ; चामीकराभान कषितिजान परफुल्लान विचित्रवीर्यस्य सुतः सपुत्रः; कृत्वा नृशंसं बत पश्यति सम वयूढॊत्तरांसान पृथु लॊहिताक्षान; नेमान सम पृच्छन स शृणॊति नूनम परस्थापयद यत स वनं हय अशङ्कॊ; युधिष्ठिरं सानुजम आत्तशस्त्रम यॊ ऽयं परेषां पृतनां समृद्धां; निर आयुधॊ दीर्घभुजॊ निहन्यात शरुत्वैव शब्दं हि वृकॊदरस्य; मुञ्चन्ति सैन्यानि शकृत स मूत्रम स कषुत्पिपासाध्व कृशस तरॊ वी; समेत्य नानायुध बाणपाणिः वने समरन वासम इमं सुघॊरं; शेषं न कुर्याद इति निश्चितं मे न हय अस्य वीर्येण बलेन कश चित; समः पृथिव्यां भविता नरेषु शीतॊष्णवातातप कर्शिताङ्गॊ; न शेषम आजाव असुहृत्सु कुर्यात पराच्यां नृपान एकरथेन जित्वा; वृकॊदरः सानुचरान रणेषु सवस्त्यागमद यॊ ऽति रथस तरॊ वी; सॊ ऽयं वने कलिश्यति चीरवासः यॊ दन्तकूरे वयजयन नृदेवान; समागतान दाक्षिणात्यान मही पान तं पश्यतेमं सहदेवम अद्य; तपॊ विनं तापस वेषरूपम यः पार्थिवान एकरथेन वीरॊ; दिशं परतीचीं परति युद्धशौण्डः सॊ ऽयं वने मूलफलेन जीवञ; जटी चरत्य अद्य मलाचिताङ्गः सत्रे समृद्धे ऽति रथस्य राज्ञॊ; वेदी तलाद उत्पतिता सुता या सेयं वनेवासम इमं सुदुःखं; कथं सहत्य अद्य सती सुखार्हा तरिवर्गमुख्यस्य समीरणस्य; देवेश्वरस्याप्य अथ वाश्विनॊश च एषां सुराणां तनयाः कथं नु; वनेचरन्त्य अल्पसुखाः सुखार्हाः जिते हि धर्मस्य सुते सभार्ये; स भरातृके सानुचरे निरस्ते दुर्यॊधने चापि विवर्धमाने; कथं न सीदत्य अवनिः स शैला [सात्यकि] न राम कालः परिदेवनाय; यद उत्तरं तत्र तद एव सर्वे समाचरामॊ हय अनतीत कालं; युधिष्ठिरॊ यद्य अपि नाह किं चित ये नाथवन्तॊ हि भवन्ति लॊके; ते नात्मना कर्म समारभन्ते तेषां तु कार्येषु भवन्ति नाथाः; शैब्यादयॊ राम यथा ययातेः येषां तथा राम समारभन्ते; कार्याणि नाथाः सवमतेन लॊके ते नाथवन्तः पुरुषप्रवीरा; नानाथ वत कृच्छ्रम अवाप्नुवन्ति कस्माद अयं राम जनार्दनौ च; परद्युम्न साम्बौ च मया समेतौ वसत्य अरण्ये सह सॊदरीयैस; तरैलॊक्यनाथान अधिगम्य नाथान निर्यातु साध्व अद्य दशार्ह सेना; परभूतनानायुध चित्रवर्माः यमक्षयं गच्छतु धार्तराष्ट्रः; स बान्धवॊ वृष्णिबलाभिभूतः तवं हय एव कॊपात पृथिवीम अपीमां; संवेष्टयेस तिष्ठतु शार्ङ्गधन्वा स धार्तराष्ट्रं जहि सानुबन्धं; वृत्रं यथा देवपतिर महेन्द्रः भराता च मे यश च सखा गुरुश च; जनार्दनस्यात्म समश च पार्थः यदर्थम अभ्युद्यतम उत्तमं तत; करॊति कर्माग्र्यम अपारणीयम तस्यास्त्र वर्षाण्य अहम उत्तमास्त्रैर; विहत्य सर्वाणि रणे ऽभिभूय कायाच छिरः सर्पविषाग्निकल्पैः; शरॊत्तमैर उन्मथितास्मि राम खड्गेन चाहं निशितेन संख्ये; कायाच छिरस तस्य बलात परमथ्य ततॊ ऽसय सर्वान अनुगान हनिष्ये; दुर्यॊधनं चापि कुरूंश च सर्वान आत्तायुधं माम इह रौहिणेय; पश्यन्तु भौमा युधि जातहर्षाः निघ्नन्तम एकं कुरु यॊधमुख्यान; काले महाकक्षम इवान्तकाग्निः परद्युम्न मुक्तान निशितान न शक्ताः; सॊढुं कृप दरॊण विकर्ण कर्णाः जानामि वीर्यं च तवात्म जस्य; कार्ष्णिर भवत्य एष यथा रणस्थः साम्बः ससूतं स रथं भुजाभ्यां; दुःशासनं शास्तु बलात परमथ्य न विद्यते जाम्ब वती सुतस्य; रणे ऽविषह्यं हि रणॊत्कटस्य एतेन बालेन हि शम्बरस्य; दैत्यस्य सैन्यं सहसा परणुन्नम वृत्तॊरुर अत्यायत पीनबाहुर; एतेन संख्ये निहतॊ ऽशवचक्रः कॊ नाम साम्बस्य रणे मनुष्यॊ; गत्वान्तरं वै भुजयॊर धरेत यथा परविश्यान्तरम अन्तकस्य; काले मनुष्यॊ न विनिष्क्रमेत तथा परविश्यान्तरम अस्य संख्ये; कॊ नाम जीवन पुनर आव्रजेत दरॊणं च भीष्मं च महारथौ तौ; सुतैर वृतं चाप्य अथ सॊमदत्तम सर्वाणि सैन्यानि च वासुदेवः; परधक्ष्यते सायकवह्नि जालैः किंनाम लॊकेष्व अविषह्यम अस्ति; कृष्णस्य सर्वेषु सदैव तेषु आत्तायुधस्यॊत्तम बाणपाणेश; चक्रायुधस्याप्रतिमस्य युद्धे ततॊ ऽनिरुद्धॊ ऽपय असि चर्म पाणिर; महीम इमां धार्तराष्ट्रैर वि संज्ञैः हृतॊत्तमाङ्गैर निहतैः करॊतु; कीर्णां कुशैर वेदिम इवाध्वरेषु गदॊल्मुकौ बाहुक भानुनीथाः; शूरश च संख्ये निशठः कुमारः रणॊत्कटौ सारण चारुदेष्णौ; कुलॊचितं विप्रथयन्तु कर्म स वृष्णिभॊजान्धकयॊधमुख्या; समागता कषत्रिय शूरसेना हत्वा रणे तान धृतराष्ट्र पुत्राँल; लॊके यशः सफीतम उपाकरॊतु ततॊ ऽभिमन्युः पृथिवीं परशास्तु; यावद वरतं धर्मभृतां वरिष्ठः युधिष्ठिरः पारयते महात्मा; दयूते यथॊक्तं कुरुसत्तमेन अस्मत परमुखैर वि शिखैर जितारिस; ततॊ महीं भॊक्ष्यति धर्मराजः निर धार्तराष्ट्रां हतसूतपुत्राम; एतद धि नः कृत्यतमं यशश्यम [वासु] असंशयं माधव सत्यम एतद; गृह्णीम ते वाक्यम अदीनसत्त्व सवाभ्यां भुजाभ्याम अजितां तु भूमिं; नेच्छेत कुरूणाम ऋषभः कथं चित न हय एष कामान न भयान न लॊभाद; युधिष्ठिरॊ जातु जह्यात सवधर्मम भीमार्जुनौ चाति रथौ यमौ वा; तथैव कृष्णा दरुपदात्म जेयम उभौ हि युद्धे ऽपरतिमौ पृथिव्यां; वृकॊदरश चैव धनंजयश च कस्मान न कृत्स्नां पृथिवीं परशासेन; माद्री सुताभ्यांच पुरस्कृतॊ ऽयम यदा तु पाञ्चाल पतिर महात्मा; स केकयश चेदिपतिर वयं च यॊत्स्याम विक्रम्य परांस तदा वै; सुयॊधनस तयक्ष्यति जीवलॊकम [य] नैतच चित्रं माधव यद बरवीषि; सत्यं तु मे रक्ष्य तमं न राज्यम कृष्णस तु मां वेद यथा वद एकः; कृष्णं च वेदाहम अथॊ यथा वत यदैव कालं पुरुषप्रवीरॊ; वेत्स्यत्य अयं माधव विक्रमस्य तदा रणे तवं च शिनिप्रवीर; सुयॊधनं जेष्यसि केशवश च परतिप्रयान्त्व अद्य दशार्ह वीरा; दृढॊ ऽसमि नाथैर नरलॊकनाथैः धर्मे ऽपरमादं कुरुताप्रमेया; दरष्टास्मि भूयः सुखिनः समेतान ते ऽनयॊन्यम आमन्त्र्य तथाभिवाद्य; वृद्धान परिस्वज्य शिशूंश च सर्वान यदुप्रवीराः सवगृहाणि जग्मू; राजापि तीर्थान्य अनुसंचचार विसृज्य कृष्णं तव अथ धर्मराजॊ; विदर्भराजॊप चितां सुतीर्थाम सुतेन सॊमेन विमिश्रितॊदां; ततः पयॊष्णीं परति स हय उवास [ल] नृगेण यजमानेन सॊमेनेह पुरंदरः तर्पितः शरूयते राजन स तृप्तॊ मदम अभ्यगात इह देवैः सहेन्द्रैर हि परजापतिभिर एव च इष्टं बहुविधैर यज्ञैर महद्भिर भूरिदक्षिणैः आमूर्त रयसश चेह राजा वज्रधरं परभुम तर्पयाम आस सॊमेन हयमेधेषु सप्तसु तस्य सप्तसु यज्ञेषु सर्वम आसीद धिरन मयम वानस्पत्यं च भौमं च यद दरव्यं नियतं मखे तेष्व एव चास्य यज्ञेषु परयॊगाः सप्त विश्रुताः सप्तैकैकस्य यूपस्य चषालाश चॊपरिस्थिताः तस्य सम यूपान यज्ञेषु भराजमानान हिरन मयान सवयम उत्थापयाम आसुर देवाः सेन्द्रा युधिष्ठिर तेषु तस्य मखाग्र्येषु गयस्य पृथिवीपतेः अमाद्यद इन्द्रः सॊमेन दक्षिणाभिर दविजातयः सिकता वा यथा लॊके यथा वा दिवि तारकाः यथा वा वर्षतॊ धारा असंख्येयाश च केन चित तथैव तद असंख्येयं धनं यत परददौ गयः सदस्येभ्यॊ महाराज तेषु यज्ञेषु सप्तसु भवेत संख्येयम एतद वै यद एतत परिकीर्तितम न सा शक्या तु संख्यातुं दक्षिणा दक्षिणा वतः हिरन मयीभिर गॊभिश च कृताभिर विश्वकर्मणा बराह्मणांस तर्पयाम आस नानादिग्भ्यः समागतान अल्पावशेषा पृथिवी चैत्यैर आसीन महात्मनः गयस्य यजमानस्य तत्र तत्र विशां पते स लॊकान पराप्तवान ऐन्द्रान कर्मणा तेन भारत स लॊकतां तस्य गच्छेत पयॊष्ण्यां य उपस्पृशेत तस्मात तवम अत्र राजेन्द्र भरातृभिः सहितॊ ऽनघ उपस्पृश्य महीपाल धूतपाप्मा भविष्यसि [व] स पयॊष्ण्यां नरश्रेष्ठः सनात्वा वै भरातृभिः सह वैडूर्य पर्वतं चैव नर्मदां च महानदीम समाजगाम तेजॊ वी भरातृभिः सहितॊ ऽनघ ततॊ ऽसय सर्वाण्य आचख्यौ लॊमशॊ भगवान ऋषिः तीर्थानि रमणीयानि तत्र तत्र विशां पते यथायॊगं यथा परीतिप्रययौ भरातृभिः सह ददमानॊ ऽसकृद वित्तं बराह्मणेभ्यः सहस्रशः [ल] देवानाम एति कौन्तेय तथा राज्ञां स लॊकताम वैडूर्य पर्वतं दृष्ट्वा नर्मदाम अवतीर्य च संधिर एष नरश्रेष्ठ तरेताया दवापरस्य च एतम आसाद्य कौन्तेय सर्वपापैः परमुच्यते एष शर्याति यज्ञस्य देशस तात परकाशते साक्षाद यत्रापिबत सॊमम अश्विभ्यां सह कौशिकः चुकॊप भार्गवश चापि महेन्द्रस्य महातपाः संस्तम्भयाम आस च तं वासवं चयवनः परभुः सुकङ्क्यां चापि भार्यां स राजपुत्रीम इवाप्तवान [य] कथं विष्टम्भितस तेन भगवान पाकशासनः किमर्थं भार्गवश चापि कॊपं चक्रे महातपाः नासत्यौ च कथं बरह्मन कृतवान सॊमपीथिनौ एतत सर्वं यथावृत्तम आख्यातु भगवान मम [ल] भृगॊर महर्षेः पुत्रॊ ऽभूच चयवनॊ नाम भार्गवः समीपे सरसः सॊ ऽसय तपस तेपे महाद्युतिः सथाणुभूतॊ महातेजा वीर सथानेन पाण्डव अतिष्ठत सुबहून कालान एकदेशे विशां पते स वल्मीकॊ ऽभवद ऋषिर लताभिर अभिसंवृतः कालेन महता राजन समाकीर्णः पिपीलिकैः तथा स संवृतॊ धीमान मृत पिण्ड इव सर्वशः तप्यति सम तपॊ राजन वल्मीकेन समावृतः अथ दीर्घस्य कालस्य शर्यातिर नाम पार्थिवः आजगाम सरॊ रम्यं विहर्तुम इदम उत्तमम तस्य सत्रीणां सहस्राणि चत्वार्य आसन परिग्रहः एकैव च सुता शुभ्रा सुकन्या नाम भारत सा सखीभिः परिवृता सर्वाभरणभूषिता चङ्क्रम्यमाणा वल्मीकं भार्गवस्य समासदत सा चैव सुदती तत्र पश्यमाना मनॊरमान वनस्पतीन विचिन्वन्ती विजहार सखी वृता रूपेण वयसा चैव मदनेन मदेन च बभञ्ज वनवृक्षाणां शाखाः परमपुष्पिताः तां सखी रहिताम एकाम एकवस्त्राम अलं कृताम ददर्श भार्गवॊ धीमांश चरन्तीम इव विद्युतम तां पश्यमानॊ विजने स रेमे परमद्युतिः कषाम कण्ठश च बरह्मर्षिस तपॊबलसमन्वितः ताम आबभाषे कल्याणीं सा चास्य न शृणॊति वै ततः सुकन्या वल्मीके दृष्ट्वा भार्गव चक्षुषी कौतूहलात कण्टकेन बुद्धिमॊहबलात कृता किं नु खल्व इदम इत्य उक्त्वा निर्बिभेदास्य लॊचने अक्रुध्यत स तया विद्धे नेत्रे परममन्युमान ततः शर्याति सैन्यस्य शकृन मूत्रं समावृणॊत ततॊ रुद्धे शकृन मूत्रे सैन्यम आनाह दुःखितम तथागतम अभिप्रेक्ष्य पर्यपृच्छत स पार्थिवः तपॊनित्यस्य वृद्धस्य रॊषणस्य विशेषतः केनापकृतम अद्येह भार्गवस्य महात्मनः जञातं वा यदि वाज्ञातं तद ऋतं बरूत माचिरम तम ऊचुः सैनिकाः सर्वे न विद्मॊ ऽपकृतं वयम सर्वॊपायैर यथाकामं भवांस तद अधिगच्छतु ततः स पृथिवीपालः साम्ना चॊग्रेण च सवयम पर्यपृच्छत सुहृद्वर्गं परत्यजानन न चैव ते आनाहार्तं ततॊ दृष्ट्वा तत सैन्यम असुखार्दितम पितरं दुःखितं चापि सुकन्येदम अथाब्रवीत मयाटन्त्येह वल्मीके दृष्टं सत्त्वम अभिज्वलत खद्यॊतवद अभिज्ञातं तन मया विद्धम अन्तिकात एतच छरुत्वा तु शर्यातिर वल्मीकं तूर्णम आद्रवत तत्रापश्यत तपॊवृद्धं वयॊवृद्धं च भार्गवम अयाचद अथ सैन्यार्थं पराञ्जलिः पृथिवीपतिः अज्ञानाद बालया यत ते कृतं तत कषन्तुम अर्हसि ततॊ ऽबरवीन महीपालं चयवनॊ भार्गवस तदा रूपौदार्यसमायुक्तां लॊभमॊहबलात कृताम ताम एव परतिगृह्याहं राजन दुहितरं तव कषमिष्यामि महीपाल सत्यम एतद बरवीमि ते ऋषेर वचनम आज्ञाय शर्यातिर अविचारयन ददौ दुहितरं तस्मै चयवनाय महात्मने परतिगृह्य च तां कन्यां चयवनः परससाद ह पराप्तप्रसादॊ राजा स ससैन्यः पुनर आव्रजत सुकन्यापि पतिं लब्ध्वा तपस्विनम अनिन्दिता नित्यं पर्यचरत परीत्या तपसा नियमेन च अग्नीनाम अतिथीनां च शुश्रूषुर अनसूयिका समाराधयत कषिप्रं चयवनं सा शुभानना [ल] कस्य चित तव अथ कालस्य सुराणाम अश्विनौ नृप कृताभिषेकां विवृतां सुकन्यां ताम अपश्यताम तां दृष्ट्वा दर्शनीयाङ्गीं देवराजसुताम इव ऊचतुः समभिद्रुत्य नासत्याव अश्विनाव इदम कस्य तवम असि वामॊरु किं वने वै करॊषि च इच्छाव भद्रे जञातुं तवां तत तवम आख्याहि शॊभने ततः सुकन्या संवीता ताव उवाच सुरॊत्तमौ शर्याति तनयां वित्तं भार्यां च चयवनस्य माम अथाश्विनौ परहस्यैताम अब्रूतां पुनर एव तु कथं तवम असि कल्याणि पित्रा दत्ता गताध्वने भराजसे वनमध्ये तवं विद्युत सौदामिनी यथा न देवेष्व अपि तुल्यां हि तवया पश्याव भामिनि सर्वाभरणसंपन्ना परमाम्बर धारिणी शॊभेथास तव अनवद्याङ्गि न तव एवं मलपङ्किनी कस्माद एवंविधा भूत्वा जराजर्जरितं पतिम तवम उपास्से ह कल्याणि कामभॊग बहिष्कृतम असमर्थं परित्राणे पॊषणे च शुचिस्मिते साधु चयवनम उत्सृज्य वरयस्वैकम आवयॊः पत्यर्थं देवगर्भाभे मा वृथा यौवनं कृथाः एवम उक्ता सुकन्या तु सुरौ ताव इदम अब्रवीत रताहं चयवने पत्यौ मैवं मा पर्यशङ्किथाः ताव अब्रूतां पुनस तव एनाम आवां देव भिषग वरौ युवानं रूपसंपन्नं करिष्यावः पतिं तव ततस तस्यावयॊश चैव पतिम एकतमं वृणु एतेन समयेनैनम आमन्त्रय वरानने सा तयॊर वचनाद राजन्न उपसंगम्य भार्गवम उवाच वाक्यं यत ताभ्याम उक्तं भृगुसुतं परति तच छरुत्वा चयवनॊ भार्याम उवाच करियताम इति भर्त्रा सा समनुज्ञाता करियताम इत्य अथाब्रवीत शरुत्वा तद अश्विनौ वाक्यं तत तस्याः करियताम इति ऊचतू राजपुत्रीं तां पतिस तव विशत्व अपः ततॊ ऽमभश चयवनः शीघ्रं रूपार्थी परविवेश ह अश्विनाव अपि तद राजन सरः परविषतां परभॊ ततॊ मुहूर्ताद उत्तीर्णाः सर्वे ते सरसस ततः दिव्यरूपधराः सर्वे युवानॊ मृष्टकुण्डलाः तुल्यरूपधराश चैव मनसः परीतिवर्धनाः ते ऽबरुवन सहिता सर्वे वृणीष्वान्य तमं शुभे अस्माकम ईप्सितं भद्रे पतित्वे वरवर्णिनि यत्र वाप्य अभिकामासि तं वृणीष्व सुशॊभने सा समीक्ष्य तु तान सर्वांस तुल्यरूपधरान सथितान निश्चित्य मनसा बुद्ध्या देवी वव्रे सवकं पतिम लब्ध्वा तु चयवनॊ भार्यां वयॊ रूपं च वाञ्छितम हृष्टॊ ऽबरवीन महातेजास तौ नासत्याव इदं वचः यथाहं रूपसंपन्नॊ वयसा च समन्वितः कृतॊ भवद्भ्यां वृद्धः सन भार्यां च पराप्तवान इमाम तस्माद युवां करिष्यामि परीत्याहं सॊमपीथिनौ मिषतॊ देवराजस्य सत्यम एतद बरवीमि वाम तच छरुत्वा हृष्टमनसौ दिवं तौ परतिजग्मतुः चयवनॊ ऽपि सुकन्या च सुराव इव विजह्रतुः [ल] ततः शरुत्वा तु शर्यातिर वयः सथं चयवनं कृतम संहृष्टः सेनया सार्धम उपायाद भार्गवाश्रमम चयवनं च सुकन्यां च दृष्ट्वा देव सुताव इव रेमे मही पः शर्यातिः कृत्स्नां पराप्य महीम इव ऋषिणा सत्कृतस तेन सभार्यः पृथिवीपतिः उपॊपविष्टः कल्याणीः कथाश चक्रे महामनाः अथैनं भार्गवॊ राजन्न उवाच परिसान्त्वयन याजयिष्यामि राजंस तवां संभारान उपकल्पय ततः परमसंहृष्टः शर्यातिः पृथिवीपतिः चयवनस्य महाराज तद वाक्यं परत्यपूजयत परशस्ते ऽहनि यज्ञीये सर्वकामसमृद्धि मत कारयाम आस शर्यातिर यज्ञायतनम उत्तमम तत्रैनं चयवनॊ राजन याजयाम आस भार्गवः अद्भुतानि च तत्रासन यानि तानि निबॊध मे अगृह्णाच चयवनः सॊमम अश्विनॊर देवयॊस तदा तम इन्द्रॊ वारयाम आस गृह्यमाणं तयॊर गरहम [इन्द्र] उभाव एतौ न सॊमार्हौ नासत्याव इति मे मतिः भिषजौ देवपुत्राणां कर्मणा नैवम अर्हतः [च] मावमन्स्था महात्मानौ रूपद्रविणवत तरौ यौ चक्रतुर मां मघवन वृन्दारकम इवाजरम ऋते तवां विबुधांश चान्यान कथं वै नार्हतः सवम अश्विनाव अपि देवेन्द्र देवौ विद्धि पुरंदर चिकित्सकौ कर्म करौ कामरूपसमन्वितौ लॊके चरन्तौ मर्त्यानां कथं सॊमम इहार्हतः [ल] एतद एव यदा वाक्यम आम्रेडयति वासवः अनादृत्य ततः शक्रं गरहं जग्राह भार्गवः गरहीष्यन्तं तु तं सॊमम अश्विनॊर उत्तमं तदा समीक्ष्य बलभिद देव इदं वचनम अब्रवीत आभ्याम अर्थाय सॊमं तवं गरहीष्यसि यदि सवयम वज्रं तु परहरिष्यामि घॊररूपम अनुत्तमम एवम उक्तः समयन्न इन्द्रम अभिवीक्ष्य स भार्गवः जग्राह विधिवत सॊमम अश्विभ्याम उत्तमं गरहम ततॊ ऽसमै पराहरद वज्रं घॊररूपं शचीपतिः तस्य परहरतॊ बाहुं सतम्भयाम आस भार्गवः संस्तम्भयित्वा चयवनॊ जुहुवे मन्त्रतॊ ऽनलम कृत्यार्थी सुमहातेजा देवं हिंसितुम उद्यतः ततः कृत्या समभवद ऋषेस तस्य तपॊबलात मदॊ नाम महावीर्यॊ बृहत कायॊ महासुरः शरीरं यस्य निर्देष्टुम अशक्यं तु सुरासुरैः तस्यास्यम अभवद घॊरं तीक्ष्णाग्रदशनं महत हनुर एका सथिता तस्य भूमाव एका दिवं गता चतस्र आयता दंष्ट्रा यॊजनानां शतं शतम इतरे तव अस्य दशना बभूवुर दशयॊजनाः पराकारसदृशाकाराः शूलाग्र समदर्शनाः बाहू पर्वतसंकाशाव आयताव अयुतं समौ नेत्रे रविशशिप्रख्ये वक्त्रम अन्तकसंनिभम लेलिहञ जिह्वया वक्त्रं विद्युच चपल लॊलया वयात्ताननॊ घॊरदृष्टिर गरसन्न इव जगद बलात स भक्षयिष्यन संक्रुद्धः शतक्रतुम उपाद्रवत महता घॊररूपेण लॊकाञ शब्देन नादयन [ल] तं दृष्ट्वा घॊरवदनं मदं देवः शतक्रतुः आयान्तं भक्षयिष्यन्तं वयात्ताननम इवान्तकम भयात संस्तम्भित भुजः सृक्किणी लेलिहन मुहुः ततॊ ऽबरवीद देवराजश चयवनं भयपीडितः सॊमार्हाव अश्विनाव एताव अद्य परभृति भार्गव भविष्यतः सत्यम एतद वचॊ बरह्मन बरवीमि ते न ते मिथ्या समारम्भॊ भवत्व एष परॊ विधिः जानामि चाहं विप्रर्षे न मिथ्या तवं करिष्यसि सॊमार्हाव अश्विनाव एतौ यथैवाद्य कृतौ तवया भूय एव तु ते वीर्यं परकाशेद इति भार्गव सुकन्यायाः पितुश चास्य लॊके कीर्तिः परथेद इति अतॊ मयैतद विहितं तव वीर्यप्रकाशनम तस्मात परसादं कुरु मे भवत्व एतद यथेच्छसि एवम उक्तस्य शक्रेण चयवनस्य महात्मनः स मन्युर वयगमच छीघ्रं मुमॊच च पुरंदरम मदं च वयभजद राजन पाने सत्रीषु च वीर्यवान अक्षेषु मृगयायां च पूर्वसृष्टं पुनः पुनः तथा मदं विनिष्क्षिप्य शक्रं संतर्प्य चेन्दुना अश्विभ्यां सहितान देवान याजयित्वा च तं नृपम विख्याप्य वीर्यं सर्वेषु लॊकेषु वदतां वरः सुकन्यया सहारण्ये विजहारानुरक्तया तस्यैतद दविजसंघुष्टं सरॊ राजन परकाशते अत्र तवं सह सॊदर्यैः पितॄन देवांश च तर्पय एतद दृष्ट्वा महीपाल सिकताक्षं च भारत सैन्धवारण्यम आसाद्य कुल्यानां कुरु दर्शनम पुष्करेषु महाराज सर्वेषु च जलं सपृश आर्चीक पर्वतश चैव निवासॊ वै मनीषिणाम सदा फलः सदा सरॊतॊ मरुतां सथानम उत्तमम चैत्याश चैते बहुशतास तरिदशानां युधिष्ठिर एतच चन्द्रमसस तीर्थम ऋषयः पर्युपासते वैखानसाश च ऋषयॊ वालखिल्यास तथैव च शृङ्गाणि तरीणि पुण्याणि तरीणि परस्रवणानि च सर्वाण्य अनुपरिक्रम्य यथाकामम उपस्पृश शंतनुश चात्र कौन्तेय शुनकश च नराधिप नरनारायणौ चॊभौ सथानं पराप्ताः सनातनम इह नित्यशया देवाः पितरश च महर्षिभिः आर्चीक पर्वते तेपुस तान यजस्व युधिष्ठिर इह ते वै चरून पराश्नन्न ऋषयश च विशां पते यमुना चाक्षयस्रॊताः कृष्णश चेह तपॊ रतः यमौ च भीमसेनश च कृष्णा चामित्रकर्शन सर्वे चात्र गमिष्यामः सुकृशाः सुतपॊ विनः एतत परस्रवणं पुण्यम इन्द्रस्य मनुजाधिप यत्र धाता विधाता च वरुणश चॊर्ध्वम आगताः इह ते नयवसन राजन कषान्ताः परमधर्मिणः मैत्राणाम ऋजु बुद्धीनाम अयं गिरिवरः शुभः एषा सा यमुना राजन राजर्षिगणसेविता नाना यज्ञचिता राजन पुण्या पापभयापहा अत्र राजा महेष्वासॊ मान्धातायजत सवयम सहदेवश च कौन्तेय सॊमकॊ ददतां वरः [य] मान्धाता राजशार्दूलस तरिषु लॊकेषु विश्रुतः कथं जातॊ महाब्रह्मन यौवनाश्वॊ नृपॊत्तमः कथं चैतां परां काष्ठां पराप्तवान अमितद्युतिः यस्य लॊकास तरयॊ वश्या विष्णॊर इव महात्मनः एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं चरितं तस्य धीमतः यथा मान्धातृशब्दश च तस्य शक्रसमद्युतेः जन्म चाप्रति वीर्यस्य कुशलॊ हय असि भाषितुम [ल] शृणुष्वावहितॊ राजन राज्ञस तस्य महात्मनः यथा मान्धातृशब्दॊ वै लॊकेषु परिगीयते इक्ष्वाकुवंशप्रभवॊ युवनाश्वॊ महीपतिः सॊ ऽयजत पृथिवीपाल ऋतुभिर भूरिदक्षिणैः अश्वमेध सहस्रं च पराप्य धर्मभृतां वरः अन्यैश च करतुभिर मुख्यैर विविधैर आप्तदक्षिणैः अनपत्यस तु राजर्षिः स महात्मा दृढव्रतः मन्त्रिष्व आधाय तद राज्यं वननित्यॊ बभूव ह शास्त्रदृष्टेन विधिना संयॊज्यात्मानम आत्मना पिपासा शुष्कहृदयः परविवेशाश्रमं भृगॊर ताम एव रात्रिं राजेन्द्र महात्मा भृगुनन्दनः इष्टिं चकार सौद्युम्नेर महर्षिः पुत्रकारणात संभृतॊ मन्त्रपूतेन वारिणा कलशॊ महान तत्रातिष्ठत राजेन्द्र पूर्वम एव समाहितः यत पराश्य परसवेत तस्य पत्नी शक्रसमं सुतम तं नयस्य वेद्यां कलशं सुषुपुस ते महर्षयः रात्रिजागरण शरान्ताः सौद्युम्निः समतीत्य तान शुष्ककण्ठः पिपासार्तः पाणीयार्थी भृशं नृपः तं परविश्याश्रणं शरान्तः पाणीयं सॊ ऽभययाचत तस्य शरान्तस्य शुष्केण कण्ठेन करॊशतस तदा नाश्रौषीत कश चन तदा शकुनेर इव वाशितम ततस तं कलशं दृष्ट्वा जलपूर्णं स पार्थिवः अभ्यद्रवत वेगेन पीत्वा चाम्भॊ वयवासृजत स पीत्वा शीतलं तॊयं पिपासार्थॊ महापतिः निर्वाणम अगमद धीमान सुसुखी चाभवत तदा ततस ते परत्यबुध्यन्त ऋषयः स नराधिपाः निष टॊयं तं च कलशं ददृशुः सर्व एव ते कस्य कर्मेदम इति च पर्यपृच्छन समागताः युवनाश्वॊ मयेत्य एव सत्यं समभिपद्यत न युक्तम इति तं पराह भगवान भार्गवस तदा सुतार्थं सथापिता हय आपस तपसा चैव संभृताः मया हय अत्राहितं बरह्म तप आस्थाय दारुणम पुत्रार्थं तव राजर्षे महाबलपराक्रम महाबलॊ महावीर्यस तपॊबलसमन्वितः यः शक्रम अपि वीर्येण गमयेद यमसादनम अनेन विधिना राजन मयैतद उपपादितम अब्भक्षणं तवया राजन्न अयुक्तं कृतम अद्य वै न तव अद्य शक्यम अस्माभिर एतत कर्तुम अतॊ ऽनयथा नूनं दैवकृतं हय एतद यद एवं कृतवान असि पिपासितेन याः पीता विधिमन्त्रपुरस्कृताः आपस तवया महाराज मत तपॊ वीर्यसंभृताः ताभ्यस तवम आत्मना पुत्रम एवं वीर्यं जनिष्यसि विधास्यामॊ वयं तत्र तवेष्टिं परमाद्भुताम यथा शक्रसमं पुत्रं जनयिष्यसि वीर्यवान ततॊ वर्षशते पूर्णे तस्य राज्ञॊ महात्मनः वामं पार्श्वं विनिर्भिद्य सुतः सूर्य इवापरः निश्चक्राम महातेजा न च तं मृत्युर आविशत युवनाश्वं नरपतिं तद अद्भुतम इवाभवत ततः शक्रॊ महातेजास तं दिदृक्षुर उपागमत परदेशिनीं ततॊ ऽसयास्ये शक्रः समभिसंदधे माम अयं धास्यतीत्य एवं परिभास्तः सवज्रिणा मान्धातेति च नामास्य चक्रुः सेन्द्रा दिवौकसः परदेशिनीं शक्रदत्ताम आस्वाद्य स शिशुस तदा अवर्धत महीपाल किष्कूणां च तरयॊदश वेदास तं सधनुर्वेदा दिव्यान्य अस्त्राणि चेश्वरम उपतस्थुर महाराज धयात मात्राणि सर्वशः धनुर आजगवं नाम शराः शृङ्गॊद्भवाश च ये अभेद्यं कवचं चैव सद्यस तम उपसंश्रयन सॊ ऽभिषिक्तॊ मघवता सवयं शक्रेण भारत धर्मेण वयजयल लॊकांस तरीन विष्णुर इव विक्रमैः तस्याप्रतिहतं चक्रं परावर्तत महात्मनः रत्नानि चैव राजर्षिं सवयम एवॊपतस्थिरे तस्येयं वसुसंपूर्णा वसु धा वसु धाधिप तेनेष्टं विविधैर यज्ञैर बहुभिः सवाप्तदक्षिणैः चित्तचैत्यॊ महातेजा धर्मं पराप्य च पुष्कलम शक्रस्यार्धासनं राजँल लब्धवान अमितद्युतिः एकाह्ना पृथिवी तेन धर्मनित्येन धीमता निर्जिता शासनाद एव स रत्नाकर पत्तना तस्य चित्यैर महाराज करतूनां दक्षिणा वताम चतुरन्ता मही वयाप्ता नासीत किं चिद अनावृतम तेन पद्मसहस्राणि गवां दश महात्मना बराह्मणेभ्यॊ महाराज दत्तानीति परचक्षते तेन दवादश वार्षिक्याम अनावृष्ट्यां महात्मना वृष्टं सस्यविवृद्ध्य अर्थं मिषतॊ वज्रपाणिनः तेन सॊमकुलॊत्पन्नॊ गान्धाराधिपतिर महा गर्जन्न इव महामेघः परमथ्य निहतः शरैः परजाश चतुर्विधास तेन जिता राजन महात्मना तेनात्म तपसा लॊकाः सथापिताश चापि तेजसा तस्यैतद देवयजनं सथानम आदित्यवर्चसः पश्य पुण्यतमे देशे कुरुक्षेत्रस्य मध्यतः एतत ते सर्वम आख्यातं मान्धातुश चरितं महत जन्म चाग्र्यं महीपाल यन मां तवं परिपृच्छसि [य] कथंवीर्यः स राजाभूत सॊमकॊ वदतां वर कर्माण्य अस्य परभावं च शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः [ल] युधिष्ठिरासीन नृपतिः सॊमकॊ नाम धार्मिकः तस्य भार्या शतं राजन सदृशीनाम अभूत तदा स वै यत्नेन महता तासु पुत्रं महीपतिः कं चिन नासादयाम आस कालेन महता अपि कदा चित तस्य वृद्धस्य यतमानस्य यत्नतः जन्तुर नाम सुतस तस्मिन सत्री शते समजायत तं जातं मातरः सर्वाः परिवार्य समासते सततं पृष्ठतः कृत्वा कामभॊगान विशां पते ततः पिपीलिका जन्तुं कदा चिद अदशत सफिजि स दष्टॊ वयनदद राजंस तेन दुःखेन बालकः ततस ता मातरः सर्वाः पराक्रॊशन भृशदुःखिताः परिवार्य जन्तुं सहिताः स शब्दस तुमुलॊ ऽभवत तम आर्तनादं सहसा शुश्राव स महीपतिः अमात्यपरिषन मध्ये उपविष्टः सहर्त्विजैः ततः परस्थापयाम आस किम एतद इति पार्थिवः तस्मै कषत्ता यथावृत्तम आचचक्षे सुतं परति तवरमाणः स चॊत्थाय सॊमकः सह मन्त्रिभिः परविश्यान्तःपुरं पुत्रम आश्वासयद अरिंदम सान्त्वयित्वा तु तं पुत्रं निष्क्रम्यान्तःपुरान नृपः ऋत्विजैः सहितॊ राजन सहामात्य उपाविशत [सॊमक] धिग अस्त्व इहैकपुत्र तवम अपुत्र तवं वरं भवेत नित्यातुर तवाद भूतानां शॊक एवैक पुत्र ता इदं भार्या शतं बरह्मन परीक्ष्यॊप चितं परभॊ पुत्रार्थिना मया वॊढं न चासां विद्यते परजा एकः कथं चिद उत्पन्नः पुत्रॊ जन्तुर अयं मम यतमानस्य सर्वासु किं नु दुःखम अतः परम वयश च समतीतं मे सभार्यस्य दविजॊत्तम आसां पराणाः समायत्ता मम चात्रैक पुत्रके सयान नु कर्म तथायुक्तं येन पुत्रशतं भवेत महता लघुना वापि कर्मणा दुष करेण वा [रत्विज] अस्ति वै तादृशं कर्म येन पुत्रशतं भवेत यदि शक्नॊषि तत कर्तुम अथ वक्ष्यामि सॊमक [स] कार्यं वा यदि वाकार्यं येन पुत्रशतं भवेत कृतम एव हि तद विद्धि भगवान परब्रवीतु मे [रत्विज] यजस्व जन्तुना राजंस तवं मया वितते करतौ ततः पुत्रशतं शरीमद भविष्यत्य अचिरेण ते वपायां हूयमानायां धूमम आघ्राय मातरः ततस ताः सुमहावीर्याञ जनयिष्यन्ति ते सुतान तस्याम एव तु ते जन्तुर भविता पुनर आत्मजः उत्तरे चास्य सौवर्णं लक्ष्म पार्श्वे भविष्यति [स] बरह्मन यद यद यथा कार्यं तत तत कुरु तथा तथा पुत्र कामतया सर्वं करिष्यामि वचस तव [ल] ततः स याजयाम आस सॊमकं तेन जन्तुना मातरस तु बलात पुत्रम अपाकर्षुः कृपान्विताः हाहताः समेति वाशन्त्यस तीव्रशॊकसमन्विताः तं मातरः परत्यकर्षन गृहीत्वा दक्षिणे करे सव्ये पाणौ गृहीत्वा तु याजकॊ ऽपि सम कर्षति कुररीणाम इवार्तानाम अपाकृष्य तु तं सुतम विशस्य चैनं विधिना वपाम अस्य जुहाव सः वपायां हूयमानायां गन्धम आघ्राय मातरः आर्ता निपेतुः सहसा पृथिव्यां कुरुनन्दन सर्वाश च गर्भान अलभंस ततस ताः पार्थिवाङ्गनाः ततॊ दशसु मासेषु सॊमकस्य विशां पते जज्ञे पुत्रशतं पूर्णं तासु सर्वासु भारत जन्तुर जयेष्ठः समभवञ जनित्र्याम एव भारत स तासाम इष्ट एवासीन न तथान्ये निजाः सुताः तच च लक्षणम अस्यासीत सौवर्णं पार्श्व उत्तरे तस्मिन पुत्रशते चाग्र्यः स बभूव गुणैर युतः ततः स लॊकम अगमत सॊमकस्य गुरुः परम अथ काले वयतीते तु सॊमकॊ ऽपय अगमत परम अथ तं नरके घॊरे पच्यमानं ददर्श सः तम अपृच्छत किमर्थं तवं नरके पच्यसे दविज तम अब्रवीद गुरुः सॊ ऽथ पच्यमानॊ ऽगनिना भृशम तवं मया याजितॊ राजंस तस्येदं कर्मणः फलम एतच छरुत्वा स राजर्षिर धर्मराजानम अब्रवीत अहम अत्र परवेक्ष्यामि मुच्यतां मम याजकः मत्कृते हि महाभागः पच्यते नरकाग्निना नान्यः कर्तुः फलं राजन्न उपभुङ्क्ते कदा चन इमानि तव दृश्यन्ते फलानि ददतां वर [सॊमक] पुण्यान न कामये लॊकान ऋते ऽहं बरह्मवादिनम इच्छाम्य अहम अनेनैव सह वस्तुं सुरालये नरके वा धर्मराज कर्मणास्य समॊ हय अहम पुण्यापुण्य फलं देवसमम अस्त्व आवयॊर इदम [धर्म] यद्य एवम ईप्सितं राजन भुङ्क्ष्वास्य सहितः फलम तुल्यकालं सहानेन पश्चात पराप्स्यसि सद गतिम [ल] स चकार तथा सर्वं राजा राजीवलॊचनः पुनश च लेभे लॊकान सवान कर्मणा निर्जिताञ शुभान सह तेनैव विप्रेण गुरुणा स गुरुप्रियः एष तस्याश्रमः पुण्यॊ य एषॊ ऽगरे विराजते कषान्त उष्यात्र सॊ रात्रं पराप्नॊति सुगतिं नरः एतस्मिन्न अपि राजेन्द्र वत्स्यामॊ विगतज्वराः सॊ रात्रं नियतात्मानः सज्जीभव कुरूद्वह [ल] अस्मिन किल सवयं राजन्न इष्टवान वै परजापतिः सत्रम इष्टी कृतं नाम पुरा वर्षसहस्रिकम अम्बरीसश च नाभाग इष्टवान यमुनाम अनु यज्ञैश च तपसा चैव परां सिद्धिम अवाप सः देशॊ नाहुष यज्ञानाम अयं पुण्यतमॊ नृप यत्रेष्ट्वा दशपद्मानि सदस्येभ्यॊ निसृष्टवान सार्वभौमस्य कौन्तेय ययातेर अमितौजसः सपर्धमानस्य शक्रेण पश्येदं यज्ञवास्त्व इह पश्य नानाविधाकारैर अग्निभिर निचितां महीम मज्जन्तीम इव चाक्रान्तां ययातेर यज्ञकर्मभिः एषा शम्य एकपत्रा सा शरकं चैतद उत्तमम पश्य रामह्रदान एतान पश्य नारायणाश्रयम एतद आर्चीक पुत्रस्य यॊगैर विचरतॊ महीम अपसर्पणं महीपाल रौप्यायाम अमितौजसः अत्रानुवंशं पठतः शृणु मे कुरुनन्दन उलूखलैर आभरणैः पिशाची यद अभाषत युगं धरे दधि पराश्य उषित्वा चाच्युतस्थले तद्वद भूतिलये सनात्वा सपुत्रा वस्तुम इच्छसि एकरात्रम उषित्वेह दवितीयं यदि वत्स्यसि एतद वै ते दिवा वृत्तं रात्रौ वृत्तम अतॊ ऽनयथा अत्राद्याहॊ निवत्स्यामः कषपां भरतसत्तम दवारम एतद धि कौन्तेय कुरुक्षेत्रस्य भारत अत्रैव नाहुषॊ राजा राजन करतुभिर इष्टवान ययातिर बहुरत्नाढ्यैर यत्रेन्द्रॊ मुदम अभ्यगात एतत पलक्षावतरणं यमुनातीर्थम उच्यते एतद वै नाकपृष्ठस्य दवारम आहुर मनीषिणः अत्र सारस्वतैर यज्ञैर ईजानाः परमर्षयः यूपॊलुखलिनस तात गच्छन्त्य अवभृथा पलवम अत्रैव भरतॊ राजा मेध्यम अश्वम अवासृजत असकृत कृष्णसारङ्गं धर्मेणावाप्य मेदिनीम अत्रैव पुरुषव्याघ्र मरुत्तः सत्रम उत्तमम आस्ते देवर्षिमुख्येन संवर्तेनाभिपालितः अत्रॊपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वाँल लॊकान परपश्यति पूयते दुष्कृताच चैव समुपस्पृश्य भारत [व] तत्र सभ्रातृकः सनात्वा सतूयमानॊ महर्षिभिः लॊमशं पाण्डवश्रेष्ठ इदं वचनम अब्रवीत सर्वाँल लॊकान परपश्यामि तपसा सत्यविक्रम इह सथाः पाण्डवश्रेष्ठं पश्यामि शवेतवाहनम [ल] एवम एतन महाबाहॊ पश्यन्ति परमर्षयः सरॊ वतीम इमां पुण्यां पश्यैक शरणावृताम यत्र सनात्वा नरश्रेष्ठ धूतपाप्मा भविष्यति इह सारस्वतैर यज्ञैर इष्टवन्तः सुरर्षयः ऋषयश चैव कौन्तेय तथा राजर्षयॊ ऽपि च वेदी परजापतेर एषा समन्तात पञ्चयॊजना कुरॊर वै यज्ञशीलस्य कषेत्रम एतन महात्मनः [ल] इह मर्त्यास तपस तप्त्वा सवर्गं गच्छन्ति भारत मर्तुकामा नरा राजन्न इहायान्ति सहस्रशः एवम आशीः परयुक्ता हि दक्षेण यजता पुरा इह ये वै मरिष्यन्ति ते वै सवर्गजितॊ नराः एषा सरॊ वती पुण्या दिव्या चॊघवती नदी एतद विनशनं नाम सरॊ वत्या विशां पते दवारं निषादराष्ट्रस्य येषां दवेषात सरॊ वती परविष्टा पृथिवीं वीर मा निषादा हि मां विदुः एष वै चमसॊद्भेदॊ यत्र दृश्या सरॊ वती यत्रैनाम अभ्यवर्तन्त दिव्याः पुण्याः समुद्रगाः एतत सिन्धॊर महत तीर्थं यत्रागस्त्यम अरिंदम लॊपामुद्रा समागम्य भर्तारम अवृणीत वै एतत परभासते तीर्थं परभासं भाः करद्युते इन्द्रस्य दयितं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम एतद विष्णुपदं नाम दृश्यते तीर्थम उत्तमम एषा रम्या विपाशा च नदी परमपावनी अत्रैव पुत्रशॊकेन वसिष्ठॊ भगवान ऋषिः बद्ध्वात्मानं निपतितॊ विपाशः पुनर उत्थितः काश्मील मण्डलं चैतत सर्वपुण्यम अरिंदम महर्षिभिश चाध्युषितं पश्येदं भरातृभिः सह अत्रॊत्तराणां सर्वेषाम ऋषीणां नाहुषस्य च अग्नेश चात्रैव संवादः काश्यपस्य च भारत एतद दवारं महाराज मानसस्य परकाशते वर्षम अस्य गिरेर मध्ये रामेण शरीमता कृतम एष वातिक षण्डॊ वै परख्यातः सत्यविक्रमः नाभ्यवर्तत यद दवारं विदेहान उत्तरं च यः एष उज्जानकॊ नाम यवक्रीर यत्र शान्तवान अरुन्धती सहायश च वसिष्ठॊ भगवान ऋषिः हरदश च कुशवान एष यत्र पद्मं कुशे शयम आश्रमश चैव रुक्मिण्या यत्राशाम्यद अकॊपना समाधीनां समासस तु पाण्डवेय शरुतस तवया तं दरक्ष्यसि महाराज भृगुतुङ्गं महागिरिम जलां चॊपजलां चैव यमुनाम अभितॊ नदीम उशीनरॊ वै यत्रेष्ट्वा वासवाद अत्यरिच्यत तां देवसमितिं तस्य वासवश च विशां पते अभ्यगच्छत राजानं जञातुम अग्निश च भारत जिज्ञासमानौ वरदौ महात्मानम उशीनरम इन्द्रः शयेनः कपॊतॊ ऽगनिर भूत्वा यज्ञे ऽभिजग्मतुः ऊरुं राज्ञः समासाद्य कपॊतः शयेनजाद भयात शरणार्थी तदा राजन निलिल्ये भयपीडितः [षयेन] धर्मात्मानं तव आहुर एकं सर्वे राजन महीक्षितः स वै धर्मविरुद्धं तवं कस्मात कर्म चिकीर्षसि विहितं भक्षणं राजन पीड्यमानस्य मे कषुधा मा भाङ्क्षीर धर्मलॊभेन धर्मम उत्सृष्टवान असि [राजन] संत्रस्तरूपस तराणार्थी तवत्तॊ भीतॊ महाद्विज मत्सकाशम अनुप्राप्तः पराणगृध्नुर अयं दविजः एवम अभ्यागतस्येह कपॊतस्याभयार्थिनः अप्रदाने परॊ ऽधर्मः किं तवं शयेनप्रपश्यसि परस्पन्दमानः संभ्रान्तः कपॊतः शयेनलक्ष्यते मत्सकाशं जीवितार्थी तस्य तयागॊ विगर्हितः [ष] आहारात सर्वभूतानि संभवन्ति महीपते आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः शक्यते दुस तयजे ऽपय अर्थे चिररात्राय जीवितुम न तु भॊजनम उत्सृज्य शक्यं वर्तयितुं चिरम भक्ष्याद विलॊपितस्याद्य मम पराणा विशां पते विसृज्य कायम एष्यन्ति पन्थानम अपुनर्भवम परमृते मयि धर्मात्मन पुत्रदारं नशिष्यति रक्षमाणः कपॊतं तवं बहून पराणान नशिष्यसि धर्मं यॊ बाधते धर्मॊ न स धर्मः कुधर्म तत अविरॊधी तु यॊ धर्मः स धर्मः सत्यविक्रम विरॊधिषु महीपाल निश्चित्य गुरुलाघवम न बाधा विद्यते यत्र तं धर्मं समुदाचरेत गुरुलाघवम आज्ञाय धर्माधर्मविनिश्चये यतॊ भूयांस ततॊ राजन कुरु धर्मविनिश्चयम [र] बहुकल्याण संयुक्तं भाषसे विहगॊत्तम सुपर्णः पक्षिराट किं तवं धर्मज्ञश चास्य असंशयम तथा हि धर्मसंयुक्तं बहु चित्रं परभाषसे न ते ऽसत्य अविदितं किं चिद इति तवा लक्षयाम्य अहम शरणैषिणः परित्यागं कथं साध्व इति मन्यसे आहारार्थं समारम्भस तव चायं विहंगम शक्यश चाप्य अन्यथा कर्तुम आहारॊ ऽपय अधिकस तवया गॊवृषॊ वा वराहॊ वा मृगॊ वा महिषॊ ऽपि वा तवदर्थम अद्य करियतां यद वान्यद अभिकाङ्क्षसे [ष] न वराहं न चॊक्षाणं न मृगान विविधांस तथा भक्षयामि महाराज किम अन्नाद्येन तेन मे यस तु मे दैवविहितॊ भक्षः कषत्रिय पुंगव तम उत्सृज महीपाल कपॊतम इमम एव मे शयेनाः कपॊतान खादन्ति सथितिर एषा सनातनी मा राजन मार्गम आज्ञाय कदली सकन्धम आरुह [र] राज्यं शिबीनाम ऋद्धं वै शाधि पक्षिगणार्चित यद वा कामयसे किं चिच छयेन सर्वं ददानि ते विनेमं पक्षिणं शयेनशरणार्थिनम आगतम येनेमं वर्जयेथास तवं कर्मणा पक्षिसत्तम तद आचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपॊतकम [ष] उशीनर कपॊते ते यदि सनेहॊ नराधिप आत्मनॊ मांसम उत्कृत्य कपॊत तुलया धृतम यदा समं कपॊतेन तव मांसं भवेन नृप तदा परदेयं तन मह्यं सा मे तुष्टिर भविष्यति [र] अनुग्रहम इमं मन्ये शयेनयन माभियाचसे तस्मात ते ऽदय परदास्यामि सवमांसं तुलया धृतम [ल] अथॊत्कृत्य सवमांसं तु राजा परमधर्मवित तुलयाम आस कौन्तेय कपॊतेन सहाभिभॊ धरियमाणस तु तुलया कपॊतॊ वयतिरिच्यते पुनश चॊत्कृत्य मांसानि राजा परादाद उशीनरः न विद्यते यदा मांसं कपॊतेन समं धृतम तत उत्कृत्त मांसॊ ऽसाव आरुरॊह सवयं तुलाम [ष] इन्द्रॊ ऽहम अस्मि धर्मज्ञ कपॊतॊ हव्यवाड अयम जिज्ञासमानौ धर्मे तवां यज्ञवाटम उपागतौ यत ते मांसानि गात्रेभ्य उत्कृत्तानि विशां पते एषा ते भास्वरी कीर्तिर लॊकान अभिभविष्यति यावल लॊके मनुष्यास तवां कथयिष्यन्ति पार्थिव तावत कीर्तिश च लॊकाश च सथास्यन्ति तव शाश्वताः [ल] तत पाण्डवेय सदनं राज्ञस तस्य महात्मनः पश्यस्वैतन मया सार्धं पुण्यं पापप्रमॊचनम अत्र वै सततं देवा मुनयश च सनातनाः दृश्यन्ते बराह्मणै राजन पुण्यवद्भिर महात्मभिः [ल] यः कथ्यते मन्त्रविद अग्र्यबुद्धिर; औद्दालकिः शवेतकेतुः पृथिव्याम तस्याश्रमं पश्य नरेन्द्र पुण्यं; सदा फलैर उपपन्नं मही जैः साक्षाद अत्र शवेतकेतुर ददर्श; सरॊ वतीं मानुषदेहरूपाम वेत्स्यामि वानीम इति संप्रवृत्तां; सरॊ वतीं शवेतकेतुर बभाषे तस्मिन काले बरह्म विदां वरिष्ठाव; आस्तां तदा मातुलभागिनेयौ अष्टावक्रश चैव कहॊड सूनुर; औद्दालकिः शवेतकेतुश च राजन विदेहराजस्य महीपतेस तौ; विप्राव उभौ मातुलभागिनेयौ परविश्य यज्ञायतनं विवादे; बन्दिं निजग्राहतुर अप्रमेयम [य] कथं परभावः स बभूव विप्रस; तथायुक्तं यॊ निजग्राह बन्दिम अष्टावक्रः केन चासौ बभूव; तत सर्वं मे लॊमश शंस तत्त्वम उद्दालकस्य नियतः शिष्य एकॊ; नाम्ना कहॊडेति बभूव राजन शुश्रूषुर आचार्य वशानुवर्ती; दीर्घं कालं सॊ ऽधययनं चकार तं वै विप्राः पर्यभवंश च शिष्यास; तं च जञात्वा विप्रकारं गुरुः सः तस्मै परादात सद्य एव शरुतं च; भार्यां च वै दुहितरं सवां सुजाताम तस्या गर्भः समभवद अग्निकल्पः; सॊ ऽधीयानं पितरम अथाभ्युवाच सर्वां रात्रिम अध्ययनं करॊषि; नेदं पितः सम्यग इवॊपवर्तते उपालब्धः शिष्यमध्ये महर्षिः; स तं कॊपाद उदर सथं शशाप यस्मात कुक्षौ वर्तमानॊ बरवीषि; तस्माद वक्रॊ भवितास्य अष्ट कृत्वः स वै तथा वक्र एवाभ्यजायद; अष्टावक्रः परथितॊ वै महर्षिः तस्यासीद वै मातुलः शवेतकेतुः; स तेन तुल्यॊ वयसा बभूव संपीड्यमाना तु तदा सुजाता; विवर्धमानेन सुतेन कुक्षौ उवाच भर्तारम इदं रहॊगता; परसाद्य हीनं वसुना धनार्थिनी कथं करिष्याम्य अधना महर्षे; मासश चायं दशमॊ वर्तते मे न चास्ति ते वसु किं चित परजाता; येनाहम एताम आपदं निस्तरेयम उक्तस तव एवं भार्यया वै कहॊडॊ; वित्तस्यार्थे जनकम अथाभ्यगच्छत स वै तदा वादविदा निगृह्य; निमज्जितॊ बन्दिनेहाप्सु विप्रः उद्दालकस तं तु तदा निशम्य; सूतेन वादे ऽपसु तथा निमज्जितम उवाच तां तत्र ततः सुजाताम; अष्टावक्रे गूहितव्यॊ ऽयम अर्थः ररक्ष सा चाप्य अति तं सुमन्त्रं; जातॊ ऽपय एवं न स शुश्राव विप्रः उद्दालकं पितृवच चापि मेने; अष्टावक्रॊ भरातृवच छवेत केतुम ततॊ वर्षे दवादशे शवेतकेतुर; अष्टावक्रं पितुर अङ्के निसन्नम अपाकर्षद गृह्य पाणौ रुदन्तं; नायं तवाङ्कः पितुर इत्य उक्तवांश च यत तेनॊक्तं दुर उक्तं तत तदानीं; हृदि सथितं तस्य सुदुःखम आसीत गृहं गत्वा मातरं रॊदमानः; पप्रच्छेदं कव नु तातॊ ममेति ततः सुजाता परमार्तरूपा; शापाद भीता सर्वम एवाचचक्षे तद वै तत्त्वं सर्वम आज्ञाय मातुर; इत्य अब्रवीच छवेत केतुं स विप्रः गच्छाव यज्ञं जनकस्य राज्ञॊ; बह्वाश्चर्यः शरूयते तस्य यज्ञः शरॊष्यावॊ ऽतर बराह्मणानां विवादम; अन्नं चाग्र्यं तत्र भॊक्ष्यावहे च विचक्षण तवं च भविष्यते नौ; शिवश च सौम्यश च हि बरह्मघॊषः तौ जग्मतुर मातुलभागिनेयौ; यज्ञं समृद्धं जनकस्य राज्ञः अष्टावक्रः पथि राज्ञा समेत्य; उत्सार्यमाणॊ वाक्यम इदं जगाद [अस्ट] अन्धस्य पन्था बधिरस्य पन्थाः; सत्रियः पन्था वैवधिकस्य पन्थाः राज्ञः पन्था बराह्मणेनासमेत्य समेत्य; तु बराह्मणस्यैव पन्थाः [र] पन्था अयं ते ऽदय मया निसृष्टॊ; येनेच्छसे तेन कामं वरजस्व न पावकॊ विद्यते वै लघीयान; इन्द्रॊ ऽपि नित्यं नमते बराह्मणानाम [अस्ट] यज्ञं दरष्टुं पराप्तवन्तौ सवतात; कौतूहलं नौ बलवद वै विवृद्धम आवां पराप्ताव अतिथी संप्रवेशं; काङ्क्षावहे दवारपते तवाज्ञाम ऐन्द्रद्युम्नेर यज्ञदृशाव इहावां; विवक्षू वै जनकेन्द्रं दिदृक्षू न वै करॊधाद वयाधिनैवॊत्तमेन; संयॊजय दवारपाल कषणेन [दवारप] बन्देः समादेश करा वयं सम; निबॊध वाक्यं च मयेर्यमाणम न वै बालाः परविशन्त्य अत्र विप्रा; वृद्धा विद्वांसः परविशन्ति दविजाग्र्याः [अस्ट] यद्य अत्र वृद्धेषु कृतः परवेशॊ; युक्तं मम दवारपाल परवेष्टुम वयं हि वृद्धाश चरितव्रताश च; वेद परभावेन परवेशनार्हाः शुश्रूषवश चापि जितेन्द्रियाश च; जञानागमे चापि गताः सम निष्ठाम न बाल इत्य अवमन्तव्यम आहुर; बालॊ ऽपय अग्निर दहति सपृश्यमानः [दव] सरॊ वतीम ईरय वेद जुष्टाम; एकाक्षरां बहुरूपां विराजम अङ्गात्मानं समवेक्षस्व बालं; किं शलाघसे दुर लभा वादसिद्धिः [अस्ट] न जञायते कायवृद्ध्या विवृद्धिर; यथाष्ठीला शाल्मलेः संप्रवृद्धा हरस्वॊ ऽलपकायः फलितॊ विवृद्धॊ; यश चाफलस तस्य न वृद्धभावः वृद्धेभ्य एवेह मतिं सम बाला; गृह्णन्ति कालेन भवन्ति वृद्धाः न हि जञानम अल्पकालेन शक्यं; कस्माद बालॊ वृद्ध इवावभाषसे [अस्ट] न तेन सथविरॊ भवति येनास्य पलितं शिरः बालॊ ऽपि यः परजानाति तं देवाः सथविरं विदुः न हायनैर न पलितैर न वित्तेन न बन्धुभिः ऋषयश चक्रिरे धर्मं यॊ ऽनूचानः स नॊ महान दिदृक्षुर अस्मि संप्राप्तॊ बन्दिनं राजसंसदि निवेदयस्व मां दवाः सथ राज्ञे पुष्कर मालिने दरष्टास्य अद्य वदत दवारपाल; मनीषिभिः सह वादे विवृद्धे उताहॊ वाप्य उच्चतां नीचतां वा; तूष्णींभूतेष्व अथ सर्वेषु चाद्य [दव] कथं यज्ञं दशवर्षॊ विशेस तवं; विनीतानां विदुषां संप्रवेश्यम उपायतः परयतिष्ये तवाहं; परवेशने कुरु यत्नं यथावत [अस्ट] भॊ भॊ राजञ जनकानां वरिष्ठ; सभाज्यस तवं तवयि सर्वं समृद्धम तवं वा कर्ता कर्मणां यज्ञियानां; ययातिर एकॊ नृपतिर वा पुरस्तात विद्वान बन्दी वेद विदॊ निगृह्य; वादे भग्नान अप्रतिशङ्कमानः तवया निसृष्टैः पुरुषैर आप्तकृद्भिर; जले सर्वान मज्जयतीति नः शरुतम स तच छरुत्वा बराह्मणानां सकाशाद; बरह्मॊद्यं वै कथयितुम आगतॊ ऽसमि कवासौ बन्दी यावद एनं समेत्य; नक्षत्राणीव सविता नाशयामि [र] आशंससे बन्दिनं तवं विजेतुम; अविज्ञात्वा वाक्यबलं परस्य विज्ञात वीर्यैः शक्यम एवं; परवक्तुं दृष्टश चासौ बराह्मणैर वादशीलैः [अस्ट] विवादितॊ ऽसौ न हि मादृशैर हि; सिंही कृतस तेन वदत्य अभीतः समेत्य मां निहतः शेष्यते ऽदय; मार्गे भग्नं शकटम इवाबलाक्षम [र] षण्णाभेर दवादशाक्षस्य चतुर्विंशतिपर्वणः यस तरिषष्टि शतारस्य वेदार्थं स परः कविः [अस्ट] चतुर्विंशतिपर्व तवां षण णाभि दवादश परधि तत तरिषष्टि शतारं वै चक्रं पातु सदागति [र] वडवे इव संयुक्ते शयेनपाते दिवौकसाम कस तयॊर गर्भम आधत्ते गर्भं सुषुवतुश च कम मा सम ते ते गृहे राजञ शात्रवाणाम अपि धरुवम वातसारथिर आधत्ते गर्भं सुषुवतुश च तम किं सवित सुप्तं न निमिषति किं सविज जातं न चॊपति कस्य सविद धृदयं नास्ति किं सविद वेगेन वर्धते मत्स्यः सुप्तॊ न निमिषत्य अन्दं जातं न चॊपति अश्मनॊ हृदयं नास्ति नदीवेगेन वर्धते न तवा मन्ये मानुषं देव सत्त्वं; न तवं बालः सथविरस तवं मतॊ मे न ते तुल्यॊ विद्यते वाक परलापे; तस्माद दवारं वितराम्य एष बन्दी [अस्त] अत्रॊग्रसेनसमितेषु राजन; समागतेष्व अप्रतिमेषु राजसु न वै विवित्सान्तरम अस्ति वादिनां; महाजले हंसनिनादिनाम इव न मे ऽदय वक्ष्यस्य अति वादिमानिन; गलहं पर पन्नः सरिताम इवागमः हुताशनस्येव समिद्ध तेजसः; सथिरॊ भवस्वेह ममाद्य बन्दिन वयाघ्रं शयानं परति मा परबॊधय; आशीविषं सृक्किणी लेलिहानम पदाहतस्येव शिरॊ ऽभिहत्य; नादष्टॊ वै मॊक्ष्यसे तन निबॊध यॊ वै दर्पात संहननॊपपन्नः; सुदुर्बलः पर्वतम आविहन्ति तस्यैव पाणिः सनखॊ विशीर्यते; न चैव शैलस्य हि दृश्यते वरणः सर्वे राज्ञॊ मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः निकृष्ट भूता राजानॊ वत्सा अनदुहॊ यथा अस्तावक्रः समितौ गर्जमानॊ; जातक्रॊधॊ बन्दिनम आह राजन उक्ते वाक्ये चॊत्तरं मे बरवीहि; वाक्यस्य चाप्य उत्तरं ते बरवीमि एक एवाग्निर बहुधा समिध्यते; एकः सूर्यः सर्वम इदं परभाषते एकॊ वीरॊ देवराजॊ निहन्ता; यमः पितॄणाम ईश्वरश चैक एव दवाव इन्द्राग्नी चरतॊ वै सखायौ; दवौ देवर्षी नारदः पर्वतश च दवाव अश्विनौ दवे च रथस्य चक्रे; भार्या पती दवौ विहितौ विधात्रा तरिः सूयते कर्मणा वै परजेयं; तरयॊ युक्ता वाजपेयं वहन्ति अध्वर्यवस तरिसवनानि तन्वते; तरयॊ लॊकास तरीणि जयॊतींसि चाहुः चतुष्टयं बराह्मणानां निकेतं; चत्वारॊ युक्ता यज्ञम इमं वहन्ति दिशश चतस्रश चतुरश च वर्णाश; चतुस्पदा गौर अपि शश्वद उक्ता पञ्चाग्नयः पञ्च पदा च पङ्क्तिर; यज्ञाः पञ्चैवाप्य अथ पञ्चेन्द्रियाणि दृष्टा वेदे पञ्च चूदाश च पञ्च; लॊके खयातं पञ्चनदं च पुण्यम षडाधाने दक्षिणाम आहुर एके; षड एवेमे ऋतवः कालचक्रम षड इन्द्रियाण्य उत षट कृत्तिकाश च; षट साद्यस्काः सर्ववेदेषु दुष्टाः सप्त गराम्याः पशवः सप्त वन्याः; सप्त छन्दांसि करतुम एकं वहन्ति सप्तर्षयः सप्त चाप्य अर्हणानि; सप्त तन्त्री परथिता चैव वीना अष्टौ शाणाः शतमानं वहन्ति; तथाष्ट पादः शरभः सिंहघाती अष्टौ वसूञ शुश्रुम देवतासु; यूपश चाष्टास्रिर विहितः सर्वयज्ञः नवैवॊक्ताः सामिधेन्यः पितॄणां; तथा पराहुर नव यॊगं विषर्गम नवाक्षरा बृहती संप्रदिष्टा; नव यॊगॊ गणनामेति शश्वत दशा दशॊक्ताः पुरुषस्य लॊके; सहस्रम आहुर दश पूर्णं शतानि दशैव मासान बिभ्रति गर्भवत्यॊ; दशेरका दश दाशा दशार्णाः एकादशैकादशिनः पशूनाम; एकादशैवात्र भवन्ति यूपाः एकादश पराणभृतां विकारा; एकादशॊक्ता दिवि देवेषु रुद्राः संवत्सरं दवादश मासम आहुर; जगत्याः पादॊ दवादशैवाक्षराणि दवादशाहः पराकृतॊ यज्ञ उक्तॊ; दवादशादित्यान कथयन्तीह विप्राः तरयॊदशी तिथिर उक्ता महॊग्रा; तरयॊदशद्वीपवती मही च एतावद उक्त्वा विरराम बन्दी; शलॊकस्यार्धं वयाजहाराष्टवक्रः तरयॊदशाहानि ससार केशी; तरयॊदशादीन्य अतिच्छन्दांसि चाहुः ततॊ महान उदतिष्ठन निनादस; तूष्णींभूतं सूतपुत्रं निशम्य अधॊमुखं धयानपरं तदानीम; अस्तावक्रं चाप्य उदीर्यन्तम एव तस्मिंस तथा संकुले वर्तमाने; सफीते यज्ञे जनकस्याथ राज्ञः अस्तावक्रं पूजयन्तॊ ऽभयुपेयुर; विप्राः सर्वे पराञ्जलयः परतीताः अनेन वै बराह्मणाः शुश्रुवांसॊ; वादे जित्वा सलिले मज्जिताः किल तान एव धर्मान अयम अद्य बन्दी; पराप्नॊतु गृह्याप्सु निमज्जयैनम अहं पुत्रॊ वरुणस्यॊत राज्ञस; तत्रास सत्रं दवादश वार्षिकं वै सत्रेण ते जनक तुल्यकालं; तदर्थं ते परहिता मे दविजाग्र्याः एते सर्वे वरुणस्यॊत यज्ञं; दरष्टुं गता इह आयान्ति भूयः अस्तावक्रं पूजये पूजनीयं; यस्य हेतॊर जनितारं समेष्ये विप्राः समुद्राम्भसि मज्जितास ते; वाचा जिता मेधया आविदानाः तां मेधया वाचम अथॊज्जहार; यथा वाचम अवचिन्वन्ति सन्तः अग्निर दहञ जातवेदाः सतां गृहान; विसर्जयंस तेजसा न सम धाक्षीत बालेषु पुत्रेषु कृपणं वदत्सु; तथा वाचम अवचिन्वन्ति सन्तः शलेष्मातकी कषीणवर्चः शृणॊषि; उताहॊ तवां सतुतयॊ मादयन्ति हस्तीव तवं जनक वितुद्यमानॊ; न मामिकां वाचम इमां शृणॊषि शृणॊमि वाचं तव दिव्यरूपाम; अमानुषीं दिव्यरूपॊ ऽसि साक्षात अजैसीर यद बन्दिनं तवं विवादे; निसृष्टैव तव कामॊ ऽदय बन्दी नानेन जीवता कश चिद अर्थॊ मे बन्दिना नृप पिता यद्य अस्य वरुणॊ मज्जयैनं जलाशये अहं पुत्रॊ वरुणस्यॊत राज्ञॊ; न मे भयं सलिले मज्जितस्य इमं मुहूर्तं पितरं दरक्ष्यते ऽयम; अष्टावक्रश चिरनष्टं कहॊडम ततस ते पूजिता विप्रा वरुणेन महात्मना उदतिष्ठन्त ते सर्वे जनकस्य समीपतः इत्य अर्थम इच्छन्ति सुताञ जना जनक कर्मणा यद अहं नाशकं कर्तुं तत पुत्रः कृतवान मम उताबलस्य बलवान उत बालस्य पण्डितः उत वाविदुसॊ विद्वान पुत्रॊ जनक जायते शितेन ते परशुना सवयम एवान्तकॊ नृप शिरांस्य अपाहरत्व आजौ रिपूणां भद्रम अस्तु ते महद उक्थ्यं गीयते साम चाग्र्यं; सम्यक सॊमः पीयते चात्र सत्रे शुचीन भागान परतिजगृहुश च हृष्टाः; साक्षाद देवा जनकस्येह यज्ञे समुत्थितेष्व अथ सर्वेषु राजन; विप्रेषु तेष्व अधिकं सुप्रभेषु अनुज्ञातॊ जनकेनाथ राज्ञा; विवेश तॊयं सागरस्यॊत बन्दी अस्तावक्रः पितरं पूजयित्वा; संपूजितॊ बराह्मणैस तैर यथावत परत्याजगामाश्रमम एव चाग्र्यं; जित्वा बन्दिं सहितॊ मातुलेन अत्र कौन्तेय सहितॊ भरातृभिस तवं; सुखॊषितः सह विप्रैः परतीतः पुण्यान्य अन्यानि शुचि कर्मैक भक्तिर; मया सार्धं चरितास्य आजमीध [लॊम] एषा मधुविला राजन समङ्गा संप्रकाशते एतत कर्दमिलं नाम भरतस्याभिसेचनम अलक्ष्म्या किल संयुक्तॊ वृत्रंहत्वा शचीपतिः आप्लुतः सर्वपापेभ्यः समङ्गायां वयमुच्यत एतद विनशनं कुक्षौ मैनाकस्य नरर्षभ अदितिर यत्र पुत्रार्थं तदन्नम अपचत पुरा एनं पर्वतराजानम आरुह्य पुरुसर्षभ अयशस्याम असंशब्द्याम अलक्ष्मीं वयपनॊत्स्यथ एते कनखला राजन ऋषीणां दयिता नगाः एषा परकाशते गङ्गा युधिष्ठिर महानदी सनत्कुमारॊ भगवान अत्र सिद्धिम अगात पराम आजमीधावगाह्यैनां सर्वपापैः परमॊक्ष्यसे अपां हरदं च पुण्याख्यं भृगुतुङ्गं च पर्वतम तूष्णीं गङ्गां च कौन्तेय सामात्यः समुपस्पृश आश्रमः सथूलशिरसॊ रमणीयः परकाशते अत्र मानं च कौन्तेय करॊधं चैव विवर्जय एष रैभ्याश्रमः शरीमान पाण्डवेय परकाशते भारद्वाजॊ यत्र कविर यवक्रीतॊ वयनश्यत कथं युक्तॊ ऽभवद ऋषिर भरद्वाजः परतापवान किमर्थं च यवक्रीत ऋषिपुत्रॊ वयनश्यत एतत सर्वं यथावृत्तं शरॊतुम इच्छामि लॊमश कर्मभिर देवकल्पानां कीर्त्यमानैर भृशं रमे भरद्वाजश च रैभ्यश च सखायौ संबभूवतुः ताव ऊषतुर इहात्यन्तं परीयमाणौ वनान्तरे रैभ्यस्य तु सुताव आस्ताम अर्वावसु परावसू आसीद यवक्रीः पुत्रस तु भरद्वाजस्य भारत रैभ्यॊ विद्वान सहापत्यस तपॊ वी चेतरॊ ऽभवत तयॊश चाप्य अतुला परीतिर बाल्यात परभृति भारत यवक्रीः पितरं दृष्ट्वा तपॊ विनम असत्कृतम दृष्ट्वा च सत्कृतं विप्रै रैभ्यं पुत्रैः सहानघ पर्यतप्यत तेजॊ वी मन्युनाभिपरिप्लुतः तपस तेपे ततॊ घॊरं वेद जञानाय पाण्डव सुसमिद्धे महत्य अग्नौ शरीरम उपतापयन जनयाम आस संतापम इन्द्रस्य सुमहातपः तत इन्द्रॊ यवक्रीतम उपगम्य युधिष्ठिर अब्रवीत कस्य हेतॊस तवम आस्थितस तप उत्तमम दविजानाम अनधीता वै वेदाः सुरगरार्चित परतिभान्त्व इति तप्ये ऽहम इदं परमकं तपः सवाध्यायार्थे समारम्भॊ ममायं पाकशासन तपसा जञातुम इच्छामि सर्वज्ञानानि कौशिक कालेन महता वेदाः शक्या गुरु मुखाद विभॊ पराप्तुं तस्माद अयं यत्नः परमॊ मे समास्थितः अमार्ग एष विप्रर्षे येन तवं यातुम इच्छसि किं विघातेन ते विप्र गच्छाधीहि गुरॊर मुखात एवम उक्त्वा गतः शक्रॊ यवक्रीर अपि भारत भूय एवाकरॊद यत्नं तपस्य अमितविक्रम घॊरेण तपसा राजंस तप्यमानॊ महातपः संतापयाम आस भृशं देवेन्द्रम इति नः शरुतम तं तथा तप्यमानं तु तपस तीव्रं महामुनिम उपेत्य बलभिद देवॊ वारयाम आस वै पुनः अशक्यॊ ऽरथः समारब्धॊ नैतद बुद्धिकृतं तव परतिभास्यन्ति वै वेदास तव चैव पितुर च ते न चैतद एवं करियते देवराजममेप्सितम महता नियमेनाहं तप्स्ये घॊरतरं तपः समिद्धे ऽगनाव उपकृत्याङ्गम अङ्गं; हॊष्यामि वा मघवंस तन निबॊध यद्य एतद एवं न करॊषि कामं; ममेप्सितं देवराजेह सर्वम निश्चयं तम अभिज्ञाय मुनेस तस्य महात्मनः परतिवारण हेत्वर्थं बुद्ध्या संचिन्त्य बुद्धिमान तत इन्द्रॊ ऽकरॊद रूपं बराह्मणस्य तपॊ विनः अनेकशतवर्षस्य दुर्बलस्य स यक्ष्मणः यवक्रीतस्य यत तीर्थम उचितं शौचकर्मणि भागीरथ्यां तत्र सेतुं वालुकाभिश च चारसः यदास्य वदतॊ वाक्यं न सचक्रे दविजॊत्तमः वालुकाभिस ततः शक्रॊ गङ्गां समभिपूरयन वालुका मुष्टिम अनिशं भागीरथ्यां वयसर्जयत सेतुम अभ्यारभच छक्रॊ यवक्रीतं निदर्शयन तं ददर्श यवक्रीस तु यत्नवन्तं निबन्धने परहसंश चाब्रवीद वाक्यम इदं स मुनिपुंगवः किम इदं वर्तते बरह्मन किं च ते ह चिकीर्षितम अतीव हि महान यत्नः करियते ऽयं निरर्थकः बन्धिष्ये सेतुना गङ्गां सुखः पन्था भविष्यति कलिश्यते हि जनस तात तरमाणः पुनः पुनः नायं शक्यस तवया बद्धुं महान ओघः कथं चन अशक्याद विनिवर्तस्व शक्यम अर्थं समारभ यथैव भवता चेदं तपॊ वेदार्थम उद्यतम अशक्यं तद्वद अस्माभिर अयं भारः समुद्यतः यथा तव निरर्थॊ ऽयम आरम्भस तरिदशेश्वर तथा यदि ममापीदं मन्यसे पाकशासन करियतां यद भवेच छक्यं मया सुरगणेश्वर वरांश च मे परयच्छान्यान यैर अन्यान भवितास्म्य अति तस्मै परादाद वरान इन्द्र उक्तवान यान महातपः परतिभास्यन्ति ते वेदाः पित्रा सह यथेप्सिताः यच चान्यत काङ्क्षसे कामं यवक्रीर गम्यताम इति स लब्धकामः पितरम उपेत्याथ ततॊ ऽबरवीत [यव] परतिभास्यन्ति वै वेदा मम तातस्य चॊभयॊः अति चान्यान भविष्यावॊ वरा लब्धास तथा मया [भरद] दर्पस ते भविता तात वराँल लब्ध्वा यथेप्सितान स दर्पपूर्णः कृपणः कषिप्रम एव विनश्यसि अत्राप्य उदाहरन्तीमा गाथा देवैर उदाहृताः ऋषिर आसीत पुरा पुत्र बालधिर नाम वीर्यवान सपुत्रशॊकाद उद्विग्नस तपस तेपे सुदुश्चरम भवेन मम सुतॊ ऽमर्त्य इति तं लब्धवांश च सः तस्य परसादॊ देवैश च कृतॊ न तव अमरैः समः नामर्त्यॊ विद्यते मर्त्यॊ निमित्तायुर भविष्यति [ब] यथेमे पर्वताः शश्वत तिष्ठन्ति सुरसत्तमाः अक्षयास तन्निमित्तं मे सुतस्यायुर भवेद इति तस्य पुत्रस तदा जज्ञे मेधावी करॊधनः सदा स तच छरुत्वाकरॊद दर्पम ऋषींश चैवावमन्यत विकुर्वाणॊ मुनीनां तु चरमाणॊ महीम इमाम आससाद महावीर्यं धनुषाक्षं मनीषिणम तस्यापचक्रे मेधावी तं शशाप स वीर्यवान भव भस्मेति चॊक्तः स न भस्म समपद्यत धनुषाक्षस तु तं दृष्ट्वा मेधाविनम अनामयम निमित्तम अस्य महिषैर भेदयाम आस वीर्यवान स निमित्ते विनस्ते तु ममार सहसा शिशुः तं मृतं पुत्रम आदाय विललाप ततः पिता लालप्यमानं तं दृष्ट्वा मुनयः पुनर आर्तवत ऊचुर वेदॊक्तया पूर्वं गाथया तन निबॊध मे न दिष्टम अर्थम अत्येतुम ईशॊ मर्त्यः कथं चन महिषैर भेदयाम आस धनुषाक्षॊ महीधरान एवं लब्ध्वा वरान बाला दर्पपूर्णास तरस्विनः कषिप्रम एव विनश्यन्ति यथा न सयात तथा भवान एष रैभ्यॊ महावीर्यः पुत्रौ चास्य तथा विभौ तं यथा पुत्र नाभ्येषि तथा कुर्यास तव अतन्द्रितः स हि करुद्धः समर्थस तवां पुत्र पीडयितुं रुषा वैद्यश चापि तपस्वी च कॊपनश च महान ऋषिः [य] एवं करिष्ये मा तापं तात कार्षीः कथं चन यथा हि मे भवान मान्यस तथा रैभ्यः पिता मम उक्त्वा स पितरं शलक्ष्णं यवक्रीर अकुतॊभयः विप्रकुर्वन्न ऋषीन अन्यान अतुष्यत परया मुदा [ल] चङ्क्रम्यमाणः स तदा यवक्रीर अकुतॊभयः जगाम माधवे मासि रैभ्याश्रमपदं परति स ददर्शाश्रमे पुण्ये पुष्पितद्रुमभूषिते विचरन्तीं सनुषां तस्य किंनरीम इव भारत यवक्रीस ताम उवाचेदम उपतिष्ठस्व माम इति निर्लज्जॊ लज्जया युक्तां कामेन हृतचेतनः सा तस्य शीलम आज्ञाय तस्माच छापाच च बिभ्यती तेजस्वितां च रैभ्यस्य तथेत्य उक्त्वा जगाम सा तत एकान्तम उन्नीय मज्जयाम आस भारत आजगाम तदा रैभ्यः सवम आश्रमम अरिंदम रुदन्तीं च सनुषां दृष्ट्वा भार्याम आर्तां परावसॊः सान्त्वयञ शलक्ष्णया वाचा पर्यपृच्छद युधिष्ठिर सा तस्मै सर्वम आचष्ट यवक्री भाषितं शुभा परत्युक्तं च यवक्रीतं परेक्षापूर्वं तदात्मना शृण्वानस्यैव रैभ्यस्य यवक्रीत विचेष्टितम दहन्न इव तदा चेतः करॊधः समभवन महान स तदा मन्युनाविष्टस तपस्वी भृशकॊपनः अवलुप्य जटाम एकां जुहावाग्नौ सुसंस्कृते ततः समभवन नारी तस्या रूपेण संमिता अवलुप्यापरां चाथ जुहावाग्नौ जटां पुनः ततः समभवद रक्षॊ घॊराक्षं भीमदर्शनम अब्रूतां तौ तदा रैभ्यं किं कार्यं करवामहे ताव अब्रवीद ऋषिः करुद्धॊ यवक्रीर वध्यताम इति जग्मतुस तौ तथेत्य उक्त्वा यवक्रीत जिघांसया ततस तं समुपास्थाय कृत्या सृष्टा महात्मना कमण्डलुं जहारास्य मॊहयित्वा तु भारत उच्चिष्टं तु यवक्रीतम अपकृष्ट कमण्डलुम तत उद्यतशूलः स राक्षसः समुपाद्रवत तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य शूलहस्तं जिघांसया यवक्रीः सहसॊत्थाय पराद्रवद येन वै सरः जलहीनं सरॊ दृष्ट्वा यवक्रीस तवरितः पुनः जगाम सरितः सर्वास ताश चाप्य आसन विशॊषिताः स काल्यमानॊ घॊरेण शूलहस्तेन रक्षसा अग्निहॊत्रं पितुर भीतः सहसा समुपाद्रवत स वै परविशमानस तु शूद्रेणान्धेन रक्षिणा निगृहीतॊ बलाद दवारि सॊ ऽवातिष्ठत पार्थिव निगृहीतं तु शूद्रेण यवक्रीतं स राक्षसः ताडयाम आस शूलेन स भिन्नहृदयॊ ऽपतत यवक्रीतं स हत्वा तु राक्षसॊ रैभ्यम आगमत अनुज्ञातस तु रैभ्येण तया नार्या सहाचरत [ल] भरद्वाजस तु कौन्तेय कृत्वा सवाध्यायम आह्निकम समित कलापम आदाय परविवेश सवम आश्रमम तं सम दृष्ट्वा पुरा सर्वे परत्युत्तिष्ठन्ति पावकाः न तव एनम उपतिष्ठन्ति हतपुत्रं तदाग्नयः वैकृतं तव अग्निहॊत्रे स लक्षयित्वा महातपाः तम अन्धं शूद्रम आसीनं गृहपालम अथाब्रवीत किं नु मे नाग्नयः शूद्र परतिनन्दन्ति दर्शनम तवं चापि न यथापूर्वं कच चित कषेमम इहाश्रमे कच चिन न रैभ्यं पुत्रॊ मे गतवान अल्पचेतनः एतद आचक्ष्व मे शीघ्रं न हि मे शुध्यते मनाः [षू] रैभ्यं गतॊ नूनम असौ सुतस ते मन्दचेतनः तथा हि निहतः शेते राक्षसेन बलीयसा परकाल्यमानस तेनायं शूलहस्तेन रक्षसा अग्न्यागारं परति दवारि मया दॊर्भ्यां निवारितः ततः स निहतॊ हय अत्र जलकामॊ ऽशुचिर धरुवम संभावितॊ हि तूर्णेन शूलहस्तेन रक्षसा [ल] भरद्वाजस तु शूद्रस्य तच छरुत्वा विप्रियं वचः गतासुं पुत्रम आदाय विललाप सुदुःखितः बराह्मणानां किलार्थाय ननु तवं तप्तवांस तपः दविजानाम अनधीता वै वेदाः संप्रतिभान्त्व इति तथा कल्याण शीलस तवं बराह्मणेषु महात्मसु अनागाः सर्वभूतेषु कर्कशत्वम उपेयिवान परतिसिद्धॊ मया तात रैभ्यावसथ दर्शनात गतवान एव तं कषुद्रं कालान्तकयमॊपमम यः स जानन महातेजा वृद्धस्यैकं ममात्मजम गतवान एव कॊपस्य वशं परमदुर्मतिः पुत्रशॊकम अनुप्राप्य एष रैभ्यस्य कर्मणा तयक्ष्यामि तवाम ऋते पुत्र पराणान इष्टतमान भुवि यथाहं पुत्रशॊकेन देहं तयक्ष्यामि किल्बिसी तथा जयेष्ठः सुतॊ रैभ्यं हिंस्याच छीघ्रम अनागसम सुखिनॊ वै नरा येषां जात्या पुत्रॊ न विद्यते ते पुत्रशॊकम अप्राप्य विचरन्ति यथासुखम ये तु पुत्रकृताच छॊकाद भृशं वयाकुलचेतसः शपन्तीष्टान सखीन आर्थास तेभ्यः पापतरॊ नु कः परासुश च सुतॊ दृष्टः शप्तश चेष्टः सखा मया ईदृशीम आपदं कॊ नु दवितीयॊ ऽनुभविष्यति विलप्यैवं बहुविधं भरद्वाजॊ ऽदहत सुतम सुसमिद्धं ततः पश्चात परविवेश हुताशनम [ल] एतस्मिन्न एव काले तु बृहद्द्युम्नॊ महीपतिः सत्रम आस्ते महाभागॊ रैभ्य याज्यः परतापवान तेन रैभ्यस्य वै पुत्राव अर्वावसु परावसू वृतौ सहायौ सत्रार्थे बृहद्द्युम्नेन धीमता तत्र तौ समनुज्ञातौ पित्रा कौन्तेय जग्मतुः आश्रमे तव अभवद रैभ्यॊ भार्या चैव परावसॊः अथावलॊककॊ ऽगच्छद गृहान एकः परावसुः कृष्णाजिनेन संवीतं ददर्श पितरं वने जघन्यरात्रे निद्रान्धः सावशेषे तमस्य अपि चरन्तं गहने ऽरण्ये मेने स पितरं मृगम मृगं तु मन्यमानेन पिता वै तेन हिंसितः अकामयानेन तदा शरीरत्राणम इच्छता स तस्य परेतकार्याणि कृत्वा सर्वाणि भारत पुनर आगम्य तत सत्रम अब्रवीद भरातरं वचः इदं कर्म न शक्तस तवं वॊढुम एकः कथं चन मया तु हिंसितस तातॊ मन्यमानेन तं मृगम सॊ ऽसमदर्थे वरतं साधु चर तवं बरह्म हिंसनम समर्थॊ हय अहम एकाकी कर्म कर्तुम इदं मुने [अर्वा] करॊतु वै भवान सत्रं बृहद्द्युम्नस्य धीमतः बरह्महत्यां चरिष्ये ऽहं तवदर्थं नियतेन्द्रियः [ल] स तस्या बरह्महत्यायाः पारं गत्वा युधिष्ठिर अर्वावसुस तदा सत्रम आजगाम पुनर मुनिः ततः परावसुर दृष्ट्वा भरातरं समुपस्थितम बृहद्द्युम्नम उवाचेदं वचनं परिषद्गतम एष ते बरह्महा यज्ञं मा दरष्टुं परविशेद इति बरह्महा परेक्षितेनापि पीडयेत तवां न संशयः परेष्यैर उत्सार्यमाणस तु राजन्न अर्वावसुस तदा न मया बरह्महत्येयं कृतेत्य आह पुनः पुनः उच्यमानॊ ऽसकृत परेष्यैर बरह्म हन्न इति भारत नैव स परतिजानाति बरह्महत्यां सवयं कृताम मम भरात्रा कृतम इदं मया तु परिरक्षितम परीतास तस्याभवन देवाः कर्मणार्वावसॊर नृप तं ते परवरयाम आसुर निरासुश च परावसुम ततॊ देवा वरं तस्मै ददुर अग्निपुरॊगमाः स चापि वरयाम आस पितुर उत्थानम आत्मनः अनागस्त्वं तथा भरातुः पितुश चास्मरणं वधे भरद्वाजस्य चॊत्थानं यवक्रीतस्य चॊभयॊः ततः परादुर्बभूवुस ते सर्व एव युधिष्ठिर अथाब्रवीद यवक्रीतॊ देवान अग्निपुरॊगमान समधीतं मया बरह्म वरतानि चरितानि च कथं नु रैभ्यः शक्तॊ माम अधीयानं तपॊ विनम तथायुक्तेन विधिना निहन्तुम अमरॊत्तमाः [देवाह] मैवं कृथा यवक्रीत यथा वदसि वै मुने ऋते गुरुम अधीता हि सुखं वेदास तवया पुरा अनेन तु गुरून दुःखात तॊषयित्वा सवकर्मणा कालेन महता कलेशाद बरह्माधिगतम उत्तमम [ल] यवक्रीतम अथॊक्त्वैवं देवाः साग्निपुरॊगमाः संजीवयित्वा तान सर्वान पुनर जग्मुस तरिविष्टपम आश्रमस तस्य पुण्यॊ ऽयं सदा पुष्पफलद्रुमः अत्रॊष्य राजशार्दूल सर्वपापैः परमॊक्ष्यसे [ल] उशीरबीजं मैनाकं गिरिं शवेतं च भारत समतीतॊ ऽसि कौन्तेय कालशैलं च पार्थिव एषा गङ्गा सप्त विधा राजते भरतर्षभ सथानं विरजसं रम्यं यत्राग्निर नित्यम इध्यते एतद वै मानुषेणाद्य न शक्यं दरष्टुम अप्य उत समाधिं कुरुताव्यग्रास तीर्थान्य एतानि दरक्ष्यथ शवेतं गिरिं परवेक्ष्यामॊ मन्दरं चैव पर्वतम यत्र मानि चरॊ यक्षः कुवेरश चापि यक्षराट अष्टाशीति सहस्राणि गन्धर्वाः शीघ्रचारिणः तथा किंपुरुषा राजन यक्षाश चैव चतुर्गुणाः अनेकरूपसंस्थाना नानाप्रहरणाश च ते यक्षेन्द्रं मनुजश्रेष्ठ माणिभद्रम उपासते तेषाम ऋद्धिर अतीवाग्र्यागतौ वायुसमाश च ते सथानात परच्यावयेयुर ये देवराजम अपि धरुवम तैस तात बलिभिर गुप्ता यातुधानैश च रक्षिताः दुर गमाः पर्वताः पार्थ समाधिं परमं कुरु कुबेर सचिवाश चान्ये रौद्रा मैत्राश च राक्षसाः तैः समेष्याम कौन्तेय यत्तॊ विक्रमणे भव कैलासः पर्वतॊ राजन सॊ यॊजनशतान्य उत यत्र देवाः समायान्ति विशाला यत्र भारत असंख्येयास तु कौन्तेय यक्षराक्षस किंनराः नागाः सुपर्णा गन्धर्वाः कुबेर सदनं परति तान विगाहस्व पार्थाद्य तपसा च दमेन च रक्ष्यमाणॊ मया राजन भीमसेनबलेन च सवस्ति ते वरुणॊ राजा यमश च समितिंजयः गङ्गा च यमुना चैव पर्वतश च दधातु ते इन्द्रस्य जाम्बूनदपर्वताग्रे; शृणॊमि घॊषं तव देवि गङ्गे गॊपाययेमं सुभगे गिरिभ्यः; सर्वाजमीधापचितं नरेन्द्रम भवस्व शर्म परविविक्षतॊ ऽसय; शैलान इमाञ शैलसुते नृपस्य [य] अपूर्वॊ ऽयं संभ्रमॊ लॊमशस्य; कृष्णां सर्वे रक्षत मां परसादम देशॊ हय अयं दुर्ग तमॊ मतॊ ऽसय; तस्मात परं शौचम इहाचरध्वम ततॊ ऽबरवीद भीमम उदारवीर्यं; कृष्णां यत्तः पालय भीमसेन शून्ये ऽरजुने ऽसंनिहिते च तात; तवम एव कृष्णां भजसे ऽसुखेषु ततॊ महात्मा यमजौ समेत्य; मूर्धन्य उपाघ्राय विमृज्य गात्रे उवाच तौ भाष्प कलं स राजा; मा भैष्टम आगच्छतम अप्रमत्तौ [य] अन्तर्हितानि भूतानि रक्षांसि बलवन्ति च अग्निना तपसा चैव शक्यं गन्तुं वृकॊदर संनिवर्तय कौन्तेय कषुत्पिपासे बलान्वयात ततॊ बलं च दाक्ष्यं च संश्रयस्व कुरूद्वह ऋषेस तवया शरुतं वाक्यं कैलासं पर्वतं परति बुद्ध्या परपश्य कौन्तेय कथं कृष्णा गमिष्यति अथ वा सहदेवेन धौम्येन च सहाभिभॊ सूदैः पौरॊगवैश चैव सर्वैश च परिचारकैः रथैर अश्वैश च ये चान्ये विप्राः कलेशासहा पथि सर्वैस तवं सहितॊ भीम निवर्तस्वायतेक्षण तरयॊ वयं गमिष्यामॊ लघ्व आहारा यतव्रताः अहं च नकुलश चैव लॊमशश च महातपाः ममागमनम आकाङ्क्षन गङ्गा दवारे समाहितः वसेह दरौपदीं रक्षन यावदागमनं मम [भम] राजपुत्री शरमेणार्ता दुःखार्ता चैव भारत वरजत्य एव हि कल्याणी शवेतवाहदिदृक्षया तव चाप्य अरतिस तीव्रा वर्धते तम अपश्यतः किं पुनः सहदेवं च मां च कृष्णां च भारत रथाः कामं निवर्तन्तां सर्वे च परिचारकाः सूदाः पौरॊगवाश चैव मन्यते यत्र नॊ भवान न हय अहं हातुम इच्छामि भवन्तम इह कर्हि चित शैले ऽसमिन राक्षसाकीर्णे दुर्गेषु विषमेषु च इयं चापि महाभागा राजपुत्री यतव्रता तवाम ऋते पुरुषव्याघ्र नॊत्सहेद विनिवर्तितुम तथैव सहदेवॊ ऽयं सततं तवाम अनुव्रतः न जातु विनिवर्तेत मतज्ञॊ हय अहम अस्य वै अपि चात्र महाराज सव्यसाचि दिदृक्षया सर्वे लालस भूताः सम तस्माद यास्यामहे सह यद्य अशक्यॊ रथैर गन्तुं शैलॊ ऽयं बहुकन्दरः पद्भिर एव गमिष्यामॊ मा राजन विमनॊ भव अहं वहिष्ये पाञ्चालीं यत्र यत्र न शक्ष्यति इति मे वर्तते बुद्धिर मा राजन विमनॊ भव सुकुमारौ तथा वीरौ माद्री नन्दिकराव उभौ दुर्गे संतारयिष्यामि यद्य अशक्तौ भविष्यतः एवं ते भाषमाणस्य बलं भीमाभिवर्धताम यस तवम उत्सहसे वॊढुं दरौपदीं विपुले ऽधवनि यमजौ चापि भद्रं ते नैतद अन्यत्र विद्यते बलं च ते यशश चैव धर्मः कीर्तिश च वर्धताम यस तवम उत्सहसे नेतुं भरातरौ सह कृष्णया मा ते गलानिर महाबाहॊ मा च ते ऽसतु पराभवः ततः कृष्णाब्रवीद वाक्यं परहसन्ती मनॊरमा गमिष्यामि न संतापः कार्यॊ मां परति भारत तपसा शक्यते गन्तुं पर्वतॊ गन्धमादनः तपसा चैव कौन्तेय सर्वे यॊक्ष्यामहे वयम नकुलः सहदेवश च भीमसेनश च पार्थिव अहं च तवं च कौन्तेय दरक्ष्यामह्य शवेतवाहनम एवं संभाषमाणास ते सुबाहॊर विषयं महत ददृशुर मुदिता राजन परभूतगजवाजिमत किरात तङ्गणाकीर्णं कुणिन्द शतसंकुलम हिमवत्य अमरैर जुष्टं बह्वाश्चर्यसमाकुलम सुबाहुश चापि तान दृष्ट्वा पूजया परत्यगृह्णत विषयान्ते कुणिन्दानाम ईश्वरः परीतिपूर्वकम तत्र ते पूजितास तेन सर्व एव सुखॊषिताः परतस्थुर विमले सूर्ये हिमवन्तं गिरिं परति इन्द्रसेन मुखांश चैव भृत्यान पौरॊगवांस तथा सूदांश च परिबर्हं च दरौपद्याः सर्वशॊ नृप राज्ञः कुणिन्दाधिपतेः परिदाय महारथाः पद्भिर एव महावीर्या ययुः कौरवनन्दनाः ते शनैः पराद्रवन सर्वे कृष्णया सह पाण्डवाः तस्माद देशात सुसंहृष्टा दरष्टुकामा धनंजयम [यु] भीमसेन यमौ चॊभौ पाञ्चालि च निबॊधत नास्ति भूतस्य नाशॊ वै पश्यतास्मान वनेचरान दुर्बलाः कलेशिताः समेति यद बरवीथेतरेतरम अशक्ये ऽपि वरजामेति धनंजय दिदृक्षया तन मे दहति गात्राणि तूलराशिम इवानलः यच च वीरं न पश्यामि धनंजयम उपान्तिके तस्य दर्शनतृष्णं मां सानुजं वनम आस्थितम याज्ञसेन्याः परामर्शः स च वीर दहत्य उत नकुलात पूर्वजं पार्थं न पश्याम्य अमितौजसम अजेयम उग्रधन्वानं तेन तप्ये वृकॊदर तीर्थानि चैव रम्याणि वनानि च सरांसि च चरामि सह युष्माभिस तस्य दर्शनकाङ्क्षया पञ्च वर्षाण्य अहं वीरं सत्यसंधं धनंजयम यन न पश्यामि बीभत्सुं तेन तप्ये वृकॊदर तं वै शयामं गुदाकेशं सिंहविक्रान्त गामिनम न पश्यामि महाबाहुं तेन तप्ये वृकॊदर कृतास्त्रं निपुनं युद्धे परतिमानं धनुष्मताम न पश्यामि नरश्रेष्ठं तेन तप्ये वृकॊदर चरन्तम अरिसंघेषु कालं करुद्धम इवान्तकम परभिन्नम इव मातङ्गं सिंहस्कन्धं धनंजयम यः स शक्राद अनवरॊ वीर्येण दरविणेन च यमयॊः पूर्वजः पार्थः शवेताश्वॊ ऽमितविक्रमः दुःखेन महताविष्टः सवकृतेनानिवर्तिना अजेयम उग्रधन्वानं तं न पश्यामि फल्गुनम सततं यः कषमा शीलः कषिप्यमाणॊ ऽपय अनीयसा ऋजु मार्गप्रपन्नस्य शर्म दाताभयस्य च स तु जिह्मप्रवृत्तस्य माययाभिजिघांसतः अपि वज्रधरस्यापि भवेत कालविषॊपमः शत्रॊर अपि परपन्नस्य सॊ ऽनृशंसः परतापवान दाताभयस्य भीभत्सुर अमितात्मा महाबलः सर्वेषाम आश्रमॊ ऽसमाकं रणे ऽरीणां परमर्दिता आहर्ता सर्वरत्नानां सर्वेषां नः सुखावहः रत्नानि यस्य वीर्येण दिव्यान्य आसन पुरा मम बहूनि बहु जातानि यानि पराप्तः सुयॊधनः यस्य बाहुबलाद वीर सभा चासीत पुरा मम सर्वरत्नमयी खयाता तरिषु लॊकेषु पाण्डव वासुदेव समं वीर्ये कार्तवीर्य समं युधि अजेयम अजितं युद्धे तं न पश्यामि फल्गुनम संकर्षणं महावीर्यं तवां च भीमापराजितम अनुजातः स वीर्येण वासुदेवं च शत्रुहा यस्य बाहुबले तुल्यः परभावे च पुरंदरः जवे वायुर मुखे सॊमः करॊधे मृत्युः सनातनः ते वयं तं नरव्याघ्रं सर्वे वीर दिदृक्षवः परवेक्ष्यामॊ महाबाहॊ पर्वतं गन्धमादनम विशाला बदरी यत्र नरनारायणाश्रमः तं सदाध्युषितं यक्षैर दरक्ष्यामॊ गिरिम उत्तमम कुबेर नलिनीं रम्यां राक्षसैर अभिरक्षिताम पद्भिर एव गमिष्यामस तप्यमाना महत तपः नातप्त तपसा शक्यॊ देशॊ गन्तुं वृकॊदर न नृशंसेन लुब्धेन नाप्रशान्तेन भारत तत्र सर्वे गमिष्यामॊ भीमार्जुनपदैषिणः सायुधा बद्धनिष्ट्रिंशाः सह विप्रैर महाव्रतैः मक्षिकान मशकान दंशान वयाघ्रान सिंहान सरीसृपान पराप्नॊत्य अनियतः पार्थ नियतस तान न पश्यति ते वयं नियतात्मानः पर्वतं गन्धमादनम परवेक्ष्यामॊ मिताहारा धनंजय दिदृक्षवः [वै] ते शूरास तत धन्वानस तूनवन्तः समार्गणाः बद्धगॊधाङ्गुलि तराणाः खद्गवन्तॊ ऽमितौजसः परिगृह्य दविजश्रेष्ठाञ शरेष्ठाः सर्वधनुष्मताम पाञ्चाली सहिता राजन परययुर गन्धमादनम सरांसि सरितश चैव पर्वतांश च वनानि च वृक्षांश च बहुल छायान ददृशुर गिरिमूर्धनि नित्यपुष्पफलान देशान देवर्षिगणसेवितान आत्मन्य आत्मानम आधाय वीरा मूलफलाशनाः चेरुर उच्चावचाकारान देशान विषमसंकटान पश्यन्तॊ मृगजातानि बहूनि विविधानि च ऋरि सिद्धामर युतं गन्धर्वाप्सरसां परियम विविशुस ते महात्मानः किंनराचरितं गिरिम परविशत्स्व अथ वीरेषु पर्वतं गन्धमादनम चन्दवातं महद वर्षं परादुरासीद विशां पते ततॊ रेणुः समुद्भूतः सपत्र बहुलॊ महान पृथिवीं चान्तरिक्षं च दयां चैव तमसावृणॊत न सम परज्ञायते किं चिद आवृते वयॊम्नि रेणुना न चापि शेकुस ते कर्तुम अन्यॊन्यस्याभिभाषणम न चापश्यन्त ते ऽनयॊन्यं तमसा हतचक्षुसः आकृष्यमाणा वातेन साश्म चूर्णेन भारत दरुमाणां वातभग्नानां पततां भूतले भृशम अन्येषां च मही जानां शब्दः समभवन महान दयौः सवित पतति किं भूमौ दीर्यन्ते पर्वता नु किम इति ते मेनिरे सर्वे पवनेन विमॊहिताः ते यथानन्तरान वृक्षान वल्मीकान विषमाणि च पाणिभिः परिमार्गन्तॊ भीता वायॊर निलिल्यिरे ततः कार्मुकम उद्यम्य भीमसेनॊ महाबलः कृष्णाम आदाय संगत्या तस्थाव आश्रित्य पादपम धर्मराजश च धौम्यश च निलिल्याते महावने अग्निहॊत्राण्य उपादाय सहदेवस तु पर्वते नकुलॊ बराह्मणाश चान्ये लॊमशश च महातपः वृक्षान आसाद्य संत्रस्तास तत्र तत्र निलिल्यिरे मन्दी भूते च पवने तस्मिन रजसि शाम्यति महद्भिः पृषतैस तूर्णं वर्षम अभ्याजगाम ह ततॊ ऽशमसहिता धाराः संवृण्वन्त्यः समन्ततः परपेतुर अनिशं तत्र शीघ्रवातसमीरिताः ततः सागरगा आपः कीर्यमाणः समन्ततः परादुरासन सकलुसाः फेनवत्यॊ विशां पते वहन्त्यॊ वारि बहुलं फेनॊदुप परिप्लुतम परिसस्रुर महाशब्दाः परकर्षन्त्यॊ महीरुहान तस्मिन्न उपरते वर्षे वाते च समतां गते गते हय अम्भसि निम्नानि परादुर्भूते दिवाकरे निर्जग्मुस ते शनैः सर्वे समाजग्मुश च भारत परतस्थुश च पुनर वीराः पर्वतं गन्धमादनम [वै] ततः परयातमात्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु पद्भ्याम अनुचिता गन्तुं दरौपदी समुपाविशत शरान्ता दुःखपरीता च वातवर्षेण तेन च सौकुमार्याच च पाञ्चाली संमुमॊह यशॊ विनी सा पात्यमाना मॊहेन बाहुभ्याम असितेक्षणा वृत्ताभ्याम अनुरूपाभ्याम ऊरू समवलम्बत आलम्बमाना सहिताव ऊरू गजकरॊपमौ पपात सहसा भूमौ वेपन्ती कदली यथा तां पतन्तीं वरारॊहां सज्जमानां लताम इव नकुलः समभिद्रुत्य परिजग्राह वीर्यवान [नकुल] राजन पाञ्चालराजस्य सुतेयम असितेक्षणा शरान्ता निपतिता भूमौ ताम अवेक्षस्व भारत अदुःखार्हा परं दुःखं पराप्तेयं मृदु गामिनी आश्वासय महाराज ताम इमां शरमकर्शिताम [वै] राजा तु वचनात तस्य भृशं दुःखसमन्वितः भीमश च सहदेवश च सहसा समुपाद्रवन ताम अवेक्ष्य तु कौन्तेयॊ विवर्णवदनां कृशाम अङ्कम आनीय धर्मात्मा पर्यदेवयद आतुरः कथं वेश्मसु गुप्तेषु सवास्तीर्णशयनॊचिताः शेते निपतिता भूमौ सुखार्हा वरवर्णिनी सुकुमारौ कथं पादौ मुखं च कमलप्रभम मत्कृते ऽदय वरार्हायाः शयामतां समुपागतम किम इदं दयूतकामेन मया कृतम अबुद्धिना आदाय कृष्णां चरता वने मृगगणायुते सुखं पराप्स्यति पाञ्चाली पाण्डवान पराप्य वै पतीन इति दरुपदराजेन पित्रा दत्तायतेक्षणा तत सर्वम अनवाप्यैव शरमशॊकाद धि कर्शिता शेते निपतिता भूमौ पापस्य मम कर्मभिः तथा लालप्यमाने तु धर्मराजे युधिष्ठिरे धौम्यप्रभृतयः सर्वे तत्राजग्मुर दविजॊत्तमाः ते समाश्वासयाम आसुर आशीर्भिश चाप्य अपूजयन रक्ष घनांश च तथा मन्त्राञ जेपुश चक्रुश च ते करियाः पथ्यमानेषु मन्त्रेषु शान्त्यर्थं परमर्षिभिः सपृश्यमाना करैः शीतैः पाण्डवैश च मुहुर मुहुः सेव्यमाना च शीतेन जलमिश्रेण वायुना पाञ्चाली सुखम आसाद्य लेभे चेतः शनैः शनैः परिगृह्य च तां दीनां कृष्णाम अजिन संस्तरे तदा विश्रामयाम आसुर लब्धसंज्ञां तपॊ विनीम तस्या यमौ रक्ततलौ पादौ पूजित लक्षणौ कराभ्यां किणजाताभ्यां शनकैः संववाहतुः पर्याश्वासयद अप्य एनां धर्मराजॊ युधिष्ठिरः उवाच च कुरुश्रेष्ठॊ भीमसेनम इदं वचः बहवः पर्वता भीम विषमा हिमदुर गमाः तेषु कृष्णा महाबाहॊ कथं नु विचरिष्यति [भम] तवां राजन राजपुत्रीं च यमौ च पुरुषर्षभौ सवयं नेष्यामि राजेन्द्र मा विषादे मनः कृथाः अथ वासौ मया जातॊ विहगॊ मद्बलॊपमः वहेद अनघ सर्वान नॊ वचनात ते घतॊत्कचः [वै] अनुज्ञातॊ धर्मराज्ञा पुत्रं सस्मार राक्षसम घतॊत्कचश च धर्मात्मा समृत मात्रः पितुस तदा कृताञ्जलिर उपातिष्ठद अभिवाद्याथ पाण्डवान बराह्मणांश च महाबाहुः स च तैर अभिनन्दितः उवाच भीमसेनं स पितरं सत्यविक्रमः समृतॊ ऽसमि भवता शीघ्रं शुश्रूषुर अहम आगतः आज्ञापय महाबाहॊ सर्वं कर्तास्म्य असंशयम तच छरुत्वा भीमसेनस तु राक्षसं परिसस्वजे [य] धर्मज्ञॊ बलवाञ शूरः सद्यॊ राक्षसपुंगवः भक्तॊ ऽसमान औरसः पुत्रॊ भीम गृह्णातु मातरम तव भीमबलेनाहम अतिभीम पराक्रम अक्षतः सह पाञ्चाल्या गच्छेयं गन्धमादनम भरातुर वचनम आज्ञाय भीमसेनॊ घतॊत्कचम आदिदेश नरव्याघ्रस तनयं शत्रुकर्शनम दैदिम्बेय परिश्रान्ता तव मातापराजिता तवं च कामगमस तात बलवान वहतां खग सकन्धम आरॊप्य भद्रं ते मध्ये ऽसमाकं विहायसा गच्छ नीचकिया गत्या यथा चैनां न पीडयेः धर्मराजां च धौम्यं च राज पुत्रीं यमौ तथा एकॊ ऽपय अहम अलं वॊढुं किम उताद्य सहायवान एवम उक्त्वा ततः कृष्णाम उवाह स घतॊत्कचः पाण्डूनां मध्यगॊ वीरः पाण्डवान अपि चापरे लॊमशः सिद्धमार्गेण जगामानुपम दयुतिः सवेनैवात्म परभावेन दवितीय इव भास्करः बराह्मणांश चापि तान सर्वा समुपादाय राक्षसाः नियॊगाद राक्षसेन्द्रस्य जग्मुर भीमपराक्रमाः एवं सुरम अनीयानि वनान्य उपवनानि च आलॊकयन्तस ते जग्मुर विशालां बदरीं परति ते तव आशु गतिभिर वीरा राक्षसैस तैर महाबलैः उह्यमाना ययुः शीघ्रं महद अध्वानम अल्पवत देशान मलेच्छ गणाकीर्णान नानारत्नाकरायुतान ददृशुर गिरिपादांश च नानाधातुसमाचितान विद्याधरगणाकीर्णान युतान वानरकिंनरैः तथा किंपुरुषैश चैव गन्धर्वैश च समन्ततः नदी जालसमाकीर्णान नानापक्षिरुताकुलान नानाविधैर मृगैर जुष्टान वानरैश चॊपशॊभितान ते वयतीत्य बहून देशान उत्तरांश च कुरून अपि ददृशुर विविधाश्चर्यं कैलासं पर्वतॊत्तमम तस्याभ्याशे तु ददृशुर नरनारायणाश्रमम उपेतं पादपैर दिव्यैः सदा पुष्पफलॊपगैः ददृशुस तां च बदरीं वृत्तस्कन्धां मनॊरमाम सनिग्धाम अविरल छायां शरिया परमया युताम पत्रैः सनिग्धैर अविललैर उपैतां मृदुभिः शुभाम विशालशाखां विष्टीर्णाम अति दयुतिसमन्विताम फलैर उपचितैर दिव्यैर आचितां सवादुभिर भृशम मधुस्रवैः सदा दिव्यां महर्षिगणसेविताम मदप्रमुदितैर नित्यं नानाद्विज गणैर युताम अदंश मशके देशे बहुमूलफलॊदके नीलशाद्वल संछन्ने देवगन्धर्वसेविते सुसमीकृत भूभागे सवभावविहिते शुभे जातां हिममृदु सपर्शे देशे ऽपहत कन्तके ताम उपैत्य महात्मानः सह तैर बराह्मणर्षभैः अवतेरुस ततः सर्वे राक्षस सकन्धतः शनैः ततस तम आश्रमं पुण्यं नरनारायणाश्रितम ददृशुः पाण्डवा राजन सहिता दविजपुंगवैः तमसा रहितं पुण्यम अनामृष्टं रवेः करैः कषुत तृट शीतॊष्णदॊषैश च वर्जितं शॊकनाशनम महर्षिगणसंबाधं बराह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम दुष्प्रवेशं महाराज नरैर धर्मबहिः कृतैः बलिहॊमार्चितं दिव्यं सुसंमृष्टानुलेपनम दिव्यपुष्पॊपहारैश च सर्वतॊ ऽभिविराजितम विशालैर अग्निशरणैः सरुग भान्दैर आचितं शुभैः महद्भिस तॊयकलशैः कथिनैश चॊपशॊभितम शरण्यं सर्वभूतानां बरह्मघॊषनिनादितम दिव्यम आश्रयणीयं तम आश्रमं शरमनाशनम शरिया युतम अनिर्देश्यं देव चर्यॊपशॊभितम फलमूलाशनैर दान्तैश चीरकृष्णाजिनाम्बरैः सूर्यवैश्वानर समैस तपसा भावितात्मभिः महर्षिभिर मॊक्षपरैर यतिभिर नियतेन्द्रियैः बरह्मभूतैर महाभागैर उपैतं बरह्मवादिभिः सॊ ऽभयगच्छन महातेजास तान ऋषीन नियतः शुचिः भरातृभिः सहितॊ धीमान धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिर दिव्यज्ञानॊपपन्नास ते दृष्ट्वा पराप्तं युधिष्ठिरम अभ्यगच्छन्त सुप्रीताः सर्व एव महर्षयः आशीर्वादान परयुञ्जानाः सवाध्यायनिरता भृशम परीतास ते तस्य सत्कारं विधिना पावकॊपमाः उपाजह्रुश च सलिलं पुष्पमूलफलं शुचि स तैः परीत्याथ सत्कारम उपनीतं महर्षिभिः परयतः परतिगृह्याथ धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः तं शक्र सदन परख्यं दिव्यगन्धं मनॊरमम परीतः सवर्गॊपमं पुण्यं पाण्डवः सह कृष्णया विवेश शॊभया युक्तं भरातृभिश च सहानघ बराह्मणैर वेदवेदाङ्गपारगैश च सहाच्युतः तत्रापश्यत स धर्मात्मा देवदेवर्षिपूजितम नरनारायण सथानं भागीरथ्यॊपशॊभितम मधुस्रव फलां दिव्यां महर्षिगणसेविताम ताम उपैत्य महात्मानस ते ऽवसन बराह्मणैः सह आलॊकयन्तॊ मैनाकं नानाद्विज गणायुतम हिरण्यशिखरं चैव तच च बिन्दुसरः शिवम भागीरथीं सुतार्थां च शीतामल जरां शिवाम मनि परवालप्रस्तारां पादपैर उपशॊभिताम दिव्यपुष्पसमाकीर्णां मनसः परीतिवर्धनीम वीक्षमाणा महात्मानॊ विजह्रुस तत्र पाण्डवाः तत्र देवान पितॄंश चैव तर्पयन्तः पुनः पुनः बराह्मणैः सहिता वीरा नयवसन पुरुषर्षभाः कृष्णायास तत्र पश्यन्तः करीडितान्य अमरप्रभाः विचित्राणि नरव्याघ्रा रेमिरे तत्र पाण्डवाः [वै] तत्र ते पुरुषव्याघ्राः परमं शौचम आस्थिताः सॊ रात्रम अवसन वीरा धनंजय दिदृक्षया तस्मिन विहरमाणाश च रममाणाश च पाण्डवाः मनॊज्ञे काननवरे सर्वभूतमनॊरमे पादपैः पुष्पविकचैः फलभारावनामितैः शॊभितं सर्वतॊ रम्यैः पुंस्कॊकिल कुलाकुलैः सनिग्धपत्रैर अविरलैः शीतछायैर मनॊरमैः सरांसि च विचित्राणि परसन्नसलिलानि च कमलैः सॊत्पलैस तत्र भराजमानानि सर्वशः पश्यन्तश चारुरूपाणि रेमिरे तत्र पाण्डवाः पुण्यगन्धः सुखस्पर्शॊ ववौ तत्र समीरणः हलादयन पाण्डवान सर्वान सकृष्णान सद्विजर्षभान ततः पूर्वॊत्तरॊ वायुः पवमानॊ यदृच्छया सहस्रपत्रम अर्काभं दिव्यं पद्मम उदावहत तद अपश्यत पाञ्चाली दिव्यगन्धं मनॊरमम अनिलेनाहृतं भूमौ पतितं जलजं शुचि तच छुभाशुभम आसाद्य सौगन्धिकम अनुत्तमम अतीव मुदिता राजन भीमसेनम अथाब्रवीत पश्य दिव्यं सुरुचिरं भीम पुष्पम अनुत्तमम गन्धसंस्थान संपन्नं मनसॊ मम नन्दनम एतत तु धर्मराजाय परदास्यामि परंतप हरेर इदं मे कामाय काम्यके पुनर आश्रमे यदि ते ऽहं परिया पार्थ बहूनीमान्य उपाहर तान्य अहं नेतुम इच्छामि काम्यकं पुनर आश्रमम एवम उक्त्वा तु पाञ्चाली भीमसेनम अनिन्दिता जगाम धर्मराजाय पुष्पम आदाय तत तदा अभिप्रायं तु विज्ञाय महिष्याः पुरुषर्षभः परियाया परियकामः सॊ भीमॊ भीमपराक्रमः वातं तम एवाभिमुखॊ यतस तत पुष्पम आगतम आजिहीर्षुर जगामाशु स पुष्पाण्य अपरान्य अपि रुक्मपृष्ठं धनुर गृह्यं शरांश चाशीविषॊपमान मृगराड इव संक्रुद्धः परभिन्न इव कुञ्जरः दरौपद्याः परियम अन्विच्छन सवबाहुबलम आश्रितः वयपैत भयसंमॊहः शैलम अभ्यपतद बली स तं दरुमलता गुल्मछन्नं नीलशिलातलम गिरिं च चारारि हरः किंनराचरितं शुभम नानावर्णधरैश चित्रं धातुद्रुम मृगान्दजैः सर्वभूषण संपूर्णं भूमेर भुजम इवॊच्छ्रितम सर्वर्तुरमणीयेषु गन्धमादन सानुषु सक्तचक्षुर अभिप्रायं हृदयेनानुचिन्तयन पुंस्कॊकिल निनादेषु सत्पदाभिरुतेषु च बद्धश्रॊत्र मनश चक्षुर जगामामित विक्रमः जिघ्रमाणॊ महातेजाः सर्वर्तुकुसुमॊद्भवम गन्धम उद्दामम उद्दामॊ वने मत्त इव दविपः हरियमाण शरमः पित्रा संप्रहृष्टतनूरुहः पितुः संस्पर्शशीतेन गन्धमादन वायुना स यक्षगन्धर्वसुरब्रह्मर्षिगणसेवितम विलॊडयाम आस तदा पुष्पहेतॊर अरिंदमः विषमछेदरचितैर अनुलिप्तम इवाङ्गुलैः विमलैर धातुविच्छेदैः काञ्चनाञ्जनराजतैः सपक्षम इव नृत्यन्तं पार्श्वलग्नैः पयॊधरैः मुक्ताहारैर इव चितं चयुतैः परस्रवणॊदकैः अभिराम नरी कुञ्ज निर्झरॊदक कन्दरम अप्सरॊनूपुर रवैः परनृत्त बहु बर्हिणम दिग वारणविषाणाग्रैर घृष्टॊपल शिलातलम सरस्तांशुकम इवाक्षॊभ्यैर निम्नगा निःसृतैर जलैः सशस्प कवलैः सवस्थैर अदूरपरिवर्तिभिः भयस्याज्ञैश च हरिणैः कौतूहलनिरीक्षितः चालयन्न ऊरुवेगेन लता जालान्य अनेकशः आक्रीडमानः कौन्तेयः शरीमान वायुसुतॊ ययौ परिया मनॊरथं कर्तुम उद्यतश चारुलॊचनः परांशुः कनकतालाभः सिंहसंहननॊ युवा मत्तवानरविक्रान्तॊ मत्तवारणवेगवान मत्तवानरताम्राक्षॊ मत्तवानरवारणः परिय पार्श्वॊपविष्टाभिर वयावृत्ताभिर विचेष्टितैः यक्षगन्धर्वयॊषाभिर अदृश्याभिर निरीक्ष्टितः नवावतारं रूपस्य विक्रीणन्न इव पाण्डवः चचार रमणीयेषु गन्धमादन सानुषु संस्मरन विविधान कलेशान दुर्यॊधनकृतान बहून दरौपद्या वनवासिन्याः परियं कर्तुं समुद्यतः सॊ ऽचिन्तयद गते सवर्गम अर्जुने मयि चागते पुष्पहेतॊर कथं नव आर्यः करिष्यति युधिष्ठिरः सनेहान नरवरॊ नूनम अविश्वासाद वनस्य च नकुलं सहदेवं च न मॊक्ष्यति युधिष्ठिरः कथं नु कुसुमावाप्तिः सयाच छीघ्रम इति चिन्तयन परतस्थे नरशार्दूलः पक्षिराड इव वेगितः कम्पयन मेदिनीं पद्भ्यां निर्घात इव पर्वसु तरासयन गजयूथानि वातरंहा वृकॊदरः सिंहव्याघ्र गणांश चैव मर्दमानॊ महाबलः उन्मूलयन महावृक्षान पॊथयंश चॊरसा बली तला वल्लीश च वेगेन विकर्षन पाण्डुनन्दनः उपर्य उपरि शैलाग्रम आरुरुक्षुर इव दविपः विनर्दमानॊ ऽतिभृशं सविद्युदिव तॊयदः तस्य शब्देन घॊरेण धनुर घॊषेण चाभिभॊ तरस्तानि मृगयूथानि समन्ताद विप्रदुद्रुवुः अथापश्यन महाबाहुर गन्धमादन सानुषु सुरम्यं कदली सन्दं बहुयॊजनविस्तृतम तम अभ्यगच्छद वेगेन कषॊभयिष्यन महाबलः महागज इवास्रावी परभञ्जन विविधान दरुमान उत्पाट्य कदली सकन्धान बहुतालसमुच्छ्रयान चिक्षेप तरसा भीमः समन्ताद बलिनां वरः ततः सत्त्वान्य उपाक्रामन बहूनि च महान्ति च रुरुवारणसंघाश च महिषाश च जलाश्रयाः सिंहव्याघ्राश च संक्रुद्धा भीमसेनम अभिद्रवन वयादितास्या महारौद्रा विनदन्तॊ ऽतिभीषणाः ततॊ वायुसुतः करॊधात सवबाहुबलम आश्रितः गजेनाघ्नन गजं भीमः सिंहं सिन्हेन चाभिभूः तलप्रहारैर अन्यांश च वयहनत पाण्डवॊ बली ते हन्यमाना भीमेन सिंहव्याघ्र तरक्षवः भयाद विससृपुः सर्वे शकृन मूत्रं च सुस्रुवुः परविवेश ततः कषिप्रं तान अपास्य महाबलः वनं पाण्डुसुतः शरीमाञ शब्देनापूरयन दिशः तेन शब्देन चॊग्रेण भीमसेनरवेण च वनान्तर गताः सर्वे वित्रेषुर मृगपक्षिणः तं शब्दं सहसा शरुत्वा मृगपक्षिसमीरितम जलार्द्रपक्षा विहगाः समुत्पेतुः सहस्रशः तान औदकान पक्षिगणान निरीक्ष्य भरतर्षभः तान एवानुसरन रम्यं ददर्श सुमहत सरः काञ्चनैः कदली सन्दैर मन्दमारुत कम्पितैः वीज्यमानम इवाक्षॊभ्यं तीरान्तर विसर्पिभिः तत सरॊ ऽथावतीर्याशु परभूतकमलॊत्पलम महागज इवॊद्दामश चिक्रीड बलवद बली विक्रीड्य तस्मिन सुचिरम उत्ततारामित दयुतिः ततॊ ऽवगाह्य वेगेन तद वनं बहुपादपम दध्मौ च शङ्खं सवनवत सर्वप्राणेन पाण्डवः तस्य शङ्खस्य शब्देन भीमसेनरवेण च बाहुशब्देन चॊग्रेण नर्दन्तीव गिरेर गुहाः तं वज्रनिष्पेष समम आस्फॊटितरवं भृशम शरुत्वा शैलगुहासुप्तैः सिंहैर मुक्तॊ महास्वनः सिंहनाद भयत्रस्तैः कुञ्जरैर अपि भारत मुक्तॊ विरावः सुमहान पर्वतॊ येन पूरितः तं तु नादं ततः शरुत्वा सुप्तॊ वानरपुंगवः पराजृम्भत महाकायॊ हनूमान नाम वानरः कदलीषण्डमध्यस्थॊ निद्रावशगतस तदा जृम्भमाणः सुविपुलं शक्रध्वजम इवॊत्श्रितम आस्फॊटयत लाङ्गूलम इन्द्राशनिसमस्वनम तस्य लाङ्गूलनिदनं पर्वतः स गुहा मुखैः उद्गारम इव गौर नर्दम उत्ससर्ज समन्ततः स लाङ्गूलरवस तस्य मत्तवारणनिस्वनम अन्तर्धाय विचित्रेषु च चारगिरिसानुषु स भीमसेनस तं शरुत्वा संप्रहृष्टतनूरुहः शब्दप्रभवम अन्विच्छंश च चारकदली वनम कदली वनमध्यस्थम अथ पीने शिलातले स ददर्श महाबाहुर वानराधिपतिं सथितम विद्युत संघातदुष्प्रेक्ष्यं विद्युत संघातपिङ्गलम विद्युत संघातसदृशं विद्युत संघातचञ्चलम बाहुस्वस्तिक विन्यस्त पीनह्रस्वशिरॊ धरम सकन्धभूयिष्ठ कायत्वात तनुमध्य कती ततम किं चिच चाभुग्न शीर्षेण दीर्घरॊमाञ्चितेन च लाङ्गूलेनॊर्ध्व गतिना धवजेनेव विराजितम रक्तॊष्ठं ताम्रजिह्वास्यं रक्तकर्णं चलद भरुवम वदनं वृत्तदंस्त्राग्रं रश्मिवन्तम इवॊदुपम वदनाभ्यन्तर गतैः शुक्लभासैर अलं कृतम केषरॊत्कर संमिश्रम अशॊकानाम इवॊत्करम हिरण्मयीनां मध्यस्थं कदलीनां महाद्युतिम दीप्यमानं सववपुषा अर्चिष्मन्तम इवानलम निरीक्षन्तम अवित्रस्तं लॊचनैर मधुपिङ्गलैः तं वानरवरं वीरम अतिकायं महाबलम अथॊपसृत्य तरसा भीमॊ भीमपराक्रमः सिंहनादं समकरॊद बॊधयिष्यन कपिं तदा तेन शब्देन भीमस्य वित्रेषुर मृगपक्षिणः हनूमांश च महासत्त्वम ईषद उन्मील्य लॊचने अवेक्षद अथ सावज्ञं लॊचनैर मधुपिङ्गलैः समितेनाभाष्य कौन्तेयं वानरॊ नरम अब्रवीत किमर्थं सरुजस ते ऽहं सुखसुप्तः परबॊधितः ननु नाम तवया कार्या दया भूतेषु जानता वयं धर्मं न जानीमस तिर्यग्यॊनिं समाश्रिताः मनुष्या बुद्धिसंपन्ना दयां कुर्वन्ति जन्तुषु करूरेषु कर्मसु कथं देहवाक चित्तदूषिषु धर्मघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तॊ भवद्विधाः न तवं धर्मं विजानासि वृद्धा नॊपासितास तवया अल्पबुद्धितया वन्यान उत्सादयसि यन मृगान बरूहि कस तवं किमर्थं वा वनं तवम इदम आगतः वर्जितं मानुषैर भावैस तथैव पुरुषैर अपि अतः परमगम्यॊ ऽयं पर्वतः सुदुरारुहः विना सिद्धगतिं वीर गतिर अत्र न विद्यते कारुण्यात सौहृदाच चैव वारये तवां महाबल नातः परं तवया शक्यं गन्तुम आश्वसिहि परभॊ इमान्य अमृतकल्पाणि मूलानि च फलानि च भक्षयित्वा निवर्तस्व गराह्यं यदि वचॊ मम [वै] एतच छरुत्वा वचस तस्य वानरेन्द्रस्य धीमतः भीमसेनस तदा वीरः परॊवाचामित्रकर्शनः कॊ भवान किंनिमित्तं वा वानरं वपुर आश्रितः बराह्मणानन्तरॊ वर्णः कषत्रियस तवानुपृच्छति कौरवः सॊमवंशीयः कुन्त्या गर्भेण धारितः पाण्डवॊ वायुतनयॊ भीमसेन इति शरुतः स वाक्यं भीमसेनस्य समितेन परतिगृह्य तत हनूमान वायुतनयॊ वायुपुत्रम अभाषत वानरॊ ऽहं न ते मार्गं परदास्यामि यथेप्सितम साधु गच्छ निवर्तस्व मा तवं पराप्यसि वैशसम [भम] वैशसं वास्तु यद वान्यन न तवा पृच्छामि वानर परयच्छॊत्तिष्ठ मार्गं मे मा तवं पराप्स्यसि वैशसम [हनु] नास्ति शक्तिर ममॊत्थातुं वयाधिना कलेशितॊ हय अहम यद्य अवश्यं परयातव्यं लङ्घयित्वा परयाहि माम [भम] निर्गुणः परमात्मेति देहं ते वयाप्य तिष्ठति तम अहं जञानविज्ञेयं नावमन्ये न लङ्घये यद्य आगमैर न विन्देयं तम अहं भूतभावनम करमेयं तवां गिरिं चेमं हनूमान इव सागरम [ह] क एष हनुमान नाम सागरॊ येन लङ्घितः पृच्छामि तवा कुरुश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते [भम] भराता मम गुणश्लाघ्यॊ बुद्धिसत्त्वबलान्वितः रामायणे ऽतिविख्यातः शूरॊ वानरपुंगवः रामपत्नी कृते येन शतयॊजनम आयतः सागरः पलवगेन्द्रेण करमेणैकेन लङ्घितः स मे भराता महावीर्यस तुल्यॊ ऽहं तस्य तेजसा बले पराक्रमे युद्धे शक्तॊ ऽहं तव निग्रहे उत्तिष्ठ देहि मे मार्गं पश्य वा मे ऽदय पौरुषम मच्छासनम अकुर्वाणं मा तवा नेष्ये यमक्षयम [वै] विज्ञाय तं बलॊन्मत्तं बाहुवीर्येण गर्वितम हृदयेनावहस्यैनं हनुमान वाक्यम अब्रवीत परसीद नास्ति मे शक्तिर उत्थातुं जरयानघ ममानुकम्पया तव एतत पुच्छम उत्सार्य गम्यताम सावज्ञम अथ वामेन समयञ जग्राह पाणिना न चाशकच चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः उच्चिक्षेप पुनर दॊर्भ्याम इन्द्रायुधम इवॊत्श्रितम नॊद्धर्तुम अशकद भीमॊ दॊर्भ्याम अपि महाबलः उत्क्षिप्त भरूर विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुती मुखः सविन्न गत्रॊ ऽभवद भीमॊ न चॊद्धर्तुं शशाक ह यत्नवान अपि तु शरीमाँल लाङ्गूलॊद्धरणॊद्धुतः कपेः पार्श्वगतॊ भीमस तस्थौ वरीडाद अधॊमुखः परनिपत्य च कौन्तेयः पराञ्जलिर वाक्यम अब्रवीत परसीद कपिशार्दूल दुरुक्तं कषम्यतां मम सिद्धॊ वा यदि वा देवॊ गन्धर्वॊ वाथ गुह्यकः पृष्ठः सन कामया बरूहि कस तवं वानररूपधृक [ह] यत ते मम परिज्ञाने कौतूहलम अरिंदम तत सर्वम अखिलेन तवं शृणु पाण्डवनन्दन अहं केसरिणः कषेत्रे वायुना जगद आयुषा जातः कमलपत्राक्ष हनूमान नाम वानरः सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम सर्ववानरराजानौ सर्ववानरयूथपाः उपतस्थुर महावीर्या मम चामित्रकर्शन सुग्रीवेणाभवत परीतिर अनिलस्याग्निना यथा निकृतः स ततॊ भरात्रा कस्मिंश चित कारणान्तरे ऋश्यमूके मया सार्धं सुग्रीवॊ नयवसच चिरम अथ दाशरथिर वीरॊ रामॊ नाम महाबलः विष्णुर मानुषरूपेण च चारवसु धाम इमाम स पितुः परियम अन्विच्छन सह भार्यः सहानुजः सधनुर धन्विनां शरेष्ठॊ दण्डकारण्यम आश्रितः तस्य भार्या जनस्थानाद रावणेन हृता बलात वञ्चयित्वा महाबुद्धिं मृगरूपेण राघवम हृतदारः सह भरात्रा पत्नीं मार्गन सराघवः दृष्टवाञ शैलशिखरे सुग्रीवं वानरर्षभम तेन तस्याभवत सख्यं रागवस्य महात्मनः स हत्वा वालिनं राज्ये सुग्रीवं परत्यपादयत स हरीन परेषयाम आस सीतायाः परिमार्गने ततॊ वानरकॊतीभिर यां वयं परस्थिता दिशम तत्र परवृत्तिः सीताया गृध्रेण परतिपादिता ततॊ ऽहं कार्यसिद्ध्यर्थं रामस्याक्लिष्टकर्मणाः शतयॊजनविस्तीर्णम अर्णवं सहसाप्लुतः दृष्टा सा च मया देवी रावणस्य निवेशने परत्यागतश चापि पुनर नाम तत्र परकाश्य वै ततॊ रामेण वीरेण हत्वा तान सर्वराक्षसान पुनः परत्याहृता भार्या नष्टा वेदश्रुतिर यथा ततः परतिष्ठिते रामे वीरॊ ऽयं याचितॊ मया यावद रामकथा वीर भवेल लॊकेषु शत्रुहन तावज जीवेयम इत्य एवं तथास्त्व इति च सॊ ऽबरवीत दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च राज्यं कारितवान रामस ततस तु तरिदिवं गतः तद इहाप्सरसस तात गन्धर्वाश च सदानघ तस्य वीरस्य चरितं गायन्त्यॊ रमयन्ति माम अयं च मार्गॊ मर्त्यानाम अगम्यः कुरुनन्दन ततॊ ऽहं रुद्धवान मार्गं तवेमं देवसेवितम धर्षयेद वा शपेद वापि मा कश चिद इति भारत दिव्यॊ देवपथॊ हय एष नात्र गच्छन्ति मानुषाः यदर्थम आगतश चासि तत सरॊ ऽभयर्ण एव हि [वै] एवम उक्तॊ महाबाहुर भीमसेनः परतापवान परनिपत्य ततः परीत्या भरातरं हृष्टमानसः उवाच शलक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम मया धन्यतरॊ नास्ति यद आर्यं दृष्टवान अहम अनुग्रहॊ मे सुमहांस तृप्तिश च तव दर्शनात एवं तु कृतम इच्छामि तवयार्याद्य परियं मम यत ते तदासीत पलवतः सागरं मकरालयम रूपम अप्रतिमं वीर तद इच्छामि निरीक्षितुम एवं तुष्टॊ भविष्यामि शरद्धास्यामि च ते वचः एवम उक्तः स तेजॊ वी परहस्य हरिर अब्रवीत न तच छक्यं तवया दरष्टुं रूपं नान्येन केन चित कालावस्था तदा हय अन्या वर्तते सा न सांप्रतम अन्यः कृतयुगे कालस तरेतायां दवापरे ऽपरः अयं परध्वंसनः कालॊ नाद्य तद रूपम अस्ति मे भूमिर नद्यॊ नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे बलवर्ष्म परभावा हि परहीयन्त्य उद्भवन्ति च तद अलं तव तद रूपं दरष्टुं कुरुकुलॊद्वह युगं समनुवर्तामि कालॊ हि दुरतिक्रमः [भम] युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे धर्मकामार्थ भावांश च वर्ष्म वीर्यं भवाभवौ [ह] कृतं नाम युगं तात यत्र धर्मः सनातनः कृतम एव न कर्तव्यं तस्मिन काले युगॊत्तमे न तत्र धर्माः सीदन्ति न कषीयन्ते च वै परजाः ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षस पन्नगाः नासन कृतयुगे तात तदा न करय विक्रयाः न सामयजुृग्वर्णाः करिया नासीच च मानवी अभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च न तस्मिन युगसंसर्गे वयाधयॊ नेन्द्रिय कषयः नासूया नापि रुदितं न दर्पॊ नापि पैशुनम न विग्रहः कुतस तन्द्री न दवेषॊ नापि वै कृतम न भयं न च संतापॊ न चेर्ष्या न च मत्सरः ततः परमकं बरह्म या गतिर यॊगिनां परा आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लॊ नारायणस तदा बराह्मणाः कषत्रिया वैश्याः शूद्राश च कृतलक्षणाः कृते युगे समभवन सवकर्मनिरताः परजाः समाश्रमं समाचारं समज्ञानमती बलम तदा हि समकर्माणॊ वर्णा धर्मान अवाप्नुवन एकवेद समायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः पृथग धर्मास तव एकवेदा धर्मम एकम अनुव्रताः चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयॊगिना अकाम फलसंयॊगात पराप्नुवन्ति परां गतिम आत्मयॊगसमायुक्तॊ धर्मॊ ऽयं कृतलक्षणः कृते युगे चतुष्पादश चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः एतत कृतयुगं नाम तरैगुण्यपरिवर्जितम तरेताम अपि निबॊध तवं यस्मिन सत्रं परवर्तते पादेन हरसते धर्मॊ रक्ततां याति चाच्युतः सत्यप्रवृत्ताश च नराः करिया धर्मपरायणाः ततॊ यज्ञाः परवर्तन्ते धर्माश च विविधाः करियाः तरेतायां भावसंकल्पाः करिया दानफलॊदयाः परचलन्ति न वै धर्मात तपॊ दानपरायणाः सवधर्मस्थाः करियावन्तॊ जनास तरेतायुगे ऽभवन दवापरे ऽपि युगे धर्मॊ दविभागॊनः परवर्तते विष्णुर वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च ततॊ ऽनये च चतुर्वेदास तरिवेदाश च तथापरे दविवेदाश चैकवेदाश चाप्य अनृचश च तथापरे एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते करिया तपॊ दानप्रवृत्ता च राजसी भवति परजा एकवेदस्य चाज्ञानाद वेदास ते बहवः कृताः सत्यस्य चेह विभ्रंशात सत्ये कश चिद अवस्थितः सत्यात परच्यवमानानां वयाधयॊ बहवॊ ऽभवन कामाश चॊपद्रवाश चैव तदा दैवतकारिताः यैर अर्द्यमानाः सुभृशं तपस तप्यन्ति मानवाः कामकामाः सवर्गकामा यज्ञांस तन्वन्ति चापरे एवं दवापरम आसाद्य परजाः कषीयन्त्य अधर्मतः पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे सथितः तामसं युगम आसाद्य कृष्णॊ भवति केशवः वेदाचाराः परशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास तथा ईतयॊ वयाधयस तन्द्री दॊषाः करॊधादयस तथा उपद्रवाश च वर्तन्ते आधयॊ वयाधयस तथा युगेष्व आवर्तमानेषु धर्मॊ वयावर्तते पुनः धर्मे वयावर्तमाने तु लॊकॊ वयावर्तते पुनः लॊके कषीणे कषयं यान्ति भावा लॊकप्रवर्तकाः युगक्षयकृता धर्माः परार्थनानि विकुर्वते एतत कलियुगं नाम अचिराद यत परवर्तते युगानुवर्तनं तव एतत कुर्वन्ति चिरजीविनः यच च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलम अरिंदम अनर्थकेषु कॊ भावः पुरुषस्य विजानतः एतत ते सर्वम आख्यातं यन मां तवं परिपृच्छसि युगसंख्यां महाबाहॊ सवस्ति पराप्नुहि गम्यताम [वै] एवम उक्तस तु भीमेन समितं कृत्वा पलवंगमः यदि ते ऽहम अनुग्राह्यॊ दर्शयात्मानम आत्मना [वै] एवम उक्तस तु भीमेन समितं कृत्वा पलवंगमः तद रूपं दर्शयाम आस यद वै सागरलङ्घने भरातुः परियम अभीप्सन वै चकार सुमहद वपुः देहस तस्य ततॊ ऽतीव वर्धत्य आयाम विस्तरैः तद रूपं कदली सन्दं छादयन्न अमितद्युतिः गिरेश चॊच्छ्रयम आगम्य तस्थौ तत्र स वानरः समुच्छ्रितमहाकायॊ दवितीय इव पर्वतः ताम्रेक्षणस तीक्ष्णदंस्त्रॊ भृकुटी कृतलॊचनः दीर्घलाङ्गूलम आविध्य दिशॊ वयाप्य सथितः कपिः तद रूपं महद आलक्ष्य भरातुः कौरवनन्दनः विसिस्मिये तदा भीमॊ जहृषे च पुनः पुनः तम अर्कम इव तेजॊभिः सौवर्णम इव पर्वतम परदीप्तम इव चाकाशं दृष्ट्वा भीमॊ नयमीलयत आबभाषे च हनुमान भीमसेनं समयन्न इव एतावद इह शक्तस तवं रूपं दरष्टुं ममानघ वर्धे ऽहं चाप्य अतॊ भूयॊ यावन मे मनसेप्सितम भीम शत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिर ओजसा तद अद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यमन्दर संनिभम दृष्ट्वा हनूमतॊ वर्ष्म संभ्रान्तः पवनात्म जः परत्युवाच ततॊ भीमः संप्रहृष्टतनूरुहः कृताञ्जलिर अदीनात्मा हनूमन्तम अवस्थितम दृष्टं परमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभॊ संहरस्व महावीर्यस्वयम आत्मानम आत्मना न हि शक्नॊमि तवां दरष्टुं दिवाकरम इवॊदितम अप्रमेयम अनाधृष्यं मैनाकम इव पर्वतम विस्मयश चैव मे वीर सुमहान मनसॊ ऽदय वै यद रामस तवयि पार्श्वस्थे सवयं रावणम अभ्यगात तवम एव शक्तस तां लङ्कां सयॊधां सहवाहनाम सवबाहुबलम आश्रित्य विनाशयितुम ओजसा न हि ते किं चिद अप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते तव नैकस्य पर्याप्तॊ रावणः सगणॊ युधि एवम उक्तस तु भीमेन हनूमान पलवगर्षभः परत्युवाच ततॊ वाक्यं सनिग्धगन्भीरया गिरा एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि भारत भीमसेन न पर्याप्तॊ ममासौ राक्षसाधमः मया तु तस्मिन निहते रावणे लॊककन्तके कीर्तिर नश्येद राघवस्य तत एतद उपेक्षितम तेन वीरेण हत्वा तु सगणं राक्षसाधिपम आनीता सवपुरं सीता लॊके कीर्तिश च सथापिता तद गच्छ विपुलप्रज्ञ भरातुः परियहिते रतः अरिष्टं कषेमम अध्वानं वायुना परिरक्षितः एष पन्थाः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिक वनाय ते दरक्ष्यसे धनदॊद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसैः न च ते तरसा कार्यः कुसुमावचयः सवयम दैवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः बलिहॊमनमस्कारैर मन्त्रैश च भरतर्षभ दैवतानि परसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत मा तात साहसं कार्षीः सवधर्मम अनुपालय सवधर्मस्थः परं धर्मं बुध्यस्वागमयस्व च विज्ञातव्यॊ विभागेन यत्र मुह्यन्त्य अबुद्धयः धर्मॊ वै वेदितुं शक्यॊ बृहस्पतिसमैर अपि अधर्मॊ यत्र धर्माख्यॊ धर्मश चाधर्मसंज्ञितः विज्ञातव्यॊ विभागेन यत्र मुह्यन्त्य अबुद्धयः आचार संभवॊ धर्मॊ धर्माद वेदाः समुत्थिताः वेदैर यज्ञाः समुत्पन्ना यज्ञैर देवाः परतिष्ठिताः वेदाचार विधानॊक्तैर यज्ञैर धार्यन्ति देवताः बृहस्पत्युशनॊक्तैश च नयैर धार्यन्ति मानवाः पन्या करवनिज्याभिः कृष्याथॊ यॊनिपॊषणैः वार्तया धार्यते सर्वं धर्मैर एतैर दविजातिभिः तरयी वार्ता दण्डनीतिस तिस्रॊ विद्या विजानताम ताभिः सम्यक परयुक्ताभिर लॊकयात्रा विधीयते सा चेद धर्मक्रिया न सयात तरयीधर्मम ऋते भुवि दण्डनीतिम ऋते चापि निर्मर्यादम इदं भवेत वार्ता धर्मे हय अवर्तन्त्यॊ विनश्येयुर इमाः परजाः सुप्रवृत्तैर तरिभिर हय एतैर धर्मैः सूयन्ति वै परजाः दविजानाम अमृतं धर्मॊ हय एकश चैवैक वर्णिकः यज्ञाध्ययन दानानि तरयः साधारणाः समृताः याजनाध्यापने चॊभे बराह्मणानां परतिग्रहः पालनं कषत्रियाणां वै वैश्य धर्मश च पॊषणम शुश्रूषा तु दविजातीनां शूद्राणां धर्म उच्यते भैक्ष हॊमव्रतैर हीनास तथैव गुरुवासिनाम कषत्रधर्मॊ ऽतर कौन्तेय तव धर्माभिरक्षणम सवधर्मं परतिपद्यस्व विनीतॊ नियतेन्द्रियः वृद्धैर संमन्त्र्य सद्भिश च बुद्धिमद्भिः शरुतान्वितैः सुस्थितः शास्ति दन्देन वयसनी परिभूयते निग्रहानुग्रहैः सम्यग यदा राजा परवर्तते तदा भवति लॊकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता तस्माद देशे च दुर्गे च शत्रुमित्र बलेषु च नित्यं चारेण बॊद्धव्यं सथानं वृद्धिः कषयस तथा राज्ञाम उपायाश चत्वारॊ बुद्धिमन्त्रः पराक्रमः निग्रहानुग्रहौ चैव दाक्ष्यं तत कार्यसाधनम साम्ना दानेन भेदेन दन्देनॊपेक्षणेन च साधनीयानि कार्याणि समास वयास यॊगतः मन्त्रमूला नयाः सर्वे चाराश च भरतर्षभ सुमन्त्रितैर नयैः सिद्धिस तद्विदैः सह मन्त्रयेत सत्रिया मूधेन लुब्धेन बालेन लघुना तथा न मन्त्रयेत गुह्यानि येषु चॊन्माद लक्षणम मन्त्रयेत सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत सनिग्धैश च नीतिविन्यासान मूर्खान सर्वत्र वर्जयेत धार्मिकान धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान सत्रीषु कलीबान नियुञ्जीत करूरान करूरेषु कर्मसु सवेभ्यश चैव परेभ्यश च कार्याकार्यसमुद्भवा बुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम बुद्ध्या सुप्रतिपन्नेषु कुर्यात साधु परिग्रहम निग्रहं चाप्य अशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत निग्रहे परग्रहे सम्यग यदा राजा परवर्तते तदा भवति लॊकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता एष ते विहितः पार्थ घॊरॊ धर्मॊ दुरन्वयः तं सवधर्मविभागेन विनयस्थॊ ऽनुपालय तपॊ धर्मदमेज्याभिर विप्रा यान्ति यथा दिवम दानातिथ्य करिया धर्मैर यान्ति वैश्याश च सद्गतिम कषत्रं याति तथा सवर्गं भुवि निग्रहपालनैः सम्यक परनीय दण्डं हि कामद्वेषविवर्जिताः अलुब्धा विगतक्रॊधाः सतां यान्ति सलॊकताम [वै] ततः संकृत्य विपुलं तद वपुः कामवर्धितम भीमसेनं पुनर दॊर्भ्यां पर्यष्वजत वानरः परिष्वक्तस्य तस्याशु भरात्रा भीमस्य भारत शरमॊ नाशम उपागच्छत सर्वं चासीत परदक्षिणम ततः पुनर अथॊवाच पर्यश्रुनयनॊ हरिः भीमम आभाष्य सौहार्दाद बाष्पगद्गदया गिरा गच्छ वीर सवम आवासं समर्तव्यॊ ऽसमि कथान्तरे इहस्थश च कुरुश्रेष्ठ न निवेद्यॊ ऽसमि कस्य चित धनदस्यालयाच चापि विसृष्टानां महाबल देशकाल इहायातुं देवगन्धर्वयॊषिताम ममापि सफलं चक्षुः समारितश चास्मि राघवम मानुषं गात्रसंस्पर्शं गत्वा भीम तवया सह तद अस्मद दर्शनं वीर कौन्तेयामॊघम अस्तु ते भरातृत्वं तवं पुरस्कृत्य वरं वरय भारत यदि तावन मया कषुद्रा गत्वा वारणसाह्वयम धार्तराष्ट्रा निहन्तव्या यावद एतत करॊम्य अहम शिलया नगरं वा तन मर्दितव्यं मया यदि यावद अद्य करॊम्य एतत कामं तव महाबल भीमसेनस तु तद वाक्यं शरुत्वा तस्य महात्मनः परत्युवाच हनूमन्तं परहृष्टेनान्तरात्मना कृतम एव तवया सर्वं मम वानरपुंगव सवस्ति ते ऽसतु महाबाहॊ कषामये तवां परसीद मे सनाथाः पाण्डवाः सर्वे तवया नाथेन वीर्यवन तवैव तेजसा सर्वान विजेष्यामॊ वयं रिपून एवम उक्तस तु हनुमान भीमसेनम अभाषत भरातृत्वात सौहृदाच चापि करिष्यामि तव परियम चमूं विगाह्य शत्रूणां शरशक्तिसमाकुलाम यदा सिंहरवं वीरकरिष्यसि महाबल तदाहं बृंहयिष्यामि सवरवेण रवं तव विजयस्व धवजस्थश च नादान मॊक्ष्यामि दारुणान शत्रूणां ते पराणहरान इत्य उक्त्वान्तरधीयत गते तस्मिन हरिवरे भीमॊ ऽपि बलिनां वरः तेन मार्गेण विपुलं वयचरद गन्धमादनम अनुस्मरन वपुस तस्य शरियं चाप्रतिमां भुवि माहात्म्यम अनुभावं च समरन दाशरथेर ययौ स तानि रमणीयानि वनान्य उपवनानि च विलॊडयाम आस तदा सौगन्धिक वनेप्सया फुल्लपद्मविचित्राणि पुष्पितानि वनानि च मत्तवारणयूथानि पङ्कक्लिन्नानि भारत वर्षताम इव मेघानां वृन्दानि ददृशे तदा हरिणैश चञ्चलापाङ्गैर हरिणी सहितैर वने सशष्प कवलैः शरीमान पथि दृष्टॊ दरुतं ययौ महिषैश च वराहैश च शार्दूलैश च निषेवितम वयपेतभीर गिरिं शौर्याद भीमसेनॊ वयगाहत कुसुमानत शाखैश च ताम्प्र पल्लवकॊमलैः याच्यमान इवारण्ये दरुमैर मारुतकम्पितैः कृतपद्माज्ञलि पुटा मत्तषट्पद सेविताः परिय तीर्थवना मार्गे पद्मिनीः समतिक्रमन सज्जमान मनॊ दृष्टिः फुल्लेषु गिरिसानुषु दरौपदी वाक्यपाथेयॊ भीमः शीघ्रतरं ययौ परिवृत्ते ऽहनि ततः परकीर्णहरिणे वने काञ्चनैर विमलैः पद्मैर ददर्श विपुलां नदीम मत्तकारण्डव युतां चक्रवाकॊपशॊभिताम रचिताम इव तस्याद्रेर मालां विमलपङ्कजाम तस्यां नद्यां महासत्त्वः सौगन्धिक वनं महत अपश्यत परीतिजननं बालार्कसदृशद्युति तद दृष्ट्वा लब्धकामः स मनसा पाण्डुनन्दनः वनवास परिक्लिष्टां जगाम मनसा परियाम [वै] स गत्वा नलिनीं रम्यां राक्षसैर अभिरक्षिताम कैलासशिखरे रम्ये ददर्श शुभकानने कुबेरभवनाभ्याशे जातां पर्वतनिर्झरे सुरम्यां विपुलछायां नानाद्रुमलतावृताम हरिताम्बुज संछन्नां दिव्यां कनकपुष्कराम पवित्रभूतां लॊकस्य शुभाम अद्भुतदर्शनाम तत्रामृत रसं शीतं लघु कुन्तीसुतः शुभम ददर्श विमलं तॊयं शिवं बहु च पाण्डवः तां तु पुष्करिणीं रम्यां पद्मसौगन्धिकायुताम जातरूपमयैः पद्मैश छन्नां परमगन्धिभिः वैडूर्य वरनालैश च बहु चित्रैर मनॊहरैः हंश कारण्डवॊद्धूतैः सृजद्भिर अमलं रजः आक्रीडं यक्षराजस्य कुबेरस्य महात्मनः गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च देवैश च परमार्चिताम सेविताम ऋषिभिर दिव्यां यक्षैः किंपुरुषैर अथा राक्षसैः किंनरैश चैव गुप्तां वैश्रवणेन च तां च दृष्ट्वैव कौन्तेयॊ भीमसेनॊ महाबलः बभूव परमप्रीतॊ दिव्यं संप्रेक्ष्य तत सरः तच च करॊधवशा नाम राक्षसा राजशासनात रक्षन्ति शतसाहस्राश चित्रायुधपरिच्छदाः ते तु दृष्ट्वैव कौन्तेयम अजिनैः परिवारितम रुक्माङ्गद धरं वीरं भीमं भीमपराक्रमम सायुधं बद्धनिस्त्रिंशम अशङ्कितम अरिंदमम पुष्करेप्सुम उपायान्तम अन्यॊन्यम अभिचुक्रुशुः अयं पुरुषशार्दूलः सायुधॊ ऽजिन संवृतः यच चिकीर्षुर इह पराप्तस तत संप्रष्टुम इहार्हथ ततः सर्वे महाबाहुं समासाद्य वृकॊदरम तेजॊयुक्तम अपृच्छन्त कस तवम आख्यातुम अर्हसि मुनिवेषधरश चासि चीरवासाश च लक्ष्यसे यदर्थम असि संप्राप्तस तद आचक्ष्व महाद्युते [भीम] पाण्डवॊ भीमसेनॊ ऽहं धर्मपुत्राद अनन्तरः विशालां बदरीं पराप्तॊ भरातृभिः सह राक्षसाः अपश्यत तत्र पञ्चाली सौगन्धिकम अनुत्तमम अनिलॊढम इतॊ नूनं सा बहूनि परीप्सति तस्या मामानवद्याङ्ग्या धर्मपत्न्याः परिये सथितम पुष्पाहारम इह पराप्तं निबॊधत निशाचराः [र-स] आक्रीडॊ ऽयं कुबेरस्य दयितः पुरुषर्षभ नेह शक्यं मनुष्येण विहर्तुं मर्त्यधर्मिणा देवर्षयस तथा यक्षा देवाश चात्र वृकॊदर आमन्त्र्य यक्षप्रवरं पिबन्ति विहरन्ति च गन्धर्वाप्सरसश चैव विहरन्त्य अत्र पाण्डव अन्यायेनेह यः कश चिद अवमन्य धनेश्वरम विहर्तुम इच्छेद दुर्वृत्तः स विनश्येद असंशयम तम अनादृत्य पद्मानि जिहीर्षसि बलाद इतः धर्मराजस्य चात्मानं बरवीषि भरातरं कथम [भीम] राक्षसास तं न पश्यामि धनेश्वरम इहान्तिके दृष्ट्वापि च महाराजं नाहं याचितुम उत्सहे न हि याचन्ति राजान एष धर्मः सनातनः न चाहं हातुम इच्छामि कषात्र धर्मं कथं चन इयं च नलिनी रम्या जता पर्वतनिर्झरे नेयं भवनम आसाद्य कुबेरस्य महात्मनः तुल्या हि सर्वभूतानाम इयं वैश्रवणस्य च एवंगतेषु दरव्येषु कः कं याचितुम अर्हति [वै] इत्य उक्त्वा राक्षसान सर्वान भीमसेनॊ वयगाहत ततः स राक्षसैर वाचा परतिषिद्धः परतापवान मा मैवम इति सक्रॊधैर भर्त्सयद्भिः समन्ततः कदर्थी कृत्यतु स तान राक्षसान भीमविक्रमः वयगाहत महातेजास ते तं सर्वे नयवारयन गृह्णीत बध्नीत निकृन्ततेमं; पचाम खादाम च भीमसेनम करुद्धा बरुवन्तॊ ऽनुययुर दरुतं ते; शस्त्राणि चॊद्यम्य विवृत्तनेत्राः ततः स गुर्वी यमदण्डकल्पां; महागदां काञ्चनपट्टनद्धाम परगृह्य तान अभ्यपतत तरस्वी; ततॊ ऽबरवीत तिष्ठत तिष्ठतेति ते तं तदा तॊमरपट्टिशाद यैर; वयाविध्य शस्त्रैः सहसाभिपेतुः जिघांसवः करॊधवशाः सुभीमा; भीमं समन्तात परिवव्रुर उग्राः वातेन कुन्त्यां बलवान स जातः; शूरस तरस्वी दविषतां निहन्ता सत्ये च धर्मे च रतः सदैव; पराक्रमे शत्रुभिर अप्रधृष्यः तेषां स मार्गान विविधान महात्मा; निहत्य शस्त्राणि च शात्रवाणाम यथा परवीरान निजघान वीरः; परःशतान पुष्करिणी समीपे ते तस्य वीर्यं च बलं च दृष्ट्वा; विद्या बलं बाहुबलं तथैव अशक्नुवन्तः सहिताः समन्ताद; धतप्रवीराः सहसा निवृत्ताः विदीर्यमाणास तत एव तूर्णम; आकाशम आस्थाय विमूढसंज्ञाः कैलासशृङ्गाण्य अभिदुद्रुवुस ते; भीमार्दिताः करॊधवशाः परभग्नाः स शक्रवद दानवदैत्य संघान; विक्रम्य जित्वा च रणे ऽरिसंघान विगाह्य तां पुष्करिणीं जितारिः; कामाय जग्राह ततॊ ऽमबुजानि ततः स पीत्वामृत कल्पम अम्भॊ; भूयॊ बभूवॊत्तम वीर्यतेजाः उत्पाट्य जग्राह ततॊ ऽमबुजानि; सौगन्धिकान्य उत्तमगन्धवन्ति ततस तु ते करॊधवशाः समेत्य; धनेश्वरं भीमबलप्रणुन्नाः भीमस्य वीर्यं च बलं च संख्ये; यथावद आचख्युर अतीव दीनाः तेषां वचस तत तु निशम्य देवः; परहस्य रक्षांशि ततॊ ऽभयुवाच गृह्णातु भीमॊ जलजानि कामं; कृष्णा निमित्तं विदितं ममैतत ततॊ ऽभयनुज्ञाय धनेश्वरं ते; जग्मुः कुरूणां परवरं विरॊषाः भीमं च तस्यां ददृशुर नलिन्यां; यथॊपजॊषं विहरन्तम एकम [वै] ततस तानि महार्हाणि दिव्यानि भरतर्षभः बहूनि बहुरूपाणि विरजांसि समाददे ततॊ वायुर महाञ शीघ्रॊ नीचैः शर्कर कर्षणः परादुरासीत खरस्पर्शः संग्रामम अभिचॊदयन पपात महती चॊल्का सनिर्घाता महाप्रभा निष्प्रभश चाभवत सूर्यश छन्नरश्मिस तमॊवृतः निर्घातश चाभवद भीमॊ भीमे विक्रमम आस्थिते चचाल पृथिवी चापि पांसुवर्षं पपात च सलॊहिता दिशश चासन खरवाचॊ मृगद्विजाः तमॊवृतम अभूत सर्वं न परज्ञायत किं चन तद अद्भुतम अभिप्रेक्ष्य धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः उवाच वदतां शरेष्ठः कॊ ऽसमान अभिभविष्यति सज्जीभवत भद्रं वः पाण्डवा युद्धदुर्मदाः यथा रूपाणि पश्यामि सवभ्यग्रॊ नः पराक्रमः एवम उक्त्वा ततॊ राजा वीक्षां चक्रे समन्ततः अपश्यमानॊ भीमं च धर्मराजॊ युधिष्ठिरः तत्र कृष्णां यमौ चैव समीपस्थान अरिंदमः पप्रच्छ भरातरं भीमं भीमकर्माणम आहवे कच चिन न भीमः पाञ्चालि किं चित कृत्यं चिकीर्षति कृतवान अपि वा वीरः साहसं साहस परियः इमे हय अकस्माद उत्पाता महासमरदर्शिनः दर्शयन्तॊ भयं तीव्रं परादुर्भूताः समन्ततः तं तथा वादिनं कृष्णा परत्युवाच मनस्विनी परिया परियं चिकीर्षन्ती महिषी चारुहासिनी यत तत सौगन्धिकं राजन्न आहृतं मातरिश्वना तन मया भीमसेनस्य परीतयाद्यॊपपादितम अपि चॊक्तॊ मया वीरॊ यदि पश्येद बहून्य अपि तानि सर्वाण्य उपादाय शीघ्रम आगम्यताम इति स तु नूनं महाबाहुः परियार्थं मम पाण्डवः पराग उदीचीं दिशं राजंस तान्य आहर्तुम इतॊ गतः उक्तस तव एवं तया राजा यमाव इदम अथाब्रवीत गच्छाम सहितास तूर्णं येन यातॊ वृकॊदरः वहन्तु राक्षसा विप्रान यथा शरान्तान यथा कृशान तवम अप्य अमरसंकाश वह कृष्णां घटॊत्कच वयक्तं दूरम इतॊ भीमः परविष्ट इति मे मतिः चिरं च तस्य कालॊ ऽयं स च वायुसमॊ जवे तरस्वी वैनतेयस्य सदृशॊ भुवि लङ्घने उत्पतेद अपि चाकाशं निपतेच च यथेच्छकम तम अन्वियाम भवतां परभावाद रजनीचराः पुरा स नापराध्नॊति सिधानां बरह्मवादिनाम तथेत्य उक्त्वा तु ते सर्वे हैडिम्ब परमुखास तदा उद्देशज्ञाः कुबेरस्य नलिन्या भरतर्षभः आदाय पाण्डवांश चैव तांश च विप्रान अनेकशः लॊमशेनैव सहिताः परययुः परीतमानसाः ते गत्वा सहिताः सर्वे ददृशुस तत्र कानने परफुल्लपङ्कज वतीं नलिनीं सुमनॊहराम तं च भीमं महात्मानं तस्यास तीरे वयवस्थिरम ददृशुर निहतां चैव यक्षान सुविपुलेक्षणान उद्यम्य च गदां दॊर्भ्यां नदीतीरे वयवस्थितम परजा संक्षेप समये दण्डहस्तम इवान्तकम तं दृष्ट्वा धर्मराजस तु परिष्वज्य पुनः पुनः उवाच शलक्ष्णया वाचा कौन्तेय किम इदं कृतम साहसं बत भद्रं ते देवानाम अपि चाप्रियम पुनर एवं न कर्तव्यं मम चेद इच्छसि परियम अनुशास्य च कौन्तेयं पद्मानि परतिगृह्य च तस्याम एव नलिन्यां ते विजह्रुर अमरॊपमाः एतस्मिन्न एव काले तु परगृहीतशिलायुधाः परादुरासन महाकायास तस्यॊद्यानस्य रक्षिणः ते दृष्ट्वा धर्मराजानं देवर्षिं चापि लॊमशम नकुलं सहदेवं च तथान्यान बराह्मणर्षभान विनयेनानताः सर्वे परणिपेतुश च भारत सान्त्विता धर्मराजेन परसेदुः कषणदाचराः विदिताश च कुबेरस्य ततस ते नरपुंगवाः ऊषुर नातिचिरं कालं रममाणाः कुरूद्वहाः [वै] ततस तान परिविश्वस्तान वसतस तत्र पाण्डवान गतेषु तेषु रक्षः सुभीमसेनात्मजे ऽपि च रहितान भीमसेनेन कदा चित तान यदृच्छया जहार धर्मराजानं यमौ कृष्णां च राक्षसः बराह्मणॊ मन्त्रकुशलः सर्वास्त्रेष्व अस्त्रवित्तमः इति बरुवन पाण्डवेयान पर्युपास्ते सम नित्यदा परीक्षमाणः पार्थानां कलापानि धनूंषि च अन्तरं समभिप्रेप्सुर नाम्ना खयातॊ जटासुरः स भीमसेने निष्क्रान्ते मृगयार्थम अरिंदमे अन्यद रूपं समास्थाय विकृतं भैरवं महत गृहीत्वा सर्वशस्त्राणि दरौपदीं परिगृह्य च परातिष्ठत स दुष्टात्मा तरीन गृहीत्वा च पाण्डवान सहदेवस तु यत्नेन ततॊ ऽपक्रम्य पाण्डवः आक्रन्दद भीमसेनं वै यन यातॊ महाबलः तम अब्रवीद धर्मराजॊ हरियमाणॊ युधिष्ठिरः धर्मस ते हीयते मूढ न चैनं समवेक्षसे ये ऽनये के चिन मनुष्येषु तिर्यग्यॊनिगता अपि गन्धर्वयक्षरक्षांसि वयांसि पशवस तथा मनुष्यान उपजीवन्ति ततस तवम उपजीवसि समृद्ध्या हय अस्य लॊकस्य लॊकॊ युष्माकम ऋध्यते इमं च लॊकं शॊचन्तम अनुशॊचन्ति देवताः पूज्यमानाश च वर्धन्ते हव्यकव्यैर यथाविधि वयं राष्ट्रस्य गॊप्तारॊ रक्षितारश च राक्षस राष्ट्रस्यारक्ष्यमाणस्य कुतॊ भूतिः कुतः सुखम न च राजावमन्तव्यॊ रक्षसा जात्व अनागसि अणुर अप्य अपचारश च नास्त्य अस्माकं नराशन दरॊग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हि चित येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्र च सयात परतिश्रयः स तवं परतिश्रये ऽसमाकं पूज्यमानः सुखॊषितः भुक्त्वा चान्नानि दुष्प्रज्ञ कथम अस्माञ जिहीर्षसि एवम एव वृथाचारॊ वृथा वृद्धॊ वृथा मतिः वृथा मरणम अर्हस तवं वृथाद्य न भविष्यसि अथ चेद दुष्टबुद्धिस तवं सर्वैर धर्मैर विवर्जितः परदाय शस्त्राण्य अस्माकं युद्धेन दरौपदीं हर अथ चेत तवम अविज्ञाय इदं कर्म करिष्यसि अधर्मं चाप्य अकीर्तिं च लॊके पराप्स्यसि केवलम एताम अद्य परामृश्य सत्रियं राक्षस मानुषीम विषम एतत समालॊड्य कुम्भेन पराशितं तवया ततॊ युधिष्ठिरस तस्य भारिकः समपद्यत स तु भाराभिभूतात्मा न तथा शीघ्रगॊ ऽभवत अथाब्रवीद दरौपदीं च नकुलं च युधिष्ठिरः मा भैष्ट राक्षसान मूढाद गतिर अस्य महाहृता नातिदूरे महाबाहुर भविता पवनात्मजः अस्मिन मुहूर्ते संप्राप्ते न भविष्यति राक्षसः सहदेवस तु तं दृष्ट्वा राक्षसं मूढचेतसम उवाच वचनं राजन कुन्तीपुत्रम्युधिष्ठिरम राजन किंनाम तत कृत्यं कषत्रियस्यास्त्य अतॊ ऽधिकम यद युद्धे ऽभिमुखः पराणांस तयजेच छत्रूञ जयेत वा एष चास्मान वयं चैनं युध्यमानाः परंतप सूदयेम महाबाहॊ देशकालॊ हय अयं नृप कषत्रधर्मस्य संप्राप्तः कालः सत्यपराक्रम जयन्तः पात्यमाना वा पराप्तुम अर्हाम सद गतिम राक्षसे जीवमाने ऽदय रविर अस्तम इयाद यदि नाहं बरूयां पुनर्जातु कषत्रियॊ ऽसमीति भारत भॊ भॊ राक्षस तिष्ठस्व सहदेवॊ ऽसमि पाण्डवः हत्वा वा मां नयस्वैनान हतॊ वाद्येह सवप्स्यसि तथैव तस्मिन बरुवति भीमसेनॊ यदृच्छया परादृश्यत महाबाहुः सवज्र इव वासवः सॊ ऽपश्यद भरातरौ तत्र दरौपदीं च यशस्विनीम कषितिस्थं सहदेवं च कषिपन्तं राक्षसं तदा माराच च राक्षसं मूढं कालॊपहतचेतसम भरमन्तं तत्र तत्रैव दैवेन विनिवारितम भरातॄंस तान हरियतॊ दृष्ट्वा दरौपदीं च महाबलः करॊधम आहारयद भीमॊ राक्षसं चेदम अब्रवीत विज्ञातॊ ऽसि मया पूर्वं चेष्टञ शस्त्रपरीक्षणे आस्था तु तवयि मे नास्ति यतॊ ऽसि न हतस तदा बरह्मरूपप्रतिच्छन्नॊ न नॊ वदसि चाप्रियम परियेषु चरमाणं तवां न चैवाप्रिय कारिणम अतिथिं बरह्मरूपं च कथं हन्याम अनागसम राक्षसं मन्यमानॊ ऽपि यॊ हन्यान नरकं वरजेत अपक्वस्य च कालेन वधस तव न विद्यते नूनम अद्यासि संपक्वॊ यथा ते मतिर ईदृशी दत्ता कृष्णापहरणे कालेनाद्भुत कर्मणा बडिशॊ ऽयं तवया गरस्तः कालसूत्रेण लम्बितः मत्स्यॊ ऽमभसीव सयूतास्यः कथं मे ऽदय गमिष्यसि यं चासि परस्थितॊ देशं मनॊ पूर्वं गतं च ते न तं गन्तासि गन्तासि मार्गं बकहिडिम्बयॊः एवम उक्तस तु भीमेन राक्षसः कालचॊद्नितः भीत उत्सृज्य तान सर्वान युद्धाय समुपस्थितः अब्रवीच च पुनर भीमं रॊषात परस्फुरिताधरः न मे मूढा दिशः पापत्वद अर्थं मे विलम्बनम शरुता मे राक्षसा ये ये तवया विनिहता रणे तेषाम अद्य करिष्यामि तवास्रेणॊदक करियाम एवम उक्तस ततॊ भीमः सृक्किणी परिसंलिहन समयमान इव करॊधात साक्षात कालान्तकॊपमः बाहुसंरम्भम एवेच्छन्न अभिदुद्राव राक्षसम राक्षसॊ ऽपि तदा भीमं युद्धार्थिनम अवस्थितम अभिदुद्राव संरब्धॊ बलॊ वज्रधरं यथा वर्तमाने तदा ताभ्यां बाहुयुद्धे सुदारुणे माद्रीपुत्राव अभिक्रुद्धाव उभाव अप्य अभ्यधावताम नयवारयत तौ परहसन कुन्तीपुत्रॊ वृकॊदरः शक्तॊ ऽहं राक्षसस्येति परेक्षध्वम इति चाब्रवीत आत्मना भरातृभिश चाहं धर्मेण सुकृतेन च इष्टेन च शपे राजन सूदयिष्यामि राक्षसम इत्य एवम उक्त्वा तौ वीरौ सपर्धमानौ परस्परम बाहुभिः समसज्जेताम उभौ रक्षॊवृकॊदरौ तयॊर आसीत संप्रहारः करुद्धयॊर भीम रक्षसॊः अमृष्यमाणयॊः संख्ये देवदानवयॊर इव आरुज्यारुज्य तौ वृक्षान अन्यॊन्यम अभिजघ्नतुः जीमूताव इव घर्मान्ते विनदन्तौ महाबलौ बभज्ञतुर महावृक्षान ऊरुभिर बलिनां वरौ अन्यॊन्येनाभिसंरब्धौ परस्परजयैषिणौ तद वृक्षयुद्धम अभवन महीरुह विनाशनम वालिसुग्रीवयॊर भरात्रॊः पुरेव कपिसिंहयॊः आविद्याविध्य तौ वृक्षान मुहूर्तम इतरेतरम ताडयाम आसतुर उभौ विनदन्तौ मुहुर मुहुः तस्मिन देशे यदा वृक्षाः सर्व एव निपातिताः पुञ्जी कृताश च शतशः परस्परवधेप्सया तदा शिलाः समादाय मुहूर्तम इव भारत महाभ्रैर इव शैलेन्द्रौ युयुधाते महाबलौ उग्राभिर उग्ररूपाभिर बृहतीभिः परस्परम वज्रैर इव महावेगैर आजघ्नतुर अमर्षणौ अभिहत्य च भूयस ताव अन्यॊन्यं बलदर्पितौ भुजाभ्यां परिगृह्याथ चकर्षाते गजाव इव मुष्टिभिश च महाघॊरैर अन्यॊन्यम अभिपेततुः तयॊश चटचटा शब्दॊ बभूव सुमहात्मनॊः ततः संहृत्य मुष्टिं तु पञ्चशीर्षम इवॊरगम वेगेनाभ्यहनद भीमॊ राक्षसस्य शिरॊधराम ततः शरान्तं तु तद रक्षॊ भीमसेन भुजाहतम सुपरिश्रान्तम आलक्ष्य भीमसेनॊ ऽभयवर्तत तत एनं महाबाहुर बाहुभ्याम अमरॊपमः समुत्क्षिप्य बलाद भीमॊ निष्पिपेष महीतले तस्य गात्राणि सर्वाणि चूर्णयाम आस पाण्डवः अरत्निना चाभिहत्य शिरॊ कायाद अहाहरत संदष्टौष्ठं विवृत्ताक्षं फलं वृन्ताद इव चयुतम जटासुरस्य तु शिरॊ भीमसेनबलाद धृतम पपात रुधिरादिग्धं संदष्ट दशनछदम तं निहत्य महेष्वासॊ युधिष्ठिरम उपागमत सतूयमानॊ दविजाग्र्यैस तैर मरुद्भिर इव वासवः [वै] निहते राक्षसे तस्मिन पुनर नारायणाश्रमम अभ्येत्य राजा कौन्तेयॊ निवासम अकरॊत परभुः स समानीय तान सर्वान भरातॄन इत्य अब्रवीद वचः दरौपद्या सहितान काले संस्मरन भरातरं जयम समाश चतस्रॊ ऽभिगताः शिवेन चरतां वने कृतॊद्देशश च बीभत्सुः पञ्चमीम अभितः समाम पराप्य पर्वतराजानं शवेतं शिखरिणां वरम तत्रापि च कृतॊद्देशः समागमदिदृक्षुभिः कृतश च समयस तेन पार्थेनामित तेजसा पञ्चवर्षाणि वत्स्यामि विद्यार्थीति पुरा मयि तत्र गाण्डीवधन्वानम अवाप्तास्त्रम अरिंदमम देवलॊकाद इमं लॊकं दरक्ष्यामः पुनरागतम इत्य उक्त्वा बराह्मणान सर्वान आमन्त्रयत पाण्डवः कारणं चैव तत तेषाम आचचक्षे तपस्विनाम तम उग्रतपसः परीताः कृत्वा पार्थं परदक्षिणम बराह्मणास ते ऽनवमॊदन्त शिवेन कुशलेन च सुखॊदर्कम इमं कलेशम अचिराद भरतर्षभ कषत्रधर्मेण धर्मज्ञ तीर्त्वा गां पालयिष्यसि तत तु राजा वचस तेषां परतिगृह्य तपस्विनाम परतस्थे सह विप्रैस तैर भरातृभिश च परंतपः दरौपद्या सहितः शरीमान हैडिम्बेयादिभिस तथा राक्षसैर अनुयातश च लॊमशेनाभिरक्षितः कव चिज जगाम पद्भ्यां तु राक्षसैर उह्यते कव चित तत्र तत्र महातेजा भरातृभिः सह सुव्रतः ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा बहून कलेशान विचिन्तयन सिंहव्याघ्र गजाकीर्णाम उदीचीं परययौ दिशम अवेक्षमाणः कैलासं मैनाकं चैव पर्वतम गन्धमादन पादांश च मेरुं चापि शिलॊच्चयम उपर्य उपरि शैलस्य बह्वीश च सरितः शिवाः परस्थं हिमवतः पुण्यं ययौ सप्त दशे ऽहनि ददृशुः पाण्डवा राजन गन्धमादनम अन्तिकात पृष्ठे हिमवतः पुण्ये नानाद्रुमलता युते सलिलावर्त संजातैः पुष्पितैश च महीरुहैः समावृतं पुण्यतमम आश्रमं वृषपर्वणः तम उपक्रम्य राजर्षिं धर्मात्मानम अरिंदमाः पाण्डवा वृषपर्वाणम अवन्दन्त गतक्लमाः अभ्यनन्दत स राजर्षिः पुत्रवद भरतर्षभान पूजिताश चावसंस तत्र सप्तरात्रम अरिंदमाः अष्टमे ऽहनि संप्राप्ते तम ऋषिं लॊकविश्रुतम आमन्त्र्य वृषपर्वाणं परस्थानं समरॊचयन एकैकशश च तान विप्रान निवेद्य वृषपर्वणे नयासभूतान यथाकालं बन्धून इव सुसत्कृतान ततस ते वरवस्त्राणि शुभान्य आभरणानि च नयदधुः पाण्डवास तस्मिन्न आश्रमे वृषपर्वणः अतीतानागते विद्वान कुशलः सर्वधर्मवित अन्वशासत स धर्मज्ञः पुत्रवद भरतर्षभान ते ऽनुज्ञाता महात्मानः परययुर दिशम उत्तराम कृष्णया सहिता वीरा बराह्मणैश च महात्मभिः तान परस्थितान अन्वगच्छद वृषपर्वा महीपतिः उपन्यस्य महातेजा विप्रेभ्यः पाण्डवांस तदा अनुसंसाध्य कौन्तेयान आशीर्भिर अभिनन्द्य च वृषपर्वा निववृते पन्थानम उपदिश्य च नानामृगगणैर जुष्टं कौन्तेयः सत्यविक्रमः पदातिर भरातृभिः सार्धं परातिष्ठत युधिष्ठिरः नानाद्रुमनिरॊधेषु वसन्तः शैलसानुषु पर्वतं विविशुः शवेतं चतुर्थे ऽहनि पाण्डवाः महाभ्रघनसंकाशं सलिलॊपहितं शुभम मणिकाञ्चनरम्यं च शैलं नाना समुच्छ्रयम ते समासाद्य पन्थानं यथॊक्तं वृषपर्वणा अनुसस्रुर यथॊद्देशं पश्यन्तॊ विविधान नगान उपर्य उपरि शैलस्य गुहा परमदुर्गमाः सुदुर्गमांस ते सुबहून सुखेनैवाभिचक्रमुः धौम्यः कृष्णा च पार्थाश च लॊमशश च महान ऋषिः अगमन सहितास तत्र न कश चिद अवहीयते ते मृगद्विजसंघुष्टं नानाद्विज समाकुलम शाखामृगगणैश चैव सेवितं सुमनॊहरम पुण्यं पद्मसरॊपेतं सपल्वल महावनम उपतस्थुर महावीर्या माल्यवन्तं महागिरिम ततः किंपुरुषावासं सिद्धचारणसेवितम ददृशुर हृष्टरॊमाणः पर्वतं गन्धमादनम विद्याधरानुचरितं किंनरीभिस तथैव च गजसिंहसमाकीर्णम उदीर्णशरभायुतम उपेतम अन्यैश च तदा मृगैर मृदु निनादिभिः ते गन्धमादन वनं तन नन्दनवनॊपम मुदिताः पाण्डुतनया मनॊ हृदयनन्दनम विविशुः करमशॊ वीरा अरण्यं शुभकाननम दरौपदी सहिता वीरास तैश च विप्रैर महात्मभिः शृण्वन्तः परीतिजननान वल्गून मदकलाञ शुभान शरॊत्ररम्यान सुमधुराञ शब्दान खग मुखेरितान सर्वर्तुफलभाराढ्यान सर्वर्तुकुसुमॊज्ज्वलान पश्यन्तः पादपांश चापि फलभार वनामितान आम्रान आम्रातकान फुल्लान नारिकेलान सतिन्दुकान अजातकांस तथा जीरान दाडिमान बीजपूरकान पनसाँल लिकुचान मॊचान खर्जूरान आम्रवेतसान पारावतांस तथा कषौद्रान नीपांश चापि मनॊरमान बिल्वान कपित्थाञ जम्बूंश च काश्मरीर बदरीस तथा लपक्षान उदुम्बर वटान अश्वत्थान कषीरिणस तथा भल्लातकान आमकलान हरीतकबिभीतकान इङ्गुदान करवीरांश च तिन्दुकांश च महाफलान एतान अन्यांश च विविधान गन्धमादन सानुषु फलैर अमृतकल्पैस तान आचितान सवादुभिस तरून तथैव चम्पकाशॊकान केतकान बकुलांस तथा पुंनागान सप्तपर्णांश च कर्णिकारान सकेतकान पाटलान कुटजान रम्यान मन्दारेन्दीवरांस तथा पारिजातान कॊविदारान देवदारु तरूंस तथा शालांस तालांस तमालांश च परियालान बकुलांस तथा शाल्मलीः किंशुकाशॊकां शिंशपांस तरलांस तथा चकॊरैः शतपत्रैश च भृङ्गराजैस तथा शुकैः कॊकिलैः कलविङ्कैश च हारीतैर जीव जीवकैः परियव्रतैश चातकैश च तथान्यैर विविधैः खगैः शरॊत्ररम्यं सुमधुरं कूजद्भिश चाप्य अधिष्ठितान सरांसि च विचित्राणि परसन्नसलिलानि च कुमुदैः पुण्डरीकैश च तथा कॊकनदॊत्पलैः कह्लारैः कमलैश चैव आचितानि समन्ततः कदम्बैश चक्रवाकैश च कुररैर जलकुक्कुटैः कारण्डवैः पलवैर हंसैर बकैर मद्गुभिर एव च एतैश चान्यैश च कीर्णानि समन्ताज जलचारिभिः हृष्टैस तथा तामरस रसासव मदालसैः पद्मॊदर चयुत रजः किञ्जल्कारुण रञ्जितैः मधुरस्वरैर मधुकरैर विरुतान कमलाकरान पश्यन्तस ते मनॊरम्यान गन्धमादन सानुषु तथैव पद्मषण्डैश च मण्डितेषु समन्ततः शिखण्डिनीभिः सहिताँल लता मण्डपकेषु च मेघतूर्य रवॊद्दाम मदनाकुलितान भृशम कृत्वैव केका मधुरं संगीत मधुरस्वरम चित्रान कलापान विस्तीर्य सविलासान मदालसान मयूरान ददृशुश चित्रान नृत्यतॊ वनलासकान कान्ताभिः सहितान अन्यान अपश्यन रमतः सुखम वल्ली लता संकटेषु कटकेषु सथितांस तथा कांश चिच छकुन जातांश च विटपेषूत्कटान अपि कलाप रचिताटॊपान विचित्रमुकुटान इव विवरेषु तरूणां च मुदितान ददृशुश च ते सिन्धुवारान अथॊद्दामान मन्मथस्येव तॊमरान सुवर्णकुसुमाकीर्णान गिरीणां शिखरेषु च कर्णिकारान विरचितान कर्ण पूरान इवॊत्तमान अथापश्यन कुरबकान वनराजिषु पुष्पितान कामवश्यॊत्सुक करान कामस्येव शरॊत्करान तथैव वनराजीनाम उदारान रचितान इव विराजमानांस ते ऽपश्यंस तिलकांस तिलकान इव तथानङ्ग शराकारान सहकारान मनॊरमान अपश्यन भरमरारावान मञ्जरीभिर विराजितान हिरण्यसदृशैः पुष्पैर दावाग्निसदृशैर अपि लॊहितैर अञ्जनाभैश च वैडूर्य ददृशैर अपि तथा शालांस तमालांश च पाटल्यॊ बकुलानि च माला इव समासक्ताः शैलानां शिखरेषु च एवं करमेण ते वीरा वीक्षमाणाः समन्ततः गजसंघ समाबाधं सिंहव्याघ्र समायुतम शरभॊन्नाद संघुष्टं नानाराव निनादितम सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं गन्धमादन सानुषु पीता भास्वरवर्णाभा बभूवुर नरराजयः नात्र कण्टकिनः के चिन नात्र के चिद अपुष्पिताः सनिग्धपत्र फला वृक्षा गन्धमादन सानुषु विमलस्फटिकाभानि पाण्डुरछदनैर दविजैः राजहंसैर उपेतानि सारसाभिरुतानि च सरांसि सरितः पार्थाः पश्यन्तः शैलसानुषु पद्मॊत्पलविचित्राणि सुखस्पर्श जलानि च गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च अतीव वृक्षा राजन्ते पुष्पिताः शैलसानुषु एते चान्ये च बहवस तत्र काननजा दरुमाः लताश च विविधाकाराः पत्रपुष्पफलॊच्चयाः युधिष्ठिरस तु तान वृक्षान पश्यमानॊ नगॊत्तमे भीमसेनम इदं वाक्यम अब्रवीन मधुराक्षरम पश्य भीम शुभान देशान देवाक्रीडान समन्ततः अमानुष गतिं पराप्ताः संसिद्धाः सम वृकॊदर ललाभिश चैव बह्वीभिः पुष्पिताः पादपॊत्तमाः संश्लिष्टाः पार्थ शॊभन्ते गन्धमादन सानुषु शिखण्डिनीभिश चरतां सहितानां शिखण्डिनाम नर्दतां शृणु निर्घॊषं भीम पर्वतसानुषु चकॊराः शतपत्राश च मत्तकॊकिल शारिकाः पत्रिणः पुष्पितान एतान संश्लिष्यन्ति महाद्रुमान रक्तपीतारुणाः पार्थ पादपाग्र गता दविजाः परस्परम उदीक्षन्ते बहवॊ जीव जीवकाः हरितारुणवर्णानां शाद्वलानां समन्ततः सारसाः परतिदृश्यन्ते शैलप्रस्रवणेष्व अपि वदन्ति मधुरा वाचः सर्वभूतमनॊ ऽनुगाः भृङ्गराजॊपचक्राश च लॊहपृष्ठाश च पत्रिणः चतुर्विषाणाः पद्माभाः कुञ्जराः सकरेणवः एते वैडूर्य वर्णाभं कषॊभयन्ति महत सरः बहुतालसमुत्सेधाः शैलशृङ्गात परिच्युताः नाना परस्रवणेभ्यश च वारिधाराः पतन्त्य अमूः भास्कराभ परभा भीम शारदाभ्रघनॊपमाः शॊभयन्ति महाशैलं नाना रजतधातवः कव चिद अञ्जन वर्णाभाः कव चित काञ्चनसंनिभाः धातवॊ हरितालस्य कवचिद धि गुलकस्य च मनःशिला गुहाश चैव संध्याभ्रनिकरॊपमाः शशलॊहित वर्णाभाः कव चिद गौरिक धातवः सितासिताभ्र परतिमा बालसूर्यसमप्रभाः एते बहुविधाः शैलं शॊभयन्ति महाप्रभाः गन्धर्वाः सह कान्ताहिर यथॊक्तं वृषपर्वणा दृश्यन्ते शैलशृङ्गेषु पार्थ किंपुरुषैः सह गीतानां तलतालानां यथा साम्नां च निस्वनः शरूयते बहुधा भीम सर्वभूतमनॊहरः महागङ्गाम उदीक्षस्व पुण्यां देव नदीं शुभाम कलहंस गणैर जुष्टाम ऋषिकिंनरसेविताम धातुभिश च सरिद्भिश च किंनरैर मृगपक्षिभिः गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च कानकैश च मनॊरमैः वयालैश च विविधाकारैः शतशीर्षैः समन्ततः उपेतं पश्य कौन्तेय शैलराजम अरिंदम ते परीतमनसः शूराः पराप्ता गतिम अनुत्तमाम नातृप्यन पर्ततेन्द्रस्य दर्शनेन परंतपाः उपेतम अथ माल्यैश च फलवद्भिश च पादपैः आर्ष्टिषेणस्य राजर्षेर आश्रमं ददृशुस तदा ततस तं तीव्रतपसं कृशं धमनि संततम पारगं सर्वधर्माणाम आर्ष्टिषेणम उपागमन [वै] युधिष्ठिरस तम आसाद्य तपसा दग्धकिल्बिषम अभ्यवादयत परीतः शिरसा नाम कीर्तयन ततः कृष्णा च भीमश च यमौ चापि यशस्विनौ शिरॊभिः पराप्य राजर्षिं परिवार्यॊपतस्थिरे तथैव धौम्यॊ धर्मज्ञः पाण्डवानां पुरॊहितः यथान्यायम उपाक्रान्तस तम ऋषिं संशितव्रतम अन्वजानात स धर्मज्ञॊ मुनिर दिव्येन चक्षुषा पाण्डॊः पुत्रान कुरुश्रेष्ठान आस्यताम इति चाब्रवीत कुरूणाम ऋषभं पराज्ञं पूजयित्वा महातपाः सह भरातृभिर आसीनं पर्यपृच्छद अनामयम नानृते कुरुषे भावं कच चिद धर्मे च वर्तसे मता पित्रॊश च ते वृत्तिः कच चित पार्थ न सीदति कच चित ते गुरवः सर्वे वृद्धा वैद्याश च पूजिताः कच चिन न कुरुषे भावं पार्थ पापेषु कर्मसु सुकृतं परतिकर्तुं च कच्चिद धातुं च दुष्कृतम यथान्यायं कुरुश्रेष्ठ जानासि न च कत्थसे यथार्हं मानिताः कच चित तवया नन्दन्ति साधवः वनेष्व अपि वसन कच चिद धर्मम एवानुवर्तसे कच चिद धौम्यस तवद आचारैर न पार्थ परितप्यते दानधर्मतपः शौचैर आर्जवेन तितिक्षया पितृपैतामहं वृत्तं कच चित पार्थानुवर्तसे कच चिद राजर्षियातेन पथा गच्छसि पाण्डव सवे सवे किल कुले जाते पुत्रे नप्तरि वा पुनः पितरः पितृलॊकस्थाः शॊचन्ति च हसन्ति च किं नव अस्य दुष्कृते ऽसमाभिः संप्राप्तव्यं भविष्यति किं चास्य सुकृते ऽसमाभिः पराप्तव्यम इति शॊभनम पिता माता तथैवाग्निर गुरुर आत्मा च पञ्चमः यस्यैते पूजिताः पार्थ तस्य लॊकाव उभौ जितौ अब्भक्षा वायुभक्षाश च पलवमाना विहायसा जुषन्ते पर्वतश्रेष्ठम ऋषयः पर्व संधिषु कामिनः सह कान्ताभिः परस्परम अनुव्रताः दृश्यन्ते शैलशृङ्गस्थास तथा किंपुरुषा नृप अरजांसि च वासांसि वसानाः कौशिकानि च दृश्यन्ते हबवः पार्थ गन्धर्वाप्सरसां गणाः विद्याधरगणाश चैव सरग्विणः परियदर्शनाः महॊरगगणाश चैव सुपर्णाश चॊरगादयः अस्य चॊपरि शैलस्य शरूयते पर्व संधिषु भेरी पणवशङ्खानां मृदङ्गानां च निस्वनः इहस्थैर एव तत सर्वं शरॊतव्यं भरतर्षभाः न कार्या वः कथं चित सयात तत्राभिसरणे मतिः न चाप्य अतः परं शक्यं गन्तुं भरतसत्तमाः विहारॊ हय अत्र देवानाम अमानुष गतिस तु सा ईषच चपल कर्माणं मनुष्यम इह भारत दविषन्ति सर्वभूतानि ताषयन्ति च राक्षसाः अभ्यतिक्रम्य शिखरं शैलस्यास्य युधिष्ठिर गतिः परमसिद्धानां देवर्षीणां परकाशते चापलाद इह गछन्तं पार्थ यानम अतः परम अयः शूलादिभिर घनन्ति राक्षसाः शत्रुसूदन अप्सरॊभिः परिवृतः समृद्ध्या नरवाहनः इह वैश्रवणस तात पर्व संधिषु दृश्यते शिखरे तं समासीनम अधिपं सर्वरक्षसाम परेक्षन्ते सर्वभूतानि भानुमन्तम इवॊदितम देवदानव सिद्धानां तथा वैश्रवणस्य च गिरेः शिखरम उद्यानम इदं भरतसत्तम उपासीनस्य धनदं तुम्बुरॊः पर्व संधिषु गीतसाम सवनस तात शरूयते गन्धमादने एतद एवंविधं चित्रम इह तात युधिष्ठिर परेक्षन्ते सर्वभूतानि बहुशः पर्व संधिषु भुञ्जानाः सर्वभॊज्यानि रसवन्ति फलानि च वसध्वं पाण्डवश्रेष्ठा यावद अर्जुन दर्शनम न तात चपलैर भाव्यम इह पराप्तैः कथं चन उषित्वेह यथाकामं यथाश्रद्धं विहृत्य च ततः शस्त्रभृतां शरेष्ठ पृथिवीं पालयिष्यसि [जनम] पाण्डॊः पुत्रा महात्मानः सर्वे दिव्यपराक्रमाः कियन्तं कालम अवसन पर्वते गन्धमादने कानि चाभ्यवहार्याणि तत्र तेषां महात्मनाम वसतां लॊकवीराणाम आसंस तद बरूहि सत्तम विस्तरेण च मे शंस भीमसेन पराक्रमम यद यच चक्रे महाबाहुस तस्मिन हैमवते गिरौ न खल्व आसीत पुनर युद्धं तस्य यक्षैर दविजॊत्तम कच चित समागमस तेषाम आसीद वैश्रवणेन च तत्र हय आयाति धनद आर्ष्टिषेणॊ यथाब्रवीत एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं विस्तरेण तपॊधन न हि मे शृण्वतस तृप्तिर अस्ति तेषां विचेष्टितम [वै] एतद आत्महितं शरुत्वा तस्याप्रतिम तेजसः शासनं सततं चक्रुस तथैव भरतर्षभाः भुञ्जाना मुनिभॊज्यानि रसवन्ति फलानि च शुद्धबाणहतानां च मृगाणां पिशितान्य अपि मेध्यानि हिमवत्पृष्ठे मधूनि विविधानि च एवं ते नयवसंस तत्र पाण्डवा भरतर्षभाः तथा निवसतां तेषां पञ्चमं वर्षम अभ्यगात शृण्वतां लॊमशॊक्तानि वाक्यानि विविधानि च कृत्यकाल उपस्थास्य इति चॊक्त्वा घटॊत्कचः राक्षसैः सहितः सर्वैः पूर्वम एव गतः परभॊ आर्ष्टिषेणाश्रमे तेषां वसतां वै महात्मनाम अगच्छन बहवॊ मासाः पश्यतां महद अद्भुतम तैस तत्र रममाणैश च विहरद्भिश च पाण्डवैः परीतिमन्तॊ महाभागा मुनयश चारणास तथा आजग्मुः पाण्डवान दरष्टुं सिद्धात्मानॊ यतव्रताः तैस तैः सह कथाश चक्रुर दिव्या भरतसत्तमाः ततः कतिपयाहस्य महाह्रद निवासिनम ऋद्धिमन्तं महानागं सुपर्णः सहसाहरत पराकम्पत महाशैलः परामृद्यन्त महाद्रुमाः ददृशुः सर्वभूतानि पाण्डवाश च तद अद्भुतम ततः शैलॊत्तमस्याग्रात पाण्डवान परति मारुतः अवहत सर्वमाल्यानि गन्धवन्ति शुभानि च तत्र पुष्पाणि दिव्यानि सुहृद्भिः सह पाण्डवाः ददृशुः पञ्च वर्णानि दरौपदी च यशस्विनी भीमसेनं ततः कृष्णा काले वचनम अब्रवीत विविक्ते पर्वतॊद्देशे सुक्खासीनं महाभुजम सुपर्णानिलवेगेन शवसनेन महाबलात पञ्च वर्णानि पात्यन्ते पुष्पाणि भरतर्षभ परत्यक्षं सर्वभूतानां नदीम अश्वरथां परति खाण्डवे सत्यसंधेन भरात्रा तव नरेश्वर गन्धर्वॊरगरक्षांसि वासवश च निवारितः हता मायाविनश चॊग्रा धनुः पराप्तं च गाण्डिवम तवापि सुमहत तेजॊ महद बाहुबलं च ते अविषह्यम अनाधृष्यं शतक्रतु बलॊपमम तवद बाहुबलवेगेन तरासिताः सर्वराक्षसाः हित्वा शैलं परपद्यन्तां भीमसेन दिशॊ दश ततः शैलॊत्तमस्याग्रं चित्रमाल्य धरं शिवम वयपेतभयसंमॊहाः पश्यन्तु सुहृदस तव एवं परणिहितं भीम चिरात परभृति मे मनः दरष्टुम इच्छामि शैलाग्रं तवद बाहुबलम आश्रिता ततः कषिप्तम इवात्मानं दरौपद्या स परंतपः नामृष्यत महाबाहुः परहारम इव सद्गवः सिंहर्षभ गतिः शरीमान उदारः कनकप्रभः मनस्वी बलवान दृप्तॊ मानी शूरश च पाण्डवः लॊहिताक्षः पृथु वयंसॊ मत्तवारणविक्रमः सिंहदंष्ट्रॊ बृहत सकन्धः शालपॊत इवॊद्गतः महात्मा चारुसर्वाङ्गः कम्बुग्रीवॊ महाभुजः रुक्मपृष्ठं धनुः खड्गं तूणांश चापि परामृशत केसरीव यथॊत्सिक्तः परभिन्न इव वारणः वयपेतभयसंमॊहः शैलम अभ्यपतद बली तं मृगेन्द्रम इवायान्तं परभिन्नम इव वारणम ददृशुः सर्वभूतानि बाणखड्गधनुर्धरम दरौपद्या वर्धयन हर्षं गदाम आदाय पाण्डवः वयपेतभयसंमॊहः शैलराजं समाविशत न गलानिर न च कातर्यं न वैक्लव्यं न मत्सरः कदा चिज जुषते पार्थम आत्मजं मातरिश्वनः तद एकायनम आसाद्य विषमं भीमदर्शनम बहुतालॊछ्रयं शृङ्गम आरुरॊह महाबलः स किंनरमहानागमुनिगन्धर्वराक्षसान हर्षयन पर्तवस्याग्रम आससाद महाबलः तत्र वैश्रवणावासं ददर्श भरतर्षभः काञ्चनैः सफाटिकाकारैर वेश्मभिः समलंकृतम मॊदयन सर्वभूतानि गन्धमादन संभभः सर्वगन्धवहस तत्र मारुतः सुसुखॊ ववौ चित्रा विविधवर्णाभाश चित्रमञ्जलि धारिणः अचिन्त्या विविधास तत्र दरुमाः परमशॊभनाः रत्नजालपरिक्षिप्तं चित्रमाल्यधरं शिवम राक्षसाधिपतेः सथानं ददर्श भरतर्षभः गदाखड्गधनुष्पाणिः समभित्यक्तजीवितः भीमसेनॊ महाबाहुस तस्थौ गिरिर इवाचलः ततः शङ्खम उपाध्मासीद दविषतां लॊमहर्षणम जयाघॊषतलघॊषं च कृत्वा भूतान्य अमॊहयत ततः संहृष्टरॊमाणः शब्दं तम अभिदुद्रुवुः यक्षराक्षस गन्धर्वाः पाण्डवस्य समीपतः गदापरिघनिस्त्रिंश शक्तिशूलपरश्वधाः परगृहीता वयरॊचन्त यक्षराक्षस बाहुभिः ततः परववृते युद्धं तेषां तस्य च भारत तैः परयुक्तान महाकायैः शक्तिशूलपरश्वधान भल्लैर भीमः परचिच्छेद भीमवेगतरैस ततः अन्तरिक्षचराणां च भूमिष्ठानां च गर्जताम शरैर विव्याध गात्राणि राक्षसानां महाबलः सा लॊहितमहावृष्टिर अभ्यवर्षन महाबलम कायेभ्यः परच्युता धारा राक्षसानां समन्ततः भीम बाहुबलॊत्सृष्टैर बहुधा यक्षरक्षसाम विनिकृत्तान्य अदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च परच्छाद्यमानं रक्षॊभिः पाण्डवं परियदर्शनम ददृशुः सर्वभूतानि सूर्यम अभ्रगणैर इव स रश्मिभिर इवादित्यः शरैर अरिनिघातिभिः सर्वान आर्छन महाबाहुर बलवान सत्यविक्रमः अभितर्जयमानाश च रुवन्तश च महारवान न मॊहं भीमसेनस्य ददृशुः सर्वराक्षसाः ते शरैः कषतसर्वाङ्गा भीमसेनभयार्दिताः भीमम आर्तस्वरं चक्रुर विप्रकीर्णमहायुधाः उत्सृज्य ते गदा शूलान असि शक्तिपरश्वधान दक्षिणां दिशम आजग्मुस तरासिता दृढ धन्वना तत्र शूलगदापाणिर वयूढॊरस्कॊ महाभुजः सखा वैश्वरणस्यासीन मणिमान नाम राक्षसः अदर्शयद अधीकारं पौरुषं च महाबलः स तान दृष्ट्वा परावृत्तान समयमान इवाब्रवीत एकेन बहवः संख्ये मानुषेण पराजिताः पराप्य वैश्रवणावासं किं वक्ष्य अथ धनेश्वरम एवम आभाष्य तान सर्वान नयवर्तत स राक्षसः शक्तिशूलगदा पाणिर अभ्यधावच च पाण्डवम तम आपतन्तं वेगेन परभिन्नम इव वारणम वत्सदन्तैस तरिभिः पार्श्वे भीमसेनः समर्पयत मणिमान अपि संक्रुद्धः परगृह्य महतीं गदाम पराहिणॊद भीमसेनाय परिक्षिप्य महाबलः विद्युद्रूपां महाघॊराम आकाशे महतीं गदाम शरैर बहुभिर अभ्यर्च्छद भीमसेनः शिलाशितैः परतिहन्यन्त ते सर्वे गदाम आसाद्य सायकाः न वेगं धारयाम आसुर गदा वेगस्य वेगिताः गदायुद्धसमाचारं बुध्यमानः स वीर्यवान वयंसयाम आस तं तस्य परहारं भीमविक्रमः ततः शक्तिं महाघॊरां रुक्मदण्डाम अयस्मयीम तस्मिन्न एवान्तरे धीमान परजहाराथ राक्षसः सा भुजं भीमनिर्ह्रादा भित्त्वा भीमस्य दक्षिणम साग्निज्वाला महारौद्रा पपात सहसा भुवि सॊ ऽतिविद्धॊ महेष्वासः शक्त्यामित पराक्रमः गदां जग्राह कौरव्यॊ गदायुद्धविशारदः तां परगृह्यॊन्नदन भीमः सर्वशैक्यायसीं गदाम तरसा सॊ ऽभिदुद्राव मणिमन्तं महाबलम दीप्यमानं महाशूलं परहृह्य मणिमान अपि पराहिणॊद भीमसेनाय वेगेन महता नदन भङ्क्त्वा शूलं गदाग्रेण गदायुद्धविशारदः अभिदुद्राव तं तूर्णं गरुत्मान इव पन्नगम सॊ ऽनतरिक्षम अभिप्लुत्य विधूय सहसा गदाम परचिक्षेप महाबाहुर विनद्य रणमूर्धनि सेन्द्राशनिर इवेन्द्रेण विसृष्टा वातरंहसा हत्वा रक्षः कषितिं पराप्य कृत्येव निपपात ह तं राक्षसं भीमबलं भीमसेनेन पातितम ददृशुः सर्वभूतानि सिंहेनेव गवां पतिम तं परेक्ष्य निहतं भूमौ हतशेषा निशाचराः भीमम आर्तस्वरं कृत्वा जग्मुः पराचीं दिशं परति [वै] शरुत्वा बहुविधैः शब्दैर नाद्यमाना गिरे गुहाः अजातशत्रुः कौन्तेयॊ माद्रीपुत्राव उभाव अपि धौम्यः कृष्णा च विप्राश च सर्वे च सुहृदस तथा भीमसेनम अपश्यन्तः सर्वे विमनसॊ ऽभवन दरौपदीम आर्ष्टिषेणाय परदाय तु महारथाः सहिताः सायुधाः शूराः शैलम आरुरुहुस तदा ततः संप्राप्य शैलाग्रं वीक्षमाणा महारथाः ददृशुस ते महेष्वासा भीमसेनम अरिंदमम सफुरतश च महाकायान गतसत्त्वांश च राक्षसान महाबलान महाघॊरान भीमसेनेन पातितान शुशुभे स महाबाहुर गदाखड्गधनुर्धरः निहत्य समरे सर्वान दानवान मघवान इव ततस ते समतिक्रम्य परिष्वज्य वृकॊदरम तत्रॊपविविशुः पार्थाः पराप्ता गतिम अनुत्तमाम तैश चतुर्भिर महेष्वासैर गिरिशृङ्गम अशॊभत लॊकपालैर महाभागैर दिवं देववरैर इव कुबेर सदनं दृष्ट्वा राक्षसांश च निपातितान भराता भरातरम आसीनम अभ्यभाषत पाण्डवम साहसाद यदि वा मॊहाद भीम पापम इदं कृतम नैतत ते सदृशं वीर मुनेर इव मृषा वचः राजद्विष्टं न कर्तव्यम इति धर्मविदॊ विदुः तरिदशानाम इदं दविष्टं भीमसेन तवया कृतम अर्थधर्माव अनादृत्य यः पापे कुरुते मनः कर्मणां पार्थ पापानां सफलं विन्दते धरुवम पुनर एवं न कर्तव्यं मम चेद इच्छसि परियम एवम उक्त्वा स धर्मात्मा भराता भरातरम अच्युतम अर्थतत्त्वविघागज्ञः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः विरराम महातेजा तम एवार्थं विचिन्तयन ततस तु हतशिष्टा ये भीमसेनेन राक्षसाः सहिताः परत्यपद्यन्त कुबेर सदनं परति ते जवेन महावेगाः पराप्य वैश्रवणालयम भीमम आर्तस्वरं चक्रुर भीमसेनभयार्दिताः नयस्तशस्त्रायुधाः शरान्ताः शॊनिताक्त परिच्छदाः परकीर्णमूर्धजा राजन यक्षाधिपतिम अब्रुवन गदापरिघनिस्त्रिंश तॊमरप्रासयॊधिनः राक्षसा निहताः सर्वे तव देवपुरःसराः परमृद्य तरसा शैलं मानुषेण धनेश्वर एकेन सहिताः संख्ये हताः करॊधवशा गणाः परवरा रक्षसेन्द्राणां यक्षाणां च धनाधिप शेरते निहता देव गतसत्त्वाः परासवः लब्धः शैलॊ वयं मुक्तामणिमांस ते सखा हतः मानुषेण कृतं कर्म विधत्स्व यद अनन्तरम स तच छरुत्वा तु संक्रुद्धः सर्वयक्षगणाधिपः कॊपसंरक्त नयनः कथम इत्य अब्रवीद वचः दवितीयम अपराध्यन्तं भीमं शरुत्वा धनेश्वरः चुक्रॊध यक्षाधिपतिर युज्यताम इति चाब्रवीत अथाभ्र धनसंकाशं गिरिकूटम इवॊच्छ्रितम हयैः संयॊजयाम आसुर गान्धर्वैर उत्तमं रथम तस्य सर्ग गुणॊपेता विमलाक्षा हयॊत्तमाः तेजॊबलजवॊपेता नानारत्नविभूषिताः शॊभमाना रथे युक्तास तरिष्यन्त इवाशुगाः हर्षयाम आसुर अन्यॊन्यम इङ्गितैर विजयावहैः स तम आस्थाय भगवान राजराजॊ महारथम परययौ देवगन्धर्वैः सतूयमानॊ महाद्युतिः तं परयान्तं महात्मानं सर्वयक्षधनाधिपम रक्ताक्षा हेमसंकाशा महाकाया महाबलाः सायुधा बद्धनिस्त्रिंशा यक्षा दशशतायुताः जवेन महता वीराः परिवार्यॊपतस्थिरे तं महान्तम उपायान्तं धनेश्वरम उपान्तिके ददृशुर हृष्टरॊमाणः पाण्डवाः परियदर्शनम कुबेरस तु महासत्त्वान पान्दॊःपुत्रान महारथान आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशान दृष्ट्वा परीतॊ ऽभवत तदा ते पक्षिण इवॊत्पत्य गिरेः शृङ्गं महाजवाः तस्थुस तेषां समभ्याशे धनेश्वर पुरःसराः ततस तं हृष्टमनसं पाण्डवान परति भारत समीक्ष्य यक्षगन्धर्वा निर्विकारा वयवस्थिताः पाण्डवाश च महात्मानः परणम्य धनदं परभुम नकुलः सहदेवश च धर्मपुत्रश च धर्मवित अपराधम इवात्मानं मन्यमाना महारथाः तस्थुः पराञ्जलयः सर्वे परिवार्य धनेश्वरम शय्यासनवरं शरीमत पुष्पकं विश्वकर्मणा विहितं चित्रपर्यन्तम आतिष्ठत धनाधिपः तम आसीनं महाकायाः शङ्कुकर्णा महाजवाः उपॊपविविशुर यक्षा राक्षसाश च सहस्रशः शतशश चापि गन्धर्वास तथैवाप्सरसां गणाः परिवार्यॊपतिष्ठन्त यथा देवाः शतक्रतुम काञ्चनीं शिरसा बिभ्रद भीमसेनः सरजं शुभाम बाणखड्गधनुष्पाणिर उदैक्षत धनाधिपम न भीर भीमस्य न गलानिर विक्षतस्यापि राक्षसैः आसीत तस्याम अवस्थायां कुबेरम अपि पश्यतः आददानं शितान बाणान यॊद्धुकामम अवस्थितम दृष्ट्वा भीमं धर्मसुतम अब्रवीन नरवाहनः विदुस तवां सर्वभूतानि पार्थ भूतहिते रतम निर्भयश चापि शैलाग्रे वस तवं सह बन्धुभिः न च मन्युस तवया कार्यॊ भीमसेनस्य पाण्डव कालेनैते हताः पूर्वं निमित्तम अनुजस तव वरीषा चात्र न कर्तव्या साहसं यद इदं कृतम दृष्टश चापि सुरैः पूर्वं विनाशॊ यक्षराक्षसाम न भीमसेने कॊपॊ मे परीतॊ ऽसमि भरतर्षभ कर्मणानेन भीमस्य मम तुष्टिर अभूत पुरा एवम उक्त्वा तु राजानं भीमसेनम अभाषत नैतन मनसि मे तात वर्तते कुरुसत्तम यद इदं साहसं भीमकृष्णार्थे कृतवान असि माम अनादृत्य देवांश च विनाशं यक्षरक्षसाम सवबाहुबलम आश्रित्य तेनाहं परीतिमांस तवयि शापाद अस्मि विनिर्मुक्तॊ घॊराद अद्य वृकॊदर अहं पूर्वम अगस्त्येन करुद्धेन परमर्षिणा शप्तॊ ऽपराधे कस्मिंश चित तस्यैषा निष्कृतिः कृता दृष्टॊ हि मम संक्लेशः पुरा पाण्डवनन्दन न तवात्रापराधॊ ऽसति कथं चिद अपि शत्रुहन [य] कथं शप्तॊ ऽसि भगवन्न अगस्त्येन महात्मना शरॊतुम इच्छाम्य अहं देव तवैतच छापकारणम इदं चाश्चर्य भूतं मे यत करॊधात तस्य धीमतः तवैव तवं न निर्दग्धः सबलः सपदानुगः [वैष्र] देवतानाम अभून मन्त्रः कुशवत्यां नरेश्वर कृतस तत्राहम अगमं महापद्मशतैस तरिभिः यक्षाणां घॊररूपाणां विविधायुधधारिणाम अध्वन्य अहम अथापश्यम अगस्त्यम ऋषिसत्तमम उग्रं तपस तपस्यन्तं यमुनातीरम आश्रितम नानापक्षिगणाकीर्णं पुष्पितद्रुमशॊभितम तम ऊर्ध्वबाहुं दृष्ट्वा तु सूर्यस्याभिमुखं सथितम तेजॊराशिं दीप्यमानं हुताशनम इवैधितम राक्षसाधिपतिः शरीमान मणिमान नाम मे सखा मौर्ख्याद अज्ञानभावाच च दर्पान मॊहाच च भारत नयष्ठीवद आकाशगतॊ महर्षेस तस्य मूर्धनि स कॊपान माम उवाचेदं दिशः सर्वा दहन्न इव माम अवज्ञाय दुष्टात्मा यस्माद एष सखा तव धर्षणां कृतवान एतां पश्यतस ते धनेश्वर तस्मात सहैभिः सैन्यैस ते वधं पराप्स्यति मानुषात तवं चाप्य एभिर हतैः सैन्यैः कलेशं पराप्स्यसि दुर्मते तम एव मानुषं दृष्ट्वा किल्बिषाद विप्रमॊक्ष्यसे सैन्यानां तु तवैतेषां पुत्रपौत्र बलान्वितम न शापं पराप्स्यते घॊरं गच्छ ते ऽऽजञां करिष्यति एष शापॊ मया पराप्तः पराक्तस्माद ऋषिसत्तमात स भीमेन महाराज भरात्रा तव विमॊक्षितः [वैष्र] युधिष्ठिर धृतिर दाक्ष्यं देशकालौ पराक्रमः लॊकतन्त्रविधानानाम एष पञ्चविधॊ विधिः धृतिमन्तश च दक्षाश च सवे सवे कर्मणि भारत पराक्रमविधानज्ञा नराः कृतयुगे ऽभवन धृतिमान देशकालज्ञः सर्वधर्मविधानवित कषत्रियः कषत्रिय शरेष्ठ पृथिवीम अनुशास्ति वै य एवं वर्तते पार्थ पुरुषः सर्वकर्मसु स लॊके लभते वीर यशॊ परेत्य च सद्गतिम देशकालान्तर परेप्सुः कृत्वा शक्रः पराक्रमम संप्राप्तस तरिदिवे राज्यं वृत्रहा वसुभिः सह पापात्मा पापबुद्धिर यः पापम एवानुवर्तते कर्मणाम अविभागज्ञः परेत्य चेह च नश्यति अकालज्ञः सुदुर्मेधाः कार्याणाम अविशेषवित वृथाचार समारम्भः परेत्य चेह च नश्यति साहसे वर्तमानानां निकृतीनां दुरात्मनाम सर्वसामर्थ्य लिप्सूनां पापॊ भवति निश्चयः अधर्मज्ञॊ ऽवलिप्तश च बाल बुद्धिर अमर्षणः निर्भयॊ भीमसेनॊ ऽयं तं शाधि पुरुषर्षभ आर्ष्टिषेणस्य राजर्षेः पराप्य भूयस तवम आश्रमम तामिस्रं परथमं पक्षं वीतशॊकभयॊ वस अलकाः सह गन्धर्वैर यक्षैश च सह राक्षसैः मन नियुक्ता मनुष्येन्द्र सर्वे च गिरिवासिनः रक्षन्तु तवा महाबाहॊ सहितं दविजसत्तमैः साहसेषु च संतिष्ठन्न इह शैले वृकॊदरः वार्यतां साध्व अयं राजंस तवया धर्मभृतां वर इतः परं च राजेन्द्र दरक्ष्यन्ति वनगॊचराः उपस्थास्यन्ति च सदा रक्षिष्यन्ति च सर्वशः तथैव चान्न पानानि सवादूनि च बहूनि च उपस्थास्यन्ति वॊ गृह्य मत परेष्याः पुरुषर्षभ यथा जिष्णुर महेन्द्रस्य यथा वायॊर वृकॊदरः धर्मस्य तवं यथा तात यॊगॊत्पन्नॊ निजः सुतः आत्मजाव आत्मसंपन्नौ यमौ चॊभौ यथाश्विनॊः रक्ष्यास तद्वन ममापीह यूयं सर्वे युधिष्ठिर अर्थतत्त्वविभागज्ञः सर्वधर्मविशेषवित भीमसेनाद अवरजः फल्गुनः कुशली दिवि याः काश चन मता लॊकेष्व अग्र्याः परमसंपदः जन्मप्रभृति ताः सर्वाः सथितास तात धनंजये दमॊ दानं बलं बुद्धिर हरीर धृतिर तेज उत्तमम एतान्य अपि महासत्त्वे सथितान्य अमिततेजसि न मॊहात कुरुते जिष्णुः कर्म पाण्डव गर्हितम न पार्थस्य मृषॊक्तानि कथयन्ति नरा नृषु स देव पितृगन्धर्वैः कुरूणां कीर्तिवर्धनः मानितः कुरुते ऽसत्राणि शक्र सद्मनि भारत यॊ ऽसौ सर्वान महीपालान धर्मेण वशम आनयत स शंतनुर महातेजा पितुस तव पितामहः परीयते पार्थ पार्थेन दिवि गाण्डीवधन्वना सम्यक चासौ महावीर्यः कुलधुर्य इव सथितः पितॄन देवांस तथा विप्रान पूजयित्वा महायशः सप्त मुख्यान महामेधान आहरद यमुनां परति अधिराजः स राजंस तवां शंतनुः परपितामहः सवर्गजिच छक्र लॊकस्थः कुशलं परिपृच्छति [वै] ततः शक्तिं गदां खड्गं धनुश च भरतर्षभ पराध्वं कृत्वा नमश चक्रे कुबेराय वृकॊदरः ततॊ ऽबरवीद धनाध्यक्षः शरण्यः शरणागतम मानहा भव शत्रूणां सुहृदां नन्दिवर्धनः सवेषु वेश्मसु रम्येषु वसतामित्र तापनाः कामान उपहरिष्यन्ति यक्षा वॊ भरतर्षभाः शीघ्रम एव गुडाकेशः कृतास्त्रः पुरुषर्षभः साक्षान मघवता सृष्टः संप्राप्स्यति धनंजयः एवम उत्तमकर्माणम अनुशिष्य युधिष्ठिरम अस्तं गिरिवरश्रेष्ठं परययौ गुह्यकाधिपः तं परिस्तॊम संकीर्णैर नानारत्नविभूषितैः यानैर अनुययुर यक्षा राक्षसाश च सहस्रशः पक्षिणाम इव निर्घॊषः कुबेर सदनं परति बभूव परमाश्वानाम ऐरावत पथे यताम ते जग्मुस तूर्णम आकाशं धनाधिपति वाजिनः परकर्षन्त इवाभ्राणि पिबन्त इव मारुतम ततस तानि शरीराणि गतसत्त्वानि रक्षसाम अपाकृष्यन्त शैलाग्राद धनाधिपति शासनात तेषां हि शापकालॊ ऽसौ कृतॊ ऽगस्त्येन धीमता समरे निहतास तस्मात सर्वे मणिमता सह पाण्डवास तु महात्मानस तेषु वेश्मसु तां कषपाम सुखम ऊषुर गतॊद्वेगाः पूजिताः सर्वराक्षसैः [वै] ततः सूर्यॊदये धौम्यः कृत्वाह्निकम अरिंदम आर्ष्टिषेणेन सहितः पाण्डवान अभ्यवर्तत ते ऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह ततः पराञ्जलयः सर्वे बराह्मणांस तान अपूजयन ततॊ युधिष्ठिरं दौम्यॊ गृहीत्वा दक्षिणे करे पराचीं दिशम अभिप्रेक्ष्य महर्षिर इदम अब्रवीत असौ सागरपर्यन्तां भूमिम आवृत्य तिष्ठति शैर राजॊ महाराज मन्दरॊ ऽभिविराजते इन्द्र वैश्रवणाव एतां दिशं पाण्डव रक्षतः पर्वतैश च वनान्तैश च कानकैश चॊपशॊभिताम एतद आहुर महेन्द्रस्य राज्ञॊ वैश्वरणस्य च ऋशयः सर्वधर्मज्ञाः सद्म तात मनीषिणः अतश चॊद्यन्तम आदित्यम उपतिष्ठन्ति वै परजाः ऋषयश चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश च देवताः यमस तु राजा धर्मात्मा सर्वप्राणभृतां परभुः परेतसत्त्वगतीम एतां दक्षिणाम आश्रितॊ दिशम एतत संयमनं पुण्यम अतीवाद्भुत दर्शनम परेतराजस्य भवनम ऋद्ध्या परमया युतम यं पराप्य सविता राजन सत्येन परतितिष्ठति अस्तं पर्वतराजानम एतम आहुर मनीषिणः एतं पर्वतराजानं समुद्रं च महॊदधिम आवसन वरुणॊ राजा भूतानि परिरक्षति उदीचीं दीपयन्न एष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान महामेरुर महाभाग शिवॊ बरह्मविदां गतिः यस्मिन बरह्म सदॊ चैव तिष्ठते च परजापतिः भूतात्मा विसृजन सर्वं यत किं चिज जङ्गमागमम यान आहुर बरह्मणः पुत्रान मानसान दक्ष सप्तमान तेषाम अपि महामेरुः सथानं शिवम अनामयम अत्रैव परतितिष्ठन्ति पुनर अत्रॊदयन्ति च सप्त देवर्षयस तात वसिष्ठप्रमुखाः सदा देशं विरजसं पश्य मेरॊर शिखरम उत्तमम यत्रात्म तृप्तैर अध्यास्ते देवैः सह पितामहः यम आहुः सर्वभूतानां परकृतेः परकृतिं धरुवम अनादि निधनं देवं परभुं नारायणं परम बरह्मणः सदनात तस्य परं सथानं परकाशते देवाश च यत्नात पश्यन्ति दिव्यं तेजॊमयं शिवम अत्यर्कानल दीप्तं तत सथानं विष्णॊर महात्मनः सवयैव परभया राजन दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः तद वै जयॊतींषि सर्वाणि पराप्य भासन्ति नॊ ऽपि च सवयं विभुर अदीनात्मा तत्र हय अभिविराजते यतयस तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः यॊगसिद्धा महात्मानस तमॊ मॊहविवर्जिताः तत्र गत्वा पुनर नेमं लॊकम आयान्ति भारत सथानम एतन महाभाग धरुवम अक्षयम अव्ययम ईष्वरस्य सदा हय एतत परणमात्र युधिष्ठिर एतं जयॊतींषि सर्वाणि परकर्षन भगवान अपि कुरुते वितमः कर्मा आदित्यॊ ऽभिप्रदक्षिणम अस्तं पराप्य ततः संध्याम अतिक्रम्य दिवाकरः उदीचीं भजते काष्ठां दिशम एष विभावसुः स मेरुम अनुवृत्तः सन पुनर गच्छति पाण्डव परान्न्मुखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः स मासं विभजन कालं बहुधा पर्व संधिषु तथैव भगवान सॊमॊ नक्षत्रैः सह गच्छति एवम एव परिक्रम्य महामेरुम अतन्द्रितः भावयन सर्वभूतानि पुनर गच्छति मन्दरम तथा तमिस्रहा देवॊ मयूखैर भावयञ जगत मार्गम एतद असंबाधम आदित्यः परिवर्तते सिसृक्षुः शिशिराण्य एष दक्षिणां भजते दिशम ततः सर्वाणि भूतानि कालः शिशिरम ऋच्छति सथावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसा तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः सन विभावसुः ततः सवेदः कलमस तन्द्री गलानिश च भजते नरान पराणिभिः सततं सवप्नॊ हय अभीक्ष्णं च निषेव्यते एवम एतद अनिर्देश्यं मार्गम आवृत्य भानुमान पुनः सृजति वर्षाणि भगवान भावयन परजाः वृष्टिं मारुत संतापैः सुखैः सथावरजङ्गमान वर्धयन सुमहातेजा पुनः परतिनिवर्तते एवम एष चरन पार्थ कालचक्रम अतन्द्रितः परकर्षन सर्वभूतानि सविता परिवर्तते संतता गतिर एतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव आदायैव तु भूतानां तेजॊ विसृजते पुनः विभजन सर्वभूतानाम आयुः कर्म च भारत अहॊरात्रान कलाः काष्ठाः सृजत्य एष सदा विभुः [वै] तस्मिन नगेन्द्रे वसतां तु तेषां; महात्मनां सद वरतम आस्थितानाम रतिः परमॊदश च बभूव तेषाम; आकाङ्क्षतां दर्शनम अर्जुनस्य तान वीर्ययुक्तान सुविशुद्धसत्त्वांस; तेजस्विनः सत्यघृति परधानान संप्रीयमाणा बहवॊ ऽभिजग्मुर; गन्धर्वसंघाश च महर्षयश च तं पादपैः पुष्पधरैर उपेतं; नगॊत्तमं पराप्य महारथानाम मनःप्रसादः परमॊ बभूव; यथा दिवं पराप्य मरुद्गणानाम मयूरहंसस्वननादितानि; पुष्पॊपकीर्णानि महाचलस्य शृङ्गाणि सानूनि च पश्यमाना; गिरेः परं हर्षम अवाप्य तस्थुः साक्षात कुबेरेण कृताश च तस्मिन; नगॊत्तमे संवृतकूलरॊधसः कादम्ब कारण्डवहंसजुष्टाः; पद्माकुलाः पुष्करिणीर अपश्यन करीदा परदेशांश च समृद्धरूपान; सुचित्र माल्यावृत जातशॊभान मणिप्रवेकान सुमनॊहरांश च; यथा भवेयुर धनदस्य राज्ञः अनेकवर्णैश च सुगन्धिभिश च; महाद्रुमैः संततम अभ्रमालिभिः तपः परधानाः सततं चरन्तः; शृङ्गं गिरेश चिन्तयितुं न शेकुः सवतेजसा तस्य गतॊत्तमस्य; महौषधीनां च तथा परभावात विभक्तभावॊ न बभूव कश चिद; अहर निशानां पुरुषप्रवीर यम आस्थितः सथावरजङ्गमानि; विभावसुर भावयते ऽमितौजः तस्यॊदयं चास्तमयं च वीरास; तत्र सथितास ते ददृशुर नृसिंहाः रवे तमिस्रागम निर्गमांस ते; तथॊदयं चास्तमयं च वीराः समावृताः परेक्ष्य तमॊनुदस्य; गभस्तिजालैः परदिशॊ दिशश च सवाध्यायवन्तः सततक्रियाश च; धर्मप्रधानाश च शुचिव्रताश च सत्ये सथितास तस्य महारथस्य; सत्यव्रतस्यागमन परतीक्षाः इहैव हर्षॊ ऽसतु समागतानां; कषिप्रं कृतास्त्रेण धनंजयेन इति बरुवन्तः परमाशिषस ते; पार्थास तपॊयॊगपरा बभूवुः दृष्ट्वा विचित्राणि गिरौ वनानि; किरीटिनं चिन्तयताम अभीक्ष्णम बभूव रात्रिर दिवसश च तेषां; संवत्सरेणैव समानरूपः यदैव दौम्यानुमते महात्मा; कृत्वा जटाः परव्रजितः स जिष्णुः तदैव तेषां न बभूव हर्षः; कुतॊ रतिस तद्गतमानसानाम भरातुर नियॊगात तु युधिष्ठिरस्य; वनाद असौ वारणमत्तगामी यत काम्यकात परव्रजितः स जिष्णुस; तदैव ते शॊकहता बभूवुः तथा तु तं चिन्तयतां सिताश्वम; अस्त्रार्थिनं वासवम अभ्युपेतम मासॊ ऽथ कृच्छ्रेण तदा वयतीतस; तस्मिन नगे भारत भारतानाम ततः कदाचिद धरि संप्रयुक्तं; महेन्द्र वाहं सहसॊपयातम विद्युत्प्रभं परेक्ष्य महारथानां; हर्षॊ ऽरजुनं चिन्तयतां बभूव स दीप्यमानः सहसान्तरिक्षं; परकाशयन मातलिसंगृहीतः बभौ महॊल्केव घनान्तरस्था; शिखेव चाग्नेर जवलिता विधूमा तम आस्थितः संददृशे किरीटी; सरग्वी वराण्य आभरणानि बिभ्रत धनंजयॊ वर्ज धरप्रभावः; शरिया जवलन पर्वतम आजगाम स शैलम आसाद्य किरीटमाली; महेन्द्र वाहाद अवरुह्य तस्मात धौम्यस्य पादाव अभिवाद्य पूर्वम; अजातशत्रॊस तदनन्तरं च कृकॊदरस्यापि ववन्द पादौ; माद्री सुताभ्याम अभिवादितश च समेत्य कृष्णां परिसान्त्व्य चैनां; परह्वॊ ऽभवद भरातुर उपह्वरे सः बभूव तेषां परमः परहर्षस; तेनाप्रमेयेण समागतानाम स चापि तान परेक्ष्य किरीटमाली; ननन्द राजानम अभिप्रशंसन यम आस्थितः सप्त जघान पूगान; दितेः सुतानां नमुचेर निहन्ता तम इन्द्र वाहं समुपेत्य पार्थाः; परदक्षिणं चक्रुर अदीनसत्त्वाः ते मालतेश चक्रुर अतीव हृष्टाः; सत्कारम अग्र्यं सुरराजतुल्यम सर्वं यथावच च दिवौकसस तान; पप्रच्छुर एनं कुरुराजपुत्राः तान अप्य असौ मातलिर अभ्यनन्दत; पितेव पुत्रान अनुशिष्य चैनान ययौ रथेनाप्रतिम परभेण; पुनः सकाशं तरिदिवेश्वरस्य गते तु तस्मिन वरदेव वाहे; शक्रात्मजः सर्वरिपुप्रमाथी शक्रेण दत्तानि ददौ महात्मा; महाधनान्य उत्तमरूपवन्ति दिवाकराभाणि विभूषणानि; परीतः परियायै सुत सॊममात्रे ततः स तेषां कुरुपुंगवानां; तेषां च सूर्याग्निसमप्रभाणाम विप्रर्षभाणाम उपविश्य मध्ये; सर्वं यथावत कथयां बभूव एवं मयास्त्राण्य उपशिक्षितानि; शक्राच च वाताच च शिवाच च साक्षात तथैव शीलेन समाधिना च; परीताः सुरा मे सहिताः सहेन्द्राः संक्षेपतॊ वै स विशुद्धकर्मा; तेभ्यः समाख्याय दिवि परवेशम माद्री सुताभ्यां सहितः किरीटी; सुष्वाप ताम आवसतिं परतीतः [वै] एतस्मिन्न एव काले तु सर्ववादित्र निस्वनः बभूव तुमुलः शब्दस तव अन्तरिक्षे दिवौकसाम रथनेमि सवनश चैव घण्टा शब्दश च भारत पृथग वयालमृगाणां च पक्षिणां चैव सर्वशः तं समन्ताद अनुययुर गन्धर्वाप्सरसस तथा विमानैः सूर्यसंकाशैर देवराजम अरिंदमम ततः स हरिभिर युक्तं जाम्बूनदपरिष्कृतम मेघनादिनम आरुह्य शरिया परमया जवलन पार्थान अभ्याजगामाशु देवराजः पुरंदरः आगत्य च सहस्राक्षॊ रथाद अवरुरॊह वै तं दृष्ट्वैव महात्मानं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः भरातृभिः सहितः शरीमान देवराजम उपागमत पूजयाम आस चैवाथ विधिवद भूरिदक्षिणः यथार्हम अमितात्मानं विधिदृष्टेन कर्मणा धनंजयश च तेजस्वी परणिपत्य पुरंदरम भृत्यवत परणतस तस्थौ देवराज सपीपतः आप्यायत महातेजा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः धनंजयम अभिप्रेक्ष्य विनीतं सथितम अन्तिके जटिलं देवराजस्य तपॊ युक्तम अकल्मषम हर्षेण महताविष्टः फल्गुनस्याथ दर्शनात तं तथादीन मनसं राजानं हर्षसंप्लुतम उवाच वचनं धीमान देवराजः पुरंदरः तवम इमाम्पृथिवीं राजन परशासिष्यति पाण्डव सवस्ति पराप्नुहि कौन्तेय काम्यकं पुनर आश्रमम अस्त्राणि लब्धानि च पाण्डवेन; सर्वाणि मत्तः परयतेन राजन कृतप्रियश चास्मि धनंजयेन; जेतुं न शक्यस तरिभिर एष लॊकैः एवम उक्त्वा सहस्राक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम जगाम तरिदिवं हृष्टः सतूयमानॊ महर्षिभिः धनेष्वर गृहस्थानां पाण्डवानां समागमम शक्रेण य इमं विद्वान अधीयीत समाहितः संवत्सरं बरह्मचारी नियतः संशितव्रतः स जीवेत निराबाधः सुसुखी शरदां शतम [वै] यथागतं गते शक्रे भरातृभिः सह संगतः कृष्णया चैव बीभत्सुर धर्मपुत्रम अपूजयत अभिवादयमानं तु मूर्ध्न्य उपाघ्राय पाण्डवम हर्षगद्गदया वाचा परहृष्टॊ ऽरजुनम अब्रवीत कथम अर्जुन कालॊ ऽयं सवर्गे वयतिगतस तव कथं चास्त्राण्य अवाप्तानि देवराजश च तॊषितः सम्यग वा ते गृहीतानि कच चिद अस्त्राणि भारत कच चित सुराधिपः परीतॊ रुद्रश चास्त्राण्य अदात तव यथादृष्टश च ते शक्रॊ भगवान वा पिनाक धृक यथा चास्त्राण्य अवाप्तानि यथा चाराधितश च ते यथॊक्तवांस्स तवां भगवाञ शतक्रतुर अरिंदम कृतप्रियस तवयास्मीति तच च ते किं परियं कृतम एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं विस्तरेण महाद्युते यथा तुष्टॊ महादेवॊ देवराजश च ते ऽनघ यच चापि वज्रपानेस ते परियं कृतम अरिंदम एतद आख्याहि मे सर्वम अखिलेन धनंजय [अर्ज] शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान शतक्रतुम अहं देवं भगवन्तं च शंकरम विद्याम अधीत्य तां राजंस तवयॊक्ताम अरिमर्दन भवता च समादिष्टस तपसे परस्थितॊ वनम भृगुतुङ्गम अथॊ गत्वा काम्यकाद आस्थितस तपः एकरात्रॊडितः कं चिद अपश्यं बराह्मणं पथि स माम अपृच्छत कौन्तेय कवासि गन्ता बरवीहि मे तस्मा अवितथं सर्वम अब्रुवं कुरुनन्दन स तथ्यं मम तच छरुत्वा बराह्मणॊ राजसत्तम अपूजयत मां राजन परीतिमांश चाभवन मयि ततॊ माम अब्रवीत परीतस तप आतिष्ठ भारत तपस्वी नचिरेण तवं दरक्ष्यसे विबुधाधिपम ततॊ ऽहं वचनात तस्य गिरिम आरुह्य शैशिरम तपॊ ऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः दवितीयश चापि मे मासॊ जलं भक्षयतॊ गतः निराहारस तृतीये ऽथ मासे पाण्डवनन्दन ऊर्ध्वबाहुश चतुर्थं तु मासम अस्मि सथितस तदा न च मे हीयते पराणस तद अद्भुतम इवाभवत चतुर्थे समतिक्रान्ते परथमे दिवसे गते वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपम उपागमत निघ्नन परॊथेन पृथिवीं विलिखंश चरणैर अपि संमार्जञ जठरेणॊर्वीं विवर्तंश च मुहुर मुहुः अनु तस्यापरं भूतं महत कैरात संस्थितम धनुर बाणासिमत पराप्तं सत्रीगणानुगतं तदा ततॊ ऽहं धनुर आदाय तथाक्षय्यौ महेषुधी अताडयं शरेणाथ तद भूतं लॊमहर्षणम युगपत तत किरातश च विकृष्य बलवद धनुः अभ्याजघ्ने दृधतरं कम्पयन्न इव मे मनः स तु माम अब्रवीद राजन मम पूर्वपरिग्रहः मृगया धर्मम उत्सृज्य किमर्थं ताडितस तवया एष ते निशितैर बाणैर दर्पं हन्मि सथिरॊ भव सवर्ष्मवान महाकायस ततॊ माम अभ्यधावत ततॊ गिरिम इवात्यर्थम आवृणॊन मां महाशरैः तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम ततः शरैर दीप्तमुखैः पत्रितैर अनुमन्त्रितैः परत्यविध्यम अहं तं तु वज्रैर इव शिलॊच्चयम तस्य तच छतधा रूपम अभवच च सहस्रधा तानि चास्य शरीराणि शरैर अहम अताडयम पुनस तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत अदृश्यन्त महाराज तान्य अहं वयधमं पुनः अणुर बृहच छिरा भूत्वा बृहच चाणु शिरः पुनः एकीभूतस तदा राजन सॊ ऽभयवर्तत मां युधि यदाभिभवितुं बाणैर नैव शक्नॊमि तं रणे ततॊ ऽहम अस्त्रम आतिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ न चैनम अशकं हन्तुं तद अद्भुतम इवाभवत तस्मिन परतिहते चास्त्रे विस्मयॊ मे महान अभूत भूयश चैव महाराज सविशेषम अहं ततः अस्त्रपूगेन महता रणे भूतम अवाकिरम सथूणाकर्ण मयॊ जालं शरवर्षं शलॊल्बणम शैलास्त्रम अश्मवर्षं च समास्थायाहम अभ्ययाम जग्रास परहसंस तानि सर्वाण्य अस्त्राणि मे ऽनघ तेषु सर्वेषु शान्तेषु बरह्मास्त्रम अहम आदिशम ततः परज्वलितैर बाणैः सर्वतः सॊपचीयत उपचीयमानश च मया महास्त्रेण वयवर्धत ततः संतापितॊ लॊकॊ मत्प्रसूतेन तेजसा कषणेन हि दिशः खं च सर्वतॊ ऽभिविदीपितम तद अप्य अस्त्रं महातेजा कषणेनैव वयशातयत बरह्मास्त्रे तु हते राजन भयं मां महद आविशत ततॊ ऽहं धनुर आदाय तथाक्षय्यौ महेषुधी सहसाभ्यहनं भूतं तान्य अप्य अस्त्राण्य अभक्षयत हतेष्व अस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्व आयुधेषु च मम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धम अवर्तत वयायाममुष्टिभिः कृत्वा तलैर अपि समाहतौ अपातयच च तद भूतं निश्चेष्टॊ हय अगमं महीम ततः परहस्य तद भूतं तत्रैवान्तरधीयत सह सत्रीभिर महाराज पश्यतॊ मे ऽदभुतॊपमम एवं कृत्वा स भगवांस ततॊ ऽनयद रूपम आत्मनः दिव्यम एव मरा राजवसानॊ ऽदभुतम अम्बरम हित्वा किरात रूपं च भगवांस तरिदशेश्वरः सवरूपं दिव्यम आस्थाय तस्थौ तत्र महेश्वरः अदृश्यत ततः साक्षाद भगवान गॊवृषध्वजः उमा सहायॊ हरि दृग बहुरूपः पिनाक धृक स माम अभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं सथितम शूलपाणिर अथॊवाच तुष्टॊ ऽसमीति परंतप ततस तद धनुर आदाय तूणौ चाक्षय्य सायकौ परादान ममैव भगवान वरयस्वेति चाब्रवीत तुष्टॊ ऽसमि तव कौन्तेय बरूहि किं करवाणि ते यत ते मनॊगतं वीर तद बरूहि वितराम्य अहम अमरत्वम अपाहाय बरूहि यत ते मनॊगतम ततः पराञ्जलिर एवाहम अस्त्रेषु गतमानसः परणम्य शिरसा शर्वं ततॊ वचनम आददे भगवान मे परसन्नश चेद ईप्सितॊ ऽयं वरॊ मम अस्त्राणीच्छाम्य अहं जञातुं यानि देवेषु कानि चित ददानीत्य एव भगवान अब्रवीत तर्यम्बकश च माम रौद्रम अस्त्रं मदीयं तवाम उपस्थास्यति पाण्डव परददौ च मम परीतः सॊ ऽसत्रं पाशुपतं परभुः उवाच च महादेवॊ दत्त्वा मे ऽसत्रं सनातनम न परयॊज्यं भवेद एतन मानुषेषु कथं चन पीड्यमानेन बलवत परयॊज्यं ते धनंजय अस्त्राणां परतिघाते च सर्वथैव परयॊजयेः तद अप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषेधनम मूर्तिमन मे सथितं पार्श्वे परसन्ने गॊवृषध्वजे उत्सादनम अमित्राणां परसेना निकर्तनम दुरासदं दुष्प्रहसं सुरदानव राक्षसैः अनुज्ञ्षातस तव अहं तेन तत्रैव समुपाविशम परेक्षितश चैव मे देवस तत्रैवान्तरधीयत [अर्ज] ततस ताम अवसं परीतॊ रजनीं तत्र भारत परसादाद देवदेवस्य तर्यम्बकस्य महात्मनः वयुषितॊ रजनीं चाहं कृत्वा पूर्वाह्णिक करियाम अपश्यं तं दविजश्रेष्ठं दृष्टवान अस्मि यं पुरा तस्मै चाहं यथावृत्तं सर्वम एव नयवेदयम भगवन्तं महादेवं समेतॊ ऽसमीति भारत स माम उवाच राजेन्द्र परीयमाणॊ दविजॊत्तमः दृष्टस तवया महादेवॊ यथा नान्येन केन चित समेत्य लॊकपालैस तु सर्वैर वैवस्वतादिभिः दरष्टास्य अनघ देवेन्द्रं स च ते ऽसत्राणि दास्यति एवम उक्त्वा स मां राजन्न आश्लिष्य च पुनः पुनः अगच्छत स यथाकामं बराह्मणः सूर्यसंनिभः अथापराह्णे तस्याह्नः परावात पुण्यः समीरणः पुनर नवम इमं लॊकं कुर्वन्न इव सपत्नहन दिव्यानि चैव माल्यानि सुगन्धीनि नवानि च शैशिरस्य गिरेः पादे परादुरासन समीपतः वादित्राणि च दिव्यानि सुघॊषाणि समन्ततः सतुतयश चेन्द्र संयुक्ता अश्रूयन्त मनॊहराः गणाश चाप्सरसां तत्र गन्धर्वाणां तथैव च पुरस्ताद देवदेवस्य जगुर गीतानि सर्वशः मरुतां च गणास तत्र देव यानैर उपागमन महेन्द्रानुचरा ये च देव सद्म निवासिनः ततॊ मरुत्वान हरिभिर युक्तैर वाहैः सवलंकृतैः शची सहायस तत्रायात सह सर्वैस तदामरैः एतस्मिन्न एव काले तु कुबेरॊ नरवाहनः दर्शयाम आस मां राजँल लक्ष्म्या परमया युतः दक्षिणस्यां दिशि यमं परत्यपश्यं वयवस्थितम वरुणं देवराजं च यथास्थानम अवस्थितम ते माम ऊचुर महाराज सान्त्वयित्वा सुरर्षभाः सव्यसाचिन समीक्षस्व लॊकपालान अवस्थितान सुरकार्यार्थ सिद्ध्यर्थं दृष्टवान असि शंकरम अस्मत्तॊ ऽपि गृहाण तवम अस्त्राणीति समन्ततः ततॊ ऽहं परयतॊ भूत्वा परणिपत्य सुरर्षभान परत्यगृह्णं तदास्त्राणि महान्ति विधिवत परभॊ गृहीतास्त्रस ततॊ देवैर अनुज्ञ्षातॊ ऽसमि भारत अथ देवा ययुः सर्वे यथागतम अरिंदम मघवान अपि देवेशॊ रथम आरुह्य सुप्रभम उवाच भगवान वाक्यं समयन्न इव सुरारिहा पुरैवागमनाद अस्माद वेदाहं तवां धनंजय अतः परं तव अहं वै तवां दर्शये भरतर्षभ तवया हि तीर्थेषु पुरा समाप्लावः कृतॊ ऽसकृत तपश चेदं पुरा तप्तं सवर्गं गन्तासि पाण्डव भूयॊ चैव तु तप्तव्यं तपॊ परमदारुणम उवाच भगवान सर्वं तपसश चॊपपादनम मातलिर मन्नियॊगात तवां तरिदिवं परापयिष्यति विदितस तवं हि देवानाम ऋषीणां च महात्मनाम ततॊ ऽहम अब्रुवं शक्रं परसीद भगवन मम आचार्यं वरये तवाहम अस्त्रार्थं तरिदशेश्वर [इन्द्र] करूरं कर्मास्त्रवित तात करिष्यसि परंतप यदर्थम अस्त्राणीप्सुस तवं तं कामं पाण्डवाप्नुहि [अर्ज] ततॊ ऽहम अब्रुवं नाहं दिव्यान्य अस्त्राणि शत्रुहन मानुषेषु परयॊक्ष्यामि विनास्त्र परतिघातनम तानि दिव्यानि मे ऽसत्राणि परयच्छ विबुधाधिप लॊकांश चास्त्रजितान पश्चाल लभेयं सुरपुंगव [इन्द्र] परीक्षार्थं मयैतत ते वाक्यम उक्तं धनंजय ममात्मजस्य वचनं सूपपन्नम इदं तव शिक्ष मे भवनं गत्वा सर्वाण्य अस्त्राणि भारत वायॊर अग्नेर वसुभ्यॊ ऽथ वरुणात समरुद्गणात साध्यं पैतामहं चैव गन्धर्वॊरगरक्षसाम वैष्णवानि च सर्वाणि नैरृतानि तथैव च मद्गतानि च यानीह सर्वास्त्राणि कुरूद्वह [अर्ज] एवम उक्त्वा तु मां शक्रस तत्रैवान्तरधीयत अथापश्यं हरि युजं रथम ऐन्द्रम उपस्थितम दिव्यं मायामयं पुण्यं यत्तं मातलिना नृप लॊकपालेषु यातेषु माम उवाचाथ मातलिः दरष्टुम इच्छति शक्रस तवां देवराजॊ महाद्युते संसिद्धस तवं महाबाहॊ कुरु कार्यम अनुत्तमम पश्य पुण्यकृतां लॊकान सशरीरॊ दिवं वरज इत्य उक्तॊ ऽहं मातलिना गिरिम आमन्त्र्य शैशिरम परदक्षिणम उपावृत्य समारॊहं रथॊत्तमम चॊदयाम आस सहयान मनॊमारुतरंहसः मातलिर हयशास्त्रज्ञॊ यथावद भूरिदक्षिणः अवैक्षन्त च मे वक्त्रं सथितस्याथ स सारथिः तथा भरान्ते रथे राजन विस्मितश चेदम अब्रवीत अत्यद्भुतम इदं मे ऽदय विचित्रं परतिभाति माम यद आस्थितॊ रथं दिव्यं पदा न चलितॊ भवान देवराजॊ ऽपि हि मया नित्यम अत्रॊपलक्षितः विचलन परथमॊत्पाते हयानां भरतर्षभ तवं पुनः सथित एवात्र रथे भरान्ते कुरूद्वह अतिशक्रम इदं सत्त्वं तवेति परतिभाति मे इत्य उक्त्वाकाशम आविश्य मातलिर विबुधालयान दर्शयाम आस मे राजन विमानानि च भारत नन्दनादीनि देवानां वनानि बहुलान्य उत दर्शयाम आस मे परीत्या मातलिः शक्रसारथिः ततः शक्रस्य भवनम अपश्यम अमरावतीम दिव्यैः कामफलैर वृक्षै रत्नैश च समलंकृताम न तां भासयते सूर्यॊ न शीतॊष्णे न च कलमः रजः पङ्कॊ न च तमस तत्रास्ति न जरा नृप न तत्र शॊकॊ दैन्यं वा वैवर्ण्यं चॊपलक्ष्यते दिवौकसां महाराज न च गलानिर अरिंदम न करॊधलॊभौ तत्रास्ताम अशुभं च विशां पते नित्यतुष्टाश च हृष्टाश च पराणिनः सुरवेश्मनि नित्यपुष्पफलास तत्र पादपा हरितछदाः पुष्करिण्यश च विविधाः पद्मसौगन्धिकायुताः शीतस तत्र ववौ वायुः सुगन्धॊ जीवनः शुचिः सर्वरत्नविचित्रा च भूमिः पुष्पविभूषिता मृगद्विजाश च बहवॊ रुचिरा मधुरस्वराः विमानयायिनश चात्र दृश्यन्ते बहवॊ ऽमराः ततॊ ऽपश्यं वसून रुद्रान साध्यांश च समरुद्गणान आदित्यान अश्विनौ चैव तान सर्वान परत्यपूजयम ते मां वीर्येण यशसा तेजसा च बलेन च अस्त्रैश चाप्य अन्वजानन्त संप्राम विजयेन च परविश्य तां पुरीं रम्यां देवगन्धर्वसेविताम देवराजं सहस्राक्षम उपातिष्ठं कृताञ्जलिः ददाव अर्धासनं परीतः शक्रॊ मे ददतां वरः बहुमानाच च गात्राणि पस्पर्श मम वासवः तत्राहं देवगन्धर्वैः सहितॊ भुरि दक्षिण अस्त्रार्थम अवसं सवर्गे कुर्वाणॊ सत्राणि भारत विश्वावसॊश च मे पुत्रश चित्रसेनॊ ऽभवत सखा स च गान्धर्वम अखिलं गराहयाम आस मां नृप ततॊ ऽहम अवसं राजन गृहीतास्त्रः सुपूजितः सुखं शक्रस्य भवने सर्वकामसमन्वितः शृण्वन वै गीतशब्दं च तूर्यशब्दं च पुष्कलम पश्यंश चाप्सरसः शरेष्ठा नृत्यमानाः परंतप तत सर्वम अनवज्ञाय तथ्यं विज्ज्ञाय भारत अत्यर्थं परतिगृह्याहम अस्त्रेष्व एव वयवस्थितः ततॊ ऽतुष्यत सहस्राक्षस तेन कामेन मे विभुः एवं मे वसतॊ राजन्न एष कालॊ ऽतयगाद दिवि [अर्ज] कृतास्त्रम अभिविश्वस्तम अथ मां हरिवाहनः संस्पृश्य मूर्ध्नि पाणिभ्याम इदं वचनम अब्रवीत न तवम अद्य युधा जेतुं शक्यः सुरगणैर अपि किं पुनर मानुषे लॊके मानुषैर अकृतात्मभिः अप्रमेयॊ ऽपरधृष्यश च युद्धेष्व अप्रतिमस तथा अथाब्रवीत पुनर देवः संप्रहृष्टतनूरुहः अस्त्रयुद्धे समॊ वीर न ते कश चिद भविष्यति अप्रमत्तः सदा दक्षः सत्यवादी जितेन्द्रियः बरह्मण्यश चास्त्रविच चासि शूराश चासि कुरूद्वह अस्त्राणि समवाप्तानि तवया दश च पञ्च च पञ्चभिर विधिभिः पार्थ न तवया विद्यते समः परयॊगम उपसंहारम आवृत्तिं च धनंजय परायश्चित्तं च वेत्थ तवं परतिघातं च सर्वशः तव गुर्वर्थकालॊ ऽयम उपपन्नः परंतप परतिजानीष्व तं कर्तुम अतॊ वेत्स्याम्य अहं परम ततॊ ऽहम अब्रुवं राजन देवराजम इदं वचः विषह्यं चेन मया कर्तुं कृतम एव निबॊध तत ततॊ माम अब्रवीद राजन परहस्य बलवृत्रहा नाविषह्यं तवाद्यास्ति तरिषु लॊकेषु किं चन निवातकवचा नाम दानवा मम शत्रवः समुद्रकुक्षिम आश्रित्य दुर्गे परतिवसन्त्य उत तिस्रः कॊट्यः समाखातास तुल्यरूपबलप्रभाः तांस तत्र जहि कौन्तेय गुर्वर्थस ते भविष्यति ततॊ मातलिसंयुक्तं मयूरसमरॊमभिः हयैर उपेतं परादान मे रथं दिव्यं महाप्रभम बबन्ध चैव मे मूर्ध्नि कितीटम इदम उत्तमम सवरूपसदृशं चैव परादाद अङ्गविभूषणम अभेद्यं कवचं चेदं सपर्शरूपवद उत्तमम अजरां जयाम इमां चापि गाण्डीवे समयॊजयत ततः परायाम अहं तेन सयन्दनेन विराजता येनाजयद देवपतिर बलिं वैरॊचनिं पुरा ततॊ देवाः सर्व एव तेन घॊषेण बॊधितः मन्वाना देवराजं मां समाजग्मुर विशां पते दृष्ट्वा च माम अपृच्छन्त किं करिष्यसि फल्गुन तान अब्रुवं यथा भूतम इदं कर्तास्मि संयुगे निवातकवचानां तु परस्थितं मां वधैषिणम निबॊधत महाभागाः शिवं चाशास्त मे ऽनघाः तुष्टुवुर मां परसन्नास ते यथा देवं पुरंदरम रथेनानेन मघवा जितवाञ शम्बरं युधि नमुचिं बलवृत्रौ च परह्लाद नरकाव अपि बहूनि च सहस्राणि परयुतान्य अर्बुदानि च रथेनानेन दैत्यानां जितवान मघवान युधि तवम अप्य एतेन कौन्तेय निवातकवचान रणे विजेता युधि विक्रम्य पुरेव मघवान वशी अयं च शङ्खप्रवरॊ येन जेतासि दानवान अनेन विजिता लॊकाः शक्रेणापि महात्मना परदीयमानं देवैस तु देवदत्तं जलॊद्भवम परत्यहृह्णं जयायैनं सतूयमानस तदामरैः स शङ्खी कवची बाणी परगृहीतशरासनः दानवालयम अत्युग्रं परयातॊ ऽसमि युयुत्सया [अर्ज] ततॊ ऽहं सतूयमानस तु तत्र तत्र महर्षिभिः अपश्यम उदधिं भीमम अपां पतिम अथाव्ययम फेनवत्यः परकीर्णाश च संहताश च समुच्छ्रिताः उर्मयश चात्र दृश्यन्ते चलन्त इव पर्वताः नावः सहस्रशस तत्र रत्नपूर्णाः समन्ततः तिमिंगिलाः कच्छपाश च तथा तिमितिमिंगिलाः मकराश चात्र दृश्यन्ते जले मग्ना इवाद्रयः शङ्खानां च सहस्राणि मग्नान्य अप्सु समन्ततः दृश्यन्ते सम यथा रात्रौ तारास तन्व अभ्रसंवृताः तथा सहस्रशस तत्र रत्नसंघा लवन्त्य उत वायुश च घूर्णते भीमस तद अद्भुतम इवाभवत तम अतीत्य महावेगं सर्वाम्भॊ निधिम उत्तमम अपश्यं दानकाकीर्णं तद दैत्य पुरम अन्तिकात तत्रैव मातलिस तूर्णं निपत्य पृथिवीतले नादयन रथघॊषेण तत पुरं समुपाद्रवत रथघॊषं तु तं शरुत्वा सतनयित्नॊर इवाम्बरे मन्वाना देवराजं मां संविग्ना दानवाभवन सर्वे संभ्रान्तमनसः शरचाप धराः सथिताः तथा शूलासिपरशु गदामुसलपाणयः ततॊ दवाराणि पिदधुर दानवास तरस्तचेतसः संविधाय पुरे रक्षां न सम कश चन दृश्यते ततः शङ्खम उपादाय देवदत्तं महास्वनम पुरम आसुरम आश्लिष्य पराधमं तं शनैर अहम स तु शब्दॊ दिवं सतब्ध्वा परतिशब्दम अजीजनत वित्रेसुश च निलिल्युश च भूतानि सुमहान्त्य अपि ततॊ निवातकवचाः सर्व एव समन्ततः दंशिता विविधैस तराणैर विविधायुधपाणयः आयसैश च महाशूलैर गदाभिर मुसलैर अपि पट्टिशैः करवालैश च रथचक्रैश च भारत शतघ्नीभिर भुशुण्डीभिः खड्गैश चित्रैः सवलंकृतैः परगृहीतैर दितेः पुत्राः परादुरासन सहस्रशः ततॊ विचार्य बहुधा रथमार्गेषु तान हयान पराचॊदयत समे देशे मातलिर भरतर्षभ तेन तेषां परणुन्नानाम आशुत्वाच छीघ्र गामिनाम नान्वपश्यं तदा किं चित तन मे ऽदभुतम इवाभवत ततस ते दानवास तत्र यॊधव्रातान्य अनेकशः विकृतस्वररूपाणि भृशं सर्वाण्य अचॊदयन तेन शब्देन महता समुद्रे पर्वतॊपमाः आप्लवन्त गतैः सत्त्वैर मत्स्याः शतसहस्रशः ततॊ वेगेन महता दानवा माम उपाद्रवन विमुञ्चन्तः शितान बाणाञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः स संप्रहारस तुमुलस तेषां मम च भारत अवर्तत महाघॊरॊ निवातकवचान्तकः ततॊ देवर्षयश चैव दानवर्षिगनाश च ये बरह्मर्षयश च सिद्धाश च समाजग्मुर महामृधे ते वै माम अनुरूपाभिर मधुराभिर जयैषिणः अस्तुवन मुनयॊ वाग्भिर यथेन्द्रं तारकामये [अर्ज] ततॊ निवातकवचाः सर्वे वेगेन भारत अभ्यद्रवन मां सहिताः परगृहीतायुधा रणे आच्छिद्य रथपन्थानम उत्क्रॊशन्तॊ महारथाः आवृत्य सर्वतस ते मां शरवर्षैर अवाकिरन ततॊ ऽपरे महावीर्याः शूलपट्टिशपाणयः शूलानि च भुशुण्डीश च मुमुचुर दानवा मयि तच छूलवर्षं सुमहद गदा शक्तिसमाकुलम अनिशं सृज्यमानं तैर अपतन मद रथॊपरि अन्ये माम अभ्यधावन्त निवातकवचा युधि शितशस्त्रायुधा रौद्राः कालरूपाः परहारिणः तान अहं विविधैर बाणैर वेगबद्भिर अजिह्मगैः गाण्डीवमुक्तैर अभ्यघ्नम एकैकं दशभिर मृधे ते कृता विमिखाः सर्वे मत परयुक्तैः शिलाशितैः ततॊ मातलिना तूर्णं हयास ते संप्रचॊदिताः रथमार्गाद बहूंस तत्र विचेरुर वातरंहसः सुसंयता मातलिना परामथ्नन्त दितेः सुतान शतं शतास ते हरयस तस्मिन युक्ता महारथे तदा मातलिना यत्ता वयचरन्न अल्पका इव तेषां चरणपातेन रथनेमि सवनेन च मम बाणनिपातैश च हतास ते शतशॊ ऽसुराः गतासवस तथा चान्ये परगृहीतशरासनाः हतसारथयस तत्र वयकृष्यन्त तुरंगमैः ते दिषॊ विदिशः सर्वाः परतिरुध्य परहारिणः निघ्नन्ति विविधैः शस्त्रैस ततॊ मे वयथितं मनः ततॊ ऽहं मातलेर वीर्यम अपश्यं परमाद्भुतम अश्वांस तथा वेगवतॊ यद अयत्नाद अधारयत ततॊ ऽहं लघुभिश चित्रैर अस्त्रैस तान असुरान रणे सायुधान अछिनं राजञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः एवं मे चरतस तत्र सर्वयत्नेन शत्रुहन परीतिमान अभवद वीरॊ मातलिः शक्रसारथिः वध्यमानास ततस ते तु हयैस तेन रथेन च अगमन परक्षयं के चिन नयवर्तन्त तथापरे सपर्धमाना इवास्माभिर निवातकवचा रणे शरवर्षैर महद्भिर मां समन्तात परत्यवारयन ततॊ ऽहं लघुभिश चैत्रैर बरह्मास्त्र परिमन्त्रितैः वयधमं सायकैर आशु शतशॊ ऽथ सहस्रशः ततः संपीड्यमानास ते करॊधाविष्टा महासुराः अपीडयन मां सहिताः शरशूलासि वृष्टिभिः ततॊ ऽहम अस्त्रम आतिष्ठं परमं तिग्मतेजसम दयितं देवराजस्य माधवं नाम भारत ततः खड्गांस तरिशूलांश च तॊमरांश च सहस्रशः अस्त्रवीर्येण शतधा तैर मुक्तान अहम अच्छिनम छित्त्वा परहरणान्य एषां ततस तान अपि सर्वशः परत्यविध्यम अहं रॊषाद दशभिर दशभिः शरैः गाण्डीवाद धि तदा संख्ये यथा भरमरपङ्क्तयः निष्पतन्ति तथा बाणास तन मातलिर अपूजयत तेषाम अपि तु बाणास ते बहुत्वाच छलभा इव अवाकिरन मां बलवत तान अहं वयधमं शरैः वध्यमानास ततस ते तु निवातकवचाः पुनः शरवर्षैर महद्भिर मां समन्तात पर्यवारयन शरवेगान निहत्याहम अस्त्रैः शरविघातिभिः जवलद्भिः परमैः शीघ्रैस तान अविध्यं सहस्रशः तेषां छिन्नानि गात्राणि विसृजन्ति सम शॊणितम परावृषीवातिवृष्टानि शृङ्गाणीव धरा भृताम इन्द्राशनिसमस्पर्शैर वेगवद्भिर अजिह्मगैः मद्बाणैर वध्यमानास ते समुद्विग्नाः सम दानवाः शतधा भिन्नदेहान्त्राः कषीणप्रहरणौजसः ततॊ निवातकवचा माम अयुध्यन्त मायया [अर्ज] ततॊ ऽशमवर्षं सुमहत परादुरासीत समन्ततः नगमात्रैर महाघॊरैस तन मां दृढम अपीडयत तद अहं वज्रसंकाशैः शरैर इन्द्रास्त्र चॊदितैः अचूर्णयं वेगवद्भिः शतधैकैकम आहवे चूर्ण्यमाने ऽशमवर्षे तु पावकः समजायत तत्राश्म चूर्णम अपतत पावकप्रकरा इव ततॊ ऽशमवर्षे निहते जलवर्षं महत्तरम धाराभिर अक्षमात्राभिः परादुरासीन ममान्तके नभसः परयुता धारास तिग्मवीर्याः सहस्रशः आवृण्वन सर्वतॊ वयॊम दिशश चॊपदिशस तथा धाराणां च निपातेन वायॊर विस्फूर्जितेन च गर्जितेन च दैत्यानां न पराज्ञायत किं चन धारा दिवि च संबद्धा वसुधायां च सर्वशः वयामॊहयन्त मां तत्र निपतन्त्यॊ ऽनिशं भुवि तत्रॊपदिष्टम इन्द्रेण दिव्यम अस्त्रं विशॊषणम दीप्तं पराहिणवं घॊरम अशुष्यत तेन तज जलम हते ऽशमवर्षे तु मया जलवर्षे च शॊषिते मुमुचुर दानवा मायाम अग्निं वायुं च मानद ततॊ ऽहम अग्निं वयधमं सलिलास्त्रेण सर्वशः शैलेन च महास्त्रेण वायॊर वेगम अधारयम तस्यां परतिहतायां तु दानवा युद्धदुर्मदाः पराकुर्वन विविधा माया यौगपद्येन भारत ततॊ वर्षं परादुरभूत सुमहन मॊम हर्षणम अस्त्राणां घॊररूपाणाम अग्नेर वायॊस तथाश्मनाम सा तु मायामयी वृष्टिः पीडयाम आस मां युधि अथ घॊरं तमस तीव्रं परादुरासीत समन्ततः तमसा संवृते लॊके घॊरेण परुषेण च तुरगा विमुखाश चासन परास्खलच चापि मातलिः हस्ताद धिरण्मयश चास्य परतॊदः परापतद भुवि असकृच चाह मां भीतः कवासीति भरतर्षभ मां च भीर आविशत तीव्रा तस्मिन विगतचेतसि स च मां विगतज्ञानः संत्रस्त इदम अब्रवीत सुराणाम असुराणां च संग्रामः सुमहान अभूत अमृतार्थे पुरा पार्थ स च दृष्टॊ मयानघ शम्बरस्य वधे चापि संग्रामः सुमहान अभूत सारथ्यं देवराजस्य तत्रापि कृतवान अहम तथैव वृत्रस्य वधे संगृहीता हया मया वैरॊचनेर मया युद्धं दृष्टं चापि सुदारुणम एते मया महाघॊराः संग्रामाः पर्युपासिताः न चापि विगतज्ञानॊ भूतपूर्वॊ ऽसमि पाण्डव पितामहेन संहारः परजानां विहितॊ धरुवम न हि युद्धम इदं युक्तम अन्यत्र जगतः कषयात तस्य तद वचनं शरुत्वा संस्तभ्यात्मानम आत्मना मॊहयिष्यन दानवानाम अहं मायामयं बलम अब्रुवं मातलिं भीतं पश्य मे भुजयॊर बलम अस्त्राणां च परभावं मे धनुषॊ गाण्डिवस्य च अद्यास्त्र माययैतेषां मायाम एतां सुदारुणाम विनिहन्मि तमश चॊग्रं मा भैः सूत सथिरॊ भव एवम उक्त्वाहम असृजम अस्त्रमायां नराधिप मॊहिनीं सर्वशत्रूणां हिताय तरिदिवौकसाम पीड्यमानासु मायासु तासु तास्व असुरेश्वराः पुनर बहुविधा मायाः पराकुर्वन्न अमितौजसः पुनः परकाशम अभवत तमसा गरस्यते पुनः वरजत्य अदर्शनं लॊकः पुनर अप्सु निमज्जति सुसंगृहीतैर हरिभिः परकाशे सति मातलिः वयचरत सयन्दनाग्र्येण संग्रामे लॊमहर्षणे ततः पर्यपतन्न उग्रा निवातकवचा मयि तान अहं विवरं दृष्ट्वा पराहिण्वं यमसादनम वर्तमाने तथा युद्धे निवातकवचान्तके नापश्यं सहसा सर्वान दानवान माययावृतान [अर्ज] अदृश्यमानास ते दैत्या यॊधयन्ति सम मायया अदृश्यान अस्त्रवीर्येण तान अप्य अहम अयॊधयम गाण्डीवमुक्ता विशिखाः सम्यग अस्त्रप्रचॊदिताः अच्छिन्दन्न उत्तमाङ्गानि यत्र यत्र सम ते ऽभवन ततॊ निवातवकचा वध्यमाना मया युधि संहृत्य मायां सहसा पराविशन पुरम आत्मनः वयपयातेषु दैत्येषु परादुर्भूते च दर्शने अपश्यं दानवांस तत्र हताञ शतसहस्रशः विनिष्पिष्टानि तत्रैषां शस्त्राण्य आभरणानि च कूटशः सम परदृश्यन्ते गात्राणि कवचानि च हयानां नान्तरं हय आसीत पदाद विचलितुं पदम उत्पत्य सहसा तस्थुर अन्तरिक्षगमास ततः ततॊ निवातकवचा वयॊम संछाद्य केवलम अदृश्या हय अभ्यवर्तन्त विसृजन्तः शिलॊच्चयान अन्तर्भूमि गताश चान्ये हयानां चरणान्य अथ नयगृह्णन दानवा घॊरा रथचक्रे च भारत विनिगृह्य हरीन अश्वान रथं च मम युध्यतः सर्वतॊ माम अचिन्वन्त सरथं धरणीधरैः पर्वतैर उपचीयद्भिः पतमानैस तथापरैः स देशॊ यत्र वर्ताम गुहेव समपद्यत पर्वतैश छाद्यमानॊ ऽहं निगृहीतैश च वाजिभिः अगच्छं परमाम आर्तिं मातलिस तद अलक्षयत लक्षयित्वा तु मां भीतम इदं वचनम अब्रवीत अर्जुनार्जुन मा भैस तवं वज्रम अस्त्रम उदीरय ततॊ ऽहं तस्य तद वाक्यं शरुत्वा वज्रम उदीरयम देवराजस्य दयितं वज्रम अस्त्रं नराधिप अचलं सथानम आसाद्य गाण्डीवम अनुमन्त्र्य च अमुञ्चं वज्रसंस्पर्शान आयसान निशिताञ शरान ततॊ मायाश च ताः सर्वा निवातकवचांश च तान ते वज्रचॊदिता बाणा वज्रभूताः समाविशन ते वज्रवेगाभिहता दानवाः पर्वतॊपमाः इतरेतरम आश्लिष्य नयपतन पृथिवीतले अन्तर्भूमौ तु ये ऽगृह्णन दानवा रथवाजिनः अनुप्रविश्य तान बाणाः पराहिण्वन यमसादनम हतैर निवातकवचैर निरसैः पर्वतॊपमैः समाच्छाद्यत देशः स विकीर्णैर इव पर्वतैः न हयानां कषतिः का चिन न रथस्य न मातलेः मम चादृश्यत तदा तद अद्भुतम इवाभवत ततॊ मां परहसन राजन मातलिः परत्यभाषत नैतद अर्जुन देवेषु तवयि वीर्यं यदीक्ष्यते हतेष्व असुरसंघेषु दारास तेषां तु सर्वशः पराक्रॊशन नगरे तस्मिन यथा शरदि लक्ष्मणाः ततॊ मातलिना सार्धम अहं तत पुरम अभ्ययाम तरासयन रथघॊषेण निवातकवचस्त्रियः तान दृष्ट्वा दशसाहस्रान मयूरसदृशान हयान रथं च रविसंकाशं पराद्रवन गणशः सत्रियः ताभिर आभरणैः शब्दस तरासिताभिः समीरितः शिलानाम इव शैलेषु पतन्तीनाम अभूत तदा वित्रस्ता दैत्य नार्यस ताः सवानि वेश्मान्य अथाविशन बहुरत्नविचित्राणि शातकुम्भमयानि च तद अद्भुताकारम अहं दृष्ट्वा नगरम उत्तमम विशिष्टं देव नगराद अपृच्छं मातलिं ततः इदम एवंविधं कस्माद देवता नाविशन्त्य उत पुरंदर पुराद धीदं विशिष्टम इति लक्षये [मा] आसीद इदं पुरा पार्थ देवराजस्य नः पुरम ततॊ निवातकवचैर इतः परच्याविताः सुराः तपस तप्त्वा महत तीव्रं परसाद्य च पितामहम इदं वृतं निवासाय देवेभ्यश चाभयं युधि ततः शक्रेण भगवान सवयम्भूर अभिचॊदितः विधत्तां भगवान अत्रेत्य आत्मनॊ हितकाम्यया तत उक्तॊ भगवता दिष्टम अत्रेति वासवः भवितान्तस तवम एवैषां देहेनान्येन वृत्रहन तत एषां वधार्थाय शक्रॊ ऽसत्राणि ददौ तव न हि शक्याः सुरैर हन्तुं य एते निहतास तवया कालस्य परिणामेन ततस तवम इह भारत एषाम अन्तकरः पराप्तस तत तवया च कृतं तथा दानवानां विनाशार्थं महास्त्राणां महद बलम गराहितस तवं महेन्द्रेण पुरुषेन्द्र तद उत्तमम [अर्ज] ततः परविश्य नगरं दानवांश च निहत्य तान पुनर मातलिना सार्धम अगच्छं देव सद्म तत [अर्ज] निवर्तमानेन मया महद दृष्टं ततॊ ऽपरम पुरं कामचरं दिव्यं पावकार्क समप्रभम दरुमै रत्नमयैश चैत्रैर भास्वरैश च पतत्रिभिः पौलॊमैः कालकेयैश च नित्यहृष्टैर अधिष्ठितम गॊपुराट्टालकॊपेतं चतुर्द्वारं दुरासदम सर्वरत्नमयं दिव्यम अद्भुतॊपमदर्शनम दरुमैः पुष्पफलॊपेतैर दिव्यरत्नमयैर वृतम तथा पतत्रिभिर दिव्यैर उपेतं सुमनॊहरैः असुरैर नित्यमुदितैः शूलर्ष्टि मुसलायुधैः चापमुद्गर हस्तैश च सरग्विभिः सर्वतॊवृतम तद अहं परेक्ष्य दैत्यानां पुरम अद्भुतदर्शनम अपृच्छं मातलिं राजन किम इदं दृश्यतेति वै [मा] पुलॊमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी दिव्यं वर्षसहस्रं ते चेरतुः परमं तपः तपसॊ ऽनते ततस ताभ्यां सवयम्भूर अददाद वरम अगृह्णीतां वरं ते तु सुतानाम अल्पदुःखताम अवध्यतां च राजेन्द्र सुरराक्षस पन्नगैः रमणीयं पुरं चेदं खचरं सुकृतप्रभम सर्वरत्नैः समुदितं दुर्धर्षम अमरैर अपि सयक्षगन्धर्वगणैः पन्नगासुरराक्षसैः सर्वकामगुणॊपेतं वीतशॊकम अनामयम बरह्मणा भरतश्रेष्ठ कालकेय कृते कृतम तद एतत खचरं दिव्यं चरत्य अमर वर्जितम पौलॊमाध्युषितं वीर कालकेयैश च दानवैः हिरण्यपुरम इत्य एतत खयायते नगरं महत रक्षितं कालकेयैश च पौलॊमैश च महासुरैः त एते मुदिता नित्यम अवध्याः सर्वदैवतैः निवसन्त्य अत्र राजेन्द्र गतॊद्वेगा निरुत्सुकाः मानुषॊ मृत्युर एतेषां निर्दिष्टॊ बरह्मणा पुरा [अर्ज] सुरासुरैर अवध्यांस तान अहं जञात्वा ततः परभॊ अब्रुवं मातलिं हृष्टॊ याह्य एतत पुरम अञ्जसा तरिदशेश दविषॊ यावत कषयम अस्त्रैर नयाम्य अहम न कथंचिद धि मे पापा न वध्या ये सुरद्विषः उवाह मां ततः शीघ्रं हिरण्यपुरम अन्तिकात रथेन तेन दिव्येन हरियुक्तेन मातलिः ते माम आलक्ष्य दैतेया विचित्राभरणाम्बराः समुत्पेतुर महावेगा रथान आस्थाय दंशिताः ततॊ नालीकनाराचैर भल्लशक्त्यृष्टि तॊमरैः अभ्यघ्नन दानवेन्द्रा मां करुद्धास तीव्रपराक्रमाः तद अहं चास्त्रवर्षेण महता परत्यवारयम शस्त्रवर्षं महद राजन विद्या बलम उपाश्रितः वयामॊहयं च तान सर्वान रथमार्गैश चरन रणे ते ऽनयॊन्यम अभिसंमूढाः पातयन्ति सम दानवाः तेषाम अहं विमूढानाम अन्यॊन्यम अभिधावताम शिरांसि विशिखैर दीप्तैर वयहरं शतसंघशः ते वध्यमाना दैतेयाः पुरम आस्थाय तत पुनः खम उत्पेतुः सनगरा मायाम आस्थाय दानवीम ततॊ ऽहं शरवर्षेण महता परत्यवारयम मार्गम आवृत्य दैत्यानां गतिं चैषाम अवारयम तत पुरं खचरं दिव्यं कामगं दिव्यवर्चसम दैतेयैर वरदानेन धार्यते सम यथासुखम अन्तर्भूमौ निपतितं पुनर ऊर्ध्वं परतिष्ठते पुनस तिर्यक परयात्य आशु पुनर अप्सु निमज्जति अमरावतिसंकाशं पुरं कामगमं तु तत अहम अस्त्रैर बहुविधैः परत्यगृह्णं नराधिप ततॊ ऽहं शरजालेन दिव्यास्त्रमुदितेन च नयगृह्णं सह दैतेयैस तत पुरं भरतर्षभ विक्षतं चायसैर बाणैर मत परयुक्तैर अजिह्मगैः महीम अभ्यपतद राजन परभग्नं पुरम आसुरम ते वध्यमाना मद्बाणैर वज्रवेगैर अयस्मयैः पर्यभ्रमन्त वै राजन्न असुराः कालचॊदिताः ततॊ मातलिर अप्य आशु पुरस्तात्ल निपतन्न इव महीम अवातरत कषिप्रं रथेनादित्यवर्चसा ततॊ रथसहस्राणि षष्टिस तेषाम अमर्षिणाम युयुत्सूनां मया सार्धं पर्यवर्तन्त भारत तान अहं निशितैर बाणैर वयधमं गार्ध्रवाजितैः ते युद्धे संन्यवर्तन्त समुद्रस्य यथॊर्मयः नेमे शक्या मानुषेण युद्धेनेति परचिन्त्य वै ततॊ ऽहम आनुपूर्व्येण सर्वाण्य अस्त्राण्य अयॊजयम ततस तानि सहस्राणि रथानां चित्रयॊधिनाम अस्त्राणि मम दिव्यानि परत्यघ्नञ शनकैर इव रथमार्गान विचित्रांस ते विचरन्तॊ महारथाः परत्यदृश्यन्त संग्रामे शतशॊ ऽथ सहस्रशः विचित्रमुकुटापीडा विचित्रकवच धवजाः विचित्राभरणाश चैव नन्दयन्तीव मे मनः अहं तु शरवर्षैस तान अस्त्रप्रमुदितै रणे नाशक्नुवं पीडयितुं ते तु मां पर्यपीडयन तैः पीड्यमानॊ बहुभिः कृतास्त्रैः कुशलैर युधि वयथितॊ ऽसमि महायुद्धे भयं चागान महन मम ततॊ ऽहं देवदेवाय रुद्राय परणतॊ रणे सवस्ति भूतेभ्य इत्य उक्त्वा महास्त्रं समयॊजयम यत तद रौद्रम इति खयातं सर्वामित्र विनाशनम ततॊ ऽपश्यं तरिशिरसं पुरुषं नव लॊचनम तरिमुखं षड भुजं दीप्तम अर्कज्वलन मूर्धजम लॊलिहानैर महानागैः कृतशीर्षम अमित्रहन विभीस ततस तद अस्त्रं तु घॊरं रौद्रं सनातनम दृष्ट्वा गाण्डीवसंयॊगम आनीय भरतर्षभ नमस्कृत्वा तरिनेत्राय शर्वायामित तेजसे मुक्तवान दानवेन्द्राणां पराभावाय भारत मुक्तमात्रे ततस तस्मिन रूपाण्य आसन सहस्रशः मृगाणाम अथ सिंहानां वयाघ्राणां च विशां पते ऋक्षाणां महिषाणां च पन्नगानां तथा गवाम गजानां सृमराणां च शरभाणां च सर्वशः ऋषभाणां वराहाणां मार्जाराणां तथैव च शालावृकाणां परेतानां भुरुण्डानां च सर्वशः गृध्राणां गरुडानां च मकराणां तथैव च पिशाचानां सयक्षाणां तथैव च सुरद्विषाम गुह्यकानां च संग्रामे नैरृतानां तथैव च झषाणां गजवक्त्राणाम उलूकानां तथैव च मीनकूर्म समूहानां नानाशस्त्रासि पाणिनाम तथैव यातु दानानां गदा मुद्गरधारिणाम एतैश चान्यैश च बहुभिर नानारूपधरैस तथा सर्वम आसीज जगद वयाप्तं तस्मिन्न अस्त्रे विसर्जिते तरिषिरॊभिश चतुर्दंष्ट्रैश चतुरास्यैश चतुर्भुजैः अनेकरूपसंयुक्तैर मांसं मेदॊ वसाशिभिः अभीक्ष्णं वध्यमानास ते दानवा ये समागताः अर्कज्वलन तेजॊभिर वज्राशनिसमप्रभैः अदिर सारमयैश चान्यैर बाणैर अरिविदारणैः नयहनं दानवान सर्वान मुहूर्तेनैव भारत गाण्डीवास्त्र परणुन्नांस तान गतासून नभसश चयुतान दृष्ट्वाहं पराणमं भूयस तरिपुरघ्नाय वेधसे तथा रौद्रास्त्र निष्पिष्टान दिव्याभरणभूषितान निशाम्य परमं हर्षम अगमद देव सारथिः तद असह्यं कृतं कर्म देवैर अपि दुरासदम दृष्ट्वा मां पूजयाम आस मातलिः शक्रसारथिः उवाच चेदं वचनं परीयमाणः कृताञ्जलिः सुरासुरैर असह्यं हि कर्म यत साधितं तवया न हय एतत संयुगे कर्तुम अपि शक्तः सुरेश्वरः सुरासुरैर अवध्यं हि पुरम एतत खगं महत तवया विमथितं वीर सववीर्यास्त्र तपॊबलात विध्वस्ते ऽथ पुरे तस्मिन दानवेषु हतेषु च विनदन्त्यः सत्रियः सर्वा निष्पेतुर नगराद बहिः परकीर्णकेश्यॊ वयथिताः कुरर्य इव दुःखिताः पेतुः पुत्रान पितॄन भरातॄञ शॊचमाना महीतले रुदन्त्यॊ दीनकण्ठ्यस ता विनदन्त्यॊ हतेश्वराः उरांसि पाणिभिर घनन्त्यः परस्रस्तस्रग्वि भूषणाः तच छॊकयुक्तम अश्रीकं दुःखदैन्य समाहतम न बभौ दानव पुरं हतत्विट्कं हतेश्वरम गन्धर्वनगराकारं हतनागम इव हरदम शुष्कवृक्षम इवारण्यम अदृश्यम अभवत पुरम मां तु संहृष्टमनसं कषिप्रं मातलिर आनयत देवराजस्य भवनं कृतकर्माणम आहवात हिरण्यपुरम आरुज्य निहत्य च महासुरान निवातकवचांश चैव ततॊ ऽहं शक्रम आगमम मम कर्म च देवेन्द्रं मातलिर विस्तरेण तत सर्वं विश्रावयाम आस यथा भूतं महाद्युते हिरण्यपुरघातं च मायानां चनिवारणम निवातकवचानां च वधं संख्ये महौजसाम तच छरुत्वा भगवान परीतः सहस्राक्षः पुरंदरः मरुद्भिः सहितः शरीमान साधु साध्व इत्य अथाब्रवीत ततॊ मां देवराजॊ वै समाश्वास्य पुनः पुनः अब्रवीद विबुधैः सार्धम इदं सुमधुरं वचः अतिदेवासुरं कर्मकृतम एत तवया रणे गुर्वर्थश च महापार्थ कृतः शत्रून घनता मम एवम एव सदा भाव्यं सथिरेणाजौ धनंजय असंमूढेन चास्त्राणां कर्तव्यं परतिपादनम अविषह्यॊ रणे हि तवं देवदानवराक्षसैः सयक्षासुरगन्धर्वैः सपक्षिगणपन्नगैः वसुधां चापि कौन्तेय तवद बाहुबलनिर्जिताम पालयिष्यति धर्मात्मा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः [अर्ज] ततॊ माम अभिविश्वस्तं संरूढशरविक्षतम देवराजॊ ऽनुगृह्येदं काले वचनम अब्रवीत दिव्यान्य अस्त्राणि सर्वाणि तवयि तिष्ठन्ति भारत न तवाभिभवितुं शक्तॊ मानुषॊ भुवि कश चन भीष्मॊ दरॊणः कृपः कर्णः शकुनिः सह राजभिः संग्रामस्थस्य ते पुत्र कलां नार्हन्ति षॊडशीम इदं च मे तनुत्राणं परायच्छन मघवान परभुः अभेद्यं कवचं दिव्यं सरजं चैव हिरण्मयीम देवदत्तं च मे शङ्खं देवः परादान महारवम दिव्यं चेदं किरीटं मे सवयम इन्द्रॊ युयॊज ह ततॊ दिव्यानि वस्त्राणि दिव्यान्य आभरणानि च परादाच छक्रॊ ममैतानि रुचिराणि बृहन्ति च एवं संपूजितस तत्र सुखम अस्म्य उषितॊ नृप इन्द्रस्य भवने पुण्ये गन्धर्वशिशुभिः सह ततॊ माम अब्रवीच छक्रः परीतिमान अमरैः सह समयॊ ऽरजुन गन्तुं ते भरातरॊ हि समरन्ति ते एवम इन्द्रस्य भवने पञ्चवर्षाणि भारत उषितानि मया राजन समरता दयूतजं कलिम ततॊ भवन्तम अद्राक्षं भरातृभिः परिवारितम गन्धमादनम आसाद्य पर्वतस्यास्य मूर्धनि [य] दिष्ट्या धनंजयास्त्राणि तवया पराप्तानि भारत दिष्ट्या चाराधितॊ राजा देवानाम ईश्वरः परभुः दिष्ट्या च भगवान सथाणुर देव्या सह परंतप साक्षाद दृष्टः सुयुद्धेन तॊषितश च तवयानघ दिष्ट्या च लॊकपालैस तवं समेतस्ल भरतर्षभ दिष्ट्या वर्धामहे सर्वे दिष्ट्यासि पुनरागतः अद्य कृत्स्नाम इमां देवीं विजितां पुरमालिनीम मन्ये च धृतराष्ट्रस्य पुत्रान अपि वशीकृतान तानि तव इच्छामि ते दरष्टुं दिव्यान्य अस्त्राणि भारत यैस तथा वीर्यवन्तस ते निवातकवचा हता [अर्ज] शवःप्रभाते भवान दरष्टा दिव्यान्य अस्त्राणि सर्वशः निवातकवचा घॊरा यैर मया विनिपातिताः [वै] एवम आगमनं तत्र कथयित्वा धनंजयः भरातृभिः सहितः सर्वै रजनीं ताम उवास ह [वै] तस्यां रजन्यां वयुष्टायां धर्मराजॊ युधिष्ठिरः उत्थायावश्य कार्याणि कृतवान भरतृभिः सह ततः संचॊदयाम आस सॊ ऽरजुनं भरातृनन्दनम दर्शयास्त्राणि कौन्तेय यैर जिता दानवास तवया ततॊ धनंजयॊ राजन देवैर दत्तानि पाण्डवः अस्त्राणि तानि दिव्यानि दर्शयाम आस भारत यथान्यायं महातेजा शौचं परमम आस्थितः गिरिकूबरं पादपाङ्गं शुभवेणुत्रिवेणुकम पार्थिवं रथम आस्थाय शॊभमानॊ धनंजयः ततः सुदंशितस तेन कवचेन सुवर्चसा धनुर आदाय गाण्डीवं देवदत्तं च वारिजम शॊशुभ्यमानः कौन्तेय आनुपूर्व्यान महाभुजः अस्त्राणि तानि दिव्यानि दर्शनायॊपचक्रमे अथ परयॊक्ष्यमाणेन दिव्यान्य अस्त्राणि तेन वै समाक्रान्ता मही पद्भ्यां समकम्पत सद्रुमा कषुभिताः सरितश चैव तथैव च महॊदधिः शैलाश चापि वयशीर्यन्त न ववौ च समीरणः न बभासे सहस्रांशुर न जज्वाल च पावकः न वेदाः परतिभान्ति सम दविजातीनां कथं चन अन्तर्भूमि गता ये च पराणिनॊ जनमेजय पीड्यमानाः समुत्थाय पाण्डवं पर्यवारयन वेपमानाः पराञ्जलयस ते सर्वे पिहिताननाः दह्यमानास तदास्त्रैस तैर याचन्ति सम धनंजयम ततॊ बरह्मर्षयश चैव सिधाश चैव सुरर्षयः जङ्गमानि च भूतानि सर्वाण्य एवावतस्थिरे राजर्षयश च परवरास तथैव च दिवौकसः यक्षराक्षस गन्धर्वास तथैव च पतत्रिणः ततः पितामहश चैव लॊकपालाश च सर्वशः भगवांश च महादेवः सगणॊ ऽभयाययौ तदा ततॊ वायुर महाराज दिव्यैर माल्यैः सुगन्धिभिः अभितः पाण्डवांश चित्रैर अवचक्रे समन्ततः जगुश च गाथा विविधा गन्धर्वाः सुरचॊदिताः ननृतुः संघशश चैव राजन्न अप्सरसां गणाः तस्मिंस तु तुमुले काले नारदः सुरचॊदितः आगम्याह वचॊ पार्थं शरवणीयम इदं नृप अर्जुनार्जुन मा युङ्क्ष्व दिव्यान्य अस्त्राणि भारत नैतानि निरधिष्ठाने परयुज्यन्ते कदा चन अधिष्ठाने न वानार्तः परयुञ्जीत कदा चन परयॊगे सुमहान दॊषॊ हय अस्त्राणां कुरुनन्दन एतानि रक्ष्यमाणानि धनंजय यथागमम बलवन्ति सुखार्हाणि भविष्यन्ति न संशयः अरक्ष्यमाणान्य एतानि तरैलॊक्यस्यापि पाण्डव भवन्ति सम विनाशाय मैवं भूयॊ कृथाः कव चित अजातशत्रॊ तवं चैव दरक्ष्यसे तानि संयुगे यॊज्यमानानि पार्थेन दविषताम अवमर्दने निवार्याथ ततः पार्थं सर्वे देवा यथागतम जग्मुर अन्ये च ये तत्र समाजग्मुर नरर्षभ तेषु सर्वेषु कौरव्य परतियातेषु पाण्डवाः तस्मिन्न एव वने हृष्टास त ऊषुः सह कृष्णया [जनम] तस्मिन कृतास्त्रे रथिनां परधाने; परत्यागते भवनाद वृत्र हन्तुः अतः परं किम अकुर्वन्त पार्थाः; समेत्य शूरेण धनंजयेन [वै] वनेषु तेष्व एव तु ते नरेन्द्राः; सहार्जुनेनेन्द्र समेन वीराः तस्मिंश च शैलप्रवरे सुरम्ये; धनेश्वराक्रीड गता विजह्रुः वेश्मानि तान्य अप्रतिमानि पश्यन; करीडाश च नानाद्रुमसंनिकर्षाः चचार धवी बहुधा नरेन्द्रः; सॊ ऽसत्रेषु यत्तः सततं किरीटी अवाप्य वासं नरदेव पुत्राः; परसादजं वैश्वरणस्य राज्ञः न पराणिनां ते सपृहयन्ति राजञ; शिवश च कालः स बभूव तेषाम समेत्य पार्थेन यथैक रात्रम; ऊषुः समास तत्र तदा चतस्रः पूर्वाश च सॊ ता दश पाण्डवानां; शिवा बभूवुर वसतां वनेषु ततॊ ऽबरवीद वायुसुतस तरस्वी; जिष्णुश च राजानम उपॊपविश्य यमौ च वीरौ सुरराजकल्पाव; एकान्तम आस्थाय हितं परियं च तव परतिज्ञां कुरुराजसत्यां; चिकीर्षमाणास तवद अनु परियं च ततॊ ऽनुगच्छाम वनाय अपास्य; सुयॊधनं सानुचरं निहन्तुम एका दशं वर्षम इदं वसामः; सुयॊधनेनात्त सुखाः सुखार्हाः तं वञ्चयित्वाधम बुद्धिशीलम; अज्ञातवासं सुखम आप्नुयामः तवाज्ञया पार्थिव निर्विशङ्का; विहाय मानं विचरन वनानि समीपवासेन विलॊभितास ते; जञास्यन्ति नास्मान अपकृष्ट देशान संवत्सरं तं तु विहृत्य गूढं; नराधमं तं सुखम उद्धरेम निर्यात्य वैरं सफलं सपुष्पं; तस्मै नरेन्द्राधमपूरुषाय सुयॊधनायानुचरैर वृताय; ततॊ महीम आहर धर्मराज सवर्गॊपमं शैलम इमं चरद्भिः; शक्यॊ विहन्तुं नरदेव शॊकः कीर्तिश च ते भारत पुण्यगन्धा; नश्येत लॊकेषु चराचरेषु तत पराप्य राज्यं कुरुपुंगवानां; शक्यं महत पराप्तम अथ करियाश च इदं तु शक्यं सततं नरेन्द्र; पराप्तुं तवया यल लभसे कुबेरात कुरुष्व बुद्धिं दविषतां वधाय; कृतागसां भारत निग्रहे च तेजस तवॊग्रं न सहेत राजन; समेत्य साक्षाद अपि वज्रपाणिः न हि वयथां जातु करिष्यतस तौ; समेत्य देवैर अपि धर्मराज तवदर्थसिद्ध्यर्थम अभिप्रवृत्तौ; सुपर्णकेतुश च शिनेश च नप्ता यथैव कृष्णॊ ऽपरतिमॊ बलेन; तथैव राजन स शिनिप्रवीरः तवार्थ सिद्ध्यर्थम अभिप्रवृत्तौ; यथैव कृष्णः सह यादवैस तैः तथैव चावां नरदेव वर्य; यमौ च वीरौ कृतिनौ परयॊगे तवदर्थयॊगप्रभव परधानाः; समं करिष्याम परान समेत्य ततस तद आज्ञाय मतं महात्मा; तेषां स धर्मस्य सुतॊ वरिष्ठः परदक्षिणं वैश्रवणाधिवासं; चकार धर्मार्थविद उत्तमौजः आमन्त्र्य वेश्मानि नदीः सरांसि; सर्वाणि रक्षांसि च धर्मराजः यथागतं मार्गम अवेक्षमाणः; पुनर गिरिं चैव निरीक्षमाणः समाप्तकर्मा सहितः सुहृद्भिर; जित्वा सपत्नां परतिलभ्य राज्यम शैलेन्द्र भूयस तपसे धृतात्मा; दरष्टा तवास्मीति मतिं चकार वृतः स सर्वैर अनुजैर दविजैश च; तेनैव मार्गेण पतिः कुरूणाम उवाह चैनां सगणांस तथैव; घटॊत्कचः पर्वतनिर्झरेषु तान परस्थितान परीतिमना महर्षिः; पितेव पुत्रान अनुशिष्य सर्वान स लॊमशः परीतमना जगाम; दिवौकसां पुण्यतमं निवासम तेनानुशिष्टार्ष्टिषेणेन चैव; तीर्थानि रम्याणि तपॊवनानि महान्ति चान्यानि सरांसि पार्थाः; संपश्यमानाः परययुर नराग्र्याः [वै] नगॊत्तमं परस्रवणैर उपेतं; दिशां गजैः किंनरपक्षिभिश च सुखं निवासं जहतां हि तेषां; न परीतिर आसीद भरतर्षभाणाम ततस तु तेषां पुनर एव हर्षः; कैलासम आलॊक्य महान बभूव कुबेर कान्तं भरतर्षभाणां; महीधरं वारिधरप्रकाशम समुच्छ्रयान पर्वतसंनिरॊधान; गॊष्ठान गिरीणां गिरिसेतुमालाः बहून परपातांश च समीक्ष्य वीराः; सथलानि निम्नानि च तत्र तत्र तथैव चान्यानि महावनानि; मृगद्विजानेकप सेवितानि आलॊकयन्तॊ ऽभिययुः परतीतास; ते धन्विनः खड्गधरा नराग्र्याः वनानि रम्याणि सरांसि नद्यॊ; गुहा गिरीणां गिरिगह्वराणि एते निवासाः सततं बभूवुर; निशानिशं पराप्य नरर्षभाणाम ते दुर्ग वासं बहुधा निरुष्य; वयतीत्य कैलासम अचिन्त्यरूपम आसेदुर अत्यर्थ मनॊरमं वै; तम आश्रमाग्र्यं वृषपर्वणस ते समेत्य राज्ञा वृषपर्वणस ते; परत्यर्चितास तेन च वीतमॊहाः शशंसिरे विस्तरशः परवासं; शिवं यथावद वृषपर्वणस ते सुखॊषितास तत्र त एकरात्रं; पुण्याश्रमे देवमहर्षिजुष्टे अभ्याययुस ते बदरीं विशालां; सुखेन वीराः पुनर एव वासम ऊषुस ततस तत्र महानुभावा; नारायण सथानगता नराग्र्याः कुबेर कान्तां नलिनीं विशॊकाः; संपश्यमानाः सुरसिद्धजुष्टाम तां चाथ दृष्ट्वा नलिनीं विशॊकाः; पाण्डॊः सुताः सर्वनरप्रवीराः ते रेमिरे नन्दनवासम एत्य; दविजर्षयॊ वीतभया यथैव ततः करमेणॊपययुर नृवीरा; यथागतेनैव पथा समग्राः विहृत्य मासं सुखिनॊ बदर्यां; किरात राज्ञॊ विषयं सुबाहॊः चीनांस तुखारान दरदान सदार्वान; देशान कुणिन्दस्य च भूरि रत्नान अतीत्य दुर्गं हिमवत्प्रदेशं; पुरं सुबाहॊर ददृशुर नृवीराः शरुत्वा च तान पार्थिव पुत्रपौत्रान; पराप्तान सुबाहुर विषये समग्रान परत्युद्ययौ परीतियुतः स राजा; तं चाभ्यनन्दन वृषभाः कुरूणाम समेत्य राज्ञा तु सुबाहुना ते; सूतैर विशॊक परमुखैश च सर्वैः सहेन्द्रसेनैः परिचारकैश च; पौरॊगवैर ये च महानसस्थाः सुखॊषितास तत्र त एकरात्रं; सुतान उपादाय रथांश च सर्वान घटॊत्कचं सानुचरं विसृज्य; ततॊ ऽभययुर यामुनम अद्रिराजम तस्मिन गिरौ परस्रवणॊपपन्ने; हिमॊत्तरीयारुण पाण्डुसानौ विशाख यूपं समुपेत्य चक्रुस; तदा निवासं पुरुषप्रवीराः वराहनानामृगपक्षिजुष्टं; महद वनं चैत्ररथ परकाशम शिवेन यात्वा मृगया परधानाः; संवत्सरं तत्र वने विजह्रुः तत्राससादातिबलं भुजंगं; कषुधार्दितं मृत्युम इवॊग्ररूपम वृकॊदरः पर्वत कन्दरायां; विषादमॊहव्यथितान्तर आत्मा दवीपॊ ऽभवद यत्र वृकॊदरस्य; युधिष्ठिरॊ धर्मभृतां वरिष्ठः अमॊक्षयद यस तम अनन्त तेजा; गराहेण संवेष्ठित सर्वगात्रम ते दवादशं वर्षम अथॊपयान्तं; वने विहर्तुं कुरवः परतीताः तस्माद वनाच चैत्ररथ परकाशाच; छरिया जवलन्तस तपसा च युक्ताः ततश च यात्वा मरुधन्व पार्श्वं; सदा धनुर्वेद रतिप्रधानाः सरस्वतीम एत्य निवासकामाः; सरस ततॊ दवैतवनं परतीयुः समीक्ष्य तान दैतवने निविष्टान; निवासिनस तत्र ततॊ ऽभिजग्मुः तपॊ दमाचार समाधियुक्तास; तृणॊद पात्राहरणाश्म कुट्टाः पलक्षाक्ष रौहीतक वेतसाश च; सनुहा बदर्यः खदिराः शिरीषाः बिल्वेङ्गुदाः पीलु शमी करीराः; सरस्वती तीररुहा बभूवुः तां यक्षगन्धर्वमहर्षिकान्ताम; आयाग भूताम इव देवतानाम सरस्वतीं परीतियुताश चरन्तः; सुखं विजह्रुर नरदेव पुत्राः [जनम] कथं नागायुतप्राणॊ भीमसेनॊ महाबलः भयम आहारयत तीव्रं तस्माद अजगरान मुने पौलस्त्य यॊ ऽऽहवयद युद्धे धनदं बलदर्पितः नलिन्यां कदनं कृत्वा वराणां यक्षरक्षसाम तं शंससि भयाविष्टम आपन्नम अरिकर्षणम एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं परं कौतूहलं हि मे [वै] बह्वाश्चर्ये वने तेषां वसताम उग्रधन्विनाम पराप्तानाम आश्रमाद राजन राजर्षेर वृषपर्वणः यदृच्छया धनुः पानिर बद्धखड्गॊ वृकॊदरः ददर्श तद वनं रम्यदेवगन्धर्वसेवितम स ददर्श शुभान देशान गिरेर हिमवतस तदा देवर्षिसिद्धचरितान अप्सरॊगणसेवितान चकॊरैश चक्रवाकैश च पक्षिभिर जीव जीविकैः कॊलिकैर भृङ्गराजैश च तत्र तत्र विनादितान नित्यपुष्पफलैर वृक्षैर हिमसंस्पर्श कॊमलैः उपेतान बहुल छायैर मनॊ नयननन्दनैः स संपश्यन गिरिनदीर वैडूद्य मणिसंनिभैः सलिलैर हिमसंस्पर्शैर हंसकारण्डवायुतैः वनानि देवदारूणां मेघानाम इव वागुराः हरिचन्दन मिश्राणि तुङ्गकालीयकान्य अपि मृगयां परिधावन स समेषु मरुधन्वसु विध्यन मृगाञ शरैः शुद्धैश चचार सुमहाबलः स ददर्श महाकायं भुजङ्गं लॊमहर्षणम गिरिदुर्गे समापन्नं कायेनावृत्य कन्दरम पर्वताभॊगवर्ष्माणं भॊगैश चन्द्रार्कमण्डलैः चित्राङ्गम अजिनैश चित्रैर हरिद्रा सदृशछविम गुहाकारेण वक्त्रेण चतुर्दंष्ट्रेण राजता दीप्ताक्षेणातिताम्रेण लिहन्तं सृक्किणी मुहुः तरासनं सर्वभूतानां कालान्तकयमॊपमम निःश्वासक्ष्वेड नादेन भर्त्सयन्तम इव सथितम स भीम सहसाभ्येत्य पृदाकुः कषुधितॊ भृशम जग्राहाजगरॊ गराहॊ भुजयॊर उभयॊर बलात तेन संस्पृष्ट मात्रस्य भिमसेनस्य वै तदा संज्ञा मुमॊह सहसा वरदानेन तस्य ह दशनागसहस्राणि धारयन्ति हि यद बलम तद बलं भीमसेनस्य भुजयॊर असमं परैः स तेजस्वी तथा तेन भुजगेन वशीकृतः विस्फुरञ शनकैर भीमॊ न शशाक विचेष्टितुम नागायुत समप्राणः सिंहस्कन्धॊ महाभुजः गृहीतॊ वयजहात सत्त्वं वरदानेन मॊहितः स हि परयत्नम अकरॊत तीव्रम आत्मविमॊक्षणे न चैनम अशकद वीरः कथं चित परतिबाधितुम [वै] स भीमसेनस तेजस्वी तथा सर्पवशं गतः चिन्तयाम आस सर्पस्य वीर्यम अत्यद्भुतं महत उवाच च महासर्पं कामया बरूहि पन्नग कस तवं भॊ भुजग शरेष्ठ किं मया च करिष्यसि पाण्डवॊ भिमसेनॊ ऽहं धर्मराजाद अनन्तरः नागायुत समप्राणॊ तवया नीतः कथं वशम सिंहाः केसरिणॊ वयाघ्रा महिषा वारणास तथा समागताश च बहुशॊ निहताश च मया मृधे दानवाश च पिशाचाश च राक्षसाश च महाबलाः भुजवेगम अशक्ता मे सॊढुं पन्नगसत्तम किं नु विद्या बलं किं वा वरदानम अथॊ तव उद्यॊगम अपि कुर्वाणॊ वशगॊ ऽसमि कृतस तवया असत्यॊ विक्रमॊ नॄणाम इति मे निश्चिता मतिः यथेदं मे तवया नागबलं परतिहतं महत इत्य एवं वादिनं वीरं भीमम अक्लिष्टकारिणम भॊगेन महता सर्पः समन्तात पर्यवेष्टयत निगृह्य तं महाबाहुं ततः स भुजगस तदा विमुच्यास्य भुजौ पीनाव इदं वचनम अब्रवीत दिष्ट्या तवं कषुधितस्याद्य देवैर भक्षॊ महाभुज दिष्ट्या कालस्य महतः परियाः पराणा हि देहिनाम यथा तव इदं मया पराप्तं भुजंगत्वम अरिंदम तद अवश्यं मया खयाप्यं तवाद्य शृणु सत्तम इमाम अवस्थां संप्राप्तॊ हय अहं कॊपान मनीषिणाम शापस्यान्तं परिप्रेप्सुः सर्पस्य कथयामि तत नहुषॊ नाम राजर्षिर वयक्तं ते शरॊत्रम आगतः तवैव पूर्वः पूर्वेषाम आयॊर वंशकरः सुतः सॊ ऽहं शापाद अगस्त्यस्य बराह्मणान अवमन्य च इमाम अवस्थाम आपन्नः पश्य दैवम इदं मम तवां चेद अवध्यम आयान्तम अतीव परियदर्शनम अहम अद्यॊपयॊक्ष्यामि विधानं पश्य यादृशम न हि मे मुच्यते कश चित कथं चिद गरहणं गतः गजॊ वा महिषॊ वापि षष्ठे काले नरॊत्तम नासि केवलसर्पेण तिर्यग्यॊनिषु वर्तता गृहीतः कौरवश्रेष्ठ वरदानम इदं मम पतता हि विमानाग्रान मया शक्रासनाद दरुतम कुरु शापान्तम इत्य उक्तॊ भगवान मुनिसत्तमः स माम उवाच तेजस्वी कृपयाभिपरिप्लुतः मॊक्षस ते भविता राजन कस्माच चित कालपर्ययात ततॊ ऽसमि पतितॊ भूमौ न च माम अजहात समृतिः समार्तम अस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा यस तु ते वयाहृतान परश्नान परतिब्रूयाद विशेषवित स तवां मॊक्षयिता शापाद इति माम अब्रवीद ऋषिः गृहीतस्य तवया राजन पराणिनॊ ऽपि बलीयसः सत्त्वभ्रंशॊ ऽधिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति इति चाप्य अहम अश्रौषं वचस तेषां दयावताम मयि संजातहार्दानाम अथ ते ऽनतर्हिता दविजाः सॊ ऽहं परमदुष्कर्मा वसामि निरये ऽशुचौ सर्पयॊनिम इमां पराप्य कालाकाङ्क्षी महाद्युते तम उवाच महाबाहुर भीमसेनॊ भुजंगमम न ते कुप्ये महासर्पन चात्मानं विगर्हये यस्माद अभावी भावी वा मनुष्यः सुखदुःखयॊः आगमे यदि वापाये न तत्र गरपयेन मनः दैवं पुरुषकारेण कॊ निवर्तितुम अर्हति दैवम एव परं मन्ये पुरुषार्थॊ निरर्थकः पश्य दैपॊपघाताद धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम इमाम अवस्थां संप्राप्तम अनिमित्तम इहाद्य माम किं तु नाद्यानुशॊचामि तथात्मानं विनाशितम यथा तु विपिने नयस्तान भरातॄन राज्यपरिच्युतान हिमवांश च सुदुर्गॊ ऽयं यक्षराक्षस संकुलः मां च ते समुदीक्षन्तः परपतिष्यन्ति विह्वलाः विनष्टम अथ वा शरुत्वा भविष्यन्ति निरुद्यमाः धर्मशीला मया तेहि बाध्यन्ते राज्यगृद्धिना अथ वा नार्जुनॊ धीमान विषादम उपयास्यति सर्वास्त्रविद अनाधृष्यॊ देवगन्धर्वराक्षसैः समर्थः स महाबाहुर एकाह्ना समहा बलः देवराजम अपि सथानात परच्यावयितुम ओजसा किं पुनर धृतराष्ट्रस्य पुत्रं दुर्द्यूत देविनम विद्विष्टं सर्वलॊकस्य दम्भलॊभ परायणम मातरं चैव शॊचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम यस्माकं नित्यम आशास्ते महत्त्वम अधिकं परैः कथं नु तस्यानाथाया मद विनाशाद भुजंगम अफलास ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनॊरथाः नकुलः सहदेवश च यमजौ गुरुवर्तिनौ मद्बाहुबलसंस्तब्धौ नित्यं पुरुषमानिनौ निरुत्साहौ भविष्येते भरष्टवीर्यपराक्रमौ मद विनाशात परिद्यूनाव इति मे वर्तते मतिः एवंविधं बहु तदा विललाप वृकॊदरः भुजंगभॊग संरुद्धॊ नाशकच च विचेष्टितुम युधिष्ठिरस तु कौन्तेय बभूवास्वस्थ चेतनः अनिष्ट दर्शनान घॊरान उत्पातान परिचिन्तयन दारुणं हय अशिवं नादं शिवा दक्षिणतः सथिता दीप्तायां दिशि वित्रस्ता रौति तस्याश्रमस्य ह एकपक्षाक्षि चरणा वर्तिका घॊरदर्शना रुधिरं वमन्ती ददृशे परत्यादित्यम अपस्वरा परववाव अनिलॊ रूक्षश चण्डः शर्कर कर्षणः अपसव्यानि सर्वाणि मृगपक्षिरुतानि च पृष्ठतॊ वायसः कृष्णॊ याहि याहीति वाशति मुहुर मुहुः परस्फुरति दक्षिणॊ ऽसय भुजस तथा हृदयं चरणश चापि वामॊ ऽसय परिवर्तते सव्यस्याक्ष्णॊ विकारश चाप्य अनिष्टः समपद्यत स धर्मराजॊ मेधावी शङ्कमानॊ महद भयम दरौपदीं परिपप्रच्छ कव भीम इति भारत शशंस तस्मै पाञ्चाली चिरयातं वृकॊदरम स परतस्थे महाबाहुर धौम्येन सहितॊ नृपः दरौपद्या रक्षणं कार्यम इत्य उवाच धनंजयम नकुलं सहदेवं च वयादिदेश दविजान परति स तस्य पदम उन्नीय तस्माद एवाश्रमात परभुः ददर्श पृथिवीं चिह्नैर भीमस्य परिचिह्निताम धावतस तस्य वीरस्य मृगार्थे वातरंहसः ऊरुवातविनिर्भग्नान दरुमान वयावर्तितान पथि स गत्वा तैस तदा चिह्नैर ददर्श गिरिगह्वरे गृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टम अनुजं तथा [वै] युधिष्ठिरस तम आसाद्य सर्पभॊगाभिवेष्टितम दयितं भरतरं वीरम इदं वचनम अब्रवीत कुन्ती मातः कथम इमाम आपदं तवम अवाप्तवान कश चायं पर्वताभॊगप्रतिमः पन्नगॊत्तमः स धर्मराजम आलक्ष्य भराता भरातरम अग्रजम कथयाम आस तत सर्वं गरहणादि विचेष्टितम [य] देवॊ वा यदि वा दैत्य उरगॊ वा भवान यदि सत्यं सर्पवचॊ बरूहि पृच्छति तवां युधिष्ठिरः किम आहृत्य विदित्वा वा परीतिस ते सयाद भुजंगम किमाहारं परयच्छामि कथं मुञ्चेद भवान इमम [सर्प] नहुषॊ नाम राजाहम आसं पूर्वस तवानघ परथितः पञ्चमः सॊमाद आयॊःपुत्रॊ नराधिप करतुभिस तपसा चैव सवाध्यायेन दमेन च तरैलॊक्यैश्वर्यम अव्यग्रं पराप्तॊ विक्रमणेन च तद ऐश्वर्यं समासाद्य दर्पॊ माम अगमत तदा सहस्रं हि दविजातीनाम उवाह शिबिलां मम ऐश्वर्यमदमत्तॊ ऽहम अवमन्य ततॊ दविजान इमाम अगस्त्येन दशाम आनीतः पृथिवीपते न तु माम अजहात परज्ञा यावद अद्येति पाण्डव तस्यैवानुग्रहाद राजन्न अगस्त्यस्य महात्मनः षष्ठे काले ममाहारः पराप्तॊ ऽयम अनुजस तव नाहम एनं विमॊक्ष्यामि न चान्यम अभिकामये परश्नान उच्चारितांस तु तवं वयाहरिष्यसि चेन मम अथ पश्चाद विमॊक्ष्यामि भरातरं ते वृकॊदरम [य] बरूहि सर्पयथाकामं परतिवक्ष्यामि ते वचः अपि चेच छक्नुयां परीतिम आहर्तुं ते भुजंगम वेद्यं यद बराह्मणेनेह तद भवान वेत्ति केवलम सर्पराजततः शरुत्वा परतिवक्ष्यामि ते वचः [सर्प] बराह्मणः कॊ भवेद राजन वेद्यं किं च युधिष्ठिर बरवीह्य अतिमतिं तवां हि वाक्यैर अनुमिमीमहे [य] सत्यं दानं कषमा शीलम आनृशंस्यं दमॊ घृणा दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र स बराह्मण इति समृतः वेद्यं सर्पपरं बरह्म निर्दुःखम असुखं च यत यत्र गत्वा न शॊचन्ति भवतः किं विवक्षितम [सर्प] चातुर्वर्ण्यं परमाणं च सत्यं च बरह्म चैव ह शूद्रेष्व अपि च सत्यं च दानम अक्रॊध एव च आनृशंस्यम अहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर वेद्यं यच चाथ निर्दुःखम असुखं च नराधिप ताभ्यां हीनं पदं चान्यन न तद अस्तीति लक्षये [य] शूद्रे चैतद भवेल लक्ष्यं दविजे तच च न विद्यते न वै शूद्रॊ भवेच छूद्रॊ बराह्मणॊ न च बराह्मणः यत्रैतल लक्ष्यते सर्पवृत्तं स बराह्मणः समृतः यत्रैतन न भवेत सर्पतं शूद्रम इति निर्दिशेत यत पुनर भवता परॊक्तं न वेद्यं विद्यतेति ह ताभ्यां हीनम अतीत्यात्र पदं नास्तीति चेद अपि एवम एतन मतं सर्पताभ्यां हीनं न विद्यते यथा शीतॊष्णयॊर मध्ये भवेन नॊष्णं न शीतता एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनम अस्ति पदं कव चित एषा मम मतिः सर्पयथा वा मन्यते भवान [सर्प] यदि ते वृत्ततॊ राजन बराह्मणः परसमीक्षितः वयर्था जातिस तदायुष्मन कृतिर यावन न दृश्यते [य] जातिर अत्र महासर्पमनुष्यत्वे महामते संकरात सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः सर्वे सर्वास्व अपत्यानि जनयन्ति यदा नराः वान मैथुनम अथॊ जन्म मरणं च समं नृणाम इदम आर्षं परमाणं च ये यजामह इत्य अपि तस्माच छीलं परधानेष्टं विदुर ये तत्त्वदर्शिनः परान्न्न नाभिर वर्धनात पुंसॊ जातकर्म विधीयते तत्रास्य माता सावित्री पिता तव आचार्य उच्यते वृत्त्या शूद्र समॊ हय एष यावद वेदे न जायते अस्मिन्न एवं मतिद्वैधे मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत कृतकृत्याः पुनर वर्णा यदि वृत्तं न विद्यते संकरस तत्र नागेन्द्र बलवान परसमीक्षितः यत्रेदानीं महासर्पसंस्कृतं वृत्तम इष्यते तं बराह्मणम अहं पूर्वम उक्तवान भुजगॊत्तम [सर्प] शरुतं विदितवेद्यस्य तव वाक्यं युधिष्ठिर भक्षयेयम अहं कस्माद भरातरं ते वृकॊदरम [य] भवान एतादृशॊ लॊके वेदवेदाङ्गपारगः बरूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद गतिर अनुत्तमा [सर्प] पात्रे दत्त्वा परियाण्य उक्त्वा सत्यम उक्त्वा च भारत अहिंसा निरतः सवर्गं गच्छेद इति मतिर मम [य] दानाद वा सर्पसत्याद वा किम अतॊ गुरु दृश्यते अहिंसा परिययॊश चैव गुरुलाघवम उच्यताम [सर्प] दाने रतत्वं सत्यं च अहिंसा परियम एव च एषां कार्यगरीयस्त्वाद दृश्यते गुरुलाघवम कस्माच चिद दानयॊगाद धि सत्यम एव विशिष्यते सत्यवाक्याच च राजेन्द्र किं चिद दानं विशिष्यते एवम एव महेष्वास परियवाक्यान महीपते अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश च परियम इष्यते एवम एतद भवेद राजन कार्यापेक्षम अनन्तरम यद अभिप्रेतम अन्यत ते बरूहि यावद बरवीम्य अहम [य] कथं सवर्गे गतिः सर्पकर्मणां च फलं धरुवम अशरीरस्य दृश्येत विषयांश च बरवीहि मे [सर्प] तिस्रॊ वै गतयॊ राजन परिदृष्टाः सवकर्मभिः मानुष्यं सवर्गवासश च तिर्यग्यॊनिश च तत तरिधा तत्र वै मानुषाल लॊकाद दानादिभिर अतन्द्रितः अहिंसार्थ समायुक्तैः कारणैः सवर्गम अश्नुते विपरीतैश च राजेन्द्र कारणैर मानुषॊ भवेत तिर्यग्यॊनिस तथा तात विशेषश चात्र वक्ष्यते कामक्रॊधसमायुक्तॊ हिंसा लॊभसमन्वितः मनुष्यत्वात परिभ्रष्टस तिर्यग्यॊनौ परसूयते तिर्यग्यॊन्यां पृथग्भावॊ मनुष्यत्वे विधीयते गवादिभ्यस तथाश्वेभ्यॊ देवत्वम अपि दृश्यते सॊ ऽयम एता गतीः सर्वा जन्तुश चरति कार्यवान नित्ये महति चात्मानम अवस्थापयते नृप जातॊ जातश च बलवान भुङ्क्ते चात्मा स देहवान फलार्थस तात निष्पृक्तः परजा लक्षणभावनः [य] शब्दे सपर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयॊः तस्याधिष्ठानम अव्यग्रं बरूहि सर्पयथातथम किं न गृह्णासि विषयान युगपत तवं महामते एतावद उच्यतां चॊक्तं सर्वं पन्नगसत्तम [सर्प] यद आत्मद्रव्यम आयुष्मन देहसंश्रयणान्वितम करणाधिष्ठितं भॊगान उपभुङ्क्ते यथाविधि जञानं चैवात्र बुद्धिश च मनॊ च भरतर्षभ तस्य भॊगाधिकरणे करणानि निबॊध मे मनसा तात पर्येति करमशॊ विषयान इमान विषयायतनस्थेन भूतात्मा कषेत्रनिःसृतः अत्र चापि नरव्याघ्र मनॊ जन्तॊर विधीयते तस्माद युगपद अस्यात्र गरहणं नॊपपद्यते स आत्मा पुरुषव्याघ्र भरुवॊर अन्तरम आश्रितः दरव्येषु सृजते बुद्धिं विविधेषु परावरम बुद्धेर उत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः एष वै राजशार्दूल विधिः कषेत्रज्ञभावनः [य] मनसॊ चापि बुद्धेश च बरूहि मे लक्षणं परम एतद अध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते [सर्प] बुद्धिर आत्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते तद आश्रिता हि संज्ञैषा विधिस तस्यैषणे भवेत बुद्धेर गुणविधिर नास्ति मनस तु गुणवद भवेत बुद्धिर उत्पद्यते कार्ये मनस तूत्पन्नम एव हि एतद विशेषणं तात मनॊ बुद्ध्यॊर मयेरितम तवम अप्य अत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यते भवान [य] अहॊ बुद्धिमतां शरेष्ठ शुभा बुद्धिर इयं तव विदितं वेदितव्यं ते कस्मान माम अनुपृच्छसि सर्वज्ञं तवां कथं मॊह आविशत सवर्गवासिनम एवम अद्भुतकर्माणम इति मे संशयॊ महान [सर्प] सुप्रज्ञम अपि चेच छूरम ऋद्धिर मॊहयते नरम वर्तमानः सुखे सर्वॊ नावैतीति मतिर मम सॊ ऽहम ऐश्वर्यमॊहेन मदाविष्टॊ युधिष्ठिर पतितः परतिसंबुद्धस तवां तु संबॊधयाम्य अहम कृतं कार्यं महाराज तवया मम परंतप कषीणः शापः सुकृच्छ्रॊ मे तवया संभाष्य साधुना अहं हि दिवि दिव्येन विमानेन चरन पुरा अभिमानेन मत्तः सन कं चिन नान्यम अचिन्तयम बरह्मर्षिदेवगन्धर्वयक्षराक्षस किंनराः करान मम परयच्छन्ति सर्वे तरैलॊक्यवासिनः चक्षुषा यं परपश्यामि पराणिनं पृथिवीपतौ तस्य तेजॊ हराम्य आशु तद धि दृष्टिबलं मम बरह्मर्षीणां सहस्रं हि उवाह शिबिकां मम स माम अपनयॊ राजन भरंशयाम आस वै शरियः तत्र हय अगस्त्यः पादेन वहन पृष्टॊ मया मुनिः अदृष्टेन ततॊ ऽसम्य उक्तॊ धवंस सर्पेति वै रुषा ततस तस्माद विमानाग्रात परच्युतश चयुत भूषणः परपतन बुबुधे ऽऽतमानं वयाली भूतम अधॊमुखम अयाचं तम अहं विप्रं शापस्यान्तॊ भवेद इति अज्ञानात संप्रवृत्तस्य भगवन कषन्तुम अर्हसि ततः स माम उवाचेदं परपतन्तं कृपान्वितः युधिष्ठिरॊ धर्मराजः शापात तवां मॊक्षयिष्यति अभिमानस्य घॊरस्य बलस्य च नराधिप फले कषीणे महाराज फलं पुण्यम अवाप्स्यसि ततॊ मे विस्मयॊ जातस तद दृष्ट्वा तपसॊ बलम बरह्म च बराह्मणत्वं च येन तवाहम अचूचुदम सत्यं दमस तपॊयॊगम अहिंसा दाननित्यता साधकानि सदा पुंसां न जातिर न कुलं नृप अरिष्ट एष ते भराता भीमॊ मुक्तॊ महाभुजः सवस्ति ते ऽसतु महाराज गमिष्यामि दिवं पुनः [वै] इत्य उक्त्वाजगरं देहं तयक्त्वा स नहुषॊ नृपः दिव्यं वपुः समास्थाय गतस तरिदिवम एव ह युधिष्ठिरॊ ऽपि धर्मात्मा भरात्रा भीमेन संगतः धौम्येन सहितः शरीमान आश्रमं पुनर अभ्यगात ततॊ दविजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यॊ यथातथम कथयाम आस तत सर्वं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः तच छरुत्वा ते दविजाः सर्वे भरातरश चास्य ते तरयः आसन सुव्रीडिता राजन दरौपदी च यशस्विनी ते तु सर्वे दविजश्रेष्ठाः पाण्डवानां हितेप्सया मैवम इत्य अब्रुवन भीमं गर्हयन्तॊ ऽसय साहसम पाण्डवास तु भयान मुक्तं परेक्ष्य भीमं महाबलम हर्षम आहारयां चक्रुर विजह्रुश च मुदा युताः [वै] निदाघान्तकरः कालः सर्वभूतसुखावहः तत्रैव वसतां तेषां परावृट समभिपद्यत छादयन्तॊ महाघॊषाः खं दिशश च बलाहकाः परववर्षुर दिवारात्रम असिताः सततं तदा तपात्यय निकेताश च शतशॊ ऽथ सहस्रशः अपेतार्क परभा जालाः सविद्युद्विमलप्रभाः विरूढ शष्पा पृथिवी मत्तदंश सरीसृपा बभूव पयसा सिक्ता शान्तधूमरजॊ ऽरुणा न सम परज्ञायते किं चिद अम्भसा समवस्तृते समं वा विषमं वापि नद्यॊ वा सथावराणि वा कषुब्धतॊया महाघॊषाः शवसमाना इवाशुगाः सिन्धवः शॊभयां चक्रुः काननानि तपात्यये नदतां काननान्तेषु शरूयन्ते विविधाः सवनाः वृष्टिभिस ताड्यमानानां वराहमृगपक्षिणाम सतॊकताः शिखिनश चैव पुंस्कॊकिल गणैः सह मत्ताः परिपतन्ति सम दर्दुराश चैव दर्पिताः तथा बहुविधाकारा परावृष मेघानुनादिता अभ्यतीता शिवा तेषां चरतां मरुधन्वसु करौञ्च हंसगणाकीर्णा शरत परणिहिताभवत रूड्ध कक्षवनप्रस्था परसन्नजलनिम्नगा विमलाकाश नक्षत्रा शरत तेषां शिवाभवत मृगद्विजसमाकीर्णा पाण्डवानां महात्मनाम पश्यन्तः शान्तरजसः कषपा जलदशीतलाः गरहनक्षत्रसंघैश च सॊमेन च विराजिताः कुमुदैः पुण्डरीकैश च शीतवारि धराः शिवाः नदीः पुष्करिणीश चैव ददृशुः समलंकृताः आकाशनीकाश तटां नीप नीवार संकुलाम बभूव चरतां हर्षः पुण्यतीर्थां सरस्वतीम ते वै मुमुदिरे वीराः परसन्नसलिलां शिवाम पश्यन्तॊ दृढधन्वानः परिपूर्णां सरस्वतीम तेषां पुण्यतमा रात्रिः पर्व संधौ सम शारदी तत्रैव वसताम आसीत कार्तिकी जनमेजय पुण्यकृद्भिर महासत्त्वैस तापसैः सह पाण्डवाः तत सर्वं भरतश्रेष्ठाः समूहुर यॊगम उत्तमम तमिस्राभ्युदिते तस्मिन धौम्येन सह पाण्डवाः सूतैः पौरॊगवैश चैव काम्यकं परययुर वनम [वै] काम्यकं पराप्य कौन्तेया युधिष्ठिरपुरॊगमाः कृतातिथ्या मुनिगणैर निषेदुः सह कृष्णया ततस तान परिविश्वस्तान वसतः पाण्डुनन्दनान बराह्मणा बहवस तत्र समन्तात पर्यवारयन अथाब्रवीद दविजः कश चिद अर्जुनस्य परियः सखा एष्यतीह महाबाहुर वशीशौरिर उदारधीः विदिता हि हरेर यूयम इहायाताः कुरूद्वहाः सदा हि दर्शनाकाङ्क्षी शरेयॊ ऽनवेषी च वॊ हरिः बहु वत्सर जीवी च मार्कण्डेयॊ महातपः सवाध्यायतपसा युक्तः कषिप्रं युष्मान समेष्यति तथैव तस्य बरुवतः परत्यदृष्यत केशवः सैङ्क्य सुग्रीव युक्तेन रथेन रथिनां वरः मघवान इव पौलॊम्या सहितः सत्यभामया उपायाद देवकीपुत्रॊ दिदृक्षुः कुरुसत्तमान अवतीर्य रथात कृष्णॊ धर्मराजं यथाविधि ववन्दे मुदितॊ धीमान भीमं च बलिनां वरम पूजयाम आस दौम्यं च यमाभ्याम अभिवादितः परिष्वज्य गुडाकेशं दरौपदीं पर्यसान्त्वयत स दृष्ट्वा फल्गुनं वीरं चिरस्य परियम आगतम पर्यष्वजत दाशार्हः पुनः पुनर अरिंदमम तथैव सत्यभामापि दरौपदीं परिषस्वजे पाण्डवानां परियं भार्यां कृष्णस्य महिषी परिया ततस ते पाण्डवाः सर्वे सभार्याः सपुरॊहिताः आनर्चुः पुण्डरीकाक्षं परिवव्रुश च सर्वशः कृष्णस तु पार्थेन समेत्य विद्वान; धनंजयेनासुरतर्जनेन बभौ यथा भूप पतिर महात्मा; समेत्य साक्षाद भगवान गुहेन ततः समस्तानि किरीटमाली; वनेषु वृत्तानि गदाग्रजाय उक्त्वा यथावत पुनर अन्वपृच्छत; कथं सुभद्रा च तथाभुमन्युः स पूजयित्वा मधुहा यथावन; पार्थांश च कृष्णां च पुरॊहितं च उवाच राजानम अभिप्रशंसन; युधिष्ठिरं तत्र सहॊपविश्य धर्मः परः पाण्डव राज्यलाभात; तस्यार्थम आहुस तप एव राजन सत्यार्जवाभ्यां चरता सवधर्मं; जितस तवायं च परश च लॊकः अघीतम अग्रे चरता वरतानि सम्यग; धनुर्वेदम अवाप्य कृत्स्नम कषात्रेण धर्मण वसूनि लब्ध्वा; सर्वे हय अवाप्ताः करतवः पुराणाः न गराम्यधर्मेषु रतिस तवास्ति; कामान न किं चित कुरुषे नरेन्द्र न चार्थलॊभात परजहासि धर्मं; तस्मात सवभावाद असि धर्मराजः धानं च सत्यं च तपॊ च राजञ; शरद्धा च शान्तिश च धृतिः कषमा च अवाप्य राष्ट्राणि वसूनि भॊगान; एषा परा पार्थ सदा रतिस ते यदा जनौघः कुरुजाङ्गलानां; कृष्णां सभायाम अवशाम अपश्यत अपेतधर्मव्यवहार वृत्तं; सहेत तत पाण्डव कस तवदन्यः असंशयं सर्वसमृद्धकामः; कषिप्रं परजाः पालयितासि सम्यक इमे वयं निग्रहणे कुरूणां; यदि परतिज्ञा भवतः समाप्ता धौम्यं च कृष्णां च युधिष्ठिरं च; यमौ च भीमं च दशार्ह सिंहः उवाच दिष्ट्या भवतां शिवेन; पराप्तः किरीटी मुदितः कृतास्त्रः परॊवाच कृष्णाम अपि याज्ञसेनीं; दशार्ह भर्ता सहितः सुहृद्भिः कृष्णे धनुर्वेद रतिप्रधानाः; सत्यव्रतास ते शिशवः सुशीलाः सद्भिः सदैवाचरितं समाधिं; चरन्ति पुत्रास तव याज्ञसेनि राज्येन राष्ट्रैश च निमन्त्र्यमाणाः; पित्रा च कृष्णे तव सॊदरैश च न यज्ञसेनस्य न मातुलानां; गृहेषु बाला रतिम आप्नुवन्ति आनर्तम एवाभिमुखाः शिवेन; गत्वा धनुर्वेद रतिप्रधानाः तवात्मजा वृष्णिपुरं परविश्य; न दैवतेभ्यः सपृहयन्ति कृष्णे यथा तवम एवार्हसि तेषु वृत्तिं; परयॊक्तुम आर्या च यथैव कुन्ती तेष्व अप्रमादेन सदा करॊति; तथाच भूयॊ च तथा सुभद्रा यथानिरुद्धस्य यथाभिमन्यॊर; यथा सुनीथस्य यथैव भानॊः तथा विनेता च गतिश च कृष्णे; तवात्मजानाम अपि रौक्मिणेयः गदासिचर्म गरहणेषु शूरान; अस्त्रेषु शिक्षासु रथाश्वयाने सम्यग विनेता विनयत्य अतन्द्रीस; तांश चाभिमन्युः सततं कुमारः स चापि सम्यक परणिधाय शिक्षाम; अस्त्राणि चैषां गुरुवत परदाय तवात्मजानां च तथाभिमन्यॊः; पराक्रमैस तुष्यति रौक्मिणेयः यदा विहारं परसमीक्षमाणाः; परयान्ति पुत्रास तव याज्ञसेनि एकैकम एषाम अनुयान्ति तत्र; रथाश च यानानि च दन्तिनश च अथाब्रवीद धर्मराजं तु कृष्णॊ; दशार्ह यॊधाः कुकुरान्धकाश च एते निदेशं तव पालयन्ति तिष्ठन्ति; यत्रेच्छसि तत्र राजन आवर्ततां कार्मुकवेगवाता; हलायुध परग्रहणा मधूनाम सेना तवार्थेषु नरेन्द्र यत्ता; ससादि पत्त्यश्वरथा सनागा परस्थाप्यतां पाण्डव धार्तराष्ट्रः; सुयॊधनः पापकृतां वरिष्ठः स सानुबन्धः ससुहृद गनश च; सौभस्य सौभाधिपतेश च मार्गम कामतथा तिष्ठ नरेन्द्र तस्मिन; यथा कृतस ते समयः सभायाम दाशार्ह यॊधैस तु ससादि यॊधं; परतीक्षतां नागपुरं भवन्तम वयपेतमनुर वयपनीतपाप्मा; विहृत्य यत्रेच्छसि तत्र कामम ततः समृद्धं परथमं विशॊकः; परपत्स्यसे नागपुरं सराष्ट्रम ततस तद आज्ञाय मतं महात्मा; यथावद उक्तं पुरुषॊत्तमेन परशस्य विप्रेक्ष्य च धर्मराजः; कृताञ्जलिः केशवम इत्य उवाच असंशयं केशव पाण्डवानां; भवान गतिस तवच छरणा हि पार्थाः कालॊदये तच च ततश च भूयॊ; कर्ता भवान कर्म न संशयॊ ऽसति यथाप्रतिज्ञं विहृतश च कालः; सर्वाः समा दवादश निर्जनेषु अज्ञातचर्यां विधिवत समाप्य; भवद्गताः केशव पाण्डवेयाः [वै] तथा वदति वार्ष्णेये धर्मराजे व भारत अथ पश्चात पतॊ वृद्धॊ बहुवर्षसहस्रधृक परत्यदृष्यत धर्मात्मा मार्कण्डेयॊ महातपः तम आगतम ऋषिं वृद्धं बहुवर्षसहस्रिणम आनर्चुर बराह्मणाः सर्वे कृष्णश च सह पाण्डवैः तम अर्चितं सुविष्वस्तम आसीनम ऋषिसत्तमम बराह्मणानां पतेनाह पाण्डवानां च केशवः शुश्रूषवः पाण्डवास ते बराह्मणाश च समागताः दरौपदी सत्यभामा च तथाहं परमं वचः पुरावृत्ताः कथाः पुण्याः सद आचाराः सनातनाः राज्ञां सत्रीणाम ऋषीणां च मार्कण्डेय विचक्ष्व नः तेषु तत्रॊपविष्टेषु देवर्षिर अपि नारदः आजगाम विशुद्धात्मा पाण्डवान अवलॊककः तम अप्य अथ महात्मानं सर्वे तु पुरुषर्षभाः पाद्यार्घ्याभ्यां यथान्यायम उपतस्थुर मनीषिणम नारदस तव अथ देवर्षिर जञात्वा तांस तु कृतक्षणान मार्कण्डेयस्य वदतस तां कथाम अन्वमॊदत उवाच चैनं कालज्ञः समयन्न इव स नारदः बरह्मर्षे कथ्यतां यत ते पाण्डवेषु विवक्षितम एवम उक्तः परत्युवाच मार्कण्डेयॊ महातपः कषणं कुरुध्वं विपुलम आख्यातव्यं भविष्यति एवम उक्ताः कषणं चक्रुः पाण्डवाः सह तैर दविजैः मध्यंदिने यथादित्यं परेक्षन्तस तं महामुनिम [वै] तं विवक्षन्तम आलक्ष्य कुरुराजॊ महामुनिम कथा संजननार्थाय चॊदयाम आस पाण्डवः भवान दैवतदैत्यानाम ऋषीणां च महात्मनाम राजर्षीणां च सर्वेषां चरितज्ञः सनातनः सेव्यश चॊपासितव्यश च मतॊ नः काङ्क्षितश चिरम अयं च देवकीपुत्रः पराप्तॊ ऽसमान अवलॊककः भवत्य एव हि मे बुद्धिर दृष्ट्वात्मानं सुखाच चयुतम धार्तराष्ट्रांश च दुर्वृत्तन्न ऋध्यतः परेक्ष्य सर्वशः कर्मणः पुरुषः कर्ता शुभस्याप्य अशुभस्य च सवफलं तद उपाश्नाति कथं कर्ता सविद ईश्वरः अथ वा सुखदुःखेषु नृणां बरह्मविदां वर इह वा कृतम अन्वेति परदेहाथ वा पुनः देही च देहं संत्यज्य मृग्यमाणः शुभाशुभैः कथं संयुज्यते परेत्य इह वा दविजसत्तम ऐह लौकिकम एवैतद उताहॊ पारलौकिकम कव च कर्माणि तिष्ठन्ति जन्तॊःप्रेतस्य भार्गव [मार्क] तवद युक्तॊ ऽयम अनुप्रश्नॊ यथावद वदतां वर विदितं वेदितव्यं ते सथित्य अर्थम अनुपृच्छसि अत्र ते वर्तयिष्यामि तद इहैकमनः शृणु यथेहामुत्र च नरः सुखदुःखम उपाश्नुते निर्मलानि शरीराणि विशुद्धानि शरीरिणाम ससर्ज धर्मतन्त्राणि पूर्वॊत्पन्नः परजापतिः अमॊघबलसंकल्पाः सुव्रताः सत्यवादिनः बरह्मभूता नराः पुण्याः पुराणाः कुरुनन्दन सर्वे देवैः समायान्ति सवच्छन्देन नभस्तलम ततश च पुनर आयान्ति सर्वे सवच्छन्दचारिणः सवच्छन्दमरणाश चासन नराः सवच्छन्दजीविनः अल्पबाधा निरातङ्का सिद्धार्था निरुपद्रवाः दरष्टारॊ देवसंघानाम ऋषीणां च महात्मनाम परत्यक्षाः सर्वधर्माणां दान्ता विगतमत्सराः आसन वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः ततः कालान्तरे ऽनयस्मिन पृथिवीतलचारिणः कामक्रॊधाभिभूतास ते माया वयाजॊपजीविनः लॊभमॊहाभिभूताश च तयक्ता देवैस ततॊ नराः अशुभैः कर्मभिः पापास तिर्यङ नरकगामिनः संसारेषु विचित्रेषु पच्यमानाः पुनः पुनः मॊघेष्टा मॊघसंकल्पा मॊघज्ञाना विचेतसः सर्वातिशङ्किनश चैव संवृत्ताः कलेशभागिनः अशुभैः कर्मभिश चापि परायशः परिचिह्निताः दौष्कुल्या वयाधिबहुला दुरात्मानॊ ऽपरतापिनः भवन्त्य अल्पायुषः पापा रौद्रकर्मफलॊदयाः नाथन्तः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नसेतवः जन्तॊःप्रेतस्य कौन्तेय गतिः सवैर इह कर्मभिः पराज्ञस्य हीनबुद्धेश च कर्म कॊशः कव तिष्ठति कवस्थस तत समुपाश्नाति सुकृतं यदि वेतरत इति ते दर्शनं यच च तत्राप्य अनुनयं शृणु अयम आदि शरीरेण देव सृष्टेन मानवः शुभानाम अशुभानां च कुरुते संचयं महत आयुषॊ ऽनते परहायेदं कषीणप्रायं कलेवरम संभवत्य एव युगपद यॊनौ नास्त्य अन्तरा भवः तत्रास्य सवकृतं कर्म छायेवानुगतं सदा फलत्य अथ सुखार्हॊ वा दुःखार्हॊ वापि जायते कृतान्तविधिसंयुक्तः सजन्तुर लक्षणैः शुभैः अशुभैर वा निरादानॊ लक्ष्यते जञानदृष्टिभिः एषा तावद अबुद्धीनां गतिर उक्ता युधिष्ठिर अतः परं जञानवतां निबॊध गतिम उत्तमाम मनुष्यास तप्ततपसः सर्वागम परायणाः सथिरव्रताः सत्यपरा गुरुशुश्रूषणे रताः सुशीलाः शुक्लजातीयाः कषान्ता दान्ताः सुतेजसः शुभयॊन्यन्तरगताः परायशः शुभलक्षणाः जितेन्द्रियत्वाद वशिनः शुल्कत्वान मन्दरॊगिणः अल्पबाध परित्रासाद भवन्ति निरुपद्रवाः चयवन्तं जायमानं च गर्भस्थं चैव सर्वशः सवम आत्मानं परं चैव बुध्यन्ते जञानचक्षुषः कर्मभूमिम इमां पराप्य पुनर यान्ति सुरालयम किं चिद दैवाद धठात किं चित किं चिद एव सवकर्मभिः पराप्नुवन्ति नरा राजन मा ते ऽसत्व अन्या विचारणा इमाम अत्रॊपमां चापि निबॊध वदतां वर मनुष्यलॊके यच छरेयॊ परं मन्ये युधिष्ठिर इह वैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नॊ इह इह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नॊ इह धनानि येषां विपुलानि सन्ति; नित्यं रमन्ते सुविभूषिताङ्गाः तेषाम अयं शत्रुवरघ्न लॊकॊ; नासौ सदा देहसुखे रतानाम ये यॊगयुक्तास तपसि परसक्ताः; सवाध्यायशीला जरयन्ति देहान जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्टास; तेषाम असौ नायम अरिघ्न लॊकः ये धर्मम एव परथमं चरन्ति; धर्मेण लब्ध्वा च धनानि काले दारान अवाप्य करतुभिर यजन्ते; तेषाम अयं चैव परश च लॊकः ये नैव विद्यां न तपॊ न दानं; न चापि मूढाः परजने यतन्ते न चाधिगच्छन्ति सुखान्य अभाग्यास; तेषाम अयं चैव परश च नास्ति सर्वे भवन्तस तव अतिवीर्यसत्त्वा; दिव्यौजसः संहननॊपपन्नाः लॊकाद अमुष्माद अवनिं परपन्नाः; सवधीत विद्याः सुरकार्यहेतॊः कृत्वैव कर्माणि महानि शूरास; तपॊ दमाचार विहारशीलाः देवान ऋषीन परेतगणांश च सर्वान; संतर्पयित्वा विधिना परेण सवर्गं परं पुण्यकृतां निवासं; करमेण संप्राप्स्यथ कर्मभिः सवैः मा भूद विशङ्का तव कौरवेन्द्र; दृष्ट्वात्मनः कलेशम इमं सुखार्ह [वै] मार्कण्डेयं महात्मानम ऊचुः पाण्डुसुतास तदा माहात्म्यं दविजमुख्यानां शरॊतुम इच्छाम कथ्यताम एवम उक्तः स भगवान मार्कण्डेयॊ महातपः उवाच सुमहातेजा सर्वशास्त्रविशारदः हैहयानां कुलकरॊ राजा परपुरंजयः कुमारॊ रूपसंपन्नॊ मृगयाम अचरद बली चरमाणस तु सॊ ऽरण्ये तृणवीरुत समावृते कृष्णाजिनॊत्तरासङ्गं ददर्श मुनिम अन्तिके स तेन निहतॊ ऽरण्ये मन्यमानेन वै मृगम वयथितः कर्म तत कृत्वा शॊकॊपहतचेतनः जगाम हैहयानां वै सकाशं परथितात्मनाम राज्ञां राजीवनेत्रासौ कुमारः पृथिवीपते तेषां च तद यथावृत्तं कथयाम आस वै तदा तं चापि हिंसितं तात मुनिं मूलफलाशिनम शरुत्वा दृष्ट्वाच ते तत्र बभूवुर दीनमानसाः कस्यायम इति ते सर्वे मार्गमाणास ततस ततः जग्मुश चारिष्टनेमेस ते तार्क्ष्यस्याश्रमम अञ्जसा ते ऽभिवाद्य महात्मानं तं मुनिं संशितव्रतम तस्थुः सर्वे सतु मुनिस तेषां पूजाम अथाहरत ते तम ऊचुर महात्मानं न वयं सत्क्रियां मुने तवत्तॊ ऽरहाः कर्म दॊषेण बराह्मणॊ हिंसितॊ हि नः तान अब्रवीत स विप्रर्षिः कथं वॊ बराह्मणॊ हतः कव चासौ बरूत सहिताः पश्यध्वं मे तपॊबलम ते तु तत सर्वम अखिलम आख्यायास्मै यथातथम नापश्यंस तम ऋषिं तत्र गतासुं ते समागताः अन्वेषमाणाः सव्रीडाः सवप्नवद गतमानसाः तान अब्रवीत तत्र मुनिस तार्क्ष्यः परपुरंजयः सयाद अयं बराह्मणः सॊ ऽथ यॊ युष्माभिर निवाशितः पुत्रॊ हय अयं मम नृपास तपॊबलसमन्वितः ते तु दृष्ट्वैव तम ऋषिं विस्मयं परमं गताः महद आश्चर्यम इति वै विब्रुवाणा महीपते मृतॊ हय अयम अतॊ दृष्टः कथं जीवितम आप्तवान किम एतत तपसॊ वीर्यं यनायं जीवितः पुनः शरॊतुम इच्छाम विप्रर्षे यदि शरॊतव्यम इत्य उत स तान उवाच नास्माकं मृत्युः परभवते नृपाः कारणं वः परवक्ष्यामि हेतुयॊगं समासतः सत्यम एवाभिजानीमॊ नानृते कुर्महे मनः सवधर्मम अनुतिष्ठामस तस्मान मृत्युभयं न नः यद बराह्मणानां कुशलं तद एषां कथयामहे नैषां दुश्चरितं बरूमस तस्मान मृत्युभयं न नः अतिथीन अन्नपानेन भृत्यान अत्यशनेन च तेजस्वि देशवासाच च तस्मान मृत्युभयं न नः एतद वै लेश मात्रं वः समाख्यातं विमत्सराः गच्छध्वं सहिताः सर्वे न पापाद भयम अस्ति वः एवम अस्त्व इति ते सर्वे परतिपूज्य महामुनिम सवदेशम अगमन हृष्टा राजानॊ भरतर्षभ [मार्क] भूय एव तु माहात्म्यं बराह्मणानां निबॊध मे वैन्यॊ नामेह राजर्षिर अश्वमेधाय दीक्षितः तम अत्रिर गन्तुम आरेभे वित्तार्थम इति नः शरुतम भूयॊ ऽथ नानुरुध्यत स धर्मव्यक्ति निदर्शनात संचिन्त्य स महातेजा वनम एवान्वरॊचयत धर्मपत्नीं समाहूय पुत्रांश चेदम उवाच ह पराप्स्यामः फलम अत्यन्तं बहुलं निरुपद्रवम अरण्यगमनं कषिप्रं रॊचतां वॊ गुनाधिकम तं भार्या परत्युवाचेदं धर्मम एवानुरुध्यती वैनं गत्वा महात्मानम अर्थयस्व धनं बहु स ते दास्यति राजर्षिर यजमानॊ ऽरथिने धनम तत आदाय विप्रर्षे परतिगृह्य धनं बहु भृत्यान सुतान संविभज्य ततॊ वरज यथेप्सितम एष वै परमॊ धर्मधर्मविद्भिर उदाहृतः [अत्रि] कथितॊ मे महाभागे गौतमेन महात्मना वैन्यॊ धर्मार्थसंयुक्तः सत्यव्रतसमन्वितः किं तव अस्ति तत्र दवेष्टारॊ निवसन्ति हि मे दविजाः यथा मे गौतमः पराह ततॊ न वयवसाम्य अहम तत्र सम वाचं कल्याणीं धर्मकामार्थ संहिताम मयॊक्ताम अन्यथा बरूयुस ततस ते वै निरर्थकाम गमिष्यामि महाप्राज्ञे रॊचते मे वचस तव गाश च मे दास्यते वैन्यः परभूतं चार्थसंचयम [मार्क] एवम उक्त्वा जगामाशु वैन्य यज्ञं महातपः गत्वा च यज्ञायतनम अत्रिस तुष्टाव तं नृपम राजन वैन्य तवम ईशश च भुवि तवं परथमॊ नृपः सतुवन्ति तवां मुनिगणास तवद अन्यॊ नास्ति धर्मवित तम अब्रवीद ऋषिस तत्र वच करुद्धॊ महातपः मैवम अत्रे पुनर बरूया न ते परज्ञा समाहिता अत्र नः परथमं सथाता महेन्द्रॊ वै परजापतिः अथात्रिर अपि राजेन्द्र गौतमं परत्यभाषत अयम एव विधाता च यथैवेन्द्रः परजापतिः तवम एव मुह्यसे मॊहान न परज्ञानं तवास्ति ह [गौतम] जानामि नाहं मुह्यामि तवं विवक्षुर विमुह्यसे सतॊष्यसे ऽभयुदय परेप्सुस तस्य दर्शनसंश्रयात न वेत्थ परमं धर्मं न चावैषि परयॊजनम बालस तवम असि मूढश च वृद्धः केवापि हेतुना [मार्क] विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां दर्शने सथितौ ये तस्य यज्ञे संवृत्तास ते ऽपृच्छन्त कथं तव इमौ परवेशः केन दत्तॊ ऽयम अनयॊर वैन्य संसदि उच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण विष्ठितौ ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधर्मवित विवादिनाव अनुप्राप्तौ ताव उभौ परत्यवेदयत अथाब्रवीत सदस्यांस तु गौतमॊ मुनिसत्तमान आवयॊर वयाहृतं परश्नं शृणुत दविजपुंगवाः वैन्यॊ विधातेत्य आहात्रिर अत्र नः संशयॊ महान शरुत्वैव तु महात्मानॊ मुनयॊ ऽभयद्रवन दरुतम सनत्कुमारं धर्मज्ञं संशय छेदनाय वै स च तेषां वचॊ शरुत्वा यथातत्त्वं महातपः परत्युवाचाथ तान एवं धर्मार्थसहितं वचः [सनत्कुमार] बरह्मक्षत्रेण सहितं कषत्रं च बरह्मणा सह राजा वै परथमॊ धर्मः परजानां पतिर एव च स एव शक्रः शुक्रश च स धाता स बृहस्पतिः परजापतिर विराट सम्राट कषत्रियॊ भूपतिर नृपः य एभिः सतूयते शब्दैः कस तं नार्चितुम अर्हति पुरा यॊनिर युधाजिच च अभिया मुदितॊ भवः सवर्णेता सहजिद बभ्रुर इति राजाभिधीयते सत्यमन्युर युधाजीवः सत्यधर्मप्रवर्तकः अधर्माद ऋषयॊ भीता बलं कषत्रे समादधन आदित्यॊ दिवि देवेषु तमॊनुदति तेजसा तथैव नृपतिर भूमाव अधर्मं नुदते भृशम अतॊ राज्ञः परधानत्वं शास्त्रप्रामाण्य दर्शनात उत्तरः सिध्यते पक्षॊ येन राजेति भाषितम [मार्क] ततः स राजा संहृष्टः सिद्धे पक्षे महामनः तम अत्रिम अब्रवीत परीतः पूर्वं येनाभिसंस्तुतः यस्मात सर्वमनुष्येषु जयायांसं माम इहाब्रवीः सर्वदेवैश च विप्रर्षे संमितं शरेष्ठम एव च तस्मात ते ऽहं परदास्यामि विविधं वसु भूरि च दासी सहस्रं शयामानां सुवस्त्राणाम अलंकृतम दशकॊट्यॊ हिरण्यस्य रुक्मभारांस तथा दश एतद ददानि ते विप्र सर्वज्ञस तवं हि मे मतः तद अत्रिर नयायतः सर्वं परतिगृह्य महामनः परत्याजगाम तेजस्वी गृहान एव महातपः परदाय च धनं परीतः पुत्रेभ्यः परयतात्मवान तपॊ समभिसंधाय वनम एवान्वपद्यत [मार्क] अत्रैव च सरस्वत्या गीतं परपुरंजय पृष्टया मुनिना वीर शृणु तर्क्षेण धीमता [तार्क्स्य] किं नु शरेयॊ पुरुषस्येह भद्रे; कथं कुर्वन न चयवते सवधर्मात आचक्ष्व मे चारुसर्वाङ्गि सर्वं; तवयानुशिष्टॊ न चयवेयं सवधर्मात कथं चाग्निं जुहुयां पूजये वा; कस्मिन काले केन धर्मॊ न नश्येत एतत सर्वं सुभगे परब्रवीहि; यथा लॊकान विरजः संचरेयम [मार्क] एवं पृष्टा परीतियुक्तेन तेन; शुश्रूषुम ईक्ष्यॊत्तम बुद्धियुक्तम तार्क्ष्यं विप्रं धर्मयुक्तं हितं च; सरस्वती वाक्यम इदं बभाषे [सरस] यॊ बरह्म जानाति यथाप्रदेशं; सवाध्यायनित्यः शुचिर अप्रमत्तः स वै पुरॊ देवपुरस्य गन्ता; सहामरैः पराप्नुयात परीतियॊगम तत्र सम रम्या विपुला विशॊकाः; सुपुष्पिताः पुष्करिण्यः सुपुण्याः अकर्दमा मीनवत्यः सुतीर्था; हिरण्मयैर आवृताः पुण्डरीकैः तासां तीरेष्व आसते पुण्यकर्मा; महीयमानः पृथग अप्सरॊभिः सुपुण्य गन्धाभिर अलंकृताभिर; हिरण्यवर्णाभिर अतीव हृष्टः परं लॊकं गॊप्रदास तव आप्नुवन्ति; दत्त्वानड्वाहं सूर्यलॊकं वरजन्ति वासॊ दत्त्वा चन्द्रमसः स लॊकं; दत्त्वा हिरण्यम अमृतत्वम एति धेनुं दत्त्व सुव्रतां साधु दॊहां; कल्याणवत साम पलायिनीं च यावन्ति रॊमाणि भवन्ति तस्यास; तावद वर्षाण्य अश्नुते सवर्गलॊकम अनड्वाहं सुव्रतं यॊ ददाति; हलस्य वॊड्धारम अनन्तवीर्यम धुरं धुरं बलवन्तं युवानं; पराप्नॊति लॊकान दश धेनुदस्य यः सप्त वर्षाणि जुहॊति तार्क्ष्य; हव्यं तव अग्नौ सुव्रतः साधु शीलः सप्तावरान सप्त पूर्वान पुनाति; पितामहान आत्मनः कर्मभिः सवैः [तार्क्स्य] किम अग्निहॊत्रस्य वरतं पुराणम; आचक्ष्व मे पृच्छतश चारुरूपे तवयानुशिष्टॊ ऽहम इहाद्य विद्यां; यद अग्निहॊत्रस्य वरतं पुराणम [सरस] न चाशुचिर नाप्य अनिर्णिक्तपाणिर; नाब्रह्मविज जुहुयान नाविपश्चित बुभुक्षवः शुचि कामा हि देवा; नाश्रद्दधानाद धि हविर जुषन्ति नाश्रॊत्रियं देव हव्ये नियुञ्ज्यान; मॊघं परा सिञ्चति तादृशॊ हि अपूर्णम अश्रॊत्रियम आह तार्क्ष्य; न वै तादृग जुहुयाद अग्निहॊत्रम कृशानुं ये जुह्वति शरद्दधानाः; सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश च गवां लॊकं पराप्य ते पुण्यगन्धं; पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम [तार्क्स्य] कषेत्रज्ञभूतां परलॊकभावे; कर्मॊदये बुद्धिम अतिप्रविष्टाम परज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य; पृच्छामि तवां का हय असि चारुरूपे [सरस] अग्निहॊत्राद अहम अभ्यागतास्मि; विप्रर्षभाणां संशय चछेदनाय तवत संयॊगाद अहम एतद अब्रुवं; भावे सथिता तथ्यम अर्थं यथावत [तार्क्स्य] न हि तवया सदृशी का चिद अस्ति; विभ्राजसे हय अतिमात्रं यथा शरीः रूपं च ते दिव्यम अत्यन्तकान्तं; परज्ञां च देवीं सुभगे बिभर्षि [सरस] शरेष्ठानि यानि दविपदां वरिष्ठ; यज्ञेषु विद्वन्न उपपादयन्ति तैर एवाहं संप्रवृद्धा भवामि; आप्यायिता रूपवती च विप्र यच चापि दरव्यम उपयुज्यते ह; वानस्पत्यम आयसं पार्थिवं वा दिव्येन रूपेण च परज्ञया च; तेनैव सिद्धिर इति विद्धि विद्वन [तार्क्स्य] इदं शरेयॊ परमं मन्यमाना; वयायच्छन्ते मुनयः संप्रतीताः आचक्ष्व मे तं परमं विशॊकं; मॊक्षं परं यं परविशन्ति धीराः [सरस] तं वै परं वेदविदः परपन्नाः; परं परेभ्यः परथितं पुराणम सवाध्यायदानव्रतपुण्ययॊगैस; तपॊधना वीतशॊका विमुक्ताः तस्याथ मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः; सहस्रशाखॊ विमलॊ विभाति तस्य मूलात सरितः परस्रवन्ति; मधूदक परस्रवणा रमण्यः शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति सिकता समाः धाना पूपा मांसशाकाः सदा पायसकर्दमाः यस्मिन्न अग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सह मरुद्गणैः ईजिरे करतुभिः शरेष्ठैस तत पदं परमं मुने [वै] ततः स पाण्डवॊ भूयॊ मार्कण्डेयम उवाच ह कथयस्वेह चरितं मनॊर वैवस्वतस्य मे [मार्क] विवस्तवः सुतॊ राजन परमर्षिः परतापवान बभूव नरशार्दूल परजापतिसमद्युतिः ओजसा तेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः अतिचक्राम पितरं मनुः सवं च पितामहम ऊर्ध्वबाहुर विशालायां बदर्यां स नराधिपः एकपादस्थितस तीव्रं चचार सुमहत तपः अवाक्शिरास तथा चापि नेत्रैर अनिमिषैर दृढम सॊ ऽतप्यत तपॊ घॊरं वर्षाणाम अयुतं तदा तं कदा चित तपस्यन्तम आर्द्र चीरजटा धरम वीरिणी तीरम आगम्य मत्स्यॊ वचनम अब्रवीत भगवन कषुद्रमत्स्यॊ ऽसमि बलवद्भ्यॊ भयं मम मत्स्येभ्यॊ हि ततॊ मां तवं तरातुम अर्हसि सुव्रत दुर्बलं बलवन्तॊ हि मत्स्यं मत्स्या विशेषतः भक्षयन्ति यथा वृत्तिर विहिता नः सनातनी तस्माद भयौघान महतॊ मज्जन्तं मां विशेषतः तरातुम अर्हसि कर्तास्मि कृते परतिकृतं तव स मत्स्यवचनं शरुत्वा कृपयाभिपरिप्लुतः मनुर वैवस्वतॊ ऽगृह्णात तं मत्स्यं पाणिना सवयम उदकान्तम उपानीय मत्स्यं वैवस्वतॊ मनुः अलिञ्जरे पराक्षिपत स चन्द्रांशुसदृशप्रभम स तत्र ववृधे राजन मत्स्यः परमसत्कृतः पुत्रवच चाकरॊत तस्मिन मनुर भावं विशेषतः अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहान अभूत अलिञ्जरे जले चैव नासौ समभवत किल अथ मत्स्यॊ मनुं दृष्ट्वा पुनर एवाभ्यभाषत भगवन साधु मे ऽदयान्यत सथानं संप्रतिपादय उद्धृत्यालिञ्जरात तस्मात ततः स भगवान मुनिः तं मत्स्यम अनयद वापीं महतीं स मनुस तदा तत्र तं पराक्षिपच चापि मनुः परपुरंजय अथावर्धत मत्स्यः स पुनर वर्षगणान बहून दवियॊजनायता वापी विस्तृता चापि यॊजनम तस्यां नासौ समभवन मत्स्यॊ राजीवलॊचन विचेष्टितुं वा कौन्तेय मत्स्यॊ वाप्यां विशां पते मनुं मत्यस ततॊ दृष्ट्वा पुनर एवाभ्यभाषत नयमां भगवन साधॊ समुद्रमहिषीं परभॊ गङ्गां तत्र निवत्स्यामि यथा वा तात मन्यसे एवं कुतॊ मनुर मत्स्याम अनयद भगवान वशी नदीं गङ्गां तत्र चैनं सवयं पराक्षिपद अच्युतः स तत्र ववृधे मत्स्यः किं चित कालम अरिंदम ततः पुनर मनुं दृष्ट्वा मत्स्यॊ वचनम अब्रवीत गङ्गायां हि न शक्नॊमि बृहत्त्वाच चेष्टितुं परभॊ समुद्रं नयमाम आशु परसीद भगवन्न इति उद्धृत्य गङ्गा सलिलात ततॊ मत्स्यं मनुः सवयम समुद्रम अनयत पार्थ तत्र चैनम अवासृजत सुमहान अपि मत्स्यः सन स मनॊर मनसस तदा आसीद यथेष्ट हार्यश च सपर्शगन्धसुखैश च वै यदा समुद्रे परक्षिप्तः स मत्स्यॊ मनुना तदा तत एनम इदं वाक्यं समयमान इवाब्रवीत भगवन कृता हि मे रक्षा तवया सर्वा विशेषतः पराप्तकालं तु यत कार्यं तवया तच छरूयतां मम अचिराद भगवन भौमम इदं सथावरजङ्गमम सर्वम एव महाभाग परलयं वै गमिष्यति संप्रक्षालन कालॊ ऽयं लॊकानां समुपस्थितः तस्मात तवां बॊधयाम्य अद्य तत ते हितम अनुत्तमम तरसानां सथावराणां च यच चेङ्गं यच च नेङ्गति तस्य सर्वस्य संप्राप्तः कालः परमदारुणः नौश च कारयितव्या ते दृढा युक्तवटाकरा तत्र सप्तर्षिभिः सार्धम आरुहेथा महामुने बीजानि चैव सर्वाणि यथॊक्तनि मया पुरा तस्याम आरॊहयेर नावि सुसंगुप्तानि भागशः नौस्थश च मां परतीक्षेथास तदा मुनिजनप्रिय आगमिष्याम्य अहं शृङ्गी विज्ञेयस तेन तापस एवम एत तवया कार्यम आपृष्टॊ ऽसि वरजाम्य अहम नातिशङ्क्यम इदं चापि वचनं ते ममाभिभॊ एवं करिष्य इति तं स मत्स्यं परत्यभाषत जग्मतुश च यथाकामम अनुज्ञाप्य परस्परम ततॊ मनुर महाराज यथॊक्तं मत्यकेन ह बीजान्य आदाय सर्वाणि सागरं पुप्लुवे तदा नावा तु शुभया वीर महॊर्मिणम अरिंदम चिन्तयाम आस च मनुस तं मत्स्यं पृथिवीपते स च तच चिन्तितं जञात्वा मत्स्यः परपुरंजय शृङ्गी तत्राजगामाशु तदा भरतसत्तम तं दृष्ट्वा मनुजेन्द्रेन्द्र मनुर मत्स्यं जलार्णवे शृङ्गिणं तं यथॊक्तेन रूपेणाद्रिम इवॊच्छ्रितम वटाकरमयं पाशम अथ मत्स्यस्य मूधनि मनुर मनुजशार्दूल तस्मिञ शृङ्गे नयवेशयत संयतस तेन पाशेन मत्स्यः परपुरंजय वेगेन महता नावं पराकर्षल लवणाम्भसि स ततार तया नावा समुद्रं मनुजेश्वर नृत्यमानम इवॊर्मीभिर गर्जमानम इवाम्भसा कषॊभ्यमाणा महावातैः सा नौस तस्मिन महॊदधौ धूर्णते चपलेव सत्री मत्ता परपुरंजय नैव भूमिर न च दिशः परदिशॊ वा चकाशिरे सर्वम आम्भसम एवासीत खं दयौश च नरपुंगव एवं भूते तदा लॊके संकुले भरतर्षभ अदृश्यन्त सप्तर्षयॊ मनुर मत्स्यः सहैव ह एवं बहून वर्षगणांस तां नावं सॊ ऽथ मत्स्यकः चकर्षातन्द्रितॊ राजंस तस्मिन सलिलसंचये ततॊ हिमवतः शृङ्गं यत परं पुरुषर्षभ तत्राकर्षत ततॊ नावं स मत्स्यः कुरुनन्दन ततॊ ऽबरवीत तदा मत्स्यस तान ऋषीन परहसञ शनैः अस्मिन हिमवतः शृङ्गे नावं बध्नीत माचिरम सा बद्धा तत्र तैस तूर्णम ऋषिभिर भरतर्षभ नौर मत्स्यस्य वचॊ शरुत्वा शृङ्गे हिमवतस तदा तच च नौबन्धनं नाम शृङ्गं हिमवतः परम खयातम अद्यापि कौन्तेय तद विद्धि भरतर्षभ अथाब्रवीद अनिमिषस तान ऋषीन सहितांस तदा अहं परजापतिर बरह्मा मत्परं नाधिगम्यते मत्स्यरूपेण यूयं च मयास्मान मॊक्षिता भयात मनुना च परजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः सरष्टव्याः सर्वलॊकाश च यच चेङ्गं यच च नेङ्गति तपसा चातितीव्रेण परतिभास्य भविष्यति मत्प्रसादात परजा सर्गे न च मॊहं गमिष्यति इत्य उक्त्वा वचनं मत्स्यः कषणेनादर्शनं गतः सरष्टुकामः परजाश चापि मनुर वैवस्वतः सवयम परमूढॊ ऽभूत परजा सर्गे तपस तेपे महत ततः तपसा महता युक्तः सॊ ऽथ सरष्टुं परचक्रमे सर्वाः परजा मनुः साक्षाद यथावद भरतर्षभ इत्य एतन मात्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम आख्यानम इदम आख्यातं सर्वपापहरं मया य इदं शृणुयान नित्यं मनॊश चरितम आदितः स सुखी सर्वसिद्धार्थः सवर्गलॊकम इयान नरः [वै] ततः स पुनर एवाथ मार्कण्डेयं यशस्विनम पप्रच्छ विनयॊपेतॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः नैके युगसहस्रान्तास तवया दृष्टा महामुने न चापीह समः कश चिद आयुषा तव विद्यते वर्जयित्वा महात्मानं बराह्मणं परमेष्ठिनम अनन्तरिक्षे लॊके ऽसमिन देवदानव वर्जिते तवम एव परलये विप्र बराह्मणम उपतिष्ठसि परलये चापि निर्वृत्ते परबुद्धे च पितामहे तवम एव सृज्यमानानि भूतानीह परपश्यसि चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत परमेष्ठिना वायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस ततस ततः तवया लॊकगुरुः साक्षात सर्वलॊकपितामहः आराधितॊ दविजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना तस्मात सर्वान्तकॊ मृत्युर जरा वा देहनाशिनी न तवा विशति विप्रर्षे परसादात परमेष्ठिनः यदा नैव रविर नाग्निर न वायुर न च चन्द्रमः नैवान्तरिक्षं नैवॊर्वी शेषं भवति किं चन तस्मिन्न एकार्णवे लॊके नष्टे सथावरजङ्गमे नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्न महॊरगे शयानम अमितात्मानं पद्मे पद्मनिकेतनम तवम एकः सर्वभूतेशं बरह्माणम उपतिष्ठसि एतत परत्यक्षतः सर्वं पूर्ववृत्तं दविजॊत्तम तस्माद इच्छामहे शरॊतुं सर्वहेत्व आत्मिकां कथाम अनुभूतं हि बहुशस तवयैकेन दविजॊत्तम न ते ऽसत्य अविदितं किं चित सर्वलॊकेषु नित्यदा [मार्क] हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा सवयम्भुवे पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च य एष पृथुदीर्घाक्षः पीतवासा जनार्दनः एष कर्ता विकर्ता च सर्वभावन भूतकृत अचिन्त्यं महद आश्चर्यं पवित्रम अपि चॊत्तमम अनादि निधनं भूतं विश्वम अक्षयम अव्ययम एष कर्ता न करियते कारणं चापि पौरुषे यॊ हय एनं पुरुषं वेत्ति देवा अपि न तं विदुः सर्वम आश्चर्यम एवैतन निर्वृत्तं राजसत्तम आदितॊ मनुजव्याघ्रकृत्स्नस्य जगतः कषये चत्वार्य आहुः सहस्राणि वर्षाणां तत कृतं युगम तस्य तावच छती संध्या संध्यांशश च ततः परम तरीणि वर्षसहस्राणि तरेया युगम इहॊच्यते तस्य तावच छती संध्या संध्यांशश च ततः परम तथा वर्षसहस्रे दवे दवापरं परिमाणतः तस्यापि दविशती संध्या संख्यांशश च ततः परम सहस्रम एकं वर्षाणां ततः कलियुगं समृतम तस्य वर्षशतं संध्या संध्यांशश च ततः परम संध्यासंध्यांशयॊस तुल्यं परमाणम उपधारय कषीणे कलियुगे चैव परवर्तति कृतं युगम एषा दवादश साहस्री युगाख्या परिकीर्तिता एतत सहस्रपर्यन्तम अहर बराह्मम उदाहृतम विश्वं हि बरह्मभवने सर्वशः परिवर्तते लॊकानां मनुजव्याघ्रप्रलयं तं विदुर बुधाः अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ सहस्रान्ते नराः सर्वे परायशॊ ऽनृतवादिनः यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस तथा वरतप्रति निधिश चैव तस्मिन काले परवर्तते बराह्मणाः शूद्र कर्माणस तथा शूद्रा धनार्जकाः कषत्रधर्मेण वाप्य अत्र वर्तयन्ति गते युगे निवृत्तयज्ञस्वाध्यायाः पिण्डॊदकविवर्जिताः बराह्मणाः सर्वभक्षाश च भविष्यन्ति कलौ युगे अजपा बराह्मणास तात शूद्रा जप परायणाः विपरीते तदा लॊके पूर्वरूपं कषयस्य तत बहवॊ मेच्छ राजानः पृथिव्यां मनुजाधिप मिथ्यानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश च यवनाश च नराधिपाः काम्बॊजा और्णिकाः शूद्रास तथाभीरा नरॊत्तम न तदा बराह्मणः कश चित सवधर्मम उपजीवति कषत्रिया अपि वैश्याश च विकर्मस्था नराधिप अल्पायुषः सवल्प बला अल्पतेजः पराक्रमाः अल्पदेहाल्प साराश च तथा सत्याल्प भाषिणः बहु शून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशः युगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च बरह्मचारिणः भॊगादिनस तथा शूद्रा बराह्मणाश चार्यवादिनः युगान्ते मनुजव्याघ्रभवन्ति बहु जन्तवः न तथा घराणयुक्ताश च सर्वगन्धा विशां पते रसाश च मनुजव्याघ्रन तथा सवादु यॊगिनः बहु परजा हरस्वदेहाः शीलाचार विवर्जिताः मुखे भगाः सत्रियॊ राजन भविष्यन्ति युगक्षये अट्टशूला जनपदाः शिव शूलाश चतुष्पथाः केशशूलाः सत्रियॊ राजन भविष्यन्ति युगक्षये अल्पक्षीरास तथा गावॊ भविष्यन्ति जनाधिप अल्पपुष्पफलाश चापि पादपा बहु वायसाः बरह्म वध्यावलॊप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम नृपाणां पृथिवीपाल परतिगृह्णन्ति वै दविजाः लॊभमॊहपरीताश च मिथ्या धर्मध्वजावृताः भिक्षार्थं पृथिवीपाल चञ्चूर्यन्ते दविजैर दिशः करभार भयात पुंसॊ गृहस्थाः परिमॊषकाः मुनिछद्माकृति छन्ना वाणिज्यम उपजीवते मिथ्या च नखरॊमाणि धारयन्ति नरास तदा अर्थलॊभान नरव्याघ्र वृथा च बरह्मचारिणः आश्रमेषु वृथाचाराः पानपा गुरुतल्पगाः ऐह लौकिकम ईहन्ते मांसशॊणितवर्धनम बहु पाषण्ड संकीर्णाः परान्न गुणवादिनः आश्रमा मनुजव्याघ्रन भवन्ति युगक्षये यथर्तु वर्षी भगवान न तथा पाकशासनः न तदा सर्वबीजानि सम्यग रॊहन्ति भारत अधर्मफलम अत्यर्थं तदा भवति चानघ तथा च पृथिवीपाल यॊ भवेद धर्मसंयुतः अल्पायुः स हि मन्तव्यॊ न हि धर्मॊ ऽसति कश चन भूयिष्ठं कूटमानैश च पण्यं विक्रीणते जनाः वणिजश च नरव्याघ्र बहु माया भवन्त्य उत धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान वर्धते जनः धर्मस्य बलहानिः सयाद अधर्मश च बली तथा अल्पायुषॊ दरिद्राश च धर्मिष्ठा मानवास तदा दीर्घायुषः समृद्धाश च विधर्माणॊ युगक्षये अधर्मिष्ठैर उपायैश च परजा वयवहरन्त्य उत संचयेनापि चाल्पेन भवन्त्य आढ्या मदान्विताः धनं विश्वासतॊ नयस्तं मिथॊ भूयिष्ठशॊ नराः हर्तुं वयवसिता राजन मायाचार समन्विताः पुरुषादानि सत्त्वानि पक्षिणॊ ऽथ मृगास तथा नगराणां विहारेषु चैत्येष्व अपि च शेरते सप्त वर्षाष्ट वर्षाश च सत्रियॊ गर्भधरा नृप दश दवादश वर्षाणां पुंसां पुत्रः परजायते भवन्ति षॊडशे वर्षे नराः पलितिनस तथा आयुः कषयॊ मनुष्याणां कषिप्रम एव परपद्यते कषीणे युगे महाराज तरुणा वृद्धशीलिनः तरुणानां च यच छीलं तद वृद्धेषु परजायते विपरीतास तदा नार्यॊ वञ्चयित्वा रहॊ पतीन वयुच्चरन्त्य अपि दुःशीला दासैः पशुभिर एव च तस्मिन युगसहस्रान्ते संप्राप्ते चायुषः कषये अनावृष्टिर महाराज जायते बहु वार्षिकी ततस तान्य अल्पसाराणि सत्त्वानि कषुधितानि च परलयं यान्ति भूयिष्ठं पृथिव्यां पृथिवीपते ततॊ दिनकरैर दीप्तैः सप्तभिर मनुजाधिप पीयते सलिलं सर्वं समुद्रेषु सरित्सु च यच च काष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्द्रं च भारत सर्वं तद भस्मसाद भूतं दृश्यते भरतर्षभः ततः संवर्तकॊ वह्निर वायुना सह भारत लॊकम आविशते पूर्वम आदित्यैर उपशॊषितम ततः स पृथिवीं भित्त्वा समाविश्य रसातलम देवदानव यक्षाणां भयं जनयते महत निर्दहन नागलॊकं च यच च किं चित कषिताव इह अधस्तात पृथिवीपाल सर्वं नाशयते कषणात ततॊ यॊजनविंशानां सहस्राणि शतानि च निर्दहत्य अशिवॊ वायुः स च संवर्तकॊ ऽनलः सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षॊरग राक्षसम ततॊ दहति दीप्तः स सर्वम एव जगद विभुः ततॊ गजकुलप्रख्यास तडिन माला विभूषिताः उत्तिष्ठन्ति महामेघा नभस्य अद्भुतदर्शनाः के चिन नीलॊत्पलश्यामाः के चित कुमुदसंनिभाः के चित किञ्जल्कसंकाशाः के चित पीताः पयॊधराः के चिद धारिद्र संकाशाः काकाण्डक निभास तथा के चित कमलपत्राभाः केचिद धिङ्गुलक परभाः के चित पुरवराकाराः के चिद गजकुलॊपमाः के चिद अञ्जनसंकाशाः के चिन मकरसंस्थिताः विद्युन्माला पिनद्धाङ्गाः समुत्तिष्ठन्ति वै घनाः घॊररूपा महाराज घॊरस्वननिनादिताः ततॊ जलधराः सर्वे वयाप्नुवन्ति नभस्तलम तैर इयं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा आपूर्यते महाराज सलिलौघपरिप्लुता ततस ते जलदा घॊरा राविणः पुरुषर्षभ सर्वतः पलावयन्त्य आशु चॊदिताः परमेष्ठिना वर्षमाणा महत तॊयं पूरयन्तॊ वसुंधराम सुघॊरम अशिवं रौद्रं नाशयन्ति च पावकम ततॊ दवादश वर्षाणि पयॊदास त उपप्लवे धाराभिः पूरयन्तॊ वै चॊद्यमाना महात्मना ततः समुद्रः सवां वेलाम अतिक्रामति भारत पर्वताश च विशीर्यन्ते मही चापि विशीर्यते सर्वतः सहसा भरान्तास ते पयॊदा नभस्तलम संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगपराहताः ततस तं मारुतं घॊरं सवयम्भूर मनुजाधिप आदि पद्मालयस्ल देवः पीत्वा सवपिति भारत तस्मिन्न एकार्णवे घॊरे नष्टे सथावरजङ्गमे नष्टे देवासुरगणे यक्षाराक्षस वर्जिते निर्मनुष्ये महीपाल निःश्वापद महीरुहे अनन्तरिक्षे लॊके ऽसमिन भरमाम्य एकॊ ऽहम आदृतः एकार्णवे जले घॊरे विचरन पार्थिवॊत्तम अपश्यन सर्वभूतानि वैक्लव्यम अगमं परम ततः सुदीर्घं गत्वा तु पलवमानॊ नराधिप शरान्तः कव चिन न शरणं लभाम्य अहम अतन्द्रितः ततः कदा चित पश्यामि तस्मिन सलिलसंप्लवे नयग्रॊधं सुमहान्तं वै विशालं पृथिवीपते शाखायां तस्य वृक्षस्य विस्तीर्णायां नराधिप पर्यङ्के पृथिवीपाल दिव्यास्तरण संस्तृते उपविष्टं महाराज पूर्णेन्दुसदृशाननम फुल्लपद्मविशालाक्षं बालं पश्यामि भारत ततॊ मे पृथिवीपाल विस्मयः सुमहान अभूत कथं तव अयं शिशुः शेते लॊके नाशम उपागते तपसा चिन्तयंश चापि तं शिशुं नॊपलक्षये भूतं भव्यं भविष्यच च जानन्न अपि नराधिप अतसी पुष्पवर्णाभः शरीवत्स कृतलक्षणः साक्षाल लक्ष्म्या इवावासः स तदा परतिभाति मे ततॊ माम अब्रवीद बालः स पद्मनिभ लॊचनः शरीवत्स धारी दयुतिमान वाक्यं शरुतिसुखावहम जानामि तवा परिश्रान्तं तात विश्रामकाङ्क्षिणम मार्कण्डेय इहास्स्व तवं यावद इच्छसि भार्गव अभ्यन्तरं शरीरं मे परविश्य मुनिसत्तम आस्स्व भॊ विहितॊ वासः परसादस ते कृतॊ मया ततॊ बालेन तेनैवम उक्तस्यासीत तदा मम निर्वेदॊ जीविते दीर्घे मनुष्यत्व च भारत ततॊ बालेन तेनास्यं सहसा विवृतं कृतम तस्याहम अवशॊ वक्त्रं दैवयॊगात परवेशितः ततः परविष्टस तत कुक्षिं सहसा मनुजाधिप सराष्ट्रनगराकीर्णां कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम गङ्गां शतद्रुं सीतां च यमुनाम अथ कौशिकीम चर्मण्वतीं वेत्रवतीं चन्द्रभागां सरस्वतीम सिन्धुं चैव विपाशां च नदीं गॊदावरीम अपि वस्वॊकसारां नलिनीं नर्मदां चैव भारत नदीं ताम्रां च वेण्णां च पुण्यतॊयां शुभावहाम सुवेणां कृष्णवेणां च इरामां च महानदीम शॊणं च पुरुषव्याघ्र विशल्यां कम्पुनाम अपि एताश चान्याश च नद्यॊ ऽहं पृथिव्यां या नरॊत्तम परिक्रामन परपश्यामि तस्य कुक्षौ महात्मनः ततः समुद्रं पश्यामि यादॊगणनिषेवितम रत्नाकरम अमित्रघ्न निधानं पयसॊ महत ततः पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्यविराजितम जाज्वल्यमानं तेजॊभिः पावकार्क समप्रभैः पश्यामि च महीं राजन कानकैर उपशॊभिताम यजन्ते हि तदा राजन बराह्मणा बहुभिः सवैः कषत्रियाश च परवर्तन्ते सर्ववर्णानुरञ्जने वैश्याः कृषिं यथान्यायं कारयन्ति नराधिप शुश्रूषायां च निरता दविजानां वृषलास तथा ततः परिपतन राजंस तस्य कुक्षौ महात्मनः हिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम निषधं चापि पश्यामि शवेतं च रजता चितम पश्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम मन्दरं मनुजव्याघ्रनीलं चापि महागिरिम पश्यामि च महाराज मेरुं कनकपर्वतम महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्ध्यं च गिरिम उत्तमम मलयं चापि पश्यामि पारियात्रं च पर्वतम एते चान्ये च बहवॊ यावन्तः पृथिवीधराः तस्यॊदरे मया दृष्टाः सर्वरत्नविभूषिताः सिंहान वयाघ्रान वराहांश च नागांश च मनुजाधिप पृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपते तानि सर्वाण्य अहं तत्र पश्यन पर्यचरं तदा कुक्षौ तस्य नरव्याघ्र परविष्टः संचरन दिशः शक्रादींश चापि पश्यामि कृत्स्नान देवगणांस तथा गन्धर्वाप्सरसॊ यक्षान ऋषींश चैव महीपते दैत्यदानव संघांश च ये चान्ये सुरशत्रवः यच च किं चिन मया लॊके दृष्टं सथावरजङ्गमम तद अपश्यम अहं सर्वं तस्य कुक्षौ महात्मनः फलाहारः परविचरन कृत्स्नं जगद इदं तदा अन्तः शरीरे तस्याहं वर्षाणाम अधिकं शतम न च पश्यामि तस्याहम अन्तं देहस्य कुत्र चित सततं धावमानश च चिन्तयानॊ विशां पते आसादयामि नैतान्तं तस्य राजन महात्मनः ततस तम एव शरणं गतॊ ऽसमि विधिवत तदा वरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च ततॊ ऽहं सहसा राजन वायुवेगेन निःसृतः महात्मानॊ मुखात तस्य विवृतात पुरुषॊत्तम ततस तस्यैव शाखायां नयग्रॊघस्य विशां पते आस्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नम आदाय वै जगत तेनैव बाल वेषेण शरीवत्स कृतलक्षणम आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्य अमिततेजसम ततॊ माम अब्रवीद वीर स बालः परहसन्न इव शरीवत्स धारी दयुतिमान पीतवासा महाद्युतिः अपीदानीं शरीरे ऽसमिन मामके मुनिसत्तम उषितस तवं सुविश्रान्तॊ मार्कण्डेय बरवीहि मे मुहूर्ताद अथ मे दृष्टिः परादुर्भूता पुनर नवा यया निर्मुक्तम आत्मानम अपश्यं लब्धचेतसम तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितौ सुजातौ मृदु रक्ताभिर अङ्गुलीभिर अलंकृतौ परयतेन मया मूर्ध्ना गृहीत्वा हय अभिवन्दितौ दृष्ट्वापरिमितं तस्य परभावम अमितौजसः विनयेनाञ्जलिं कृत्वा परयत्नेनॊपगम्य च दृष्टॊ मया स भूतात्मा देवः कमललॊचनः तम अहं पराञ्जलिर भूत्वा नमस्कृत्येदम अब्रुवम जञातुम इच्छामि देव तवां मायां चेमां तवॊत्तमाम आस्येनानुप्रविष्टॊ ऽहं शरीरं भगवंस तव दृष्टवान अखिलाँल लॊकान समस्ताज जठरे तव तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाः यक्षगन्धर्वनागाश च जगत सथावरजङ्गमम तवत्प्रसादाच च मे देव समृतिर न परिहीयते दरुतम अन्तः शरीरे ते सततं परिधावतः इच्छामि पुण्डरीकाक्ष जञातुं तवाहम अनिन्दित इह भूत्वा शिशुः साक्षात किं भवान अवतिष्ठते पीत्वा जगद इदं विश्वम एतद आख्यातुम अर्हसि किमर्थं च जगत सर्वं शरीरस्थं तवानघ कियन्तं च तवया कालम इह सथेयम अरिंदम एतद इच्छामि देवेश शरॊतुं बराह्मण काम्यया तवत्तः कमलपत्राक्ष विस्तरेण यथातथम महद धयेतद अचिन्त्यं च यद अहं दृष्टवान परभॊ इत्य उक्तः स मया शरीमान देवदेवॊ महाद्युतिः सान्त्वयन माम इदं वाक्यम उवाच वदतां वरः [देव] कामं देवापि मां विप्र न विजानन्ति तत्त्वतः तवत परीत्या तु परवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्य अहम पितृभक्तॊ ऽसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतः अतॊ दृष्टॊ ऽसमि ते साक्षाद बरह्मचर्यं च ते महत आपॊ नारा इति परॊक्ताः संज्ञा नाम कृतं मया तेन नारायणॊ ऽसम्य उक्तॊ मम तद धययनं सदा अहं नारायणॊ नाम परभवः शाश्वतॊ ऽवययः विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च दविजॊत्तम अहं विष्णुर अहं बरह्मा शक्रश चाहं सुराधिपः अहं वैश्रवणॊ राजा यमः परेताधिपस तथा अहं शिवश च सॊमश च कश्यपश च परजापतिः अहं धाता विधाता च यज्ञश चाहं दविजॊत्तम अग्निर आस्यं कषितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लॊचने सदिशं च नभॊ कायॊ वायुर मनसि मे सथितः मया करतुशतैर इष्टं बहुभिः सवाप्तदक्षिणैः यजन्ते वेदविदुषॊ मां देवयजने सथितम पृथिव्यां कषत्रियेन्द्राश च पार्थिवाः सवर्गकाङ्क्षिणः यजन्ते मां तथा वैश्याः सवर्गलॊकजिगीषवः चतुःसमुद्र पर्यन्तां मेरुमन्दर भूषणाम शेषॊ भूत्वाहम एवैतां धारयामि वसुंधराम वाराहं रूपम आस्थाय मयेयं जगती पुरा मज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत समुद्धृता अग्निश च वडवा वक्त्रॊ भूत्वाहं दविजसत्तम पिबाम्य अपः समाविद्धास ताश चैव विसृजाम्य अहम बरह्म वक्त्रं भुजौ कषत्रम ऊरू मे संश्रिता विशः पादौ शूद्रा भजन्ते मे विक्रमेण करमेण च ऋग्वेदः सामवेदश च यजुर्वेदॊ ऽपय अथर्वणः मत्तः परादुर्भवन्त्य एते माम एव परविशन्ति च यतयः शान्ति परमा यतात्मानॊ मुमुक्षवः कामक्रॊधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः सत्त्वस्था निरहंकारा नित्यम अध्यात्मकॊविदाः माम एव सततं विप्राश चिन्तयन्त उपासते अहं संवर्तकॊ जयॊतिर अहं सर्वर्तकॊ यमः अहं संवर्तकः सूर्यॊ अहं संवर्तकॊ ऽनिलः तारा रूपाणि दृश्यन्ते यान्य एतानि नभस्तले मम रूपाण्य अथैतानि विद्धि तवं दविजसत्तम रत्नाकराः समुद्राश च सर्व एव चतुर्दिशम वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे कामं करॊधं च हर्षं च भयं मॊहं तथैव च ममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्य एतानि सत्तम पराप्नुवन्ति नरा विप्र यत्कृत्वा कर्मशॊभनम सत्यं दानं तपॊ चॊग्रम अहिंसा चैव जन्तुषु मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः मयाभिभूत विज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः सम्यग वेदम अधीयाना यजन्तॊ विविधैर मखैः शान्तात्मानॊ जितक्रॊधाः पराप्नुवन्ति दविजातयः पराप्तुं न शक्यॊ यॊ विद्वन नरैर दुष्कृतकर्मभिः लॊभाभिभूतैः कृपणैर अनार्यैर अकृतात्मभिः तं मां महाफलं विद्धि पदं सुकृतकर्मणः दुष्प्रापं विप्र मूढानां मार्गं यॊगैर निषेवितम यदा यदा च धर्मस्य गलानिर भवति सत्तम अभ्युत्थानम अधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्य अहम दैत्या हिंसानुरक्ताश च अवध्याः सुरसत्तमैः राक्षसाश चापि लॊके ऽसमिन यदॊत्पत्स्यन्ति दारुणाः तदाहं संप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम परविष्टॊ मानुषं देहं सर्वं परशमयाम्य अहम सृष्ट्वा देवमनुष्यांश च गन्धर्वॊरगराक्षसान सथावराणि च भूतानि संहराम्य आत्ममायया कर्मकाले पुनर देहम अनुचिन्त्य सृजाम्य अहम परविश्य मानुषं देहं मर्यादा बन्धकारणात शवेतः कृतयुगे वर्णः पीतस तरेतायुगे मम रक्तॊ दवापरम आसाद्य कृष्णः कलियुगे तथा तरयॊ भागा हय अधर्मस्य तस्मिन काले भवन्त्य उत अन्तकाले च संप्राप्ते कालॊ भूत्वातिदारुणः तरैलॊक्यं नाशयाम्य एकः कृत्स्नं सथावरजङ्गमम अहं तरिवर्त्मा सर्वात्मा सर्वलॊकसुखावहः अभिभूः सर्वगॊ ऽनन्तॊ हृषीकेश उरु करमः कालचक्रं नयाम्य एकॊ बरह्मन्न अहम अरूपि वै शमनं सर्वभूतानां सर्वलॊककृतॊद्यमम एवं परणिहितः सम्यङ मयात्मा मुनिसत्तम सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश चन यच च किं चित तवया पराप्तं मयि कलेषात्मकं दविज सुखॊदयाय तत सर्वं शरेयसे च तवानघ यच च किं चित तवया लॊके दृष्टं सथावरजङ्गमम विहितः सर्वथैवासौ ममात्मा मुनिसत्तम अर्धं मम शरीरस्य सर्वलॊकपितामहः अहं नारायणॊ नाम शङ्खचक्रगदाधरः यावद युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम तावत सवपिमि विश्वात्मा सर्वलॊकपितामहः एवं सर्वम अहं कालम इहासे मुनिसत्तम अशिशुः शिशुरूपेण यावद बरह्मा न बुध्यते मया च विप्र दत्तॊ ऽयं वरस ते बरह्मरूपिणा असकृत परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित सर्वम एकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं सथावरजङ्गमम विक्लवॊ ऽसि मया जञातस ततस ते दर्शितं जगत अभ्यन्तरं शरीरस्य परविष्टॊ ऽसि यदा मम दृष्ट्वा लॊकं समस्तं च विस्मितॊ नावबुध्यसे ततॊ ऽसि वक्त्राद विप्रर्षे दरुतं निःसारितॊ मया आख्यातस ते मया चात्मा दुर्ज्ञेयॊ ऽपि सुरासुरैः यावत स भगवान बरह्मा न बुध्यति महातपः तावत तवम इह विप्रर्षे विश्रब्धश चर वै सुखम ततॊ विभुद्धे तस्मिंस तु सर्वलॊकपितामहे एकीभूतॊ हि सरक्ष्यामि शरीराद दविजसत्तम आकाशं पृथिवीं जयॊतिर वायुं सलिलम एव च लॊके यच च भवेच छेषम इह सथावरजङ्गमम [मार्क] इत्य उक्त्वान्तर्हितस तात स देवः परमाद्भुतः परजाश चेमाः परपश्यामि विचित्रा बहुधा कृताः एतद दृष्टं मया राजंस तस्मिन पराप्ते युगक्षये आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतां वर यः स देवॊ मया दृष्टः पुरा पद्मनिभेक्षणः स एष पुरुषव्याघ्र संबन्धी ते जनार्दनः अस्यैव वरदानाद धि समृतिर न परजहाति माम दीर्घम आयुश च कौन्तेय सवच्छन्दमरणं तथा स एष कृष्णॊ वार्ष्णेयः पुराणपुरुषॊ विभुः आस्ते हरिर अचिन्त्यात्मा करीडन्न इव महाभुजः एष धाता विधाता च संहर्ता चैव सात्वतः शरीवत्स वक्षा गॊविन्दः परजापतिपतिः परभुः दृष्ट्वेमं वृष्णिशार्दूलं समृतिर माम इयम आगता आदिदेवम अजं विष्णुं पुरुषं पीतवाससम सर्वेषाम एव भूतानां पिता माता च माधवः गच्छध्वम एनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः [वै] एवम उक्तास तु ते पार्था यमौ च पुरुषर्षभौ दरौपद्या कृष्णया सार्धं नमश चक्रुर जनार्दनम स चैतान पुरुषव्याघ्र साम्ना परमवल्गुना सान्त्वयाम आस मानार्हान मन्यमानॊ यथाविधि युधिष्ठिरस तु कौन्तेयॊ मार्कण्डेयं महामुनिम पुनः पप्रच्छ साम्राज्ये भविष्यां जगतॊ गतिम आश्चर्यभूतं भवतः शरुतं नॊ वदतां वर मुने भार्गव यद्वृत्तं युगादौ परभवाप्ययौ अस्मिन कलियुगे ऽपय अस्ति पुनः कौतूहलं मम समाकुलेषु धर्मेषु किं नु शेषं भविष्यति किं वीर्या मानवास तत्र किमाहारविहारिणः किमायुषः किं वसना भविष्यन्ति युगक्षये कां च काष्ठां समासाद्य पुनः संपत्स्यते कृतम विस्तरेण मुने बरूहि विचित्राणीह भाषसे इत्य उक्तः स मुनिश्रेष्ठः पुनर एवाभ्यभाषत रमयन वृष्णिशार्दूलं पाण्डवांश च महामुनिः [मार्क] भविष्यं सर्वलॊकस्य वृत्तान्तं भरतर्षभ कलुषं कालम आसाद्य कथ्यमानं निबॊध मे कृते चतुष्पात सकलॊ निर्व्याजॊपाधि वर्जितः वृषः परतिष्ठितॊ धर्मॊ मनुष्येष्व अभवत पुरा अधर्मपादविद्धस तु तरिभिर अंशैः परतिष्ठितः तरेतायां दवापरे ऽरधेन वयामिश्रॊ धर्म उच्यते तरिभिर अंशैर अधर्मस तु लॊकान आक्रम्य तिष्ठति चतुर्थांशेन धर्मस तु मनुष्यान उपतिष्ठति आयुर वीर्यम अथॊ बुद्धिर बलं तेजॊ च पाण्डव मनुष्याणाम अनुयुगं हरसतीति निबॊध मे राजानॊ बराह्मणा वैश्याः शूद्राश चैव युधिष्ठिर वयाजैर धर्मं चरिष्यन्ति धर्मव्वैतंसिका नराः सत्यं संक्षेप्स्यते लॊके नरैः पण्डितमानिभिः सत्यहान्या ततस तेषाम आयुर अल्पं भविष्यति आयुषः परक्षयाद विद्यां न शक्ष्यन्त्य उपशिक्षितुम विद्या हीनान अविज्ञानाल लॊभॊ ऽपय अभिभविष्यति लॊभक्रॊधपरा मूढाः कामसक्ताश च मानवाः वैरबद्धा भविष्यन्ति परस्परवधेप्सवः बराह्मणाः कषत्रिया वैश्याः संकीर्यन्तः परस्परम शूद्र तुल्या भविष्यन्ति तपः सत्यविवर्जिताः अन्त्या मध्या भविष्यन्ति मध्याश चान्तावसायिनः ईदृशॊ भविता लॊकॊ युगान्ते पर्युपस्थिते वस्त्राणां परवरा शाणी धान्यानां कॊर दूषकाः भार्या मित्राश च पुरुषा भविष्यन्ति युगक्षये मत्स्यामिषेण जीवन्तॊ दुहन्तश चाप्य अजैडकम गॊषु नष्टासु पुरुषा भविष्यन्ति युगक्षये अन्यॊन्यं परिमुष्णन्तॊ हिंसयन्तश च मानवाः अजपा नास्तिकाः सतेना भविष्यन्ति युगक्षये सरित तीरेषु कुद्दालैर वापयिष्यन्ति चौषधीः ताश चाप्य अल्पफलास तेषां भविष्यन्ति युगक्षये शराद्धे दैवे च पुरुषा ये च नित्यं धृतव्रताः ते ऽपि लॊभसमायुक्ता भॊक्ष्यन्तीह परस्परम पिता पुत्रस्य भॊक्ता च पितुः पुत्रस तथैव च अतिक्रान्तानि भॊज्यानि भविष्यन्ति युगक्षये न वरतानि चरिष्यन्ति बराह्मणा वेद निन्दकाः न यक्ष्यन्ति न हॊष्यन्ति हेतुवादविलॊभिताः निम्ने कृषिं करिष्यन्ति यॊक्ष्यन्ति धुरि धेनुकाः एकहायन वत्सांश च वाहयिष्यन्ति मानवाः पुत्रः पितृवधं कृत्वा पिता पुत्रवधं तथा निरुद्वेगॊ बृहद वादी न निन्दाम उपलप्स्यते मलेच्छ भूतं जगत सर्वं निश्क्रियं यज्ञवर्जितम भविष्यति निरानन्दम अनुत्सवम अथॊ तथा परायशः कृपणानां हि तथा बन्धुमताम अपि विधवानां च वित्तानि हरिष्यन्तीह मानवाः अल्पवीर्यबलाः सतब्धा लॊभमॊहपरायणाः तत्कथादानसंतुष्टा दुष्टानाम अपि मानवाः परिग्रहं करिष्यन्ति पापाचारपरिग्रहाः संघातयन्तः कौन्तेय राजानः पापबुद्धयः परस्परवधॊद्युक्ता मूर्खाः पण्डितमानिनः भविष्यन्ति युगस्यान्ते कषत्रिया लॊककण्टकाः अरक्षितारॊ लुब्धाश च मानाहंकार दर्पिताः केवलं दण्डरुचयॊ भविष्यन्ति युगक्षये आक्रम्याक्रम्य साधूनां दारांश चैव धनानि च भॊक्ष्यन्ते निरनुक्रॊशा रुदताम अपि भारत न कन्यां याचते कश चिन नापि कन्या परदीयते सवयं गराहा भविष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते राजानश चाप्य असंतुष्टाः परार्थान मूढचेतसः सर्वॊपायैर हरिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते मलेच्छी भूतं जगत सर्वं भविष्यति च भारत हस्तॊ हस्तं परिमुषेद युगान्ते पर्युपस्थिते सत्यं संक्षिप्यते लॊके नरैः पण्डितमानिभिः सथविरा बालमतयॊ बालाः सथविर बुद्धयः भीरवः शूरमानीनः शूरा भीरु विषादिनः न विश्वसन्ति चान्यॊन्यं युगान्ते पर्युपस्थिते एकाहार्यं जगत सर्वं लॊभमॊहव्यवस्थितम अधर्मॊ वर्धति महान न च धर्मः परवर्तते बराह्मणाः कषत्रिया वैश्या न शिष्यन्ति जनाधिप एकवर्णस तदा लॊकॊ भविष्यति युगक्षये न कषंस्यति पिता पुत्रं पुत्रश च पितरं तथा भार्या च पतिशुश्रूषां न करिष्यति का चन ये यवान्ना जनपदा गॊधूमान्नास तथैव च तान देशान संश्रयिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते सवैराहाराश च पुरुषा यॊषितश च विशां पते अन्यॊन्यं न सहिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते मलेच्छ भूतं जगत सर्वं भविष्यति युधिष्ठिर न शराद्धैर हि पितॄंश चापि तर्पयिष्यन्ति मानवाः न कश चित कस्य चिच छरॊता न कश चित कस्य चिद गुरुः तमॊ गरस्तस तदा लॊकॊ भविष्यति नराधिप परमायुश च भविता तदा वर्षाणि षॊडश ततः पराणान विमॊक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते पञ्चमे वाथ षष्ठे वा वर्षे कन्या परसूयते सप्त वर्षाष्ट वर्षाश च परजास्यन्ति नरास तदा पत्यौ सत्री तु तदा राजन पुरुषॊ वा सत्रियं परति युगान्ते राजशार्दूल न तॊषम उपयास्यति अल्पद्रव्या वृथा लिङ्गा हिंसा च परभविष्यति न कश चित कस्य चिद दाता भविष्यति युगक्षये अट्टशूला जनपदाः शिव शूलाश चतुष्पथाः केशशूलाः सत्रियश चापि भविष्यन्ति युगक्षये मलेच्छाः करूराः सर्वभक्षा दारुणाः सर्वकर्मसु भाविनः पश्चिमे काले मनुष्या नात्र संशयः करयविक्रयकाले च सर्वः सर्वस्य वञ्चनम युगान्ते भरतश्रेष्ठ वृत्ति लॊभात करिष्यति जञानानि चाप्य अविज्ञाय करिष्यन्ति करियास तथा आत्मछन्देन वर्तन्ते युगान्ते पर्युपस्थिते सवभावात करूरकर्माणश चान्यॊन्यम अभिशङ्किनः भवितारॊ जनाः सर्वे संप्राप्ते युगसंक्षये आरामांश चैव वृक्षांश च नाशयिष्यन्ति निर्व्यथाः भविता संक्षयॊ लॊके जीवितस्य च देहिनाम तथा लॊभाभिभूताश च चरिष्यन्ति महीम इमाम बराह्मणाश च भविष्यन्ति बरह्म सवानि च भुञ्जते हाहाकृता दविजाश चैव भयार्ता वृषलार्दिताः तरातारम अलभन्तॊ वै भरमिष्यन्ति महीम इमाम जीवितान्तकरा रौद्राः करूराः पराणिविहिंसकाः यदा भविष्यन्ति नरास तदा संक्षेप्स्यते युगम आश्रयिष्यन्ति च नदीः पर्वतान विषमाणि च परधावमाना वित्रस्ता दविजाः कुरुकुलॊद्वह दस्यु परपीडिता राजन काका इव दविजॊत्तमाः कुराजभिश च सततं करभार परपीडिताः धैर्यं तयक्त्वा महीपाल दारुणे युगसंक्षये विकर्माणि करिष्यन्ति शूद्राणां परिचारकाः शूद्रा धर्मं परवक्ष्यन्ति बराह्मणाः पर्युपासकाः शरॊतारश च भविष्यन्ति परामाण्येन वयवस्थिताः विपरीतश च लॊकॊ ऽयं भविष्यत्य अधरॊत्तरः एडूकान पूजयिष्यन्ति वर्जयिष्यन्ति देवताः शूद्राः परिचरिष्यन्ति न दविजान युगसंक्षये आश्रमेषु महर्षीणां बराह्मणावसथेषु च देवस्थानेषु चैत्येषु नागानाम आलयेषु च एडूक चिह्ना पृथिवी न देव गृहभूषिता भविष्यति युगे कषीणे तद युगान्तस्य लक्षणम यदा रौद्रा धर्महीना मांसादाः पानपास तथा भविष्यन्ति नरा नित्यं तदा संक्षेप्स्यते युगम पुष्पे पुष्पं यदा राजन फले फलम उपाश्रितम परजास्यति महाराज तदा संक्षेप्स्यते युगम अकालवर्षी पर्जन्यॊ भविष्यति गते युगे अक्रमेण मनुष्याणां भविष्यति तदा करिया विरॊधम अथ यास्यन्ति वृषला बराह्मणैः सह मही मलेच्छ समाकीर्णा भविष्यति ततॊ ऽचिरात करभार भयाद विप्रा भजिष्यन्ति दिशॊ दश निर्विशेषा जनपदा नरावृष्टिभिर अर्दिताः आश्रमान अभिपत्स्यन्ति फलमूलॊपजीविनः एवं पर्याकुले लॊके मर्यादा न भविष्यति न सथास्यन्त्य उपदेशे च शिष्या विप्रियकारिणः आचार्यॊपनिधिश चैव वत्स्यते तदनन्तरम अर्थयुक्त्या परवत्स्यन्ति मित्र संबन्धिबान्धवाः अभावः सर्वभूतानां युगान्ते च भविष्यति दिशः परज्वलिताः सर्वा नक्षत्राणि चलानि च जयॊतींषि परतिकूलानि वाताः पर्याकुलास तथा उल्का पाताश च बहवॊ महाभयनिदर्शकाः षड्भिर अन्यैश च सहितॊ भास्करः परतपिष्यति तुमुलाश चापि निर्ह्रादा दिग दाहाश चापि सर्वशः कबन्धान्तर्हितॊ भानुर उदयास्तमये तदा अकालवर्षी च तदा भविष्यति सहस्रदृक सस्यानि च न रॊक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते अभीक्ष्णं करूर वादिन्यः परुषा रुदितप्रियाः भर्तॄणां वचने चैव न सथास्यन्ति तदा सत्रियः पुत्राश च मातापितरौ हनिष्यन्ति युगक्षये सूदयिष्यन्ति च पतीन सत्रियः पुत्रान अपाश्रिताः अपर्वणि महाराज सूर्यं राहुर उपैष्यति युगान्ते हुतभुक चापि सर्वतः परज्वलिष्यति पानीयं भॊजनं चैव याचमानास तदाध्वगाः न लप्स्यन्ते निवासं च निरस्ताः पथि शेरते निर्घातवायसा नागाः शकुनाः समृगद्विजाः रूक्षा वाचॊ विमॊक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते मित्र संबन्धिनश चापि संत्यक्ष्यन्ति नरास तदा जनं परिजनं चापि युगान्ते पर्युपस्थिते अथ देशान दिशश चापि पत्तनानि पुराणि च करमशः संश्रयिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते हा तात हा सुतेत्य एवं तदा वाचः सुदारुणाः विक्रॊशमानश चान्यॊन्यं जनॊ गां पर्यटिष्यति ततस तुमुलसंघाते वर्तमाने युगक्षये दविजातिपूर्वकॊ लॊकः करमेण परभविष्यति ततः कालान्तरे ऽनयस्मिन पुनर लॊकविवृद्धये भविष्यति पुनर दैवम अनुकूलं यदृच्छया यदा चन्द्रश च सूर्यश च तथा तिष्यबृहस्पती एकाराशौ समेष्यन्ति परपत्स्यति तदा कृतम कालवर्षी च पर्जन्यॊ नक्षत्राणि शुभानि च परदक्षिणा गरहाश चापि भविष्यन्त्य अनुलॊमगाः कषेमं सुभिक्षम आरॊग्यं भविष्यति निरामयम कल्किर विष्णुयशा नाम दविजः कालप्रचॊदितः उत्पत्स्यते महावीर्यॊ महाबुद्धिपराक्रमः संभूतः संभल गरामे बराह्मणावसथे शुभे मनसा तस्य सर्वाणि वाहनान्य आयुधानि च उपस्थास्यन्ति यॊधाश च शस्त्राणि कवचानि च स धर्मविजयी राजा चक्रवर्ती भविष्यति स चेमं संकुलं लॊकं परसादम उपनेष्यति उत्थितॊ बराह्मणॊ दीप्तः कषयान्तकृद उदारधीः स संक्षेपॊ हि सर्वस्य युगस्य परिवर्तकः स सर्वत्रगतान कषुद्रान बराह्मणैः परिवारितः उत्सादयिष्यति तदा सर्वान मलेच्छ गणान दविजः [मार्क] ततश चॊरक्षयं कृत्वा दविजेभ्यः पृथिवीम इमाम वाजिमेधे महायज्ञे विधिवत कल्पयिष्यति सथापयित्वा स मर्यादाः सवयम्भुविहिताः शुभाः वनं पुण्ययशः कर्मा जरावान संश्रयिष्यति तच छीलम अनुवर्त्स्यन्ते मनुष्या लॊकवासिनः विप्रैश चॊरक्शये चैव कृते कषेमं भविश्यते कृष्णाजिनानि शक्तीश च तरिशूलान्य आयुधानि च सथापयन विप्र शार्दूलॊ देशेषु विजितेषु च संस्तूयमानॊ विप्रेन्द्रैर मानयानॊ दविजॊत्तमान कल्किश चरिष्यति महीं सदा दस्यु वधे रतः हा तात हा सुतेत्य एवं तास ता वाचः सुदारुणाः विक्रॊशमानान सुभृशं दस्यून नेष्यति संशयम ततॊ ऽधर्मविनाशॊ वै धर्मवृद्धिश च भारत भविष्यति कृते पराप्ते करियावांश च जनस तथा आरामाश चैव चैत्याश च तटाकान्य अवटास तथा यज्ञक्रियाश च विविधा भविष्यन्ति कृते युगे बराह्मणाः साधवश चैव मुनयश च तपस्विनः आश्रमाः सह पाषण्डाः सथिताः सत्ये जनाः परजाः जास्यन्ति सर्वबीजानि उप्यमानानि चैव ह सर्वेष्व ऋतुषु राजेन्द्र सर्वं सस्यं भविष्यति नरा दानेषु निरता वरतेषु नियमेषु च जपयज्ञपरा विप्रा धर्मकामा मुदा युताः पालयिष्यन्ति राजानॊ धर्मेणेमां वसुंधराम वयवहार रता वैश्या भविष्यन्ति कृते युगे षष कर्मनिरता विप्राः कषत्रिया रक्षणे रताः शुश्रूषायां रताः शूद्रास तथा वर्णत्रयस्य च एष धर्मः कृतयुगे तरेतायां दवापरे तथा पश्चिमे युगकाले च यः स ते संप्रकीर्तितः सर्वलॊकस्य विदिता युगसंख्या च पाण्डव एतत ते सर्वम आख्यातम अतीतानागतं मया वायुप्रॊक्तम अनुस्मृत्य पुराणम ऋषिसंस्तुतम एवं संसारमार्गा मे बहुशश चिरजीविना दृष्टाश चैवानुभूताश च तांस ते कथितवान अहम इदं चैवापरं भूयॊ सह भरातृभिर अच्युत धर्मसंशय मॊक्षार्थं निबॊध वचनं मम धर्मे तवयात्मा संयॊज्यॊ नित्यं धर्मभृतां वर धर्मात्मा हि सुखं राजा परेत्य चेह च नन्दति निबॊध च शुभां वाणीं यां परवक्ष्यामि ते ऽनघ न बराह्मणे परिभवः कर्तव्यस ते कदा चन बराह्मणॊ रुषितॊ हन्याद अपि लॊकान परतिज्ञया [वै] मार्कण्डेय वचॊ शरुत्वा कुरूणां परवरॊ नृपः उवाच वचनं धीमान परमं परमद्युतिः कस्मिन धर्मे मया सथेयं परजाः संरक्षता मुने कथं च वर्तमानॊ वै न चयवेयं सवधर्मतः [मार्क] दयावान सर्वभूतेषु हितॊ रक्तॊ ऽनसूयकः अपत्यानाम इव सवेषां परजानां रक्षणे रतः चर धर्मं तयजाधर्मं पितॄन देवांश च पूजय परमादाद यत्कृतं ते ऽभूत संयद दानेन तज जय अलं ते मानम आश्रित्य सततं परवान भव विजित्य पृथिवीं सर्वां मॊदमानः सुखी भव एष भूतॊ भविष्यश च धर्मस ते समुदीरितः न ते ऽसत्य अविदितं किं चिद अतीतानागतं भुवि तस्माद इमं परिक्लेशं तवं तात हृदि मा कृथाः एष कालॊ महाबाहॊ अपि सर्वदिवौकसाम मुह्यन्ति हि परजास तात कालेनाभिप्रचॊदिताः मा च ते ऽतर विचारॊ भूद यन मयॊक्तं तवानघ अतिशङ्क्य वचॊ हय एतद धर्मलॊपॊ भवेत तव जातासि परथिते वंशे कुरूणां भरतर्षभ कर्मणा मनसा वाचा सर्वम एतत समाचर [य] यत तवयॊक्तं दविजश्रेष्ठ वाक्यं शरुतिमनॊहरम तथा करिष्ये यत्नेन भवतः शासनं विभॊ न मे लॊभॊ ऽसति विप्रेन्द्र न भयं न च मत्सरः करिष्यामि हि तत सर्वम उक्तं यत ते मयि परभॊ [वै] शरुत्वा तु वचनं तस्य पाण्डवस्य महात्मनः परहृष्टाः पाण्डवा राजन सहिताः शार्ङ्गधन्वना तथा कथां शुभां शरुत्वा मार्कण्डेयस्य धीमतः विस्मिताः समपद्यन्त पुराणस्य निवेदनात [वै] भूय एव बराह्मणमहाभाग्यं वक्तुम अर्हसीत्य अब्रवीत पाण्डवेयॊ मार्कण्डेयम अथाचष्ट मार्कण्डेयः अयॊध्यायाम इक्षुवाकु कुलॊत्पन्नः पार्थिवः परिक्षिन नाम मृगयाम अगमत तम एकाश्वेन मृगम अनुसरन्तं मृगॊ दूरम अपाहरत अथाध्वनि जातश्रमः कषुत्तृष्णाभिभूतश च कस्मिंश चिद उद्देशे नीलं वनषण्डम अपश्यत तच च विवेश ततस तस्य वनषण्डस्य मध्ये ऽतीव रमणीयं सरॊ दृष्ट्वा साश्वैव वयगाहत अथाश्वस्तः स बिस मृणालम अश्वस्याग्रे निक्षिप्य पुष्करिणी तीरे समाविशत ततः शयानॊ मधुरं गीतशब्दम अशृणॊत स शरुत्वा अचिन्तयत नेह मनुष्यगतिं पश्यामि कस्य खल्व अयं गीतशब्देति अथापश्यत कन्यां परमरूपदर्शनीयां पुष्पाण्य अवचिन्वतीं गायन्तीं च अथ सा राज्ञः समीपे पर्यक्रामत ताम अब्रवीद राजा कस्यासि सुभगे तवम इति सा परत्युवाच तां राजॊवाच अर्थी तवयाहम इति अथॊवाच कन्या समयेनाहं शक्या तवया लब्धुम नान्यथेति तां राजा समयम अपृच्छत ततः कन्येदम उवाच उदकं मे न दर्शयितव्यम इति स राजा बाढम इत्य उक्त्वा तां समागम्य तया सहास्ते तत्रैवासीने राजनि सेनान्वगच्छत पदेनानुपदं दृष्ट्वा राजानं परिवार्यातिष्ठत पर्याश्वस्तश च राजा तयैव सह शिबिकया परायाद अविघाटितया सवनगरम अनुप्राप्य रहसि तया सह रमन्न आस्ते नान्यत किं चनापश्यत अथ परधानामात्यस तस्याभ्याश चराः सत्रियॊ ऽपृच्छत किम अत्र परयॊजनं वर्ततेति अथाब्रुवंस ताः सत्रियः अपूर्वम इव पश्यामॊदकं नात्र नीयतेति अथामात्यॊ ऽनुदकं वनं कारयित्वॊदार वृक्षं बहुमूलपुष्पफलं रहस्य उपगम्य राजानम अब्रवीत वनम इदम उदारम अनुदकम साध्व अत्र रम्यताम इति स तस्य वचनात तयैव सहदेव्या तद वनं पराविशत स कदा चित तस्मिन वने रम्ये तयैव सह वयवहरत अथ कषुत तृष्णार्दितः शरान्तॊ ऽतिमात्रम अतिमुक्तागारम अपश्यत तत परविश्य राजा सह परियया सुधा तलसुकृतां विमलसलिलपूर्णां वापीम अपश्यत दृष्ट्वैव च तां तस्यैव तीरे सहैव तया देव्या वयतिष्ठत अथ तां देवीं स राजाब्रवीत साधुव अवतर वापी सलिलम इति सा तद वचॊ शरुत्वावतीर्य वापीं नयमज्जत न पुनर उदमज्जत तां मृगयमाणॊ राजा नापश्यत वापीम अपि निःस्राव्य मण्डूकं शवभ्रमुखे दृष्ट्वा करुद्धाज्ञापयाम आस सर्वमण्डूक वधः करियताम इति यॊ मयार्थी स मृतकरि मण्डूकैर उपायनैर माम उपतिष्ठेद इति अथ मण्डूकवधे घॊरे करियमाणे दिक्षु सर्वासु मण्डूकान भयम आविशत ते भीता मण्डूकराज्ञे यथावृत्तं नयवेदयन ततॊ मण्डूकराट तापस वेषधारी राजानम अभ्यगच्छत उपेत्य चैनम उवाच मा राजन करॊधवशं गमः परसादं कुरु नार्हसि मण्डूकानाम अनपराधिनां वधं कर्तुम इति शलॊकौ चात्र भवतः मा मण्डूकाञ जिघांस तवं कॊपं संधार्ययाच्युत परक्षीयते धनॊद्रेकॊ जनानाम अविजानताम परतिजानीहि नैतांस तवं पराप्य करॊधं विमॊक्ष्यसे अलं कृत्वा तवाधर्मं मण्डूकैः किं हतैर हि ते तम एवं वादिनम इष्टजनशॊकपरीतात्मा राजा परॊवाच न हि कषम्यते तन मया हनिष्याम्य एतान एतैर दुरात्मभिः परिया मे भक्षिता सर्वथैव मे वध्या मण्डूकाः नार्हसि विद्वन माम उपरॊद्धुम इति स तद वाक्यम उपलभ्य वयथितेन्द्रिय मनः परॊवाच परसीद राजन अहम आयुर नाम मण्डूकराजः मम सा दुहिता सुशॊभना नाम तस्या दौःशील्यम एतत बहवॊ हि राजानस तया विप्रलब्ध पूर्वेति तम अब्रवीद राजा तयास्म्य अर्थी स मे दीयताम इति अथैनां राज्ञे पितादात अब्रवीच चैनाम एनं राजानं शुश्रूषस्वेति सॊवाच दुहितरम यस्मात तवया राजानॊ विप्रलब्धास तस्माद अब्रह्मण्यानि तवापत्यानि भविष्यन्त्य अनृतकत्वात तवेति स च राजा ताम उपलभ्य तस्यां सुरत गुणनिबद्धहृदयॊ लॊकत्रयैश्वर्यम इवॊपलभ्य हर्षबाष्पकलया वाच परणिपत्याभिपूज्य मण्डूकराजानम अब्रवीत अनुगृहीतॊ ऽसमीति स च मण्डूकराजॊ जामातरम अनुज्ञाप्य यथागतम अगच्छत अथ कस्य चित कालस्य तस्यां कुमारास तरयस तस्य राज्ञः संबभूवुः शलॊ दलॊ बलश चेति ततस तेषां जयेष्ठं शलं समये पिता राज्ये ऽभिषिच्य तपसि धृतात्मा वनं जगाम अथ कदा चिच छिलॊ मृगयाम अचरत मृगं चासाद्य रथेनान्वधावत सूतं चॊवाच शीघ्रं मां वहस्वेति स तथॊक्तः सूतॊ राजानम अब्रवीत मा करियताम अनुबन्धः नैष शक्यस तवया मृगॊ गरहीतुं यद्य अपि ते रथे युक्तौ वाम्य सयाताम इति ततॊ ऽबरवीद राजा सूतम आचक्ष्व मे वाम्य हन्मि वा तवाम इति सैवम उक्तॊ राजभयभीतॊ वामदेव शापभीतश च सन्न आचख्यौ राज्ञे वामदेवस्याश्वौ वाम्य मनॊजवाव इति अथैनम एवं बरुवाणम अब्रवीद राजा वामदेवाश्रमं याहीति स गत्वा वामदेवाश्रमं तम ऋषिम अब्रवीत भगवन मृगॊ मया विद्धः पालयते तं संभावयेयम अर्हसि मे वाम्य दातुम इति तम अब्रवीद ऋषिः ददानि ते वाम्य कृतकार्येण भवता ममैव निर्यात्यौ कषिप्रम इति स च ताव अश्वौ परतिगृह्यानुज्ञाप्य चर्षिं परायाद वाम्य संयुक्तेन रथेन मृगं परति गच्छंश चाब्रवीत सूतम अश्वरत्नाव इमाव अयॊग्यौ बराह्मणानाम नैतौ परतिदेयौ वामदेवायेति एवम उक्त्वा मृगम अवाप्य सवनगरम एत्याश्वावन्तःपुरे ऽसथापयत अथर्षिश चिन्तयाम आस तरुणॊ राजपुत्रः कल्याणं पत्रम आसाद्य रमते न मे परतिनिर्यातयति अहॊ कष्टम इति मनसा निश्चित्य मासि पूर्णे शिष्यम अब्रवीत गच्छात्रेय राजानं बरूहि यदि पर्याप्तं निर्यातयॊपाध्याय वाम्येति स गत्वैवं तं राजानम अब्रवीत तं राजा परत्युवाच राज्ञाम एतद वाहनम अनर्हा बराह्मणा रत्नानाम एवंविधानाम किं च बराह्मणानाम अश्वैः कार्यम साधु परतिगम्यताम इति स गत्वैवम उपाध्यायायाचष्ट तच छरुत्वा वचनम अप्रियं वामदेवः करॊधपरीतात्मा सवयम एव राजानम अभिगम्याश्वार्थम अभ्यचॊदयत न चादाद राजा [वाम] परयच्छ वाम्यौ मम पार्थिव तवं; कृतं हि ते कार्यम अन्यैर अशक्यम मा तवा वधीद वरुणॊ घॊरपाशैर; बरह्मक्षत्रस्यान्तरे वर्तमानः [राजा] अनड्वाहौ सुव्रतौ साधु दान्ताव; एतद विप्राणां वाहनं वामदेव ताभ्यां याहि तवं यत्र कामॊ महर्षे; छन्दांसि वै तवादृशं संवहन्ति [वाम] छन्दांसि वै मादृशं संवहन्ति; लॊके ऽमुष्मिन पार्थिव यानि सन्ति अस्मिंस तु लॊके मम यानम एतद; अस्मद्विधानाम अपरेषां च राजन [राजा] चत्वारॊ वा गर्दभास तवां वहन्तु; शरेष्ठाश्वतर्यॊ हरयॊ वा तुरंगाः तैस तवं याहि कषत्रियस्यैष वाहॊ; मम वाम्यौ न तवैतौ हि विद्धि [वाम] घॊरं वरतं बराह्मणस्यैतद आहुर; एतद राजन यद इहाजीवमानः अयस्मया घॊररूपा महान्तॊ; वहन्तु तवां शितशूलाश चतुर्धा [राजा] ये तवा विदुर बराह्मणं वामदेव; वाचा हन्तुं मनसा कर्मणा वा ते तवां सशिष्यम इह पातयन्तु; मद्वाक्यनुन्नाः शितशूलासि हस्ताः [वाम] नानुयॊगा बराह्मणानां भवन्ति; वाचा राजन मनसा कर्मणा वा यस तव एवं बरह्म तपसान्वेति; विद्वांस तेन शरेष्ठॊ भवति हि जीवमानः [मार्क] एवम उक्ते वामदेवेन राजन; समुत्तस्थू राक्षसा घॊररूपाः तैः शूलहस्तैर वध्यमानः स राजा; परॊवाचेदं वाक्यम उच्चैस तदानीम इक्ष्वाकवॊ यदि बरह्मन दलॊ वा; विधेया मे यदि वान्ये विशॊ ऽपि नॊत्स्रक्ष्ये ऽहं वामदेवस्य वाम्यौ; नैवंविधा धर्मशीला भवन्ति एवं बरुवन्न एव स यातुधानैर; हतॊ जगामाशु महीं कषितीशः ततॊ विदित्वा नृपतिं निपातितम; इक्ष्वाकवॊ वै दलम अभ्यषिञ्चन राज्ये तदा तत्र गत्वा स विप्रः; परॊवाचेदं वचनं वामदेवः दलं राजानं बराह्मणानां हि देयम; एवं राजन सर्वधर्मेषु दृष्टम बिभेषि चेत तवम अधर्मान नरेन्द्र; परयच्छ मे शीघ्रम एवाद्य वाम्यौ एतच छरुत्वा वामदेवस्य वाक्यं; स पार्थिवः सूतम उवाच रॊषात एकं हि मे सायकं चित्ररूपं; दिग्धं विषेणाहर संगृहीतम येन विद्धॊ वामदेवः शयीत; संदश्यमानः शवभिर आर्तरूपः [वाम] जानामि पुत्रं दशवर्षं तवाहं; जातं महिष्यां शयेनजितं नरेन्द्र तं जहि तवं मद्वचनात परणुन्नस; तूर्णं परियं सायकैर घॊररूपैः [मार्क] एवम उक्तॊ वामदेवेन राजन्न; अन्तःपुरे राजपुत्रं जघान स सायकस तिग्मतेजा विसृष्टः; शरुत्वा दलस तच च वाक्यं बभाषे इक्ष्वाकवॊ हन्त चरामि वः परियं; निहन्मीमं विप्रम अद्य परमथ्य आनीयताम अपरस तिग्मतेजाः; पश्यध्वं मे वीर्यम अद्य कषितीशाः [वाम] यं तवम एनं सायकं घॊररूपं; विषेण दिग्धं मम संदधासि न तवम एनं शरवर्यं विमॊक्तुं; संधातुं वा शक्ष्यसि मानवेन्द्र [राजा] इक्ष्वाकवः पश्यत मां गृहीतं; न वै शक्नॊम्य एष शरं विमॊक्तुम न चास्य कर्तुं नाशम अभ्युत्सहामि; आयुष्मान वै जीवतु वामदेवः [वाम] संस्पृशैनां महिषीं सायकेन; ततस तस्माद एनसॊ मॊक्ष्यसे तवम [मार्क] ततस तथा कृतवान पार्थिवस तु; ततॊ मुनिं राजपुत्री बभाषे यथा युक्तं वामदेवाहम एनं; दिने दिने संविशन्ती वयशंसम बराह्मणेभ्यॊ मृगयन्ती सूनृतानि; तथा बरह्मन पुण्यलॊकं लभेयम [वाम] तवया तरातं राजकुलं शुभेक्षणे; वरं वृणीष्वाप्रतिमं ददानि ते परशाधीमं सवजनं राजपुत्रि; इक्ष्वाकुराज्यं सुमहच चाप्य अनिन्द्ये [राजपुत्री] वरं वृणे भगवन्न एकम एव; विमुच्यतां किल्बिषाद अद्य भर्ता शिवेन चाध्याहि सपुत्रबान्धवं; वरॊ वृतॊ हय एष मया दविजाग्र्य [मार्क] शरुत्वा वचॊ स मुनी राजपुत्र्यास; तथास्त्व इति पराह कुरुप्रवीर ततः स राजा मुदितॊ बभूव; वाम्यौ चास्मै संप्रददौ परणम्य [वै] मार्कण्डेयम ऋषयः पाण्डवाश च पर्यपृच्छन अस्ति कश चिद भवतश चिरजाततरेति स तान उवाच अस्ति खलु राजर्षिर इन्द्रद्युम्नॊ नाम कषीणपुण्यस तरिदिवात परच्युतः कीर्तिस ते वयुच्छिन्नेति स माम उपातिष्ठत अथ परत्यभिजानाति मां भवान इति तम अहम अब्रुवम न वयं रासायनिकाः शरीरॊपतापेनात्मनः समारभामहे ऽरथानाम अनुष्ठानम अस्ति खलु हिमवति पराकारकर्णॊ नामॊलूकः स भवन्तं यदि जानीयात परकृष्टे चाध्वनि हिमवान तत्रासौ परतिवसतीति स माम अश्वॊ भूत्वा तत्रावहद यत्र बभूवॊलूकः अथैनं स राजर्षिः पर्यपृच्छत परत्यभिजानाति मां भवान इति स मुहूर्तं धयात्वाब्रवीद एनम नाभिजाने भवन्तम इति सैवम उक्तॊ राजर्षिर इन्द्रद्युमः पुनस तम उलूकम अब्रवीत अस्ति कश चिद भवतश चिरजाततरेति सैवम उक्तॊ ऽबरवीद एनम अस्ति खल्व इन्द्रद्युम्नसरॊ नाम तस्मिन नाडीजङ्घॊ नाम बकः परतिवसति सॊ ऽसमत्तश चिरजाततरः तं पृच्छेति ततेन्द्रद्युम्नॊ मां चॊलूकं चादाय तत सरॊ ऽगच्छद यत्रासौ नाडीजङ्घॊ नाम बकॊ बभूव सॊ ऽसमाभिः पृष्टः भवान इन्द्रद्युनं राजानं परत्यभिजानातीति सैवम उक्तॊ ऽबरवीन मुहूर्तं धयात्वा नाभिजानाम्य अहम इन्द्रद्युम्नं राजानम इति ततः सॊ ऽसमाभिः पृष्टः अस्ति कश चिद अन्यॊ भवतश चिरजाततरेति स नॊ ऽबरवीद अस्ति खल्व इहैव सरस्य अकूपारॊ नाम कच्छपः परतिवसति स मत्तश चिरजाततरेति स यदि कथं चिद अभिजानीयाद इमं राजानं तम अकूपारं पृच्छामेति ततः स बकस तम अकूपारं कच्छपं विज्ञापयाम आस अस्त्य अस्माकम अभिप्रेतं भवन्तं कं चिद अर्थम अभिप्रष्टुम साध्व आगम्यतां तावद इति एतच छरुत्वा स कच्छपस तस्मात सरसॊत्थायाभ्यगच्छद यत्र तिष्ठामॊ वयं तस्य सरसस तीरे आगतं चैनं वयम अपृच्छाम भवान इन्द्रद्युम्नं राजानम अभिजानातीति स मुहूर्तं धयात्वा बाष्पपूर्णनयन उद्विग्नहृदयॊ वेपमानॊ विसंज्ञकल्पः पराञ्जलिर अब्रवीत किम अहम एनं न परत्यभिजानामि अहं हय अनेन सहस्रकृत्वः पूर्वम अग्निचितिषूपहित पूर्वः सरश चेदम अस्य दक्षिणादत्ताभिर गॊभिर अतिक्रममाणाभिः कृतम अत्र चाहं परतिवसामीति अथैतत कच्छपेनॊदाहृतं शरुत्वा समनन्तरं देवलॊकाद देव रथः परादुरासीत वाचॊ चाश्रूयन्तेन्द्रद्युम्नं परति परस्तुतस ते सवर्गः यथॊचितं सथानम अभिपद्यस्व कीर्तिमान असि अव्यग्रॊ याहीति दिवं सपृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः यावत स शब्दॊ भवति तावत पुरुष उच्यते अकीर्तिः कीर्त्यते यस्य लॊके भूतस्य कस्य चित पतत्य एवाधमाँल लॊकान यावच छब्दः स कीर्त्यते तस्मात कल्याण वृत्तः सयाद अत्यन्ताय नरॊ भुवि विहाय वृत्तं पापिष्ठं धर्मम एवाभिसंश्रयेत इत्य एतच छरुत्वा स राजाब्रवीत तिष्ठ तावद यावद इदानीम इमौ वृद्धौ यथास्थानं परतिपादयामीति स मां पराकारकर्णं चॊलूकं यथॊचिते सथाने परतिपाद्य तेनैव यानेन संसिद्धॊ यथॊचितं सथानं परतिपन्नः एतन मयानुभूतं चिरजीविना दृष्टम इति पाण्डवान उवाच मार्कण्डेयः पाण्डवाश चॊचुः परीताः साधु शॊभनं कृतं भवता राजानम इन्द्रद्युम्नं सवर्गलॊकाच चयुतं सवे सथाने सवर्गे पुनः परतिपादयतेति अथैनाम अब्रवीद असौ ननु देवकीपुत्रेणापि कृष्णेन नरके मज्जमानॊ राजर्षिर नृगस तस्मात कृच्छ्रात समुद्धृत्य पुनः सवर्गं परतिपादितेति [वै] युधिष्ठिरॊ धर्मराजः पप्रच्छ भरतर्षभ मार्कण्डेयं तपॊवृद्धं दीर्यायुर अम अकल्मषम विदितास तव धर्मज्ञ देवदानवराक्षसाः राजवंशाश च विविधा ऋषिवंशाश च शाश्वताः न ते ऽसत्य अविदितं किं चिद अस्मिँल लॊके दविजॊत्तम कथां वेत्सि मुने दिव्यां मनुष्यॊरगरक्षसाम एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं तत्त्वेन कथितं दविज कुवलाश्व इति खयात इक्ष्वाकुर अपराजितः कथं नाम विपर्यासाद धुन्धुमारत्वम आगतः एतद इच्छामि तत्त्वेन जञातुं भार्गव सत्तम विपर्यस्तं यथा नाम कुवलाश्वस्य धीमतः [मार्क] हन्त ते कथयिष्यामि शृणु राजन युधिष्ठिर धर्मिष्ठम इदम आख्यानं दुन्धु मारस्य तच छृणु यथा स राजा इक्ष्वाकुः कुवलाश्वॊ महीपतिः धुन्धुमारत्वम अगमत तच छृणुष्व महीपते महर्षिर विश्रुतस तात उत्तङ्क इति भारत मरुधन्वसु रम्येषु आश्रमस तस्य कौरव उत्तङ्कस तु महाराज तपॊ ऽतप्यत सुदुश्चरम आरिराधयिषुर विष्णुं बहून वर्षगणान विभॊ तस्य परीतः स भगवान साक्षाद दर्शनम एयिवान दृष्ट्वैव चर्षिः परह्वस तं तुष्टाव विविधैर सतवैः तवया देव परजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः सथावराणि च भूतानि जङ्गमानि तथैव च बरह्म वेदाश च वेद्यं च तवया सृष्टं महाद्युते शिरस ते गगनं देव नेत्रे शशिदिवाकरौ निःश्वासः पनवश चापि तेजॊ ऽगनिश च तवाच्युत बाहवस ते दिशः सर्वाः कुक्षिश चापि महार्णवः ऊरू ते पर्वता देवखं नाभिर मधुसूदन पादौ ते पृथिवी देवी रॊमाण्य ओषधयस तथा इन्द्र सॊमाग्निवरुणा देवासुरमहॊरगाः परह्वास तवाम उपतिष्ठन्ति सतुवन्तॊ विविधैः सतवैः तवया वयाप्तानि सर्वाणि भूतानि भुवनेश्वर यॊगिनः सुमहावीर्याः सतुवन्ति तवां महर्षयः तवयि तुष्टे जगत सवस्थं तवयि करुद्धे महद भयम भयानाम अपनेतासि तवम एकः पुरुषॊत्तम देवानां मानुषाणां च सर्वभूतसुखावहः तरिभिर विक्रमणैर देवत्रयॊ लॊकास तवयाहृताः असुराणां समृद्धानां विनाशश च तवया कृतः तव विक्रमणैर देवा निर्वाणम अगमन परम पराभवं च दैत्येन्द्रास तवयि करुद्धेमहा दयुते तवं हि कर्ता विकर्ता च भूतानाम इह सर्वशः आराधयित्वा तवां देवाः सुखम एधन्ति सर्वशः एवं सतुतॊ हृषीकेश उत्तङ्केन महात्मना उत्तङ्कम अब्रवीद विष्णुः परीतस ते ऽहं वरं वृणु [उत्तन्क] पर्याप्तॊ मे वरह्य एष यद अहं दृष्टवान हरिम पुरुषं शाश्वतं दिव्यं सरष्टारं जगतः परभुम [विस्णु] परीतस ते ऽहम अलौल्येन भक्त्या च दविजसत्तम अवश्यं हि तवया बरह्मन मत्तॊ गराह्यॊ वरद्विज एवं संछन्द्यमानस तु वरेण हरिणा तदा उत्तङ्कः पराञ्जलिर वव्रे वरं भरतसत्तम यदि मे भगवान परीतः पुण्डरीकनिभेक्षणः धर्मे सत्ये दमे चैव बुद्धिर भवतु मे सदा अभ्यासश च भवेद भक्त्या तवयि नित्यं महेश्वर [विस्णु] सर्वम एतद धि भविता मत्प्रसादात तव दविज परतिभास्यति यॊगश च येन युक्तॊ दिवौकसाम तरयाणाम अपि लॊकानां महत कार्यं करिष्यसि उत्सादनार्थं लॊकानां धुन्धुर नाम महासुरः तपस्यति तपॊ घॊरं शृणु यस तं हनिष्यति बृहदश्व इति खयातॊ भविष्यति महीपतिः तस्य पुत्रः शुचिर दान्तः कुवलाश्व इति शरुतः स यॊगबलम आस्थाय मामकं पार्थिवॊत्तमः शासनात तव विप्रर्षे धुन्धुमारॊ भविष्यति उत्तङ्कम एवम उक्त्वा तु विष्णुर अन्तरधीयत [मार्क] इक्ष्वाकौ संस्थिते राजञ शशादः पृथिवीम इमाम पराप्तः परमधर्मात्मा सॊ ऽयॊध्यायां नृपॊ ऽभवत शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थॊ नाम वीर्यवान अनेनाश चापि काकुत्स्थः पृथुश चानेनसः सुतः विष्वगश्वः पृथॊःपुत्रस तस्माद आर्द्रस तु जज्ञिवान आर्द्रस्य युवनाश्वस तु शरावस्तस तस्य चात्मजः जज्ञे शरावस्तकॊ राजा शरावस्ती येन निर्मिता शरावस्तस्य तु दायादॊ बृहदश्वॊ महाबलः बृहदश्व सुतश चापि कुवलाश्व इति समृतः कुवलाश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्य एकविंशतिः सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तॊ दुरासदाः कुवलाश्वस तु पितृतॊ गुनैर अभ्यधिकॊ ऽभवत समये तं ततॊ राज्ये बृहदश्वॊ ऽभयषेचयत कुवलाश्वं महाराज शूरम उत्तमधार्मिकम पुत्र संक्रामित शरीस तु बृहदश्वॊ महीपतिः जगाम तपसे धीमांस तपॊवनम अमित्रहा अथ शुश्राव राजर्षिं तम उत्तङ्कॊ युधिष्ठिर वनं संप्रस्थितं राजन बृहदश्वं दविजॊत्तमः तम उत्तङ्कॊ महातेजा सर्वास्त्रविदुषां वरम नयवारयद अमेयात्मा समासाद्य नरॊत्तमम [उत्तन्क] भवता रक्षणं कार्यं तत तावत कर्तुम अर्हसि निरुद्विग्ना वयं राजंस तवत्प्रसादाद वसेमहि तवया हि पृथिवी राजन रक्ष्यमाणा महात्मना भविष्यति निरुद्विग्ना नारण्यं गन्तुम अर्हसि पालने हि महान धर्मः परजानाम इह दृश्यते न तथा दृश्यते ऽरण्ये मा ते भूद बुद्धिर ईदृशी ईदृशॊ न हि राजेन्द्र धर्मः कव चन दृश्यते परजानां पालने यॊ वै पुरा राजर्षिभिः कृतः रक्षितव्याः परजा राज्ञा तास तवं रक्षितुम अर्हसि निरुद्विग्नस तपॊ चर्तुं न हि शक्नॊमि पार्थिव ममाश्रमसमीपे वै समेषु मरुधन्वसु समुद्रॊ बालुका पूर्ण उजानक इति समृतः बहुयॊजनविस्तीर्णॊ बहुयॊजनम आयतः तत्र रौद्रॊ दानवेन्द्रॊ महावीर्यपराक्रमः मधुकैटभयॊः पुत्रॊ धुन्धुर नाम सुदारुणः अन्तर्भूमि गतॊ राजन वसत्य अमितविक्रमः तं निहत्य महाराज वनं तवं गन्तुम अर्हसि शेते लॊकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम तरिदशानां विनाशाय लॊकानां चापि पार्थिव अवध्यॊ देवतानां स दैत्यानाम अथ रक्षसाम नागानाम अथ यक्षाणां गन्धर्वाणां च सर्वशः अवाप्य स वरं राजन सर्वलॊकपितामहात तं विनाशय भद्रं ते मा ते बुद्धिर अतॊ ऽनयथा पराप्स्यसे महतीं कीर्तिं शाश्वतीम अव्ययां धरुवाम करूरस्य सवपतस तस्य वालुकान्तर्हितस्य वै संवत्सरस्य पर्यन्ते निःश्वासः संप्रवर्तते यदा तदा भूश चलति सशैलवनकानना तस्य निःश्वासवातेन रज उद्धूयते महत आदित्यपथम आवृत्य सप्ताहं भूमिकम्पनम सविस्फुलिङ्गं सज्वालं सधूमं हय अति दारुणम तेन राजन न शक्नॊमि तस्मिन सथातुं सव आश्रमे तं विनाशय राजेन्द्र लॊकानां हितकाम्यया लॊकाः सवस्था भवन्त्व अद्य तस्मिन विनिहते ऽसुरे तवं हि तस्य विनाशाय पर्याप्त इति मे मतिः तेजसा तव तेजॊ च विष्णुर आप्याययिष्यति विष्णुना च वरॊ दत्तॊ मम पूर्वं ततॊ वधे यस तं महासुरं रौद्रं वधिष्यति महीपतिः तेजस तं वैष्णवम इति परवेक्ष्यति दुरासदम तत तेजस तवं समाधाय राजेन्द्र भुवि दुःसहम तं निषूदय संदुष्टं दैत्यं रौद्रपराक्रमम न हि धुन्धुर महातेजा तेजसाल्पेन शक्यते निर्दग्धुं पृथिवीपाल स हि वर्षशतैर अपि [मार्क] स एवम उक्तॊ राजर्षिर उत्तङ्केनापराजितः उत्तङ्कं कौरवश्रेष्ठ कृताञ्जलिर अथाब्रवीत न ते ऽभिगमनं बरह्मन मॊघम एतद भविष्यति पुत्रॊ ममायं भगवन कुवलाश्व इति समृतः धृतिमान कषिप्रकारी च वीर्येणाप्रतिमॊ भुवि परियं वै सर्वम एतत ते करिष्यति न संशयः पुत्रैः परिवृतः सर्वैः शूरैः परिघबाहुभिः विसर्जयस्व मां बरह्मन नयस्तशस्त्रॊ ऽसमि सांप्रतम तथास्त्व इति च तेनॊक्तॊ मुनिनामित तेजसा स तम आदिश्य तनयम उत्तङ्काय महात्मने करियताम इति राजर्षिर जगाम वनम उत्तमम [य] क एष भगवन दैत्यॊ महावीर्यस तपॊधन कस्य पुत्रॊ ऽथ नप्ता वा एतद इच्छामि वेदितुम एवं महाबलॊ दैत्यॊ न शरुतॊ मे तपॊधन एतद इच्छामि भगवन याथातथ्येन वेदितुम सर्वम एव महाप्राज्ञ विस्तरेण तपॊधन [मार्क] शृणु राजन्न इदं सर्वं यथावृत्तं नराधिप एकार्णवे तदा घॊरे नष्टे सथावरजङ्गमे परनष्टेषु च भूतेषु सर्वेषु भरतर्षभ परभवः सर्वभूतानां शाश्वतः पुरुषॊ ऽवययः सुष्वाप भगवान विष्णुर अप शय्याम एक एव ह नागस्य भॊगे महति शेषस्यामित तेजसः लॊककर्ता महाभाग भगवान अच्युतॊ हरिः नागभॊगेन महता परिरभ्य महीम इमाम सवपतस तस्य देवस्य पद्मं सूर्यसमप्रभम नाभ्यां विनिःसृतं तत्र यत्रॊत्पन्नः पितामहः साक्षाल लॊकगुरुर बरह्मा पद्मे सूर्येन्दुसप्रभे चतुर्वेदश चतुर्मूर्तिस तथैव च चतुर्मुखः सवप्रभावाद दुराधर्षॊ महाबलपराक्रमः कस्य चित तव अथ कालस्य दानवौ वीर्यवत्तरौ मधुश च कैटभश चैव दृष्टवन्तौ हरिं परभुम शयानं शयने दिव्ये नागभॊगे महाद्युतिम बहुयॊजनविस्तीर्णे बहु यॊगनम आयते किरीटकौस्तुभ धरं पीतकौशेयवाससम दीप्यमानं शरिया राजंस तेजसा वपुषा तथा सहस्रसूर्यप्रतिमम अद्भुतॊपमदर्शनम विस्मयः सुमहान आसीन मधुकैटभयॊस तदा दृष्ट्वा पितामहं चैव पद्मे पद्मनिभेक्षणम वित्रासयेताम अथ तौ बरह्माणम अमितौजसम वित्रस्यमानॊ बहुशॊ बरह्मा ताभ्यां महायशः अकम्पयत पद्मनालं ततॊ ऽबुध्यत केशवः अथापश्यत गॊविन्दॊ दानवौ वीर्तवत्तरौ दृष्ट्वा ताव अब्रवीद देवः सवागतं वां महाबलौ ददानि वां वरं शरेष्ठं परीतिर हि मम जायते तौ परहस्य हृषीकेशं महावीर्यौ महासुरौ परत्यब्रूतां महाराज सहितौ मधुसूदनम आवां वरय देव तवं वरदौ सवः सुरॊत्तम दातारौ सवॊ वरं तुभ्यं तद बरवीह्य अविचारयन [भग] परतिगृह्णे वरं वीराव ईप्सितश च वरॊ मम युवां हि वीर्यसंपन्नौ न वाम अस्ति समः पुमान वध्यत्वम उपगच्छेतां मम सत्यपराक्रमौ एतद इच्छाम्य अहं कामं पराप्तुं लॊकहिताय वै [म-क] अनृतं नॊक्तपूर्वं नौ सवैरेष्व अपि कुतॊ ऽनयथा सत्ये धर्मे च निरतौ विद्ध्य आवां पुरुषॊत्तम बले रूपे च वीर्ये च शमे च न समॊ ऽसति नौ धर्मे तपसि दाने च शीलसत्त्वदमेषु च उपप्लवॊ महान अस्मान उपावर्तत केशव उक्तं परतिकुरुष्व तवं कालॊ हि दुरतिक्रमः आवाम इच्छावहे देवकृतम एकं तवया विभॊ अनावृते ऽसमिन्न आकाशे वधं सुरवरॊत्तम पुत्रत्वम अभिगच्छाव तव चैव सुलॊचन वर एष वृतॊ देव तद विद्धि सुरसत्तम [भग] बाढम एवं करिष्यामि सर्वम एतद भविष्यति [म-क] विचिन्त्य तव अथ गॊविन्दॊ नापश्यद यद अनावृतम अवकाशं पृथिव्यां वा दिवि वा मधुसूदनः सवकाव अनावृताव ऊरू दृष्ट्वा देववरस तदा मधुकैटभयॊ राजञ शिरसी मधुसूदनः चक्रेण शितधारेण नयकृन्तत महायशः [मार्क] धुन्धुर नाम महातेजा तयॊः पुत्रॊ महाद्युतिः स तपॊ ऽतप्यत महन महावीर्यपराक्रमः अतिष्ठद एकपादेन कृशॊ धमनि संततः तस्मै बरह्मा ददौ परीतॊ वरं वव्रे स च परभॊ देवदानव यक्षाणां सर्पगन्धर्वरक्षसाम अवध्यॊ ऽहं भवेयं वै वर एष वृतॊ मया एवं भवतु गच्छेति तम उवाच पितामहः स एवम उक्तस तत पादौ मूर्ध्ना सपृश्य जगाम ह स तु धुन्धुर वरं लब्ध्वा महावीर्यपराक्रमः अनुस्मरन पितृवधं ततॊ विष्णुम उपाद्रवत स तु देवान सगन्धर्वाञ जित्वा धुन्धुर अमर्षणः बबाध सर्वान असकृद देवान विष्णुं च वै भृशम समुद्रॊ बालुका पूर्ण उज्जानक इति समृतः आगम्य च स दुष्टात्मा तं देशं भरतर्षभ बाधते सम परं शक्त्या तम उत्तङ्काश्रमं परभॊ अन्तर्भूमि गतस तत्र वालुकान्तर्हितस तदा मधुकैटभयॊः पुत्रॊ धुन्धुर भीमपराक्रमः शेते लॊकविनाशाय तपॊबलसमाश्रितः उत्तङ्कस्याश्रमाभ्याशे निःश्वसन पावकार्चिषः एतस्मिन्न एव काले तु संभृत्य बलवाहनः कुवलाश्वॊ नरपतिर अन्वितॊ बलशालिनाम सहस्रैर एकविंशत्या पुत्राणाम अरिमर्दनः परायाद उत्तङ्क सहितॊ धुन्धॊस तस्य निवेशनम तम आविशत ततॊ विष्णुर भगवांस तेजसा परभुः उत्तङ्कस्य नियॊगेन लॊकानां हितकाम्यया तस्मिन परयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दॊ महान अभूत एष शरीमान नृपसुतॊ धुन्धुमारॊ भविष्यति दिव्यैश च पुष्पैस तं देवाः समन्तात पर्यवाकिरन देवदुन्दुभयश चैव नेदुः सवयम उदीरिताः शीतश च वायुः परववौ परयाणे तस्य धीमतः विपांसुलां महीं कुर्वन ववर्ष च सुरेश्वरः अन्तरिक्षे विमानानि देवतानां युधिष्ठिर तत्रैव समदृश्यन्त धुन्धुर यत्र महासुरः कुवलाश्वस्य धुन्धॊश च युद्धकौतूहलान्विताः देवगन्धर्वसहिताः समवैक्षन महर्षयः नारायणेन कौरव्य तेजसाप्यायितस तदा स गतॊ नृपतिः कषिप्रं पुत्रैस तैः सर्वतॊदिशम अर्णवं खानयाम आस कुवलाश्वॊ महीपतिः कुवलाश्वस्य पुत्रैस तु तस्मिन वै वालुकार्णवे सप्तभिर दिवसैः खात्वा दृष्टॊ धुन्धुर महाबलः आसीद घॊरं वपुस तस्य वालुकान्तर्हितं महत दीप्यमानं यथा सूर्यस तेजसा भरतर्षभ ततॊ धुन्धुर महाराज दिशम आश्रित्य पश्चिमाम सुप्तॊ ऽभूद राजशार्दूल कालानलसमद्युतिः कुवलाश्वस्य पुत्रैस तु सर्वतः परिवारितः अभिदुर्तः शरैस तीक्ष्णैर गदाभिर मुसलैर अपि पट्टिषैः परिघैः परासैः खड्गैश च विमलैः शितैः स वध्यमानः संक्रुद्धः समुत्तस्थौ महाबलः करुद्धश चाभक्षयत तेषां शस्त्राणि विविधानि च आस्याद वमन पावकं स संवर्तक समं तदा तान सर्वान नृपतेः पुत्रान अदहत सवेन तेजसा मुखजेनाग्निना करुद्धॊ लॊकान उद्वर्तयन्न इव कषणेन राजशार्दूल पुरेव कपिलः परभुः सगरस्यात्मजान करुद्धस तद अद्भुतम इवाभवत तेषु करॊधाग्निदग्धेषु तदा भरतसत्तम तं परबुद्धं महात्मानं कुम्भकर्णम इवापरम आससाद महातेजा कुवलाश्वॊ महीपतिः तस्य वारि महाराज सुस्राव बहु देहतः तद आपीयत तत तेजॊ राजा वारिमयं नृप यॊगी यॊगेन वह्निं च शमयाम आस वारिणा बरह्मास्त्रेण तदा राजा दैत्यं करूप पराक्रमम ददाह भरतश्रेष्ठ सर्वलॊकाभयाय वै सॊ ऽसत्रेण दग्ध्वा राजर्षिः कुवलाश्वॊ महासुरम सुरशत्रुम अमित्रघ्नस तरिलॊकेश इवापरः धुधुमार इति खयातॊ नाम्ना समभवत ततः परीतैश च तरिदशैः सर्वैर महर्षिसहितैस तदा वरं वृणीष्वेत्य उक्तः स पराञ्जलिः परणतस तदा अतीव मुदितॊ राजन्न इदं वचनम अब्रवीत दद्यां वित्तं दविजाग्र्येभ्यः शत्रूणां चापि दुर्जयः सख्यं च विष्णुना मे सयाद भूतेष्व अद्रॊह एव च धर्मे रतिश च सततं सवर्गे वासस तथाक्षयः तथास्त्व इति ततॊ देवैः परीतैर उक्तः स पार्थिवः ऋषिभिश च सगन्धर्वैर उत्तङ्केन च धीमता सभाज्य चैनं विविधैर आशीर्वादैस ततॊ नृपम देवा महर्षयश चैव सवानि सथानानि भेजिरे तस्य पुत्रास तरयः शिष्टा युधिष्ठिर तदाभवन दृढाश्वः कपिलाश्वश च चन्द्राश्वश चैव भारत तेभ्यः परम्परा राजन्न इक्ष्वाकूणां महात्मनाम एवं स निहतस तेन कुवलाश्वेन सत्तम धुन्धुर दैत्यॊ महावीर्यॊ मधुकैटभयॊः सुतः कुवलाश्वस तु नृपतिर धुन्धुमार इति समृतः नाम्ना च गुणसंयुक्तस तदा परभृति सॊ ऽभवत एतत ते सर्वम आख्यातं यन मां तवं परिपृच्छसि धौन्धुमारम उपाख्यानं परथितं यस्य कर्मणा इदं तु पुन्यम आख्यानं विष्णॊः समनुकीर्तनम शृणुयाद यः स धर्मात्मा पुत्रवांश च भवेन नरः आयुस्मान धृतिमांश चैव शरुत्वा भवति पर्वसु न व वयाधिभयं किं चित पराप्नॊति विगतज्वरः [वै] ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा मार्कण्डेयं महाद्युतिम पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ धर्मप्रश्नं सुदुर्वचम शरॊतुम इच्छामि भगवन सत्रीणां माहात्म्यम उत्तमम कथ्यमानं तवया विप्र सूक्ष्मं धर्मं च तत्त्वतः परत्यक्षेण हि विप्रर्षौ देवा दृश्यन्ति सत्तम सूर्यचन्द्रमसौ वायुः पृथिवी बह्निर एव च पिता माता च भगवन गाव एव च सत्तम यच चान्यद एव विहितं तच चापि भृगुनन्दन मन्ये ऽहं गुरुवत सर्वम एकपत्न्यस तथा सत्रियः पतिव्रतानां शुश्रूषा दुष्करा परतिभाति मे पतिव्रतानां माहात्म्यं वक्तुम अर्हसि नः परभॊ निरुध्य चेन्द्रियग्रामं मनॊ संरुध्य चानघ पतिं दैवतवच चापि चिन्तयन्त्यः सथिता हि याः भगवन दुष्करं हय एतत परतिभाति मम परभॊ माता पितृषु शुश्रूषा सत्रीणां भर्तृषु च दविज सत्रीणां धर्मात सुघॊराद धि नान्यं पश्यामि दुष्करम साध्व आचाराः सत्रियॊ बरह्मन यत कुर्वन्ति सदादृताः दुष्करं बत कुर्वन्ति पितरॊ मातरश च वै एप पत्न्यश च या नार्यॊ याश च सत्यं वदन्त्य उत कुक्षिणा दश मासांश च गर्भं संधारयन्ति याः नार्यः कालेन संभूय किम अद्भुततरं ततः संशयं परमं पराप्य वेदानाम अतुलाम अपि परजायन्ते सुतान नार्यॊ दुःखेन महता विभॊ पुष्णन्ति चापि महता सनेहेन दविजसत्तम ये च करूरेषु सर्वेषु वर्तमाना जुगुप्सिताः सवकर्म कुर्वन्ति सदा दुष्करं तच च मे मतम कषत्रधर्मसमाचारं तथ्यं चाख्याहि मे दविज धर्मः सुदुर्लभॊ विप्र नृशंसेन दुरात्मना एतद इच्छामि भगवन परश्नं परश्नविदां वर शरॊतुं भृगुकुलश्रेष्ठ शुश्रूषे तव सुव्रत [मार्क] हन्त ते सर्वम आख्यास्ये परश्नम एतं सुदुर्वचम तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस तन निबॊध मे मातरं सदृशीं तात पितॄन अन्ये च मन्यते कुष्करं कुरुते माता विवर्धयति या परजाः तपसा देवतेज्याभिर वन्दनेन तितिक्षया अभिचारैर उपायैश च ईहन्ते पितरः सुतान एवं कृच्छ्रेण महता पुत्रं पराप्य सुदुर्लभम चिन्तयन्ति सदा वीर दीदृशॊ ऽयं भविष्यति आशंसते च पुत्रेषु पिता माता च भारत यशॊ कीर्तिम अथैश्वर्यं परजा धर्मं तथैव च तयॊर आशां तु सफलां यः करॊति स धर्मवित पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतॊ यस्य नित्यदा इह परेत्य च तस्याथ कीर्तिर धर्मश च शाश्वतः नैव यज्ञः सत्रियः कश चिन न शराद्धं नॊपवासकम या तु भर्तरि शुश्रूषा तया सवर्गम उपाश्नुते एतत परकरणं राजन्न अधिकृत्य युधिष्ठिर परतिव्रतानां नियतं धर्मं चावहितः शृणु [मार्क] कश चिद दविजातिप्रवरॊ वेदाध्यायी तपॊधनः तपस्वी धर्मशीलश च कौशिकॊ नाम भारत साङ्गॊपनिषदान वेदान अधीते दविजसत्तमः स वृक्षमूले कस्मिंश चिद वेदान उच्चारयन सथितः उपरिष्टाच च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयत तया पुरीषम उत्सृष्टं बराह्मणस्य तदॊपरि ताम अवेक्ष्य ततः करुद्धः समपध्यायत दविजः भृषं करॊधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता अपध्याता च विप्रेण नयपतद वसुधातले बलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्त्वाम अचेतनाम कारुण्याद अभिसंतप्तः पर्यशॊचत तां दविजः अकार्यं कृतवान अस्मि रग दवेषबलात कृतः इत्य उक्त्वा बहुशॊ विद्वान गरामं भैक्षाय संश्रितः गरामे शुचीनि परचरन कुलानि भरतर्षभ परविष्टस तत कुलं यत्र पूर्वं चरितवांस तु सः देहीति याचमानॊ वै तिष्ठेत्य उक्तः सत्रिया ततः शौचं तु यावत कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिनी एतस्मिन्न अन्तरे राजन कषुधा संपीडितॊ भृषम भर्ता परविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी बराह्मणं वयपहाय तम पाद्यम आचमनीयं च ददौ भर्त्रे तथासनम परह्वा पर्यचरच चापि भर्तारम असितेक्षणा आहारेणाथ भक्षैश च वाक्यैः सुमधुरैस तथा उच्छिष्टं भुञ्जते भर्तुः सा तु नित्यं युधिष्ठिर दैवतं च पतिं मेने भर्तुश चित्तानुसारिणी न कर्मणा न मनसा नात्यश्नान नापि चापिबत तं सर्वभावॊपगता पतिशुश्रूषणे रता साध्व आचारा शुचिर दक्षा कुटुम्बस्य हितैषिणी भर्तुश चापि हितं यत तत सततं सानुवर्तते देवतातिथिभृत्यानां शवश्रू शवशुरयॊस तथा शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया सा बराह्मणं दता दृष्ट्वा संस्थितं भैक्ष काङ्क्षिणम कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा वरीडिता साभवत साध्वी तदा भरतसत्तम भिक्षाम आदाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी [बरा] किम इदं भवति तवं मां तिष्ठेत्य उक्त्वा वराङ्गने उपरॊधं कृतवती न विसर्जितवत्य असि [मार्क] बराह्मणं करॊधसंतप्तं जवलन्तम इव तेजसा दृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्र सान्त्वपूर्वं वचॊ ऽबरवीत कषन्तुम अर्हसि मे विप्र भर्ता मे दैवतं महत स चापि कषुधितः शरान्तः पराप्तः शुश्रूषितॊ मया [बरा] बराह्मणा न गरीयांसॊ गरीयांस ते पतिः कृतः गृहस्थ धर्मे वर्तन्ती बराह्मणान अवमन्यसे इन्द्रॊ ऽपय एषां परणमते किं पुनर मानुषा भुवि अवलिप्ते न जानीषे वृद्धानां न शरुतं तवया बराह्मणा हय अग्निसदृषा दहेयुः पृथिवीम अपि [सत्री] नावजानाम्य अहं विप्रान देवैस तुल्यान मनस्विनः अपराधम इमं विप्र कषन्तुम अर्हसि मे ऽनघ जानामि तेजॊ विप्राणां महाभाग्यं च धीमताम अपेयः सागरः करॊधात कृतॊ हि लवणॊदकः तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम येषां करॊधाग्निर अद्यापि दण्डके नॊपशाम्यति बरह्मणानां परिभवाद वतापिश च दुरात्मवान अगस्त्यम ऋषिम आसाद्य जीर्णः करूरॊ महासुरः परभावा बहवश चापि शरूयन्ते बरह्मवादिनम करॊधः सुविपुलॊ बरह्मन परसादश च महात्मनाम अस्मिंस तव अतिक्रमे बरह्मन कषन्तुम अर्हसि मे ऽनघ पतिशुश्रूषया धर्मॊ यः स मे रॊचते दविज दैवतेष्व अपि सर्वेषु भर्ता मे दैवतं परम अविशेषेण तस्याहं कुर्यां धर्मं दविजॊत्तम शुश्रूषायाः फलं पश्य पत्युर बराह्मण यादृशम बलाका हि तवया दग्धा रॊषात तद विदितं मम करॊधः शत्रुः शरीरस्थॊ मनुष्याणां दविजॊत्तम यः करॊधमॊहौ तयजति तं देवा बराह्मणं विदुः यॊ वदेद इह सत्यानि गुरुं संतॊषयेत च हिंसितश च न हिंसेत तं देवा बराह्मणं विदुः जितेन्द्रियॊ धर्मपरः सवाध्यायनिरतः शुचिः कामक्रॊधौ वशे यस्य तं देवा बराह्मणं विदुः यस्य चात्मसमॊ लॊकॊ धर्मज्ञस्य मनस्विनः सर्वधर्मेषु च रतस तं देवा बराह्मणं विदुः यॊ ऽधयापयेद अधीयीत यजेद वा याजयीत वा दद्याद वापि यथाशक्ति तं देवा बराह्मणं विदुः बरह्मचारी च वेदान्यॊ अधीयीत दविजॊत्तमः सवाख्याये चाप्रमत्तॊ वै तं देवा बराह्मणं विदुः यद बराह्मणानां कुशलं तद एषां परिकीर्ययेत सत्यं तथा वयहरतां नानृते रमते मनः धनं तु बराह्मणस्याहुः सवाध्यायं दमम आर्जवम इन्द्रियाणां निग्रहं च शाश्वतं दविजसत्तम सत्यार्जवे धर्मम आहुः परं धर्मविदॊ जनाः दुर्ज्ञेयः शाश्वतॊ धर्मः स तु सत्ये परतिष्ठितः शरुतिप्रमाणॊ धर्मः सयाद इति वृद्धानुशासनम बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव दविजॊत्तम भवान अपि च धर्मज्ञः सवाध्यायनिरतः शुचिः न तु तत्त्वेन भगवन धर्मान वेत्सीति मे मतिः माता पितृभ्यां शुश्रूषुः सत्यवादी जितेन्द्रियः मिथिलायां वसन वयाधः स ते धर्मान परवक्ष्यति तत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं दविजॊत्तम अत्युक्तम अपि मे सर्वं कषन्तुम अर्हस्य अनिन्दित सत्रियॊ हय अवध्याः सर्वेषां ये धर्मविदुषॊ जनाः [बरा] परीतॊ ऽसमि तव भद्रं ते गतः करॊधश च शॊभने उपालम्भस तवया हय उक्तॊ मम निःश्रेयसं परम सवस्ति ते ऽसतु गमिष्यामि साधयिष्यामि शॊभने [मार्क] तया विसृष्ट्टॊ निर्गम्य सवम एव भवनं ययौ विनिन्दन स दविजॊ ऽऽतमानं कौशिकॊ नरसत्तम [मार्क] चिन्तयित्वा तद आश्चर्यं सत्रिया परॊक्तम अशेषतः विनिन्दन स दविजॊ ऽऽतमानम आगः कृत इवाबभौ चिन्तयानः स धर्मस्य सूक्ष्मां गतिम अथाब्रवीत शरद्दधानेन भाव्यं वै गच्छामि मिथिलाम अहम कृतात्मा धर्मवित तस्यां वयाधॊ निवसते किल तं गच्छाम्य अहम अद्यैव धर्मं परष्टुं तपॊधनम इति संचिन्त्य मनसा शरद्दधानः सत्रिया वचः बलाका परत्ययेनासौ धर्म्यैश च वचनैः शुभैः संप्रतस्थे स मिथिलां कौतूहलसमन्वितः अतिक्रामन्न अरण्यानि गरामांश च नगराणि च ततॊ जगाम मिथिलां जनकेन सुरक्षिताम धर्मसेतु समाकीर्णां यज्ञॊत्सव वतीं शुभाम गॊपुराट्टालकवतीं गृहप्राकारशॊभिताम परविश्य स पुरीं रम्यां विमानैर बहुभिर वृताम पण्यैश च बहुभिर युक्तां सुविभक्तमहापथाम अश्वै रथैस तथा नागैर यानैश च बहुभिर वृताम हृष्टपुष्ट जनाकीर्णां नित्यॊत्सव समाकुलाम सॊ ऽपश्यद बहु वृत्तान्तां बराह्मणः समतिक्रमन धर्मव्याधम अपृच्छच च स चास्य कथितॊ दविजैः अपश्यत तत्र गत्वा तं सूना मध्ये वयवस्थितम मार्गमाहिष मांसानि विक्रीणन्तं तपस्विनम आकुलत्वात तु करेतॄणाम एकान्ते संस्थितॊ दविजः स तु जञात्वा दविजं पराप्तं सहसा संभ्रमॊत्थितः आजगाम यतॊ विप्रः सथित एकान्त आसने [वयाध] अभिवादये तवा भगवन सवागतं ते दविजॊत्तम अहं वयाधस तु भद्रं ते किं करॊमि परशाधि माम एकपत्न्या यद उक्तॊ ऽसि गच्छ तवं मिथिलाम इति जानाम्य एतद अहं सर्वं यदर्थं तवम इहागतः [मार्क] शरुत्वा तु तस्य तद वाक्यं स विप्रॊ भृशहर्षितः दवितीयम इदम आश्चर्यम इत्य अचिन्तयत दविजः अदेशस्थं हि ते सथानम इति वयाधॊ ऽबरवीद दविजम गृहं गच्छाव भगवन यदि रॊचयसे ऽनघ बाढम इत्य एव संहृष्टॊ विप्रॊ वचनम अब्रवीत अग्रतस तु दविजं कृत्वा स जगाम गरहान परति परविश्य च गृहं रम्यम आसनेनाभिपूजितः पाद्यम आचमनीयं च परतिगृह्य दविजॊत्तमः ततः सुखॊपविष्टस तं वयाधं वचनम अब्रवीत कर्मैतद वै न सदृशं भवतः परतिभाति मे अनुतप्ये भृशं तात तव घॊरेण कर्मणा [वयाध] कुलॊचितम इदं कर्म पितृपैतामहं मम वर्तमानस्य मे धर्मे सवे मन्युं मा कृथा दविज धात्रा तु विहितं पूर्वं कर्म सवं पालयाम्य अहम परयत्नाच च गुरू वृद्धौ शुश्रूषे ऽहं दविजॊत्तम सत्यं वदे नाभ्यसूये यथाशक्ति ददामि च देवतातिथिभृत्यानाम अवशिष्टेन वर्तये न कुत्सयाम्य अहं किं चिन न गर्हे बलवत्तरम कृतम अन्वेति कर्तारं पुरा कर्म दविजॊत्तम कृषिगॊरक्ष्य वाणिज्यम इह लॊकस्य जीवनम दण्डनीतिस तरयी विद्या तेन लॊका भवन्त्य उत कर्म शूद्रे कृषिर वैश्ये संग्रामः कषत्रिये समृतः बरह्मचर्यं तपॊ मन्त्राः सत्यं च बराह्मणे सदा राजा परशास्ति धर्मेण सवकर्म निरताः परजाः विकर्माणश च ये के चित तान युनक्ति सवकर्मसु भेतव्यं हि सदा राज्ञां परजानाम अधिपा हि ते मारयन्ति विकर्मस्थं लुब्धा मृगम इवेषुभिः जनकस्येह विप्रर्षे विकर्मस्थॊ न विद्यते सवकर्म निरता वर्णाश चत्वारापि दविजॊत्तम स एष जनकॊ राजा दुर्वृत्तम अपि चेत सुतम दण्ड्यं दण्डे निक्षिपति तथा न गलाति धार्मिकम सुयुक्तचारॊ नृपतिः सर्वं धर्मेण पश्यति शरीश च राज्यं च दण्डश च कषत्रियाणां दविजॊत्तम राजानॊ हि सवधर्मेण शरियम इच्छन्ति भूयसीम सर्वेषाम एव वर्णानां तराता राजा भवत्य उत परेण हि हतान बरह्मन वराहमहिषान अहम न सवयं हन्मि विप्रर्षे विक्रीणामि सदा तव अहम न भक्षयामि मांसानि ऋतुगामी तथा हय अहम सदॊपवासी च तथा नक्तभॊजी तथा दविज अशीलश चापि पुरुषॊ भूत्वा भवति शीलवान पराणि हिंसा रतश चापि भवते धार्मिकः पुनः वयभिचारान नरेन्द्राणां धर्मः संकीर्यते महान अधर्मॊ वर्धते चापि संकीर्यन्ते तथा परजाः उरुण्डा वामनाः कुब्जाः सथूलशीर्षास तथैव च कलीबाश चान्धाश च जायन्ते बधिरा लम्बचूचुकाः पार्थिवानाम अधर्मत्वात परजानाम अभवः सदा स एष राजा जनकः सर्वं धर्मेण पश्यति अनुगृह्णन परजाः सर्वाः सवधर्मनिरताः सदा ये चैव मां परशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः सर्वान सुपरिणीतेन कर्मणा तॊषयाम्य अहम ये जीवन्ति सवधर्मेण संभुञ्जन्ते च पार्थिवाः न किं चिद उपजीवन्ति दक्षा उत्थान शीलिनः शक्त्यान्न दानं सततं तितिक्षा धर्मनित्यता यथार्हं परतिपूजा च सर्वभूतेषु वै दया तयागान नान्यत्र मर्त्यानां गुणास तिष्ठन्ति पूरुषे मृषावादं परिहरेत कुर्यात परियम अयाचितः न च कामान न संरम्भान न दवेषाद धर्मम उत्सृजेत परिये नातिभृशं हृष्येद अप्रिये न च संज्वरेत न मुह्येद अर्थकृच्छ्रेषु न च धर्मं परित्यजेत कर्म चेत किं चिद अन्यत सयाद इतरन न समाचरेत यत कल्याणम अभिध्यायेत तत्रात्मानं नियॊजयेत न पापं परति पापः सयात साधुर एव सदा भवेत आत्मनैव हतः पापॊ यः पापं कर्तुम इच्छति कर्म चैतद असाधूनां वृजिनानाम असाधुवत न धर्मॊ ऽसतीति मन्वानाः शुचीन अवहसन्ति ये अश्रद्दधाना धर्मस्य ते नश्यन्ति न संशयः महादृतिर इवाध्मातः पापॊ भवति नित्यदा मूढानाम अवलिप्तानाम असारं भाषितं भवेत दर्शयत्य अन्तरात्मानं दिवा रूपम इवांशुमान न लॊके राजते मूर्खः केवलात्म परशंसया अपि चेह मृजा हीनः कृतविद्यः परकाशते अब्रुवन कस्य चिन निन्दाम आत्मपूजाम अवर्णयन न कश चिद गुणसंपन्नः परकाशॊ भुवि दृश्यते विकर्मणा तप्यमानः पापाद विपरिमुच्यते नैतत कुर्यां पुनर इति दवितीयात परिमुच्यते कर्मणा येन तेनेह पापाद दविज वरॊत्तम एवं शरुतिर इयं बरह्मन धर्मेषु परिदृश्यते पापान्य अबुद्ध्वेह पुरा कृतानि; पराग धर्मशीलॊ विनिहन्ति पश्चात धर्मॊ बरह्मन नुदते पूरुषाणां; यत कुर्वते पापम इह परमादात पापं कृत्वा हि मन्येत नाहम अस्मीति पूरुषः चिकीर्षेद एव कल्याणं शरद्दधानॊ ऽनसूयकः वसनस्येव छिद्राणि साधूनां विवृणॊति यः पापं चेत पुरुषः कृत्वा कल्याणम अभिपद्यते मुच्यते सर्वपापेभ्यॊ महाभ्रैर इव चन्द्रमाः यथादित्यः समुद्यन वै तमॊ सर्वं वयपॊहति एवं कल्याणम आतिष्ठन सर्वपापैः परमुच्यते पापानां विद्ध्य अधिष्ठानं लॊभम एव दविजॊत्तम लुब्धाः पापं वयवस्यन्ति नरा नातिबहु शरुताः अधर्मा धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः तेषां दमः पवित्राणि परलापा धर्मसंश्रिताः सर्वं हि विद्यते तेषु शिष्टाचारः सुदुर्लभः [मार्क] स तु विप्रॊ महाप्राज्ञॊ धर्मव्याधम अपृच्छत शिष्टाचारं कथम अहं विद्याम इति नरॊत्तम एतन महामते वयाध परब्रवीहि यथातथम [वयाध] यज्ञॊ दानं तपॊ वेदाः सत्यं च दविजसत्तम पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा कामक्रॊधौ वशे कृत्वा दम्भं लॊभम अनार्जवम धर्म इत्य एव संतुष्टास ते शिष्टाः शिष्टसंमताः न तेषां विद्यते ऽवृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम आचार पालनं चैव दवितीयं शिष्टलक्षणम गुरुशुश्रूषणं सत्यम अक्रॊधॊ दानम एव च एतच चतुष्टयं बरह्मञ शिष्टाचारेषु नित्यदा शिष्टाचारे मनॊ कृत्वा परतिष्ठाप्य च सर्वशः याम अयं लभते तुष्टिं सा न शक्या हय अतॊ ऽनयथा वेदस्यॊपनिषत सत्यं सत्यस्यॊपनिषद दमः दमस्यॊपनिषत तयागः शिष्टाचारेषु नित्यदा ये तु धर्मम असूयन्ते बुद्धिमॊहान्विता नराः अपथा गच्छतां तेषाम अनुयातापि पीड्यते ये तु शिष्टाः सुनियताः शरुतित्यागपरायणाः धर्म्यं पन्थानम आरूढाः सत्यधर्मपरायणाः नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता नराः उपाध्याय मते युक्ताः सथित्या धर्मार्थदर्शिनः नास्तिकान भिन्नमर्यादान करूरान पापमतौ सथितान तयज ताञ जञानम आश्रित्य धार्मिकान उपसेव्य च काललॊभ गरहाकीर्णां पञ्चेन्द्रिय जलां नदीम नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्म दुर्गाणि संतर करमेण संचितॊ धर्मॊ बुद्धियॊगमयॊ महान शिष्टाचारे भवेत साधू रागः शुक्लेव वाससि अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम अहिंसा परमॊ धर्मः स च सत्ये परतिष्ठितः सत्ये कृत्वा परतिष्ठां तु परवर्तन्ते परवृत्तयः सत्यम एव गरीयस तु शिष्टाचार निषेवितम आचारश च सतां धर्मः सन्तश चाचार लक्षणः यॊ यथा परकृतिर जन्तुः सवां सवां परकृतिम अश्नुते पापात्मा करॊधकामादीन दॊषान आप्नॊत्य अनात्मवान आरम्भॊ नयाययुक्तॊ यः स हि धर्म इति समृतः अनाचारस तव अधर्मेति एतच छिष्टानुशासनम अक्रुध्यन्तॊ ऽनसूयन्तॊ निरहंकार मत्सराः ऋजवः शम संपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते तरैविद्य वृद्धाः शुचयश वृत्तवन्तॊ मनस्विनः गुरुशुश्रूषवॊ दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्य उत तेषाम अदीनसत्त्वानां दुष्कराचार कर्मणाम सवैः कर्मभिः सत्कृतानां घॊरत्वं संप्रणश्यति तं सद आचारम आश्चर्यं पुराणं शाश्वतं धरुवम धर्मं धर्मेण पश्यन्तः सवर्गं यान्ति मनीषिणः आस्तिका मानहीनाश च दविजातिजनपूजकाः शरुतवृत्तॊपसंपन्नास ते सन्तः सवर्गगामिनः वेदॊक्तः परमॊ धर्मॊ धर्मशास्त्रेषु चापरः शिष्टाचीर्णश च शिष्टानां तरिविधं धर्मलक्षणम पारणं चापि विद्यानां तीर्थानाम अवगाहनम कषमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचार निदर्शनम सर्वभूतदयावन्तॊ अहिंसा निरताः सदा परुषं न परभाषन्ते सदा सन्तॊ दविज परियाः शुभानाम अशुभानां च कर्मणां फलसंचये विपाकम अभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः नयायॊपेता गुणॊपेताः सर्वलॊकहितैषिणः सन्तः सवर्गजितः शुक्लाः संनिविष्टाश च सत्पथे दातारः संविभक्तारॊ दीनानुग्रह कारिणः सर्वभूतदयावन्तस ते शिष्टाः शिष्टसंमताः सर्वपूज्याः शरुतधनास तथैव च तपस्विनः दाननित्याः सुखाँल लॊकान आप्नुवन्तीह च शरियम पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः अतिशक्त्या परयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः लॊकयात्रां च पश्यन्तॊ धर्मम आत्महितानि च एवं सन्तॊ वर्तमाना एधन्ते शाश्वतीः समाः अहिंसा सत्यवचनम आनृशंस्यम अथार्जवम अद्रॊहॊ नातिमानश च हरीस तितिक्षा दमः शमः धीमन्तॊ धृतिमन्तश च भूतानाम अनुकम्पकाः अकाम दवेषसंयुक्तास ते सन्तॊ लॊकसत्कृताः तरीण्य एव तु पदान्य आहुः सतां वृत्तम अनुत्तमम न दरुह्येच चैव दद्याच च सत्यं चैव सदा वदेत सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानम उत्तमम शिष्टाचारा महात्मानॊ येषां धर्मः सुनिश्चितः अनसूया कषमा शान्तिः संतॊषः परियवादिता कामक्रॊधपरित्यागः शिष्टाचार निषेवणम कर्मणा शरुतसंपन्नं सतां मार्गम अनुत्तमम शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं धर्मेष्व अतन्द्रिताः परज्ञा परासादम आरुह्य मुह्यतॊ महतॊ जनान परेक्षन्तॊ लॊकवृत्तानि विविधानि दविजॊत्तम अतिपुण्यानि पापानि तानि दविज वरॊत्तम एतत ते सर्वम आख्यातं यथा परज्ञं यथा शरुतम शिष्टाचार गुणान बरह्मन पुरस्कृत्य दविजर्षभ [मार्क] स तु विप्रम अथॊवाच धर्मव्याधॊ युधिष्ठिर यद अहं हय आचरे कर्म घॊरम एतद असंशयम विधिस तु बलवान बरह्मन दुस्तरं हि पुराकृतम पुराकृतस्य पापस्य कर्म दॊषॊ भवत्य अयम दॊषस्यैतस्य वै बरह्मन विघाते यत्नवान अहम विधिना विहिते पूर्वं निमित्तं घातकॊ भवेत निमित्तभूता हि वयं कर्मणॊ ऽसय दविजॊत्तम येषां हतानां मांसानि विक्रीणामॊ वयं दविज तेषाम अपि भवेद धर्म उपभॊगेन भक्षणात देवतातिथिभृत्यानां पितॄणां परतिपूजनात ओषध्यॊ वीरुधश चापि पशवॊ मृगपक्षिणः अन्नाद्य भूता लॊकस्य इत्य अपि शरूयते शरुतिः आत्ममांस परदानेन शिबिर औशीनरॊ नृपः सवर्गं सुदुर्लभं पराप्तः कषमावान दविजसत्तम राज्ञॊ महानसे पूर्वं रन्तिदेवस्य वै दविज दवे सहस्रे तु वध्येते पशूनाम अन्वहं तदा समांसं ददतॊ हय अन्नं रन्तिदेवस्य नित्यशः अतुला कीर्तिर अभवन नृपस्य दविजसत्तम चातुर्मास्येषु पशवॊ वध्यन्त इति नित्यशः अग्नयॊ मांसकामाश च इत्य अपि शरूयते शरुतिः यज्ञेषु पशवॊ बरह्मन वध्यन्ते सततं दविजैः संस्कृताः किल मन्त्रैश च ते ऽपि सवर्गम अवाप्नुवन यदि नैवाग्नयॊ बरह्मन मांसकामाभवन पुरा भक्ष्यं नैव भवेन मांसं कस्य चिद दविजसत्तम अत्रापि विधिर उक्तश च मुनिभिर मांसभक्षणे देवतानां पितॄणां च भुङ्क्ते दत्त्वा तु यः सदा यथाविधि यथाश्रद्धं न स दुष्यति भक्षणात अमांसाशी भवत्य एवम इत्य अपि शरूयते शरुतिः भार्यां गच्छन बरह्मचारी ऋतौ भवति बराह्मणः सत्यानृते विनिश्चित्य अत्रापि विधिर उच्यते सौदासेन पुरा राज्ञा मानुषा भक्षिता दविज शापाभिभूतेन भृशम अत्र किं परतिभाति ते सवधर्म इति कृत्वा तु न तयजामि दविजॊत्तम पुरा कृतम इति जञात्वा जीवाम्य एतेन कर्मणा सवकर्म तयजतॊ बरह्मन्न अधर्म इह दृश्यते सवकर्म निरतॊ यस तु स धर्म इति निश्चयः पूर्वं हि विहितं कर्म देहिनं न विमुञ्चति धात्रा विधिर अयं दृष्टॊ बहुधा कर्म निर्णये दरष्टव्यं तु भवेत पराज्ञ करूरे कर्मणि वर्तता कथं कर्म शुभं कुर्यां कथं मुच्ये पराभवात कर्मणस तस्य घॊरस्य बहुधा निर्णयॊ भवेत दाने च सत्यवाक्ये च गुरुशुश्रूषणे तथा दविजातिपूजने चाहं धर्मे च निरतः सदा अतिवादातिमानाभ्यां निवृत्तॊ ऽसमि दविजॊत्तम कृषिं साध्व इति मन्यन्ते तत्र हिंसा परा समृता कर्षन्तॊ लाङ्गलैः पुंसॊ घनन्ति भूमिशयान बहून जीवान अन्यांश च बहुशस तत्र किं परतिभाति ते धान्यबीजानि यान्य आहुर वरीह्य आदीनि दविजॊत्तम सर्वाण्य एतानि जीवन्ति तत्र किं परतिभाति ते अध्याक्रम्य पशूं चापि घनन्ति वै भक्षयन्ति च वृक्षान अथौषधीश चैव अछिन्दन्ति पुरुषा दविज जीवा हि बहवॊ बरह्मन वृक्षेषु च फलेषु च उदके बहवश चापि तत्र किं परतिभाति ते सर्वं वयाप्तम इदं बरह्मन पराणिभिः पराणिजीवनैः मत्स्या गरसन्ते मत्स्यांश च तत्र किं परतिभाति ते सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति बहुधा दविजसत्तम पराणिनॊ ऽनयॊन्यभक्षाश च तत्र किं परतिभाति ते चङ्क्रम्यमाणा जीवांश च धरणी संश्रितान बहून पद्भ्यां घनन्ति नरा विप्र तत्र किं परतिभाति ते उपविष्टाः शयानाश च घनन्ति जीवान अनेकशः जञानविज्ञानवन्तश च तत्र किं परतिभाति ते जीवैर गरस्तम इदं सर्वम आकाशं पृथिवी तथा अविज्ञानाच च हिंसन्ति तत्र किं परतिभाति ते अहिंसेति यद उक्तं हि पुरुषैर विस्मितैः पुरा के न हिंसन्ति जीवन वै लॊके ऽसमिन दविजसत्तम बहु संचिन्त्य इह वै नास्ति कश चिद अहिंसकः अहिंसायां तु निरता यतयॊ दविजसत्तम कुर्वन्त्य एव हि हिंसां ते यत्नाद अल्पतरा भवेत आलक्ष्याश चैव पुरुषाः कुले जाता महागुणाः महाघॊराणि कर्माणि कृत्वा लज्जन्ति वै न च सुहृदः सुहृदॊ ऽनयांश च दुर्हृदश चापि दुर्हृदः सम्यक परवृत्तान पुरुषान न सम्यग अनुपश्यतः समृद्धैश च न नन्दन्ति बान्धवा बान्धवैर अपि गुरूंश चैव विनिन्दन्ति मूढाः पण्डितमानिनः बहु लॊके विपर्यस्तं दृश्यते दविजसत्तम धर्मयुक्तम अधर्मं च तत्र किं परतिभाति ते वक्तुं बहुविधं शक्यं धर्माधर्मेषु कर्मसु सवकर्म निरतॊ यॊ हि स यशॊ पराप्नुयान महत [मार्क] धर्मव्याधस तु निपुणं पुनर एव युधिष्ठिर विप्रर्षभम उवाचेदं सर्वधर्मभृतां वरः शरुतिप्रमाणॊ धर्मॊ हि वृद्धानाम इति भाषितम सूक्ष्मा गतिर हि धर्मस्य बहुशाखा हय अनन्तिका पराणात्यये विवाहे च वक्तव्यम अनृतं भवेत अनृतं च भवेत सत्यं सत्यं चैवानृतं भवेत यद भूतहितम अत्यन्तं तत सत्यम इति धारणा विपर्यय कृतॊ धर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम यत करॊत्य अशुभं कर्म शुभं वा दविजसत्तम अवश्यं तत समाप्नॊति पुरुषॊ नात्र संशयः विषमां च दशां पराप्य देवान गर्हति वै भृशम आत्मनः कर्म दॊषाणि न विजानात्य अपण्डितः मूढॊ नैकृतिकाश चापि चपलश च दविजॊत्तम सुखदुःखविपर्यासॊ यदा समुपपद्यते नैनं परज्ञा सुनीतं वा तरायते नैव पौरुषम यॊ यम इच्छेद यथाकामं तं तं कामं समश्नुयात यदि सयाद अपराधीनं पुरुषस्य करियाफलम संयताश चापि दक्षाश च मतिमन्तश च मानवाः दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः परहीणाः सर्वकर्मभिः भूतानाम अपरः कश चिद धिंसायां सततॊत्थितः वञ्चनायां च लॊकस्य स सुखेनेह जीवति अचेष्टमानम आसीनं शरीः कं चिद उपतिष्ठति कश चित कर्माणि कुर्वन हि न पराप्यम अधिगच्छति देवान इष्ट्वा तपस तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः दश मासधृता गर्भे जायन्ते कुलपांसनाः अपरे धनधान्यैश च भॊगैश च पितृसंचितैः विपुलैर अभिजायन्ते लब्धास तैर एव मङ्गलैः कर्मजा हि मनुष्याणां रॊगा नास्त्य अत्र संशयः आधिभिश चैव बाध्यन्ते वयाधैः कषुद्रमृगा इव ते चापि कुशलैर वैद्यैर निपुणैः संभृतौषधैः वयाधयॊ विनिवार्यन्ते मृगा वयाधैर इव दविज येषाम अस्ति च भॊक्तव्यं गरहणी दॊषपीडिताः न शक्नुवन्ति ते भॊक्तुं पश्य धर्मभृतां वर अपरे बाहुबलिनः कलिश्यन्ते बहवॊ जनाः दुःखेन चाधिगच्छन्ति भॊजनं दविजसत्तम इति लॊकम अनाक्रन्दं मॊहशॊकपरिप्लुतम सरॊतसासकृद आक्षिप्तं हरियमाणं बलीयसा न मरियेयुर न जीर्येयुः सर्वे सयुः सार्वकामिकाः नाप्रियं परतिपश्येयुर वशित्वं यदि वै भवेत उपर्य उपरि लॊकस्य सर्वॊ गन्तुं समीहते यतते च यथाशक्ति न च तद वर्तते तथा बहवः संप्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्र मङ्गलाः महच च फलवैषम्यं दृश्यते कर्म संधिषु न कश चिद ईशते बरह्मन सवयं गराहस्य सत्तम कर्मणां पराकृतानां वै इह सिद्धिः परदृश्यते यथा शरुतिर इयं बरह्मञ जीवः किल सनातनः शरीरम अध्रुवं लॊके सर्वेषां पराणिनाम इह वध्यमाने शरीरे तु देहनाशॊ भवत्य उत जीवः संक्रमते ऽनयत्र कर्मबन्धनिबन्धनः [बरा] कथं धर्मभृतां शरेष्ठ जीवॊ भवति शाश्वतः एतद इच्छाम्य अहं जञातु तत्त्वेन वदतां वर [वयाध] न जीवनाशॊ ऽसति हि देहभेदे; मिथ्यैतद आहुर मरियतेति मूढाः जीवस तु देहान्तरितः परयाति; दशार्धतैवास्य शरीरभेदः अन्यॊ हि नाश्नाति कृतं हि कर्म; स एव कर्ता सुखदुःखभागी यत तेन किं चिद धि कृतं हि कर्म; तद अश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः अपुण्य शीलाश च भवन्ति पुण्या; नरॊत्तमाः पापकृतॊ भवन्ति नरॊ ऽनुयातस तव इह कर्मभिः सवैस; ततः समुत्पद्यति भावितस तैः [बरा] कथं संभवते यॊनौ कथं वा पुण्यपापयॊः जातीः पुण्या हय अपुण्याश च कथं गच्छति सत्तम [वयध] गर्भाधान समायुक्तं कर्मेदं संप्रदृश्यते समासेन तु ते कषिप्रं परवक्ष्यामि दविजॊत्तम यथा संभृत संभारः पुनर एव परजायते शुभकृच छुभयॊनीषु पापकृत पापयॊनिषु शुभैः परयॊगैर देवत्वं वयामिश्रैर मानुषॊ भवेत मॊहनीयैर वियॊनीषु तव अधॊ गामी च किल्बिषैः जातिमृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः संसारे पच्यमानश च दॊषैर आत्मकृतैर नरः तिर्यग्यॊनिसहस्राणि गत्वा नरकम एव च जीवाः संपरिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धनाः जन्तुस तु कर्मभिस तैस तैः सवकृतैः परेत्य दुःखितः तद्दुःखप्रतिघातार्थम अपुण्यां यॊनिम अश्नुते ततः कर्म समादत्ते पुनर अन्यन नवं बहु पच्यते तु पुनस तेन भुक्त्वापथ्यम इवातुरः अजस्रम एव दुःखार्तॊ ऽदुःखितः सुखसंज्ञितः ततॊ ऽनिवृत्त बन्धत्वात कर्मणाम उदयाद अपि परिक्रामति संसारे चक्रवद बहु वेदनः स चेन निवृत्तबन्धस तु विशुद्धश चापि कर्मभिः पराप्नॊति सुकृताँल लॊकान यत्र गत्वा न शॊचति पापं कुर्वन पापवृत्तः पापस्यान्तं न गच्छति तस्मात पुण्यं यतेत कर्तुं वर्जयेत च पातकम अनसूयुः कृतज्ञश च कल्याणान्य एव सेवते सुखानि धर्मम अर्थं च सवर्गं च लभते नरः संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य यतात्मनः पराज्ञस्यानन्तरा वृत्तिर इह लॊके परत्र च सतां धर्मेण वर्तेत करियां शिष्टवद आचरेत असंक्लेशेन लॊकस्य वृत्तिं लिप्सेत वै दविज सन्ति हय आगतविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रविचक्षणाः सवधर्मेण करिया लॊके कर्मणः सॊ ऽपय असंकरः पराज्ञॊ धर्मेण रमते धर्मं चैवॊपजीवति तस्य धर्माद अवाप्तेषु धनेषु दविजसत्तम तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान पश्यति यत्र वै धर्मात्मा भवति हय एवं चित्तं चास्य परसीदति स मैत्र जनसंतुष्ट इह परेत्य च नन्दति शब्दं सपर्शं तथारूपं गन्धान इष्टांश च सत्तम परभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत फलं विदुः धर्मस्य च फलं लब्ध्वा न तृप्यति महाद्विज अतृप्यमाणॊ निर्वेदम आदत्ते जञानचक्षुषा परज्ञा चक्षुर नर इह दॊषं नैवानुरुध्यते विरज्यति यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति सत्यत्यागे च यतते दृष्ट्वा लॊकं कषयात्मकम ततॊ मॊक्षे परयतते नानुपायाद उपायतः एवं निर्वेदम आदत्ते पापं कर्म जहाति च धार्मिकश चापि भवति मॊक्षं च लभते परम तपॊ निःश्रेयसं जन्तॊस तस्य मूलं शमॊ दमः तेन सर्वान अवाप्नॊति कामान यान मनसेच्छति इन्द्रियाणां निरॊधेन सत्येन च दमेन च बरह्मणः पदम आप्नॊति यत परं दविजसत्तम [बरा] इन्द्रियाणि तु यान्य आहुः कानि तानि यतव्रत निग्रहश च कथं कार्यॊ निग्रहस्य च किं फलम कथं च फलम आप्नॊति तेषां धर्मभृतां वर एतद इच्छामि तत्त्वेन धर्मं जञातुं सुधार्मिक [मार्क] एवम उक्तस तु विप्रेण धर्मव्याधॊ युधिष्ठिर परत्युवाच यथा विप्रं तच छृणुष्व नराधिप [वयध] विज्ञानार्थं मनुष्याणां मनॊ पूर्वं परवर्तते तत पराप्य कामं भजते करॊधं च दविजसत्तम ततस तदर्थं यतते कर्म चारभते महत इष्टानां रूपगन्धानाम अभ्यासं च निषेवते ततॊ रागः परभवति दवेषश च तदनन्तरम ततॊ लॊभः परभवति मॊहश च तदनन्तरम तस्य लॊभाभिभूतस्य रागद्वेषहतस्य च न धर्मे जायते बुद्धिर वयाजाद धर्मं करॊति च वयाजेन चरते धर्मम अर्थं वयाजेन रॊचते वयाजेन सिध्यमानेषु धनेषु दविजसत्तम तत्रैव रमते बुद्धिस ततः पापं चिकीर्षति सुहृद्भिर वार्यमाणश च पण्डितैश च दविजॊत्तम उत्तरं शरुतिसंबद्धं बरवीति शरुतियॊजितम अधर्मस तरिविधस तस्य वर्धते रागदॊषतः पापं चिन्तयते चापि बरवीति च करॊति च तस्याधर्मप्रवृत्तस्य गुणा नश्यन्ति साधवः एकशीलाश च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः स तेनासुखम आप्नॊति परत्र च विहन्यते पापात्मा भवति हय एवं धर्मलाभं तु मे शृणु यस तव एतान परज्ञया दॊषान पूर्वम एवानुपश्यति कुशलः सुखदुःखेषु साधूंश चाप्य उपसेवते तस्य साधु समारम्भाद बुद्धिर धर्मेषु जायते [बरा] बरवीसि सूनृतं धर्मं यस्य वक्ता न विद्यते दिव्यप्रभावः सुमहान ऋषिर एव मतॊ ऽसि मे [वयध] बराह्मणा वै महाभागाः पितरॊ ऽगरभुजः सदा तेषां सर्वात्मना कार्यं परियं लॊके मनीषिणा यत तेषां च परियं तत ते वक्ष्यामि दविजसत्तम नमस्कृत्वा बराह्मणेभ्यॊ बराह्मीं विद्यां निबॊध मे इदं विश्वं जगत सर्वम अजय्यं चापि सर्वशः महाभूतात्मकं बरह्मन्नातः परतरं भवेत महाभूतानि खं वायुर अग्निर आपस तथा च भूः शब्दः सपर्शश च रूपं च रसॊ गन्धश च तद गुणाः तेषाम अपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम पूर्वपूर्व गुणाः सर्वे करमशॊ गुणिषु तरिषु षष्ठस तु चेतना नाम मन इत्य अभिधीयते सप्तमी तु भवेद बुद्धिर अहंकारस ततः परम इन्द्रियाणि च पञ्चैव रजॊ सत्त्वं तमस तथा इत्य एष सप्त दशकॊ राशिर अव्यक्तसंज्ञकः सर्वैर इहेन्द्रियार्थैस तु वयक्ताव्यक्तैः सुसंवृतः चतुर्विंशक इत्य एष वयक्ताव्यक्तमयॊ गुणः एतत ते सर्वम आख्यातं किं भूयॊ शरॊतुम इच्छसि [मार्क] एवम उक्तः स विप्रस तु धर्मव्याधेन भारत कथाम अकथयद भूयॊ मनसः परीतिवर्धनीम [बरा] महाभूतानि यान्य आहुः पञ्च धर्मविदां वर एकैकस्य गुणान सम्यक पञ्चानाम अपि मे वद [वयध] भूमिर आपस तथा जयॊतिर वायुर आकाशम एव च गुणॊत्तराणि सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान भूमिः पञ्च गुणा बरह्मन्न उदकं च चतुर्गुणम गुणास तरयस तेजसि च तरयश चाकाशवातयॊः शब्दः सपर्शश च रूपं च रसश चापि दविजॊत्तम एते गुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यॊ गुणवत्तराः शब्दः सपर्शश च रूपं च तेजसॊ ऽथ गुणास तरयः अपाम एते गुणा बरह्मन कीर्तिमास तव सुव्रत शब्दः सपर्शश च रूपं च तेजसॊ ऽथ गुणास तरयः शब्दः सपर्शश च वायौ तु शब्द आकाश एव च एते पञ्चदश बरह्मन गुणा भूतेषु पञ्चसु वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लॊकाः परतिष्ठिताः अन्यॊन्यं नातिवर्तन्ते संपच च भवति दविज यदा तु विषमी भावम आचरन्ति चराचराः तदा देही देहम अन्यं वयतिरॊहति कालतः आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः यैर आवृतम इदं सर्वं जगत सथावरजङ्गमम इन्द्रियैः सृज्यते यद यत तत तद वयक्तम इति समृतम अव्यक्तम इति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यम अतीन्द्रियम यथा सवं गराहकान्य एषां शब्दादीनाम इमानि तु इन्द्रियाणि यदा देही धारयन्न इह तप्यते लॊके विततम आत्मानं लॊकं चात्मनि पश्यति परावरज्ञः सक्तः सन सर्वभूतानि पश्यति पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा बरह्मभूतस्य संयॊगॊ नाशुभेनॊपपद्यते जञानमूलात्मकं कलेशम अतिवृत्तस्य मॊहजम लॊकॊ बुद्धिप्रकाशेन जञेय मार्गेण दृश्यते अनादि निधनं जन्तुम आत्मयॊनिं सदाव्ययम अनौपम्यम अमूर्तं च भगवान आह बुद्धिमान तपॊ मूलम इदं सर्वं यन मां विप्रानुपृच्छसि इन्द्रियाण्य एव तत सर्वं यत सवर्गनरकाव उभौ निगृहीत विसृष्टानि सवर्गाय नरकाय च एष यॊगविधिः कृत्स्नॊ यावद इन्द्रियधारणम एतन मूलं हि तपसः कृत्स्नस्य नरकस्य च इन्द्रियाणां परसङ्गेन दॊषम ऋच्छत्य असंशयम संनियम्य तु तान्य एव ततः सिद्धिम अवाप्नुते षण्णाम आत्मनि नित्यानाम ऐश्वर्यं यॊ ऽधिगच्छति न स पापैः कुतॊ ऽनर्थैर युज्यते विजितेन्द्रियः रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्टम; आत्मा नियतेन्द्रियाण्य आहुर अश्वान तैर अप्रमत्तः कुशली सदश्वैर; दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः षण्णाम आत्मनि नित्यानाम इन्द्रियाणां परमाथिनाम यॊ धीरॊ धारयेद रश्मीन स सयात परमसारथिः इन्द्रियाणां परसृष्टानां हयानाम इव वर्त्मसु धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद धरुवम इन्द्रियाणां हि चरतां यन मनॊ ऽनुविधीयते तद अस्य हरते बुद्धिं नावं वायुर इवाम्भसि येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्सु मॊहात फलागमे तेष्व अध्यवसिताध्यायी विन्दते धयानजं फलम [मार्क] एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याजेन भारत बराह्मणः स पुनः सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः [बरा] सत्त्वस्य रजसश चैव तमसश च यथातथम गुणांस तत्त्वेन मे बरूहि यथावद इह पृच्छतः [वयध] हन्त ते कथयिष्यामि यन मां तवं परिपृच्छसि एषां गुणान पृथक्त्वेन निबॊध गदतॊ मम मॊहात्मकं तमस तेषां रज एषां परवर्तकम परकाशबहुलत्वाच च सत्त्वं जयाय इहॊच्यते अविद्या बहुलॊ मूढः सवप्नशीलॊ विचेतनः दुर्दृशीकस तमॊ धवस्तः सक्रॊधस तामसॊ ऽलसः परवृत्त वाक्यॊ मन्त्री च यॊ ऽनुराग्य अभ्यसूयकः विवित्समानॊ विप्रर्षे सतब्धॊ मानी स राजसः परकाशबहुलॊ धीरॊ निर्विवित्सॊ ऽनसूयकः अक्रॊधनॊ नरॊ धीमान दान्तश चैव स सात्त्विकः सात्त्विकस तव अथ संबुद्धॊ लॊकवृत्तेन कलिश्यते यदा बुध्यति बॊद्धव्यं लॊकवृत्तं जुगुप्सते वैराग्यस्य हि रूपं तु पुर्वम एव परवर्तते मृदुर भवत्य अहंकारः परसीदत्य आर्जवं च यत ततॊ ऽसय सर्वद्वन्द्वानि परशाम्यन्ति परस्परम न चास्य संयमॊ नाम कव चिद भवति कश चन शूद्रयॊनौ हि जातस्य सवगुणान उपतिष्ठतः वैश्यत्वं भवति बरह्मन कषत्रियत्वं तथैव च आज्रवे वर्तमानस्य बराह्मण्यम अभिजायते गुणास ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयॊ शरॊतुम इच्छसि [बरा] पार्थिवं धातुम आसाद्य शारीरॊ ऽगनिः कथं भवेत अवकाश विशेषेण कथं वर्तयते ऽनिलः [मार्क] परश्नम एतं समुद्दिष्टं बराह्मणेन युधिष्ठिर वयाधः स कथयाम आस बराह्मणाय महात्मने [वयध] मूर्धानम आश्रितॊ वह्निः शरीरं परिपालयन पराणॊ मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानॊ विचेष्टते भूतं भव्यं भविष्यच च सर्वं पराणे परतिष्ठितम शरेष्ठं तद एव भूतानां बरह्म जयॊतिर उपास्महे सजन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः मनॊ बुद्धिर अहंकारॊ भूतानां विषयश च सः एवं तव इह स सर्वत्र पराणेन परिपाल्यते पृष्ठतस तु समानेन सवां सवां गतिम उपाश्रितः बस्ति मूले गुदे चैव पावकः समुपाश्रितः वहन मूत्रं पुरीषं चाप्य अपानः परिवर्तते परयत्ने कर्मणि बले य एकस तरिषु वर्तते उदान इति तं पराहुर अध्यात्मविदुषॊ जनाः संधौ संधौ संनिविष्टः सर्वेष्व अपि तथानिलः शरीरेषु मनुष्याणां वयान इत्य उपदिष्यते धातुष्व अग्निस तु विततः स तु वायुसमीरितः रसान धतूंश च दॊषांश च वर्तयन परिधावति पराणानां संनिपातात तु संनिपातः परजायते उष्मा चाग्निर इति जञेयॊ यॊ ऽननं पचति देहिनाम अपानॊदानयॊर मध्ये पराणव्यानौ समाहितौ समन्वितस तव अधिष्ठानं सम्यक पचति पावकः तस्यापि पायुपर्यन्तस तथा सयाद उदसंज्ञितः सरॊतांसि तस्माज जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम अग्निवेगवहः पराणॊ गुदान्ते परतिहन्यते स ऊर्ध्वम आगम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम पक्वाशयस तव अधॊ नाभ्या ऊर्ध्वम आमाशयः सथितः नाभिमध्ये शरीरस्य पराणाः सर्वे परतिष्ठिताः परवृत्ता हृदयात सर्वास तिर्यग ऊर्ध्वम अधस तथा वहन्त्य अन्नरसान नाड्यॊ दश पराणप्रचॊदिताः यॊगिनाम एष मार्गस तु येन गच्छन्ति तत्परम जितक्लमासना धीरा मूर्धन्य आत्मानम आदधुः एवं सर्वेषु विततौ पराणापानौ हि देहिषु एकादश विकारात्मा कला संभारसंभृतः मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं कर्म जितात्मकम तस्मिन यः संस्थितॊ हय अग्निर नित्यं सथाल्यम इवाहितः आत्मानं तं विजानीहि नित्यं यॊगजितात्मकम देवॊ यः संस्थितस तस्मिन्न अब्बिन्दुर इव पुष्करे कषेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं तयागजितात्मकम जीवात्मकानि जानीहि रजॊ सत्त्वं तमस तथा जीवम आत्मगुणं विद्धि तथात्मानं परात्मकम सचेतनं जीवगुणं वदन्ति; स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम ततः परं कषेत्रविदॊ वदन्ति; पराकल्पयद यॊ भुवनानि सप्त एवं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न परकाशते दृश्यते तव अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया जञानवेदिभिः चित्तस्य हि परसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम परसन्नात्मात्मनि सथित्वा सुखम आनन्त्यम अश्नुते लक्षणं तु परसादस्य यथा तृप्तः सुखं सवपेत निवाते वा यथा दीपॊ दीप्येत कुशलदीपितः पूर्वरात्रे परे चैव युञ्जानः सततं मनः लब्धाहारॊ विशुद्धात्मा पश्यन्न आत्मानम आत्मनि परदीप्तेनेव दीपेन मनॊ दीपेन पश्यति दृष्ट्वात्मानं निरात्मानं तदा स तु विमुच्यते सर्वॊपायैस तु लॊभस्य करॊधस्य च विनिग्रहः एतत पवित्रं यज्ञानां तपॊ वै संक्रमॊ मतः नित्यं करॊधात तपॊ रक्षेच छरियं रक्षेत मत्सरात विद्यां मानापमानाभ्याम आत्मानं तु परमादतः आनृशंस्यं परॊ धर्मः कषमा च परमं बलम आत्मज्ञानं परं जञानं परं सत्यव्रतं वरतम सत्यस्य वचनं शरेयॊ सत्यं जञानं हितं भवेत यद भूतहितम अत्यन्तं तद वै सत्यं परं मतम यस्य सर्वे समारम्भा निराशीर बन्धनाः सदा तवागे यस्य हुतं सर्वं स तयागी स च बुद्धिमान यतॊ न गुरुर अप्य एनं चयावयेद उपपादयन तं विद्याद बरह्मणॊ यॊगं वियॊगं यॊगसंज्ञितम न हिंस्यात सर्वभूतानि मैत्रायण गतश चरेत नेदं जीवितम आसाद्य वैरं कुर्वीत केन चित आकिंचन्यं सुसंतॊषॊ निराशित्वम अचापलम एतद एव परं जञानं सद आत्मज्ञानम उत्तमम परिग्रहं परित्यज्य भव बुद्ध्या यतव्रतः अशॊकं सथानम आतिष्ठेन निश्चलं परेत्य चेह च तपॊनित्येन दान्तेन मुनिना संतयात्मना अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्व असङ्गिना गुणागुणम अनासङ्गम एककार्यम अनन्तरम एतद बराह्मण ते वृत्तम आहुर एकपदं सुखम परित्यजति यॊ दुःखं सुखं चाप्य उभयं नरः बरह्म पराप्नॊति सॊ ऽतयन्तम असङ्गेन च गच्छति यथा शरुतम इदं सर्वं समासेन दविजॊत्तम एतत ते सर्वम आख्यात्म किं भूयॊ शरॊतुम इच्छसि [मार्क] एवं संकथिते कृत्स्ने मॊक्षधर्मे युधिष्ठिर दृढं परीतिमना विप्रॊ धर्मव्याधम उवाच ह नयाययुक्तम इदं सर्वं भवता परिकीर्तितम न ते ऽसत्य अविदितं किं चिद धर्मेष्व इह हि दृश्यते [वयध] परत्यक्षं मम यॊ धर्मस तं पश्य दविजसत्तम येन सिद्धिर इयं पराप्ता मया बराह्मणपुंगव उत्तिष्ठ भगवन कषिप्रं परविश्याभ्यन्तरं गृहम दरष्टुम अर्हसि धर्मज्ञ मातरं पितरं च मे [मार्क] इत्य उक्तः स परविश्याथ ददर्श परमार्चितम सौधं हृद्यं चतुर्शालम अतीव च मनॊहरम देवता गृहसंकाशं दैवतैश च सुपूजितम शयनासनसंबाधं गन्धैश च परमैर युतम तत्र शुक्लाम्बर धरौ पितराव अस्य पूजितौ कृताहारौ सुतुष्टौ ताव उपविष्टौ वरासने धर्मव्याधस तुतौ दृष्ट्वा पादेषु शिरसापतत [वृद्धौ] उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ धर्मज्ञ धर्मस तवाम अभिरक्षतु परीतौ सवस तव शौचेन दीर्घम आयुर अवाप्नुहि सत पुत्रेण तवया पुत्र नित्यकालं सुपूजितौ न ते ऽनयद दैवतं किं चिद दैवतेष्व अपि वर्तते परयतत्वाद दविजातीनां दमेनासि समन्वितः पितुः पितामहा ये च तथैव परपितामहाः परीतास ते सततं पुत्र दमेनावां च पूजया मनसा कर्मणा वाचा शुश्रूषा नैव हीयते न चान्या वितथा बुद्धिर दृश्यते सांप्रतं तव जामदग्न्येन रामेण यथा वृद्धौ सुपूजितौ तथा तवया कृतं सर्वं तद विशिष्टं च पुत्रक [मार्क] ततस तं बराह्मणं ताभ्यां धर्मव्याधॊ नयवेदयत तौ सवागतेन तं विप्रम अर्चयाम आसतुस तदा परतिगृह्य च तां पूजां दविजः पप्रच्छ ताव उभौ सपुत्राभ्यां सभृत्याभ्यां कच चिद वां कुशलं गृहे अनामयं च वां कच चित सदैवेह शरीरयॊः [वृद्धौ] कुशलं नॊ गृहे विप्र भृत्यवर्गे च सर्वशः कच चित तवम अप्य अविघ्नेन संप्राप्तॊ भगवन्न इह [मार्क] बाढम इत्य एव तौ विप्रः परत्युवाच मुदान्वितः धर्मव्याधस तु तं विप्रम अर्थवद वाक्यम अब्रवीत पिता माता च भगवन्न एतौ मे दैवतं परम यद दैवतेभ्यः कर्तव्यं तद एताभ्यां करॊम्य अहम तरयस्त्रिंशद यथा देवाः सर्वे शक्रपुरॊगमाः संपूज्याः सर्वलॊकस्य तथा वृत्ताव इमौ मम उपहारान आहरन्तॊ देवतानां यथा दविजाः कुर्वते तद्वद एताभ्यां करॊम्य अहम अतन्द्रितः एतौ मे परमं बरह्मन पिता माता च दैवतम एतौ पुष्पैः फलै रत्नैस तॊषयामि सदा दविज एताव एवाग्नयॊ मह्यं यान वदन्ति मनीषिणः यज्ञा वेदाश च चत्वारः सर्वम एतौ मम दविज एतदर्थं मम पराणा भार्या पुत्राः सुहृज्जनाः सपुत्रदारः शुश्रूषां नित्यम एव करॊम्य अहम सवयं च सनापयाम्य एतौ तथा पादौ परधावये आहारं संप्रयच्छामि सवयं च दविजसत्तम अनुकूलाः कथा वच्मि विप्रियं परिवर्जयन अधर्मेणापि संयुक्तं परियम आभ्यां करॊम्य अहम धर्मम एव गुरुं जञात्वा करॊमि दविजसत्तम अतन्द्रितः सदा विप्र शुश्रूषां वै करॊम्य अहम पञ्चैव गुरवॊ बरह्मन पुरुषस्य बभूषतः पिता माताग्निर आत्मा च गुरुश च दविजसत्तम एतेषु यस तु वर्तेत सम्यग एव दविजॊत्तम भवेयुर अग्नयस तस्य परिचीर्णास तुनित्यशः गार्हस्थ्ये वर्तमानस्य धर्म एष सनातनः [मार्क] गुरू निवेद्य विप्राय तौ मातापितराव उभौ पुनर एव स धर्मात्मा वयाधॊ बराह्मणम अब्रवीत परवृत्त चक्षुर जातॊ ऽसमि संपश्य तपसॊ बलम यदर्थम उक्तॊ ऽसि तया गच्छस्व मिथिलाम इति पतिशुश्रूष परया दान्तया सत्यशीलया मिथिलायां वसन वयाधः स ते धर्मान परवक्ष्यति [बरा] पतिव्रतायाः सत्यायाः शीलाढ्याया यतव्रत संस्मृत्य वाक्यं धर्मज्ञ गुणवान असि मे मतः [वयध] यत तदा तवं दविजश्रेष्ठ तयॊक्तॊ मां परति परभॊ दृष्टम एतत तया सम्यग एकपत्न्या न संशयः तवद अनुग्रह बुद्ध्या तु विप्रैतद दर्शितं मया वाक्यं च शृणु मे तात यत ते वक्ष्ये हितं दविज तवया विनिकृता माता पिता च दविजसत्तम अनिसृष्टॊ ऽसि निष्क्रान्तॊ गृहात ताभ्याम अनिन्दित वेदॊच्चारण कार्यार्थम अयुक्तं तत तवया कृतम तव शॊकेन वृद्धौ ताव अन्धौ जातौ तपस्विनौ तौ परसादयितुं गच्छ मा तवा धर्मॊ ऽतयगान महान तपस्वी तवं महात्मा च धर्मे च निरतः सदा सर्वम एतद अपार्थं ते कषिप्रं तौ संप्रसादय शरद्दधस्य मम बरह्मन नान्यथा कर्तुम अर्हसि गम्यताम अद्य विप्रर्षे शरेयस ते कथयाम्य अहम [बरा] यद एतद उक्तं भवता सर्वं सत्यम असंशयम परीतॊ ऽसमि तव धर्मज्ञ साध्व आचार गुणान्वित [वयध] दैवतप्रतिमॊ हि तवं यस तवं धर्मम अनुव्रतः पुराणं शाश्वतं दिव्यं दुष्प्रापम अकृतात्मभिः अतन्द्रितः कुरु कषिप्रं मातापित्रॊर हि पूजनम अतः परम अहं धर्मं नान्यं पश्यामि कं चन [बरा] इहाहम आगतॊ दिष्ट्या दिष्ट्या मे संगतं तवया ईदृशा दुर्लभा लॊके नरा धर्मप्रदर्शकाः एकॊ नरसहस्रेषु धर्मविद विद्यते न वा परीतॊ ऽसमि तव सत्येन भद्रं ते पुरुषॊत्तम पतमानॊ हि नरके भवतास्मि समुद्धृतः भवितव्यम अथैवं च यद दृष्टॊ ऽसि मयानघ राजा ययातिर दौहित्रैः पतितस तारितॊ यथा सद्भिः पुरुषशार्दूल तथाहं भवता तव इह माता पितृभ्यां शुश्रूषां करिष्ये वचनात तव नाकृतात्मा वेदयति धर्माधर्मविनिश्चयम दुर्ज्ञेयः शाश्वतॊ धर्मः शूद्रयॊनौ हि वर्तता न तवां शूद्रम अहं मन्ये भवितव्यं हि कारणम येन कर्म विपाकेन परातेयं शूद्रता तवया एतद इच्छामि विज्ञातुं तत्त्वेन हि महामते कामया बरूहि मे तथ्यं सर्वं तवं परयतात्मवान [वयध] अनतिक्रमणीया हि बराह्मणा वै दविजॊत्तम शृणु सर्वम इदं वृत्तं पूर्वदेहे ममानघ अहं हि बराह्मणः पूर्वम आसं दविज वरात्मज वेदाध्यायी सुकुशलॊ वेदाङ्गानां चपारगः आत्मदॊषकृतैर बरह्मन्न अवस्था पराप्तवान इमाम कश चिद राजा मम सखा धनुर्वेदपरायणः संसर्गाद धनुषि शरेष्ठस ततॊ ऽहम अभवं दविज एतस्मिन्न एव काले तु मृगयां निर्गतॊ नृपः सहितॊ यॊधमुख्यैश च मन्त्रिभिश च सुसंवृतः ततॊ ऽभयहन मृगांस तत्र सुबहून आश्रमं परति अथ कषिप्तः शरॊ घॊरॊ मयापि दविजसत्तम ताडितश च मुनिस तेन शरेणानतपर्वणा भूमौ निपतितॊ बरह्मन्न उवाच परतिनादयन नापराध्याम्य अहं किं चित केन पापम इदं कृतम मन्वानस तं मृगं चाहं संप्राप्तः सहसा मुनिम अपश्यं तम ऋषिं विद्धं शरेणानतपर्वणा तम उग्रतपसं विप्रं निष्टनन्तं महीतले अकार्य करणाच चापि भृशं मे वयथितं मनः अजानता कृतम इदं मयेत्य अथ तम अब्रुवम कषन्तुम अर्हसि मे बरह्मन्न इति चॊक्तॊ मया मुनिः ततः परत्यब्रवीद वाक्यम ऋशिर मां करॊधमूर्च्छितः वयाधस तवं भविता करूर शूद्रयॊनाव इति दविज [वयध] एवं शप्तॊ ऽहम ऋषिणा तदा दविजवरॊत्तम अभिप्रसादयम ऋषिं गिरा वाक्यं विशारदम अजानता मयाकार्यम इदम अद्य कृतं मुने कषन्तुम अर्हसि तत सर्वं परसीद भगवन्न इति [रसिर] नान्यथा भविता शाप एवम एतद असंशयम आनृशंस्याद अहं किं चित कर्तानुग्रहम अद्य ते शूद्रयॊनौ वर्तमानॊ धर्मज्ञॊ भविता हय असि मातापित्रॊश च शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः तया शुश्रूषया सिद्धिं महतीं समवाप्स्यसि जातिस्रमश च भविता सवर्गं चैव गमिष्यसि शापक्षयान्ते निर्वृत्ते भवितासि पुनर दविजः [वयध] एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणास्म्य उग्रतेजसा परसादश च कृतस तेन ममैवं दविपदां वर शरं चॊद्धृतवान अस्मि तस्य वै दविजसत्तम आश्रमं च मया नीतॊ न च पराणैर वययुज्यत एतत ते सर्वम आख्यातं यथा मम पुराभवत अभितश चापि गन्तव्यं मया सवर्गं दविजॊत्तम [बरा] एवम एतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि च पराप्नुवन्ति महाबुद्धे नॊत्कण्ठां कर्तुम अर्हसि दुष्करं हि कृतं तात जानता जातिम आत्मनः कर्म दॊषश च वै विद्वन्न आत्मजातिकृतेन वै कं चित कालं मृष्यतां वै ततॊ ऽसि भविता दविजः सांप्रतं च मतॊ मे ऽसि बराह्मणॊ नात्र संशयः बराह्मणः पतनीयेषु वर्तमानॊ विकर्मसु दाम्भिकॊ दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशॊ भवेत यस तु शूद्रॊ दमे सत्ये धर्मे च सततॊत्थितः तं बराह्मणम अहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद दविजः कर्म दॊषेण विषमा गतिम आप्नॊति दारुणाम कषीणदॊषम अहं मन्ये चाभितस तवां नरॊत्तम कर्तुम अर्हसि नॊत्कण्ठां तवद्विधा हय अविषादिनः लॊकवृत्तान्तवृत्तज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः [वयध] परज्ञया मानसं दुःखं हन्याच छारीरम औषधैः एतद विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतां वरजेत अनिष्ट संप्रयॊगाच च विप्रयॊगात परियस्य च मानुषा मानसैर दुःखैर युज्यन्ते अल्पबुद्धयः गुणैर भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च सर्वाणि नैतद एकस्य शॊकस्थानं हि विद्यते अनिष्टेनान्वितं पश्यंस तथा कषिप्रं विरज्यते ततश च परतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्य उपक्रमम शॊचतॊ न भवेत किं चित केवलं परितप्यते परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाप्य उभयं नराः त एव सुखम एधन्ते जञानतृप्ता मनीषिणः असंतॊष परा मूढाः संतॊषं यान्ति पण्डिताः असंतॊषस्य नास्त्य अन्तस तुष्टिस तु परमं सुखम न शॊचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम न विषादे मनॊ कार्यं विषादॊ विषम उत्तमम मारयत्य अकृतप्रज्ञं बालं करुद्ध इवॊरगः यं विषादाभिभवति विषमे समुपस्थिते तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थॊ न विद्यते अवश्यं करियमाणस्य कर्मणॊ दृश्यते फलम न हि निर्वेदम आगम्य किं चित पराप्नॊति शॊभनम अथाप्य उपायं पश्येत दुःखस्य परिमॊक्षणे अशॊचन्न आरभेतैव युक्तश चाव्यसनी भवेत भूतेष्व अभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः न शॊचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम न शॊचामि च वै विद्वन कालाकाङ्क्षी सथितॊ ऽसम्य अहम एतैर निर्दशनैर बरह्मन नावसीदामि सत्तम [बरा] कृतप्रज्ञॊ ऽसि मेधावी बुद्धिश च विपुला तव नाहं भवन्तं शॊचामि जञानतृप्तॊ ऽसि धर्मवित आपृच्छे तवां सवस्ति ते ऽसतु धर्मस तवा परिरक्षतु अप्रमादस तु कर्तव्यॊ धर्मे धर्मभृतां वर [मार्क] बाढम इत्य एव तं वयाधः कृताञ्जलिर उवाच ह परदक्षिणम अथॊ कृत्वा परस्थितॊ दविजसत्तमः स तु गत्वा दविजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस तदा माता पितृभ्यां वृद्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः एतत ते सर्वम आख्यातं निखिलेन युधिष्ठिर पृष्टवान असि यं तात धर्मं धर्मभृतां वर पतिव्रताया माहात्म्यं बराह्मणस्य च सत्तम माता पित्रॊश च शुश्रूषा वयाधे धर्मश च कीर्तितः [य] अत्यद्भुतम इदं बरह्मन धर्माख्यानम अनुत्तमम सर्वधर्मभृतां शरेष्ठ कथितं दविजसत्तम सुखश्रव्यतया विद्वन मुहूर्तम इव मे गतम न हि तृप्तॊ ऽसमि भगवाञ शृण्वानॊ धर्मम उत्तमम [वै] शरुत्वेमां धर्मसंयुक्तां धर्मराजः कथां शुभाम पुनः पप्रच्छ तम ऋषिं मार्कण्डेयं तपस्विनम [य] कथम अग्निर वनं यातः कथं चाप्य अङ्गिराः पुरा नष्टे ऽगनौ हव्यम अवहद अग्निर भूत्वा महान ऋषिः अग्निर यदा तव एक एव बहुत्वं चास्य कर्मसु दृश्यते भगवन सर्वम एतद इच्छामि वेदितुम कुमारश च यथॊत्पन्नॊ यथा चाग्नेः सुतॊ ऽभवत यथा रुद्राच च संभूतॊ गङ्गायां कृत्तिकासु च एतद इच्छाम्य अहं तवत्तः शरॊतुं भार्गवनन्दन कौतूहलसमाविष्टॊ यथातथ्यं महामुने [मार्क] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यथा करुद्धॊ हुतवहस तपस तप्तुं वनं गतः यथा च भगवान अग्निः सवयम एवाङ्गिराभवत संतापयन सवप्रभया नाशयंस तिमिराणि च आश्रमस्थॊ महाभागॊ हव्यवाहं विशेषयन तथा स भूत्वा तु तदा जगत सर्वं परकाशयन तपॊ चरंश च हुतभुक संतप्तस तस्य तेजसा भृशं गलानश च तेजस्वी न स किं चित परजज्ञिवान अथ संचिन्तयाम आस भगवान हव्यवाहनः अन्यॊ ऽगनिर इह लॊकानां बरह्मणा संप्रवर्तितः अग्नित्वं विप्रनष्टं हि तप्यमानस्य मे तपः कथम अग्निः पुनर अहं भवेयम इति चिन्त्य सः अपश्यद अग्निवल लॊकांस तापयन्तं महामुनिम सॊपासर्पच छनैर भीतस तम उवाच तदाङ्गिराः शीघ्रम एव भवस्वाग्निस तवं पुनर लॊकभावनः विज्ञातश चासि लॊकेषु तरिषु संस्थान चारिषु तवम अग्ने परथमः सृष्टॊ बरह्मणा तिमिरापहः सवस्थानं परतिपद्यस्व शीघ्रम एव तमॊनुद [अग्नि] नष्टकीर्तिर अहं लॊके भवाञ जातॊ हुताशनः भवन्तम एव जञास्यन्ति पावकं न तु मां जनाः निक्षिपाम्य अहम अग्नित्वं तवम अग्निः परथमॊ भव भविष्यामि दवितीयॊ ऽहं पराजापत्यक एव च [अन्गिरस] कुरु पुण्यं परकास्व अर्ग्यं भवाग्निस तिमिरापहः मां च देवकुरुष्वाग्ने परथमं पुत्रम अञ्जसा [मार्क] तच छरुत्वाङ्गिरसॊ वाक्यं जातवेदास तथाकरॊत राजन बृहस्पतिर नाम तस्याप्य अङ्गिरसः सुतः जञात्वा परथमजं तं तु वह्नेर आङ्गिरसं सुतम उपेत्य देवाः पप्रच्छुः कारणं तत्र भारत स तु पृष्टस तदा देवैस ततः कारणम अब्रवीत परत्यगृह्णंस तु देवाश च तद वचॊ ऽङगिरसस तदा तत्र नानाविधान अग्नीन परवक्ष्यामि महाप्रभान कर्मभिर बहुभिः खयातान नानात्वं बराह्मणेष्व इह [मार्क] बरह्मणॊ यस तृतीयस तु पुत्रः कुरुकुलॊद्वह तस्यापव सुता भार्या परजास तस्यापि मे शृणु बृहज्ज्यॊतिर बृहत्कीर्तिर बृहद्ब्रह्मा बृहन्मनाः बृहन्मन्त्रॊ बृहद्भासस तथा राजन बृहस्पतिः परजासु तासु सर्वासु रूपेणाप्रतिमाभवत देवी भानुमती नाम परथमाङ्गिरसः सुता भूतानाम एव सर्वेषां यस्यां रागस तदाभवत रागाद रागेति याम आहुर दवितीयाङ्गिरसः सुता यां कपर्दि सुताम आहुर दृश्यादृश्येति देहिनः तनुत्वात सा सिनीवाली तृतीयाङ्गिरसः सुता पश्यत्य अर्चिष्मती भाभिर हविर भिश च हविष्मती षष्ठम अङ्गिरसः कन्यां पुण्याम आहुर हविष्मतीम महामखेष्व आङ्गिरषी दीप्तिमत्सु महामती महामतीति विख्याता सप्तमी कथ्यते सुता यां तु दृष्ट्वा भगवतीं जनः कुहुकुहायते एकानंशेति याम आहुः कुहूम अङ्ग्निरसः सुताम [मार्क] बृहस्पतेश चान्द्रमसी भार्याभूद या यशस्विनी अग्नीन साजनयत पुण्याञ शडेकां चापि पुत्रिकाम आहुतिष्व एव यस्याग्नेर हविर आज्यं विधीयते सॊ ऽगनिर बृहस्पतेः पुत्रः शम्युर नाम महाप्रभः चातुर्मास्येषु यस्येष्ट्याम अश्वमेधे ऽगरजः पशुः दीप्तॊ जवालैर अनेकाभिर अग्निर एकॊ ऽथ वीर्यवान शम्यॊर अप्रतिमा भार्या सत्या सत्या च धर्मजा अग्निस तस्य सुतॊ दीप्तस तिस्रः कन्याश च सुव्रताः परथमेनाज्य भागेन पूज्यते यॊ ऽगनिर अध्वरे अग्निस तस्य भरद्वाजः परथमः पुत्र उच्यते पौर्णमास्येषु सर्वेषु हविर आज्यं सरुवॊद्यतम भरतॊ नामतः सॊ ऽगनिर दवितीयः शम्युतः सुतः तिस्रः कन्या भवन्त्य अन्या यासां स भरतः पतिः भरतस तु सुतस तस्य भवत्य एका च पुत्रिका भरतॊ भरतस्याग्नेः पावकस तु परजापतेः महान अत्यर्थम अहितस तथा भरतसत्तम भरद्वाजस्य भार्या तु वीरा वीरश च पिण्डदः पराहुर आज्येन तस्येज्यां सॊमस्येव दविजाः शनैः हविषा यॊ दवितीयेन सॊमेन सह युज्यते रथप्रभू रथध्वानः कुम्भरेताः स उच्यते सरय्वां जनयत सिद्धिं भानुं भाभिः समावृणॊत आग्नेयम आनयन नित्यम आह्वानेष्व एष कथ्यते यस तु न चयवते नित्यं यशसा वर्चसा शरिया अग्निर निश्च्यवनॊ नाम पृथिवीं सतौति केवलम विपाप्मा कलुषैर मुक्तॊ विशुद्धश चार्चिषा जवलन विपापॊ ऽगनिः सुतस तस्य सत्यः समयकर्मसु आक्रॊशतां हि भूतानां यः करॊति हि निष्कृतिम अग्निः सनिष्कृतिर नाम शॊभयत्य अभिसेवितः अनुकूजन्ति येनेह वेदनार्ताः सवयं जनाः तस्य पुत्रः सवनॊ नाम पवकः स रुजस्करः यस तु विश्वस्य जगतॊ बुद्धिम आक्रम्य तिष्ठति तं पराहुर अध्यात्मविदॊ विश्वजिन नाम पावकम अन्तराग्निः शरितॊ यॊ हि भुक्तं पचति देहिनाम स यज्ञे विश्वभुन नाम सर्वलॊकेषु भारत बरह्मचारी यतात्मा च सततं विपुलव्रतः बराह्मणाः पूजयन्त्य एनं पाकयज्ञेषु पावकम परथितॊ गॊपतिर नाम नदी यस्याभवत परिया तस्मिन सर्वाणि कर्माणि करियन्ते कर्म कर्तृभिः वडवामुखः पिबत्य अम्भॊ यॊ ऽसौ परमदारुणः ऊर्ध्वभाग ऊर्ध्वभान नाम कविः पराणाश्रितस तु सः उदग दवारं हविर यस्य गृहे नित्यं परदीयते ततः सविष्टं भवेद आज्यं सविष्टकृत परमः समृतः यः परशान्तेषु भूतेषु मन्युर भवति पावकः करॊधस्य तु रसॊ जज्ञे मन्यती चाथ पुत्रिका सवाहेति दारुणा करूरा सर्वभूतेषु तिष्ठति तरिदिवे यस्य सदृशॊ नास्ति रूपेण कश चन अतुल्यत्वात कृतॊ देवैर नाम्ना कामस तु पावकः संहर्षाद धारयन करॊधं धन्वी सरग्वी रथे सथितः समरे नाशयेच छत्रून अमॊघॊ नाम पावकः उक्थॊ नाम महाभाग तरिभिर उक्थैर अभिष्टुतः महावाचं तव अजनयत सकामाश्वं हि यं विदुः [मार्क] काश्यपॊ हय अथ वासिष्ठः पराणश च पराणपुत्रकः अग्निर आङ्गिरसश चैव चयवनस तरिषु वर्चकः अचरन्त तपस तीव्रं पुत्रार्थे बहु वार्षिकम पुत्रं लभेम धर्मिष्ठं यशसा बरह्मणा समम महाव्याहृतिभिर धयातः पञ्चभिस तैस तदा तव अथ जज्ञे तेजॊमयॊ ऽरचिष्मान पञ्च वर्णः परभावनः समिद्धॊ ऽगनिः शिरस तस्य बाहू सूर्यनिभौ तथा तवङ नेत्रे च सुवर्णाभे कृष्णे जङ्घे च भारत पञ्च वर्णः स तपसा कृतस तैः पञ्चभिर जनैः पाञ्चजन्यः शरुतॊ वेदे पञ्च वंशकरस तु सः दशवर्षसहस्राणि तपस तप्त्वा महातपाः जनयत पावकं घॊरं पितॄणां स परजाः सृजन बृहद्रथंतरं मूर्ध्नॊ वक्त्राच च तरसा हरौ शिवं नाभ्यां बलाद इन्द्रं वाय्वग्नी पराणतॊ ऽसृजत बाहुभ्याम अनुदात्तौ च विश्वे भूतानि चैव ह एतान सृष्ट्वा ततः पञ्च पितॄणाम असृजत सुतान बृहदूर्जस्य परणिधिः काश्यपस्य बृहत्तरः भानुर अङ्गिरसॊ वीरः पुत्रॊ वर्चस्य सौभरः पराणस्य चानुदात्तश च वयाख्याताः पञ्च वंशजाः देवान यज्ञमुषश चान्यान सृजन पञ्चदशॊत्तरान अभीमम अतिभीमं च भीमं भीमबलाबलम एतान यज्ञमुषः पञ्च देवान अभ्यसृजत तपः सुमित्रं मित्रवन्तं च मित्रज्ञं मित्रवर्धनम मित्र धर्माणम इत्य एतान देवान अभ्यसृजत तपः सुरप्रवीरं वीरं च सुकेशं च सुवर्चसम सुराणाम अपि हन्तारं पञ्चैतान असृजत तपः तरिविधं संस्थिता हय एते पञ्च पञ्च पृथक पृथक मुष्णन्त्य अत्र सथिता हय एते सवर्गतॊ यज्ञयाजिनः तेषाम इष्टं हरन्त्य एते निघ्नन्ति च महद भुवि सपर्धया हव्यवाहानां निघ्नन्त्य एते हरन्ति च हविर वेद्यां तद आदानं कुशलैः संप्रवर्तितम तद एते नॊपसर्पन्ति यत्र चाग्निः सथितॊ भवेत चितॊ ऽगनिर उद्वहन यज्ञं पक्षाभ्यां तान परबाधते मन्त्रैः परशमिता हय एते नेष्टं मुष्णन्ति यज्ञियम बृहदुक्थ तपस्यैव पुत्रॊ भूमिम उपाश्रितः अग्निहॊत्रे हूयमाने पृथिव्यां सद्भिर इज्यते रथंतरश च तपसः पुत्राग्निः परिपठ्यते मित्र विन्दाय वै तस्य हविर अध्वर्यवॊ विदुः मुमुदे परमप्रीतः सह पुत्रैर महायशाः [मार्क] गुरुभिर नियमैर युक्तॊ भरतॊ नाम पावकः अग्निः पुष्टिमतिर नाम तुष्टः पुष्टिं परयच्छति भरत्य एष परजाः सर्वास ततॊ भरत उच्यते अग्निर यस तु शिवॊ नाम शक्तिपूजा परश च सः दुःखार्तानां स सर्वेषां शिव कृत सततं शिवः तपसस तु फलं दृष्ट्वा संप्रवृद्धं तपॊ महत उद्धर्तु कामॊ मतिमान पुत्रॊ जज्ञे पुरंदरः ऊष्मा चैवॊष्मणॊ जज्ञे सॊ ऽगनिर भूतेषु लक्ष्यते अग्निश चापि मनुर नाम पराजापत्यम अकारयत शम्भुम अग्निम अथ पराहुर बराह्मणा वेदपारगाः आवसथ्यं दविजाः पराहुर दीप्तम अग्निं महाप्रभम ऊर्जः करान हव्यवाहान सुवर्णसदृशप्रभान अग्निस तपॊ हय अजनयत पञ्च यज्ञसुतान इह परशान्ते ऽगनिर महाभाग परिश्रन्तॊ गवां पतिः असुराञ जनयन घॊरान मर्त्यांश चैव पृथग्विधान तपसश च मनुं पुत्रं भानुं चाप्य अङ्गिरासृजत बृहद्भानुं तु तं पराहुर बराह्मणा वेदपारगाः भानॊर भार्या सुप्रजा तु बृहद्भासा तु सॊमजा असृजेतां तु षट पुत्राञ शृणु तासां परजा विधम दुर्बलानां तु भूतानां तनुं यः संप्रयच्छति तम अग्निं बलदं पराहौः परथमं भानुतः सुतम यः परशान्तेषु भूतेषु मन्युर भवति दारुणः अग्निः स मन्युमान नाम दवितीयॊ भानुतः सुतः दर्शे च पौर्णमासे च यस्येह हविर उच्यते विष्णुर नामेह यॊ ऽगनिस तु धृतिमान नाम सॊ ऽङगिराः इन्द्रेण सहितं यस्य हविर आग्रयणं समृतम अग्निर आग्रयणॊ नाम भानॊर एवान्वयस तु सः चातुर्भास्येषु नित्यानां हविषां यॊ निरग्रहः चतुर्भिः सहितः पुत्रैर भानॊर एवान्वयस तु सः निशां तव अजनयत कन्याम अग्नीषॊमाव उभौ तथा मनॊर एवाभवद भार्या सुषुवे पञ्च पावकान पूज्यते हविषाग्र्येण चातुर्मास्येषु पावकः पर्जन्यसहितः शरीमान अग्निर वैश्वानरस तु सः अस्य लॊकस्य सर्वस्य यः पतिः परिपठ्यते सॊ ऽगनिर विश्वपतिर नाम दवितीयॊ वै मनॊः सुतः ततः सविष्टं भवेद आज्यं सविष्टकृत परमः समृतः कन्या सा रॊहिणी नाम हिरण्यकशिपॊः सुता कर्मणासौ बभौ भार्या स वह्निः स परजापतिः पराणम आश्रित्य यॊ देहं परवर्तयति देहिनाम तस्य संनिहितॊ नाम शब्दरूपस्य साधनः शुक्लकृष्ण गतिर देवॊ यॊ बिभर्ति हुताशनम अकल्मषः कल्मषाणां कर्ता करॊधाश्रितस तु सः कपिलं परमर्षिं च यं पराहुर यतयः सदा अग्निः स कपिलॊ नाम सांख्ययॊगप्रवर्तकः अग्निर यच्छति भूतानि येन भूतानि नित्यदा कर्मस्व इह विचित्रेषु सॊ ऽगरणीर वह्निर उच्यते इमान अन्यान समसृजत पावकान परथितान भुवि अग्निहॊत्रस्य दुष्टस्य परायच्श्चित्तार्थम अल्बणान संस्पृशेयुर यदान्यॊन्यं कथं चिद वायुनाग्नयः इष्टिर अष्टाकपालेन कार्या वै शुचये ऽगनये दक्षिणाग्निर यदा दवाभ्यां संसृजेत तदा किल इष्टिर अष्टाकपालेन कार्या वै वीतये ऽगनये यद्य अग्नयॊ हि सपृश्येयुर निवेशस्था दवाग्निना इष्टिर अष्टाकपालेन कार्या तु शुचये ऽगनये अग्निं रजस्वला चेत सत्री संस्पृशेद अग्निहॊत्रिकम इष्टिर अष्टाकपालेन कार्या दस्युमते ऽगनये मृतः शरूयेत यॊ जीवन परेयुः पशवॊ यथा इष्टिर अष्टाकपालेन कर्तव्याभिमते ऽगनये आर्तॊ न जुहुयाद अग्निं तरिरात्रं यस तु बराह्मणः इष्टिर अष्टाकपालेन कार्या सयाद उत्तराग्नये दर्शं च पौर्णमासं च यस्य तिष्ठेत परतिष्ठितम इष्टिर अष्टाकपालेन कार्या पथिकृते ऽगनये सूतिकाग्निर यदा चाग्निं संस्पृशेद अग्निहॊत्रिकम इष्टिर अष्टाकपालेन कार्या चाग्निमते ऽगनये [मार्क] आपस्य मुदिता भार्या सहस्य परमा परिया भूपतिर भुव भर्ता च जनयत पावकं परम भूतानां चापि सर्वेषां यं पराहुः पावकं पतिम आत्मा भुवन भर्तेति सान्वयेषु दविजातिषु महतां चैव भूतानां सर्वेषाम इह यः पतिः भगवान स महातेजा नित्यं चरति पावकः अग्निर गृहपतिर नाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते हुतं वहति यॊ हव्यम अस्य लॊकस्य पावकः अपां गर्भॊ महाभागः सहपुत्रॊ महाद्भुतः भूपतिर भुव भर्ता च महतः पतिर उच्यते दहन मृतानि भूतानि तस्याग्निर भरतॊ ऽभवत अग्निष्टॊमे च नियतः करतुश्रेष्ठॊ भरस्य तु आयान्तं नियतं दृष्ट्वा परविवेशार्णवं भयात देवास तं नाधिगच्छन्ति मार्गमाणा यथा दिशम दृष्ट्वा तव अग्निर अथर्वाणं ततॊ वचनम अब्रवीत देवानां वह हव्यं तवम अहं वीर सुदुर्बलः अथर्वन गच्छ मध्व अक्षं परियम एतत कुरुष्व मे परेष्यचाग्निर अथर्वाणम अन्यं देशं ततॊ ऽगमत मत्स्यास तस्य समाचख्युः करुद्धस तान अग्निर अब्रवीत भक्ष्या वै विविधैर भावैर भविष्यथ शरीरिणाम अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहॊ ऽबरवीद वचः अनुनीयमानॊ ऽपि भृशं देववाक्याद धि तेन सः नैच्छद वॊढुं हविः सर्वं शरीरं च समत्यजत स तच छरीरं संत्यज्य परविवेश धरां तदा भूमिं सपृष्ट्वासृजद धातून पृथक्पृथग अतीव हि आस्यात सुगन्धि तेजश च अस्थिभ्यॊ देवदारु च शलेष्मणः सफटिकं तस्य पित्तान मरकतं तथा यकृत कृष्णायसं तस्य तरिभिर एव बभुः परजाः नखास तस्याभ्र पटलं शिरा जालानि विद्रुमम शरीराद विविधाश चान्ये धातवॊ ऽसयाभवन नृप एवं तयक्त्वा शरीरं तु परमे तपसि सथितः भृग्वङ्गिरादिभिर भूयस तपसॊत्थापितस तदा भृशं जज्वाल तेजस्वी तपसाप्यायितः शिखी दृष्ट्वा ऋषीन भयाच चापि परविवेश महार्णवम तस्मिन नष्टे जगद भीतम अथर्वाणम अथाश्रितम अर्चयाम आसुर एवैनम अथर्वाणं सुरर्षयः अथर्वा तव असृजल लॊकान आत्मनालॊक्य पावकम मिषतां सर्वभूतानाम उन्ममाथ महार्णवम एवम अग्निर भगवता नष्टः पूर्वम अथर्वणा आहूतः सर्वभूतानां हव्यं वहति सर्वदा एवं तव अजनयद धिष्ण्यान वेदॊक्तान विबुधान बहून विचरन विविधान देशान भरममाणस तु तत्र वै सिन्धुवर्जं पञ्च नद्यॊ देविकाथ सरस्वती गङ्गा च शतकुम्भा च शरयूर गण्डसाह्वया चर्मण्वती मही चैव मेध्या मेधातिथिस तथा ताम्रावती वेत्रवती नद्यस तिस्रॊ ऽथ कौशिकी तमसा नर्मदा चैव नदी गॊदावरी तथा वेण्णा परवेणी भीमा च मेद्रथा चैव भारत भारती सुप्रयॊगा च कावेरी मुर्मुरा तथा कृष्णा च कृष्णवेण्णा च कपिला शॊण एव च एता नद्यस तु धिष्ण्यानां मातरॊ याः परकीर्तिताः अद्भुतस्य परिया भार्या तस्याः पुत्रॊ विडूरथः यावन्तः पावकाः परॊक्ताः सॊमास तावन्त एव च अत्रेश चाप्य अन्वये जाता बरह्मणॊ मानसाः परजाः अत्रिः पुत्रान सरष्टुकामस तान एवात्मन्य अधारयत तस्य तद बरह्मणः कायान निर्हरन्ति हुताशनाः एवम एते महात्मानः कीर्तितास ते ऽगनयॊ मया अप्रमेया यथॊत्पन्नाः शरीमन्तस तिमिरापहाः अद्भुतस्य तु माहात्म्यं यथा वेदेषु कीर्तितम तादृशं विद्धि सर्वेषाम एकॊ हय एष हुताशनः एक एवैष भगवान विज्ञेयः परथमॊ ऽङगिराः बहुधानिःसृतः कायाज जयॊतिष्टॊमः करतुर यथा इत्य एष वंशः सुमहान अग्नीनां कीर्तितॊ मया पावितॊ विविधैर मन्त्रैर हव्यं वहति देहिनाम [मार्क] अग्नीनां विविधॊ वंशः पीर्तितस ते मयानघ शृणु जन्म तु कौरव्य कार्त्तिकेयस्य धीमतः अद्भुतस्याद्भुतं पुत्रं परवक्ष्याम्य अमितौजसम जातं सप्तर्षिभार्याभिर बरह्मण्यं कीर्तिवर्धनम देवासुराः पुरा यत्ता विनिघ्नन्तः परस्परम तत्राजयन सदा देवान दानवा घॊररूपिणः वध्यमानं बलं दृष्ट्वा बहुशस तैः पुरंदरः सवसैन्यनायकार्थाय चिन्ताम आप भृशं तदा देवसेनां दानवैर यॊ भग्नां दृष्ट्वा महाबलः पालयेद वीर्यम आश्रित्य स जञेयः पुरुषॊ मया स शैलं मानसं गत्वा धयायन्न अर्थम इमं भृशम शुश्रावार्तस्वरं घॊरम अथ मुक्तं सत्रिया तदा अभिधावतु मा कश चित पुरुषस तरातुचैव ह पतिं च मे परदिशतु सवयं वा पतिर अस्तु मे पुरंदरस तु ताम आह मा भैर नास्ति भयं तव एवम उक्त्वा ततॊ ऽपश्यत केशिनं सथितम अग्रतः किरीटिनं गदापाणिं धातुमन्तम इवाचलम हस्ते गृहीत्वा तां कन्याम अथैनं वासवॊ ऽबरवीत अनार्यकर्मन कस्मात तवम इमां कन्यां जिहीर्षसि वर्जिणं मां विजानीहि विरमास्याः परबाधनात [केषिन] विसृजस्व तवम एवैनां शक्रैषा परार्थिता मया कषमं ते जीवतॊ गन्तुं सवपुरं पाकशासन [मार्क] एवम उक्त्वा गदां केशी चिक्षेपेन्द्र वधाय वै ताम आपतन्तीं चिच्छेद मध्ये वज्रेण वासवः अथास्य शैलशिखरं केशी करुद्धॊ वयवासृजत तद आपतन्तं संप्रेक्ष्य शैलशृङ्गं शतक्रतुः बिभेद राजन वज्रेण भुवि तन निपपात ह पतता तु तदा केशी तेन शृङ्गेण ताडितः हित्वा कन्यां महाभागां पराद्रवद भृशपीडितः अपयाते ऽसुरे तस्मिंस तां कन्यां वासवॊ ऽबरवीत कासि कस्यासि किं चेह कुरुषे तवं शुभानने [कन्या] अहं परजापतेः कन्या देवसेनेति विश्रुता भगिनी दैत्यसेना मे सा पूर्वं केशिना हृता सहैवावां भगिन्यौ तु सखीभिः सह मानसम आगच्छावेह रत्यर्थम अनुज्ञाप्य परजापतिम नित्यं चावां परार्थयते हर्तुं केशी महासुरः इच्छत्य एनं दैत्यसेना न तव अहं पाकशासन सा हृता तेन भगवन मुक्ताहं तवद बलेन तु तवया देवेन्द्र निर्दिष्टं पतिम इच्छामि दुर्जयम [इन्द्र] मम मातृस्वसेया तवं माता दाक्षायणी मम आख्यातं तव अहम इच्छामि सवयम आत्मबलं तवया [कन्या] अबलाहं महाबाहॊ पतिस तु बलवान मम वरदानात पितुर भावी सुरासुरनमस्कृतः [इन्द्र] कीदृशं वै बलं देवि पत्युस तव भविष्यति एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं तव वाक्यम अनिन्दिते [कन्या] देवदानव यक्षाणां किंनरॊरगरक्षसाम जेता स दृष्टॊ दुष्टानां महावीर्यॊ महाबलः यस तु सर्वाणि भूतानि तवया सह विजेष्यति स हि मे भविता भर्ता बरह्मण्यः कीर्तिवर्धनः [मार्क] इन्द्रस तस्या वचॊ शरुत्वा दुःखितॊ ऽचिन्तयद भृशम अस्या देव्याः पतिर नास्ति यादृशं संप्रभाषते अथापश्यत स उदये भास्करं भास्करद्युतिः सॊमं चैव महाभागं विशमानं दिवाकरम अमावास्यां संप्रवृत्तं मुहूर्तं रौद्रम एव च देवासुरं च संग्रामं सॊ ऽपश्यद उदये गिरौ लॊहितैश च घनैर युक्तां पूर्वां संध्यां शतक्रतुः अपश्यल लॊहितॊदं च भगवान वरुणालयम भृगुभिश चाङ्गिरॊभिश च हुतं मन्त्रैः पृथग्विधैः हव्यं गृहीत्वा वह्निं च परविशन्तं दिवाकरम पर्व चैव चतुर्विंशं तदा सूर्यम उपस्थितम तथा धर्मगतं रौद्रं सॊमं सूर्यगतं च तम समालॊक्यैकताम एव शशिनॊ भास्करस्य च समवायं तु तं रौद्रं दृष्ट्वा शक्रॊ वयचिन्तयत एष रौद्रश च संघातॊ महान युक्तश च तेजसा सॊमस्य वह्नि सूर्याभ्याम अद्भुतॊ ऽयं समागमः जनयेद यं सुतं सॊमः सॊ ऽसया देव्याः पतिर भवेत अग्निश्च चैतैर गुणैर युक्तः सर्वैर अग्निश च देवता एष चेज जनयेद गर्भं सॊ ऽसया देव्याः पतिर भवेत एवं संचिन्त्य भगवान बरह्मलॊकं तदा गतः गृहीत्वा देवसेनां ताम अवन्दत स पितामहम उवाच चास्या देव्यास तवं साधु शूरं पतिं दिश [बरह्मा] यथैतच चिन्तितं कार्यं तवया दानव सूदन तथा स भविता गर्भॊ बलवान उरुविक्रमः स भविष्यति सेनानीस तवया सह शतक्रतॊ अस्या देव्याः पतिश चैव स भविष्यति वीर्यवान [मार्क] एतच छरुत्वा नमस तस्मै कृत्वासौ सह कन्यया तत्राभ्यगच्छद देवेन्द्रॊ यत्र देवर्षयॊ ऽभवन वसिष्ठप्रमुखा मुख्या विप्रेन्द्राः सुमहाव्रताः भागार्थं तपसॊपात्तं तेषां सॊमं तथाध्वरे पिपासवॊ ययुर देवाः शतक्रतु पुरॊगमाः इष्टिं कृत्वा यथान्यायं सुसमिद्धे हुताशने जुहुवुस ते महात्मानॊ हव्यं सर्वदिवौकसाम समाहूतॊ हुतवहः सॊ ऽदभुतः सूर्यमण्डलात विनिःसृत्याययौ वह्निर वाग्यतॊ विधिवत परभुः आगम्याहवनीयं वै तैर दविजैर मन्त्रतॊ हुतम स तत्र विविधं हव्यं परतिगृह्य हुताशनः ऋषिभ्यॊ भरतश्रेष्ठ परायच्छत दिवौकसाम निष्क्रामंश चाप्य अपश्यत स पत्नीस तेषां महात्मनाम सवेष्व आश्रमेषूपविष्टाः सनायन्तीश च यथासुखम रुक्मवेदिनिभास तास तु चन्द्रलेखा इवामलाः हुताशनार्चि परतिमाः सर्वास तारा इवाद्भुताः स तद्गतेन मनसा बभूव कषुभितेन्द्रियः पत्नीर दृष्ट्वा दविजेन्द्राणां वह्निः कामवशं ययौ स भूयॊ चिन्तयाम आस न नयाय्यं कषुभितॊ ऽसमि यत साध्वीः पत्नीर दविजेन्द्राणाम अकामाः कामयाम्य अहम नैताः शक्या मया दरष्टुं सप्रष्टुं वाप्य अनिमित्ततः गार्हपत्यं समाविश्य तस्मात पश्याम्य अभीक्ष्णशः संस्पृशन्न इव सर्वास ताः शिखाभिः काञ्चनप्रभाः पश्यमानश च मुमुदे गार्हपत्यं समाश्रितः निरुष्य तत्र सुचिरम एवं वह्निर वशंगतः मनस तासु विनिक्षिप्य कामयानॊ वराङ्गनाः कामसंतप्त हृदयॊ देहत्यागे सुनिश्चितः अलाभे बराह्मण सत्रीणाम अग्निर वनम उपागतः सवाहा तं दक्षदुहिता परथमं कामयत तदा सा तस्य छिद्रम अन्वैच्छच चिरात परभृति भामिनी अप्रमत्तस्य दैवस्य न चापश्यद अनिन्दिता सा तं जञात्वा यथावत तु वह्निं वनम उपागतम तत्त्वतः कामसंतप्तं चिन्तयाम आस भामिनी अहं सप्तर्षिपत्नीनां कृत्वा रूपाणि पावकम कामयिष्यामि कामार्तं तासां रूपेण मॊहितम एवं कृते परीतिर अस्य कामावाप्तिश च मे भवेत [मार्क] शिवा भार्या तवाङ्गिरसः शीलरूपगुणान्विता तस्याः सा परथमं रूपं कृत्वा देवी जनाधिप जगाम पावकाभ्याशं तं चॊवाच वराङ्गना माम अग्ने कामसंतप्तां तवं कामयितुम अर्हसि करिष्यसि न चेद एवं मृतां माम उपधारय अहम अङ्गिरसॊ भार्या शिवा नाम हुताशन सखीभिः सहिता पराप्ता मन्त्रयित्वा विनिश्चयम [अग्नि] कथं मां तवं विजानीषे कामार्तम इतराः कथम यास तवया कीर्तिताः सर्वाः सप्तर्षीणां परियाः सत्रियः [षिवा] अस्माकं तवं परियॊ नित्यं बिभीमस तु वयं तव तवच चित्तम इङ्गितैर जञात्वा परेषितास्मि तवान्तिकम मैथुनायेह संप्राप्ता कामं पराप्तं दरुतं चर मातरॊ मां परतीक्षन्ते गमिष्यामि हुताशन [मार्क] ततॊ ऽगनिर उपयेमे तां शिवां परीतिमुदा युतः परीत्या देवी च संयुक्ता शुक्रं जग्राह पाणिना अचिन्तयन ममेदं ये रूपं दरक्ष्यन्ति कानने ते बराह्मणीनाम अनृतं दॊषं वक्ष्यन्ति पावके तस्माद एतद दरक्ष्यमाणा गरुडी संभवाम्य अहम वनान निर्गमनं चैव सुखं मम भविष्यति सुपर्णी सा तदा भूत्वा निर्जगाम महावनात अपश्यत पर्वतं शवेतं शरस्तम्बैः सुसंवृतम दृष्टी विषैः सप्त शीर्षैर गुप्तं भॊगिभिर अद्भुतैः रक्षॊभिश च पिशाचैश च रौद्रैर भूतगणैस तथा राक्षसीभिश च संपूर्णम अनेकैश च मृगद्विजैः सा तत्र सहसा गत्वा शैलपृष्ठं सुदुर्गमम पराक्षिपत काञ्चने कुण्डे शुक्रं सा तवरिता सती शिष्टानाम अपि सा देवी सप्तर्षीणां महात्मनाम पत्नी सरूपतां कृत्वा कामयाम आस पावकम दिव्यरूपम अरुन्धत्याः कर्तुं न शकितं तया तस्यास तपः परभावेण भर्तृशुश्रूषणेन च षट्कृत्वस तत तु निक्षिप्तम अग्ने रेतॊ कुरूत्तम तस्मिन कुण्टे परतिपदि कामिन्या सवाहया तदा तत सकन्नं तेजसा तत्र संभृतं जनयत सुतम ऋषिभिः पूजितं सकन्नम अनयत सकन्दतां ततः षट्शिरा दविगुणश्रॊत्रॊ दवादशाक्षि भुजक्रमः एकग्रीपस तव एककायः कुमारः समपद्यत दवितीयायाम अभिव्यक्तस तृतीयायां शिशुर बभौ अङ्गप्रत्यङ्ग संभूतश चतुर्थ्याम अभवद गुहः लॊहिताभ्रेण महता संवृतः सह विद्युता लॊहिताभ्रे सुमहति भाति सूर्य इवॊदितः गृहीतं तु धनुस तेन विपुलं लॊमहर्षणम नयस्तं यत तरिपुरघ्नेन सुरारिविनिकृन्तनम तद्गृहीत्वा धनुःश्रेष्ठं ननाद बलवांस तदा संमॊहयन्न इवेमां स तरीँल लॊकान सचराचरान तस्य तं निनदं शरुत्वा महामेघौघनिस्वनम उत्पेततुर महानागौ चित्रश चैरावतश च ह ताव आपतन्तौ संप्रेक्ष्य स बालार्कसमद्युथिः दवाभ्यां गृहीत्वा पाणिभ्यां शक्तिं चान्येन पाणिना अपरेणाग्निदायादस ताम्रचूडं भुजेन सः महाकायम उपश्लिष्टं कुक्कुटं बलिनां वरम गृहीत्वा वयनदद भीमं चिक्रीड च महाबलः दवाभ्यां भुजाभ्यां बलवान गृहीत्वा शङ्खम उत्तमम पराध्मापयत भूतानां तरासनं बलिनाम अपि दवाभ्यां भुजाभ्याम आकाशं बहुशॊ निजघान सः करीडन भाति महासेनस तरीँल लॊकान वदनैः पिबन पर्वताग्रे ऽपरमेयात्मा रश्मिमान उदये यथा स तस्य पर्वतस्याग्रे निषण्णॊ ऽदभुतविक्रमः वयलॊकयद अमेयात्मा मुखैर नानाविधैर दिशः स पश्यन विविधान भावांश चकार निनदं पुनः तस्य तं निनदं शरुत्वा नयपतन बहुधा जनाः भीताश चॊद्विग्न मनसस तम एव शरणं ययुः ये तु तं संश्रिता देवं नानावर्णास तदा जनाः तान अप्य आहुः पारिषदान बराह्मणाः सुमहाबलान स तूत्थाय महाबाहुर उपसान्त्व्य च ताञ जनान धनुर विकृष्य वयसृजद बाणाञ शवेते महागिरौ बिभेद स शरैः शैलं करौञ्चं हिमवतः सुतम तेन हंसाश च गृघ्राश च मेरुं गच्छन्ति पर्वतम स विशीर्णॊ ऽपतच छैलॊ भृशम आर्तस्वरान रुवन तस्मिन निपतिते तव अन्ये नेदुः शैला भृशं भयात स तं नादं भृशार्तानां शरुत्वापि बलिनां वरः न पराव्यथद अमेयात्मा शक्तिम उद्यम्य चानदत सा तदा विपुला शक्तिः कषिप्ता तेन महात्मना बिभेद शिखरं घॊरं शवेतस्य तरसा गिरौ स तेनाभिहतॊ दीनॊ गिरिः शवेतॊ ऽचलैः सह उत्पपात महीं तयक्त्वा भीतस तस्मान महात्मनः ततः परव्यथिता भूमिर वयशीर्यत समन्ततः आर्ता सकन्दं समासाद्य पुनर बलवती बभौ पर्वताश च नमस्कृत्य तम एव पृथिवीं गताः अथायम अभजल लॊकः सकन्द शुक्लस्य पञ्चमीम [मार्क] ऋषयस तु महाघॊरान दृष्ट्वॊत्पातान पृथग्विधान अकुर्वञ शान्तिम उद्विग्ना लॊकानां मॊक भावनाः निवसन्ति वने ये तु तस्मिंश चैत्ररथे जनाः ते ऽबरुवन्न एष नॊ ऽनर्थः पावकेनाहृतॊ महान संगम्य षड्भिः पत्नीभिः सप्तर्षीणाम इति सम ह अपरे गरुडीम आहुस तवयानर्थॊ ऽयम आहृतः यैर दृष्टा सा तदा देवी तस्या रूपेण गच्छती न तु तत सवाहया कर्मकृतं जानाति वै जनः सुपर्णी तु वचॊ शरुत्वा ममायं तनयस तव इति उपगम्य शनैः सकन्दम आहाहं जननी तव अथ सप्तर्षयः शरुत्वा जातं पुत्रं महौजसम तत्यजुः षट तदा पत्नीर विना देवीम अरुन्धतीम षड्भिर एव तदा जातम आहुस तद वनवासिनः सप्तर्षीन आह च सवाहा मम पुत्रॊ ऽयम इत्य उत अहं जाने नैतद एवम इति राजन पुनः पुनः विश्वामित्रस तु कृत्वेष्टिं सप्तर्षीणां महामुनिः पावकं कामसंतप्तम अदृष्टः पृष्ठतॊ ऽनवगात तत तेन निखिलं सर्वम अवबुद्धं यथातथम विश्वामित्रस तु परथमं कुमारं शरणं गतः सतवं दिव्यं संप्रचक्रे महासेनस्य चापि सः मङ्गलानि च सर्वाणि कौमाराणि तरयॊदश जातकर्मादिकास तस्य करियाश चक्रे महामुनिः षड वक्त्रस्य तु माहात्म्यं कुक्कुटस्य च साधनम शक्त्या देव्याः साधनं च तथा पारिषदाम अपि विश्वामित्रश चकारैतत कर्म लॊकहिताय वै तस्माद ऋषिः कुमारस्य विश्वामित्राभवत परियः अन्वजानाच च सवाहाया रूपान्यत्वं महामुनिः अब्रवीच च मुनी सर्वान नापराध्यन्ति वै सत्रियः शरुत्वा तु तत्त्वतस तस्मात ते पत्नीः सर्वतॊ ऽतयजन सकन्दं शरुत्वा ततॊ देवा वासवं सहिताब्रुवन अविषह्य बलं सकन्दं जहि शक्राशु माचिरम यदि वा न निहन्स्य एनम अद्येन्द्रॊ ऽयं भविष्यति तरैलॊक्यं संनिगृह्यास्मांस तवां च शक्र महाबलः स तान उवाच वयथितॊ बालॊ ऽयं सुमहाबलः सरष्टारम अपि लॊकानां युधि विक्रम्य नाशयेत सर्वास तवयाभिगच्छन्तु सकन्दं लॊकस्य मातरः कामवीर्या घनन्तु चैनं तथेत्य उक्त्वा च ता ययुः तम अप्रतिबलं दृष्ट्वा विषण्णवनदास तु ताः अशक्यॊ ऽयं विचिन्त्यैवं तम एव शरणं ययुः ऊचुश चापि तवम अस्माकं पुत्रास्माभिर धृतं जगत अभिनन्दस्व नः सर्वाः परस्नुताः सनेहविक्लवाः ताः संपूज्य महासेनः कामांश चासां परदाय सः अपश्यद अग्निम आयान्तं पितरं बलिनां बली स तु संपूजितस तेन सह मातृगणेन ह परिवार्य महासेनं रक्षमाणः सथितः सथिरम सर्वासां या तु मातॄणां नारी करॊधसमुद्भवा धात्री सा पुत्रवत सकन्दं शूलहस्ताभ्यरक्षत लॊहितस्यॊदधेः कन्या करूरा लॊहितभॊजना परिष्वज्य महासेनं पुत्रवत पर्यरक्षत अग्निर भूत्वा नैगमेयश छाग वक्त्रॊ बहु परजः रमयाम आस शैलस्थं बालं करीडनकैर इव [मार्क] गरहाः सॊपग्रहाश चैव ऋषयॊ मातरस तथा हुताशनमुखाश चापि दीप्ताः पारिषदां गणाः एते चान्ये च बहवॊ घॊरास तरिदिववासिनः परिवार्य महासेनं सथिता मातृगणैः सह संदिग्धं विजयं दृष्ट्वा विजयेप्सुः सुरेश्वरः आरुह्यैरावत सकन्धं परययौ दैवतैः सह विजिघांसुर महासेनम इन्द्रस तूर्णतरं ययौ उग्रं तच च महावेगं देवानीकं महाप्रभम विचित्रध्वजसंनाहं नाना वाहन कार्मुकम परवराम्बर संवीतं शरिया जुष्टम अलंकृतम विजिघांसुं तद आयान्तं कुमारः शक्रम अभ्ययात विनदन पथि शक्रस तु दरुतं याति महाबलः संहर्षयन देवसेनां जिघांसुः पावकात्मजम संपूज्यमानस तरिदशैस तथैव परमर्षिभिः समीपम उपसंप्राप्तः कार्त्तिकेयस्य वासवः सिंहनादं ततश चक्रे देवेशः सहितः सुरैः गुहॊ ऽपि शब्दं तं शरुत्वा वयनदत सागरॊ यथा तस्य शब्देन महता समुद्धूतॊदधि परभम बभ्राम तत्र तत्रैव देवसैन्यम अचेतनम जिघांसून उपसंप्राप्तान देवान दृष्ट्वा स पावकिः विससर्ज मुखात करुद्धः परवृद्धाः पावकार्चिषः ता देवसैन्यान्य अदहन वेष्टमानानि भूतले ते परदीप्तशिरॊ देहाः परदीप्तायुध वाहनाः परच्युताः सहसा भान्ति चित्रास तारागणा इव दह्यमानाः परपन्नास ते शरणं पावकात्मजम देवा वज्रधरं तयक्त्वा ततः शान्तिम उपागताः तयक्तॊ देवैस ततः सकन्दे वज्रं शक्राभ्यवासृजत तद विसृष्टं जघानाशु पार्श्वं सकन्दस्य दक्षिणम बिभेद च महाराज पार्श्वं तस्य महात्मनः वज्रप्रहारात सकन्दस्य संजातः पुरुषॊ ऽपरः युवा काञ्चनसंनाहः शक्तिधृग दिव्यकुण्डलः यद वज्रविशनाज जातॊ विशाखस तेन सॊ ऽभवत तं जातम अपरं दृष्ट्वा कालानलसमद्युतिम भयाद इन्द्रस ततः सकन्दं पराञ्जलिः शरणं गतः तस्याभयं ददौ सकन्दः सह सैन्यस्य सत्तम ततः परहृष्टास तरिदशा वादित्राण्य अभ्यवादयन [मार्क] सकन्दस्य पार्षदान घॊराञ शृणुष्वाद्भुत दर्शनान वज्रप्रहारात सकन्दस्य जज्ञुस तत्र कुमारकाः ये हरन्ति शिशूञ जातान गर्भस्थांश चैव दारुणाः वज्रप्रहारात कन्याश च जज्ञिरे ऽसय महाबलाः कुमाराश च विशाखं तं पितृत्वे समकल्पयन स भूत्वा भगवान संख्ये रक्षंश छाग मुखस तदा वृतः कन्या गणैः सर्वैर आत्मनीनैश च पुत्रकैः मातॄणां परेक्षतीनां च भद्रशाखश च कौशलः ततः कुमार पितरं सकन्दम आहुर जना भुवि रुद्रम अग्निम उमां सवाहां परदेशेषु महाबलाम यजन्ति पुत्र कामाश च पुत्रिणश च सदा जनाः यास तास तव अजनयत कन्यास तपॊ नाम हुताशनः किं करॊमीति ताः सकन्दं संप्राप्ताः समभाषत [मातरह] भवेम सर्वलॊकस्य वयं मातर उत्तमाः परसादात तव पूज्याश च परियम एतत कुरुष्व नः [मार्क] सॊ ऽबरवीद बाढम इत्य एवं भविष्यध्वं पृथग्विधाः अशिवाश च शिवाश चैव पुनः पुनर उदारधीः ततः संकल्प्य पुत्रत्वे सकंदं मातृगणॊ ऽगमत काकी च हलिमा चैव रुद्राथ बृहली तथा आर्या पलाला वै मित्रा सत्न्प्तैताः शुशु मातरः एतासां वीर्यसंपन्नः शिशुर नामातिदारुणः सकन्द परसादजः पुत्रॊ लॊहिताक्षॊ भयंकरः एष वीराष्टकः परॊक्तः सकन्द मातृगणॊद्भवः छाग वक्त्रेण सहितॊ नवकः परिकीर्यते षष्ठं छागमयं वक्त्रं सकन्दस्यैवेति विद्धि तत षष षिरॊ ऽभयन्तरं राजन नित्यं मातृगणार्चितम षण्णां तु परवरं तस्य शीर्षाणाम इह शब्द्यते शक्तिं येनासृजद दिव्यां भद्रशाख इति सम ह इत्य एतद विविधाकारं वृत्तं शुक्लस्य पञ्चमीम तत्र युद्धं महाघॊरं वृत्तं षष्ठ्यां जनाधिप [मार्क] उपविष्टं ततः सकन्दं हिरण्यकवच सरजम हिरण्यचूड मुकुटं हिरण्याक्षं महाप्रभम लॊहिताम्बर संवीतं तीक्ष्णदंष्ट्रं मनॊरमम सर्वलक्षणसंपन्नं तरैलॊक्यस्यापि सुप्रियम ततस तं वरदं शूरं युवानं मृष्टकुण्डलम अभजत पद्मरूपा शरीः सवयम एव शरीरिणी शरिया जुष्टः पृथु यशाः स कुमार वरस तदा निषण्णॊ दृश्यते भूतैः पौर्णमास्यां यथा शशी अपूजयन महात्मानॊ बराह्मणास तं महाबलम इदम आहुस तदा चैव सकन्दं तत्र महर्षयः हिरण्यवर्णभद्रं ते लॊकानां शंकरॊ भव तवया षष रात्रजातेन सर्वे लॊका वशीकृताः अभयं च पुनर दत्तं तवयैवैषां सुरॊत्तम तस्माद इन्द्रॊ भवान अस्तु तरैलॊक्यस्याभयंकरः [सकन्द] किम इन्द्रः सर्वलॊकानां करॊतीह तपॊधनाः कथं देव गनांश चैव पाति नित्यं सुरेश्वरः [रसयह] इन्द्रॊ दिशति भूतानां बलं तेजॊ परजाः सुखम तुष्टः परयच्छति तथा सर्वान दायान सुरेश्वरः दुर्वृत्तानां संहरति वृत्तस्थानां परयच्छति अनुशास्ति च भूतानि कार्येषु बलसूदनः असूर्ये च भवेत सूर्यस तथाचन्द्रे च चन्द्रमाः भवत्य अग्निश च वायुश च पृथिव्य आपश च कारणैः एतद इन्द्रेण कर्तव्यम इन्द्रे हि विपुलं बलम तवं च वीर बलश्रेष्ठस तस्माद इन्द्रॊ भवस्व नः [षक्र] भवस्वेन्द्रॊ महाबाहॊ सर्वेषां नः सुखावहः अभिषिच्यस्व चैवाद्य पराप्तरूपॊ ऽसि सत्तम [सकन्द] शाधि तवम एव तरैलॊक्यम अव्यग्रॊ विजये रतः अहं ते किंकरः शक्र न ममेन्द्रत्वम ईप्सितम [षक्र] बलं तवाद्भुतं वीर तवं देवानाम अरीञ जहि अवज्ञास्यन्ति मां लॊका वीर्येण तव विस्मिताः इन्द्रत्वे ऽपि सथितं वीर बलहीनं पराजितम आवयॊश च मिथॊ भेदे परयतिष्यन्त्य अतन्द्रिताः भेदिते च तवयि विभॊ लॊकॊ दवैधम उपेष्यति दविधा भूतेषु लॊकेषु निश्चितेष्व आवयॊस तथा विग्रहः संप्रवर्तेत भूतभेदान महाबल तत्र तवं मां रणे तात यथाश्रद्धं विजेष्यसि तस्माद इन्द्रॊ भवान अद्य भविता मा विचारय [सकन्द] तवम एव राजा भद्रं ते तरैलॊक्यस्य ममैव च करॊमि किं च ते शक्र शासनं तद बरवीहि मे [षक्र] यदि सत्यम इदं वाक्यं निश्चयाद भाषितं तवया यदि वा शासनं सकन्द कर्तुम इच्छसि मे शृणु अभिषिच्यस्व देवानां सेनापत्ये महाबल अहम इन्द्रॊ भविष्यामि तव वाक्यान महाबल [सकन्द] दानवानां विनाशाय देवानाम अर्थसिद्धये गॊब्राह्मणस्य तराणार्थं सेनापत्ये ऽभिषिञ्च माम [मार्क] सॊ ऽभिषिक्तॊ मघवता सर्वैर देवगणैः सह अतीव शुशुभे तत्र पूज्यमानॊ महर्षिभिः तस्य तत काञ्चनं छत्रं धरियमाणं वयरॊचत यथैव सुसमिद्धस्य पावकस्यात्म मण्डलम विश्वकर्म कृता चास्य दिव्या माला हिरण्मयी आबद्धा तरिपुरघ्नेन सवयम एव यशस्विना आगम्य मनुजव्याघ्रसहदेव्या परंतप अर्चयाम आस सुप्रीतॊ भगवान गॊवृषध्वजः रुद्रम अग्निं दविजाः पराहू रुद्र सूनुस ततस तु सः रुद्रेण शुक्रम उत्सृष्टं तच छवेतः पर्वतॊ ऽभवत पावकस्येन्द्रियं शवेते कृत्तिकाभिः कृतं नगे पूज्यमानं तु रुद्रेण दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः रुद्र सूनुं ततः पराहुर गुहं गुणवतां वरम अनुप्रविश्य रुद्रेण वह्निं जातॊ हय अयं शिशुः तत्र जातस ततः सकन्दॊ रुद्र सूनुस ततॊ ऽभवत रुद्रस्य वह्नेः सवाहायाः षण्णां सत्रीणां च तेजसा जातः सकन्दः सुरश्रेष्ठॊ रुद्र सूनुस ततॊ ऽभवत अरजे वाससी रक्ते वसानः पावकात्मजः भाति दीप्तवपुः शरीमान रक्ताभ्राभ्याम इवांशुमान कुक्कुटश चाग्निना दत्तस तस्य केतुर अलंकृतः रथे समुच्छ्रितॊ भाति कालाग्निर इव लॊहितः विवेश कवचं चास्य शरीरं सहजं ततः युध्यमानस्य देहस्य परादुर्भवति तत सदा शक्तिर वर्म बलं तेजॊ कान्तत्वं सत्यम अक्षतिः बरह्मण्यत्वम असंमॊहॊ भक्तानां परिरक्षणम निकृन्तनं च शत्रूणां लॊकानां चाभिरक्षणम सकन्देन सह जातानि सर्वाण्य एव जनाधिप एवं देवगणैः सर्वैः सॊ ऽभिषिक्तः सवलंकृतः बभौ परतीतः सुमनाः परिपूर्णेन्दु दर्शनः इष्टैः सवाध्यायघॊषैश च देव तूर्यरवैर अपि देवगन्धर्वगीतैश च सर्वैर अप्सरसां गणैः एतैश चान्यैश च विविधैर हृष्टतुष्टैर अलंकृतैः करीडन्न इव तदा देवैर अभिषिक्तः स पावकिः अभिषिक्तं महासेनम अपश्यन्त दिवौकसः विनिहत्य तमॊ सूर्यं यथेहाभ्युदितं तथा अथैनम अभ्ययुः सर्वा देव सेनाः सहस्रशः अस्माकं तवं पतिर इति बरुवाणाः सर्वतॊदिशम ताः समासाद्य भगवान सर्वभूतगणैर वृतः अर्चितश च सतुतश चैव सान्त्वयाम आस ता अपि शतक्रतुश चाभिषिच्य सकन्दं सेनापतिं तदा सस्मार तां देव सेनां या सा तेन विमॊक्षिता अयं तस्याः पतिर नूनं विहितॊ बरह्मणा सवयम इति चिन्त्यानयाम आस देवसेनां सवलंकृताम सकन्दं चॊवाच बलभिद इयं कन्या सुरॊत्तम अजाते तवयि निर्दिष्टा तव पत्नी सवयम्भुवा तस्मात तवम अस्या विधिवत पाणिं मन्त्रपुरस्कृतम गृहाण दक्षिणं देव्याः पाणिना पद्मवर्चसम एवम उक्तः स जग्राह तस्याः पाणिं यथाविधि बृहस्पतिर मन्त्रविधं जजाप च जुहाव च एवं सकन्दस्य महिषीं देवसेनां विदुर बुधाः षष्ठीं यां बराह्मणाः पराहुर लक्ष्मीम आशां सुखप्रदाम सिनीवालीं कुहूं चैव सद्वृत्तिम अपराजिताम यदा सकन्दः पतिर लब्धः शाश्वतॊ देवसेनया तदा तम आश्रयल लक्ष्मीः सवयं देवी शरीरिणी शरीजुष्टः पञ्चमीं सकन्दस तस्माच छरी पञ्चमी समृता षष्ठ्यां कृतार्थॊ ऽभूद यस्मात तस्मात षष्ठी महातिथिः [मार्क] शरिया जुष्टं महासेहं देव सेनापतिं कृतम सप्तर्षिपत्न्यः षड देव्यस तत सकाशम अथागमन ऋषिभिः संप्ररित्यक्ता धर्मयुक्ता महाव्रताः दरुतम आगम्य चॊचुस ता देव सेनापतिं परभुम वयं पुत्र परित्यक्ता भर्तृभिर देव संमितैः अकारणाद रुषा तात पुण्यस्थानात परिच्युताः अस्माभिः किल जातस तवम इति केनाप्य उदाहृतम असत्यम एतत संश्रुत्य तस्मान नस तरातुम अर्हसि अक्षयश च भवेत सवर्गस तवत्प्रसादाद धि नः परभॊ तवां पुत्रं चाप्य अभीप्सामः कृत्वैतद अनृणॊ भव [सकन्द] मातरॊ हि भवत्यॊ मे सुतॊ वॊ ऽहम अनिन्दिताः यच चाभीप्सथ तत सर्वं संभविष्यति वस तथा [आर्कण्डेय] एवम उक्ते ततः शक्रं किं कार्यम इति सॊ ऽबरवीत उक्तः सकन्देन बरूहीति सॊ ऽबरवीद वासवस ततः अभिजित सपर्धमाना तु रॊहिण्या कन्यसी सवसा इच्छन्ती जयेष्ठतां देवी तपस तप्तुं वनं गता तत्र मूढॊ ऽसमि भद्रं ते नक्षत्रं गगनाच चयुतम कालं तव इमं परं सकन्द बरह्मणा सह चिन्तय धनिष्ठादिस तदा कालॊ बरह्मणा परिनिर्मितः रॊहिण्याद्यॊ ऽभवत पूर्वम एवं संख्या समाभवत एवम उक्ते तु शक्रेण तरिविदं कृत्तिका गताः नक्षत्रं शकटाकारं भाति तद वह्नि दैवतम विनता चाब्रवीत सकन्दं मम तवं पिण्डदः सुतः इच्छामि नित्यम एवाहं तवया पुत्र सहासितुम [सकन्द] एवम अस्तु नमस ते ऽसतु पुत्रस्नेहात परशाधि माम सनुषया पूज्यमाना वै देवि वत्स्यसि नित्यदा [मार्क] अथ मातृगणः सर्वः सकन्दं वचनम अब्रवीत वयं सर्वस्य लॊकस्य मातरः कविभिः सतुताः इच्छामॊ मातरस तुभ्यं भवितुं पूजयस्व नः [सकन्द] मातरस तु भवत्यॊ मे भवतीनाम अहं सुतः उच्यतां यन मया कार्यं भवतीनाम अथेप्सितम [मातरस] यास तु ता मातरः पूर्वं लॊकस्यास्य परकल्पिताः अस्माकं तद भवेत सथानं तासां चैव न तद भवेत भवेम पूज्या लॊकस्य न ताः पूज्याः सुरर्षभ परजास्माकं हृतास ताभिस तवत्कृते ताः परयच्छ नः [सकन्द] दत्ताः परजा न ताः शक्या भवतीभिर निषेवितुम अन्यां वः कां परयच्छामि परजां यां मनसेच्छथ [मातरस] इच्छाम तासां मातॄणां परजा भॊक्तुं परयच्छ नः तवया सह पृथग भूता ये च तासाम अथेश्वराः [सकन्द] परजा वॊ दद्मि कष्टं तु भवतीभिर उदाहृतम परिरक्षत भद्रं वः परजाः साधु नमस्कृताः परिरक्षाम भद्रं ते परजाः सकन्द यथेच्छसि तवया नॊ रॊचते सकन्द सह वासश चिरं परभॊ [सकन्द] यावत षॊडशवर्षाणि भवन्ति तरुणाः परजाः परबाधत मनुष्याणां तावद रूपैः पृथग्विधैः अहं च वः परदास्यामि रौद्रम आत्मानम अव्ययम परमं तेन सहिता सुखं वत्स्यथ पूजिताः [मार्क] ततः शरीरात सकन्दस्य पुरुषः काञ्चनप्रभः भॊक्तुं परजाः स मर्त्यानां निष्पपात महाबलः अपतत स तदा भूमौ विसंज्ञॊ ऽथ कषुधान्वितः सकन्देन सॊ ऽभयनुज्ञातॊ रौद्ररूपॊ ऽभवद गरहः सकन्दापस्मारम इत्य आहुर गरहं तं दविजसत्तमाः विनता तु महारौद्रा कथ्यते शकुनिग्रहः पूतनां राक्षसीं पराहुस तं विद्यात पूतना गरहम कष्टा दारुणरूपेण घॊररूपा निशाचरी पिशाची दारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना गर्भान सा मानुषीणां तु हरते घॊरदर्शना अदितिं रेवतीं पराहुर गरहस तस्यास तु रैवतः सॊ ऽपि बालाञ शिशून घॊरॊ बाधते वै महाग्रहः दैत्यानां या दितिर माता ताम आहुर मुखमण्डिकाम अत्यर्थं शिशुमांसेन संप्रहृष्टा दुरासदा कुमाराश च कुमार्यश च ये परॊक्ताः सकन्द संभवाः ते ऽपि गर्भभुजः सर्वे कौरव्य सुमहाग्रहाः तासाम एव कुमारीणां पतयस ते परकीर्तिताः अज्ञायमाना हृज्णन्ति बालकान रौद्रकर्मिणः गवां माता तु या पराज्ञैः कथ्यते सुरभिर नृप शकुनिस ताम अथारुह्य सह भुङ्क्ते शिशून भुवि सरमा नाम या माता शुनां देवी जनाधिप सापि गर्भान समादत्ते मानुषीणां सदैव हि पादपानां चया माता करञ्ज निलया हि सा करञ्जे तां नमस्यन्ति तस्मात पुत्रार्थिनॊ नराः इमे तव अष्टादशान्ये वै गरहा मांसमधु परियाः दविपञ्चरात्रं तिष्ठन्ति सततं सूतिका गृहे कद्रूः सूक्ष्मवपुर भूत्वा गर्भिणीं परविशेद यदा भुङ्क्ते सा तत्र तं गर्भं सा तु नागं परसूयते गन्धर्वाणां तु या माता सा गर्भं गृह्य गच्छति ततॊ विलीन गर्भा सा मानुषी भुवि दृश्यते या जनित्री तव अप्सरसां गर्भम आस्ते परगृह्य सा उपविष्टं ततॊ गर्भं कथयन्ति मनीषिणः लॊहितस्यॊदधेः कन्या धात्री सकन्दस्य सा समृता लॊहितायनिर इत्य एवं कदम्बे सा हि पूज्यते पुरुषेषु यथा रुद्रस तथार्या परमदास्व अपि आर्या माता कुमारस्य पृथक कामार्थम इज्यते एवम एते कुमाराणां मया परॊक्ता महाग्रहाः यावत षॊडशवर्षाणि अशिवास ते शिवास ततः ये च मातृगणाः परॊक्ताः पुरुषाश चैव ये गरहाः सर्वे सकन्दग्रहा नाम जञेया नित्यं शरीरिभिः तेषां परशमनं कार्यं सनानं धूपम अथाञ्जनम बलिकर्मॊपहारश च सकन्दस्येज्या विशेषतः एवम एते ऽरचिताः सर्वे परयच्छन्ति शुभं नृणाम आयुर वीर्यं च राजेन्द्र सम्यक पूजा नमस्कृताः ऊर्ध्वं तु षॊडशाद वर्षाद ये भवन्ति गरहा नृणाम तान अहं संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य महेश्वरम यः पश्यति नरॊ देवाड जाग्रद वा शयितॊ ऽपि वा उन्माद्यति स तु कषिप्रं तं तु देव गरहं विदुः आसीनश च शयानश च यः पश्यति नरः पितॄन उन्माद्यति स तु कषिप्रं स जञेयस तु पितृग्रहः अवमन्यति यः सिद्धान करुद्धाश चापि शपन्ति यम उन्माद्यति स तु कषिप्रं जञेयः सिद्धग्रहस तु सः उपाघ्राति च यॊ गन्धान रसांश चापि पृथग्विधान उन्माद्यति स तु कषिप्रं स जञेयॊ राक्षसॊ गरहः गन्धर्वाश चापि यं दिव्याः संस्पृशन्ति नरं भुवि उन्माद्यति स तु कषिप्रं गरहॊ गान्धर्व एव सः आविशन्ति च यं यक्षाः पुरुषं कालपर्यये उन्माद्यति स तु कषिप्रं जञेयॊ यक्षग्रहस तु सः अधिरॊहन्ति यं नित्यं पिशाचाः पुरुषं कव चित उन्माद्यति स तु कषिप्रं पैशाचं तं गरहं विदुः यस्य दॊषैः परकुपितं चित्तं मुह्यति देहिनः उन्माद्यति स तु कषिप्रं साधनं तस्य शास्त्रतः वैक्लव्याच च भयाच चैव गॊराणां चापि दर्शनात उन्माद्यति स तु कषिप्रं सत्त्वं तस्य तु साधनम कश चित करीडितु कामॊ वै भॊक्तुकामस तथापरः अभिकामस तथैवान्य इत्य एष तरिविधॊ गरहः यावत सप्तति वर्षाणि भवन्त्य एते गरहा नृणाम अतः परं देहिनां तु गरहतुल्यॊ भवेज जवरः अप्रकीर्णेन्द्रियं दान्तं शुचिं नित्यम अतन्द्रितम आस्तिकं शरद्दधानं च वर्जयन्ति सदा गरहाः इत्य एष ते गरहॊद्देशॊ मानुषाणां परकीर्तितः न सपृशन्ति गरहा भक्तान नरान देवं महेश्वरम [मार्क] यदा सकन्देन मातॄणाम एवम एतत परियं कृतम अथैनम अब्रवीत सवाहा मम पुत्रस तवम औरसः इच्छाम्य अहं तवया दत्तां परीतिं परमदुर्लभाम ताम अब्रवीत ततः सकन्दः परीतिम इच्छसि कीदृशीम [सवाहा] दक्षस्याहं परिया कन्या सवाहा नाम महाभुज बाल्यात परभृति नित्यं च जातकामा हुताशने न च मां कामिनीं पुत्रसम्यग जानाति पावकः इच्छामि शाश्वतं वासं वस्तुं पुत्र सहाग्निना [सकन्द] हव्यं कव्यं च यत किं चिद दविजा मन्त्रपुरस्कृतम हॊष्यन्त्य अग्नौ सदा देवि सवाहेत्य उक्त्वा समुद्यतम अद्य परभृति दास्यन्ति सुवृत्ताः सत्पथे सथिताः एवम अग्निस तवया सार्धं सदा वत्स्यति शॊभने [मार्क] एवम उक्ता ततः सवाहा तुष्टा सकन्देन पूजिता पावकेन समायुक्ता भर्त्रा सकन्दम अपूजयत ततॊ बरह्मा महासेनं परजापतिर अथाब्रवीत अभिगच्छ महादेवं पितरं तरिपुरार्दनम रुद्रेणाग्निं समाविश्य सवाहाम आविश्य चॊमया हितार्थं सर्वलॊकानां जातस तवम अपराजितः उमा यॊन्यां च रुद्रेण शुक्रं सिक्तं महात्मना आस्ते गिरौ निपतितं मिञ्जिका मिञ्जिकं यतः संभूतं लॊहितॊदे तु शॊक्र शेषम अवापतत सूर्यरश्मिषु चाप्य अन्यद अन्यच चैवापतद भुवि आसक्तम अन्यद वृक्षेषु तद एवं पञ्चधापतत त एते विविधाकारा गणा जञेया मनीषिभिः तव पारिषदा घॊरा य एते पिशिताशनाः एवम अस्त्व इति चाप्य उक्त्वा महासेनॊ महेश्वरम अपूजयद अमेयात्मा पितरं पितृवत्सलः अर्कपुष्पैस तु ते पञ्च गणाः पूज्या धनार्थिभि वयाधिप्रशमनार्थं च तेषां पूजां समाचरेत मिञ्जिका मिञ्जिकं चैव मिथुनं रुद्र संभवम नमः कार्यं सदैवेह बालानां हितम इच्छता सत्रियॊ मानुषमांसादा वृद्धिका नाम नामतः वृक्षेषु जातास ता देव्यॊ नमः कार्याः परजार्थिभिः एवम एते पिशाचानाम असंख्येया गणाः समृताः घण्टायाः सपताकायाः शृणु मे संभवं नृप ऐरावतस्य घण्टे दवे वैजयन्त्याव इति शरुते गुहस्य ते सवयं दत्ते शक्रेणानाय्य धीमता एका तत्र विशाखस्य घण्टा सकन्दस्य चापरा पताका कार्त्तिकेयस्य विशाखस्य च लॊहिता यानि करीडनकान्य अस्य देवैर दत्तानि वै तदा तैर एव रमते देवॊ महासेनॊ महाबलः स संवृतः पिशाचानां गणैर देवगणैस तथा शुशुभे काञ्चने शैले दीप्यमानः शरिया वृतः तेन वीरेण शुशुभे स शैलः शुभकाननः आदित्येणेवांशुमता मन्दरश चारुकन्दरः संतानकवनैः फुल्लैः करवीर वनैर अपि पारिजात वनैश चैव जपा शॊकवनैस तथा कदम्बतरुषण्डैश च दिव्यैर मृगगणैर अपि दिव्यैः पक्षिगणैश चैव शुशुभे शवेतपर्वतः तत्र देवगणाः सर्वे सर्वे चैव महर्षयः मेघतूर्य रवाश चैव कषुब्धॊदधि समस्वनाः तत्र दिव्याश च गन्धर्वा नृत्यन्त्य अप्सरसस तथा हृष्टानां तत्र भूतानां शरूयते निनदॊ महान एवं सेन्द्रं जगत सर्वं शवेतपर्वतसंस्थितम परहृष्टं परेक्षते सकन्दं न च गलायति दर्शनात [मार्क] यदाभिषिक्तॊ भगवान सेनापत्येन पावकिः तदा संप्रस्थितः शरीमान हृष्टॊ भद्र वटं हरः रथेनादित्यवर्णेन पार्वत्या सहितः परभुः सहस्रं तस्य सिंहानां तस्मिन युक्तं रथॊत्तमे उत्पपात दिवं शुभ्रं कालेनाभिप्रचॊदितः ते पिबन्त इवाकाशं तरासयन्तश चराचरान सिंहा नभस्य अगच्छन्त नदन्तश चारु केसराः तस्मिन रथे पशुपतिः सथितॊ भात्य उमया सह विद्युता सहितः सूर्यः सेन्द्रचापे घने यथा अग्रतस तस्य भगवान धनेशॊ गुह्यकैः सह आस्थाय रुचिरं याति पुष्पकं नरवाहनः ऐरावतं समास्थाय शक्रश चापि सुरैः सह पृष्ठतॊ ऽनुययौ यान्तं वरदं वृषभध्वजम जम्भकैर यक्षरक्षॊभिः सरग्विभिः समलंकृतः यात्य अमॊघॊ महायक्षॊ दक्षिणं पक्षम आस्थितः तस्य दक्षिणतॊ देवा मरुतश चित्रयॊधिनः गच्छन्ति वसुभिः सार्धं रुद्रैश च सह संगताः यमश च मृत्युना सार्धं सर्वतः परिवारितः घॊरैर वयाधिशतैर याति घॊररूपवपुस तथा यमस्य पृष्ठतश चैव घॊरस तरिशिखरः शितः विजयॊ नाम रुद्रस्य याति शूलः सवलंकृतः तम उग्रपाशॊ वरुणॊ भगवान सलिलेश्वरः परिवार्य शनैर याति यादॊभिर विविधैर वृतः पृष्ठतॊ विजयस्यापि याति रुद्रस्य पट्टिशः गदामुसलशक्त्याद्यैर वृतः परहरणॊत्तमैः पट्टिशं तव अन्वगाद राजंश छत्रं रौद्रं महाप्रभम कमण्डलुश चाप्य अनु तं महर्षिगणसंवृतः तस्य दक्षिणतॊ भाति दण्डॊ गच्छञ शरिया वृतः भृग्वङ्गिरॊभिः सहितॊ देवैश चाप्य अभिपूजितः एषां तु पृष्ठतॊ रुद्रॊ विमले सयन्दने सथितः याति संहर्षयन सर्वांस तेजसा तरिदिवौकसः ऋषयश चैव देवाश च गन्धर्वा भुजगास तथा नद्यॊ नदा दरुमाश चैव तथैवाप्सरसां गणाः नक्षत्राणि गरहाश चैव देवानां शिशवश च ये सत्रियश च विविधाकारा यान्ति रुद्रस्य पृष्ठतः सृजन्त्यः पुष्पवर्षाणि चारुरूपा वराङ्गनाः पर्जन्यश चाप्य अनुययौ नमस्कृत्य पिनाकिनम छत्रं तु पाण्डुरं सॊमस तस्य मूर्धन्य अधारयत चामरे चापि वायुश च गृहीत्वाग्निश च विष्ठितौ शक्रश च पृष्ठतस तस्य याति राजञ शरिया वृतः सह राजर्षिभिः सर्वैः सतुवानॊ वृषकेतनम गौरी विद्याथ गान्धारि केशिनी मित्र साह्वया सावित्र्या सह सर्वास ताः पार्वत्या यान्ति पृष्ठतः तत्र विद्या गणाः सर्वे ये के चित कविभिः कृताः यस्य कुर्वन्ति वचनं सेन्द्रा देवाश चमूमुखे स गृहीत्वा पताकां तु यात्य अग्रे राक्षसॊ गरहः वयापृतस तु शमशाने यॊ नित्यं रुद्रस्य वै सखा पिङ्गलॊ नाम यक्षेन्द्रॊ लॊकस्यानन्द दायकः एभिः स सहितस तत्र ययौ देवॊ यथासुखम अग्रतः पृष्ठतश चैव न हि तस्य गतिर धरुवा रुद्रं सत कर्मभिर मर्त्याः पूजयन्तीह दैवतम शिवम इत्य एव यं पराहुर ईशं रुद्रं पिनाकिनम भावैस तु विविधाकारैः पूजयन्ति महेश्वरम देव सेनापतिस तव एवं देव सेनाभिर आवृतः अनुगच्छति देवेशं बरह्मण्यः कृत्तिका सुतः अथाब्रवीन महासेनं महादेवॊ बृहद्वचः सप्तमं मारुत सकन्धं रक्षनित्यम अतन्द्रितः [सकन्द] सप्तमं मारुत सकन्धं पालयिष्याम्य अहं परभॊ यद अन्यद अपि मे कार्यं देव तद वद माचिरम [रुद्र] कार्येष्व अहं तवया पुत्र संद्रष्टव्यः सदैव हि दर्शनान मम भक्त्या च शरेयॊ परम अवाप्स्यसि [मार्क] इत्य उक्त्वा विससर्जैनं परिष्वज्य महेष्वरः विसर्जिते ततः सकन्दे बभूवौत्पातिकं महत सहसैव महाराज देवान सर्वान परमॊहयत जज्वाल खं सनक्षत्रं परमूढं भुवनं भृशम चचाल वयनदच चॊर्वी तमॊ भूतं जगत परभॊ ततस तद दारुणं दृष्ट्वा कषुभितः शंकरस तदा उमा चैव महाभागा देवाश च समहर्षयः ततस तेषु परमूढेषु पर्वताम्बुद संनिभम नानाप्रहरणं घॊरम अदृश्यत महद बलम तद धि घॊरम असंख्येयं गर्जच च विविधा गिरः अभ्यद्रवद रणे देवान भगवन्तं च शंकरम तैर विसृष्टान्य अनीकेषु बाणजालान्य अनेकशः पर्वताश च शतघ्न्यश च परासाश च परिघा गदाः निपतद्भिश च तैर घॊरैर देवानीकं महायुधैः कषणेन वयद्रवत सर्वं विमुखं चाप्य अदृश्यत निकृत्तयॊधनागाश्वं कृत्तायुध महारथम दानवैर अर्दितं सैन्यं देवानां विमुखं बभौ असुरैर वध्यमानं तत पावकैर इव काननम अपतद दुग्ध भूयिष्ठं महाद्रुम वनं यथा ते विभिन्नशिरॊ देहाः परच्यवन्ते दिवौकसः न नाथम अध्यगच्छन्त वध्यमाना महारणे अथ तद विद्रुतं सैन्यं दृष्ट्वा देवः पुरंदरः आश्वासयन्न उवाचेदं बलवद दानवार्दितम भयं तयजत भद्रं वः शूराः शस्त्राणि गृह्णत कुरुध्वं विक्रमे बुद्धिं मा वः का चिद वयथा भवेत जयतैनान सुदुर्वृत्तान दानवान घॊरदर्शनान अभिद्रवत भद्रं वॊ मया सह महासुरान शक्रस्य वचनं शरुत्वा समाश्वस्ता दिवौकसः दानवान परत्ययुध्यन्त शक्रं कृत्वा वयपाश्रयम ततस ते तरिदशाः सर्वे मरुतश च महाबलाः परत्युद्ययुर महावेगाः साध्याश च वसुभिः सह तैर विसृष्टान्य अनीकेषु करुद्धैः शस्त्राणि संयुगे शराश च दैत्य कायेषु पिबन्ति समासृग उल्बणम तेषां देहान विनिर्भिद्य शरास ते निशितास तदा निष्पतन्तॊ अदृश्यन्त नगेभ्य इव पन्नगाः तानि दैत्य शरीराणि निर्भिन्नानि सम सायकैः अपतन भूतले राजंश छिन्नाभ्राणीव सर्वशः ततस तद दानवं सैन्यं सर्वैर देवगणैर युधि तरासितं विविधैर बाणैः कृतं चैव पराङ्मुखम अथॊत्क्रुष्टं तदा हृष्टैः सर्वैर देवैर उदायुधैः संहतानि च तूर्याणि तदा सर्वाण्य अनेकशः एवम अन्यॊन्यसंयुक्तं युद्धम आसीत सुदारुणम देवानां दानवानां च मांसशॊणितकर्दमम अनयॊ देवलॊकस्य सहसैव वयदृश्यत तथा हि दानवा घॊरा विनिघ्नन्ति दिवौकसः ततस तूर्यप्रणादश च भेरीणां च महास्वनाः बभूवुर दानवेन्द्राणां सिंहनादाश च दारुणाः अथ दैत्य बलाद घॊरान निष्पपात महाबलः दानवॊ महिषॊ नाम परगृह्य विपुलं गिरिम ते तं घनैर इवादित्यं दृष्ट्वा संपरिवारितम समुद्यतगिरिं राजन वयद्रवन्त दिवौकसः अथाभिद्रुत्य महिषॊ देवांश चिक्षेप तं गिरिम पतता तेन गिरिणा देवसैन्यस्य पार्थिव भीमरूपेण निहतम अयुतं परापतद भुवि अथ तैर दानवैः सार्धं महिषस तरासयन सुरान अभ्यद्रवद रणे तूर्णं सिंहः कषुद्रमृगान इव तम आपतन्तं महिषं दृष्ट्वा सेन्द्रा दिवौकसः वयद्रवन्त रणे भीता विशीर्णायुध केतनाः ततः स महिषः करुद्धस तूर्णं रुद्र रथं ययौ अभिद्रुत्य च जग्राह रुद्रस्य रथकूबरम यदा रुद्र रथं करुद्धॊ महिषः सहसा गतः रेसतू रॊदसी गाढं मुमुहुश च महर्षयः वयनदंश च महाकाया दैत्या जलधरॊपमाः आसीच च निश्चितं तेषां जितम अस्माभिर इत्य उत तथा भूते तु भगवान नावधीन महिषं रणे सस्मार च तदा सकन्दं मृत्युं तस्य दुरात्मनः महिषॊ ऽपि रथं दृष्ट्वा रौद्रं रुद्रस्य नानदत देवान संत्रासयंश चापि दैत्यांश चापि परहर्षयन ततस तस्मिन भये घॊरे देवानां समुपस्थिते आजगाम महासेनः करॊधात सूर्य इव जवलन लॊहिताम्बर संवीतॊ लॊहितस्रग्वि भूषणः लॊहितास्यॊ महाबाहुर हिरण्यकवचः परभुः रथम आदित्यसंकाशम आस्थितः कनकप्रभम तं दृष्ट्वा दैत्य सेना सा वयद्रवत सहसा रणे स चापि तां परज्वलितां महिषस्य विदारिणीम मुमॊच शक्तिं राजेन्द्र महासेनॊ महाबलः सा मुक्ताभ्यहनच छक्तिर महिषस्य शिरॊमहत पपात भिन्ने शिरसि महिषस तयक्तजीवितः कषिप्ताक्षिप्ता तु सा शक्तिर हत्वा शत्रून सहस्रशः सकन्द हस्तम अनुप्राप्ता दृश्यते देवदानवैः परायॊ शरैर विनिहता महासेनेन धीमता शेषा दैत्य गणा घॊरा भीतास तरस्ता दुरासदैः सकन्दस्य पार्षदैर हत्वा भक्षिताः शतसंघशः दानवान भक्षयन्तस ते परपिबन्तश च शॊणितम कषणान निर्दानवं सर्वम अकार्षुर भृशहर्षिताः तमांसीव यथा सूर्यॊ वृक्षान अग्निर घनान खगः तथा सकन्दॊ ऽजयच छत्रून सवेन वीर्येण कीर्तिमान संपूज्यमानस तरिदशैर अभिवाद्य महेश्वरम शुशुभे कृत्तिका पुत्रः परकीर्णांशुर इवांशुमान नष्टशत्रुर यदा सकन्दः परयातश च महेश्वरम अथाब्रवीन महासेनं परिष्वज्य पुरंदरः बरह्मदत्तवरः सकन्द तवयायं महिषॊ हतः देवास तृणमया यस्य बभूवुर जयतां वर सॊ ऽयं तवया महाबाहॊ शमितॊ देवकण्टकः शतं महिषतुल्यानां दानवानां तवया रणे निहतं देवशत्रूणां यैर वयं पूर्वतापिताः तावकैर भक्षिताश चान्ये दानवाः शतसंघशः अजेयस तवं रणे ऽरीणाम उमापतिर इव परभुः एतत ते परथमं देवख्यातं कर्म भविष्यति तरिषु लॊकेषु कीर्तिश च तवाक्षय्या भविष्यति वशगाश च भविष्यन्ति सुरास तव सुरात्मज महासेनेत्य एवम उक्त्वा निवृत्तः सह दैवतैः अनुज्ञातॊ भगवता तयम्बकेन शचीपतिः गतॊ भद्र वटं रुद्रॊ निवृत्ताश च दिवौकसः उक्ताश च देवा रुद्रेण सकन्दं पश्यत माम इव स हत्वा दानव गणान पूज्यमानॊ महर्षिभिः एकाह्नैवाजयत सर्वं तरैलॊक्यं वह्निनन्दनः सकन्दस्य य इदं जन्म पठते सुसमाहितः स पुष्टिम इह संप्राप्य सकन्द सालॊक्यताम इयात [वै] उपासीनेषु विप्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु दरौपदी सत्यभामा च विविशाते तदा समम जाहस्यमाने सुप्रीते सुखं तत्र निषीदतुः चिरस्य दृष्ट्वा राजेन्द्र ते ऽनयॊन्यस्य परियंवदे कथयाम आसतुश चैत्राः कथाः कुरु यदुक्षिताम अथाब्रवीत सत्यभामा कृष्णस्य महिषी परिया सात्राजिती याज्ञसेनीं रहसीदं सुमध्यमा केन दरौपदि वृत्तेन पाण्डवान उपतिष्ठसि लॊकपालॊपमान वीरान यूनः परमसंमतान कथं च वशगास तुभ्यं न कुप्यन्ति च ते शुभे तव वश्याहि सततं पाण्डवाः परियदर्शने मुखप्रेक्षाश च ते सर्वे तत्त्वम एतद बरवीहि मे वरतचर्या तपॊ वापि सनानमन्त्रौषधानि वा विद्या वीर्यं मूलवीर्यं जपहॊमस तथागदाः मम आचक्ष्व पाञ्चालि यशस्यं भग वेदनम येन कृष्णे भवेन नित्यं मम कृष्णॊ वशानुगः एवम उक्त्वा सत्यभामा विरराम यशस्विनी पतिव्रता महाभागा दरौपदी परत्युवाच ताम असत सत्रीणां समाचारं सत्ये माम अनुपृच्छसि असद आचरिते मार्गे कथं सयाद अनुकीर्तनम अनुप्रश्नः संशयॊ वा नैतत तवय्य उपपद्यते तथा हय उपेता बुद्ध्या तवं कृष्टस्य महिषी परिया यदैव भर्ता जानीयान मन्त्रमूलपरां सत्रियम उद्विजेत तदैवास्याः सर्वाद वेश्म गताद इव उद्विग्नस्य कुतः शान्तिर अशान्तस्य कुतः सुखम न जातु वशगॊ भर्ता सत्रियाः सयान मन्त्रकारणात अमित्रप्रहितांश चापि गदान परमदारुणान मूलप्रवादैर हि विषं परयच्छन्ति जिघांसवः जिह्वया यानि पुरुषस तवचा वाप्य उपसेवते तत्र चूर्णानि दत्तानि हन्युः कषिप्रम असंशयम जलॊदर समायुक्ताः शवित्रिणः पलितास तथा अपुमांसः कृताः सत्रीभिर जडान्धबधिरास तथा पापानुगास तु पापास ताः पतीन उपसृजन्त्य उत न जातु विप्रियं भर्तुः सत्रिया कार्यं कथं चन वर्ताम्य अहं तु यां वृत्तिं पाण्डवेषु महात्मसु तां सर्वां शृणु मे सत्यां सत्यभामे यशस्विनि अहंकारं विहायाहं कामक्रॊधौ च सर्वदा सदारान पाण्डवान नित्यं परयतॊपचराम्य अहम परणयं परतिसंगृह्य निधायात्मानम आत्मनि शुश्रूषुर निरभीमाना पतीनां चित्तरक्षणी दुर्व्याहृताच छङ्कमाना दुःखिता ददुरवेक्षितात दुरासिताद दुर्व्रजिताद इङ्गिताध्यासिताद अपि सूर्यवैश्वानर निभान सॊमकल्पान महारथान सेवे चक्षुर्हणः पार्थान उग्रतेजः परतापिनः देवॊ मनुष्यॊ गन्धर्वॊ युवा चापि सवलंकृतः दरव्यवान अभिरूपॊ वा न मे ऽनयः पुरुषॊ मतः नाभुक्तवति नास्नाते नासंविष्टे च भर्तरि न संविशामि नाश्नामि सदा कर्म करेष्व अपि कषेत्राद वनाद वा गरामाद वा भर्तारं गृहम आगतम परत्युत्थायाभिनन्दामि आसनेनॊदकेन च परमृष्ट भाण्डा मृष्टान्ना काले भॊजनदायिनी संयता गुप्तधान्या च सुसंमृष्ट निवेशना अतिरस्कृत संभाषा दुःस्त्रियॊ नानुसेवती अनुकूलवती नित्यं भवाम्य अनलसा सदा अनर्मे चापि हसनं दवारि सथानम अभीक्ष्णशः अवस्करे चिरस्थानं निष्कुटेषु च वर्जये अतिहासातिरॊषौ च करॊधस्थानं च वर्जये निरताहं सदा सत्ये भर्तॄणाम उपसेनवे सर्वथा भर्तृरहितं न ममेष्टं कथं चन यदा परवसते भर्ता कुटुम्बार्थेन केन चित सुमनॊवर्णकापेता भवामि वरतचारिणी यच च भर्ता न पिबति यच च भर्ता न खादति यच च नाश्नाति मे भर्ता सर्वं तद वर्जयाम्य अहम यथॊपदेशं नियता वर्तमाना वराङ्गने सवलंकृता सुप्रयता भर्तुः परियहिते रता ये च धर्माः कुटुम्बेषु शवश्र्वा मे कथिताः पुरा भिक्षा बलिश्राधम इति सथाली पाकाश च पर्वसु मान्यानां मानसत्कारा ये चान्ये विदिता मया तान सर्वान अनुवर्तामि दिवारात्रम अतन्द्रिता विनयान नियमांश चापि सदा सर्वात्मना शरिता मृदून सतः सत्यशीलान सत्यधर्मानुपालिनः आशीविषान इव करुद्धान पतीन परिचराम्य अहम पत्याश्रयॊ हि मे धर्मॊ मतः सत्रीणां सनातनः स देवः सागतिर नान्या तस्य का विप्रियं चरेत अहं पतीन नातिशये नात्यश्ने नातिभूषये नापि परिवदे शवश्रूं सर्वदा परियन्त्रिता अवधानेन सुभगे नित्यॊत्थानतयैव च भर्तारॊ वशगा मह्यं गुरुशुश्रूषणेन च नित्यम आर्याम अहं कुन्तीं वीरसूं सत्यवादिनीम सवयं परिचराम्य एका सनानाच छादनभॊजनैः नैताम अतिशये जातु वस्त्रभूषण भॊजनैः नापि परिवदे चाहं तां पृथां पृथिवीसमाम अष्टाव अग्रे बराह्मणानां सहस्राणि सम नित्यदा भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिर निवेशने अष्टाशीति सहस्राणि सनातका गृहमेधिनः तरिंशद दासीक एकैकॊ यान बिभर्ति युधिष्ठिरः दशान्यानि सहस्राणि येषाम अन्नं सुसंस्कृतम हरियते रुक्मपात्रीभिर यतीनाम ऊर्ध्वरेतसाम तान सर्वान अग्रहारेण बराह्मणान बरह्मवादिनः यथार्हं पूजयामि सम पानाच छादनभॊजनैः शतं दासी सहस्राणि कौन्तेयस्य महात्मनः कम्बुकेयूर धारिण्यॊ निष्ककण्ठ्यॊ सवलंकृताः महार्हमाल्याभरणाः सुवर्णाश चन्दनॊक्षिताः मणीन हेमच बिभ्रत्यॊ नृत्यगीतविशारदाः तासां नाम च रूपं च भॊजनाच छादनानि च सर्वासाम एव वेदाहं कर्म चैव कृताकृतम शतं दासी सहस्राणि कुन्तीपुत्रस्य धीमतः पात्री हस्ता दिवारात्रम अतिथीन भॊजयन्त्य उत शतम अश्वसहस्राणि दशनागायुतानि च युधिष्ठिरस्यानुयात्रम इन्द्रप्रस्थ निवासिनः एतद आसीत तदा राज्ञॊ यन महीं पर्यपालयत येषां संख्या विधिं चैव परदिशामि शृणॊमि च अन्तःपुराणां सर्वेषां भृत्यानां चैव सर्वशः आ गॊपालाविपालेभ्यः सर्वं वेद कृताकृतम सर्वं राज्ञः समुदयम आयं च वययम एव च एकाहं वेद्मि कल्याणि पाण्डवानां यशस्विनाम मयि सर्वं समासज्य कुटुम्बं भरतर्षभाः उपासन रताः सर्वे घटन्ते सम शुभानने तम अहं भारम आसक्तम अनाधृष्यं दुरात्मभिः सुखं सर्वं परित्यज्य रात्र्यहानि घटामि वै अधृष्यं वरुणस्येव निधिपूर्णम इवॊदधिम एकाहं वेद्मि कॊशं वै पतीनां धर्मचारिणाम अनिशायां निशायां च सहायाः कषुत्पिपासयॊः आराधयन्त्याः कौरव्यांस तुल्या रात्रिर अहॊ च मे परथमं परतिबुध्यामि चरमं संविशामि च नित्यकालम अहं सत्ये एतत संवननं मम एतज जानाम्य अहं कर्तुं भर्तृसंवननं महत असत सत्रीणां समाचारं नाहं कुर्यां न कामये तच छरुत्वा धर्मसहितं वयाहृतं कृष्णया तदा उवाच सत्या सत्कृत्य पाञ्चालीं धर्मचारिणीम अभिपन्नास्मि पाञ्चालि याज्ञसेनि कषमस्व मे कामकारः सखीनां हि सॊपहासं परभाषितुम [दरौ] इमं तु ते मार्गम अपेतदॊषं; वक्ष्यामि चित्तग्रहणाय भर्तुः यस्मिन यथावत सखिवर्तमाना; भर्तारम आच्छेत्स्यसि कामिनीभ्यः नैतादृशं दैवतम अस्ति सत्ये; सर्वेषु लॊकेषु सदैवतेषु यथा पतिस तस्य हि सर्वकामा; लभ्याः परसादे कुपितश च हन्यात तस्माद अपत्यं विविधाश च भॊगाः; शय्यासनान्य अद्भुतदर्शनानि वस्त्राणि माल्यानि तथैव गन्धाः; सवर्गश च लॊकॊ विषमा च कीर्तिः सुखं सुखेनेह न जातु लभ्यं; दुःखेन साध्वी लभते सुखानि सा कृष्णम आराधय सौहृदेन; परेम्णा च नित्यं परतिकर्मणा च तथाशनैश चारुभिर अग्र्यमाल्यैर; दाक्षिण्ययॊगैर विविधैश च गन्धैः अस्याः परियॊ ऽसमीति यथा विदित्वा; तवाम एव संश्लिष्यति सर्वभावैः शरुत्वा सवरं दवारगतस्य भर्तुः; परत्युत्थिता तिष्ठ गृहस्य मध्ये दृष्ट्वा परविष्टं तवरितासनेन; पाद्येन चैव परतिपूजय तवम संप्रेषितायाम अथ चैव दास्याम; उत्थाय सर्वं सवयम एव कुर्याः जानातु कृष्णस तव भावम एतं; सर्वात्मना मां भजतीति सत्ये तवत्संनिधे यत कथयेत पतिस ते; यद्य अप्य अगुह्यं परिरक्षितव्यम का चित सपत्नी तव वासुदेवं; परत्यादिशेत तेन भवेद विरागः परियांश च रक्तांश च हितांश च भर्तुस; तान भॊजयेथा विविधैर उपायैः दवेष्यैर अपक्षैर अहितैश च तस्य; भिद्यस्व नित्यं कुहकॊद्धतैश च मदं परमादं पुरुषेषु हित्वा; संयच्छ भावं परतिगृह्य मौनम परद्युम्न साम्बाव अपि ते कुमारौ; नॊपासितव्यौ रहिते कदा चित महाकुलीनाभिर अपापिकाभिः; सत्रीभिः सतीभिस तव सख्यम अस्तु चण्डाश च शौण्डाश च महाशनाश च; चौराश च दुष्टाश चपलाश च वर्ज्याः एतद यशस्यं भग वेदनं च; सवर्ग्यं तथा शत्रुनिबर्हणं च महार्हमाल्याभरणाङ्गरागा; भर्तारम आराधय पुण्यगन्धा [वै] मार्कण्डेयाधिभिर विप्रैः पाण्डवैश च महात्मभिः कथाभिर अनुकूलाभिः सहासित्वा जनार्दनः ततस तैः संविदं कृत्वा यथावन मधुसूदनः आरुरुक्षू रथं सत्याम आह्वयाम आस केशवः सत्यभामा ततस तत्र सवजित्वा दरुपदात्मजाम उवाच वचनं हृद्यं यथा भावसमाहितम कृष्णे मा भूत तवॊत्कण्ठा मा वयथा मा परजागरः भर्तृभिर देवसंकाशैर जितां पराप्स्यसि मेदिनीम न हय एवं शीलसंपन्ना नैवं पूजित लक्षणाः पराप्नुवन्ति चिरं कलेशं यथा तवम असितेक्षणे अवश्यं च तवया भूमिर इयं निहतकण्टका भर्तृभिः सह भॊक्तव्या निर्द्वन्द्वेति शरुतं मया धार्तराष्ट्र वधं कृत्वा वौराणि परतियात्य च युधिष्ठिरस्थां पृथिवीं दरष्टासि दरुपदात्मजे यास ताः परव्राजमानां तवां पराहसन दर्पमॊहिताः ताः कषिप्रं हतसंकल्पा दरक्ष्यसि तवं कुरु सत्रियः तव दुःखॊपपन्नाया यैर आचरितम अप्रियम विद्धि संप्रस्थितान सर्वांस तान कृष्णे यमसादनम पुत्रस ते परतिविन्ध्यश च सुत सॊमस तथा विभुः शरुतकर्मार्जुनिश चैव शतानीकश च नाकुलिः सहदेवाच च यॊ जातः शरुतसेनस तवात्मजः सर्वे कुशलिनॊ वीराः कृतास्त्राश च सुतास तव अभिमन्युर इव परीता दवारवत्यां रता भृशम तवम इवैषां सुभद्राच परीत्या सर्वात्मना सथिता परीयते भावनिर्द्वन्द्वा तेभ्यश च विगतज्वरा भेजे सर्वात्मना चैव परद्युम्न जननी तथा भानुप्रभृतिभिश चैनान विशिनष्टि च केशवः भॊजनाच छादने चैषां नित्यं मे शवशुरः सथितः रामप्रभृतयः सर्वे भजन्त्य अन्धकवृष्णयः तुल्यॊ हि परणयस तेषां परद्युम्नस्य च भामिनि एवमादि परियं परीत्या हृद्यम उक्त्वा मनॊऽनुगम गमनाय मनॊ चक्रे वासुदेव रथं परति तां कृष्णां कृष्ण महिषी चकाराभिप्रदक्षिणम आरुरॊह रथं शौरेः सत्यभामा च भामिनी समयित्वा तु यदुश्रेष्ठॊ दरौपदीं परिसान्त्व्य च उपावर्त्य ततः शीघ्रैर हयैः परायात परंतपः [जनम] एवं वने वर्तमाना नराग्र्याः; शीतॊष्णवातातप कर्शिताङ्गाः सरस तद आसाद्य वनं च पुण्यं; ततः परं किम अकुर्वन्त पार्थाः [वै] सरस तद आसाद्य तु पाण्डुपुत्रा; जनं समुत्सृज्य विधाय चैषाम वनानि रम्याण्य अथ पर्वतांश च; नदी परदेशांश च तदा विचेरुः तथा वने तान वसतः परवीरान; सवाध्यायवन्तश च तपॊधनाश च अभ्याययुर वेद विदः पुराणास; तान पूजयाम आसुर अथॊ नराग्र्याः ततः कदा चित कुशलः कथासु; विप्रॊ ऽभयगच्छद भुवि कौरवेयान स तैः समेत्याथ यदृच्छयैव; वैचित्रवीर्यं नृपम अभ्यगच्छत अथॊपविष्टः परतिसत्कृतश च; वृद्धेन राज्ञा कुरुसत्तमेन परचॊदितः सन कथयां बभूव; धर्मानिलेन्द्र परभवान यमौ च कृशांश च वातातपकर्शिताङ्गान; दुःखस्य चॊग्रस्य मुखे परपन्नान तां चाप्य अनाथाम इव वीर नाथां; कृष्णां परिक्लेश गुणेन युक्ताम ततः कथां तस्य निशम्य राजा; वैचित्रवीर्यः कृपयाभितप्तः वने सथितान पार्थिव पुत्रपौत्राञ; शरुत्वा तदा दुःखनदीं परपन्नान परॊवाच दैत्याभिहतान्तर आत्मा; निःश्वासबास्पॊपहतः स पार्थान वाचं कथं चित सथिरताम उपेत्य; तत सर्वम आत्मप्रभवं विचिन्त्य कथं नु सत्यः शुचिर आर्य वृत्तॊ; जयेष्ठः सुतानां मम धर्मराजः अजातशत्रुः पृथिवीतलस्थः; शेते पुरा राङ्कव कूटशायी परबॊद्यते मागध सूत पूगैर; नित्यं सतुवद्भिः सवयम इन्द्रकल्पः पतत्रिसंघैः स जघन्यरात्रे; परबॊध्यते नूनम इडा तलस्थः कथं नु वातातपकर्शिताङ्गॊ; वृकॊदरः कॊपपरिप्लुताङ्गः शेते पृथिव्याम अतथॊचिताङ्गः; कृष्णा समक्षं वसुधातलस्थः तथार्जुनः सुकुमारॊ मनस्वी; वशे सथितॊ धर्मसुतस्य राज्ञः विदूयमानैर इव सर्ग गात्रैर; धरुवं न शेते वसतीर अमर्षात यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च; भीमं च दृष्ट्वा सुखविप्रयुक्तान विनिःश्वसन सर्प इवॊग्रतेजा; धरुवं न शेते वसतीर अमर्षात तथा यमौ चाप्य असुखौ सुखार्हौ; समृद्धरूपाव अमरौ दिवीव परजागरस्थौ धरुवम अप्रशान्तौ; धर्मेण सत्येन च वार्यमाणौ समीरणेनापि समॊ बलेन; समीरणस्यैव सुतॊ बलीयान स धर्मपाशेन सितॊग्र तेजा; धरुवं विनिःश्वस्य सहत्य अमर्षम स चापि भूमौ परिवर्तमानॊ; वधं सुतानां मम काङ्क्षमाणः सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः; कालं परतीक्षत्य अधिकॊ रणे ऽनयैः अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या; दुःशासनॊ यत परुषाण्य अवॊचत तानि परविष्टानि वृकॊदराङ्गं; दहन्ति मर्माग्निर इवेन्धनानि न पापकं धयास्यति धर्मपुत्रॊ; धनंजयश चाप्य अनुवर्तते तम अरण्यवासेन विवर्धते तु; भीमस्य कॊपॊ ऽगनिर इवानलेन स तेन कॊपेन विदीर्यमाणः; करं करेणाभिनिपीड्य वीरः विनिःश्वसत्य उष्णम अतीव घॊरं; दहन्न इवेमान मम पुत्रपौत्रान गाण्डीवधन्वा च वृकॊदरश च; संरम्भिणाव अन्तककालकल्पौ न शेषयेतां युधि शत्रुसेनां; शरान किरन्ताव अशनिप्रकाशान दुर्यॊधनः शकुनिः सूतपुत्रॊ; दुःशासनश चापि सुमन्दचेताः मधु परपश्यन्ति न तु परपातं; वृकॊदरं चैव धनंजयं च शुभाशुभं पुरुषः कर्मकृत्वा; परतीक्षते तस्य फलं सम कर्ता स तेन युज्यत्य अवशः फलेन; मॊक्षः कथं सयात पुरुषस्य तस्मात कषेत्रे सुकृष्टे हय उपिते च बीजे; देवे च वर्षत्य ऋतुकालयुक्तम न सयात फलं तस्य कुतः परसिद्धिर; अन्यत्र दैवाद इति चिन्तयामि कृतं मताक्षेण यथा न साधु साधु; परवृत्तेन च पाण्डवेन मया च दुष्पुत्र वशानुगेन; यथा कुरूणाम अयम अन्तकालः धरुवं परवास्यत्य असमीरितॊ ऽपि; धरुवं परजास्यत्य उत गर्भिणी या धरुवं दिनादौ रजनी परणाशस; तथा कषपादौ च दिनप्रणाशः करियेत कस्मान न परे च कुर्युर; वित्तं न दद्युः पुरुषाः कथं चित पराप्यार्थ कालं च भवेद अनर्थः; कथं नु तत सयाद इति तत कुतः सयात कथं न भिद्येत न च सरवेत; न च परसिच्येद इति रक्षितव्यम अरक्ष्यमाणः शतधा विशीर्येद; धरुवं न नाशॊ ऽसति कृतस्य लॊके गतॊ हय अरण्याद अपि शक्र लॊकं; धनंजयः पश्यत वीर्यम अस्य अस्त्राणि दिव्यानि चतुर्विधानि; जञात्वा पुनर लॊकम इमं परपन्नः सवर्गं हि गत्वा सशरीर एव; कॊ मानुषः पुनर आगन्तुम इच्छेत अन्यत्र कालॊपहतान अनेकान; समीक्षमाणस तु कुरून मुमूर्षान धनुर गराहश चार्जुनः सव्यसाची; धनुश च तद गाण्डिवं लॊकसारम अस्त्राणि दिव्यानि च तानि तस्य; तरयस्य तेजॊ परसहेत कॊ नु निशम्य तद वचनं पार्थिवस्य; दुर्यॊधनॊ रहिते सौबलश च अबॊधयत कर्णम उपेत्य सर्वं; स चाप्य अहृष्टॊ ऽभवद अल्पचेताः [वै] धृतराष्ट्रस्य तद वाक्यं निशम्य सह सौबलः दुर्यॊधनम इदं काले कर्णॊ वचनम अब्रवीत परव्राज्य पाण्डवान वीरान सवेन वीर्येण भारत भुङ्क्ष्वेमां पृथिवीम एकॊ दिवं शम्बरहा यथा पराच्याश च दाक्षिणात्याश च परतीच्यॊदीच्यवासिनः कृताः करप्रदाः सर्वे राजानस ते नराधिप या हि सा दीप्यमानेव पाण्डवान भजते पुरा साद्य लक्ष्मीस तवया राजन्न अवाप्ता भरातृभिः सह इन्द्रप्रस्थ गते यां तां दीप्यमानां युधिष्ठिरे अपश्याम शरियं राजन्न अचिरं शॊककर्शिताः सा तु बुद्धिबलेनेयं राज्ञस तस्माद युधिष्ठिरात तवयाक्षिप्ता महाबाहॊ दीप्यमानेव दृश्यते तथैव तव राजेन्द्र राजानः परवीरहन शासने ऽधिष्ठिताः सर्वे किं कुर्म इति वादिनः तवाद्य पृथिवी राजन निखिला सागराम्बरा सपर्वतवना देवी सग्राम नगराकरा नाना वनॊद्देशवती पत्तनैर उपशॊभिता वन्द्यमानॊ दविजै राजन पूज्यमानश च राजभिः पौरुषाद दिवि देवेषु भराजसे रश्मिवान इव रुद्रैर इव यमॊ राजा मरुद्भिर इव वासवः कुरुभिस तवं वृतॊ राजन भासि नक्षत्रराड इव ये सम ते नाद्रियन्ते ऽऽजञां नॊद्विजन्ते कदा च न पश्यामस ताञ शरिया हीनान पाण्डवान वनवासिनः शरूयन्ते हि महाराज सरॊ दवैतवनं परति वसन्तः पाण्डवाः सार्धं बराह्मणैर वनवासिभिः स परयाहि महाराज शरिया परमया युतः परतपन पाण्डुपुत्रांस तवं रश्मिवान इव तेजसा सथितॊ राज्ये चयुतान राज्याच छरिया हीनाञ शरिया वृतः असमृद्धान समृद्धार्थः पश्य पाण्डुसुतान नृप महाभिजन संपन्नं भद्रे महति संस्थितम पाण्डवास तवाभिवीक्षन्तां ययातिम इव नाहुषम यां शरियं सुहृदश चैव दुर्हृदश च विशां पते पश्यन्ति पुरुषे दीप्तां सा समर्था भवत्य उत समस्थॊ विषमस्थान हि दुर्हृदॊ यॊ ऽभिवीक्षते जगतीस्थान इवाद्रिस्थः किं ततः परमं सुखम न पुत्र धनलाभेन न राज्येनापि विन्दति परीतिं नृपतिशार्दूल याम अमित्राघ दर्शनात किं नु तस्य सुखं न सयाद आश्रमे यॊ धनंजयम अभिवीक्षेत सिद्धार्थॊ वकलाजिन वाससम सुवाससॊ हि ते भार्या वकलाजिन वाससम पश्यन्त्व असुखितां कृष्णां सा च निर्विद्यतां पुनः विनिन्दतां तथात्मानं जीवितं च धनच्युता न तथा हि सभामध्ये तस्या भवितुम अर्हति वैमनस्य यथादृष्ट्वा तव भार्याः सवलंकृताः एवम उक्त्वा तु राजानं कर्णः शकुनिना सह तूष्णीं बभूवतुर उभौ वाक्यान्ते जनमेजय [वै] कर्णस्य वचनं शरुत्वा राजा दुर्यॊधनस तदा हृष्टॊ भूत्वा पुनर दीन इदं वचनम अब्रवीत बरवीषि यद इदं कर्ण सर्वं मे मनसि सथितम न तव अभ्यनुज्ञां लप्स्यामि गमने यत्र पाण्डवाः परिदेवति तान वीरान धृतराष्ट्रॊ महीपतिः मन्यते ऽभयधिकांश चापि तपॊयॊगेन पाण्डवान अथ वाप्य अनुबुध्येत नृपॊ ऽसमाकं चिकीर्षितम एवम अप्य आयतिं रक्षन नाभ्यनुज्ञातुम अर्हति न हि दवैतवने किं चिद विद्यते ऽनयत परयॊजनम उत्सादनम ऋते तेषां वनस्थानां मम दविषाम जानासि हि यथा कषत्ता दयूतकाल उपस्थिते अब्रवीद यच च मां तवां च सौबलं च वचस तदा तानि पूर्वाणि वाक्यानि यच चान्यत परिदेवितम विचिन्त्य नाधिगच्छामि गमनायेतराय वा ममापि हि महान हर्षॊ यद अहं भीम फल्गुनौ कलिष्टाव अरण्ये पश्येयं कृष्णया सहिताव इति न तथा पराप्नुयां परीतिम अवाप्य वसुधाम अपि दृष्ट्वा यथा पाण्डुसुतान वल्लकाजिन वाससः किं नु सयाद अधिकं तस्माद यद अहं दरुपदात्मजाम दरौपदीं कर्ण पश्येयं काषायवसनां वने यदि मां धर्मराजश च भीमसेनश च पाण्डवः युक्तं परमया लक्ष्म्या पश्येतां जीवितं भवेत उपायं न तु पश्यामि येन गच्छेम तद वनम यथा चाभ्यनुजानीयाद गच्छन्तं मां महीपतिः स सौबलेन सहितस तथा दुःशासनेन च उपायं पश्य निपुणं येन गच्छेम तद वनम अहम अप्य अद्य निश्चित्य गमनायेतराय वा काल्यम एव गमिष्यामि समीपं पार्थिवस्य ह मयि तत्रॊपविष्टे तु भीष्मे च कुरुसत्तमे उपायॊ यॊ भवेद दृष्टस तं बरूयाः सह सौबलः ततॊ भीष्मस्य राज्ञश च निशम्य गमनं परति वयवसायं करिष्ये ऽहम अनुनीय पितामहम तथेत्य उक्त्वा तु ते सर्वे जग्मुर आवसथान परति वयुषितायां रजन्यां तु कर्णॊ राजानम अभ्ययात ततॊ दुर्यॊधनं कर्णः परहसन्न इदम अब्रवीत उपायः परिदृष्टॊ ऽयं तं निबॊध जनेश्वर घॊषा दवैतवने सर्वे तवत्प्रतीक्षा नराधिप घॊषयात्रापदेशेन गमिष्यामॊ न संशयः उचितं हि सदा गन्तुं घॊषयात्रां विशां पते एवं च तवां पिता राजन समनुज्ञातुम अर्हति तथा कथयमानौ तौ घॊषयात्रा विनिश्चयम गान्धारराजः शकुनिः परत्युवाच हसन्न इव उपायॊ ऽयं मया दृष्टॊ गमनाय निरामयः अनुज्ञास्यति नॊ राजा चॊदयिष्यति चाप्य उत घॊषा दवैतवने सर्वे तवत्प्रतीक्षा नराधिप घॊषयात्रापदेशेन गमिष्यामॊ न संशयः ततः परहसिताः सर्वे ते ऽनयॊन्यस्य तलान ददुः तद एव च विनिश्चित्य ददृशुः कुरुसत्तमम [वै] धृतराष्ट्रं ततः सर्वे ददृशुर जनमेजय पृष्ट्वा सुखम अथॊ राज्ञः पृष्ट्वा राज्ञा च भारत ततस तैर विहितः पूर्वं समङ्गॊ नाम बल्लवः समीपस्थास तदा गावॊ धृतराष्ट्रे नयवेदयत अनन्तरं च राधेयः शकुनिश च विशां पते आहतुः पार्थिवश्रेष्ठं धृतराष्ट्रं जनाधिपम रमणीयेषु देशेषु घॊषाः संप्रति कौरव समारणा समयः पराप्तॊ वत्सानाम अपि चाङ्कनम मृगया चॊचिता राजन्न अस्मिन काले सुतस्य ते दुर्यॊधनस्य गमनं तवम अनुज्ञातुम अर्हसि [धृत] मृगया शॊभना तात गवां च समवेक्षणम विश्रम्भस तु न गन्तव्यॊ बल्लवानाम इति समरे ते तु तत्र नरव्याघ्राः समीप इति नः शरुतम अतॊ नाभ्यनुजानामि गमनं तत्र वः सवयम छद्मना निर्जितास ते हि कर्शिताश च महावने तपॊनित्याश च राधेय समर्थाश च महारथाः धर्मराजॊ न संक्रुध्येद भीमसेनस तव अमर्षणः यज्ञसेनस्य दुहिता तेज एव तु केवलम यूयं चाप्य अपराध्येयुर दर्पमॊहसमन्विताः ततॊ विनिर्दहेयुस ते तपसा हि समन्विताः अथ वा सायुधा वीरा मनुनाभिपरिप्लुताः सहिता बद्धनिस्त्रिंशा दहेयुः शस्त्रतेजसा अथ यूयं बहुत्वात तान आरभध्वं कथं चन अनार्यं परमं तः सयाद अशक्यं तच च मे मतम उषितॊ हि महाबाहुर इन्द्रलॊके धनंजयः दिव्यान्य अस्त्राण्य अवाप्याथ ततः परत्यागतॊ वनम अकृतास्त्रेण पृथिवी जिता बीभत्सुना पुरा किं पुनः स कृतास्त्रॊ ऽदय न हन्याद वॊ महारथः अथ वा मद्वचॊ शरुत्वा तत्र यत्ता भविष्यथ उद्विग्नवासॊ विश्रम्भाद दुःखं तत्र भविष्यति अथ वा सैनिकाः के चिद अपकुर्युर युधिष्ठिरे तद अबुद्धि कृतं कर्म दॊषम उत्पादयेच च वः तस्माद गच्छन्तु पुरुषाः समारणायाप्त कारिणः न सवयं तत्र गमनं रॊचये तव भारत [षकुनि] धर्मज्ञः पाण्डवॊ जयेष्ठः परतिज्ञातं च संसदि तेन दवादश वर्षाणि वस्तव्यानीति भारत अनुवृत्ताश च ते सर्वे पाण्डवा धर्मचारिणः युधिष्ठिरश च कौन्तेयॊ न नः कॊपं करिष्यति मृगयां चैव नॊ गन्तुम इच्छा संवर्धते भृशम समारणं च चिकीर्षामॊ न तु पाण्डव दर्शनम न चानार्य समाचारः कश चित तत्र भविष्यति न च तत्र गमिष्यामॊ यत्र तेषां परतिश्रयः [वै] एवम उक्तः शकुनिना धृतराष्ट्रॊ जनेश्वरः दुर्यॊधनं सहामात्यम अनुजज्ञे न कामतः अनुज्ञातस तु गान्धारिः कर्णेन सहितस तदा निर्ययौ भरतश्रेष्ठॊ बलेन महता वृतः दुःशासनेन च तथा सौबलेन च देविना संवृतॊ भरातृभिश चान्यैः सत्रीभिश चापि सहस्रशः तं निर्यान्तं महाबाहुं दरष्टुं दवैतवनं सरः पौराश चानुययुः सर्वे सह दारा वनं च तत अष्टौ रथसहस्राणि तरीणि नागायुतानि च पत्तयॊ बहुसाहस्रा हयाश च नवतिः शताः शकटापण वेश्याश च वणिजॊ बन्दिनस तथा नराश च मृगया शीलाः शतशॊ ऽथ सहस्रशः ततः परयाणे नृपतेः सुमहान अभवत सवनः परावृषीव महावायॊर उद्धतस्य विशां पते गव्यूति मात्रे नयवसद राजा दुर्यॊधनस तदा परयातॊ वाहनैः सर्वैस ततॊ दवैतवनं सरः [वै] अथ दुर्यॊधनॊ राजा तत्र तत्र वने वसन जगाम घॊषान अभितस तत्र चक्रे निवेशनम रमणीये समाज्ञाते सॊदके समहीरुहे देशे सर्वगुणॊपेते चक्रुर आवसथं नराः तथैव तत समीपस्थान पृथग आवसथान बहून कर्णस्य शकुनेश चैव भरातॄणां चैव सर्वशः ददर्श स तदा गावः शतशॊ ऽथ सहस्रशः अङ्कैर लक्षैश च ताः सर्वा लक्षयाम आस पार्थिवः अङ्कयाम आस वत्सांश च जज्ञे चॊपसृतास तव अपि बाल वत्साश च या गावः कालयाम आस ता अपि अथ स समारणं कृत्वा लक्षयित्वा तरिहायनान वृतॊ गॊपालकैः परीतॊ वयहरत कुरुनन्दनः स च पौरजनः सर्वः सैनिकाश च सहस्रशः यथॊपजॊषं चिक्रीडुर वने तस्मिन यथामराः ततॊ गॊपाः परगातारः कुशला नृत्तवादिते धार्तराष्ट्रम उपातिष्ठन कन्याश चैव सवलंकृताः स सत्रीगणवृतॊ राजा परहृष्टः परददौ वसु तेभ्यॊ यथार्हम अन्नानि पानानि विविधानि च ततस ते सहिताः सर्वे तरक्षून महिषान मृगान गवयर्क्ष वराहांश च समन्तात पर्यकालयन स ताञ शरैर विनिर्भिन्दन गजान बध्नन महावने रमणीयेषु देशेषु गराहयाम आस वै मृगान गॊरसान उपयुञ्जान उपभॊगांश च भारत पश्यन सुरमणीयानि पुष्पितानि वनानि च मत्तभ्रमर जुष्टानि बर्हिणाभिरुतानि च अगच्छद आनुपूर्व्येण पुण्यं दवैतवनं सरः ऋद्ध्या परमया युक्तॊ महेन्द्र इव वज्रभृत यदृच्छया च तद अहॊ धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः ईजे राजर्षियज्ञेन सद्यस्केन विशां पते दिव्येन विधिना राजा वन्येन कुरुसत्तमः कृत्वा निवेशम अभितः सरसस तस्य कौरवः दरौपद्या सहितॊ धीमान धर्मपत्न्या नराधिपः ततॊ दुर्यॊधनः परेष्यान आदिदेश सहानुजः आक्रीडावसथाः कषिप्रं करियन्ताम इति भारत ते तथेत्य एव कौरव्यम उक्त्वा वचनकारिणः चिकीर्षन्तस तदाक्रीडाञ जग्मुर दवैतवनं सरः सेनाग्रं धार्तराष्ट्रस्य पराप्तं दवैतवनं सरः परविशन्तं वनद्वारि गन्धर्वाः समवारयन तत्र गन्धर्वराजॊ वै पूर्वम एव विशां पते कुबेरभवनाद राजन्न आजगाम गणावृतः गणैर अप्सरसां चैव तरिदशानां तथात्मजैः विहारशीलः करीडार्थं तेन तत संवृतं सरः तेन तत संवृतं दृष्ट्वा ते राजपरिचारकाः परतिजग्मुस ततॊ राजन यत्र दुर्यॊधनॊ नृपः स तु तेषां वचॊ शरुत्वा सैनिकान युद्धदुर्मदान परेषयाम आस कौरव्य उत्सारयत तान इति तस्य तद वचनं शरुत्वा राज्ञः सेनाग्रयायिनः सरॊ दवैतवनं गत्वा गन्धर्वान इदम अब्रुवन राजा दुर्यॊधनॊ नाम धृतराष्ट्र सुतॊ बली विजिहीर्षुर इहायाति तदर्थम अपसर्पत एवम उक्तास तु गन्धर्वाः परहसन्तॊ विशां पते परत्यब्रुवंस तान पुरुषान इदं सुपरुषं वचः न चेतयति वॊ राजा मन्दबुद्धिः सुयॊधनः यॊ ऽसमान आज्ञापयत्य एवं वश्यान इव दिवौकसः यूयं मुमूर्षवश चापि मन्दप्रज्ञा न संशयः ये तस्य वचनाद एवम अस्मान बरूत विचेतसः गच्छत तवरिताः सर्वे यत्र राजा स कौरवः दवेष्यं माद्यैव गच्छध्वं धर्मराज निवेशनम एवम उक्तास तु गन्धर्वै राज्ञः सेनाग्रयायिनः संप्राद्रवन्यतॊ राजा धृतराष्ट्र सुतॊ ऽभवत [वै] ततस ते सहिताः सर्वे दुर्यॊधनम उपागमन अब्रुवंश च महाराज यद ऊचुः कौरवं परति गन्धर्वैर वारिते सैन्ये धार्तराष्ट्रः परतापवान अमर्षपूर्णः सैन्यानि परत्यभाषत भारत शासतैनान अधर्मज्ञान मम विप्रियकारिणः यदि परक्रीडितॊ देवैः सर्वैः सह शतक्रतुः दुर्यॊधन वचॊ शरुत्वा धार्तराष्ट्रा महाबलाः सर्व एवाभिसंनद्धा यॊधाश चापि सहस्रशः ततः परमथ्य गन्धर्वांस तद वनं विविशुर बलात सिंहनादेन महता पूरयन्तॊ दिशॊ दश ततॊ ऽपरैर अवार्यन्त गन्धर्वैः कुरु सैनिकाः ते वार्यमाणा गन्धर्वैः साम्नैव वसुधाधिप तान अनादृत्य गन्धर्वांस तद वनं विविशुर महत यदा वाचा न तिष्ठन्ति धार्तराष्ट्राः सराजकाः ततस ते खेचराः सर्वे चित्रसेने नयवेदयन गन्धर्वराजस तान सर्वान अब्रवीत कौरवान परति अनार्याञ शासतेत्य एवं चित्रसेनॊ ऽतयमर्षणः अनुज्ञातास तु गन्धर्वाश चित्रसेनेन भारत परगृहीतायुधाः सर्वे धार्तराष्ट्रान अभिद्रवन तान दृष्ट्वा पततः शीघ्रान गन्धर्वान उद्यतायुधान सर्वे ते पराद्रवन संख्ये धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः तान दृष्ट्वा दरवतः सर्वान धार्तराष्ट्रान पराङ्मुखान वैकर्तनस तदा वीरॊ नासीत तत्र पराङ्मुखः आपतन्तीं तु संप्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम महता शरवर्षेण राधेयः परत्यवारयत कषुरपैर विशिखैर भल्लैर वत्सदन्तैस तथायसैः गन्धर्वाञ शतशाभ्यघ्नँल लघुत्वात सूतनन्दनः पातयन्न उत्तमाङ्गानि गन्धर्वाणां महारथाः कषणेन वयधमत सर्वां चित्रसेनस्य वाहिनीम ते वध्यमाना गन्धर्वाः सूतपुत्रेण धीमता भूय एवाभ्यवर्तन्त शतशॊ ऽथ सहस्रशः गन्धर्वभूता पृथिवी कषणेन समपद्यत आपतद्भिर महावेगैश चित्रसेनस्य सैनिकैः अथ दुर्यॊधनॊ राजा शकुनिश चापि सौबलः दुःशासनॊ विकर्णश च ये चान्ये धृतराष्ट्रजाः नयहनंस तत तदा सैन्यं रथैर गरुड निस्वनैः भूयॊ च यॊधयाम आसुः कृत्वा कर्णम अथाग्रतः महता रथघॊषेण हयचारेण चाप्य उत वैकर्तनं परीप्सन्तॊ गन्धर्वान समवारयन ततः संन्यपतन सर्वे गन्धर्वाः कौरवैः सह तदा सुतुमुलं युद्धम अभवल लॊमहर्षणम ततस ते मृदवॊ ऽभूवन गन्धर्वाः शरपीडिताः उच्चुक्रुशुश च कौरव्या गन्धर्वान परेक्ष्य पीडितान गन्धर्वांस तरासितान दृष्ट्वा चित्रसेनॊ ऽतयमर्षणः उत्पपातासनात करुद्धॊ वधे तेषां समाहितः ततॊ मायास्त्रम आस्थाय युयुधे चित्रमार्गवित तयामुह्यन्त कौरव्याश चित्रसेनस्य मायया एकैकॊ हि तदा यॊधॊ धार्तराष्ट्रस्य भारत पर्यवर्तत गन्धर्वैर दशभिर दशभिः सह ततः संपीड्यमानास ते बलेन महता तदा पराद्रवन्त रणे भीता यत्र राजा युधिष्ठिरः भज्यमानेष्व अनीकेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वशः कर्णॊ वैकर्तनॊ राजंस तस्थौ गिरिर इवाचलः दुर्यॊधनश च कर्णश च शकुनिश चापि सौबलः गन्धर्वान यॊधयां चक्रुः समरे भृशविक्षताः सर्व एव तु गन्धर्वाः शतशॊ ऽथ सहस्रशः जिघांसमानाः सहिताः कर्णम अभ्यद्रवन रणे असिभिः पट्टिशैः शूलैर गदाभिश च महाबलाः सूतपुत्रं जिघांसन्तः समन्तात पर्यवारयन अन्ये ऽसय युगमच छिन्दन धवजम अन्ये नयपातयन ईषाम अन्ये हयान अन्ये सूतम अन्ये नयपातयन अन्ये छत्रं वरूथं च वन्धुरं च तथापरे गन्धर्वा बहुसाहस्राः खण्डशॊ ऽभयहनन रथम ततॊ रथाद अवप्लुत्य सूतपुत्रॊ ऽसि चर्म भृत विकर्ण रथम आस्थाय मॊक्षायाश्वान अचॊदयत [वै] गन्धर्वैस तु महाराज भग्ने कर्णे महारथे संप्राद्रवच चमूः सर्वा धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः तान दृष्ट्वा दरवतः सर्वान धार्तराष्ट्रान पराङ्मुखान दुर्यॊधनॊ महाराज नासीत तत्र पराङ्मुखः ताम आपतन्तीं संप्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम महता शरवर्षेण सॊ ऽभयवर्षद अरिंदमः अचिन्त्यशरवर्षं तु गन्धर्वास तस्य तं रथम दुर्यॊधनं जिघांसन्तः समन्तात पर्यवारयन युगमीषां वरूथं च तथैव धवजसारथी अश्वांस तरिवेणुं तल्पं च तिलशॊ ऽभयहनद रथम दुर्यॊधनं चित्रसेनॊ विरथं पतितं भुवि अभिद्रुत्य महाबाहुर जीवग्राहम अथाग्रहीत तस्मिन गृहीते राजेन्द्र सथितं दुःशासनं रथे पर्यगृह्णन्त गन्धर्वाः परिवार्य समन्ततः विविंशतिं चित्रसेनम आदायान्ये परदुद्रुवुः विन्दानुविन्दाव अपरे राजदारांश च सर्वशः सैन्यास तु धार्तराष्ट्रस्य गन्धर्वैः समभिद्रुताः पूर्वं परभग्नैः सहिताः पाण्डवान अभ्ययुस तदा शकटापण वेश्याश च यानयुग्यं च सर्वशः शरणं पाण्डवाञ जग्मुर हरियमाणे महीपतौ परियदर्शनॊ महाबाहुर धार्तराष्ट्रॊ महाबलः गन्धर्वैर हरियते राजा पार्थास तम अनुधावत दुःशासनॊ दुर्विषहॊ दुर्मुखॊ दुर्जयस तथा बद्ध्वा हरियन्ते गन्धर्वै राजदाराश च सर्वशः इति दुर्यॊधनामात्याः करॊशन्तॊ राजगृद्धिनः आर्ता दीनस्वराः सर्वे युधिष्ठिरम उपागमन तांस तथा वयथितान दीनान भिक्षमाणान युधिष्ठिरम वृद्धान दुर्यॊधनामात्यान भिमसेनॊ ऽभयभाषत अन्यथा वर्तमानानाम अर्थॊ जातायम अन्यथा अस्माभिर यद अनुष्ठेयं गन्धर्वैस तद अनुष्ठितम दुर्मन्त्रितम इदं तात राज्ञॊ दुर्द्यूत देविनः दवेष्टारम अन्ये कलीबस्य पातयन्तीति नः शरुतम तद इदं कृतं नः परत्यक्षं गन्धर्वै रतिमानुषम दिष्ट्या लॊके पुमान अस्ति कश चिद अस्मत्प्रिये सथितः येनास्माकं हृतॊ भार आसीनानां सुखावहः शीतवातातप सहांस तपसा चैव कर्शितान समस्थॊ विषमस्थान हि दरष्टुम इच्छति दुर्मतिः अधर्मचारिणस तस्य कौरव्यस्य दुरात्मनः ये शीलम अनुवर्तन्ते ते पश्यन्ति पराभवम अधर्मॊ हि कृतस तेन येनैतद उपशिक्षितम अनृशंसास तु कौन्तेयास तस्याध्यक्षान बरवीमि वः एवं बरुवाणं कौन्तेयं भीमसेनम अमर्षणम न कालः परुषस्यायम इति राजाभ्यभाषत [य] अस्मान अभिगतांस तात भयार्ताञ शरणैषिणः कौरवान विषमप्राप्तान कथं बरूयास तम ईदृशम भवन्ति भेदा जञातीनां कलहाश च वृकॊदर परसक्तानि च वैराणि जञातिधर्मॊ न नश्यति यदा तु कश चिज जञातीनां बाह्यः परार्थयते कुलम न मर्षयन्ति तत सन्तॊ बाह्येनाभिप्रमर्षणम जानाति हय एष दुर्बुद्धिर अस्मान इह चिरॊषितान स एष परिभूयास्मान अकार्षीद इदम अप्रियम दुर्यॊधनस्य गरहणाद गन्धर्वेण बलाद रणे सत्रीणां बाह्याभिमर्शाच च हतं भवति नः कुलम शरणं च परपन्नानां तराणार्थं च कुलस्य नः उत्तिष्ठध्वं नरव्याघ्राः सज्जीभवत माचिरम अर्जुनश च यमौ चैव तवं च भीमापराजितः मॊक्षयध्वं धार्तराष्ट्रं हरियमाणं सुयॊधनम एते रथा नरव्याघ्राः सर्वशस्त्रसमन्विताः इन्द्रसेनादिभिः सूतैः संयताः कनकध्वजाः एतान आस्थाय वै तात गन्धर्वान यॊद्धुम आहवे सुयॊधनस्य मॊक्षाय परयतध्वम अतन्द्रिताः य एव कश चिद राजन्यः शरणार्थम इहागतम परं शक्त्याभिरक्षेत किं पुनस तवं वृकॊदर क इहान्यॊ भवेत तराणम अभिधावेति चॊदितः पराञ्जलिं शरणापन्नं दृष्ट्वा शत्रुम अपि धरुवम वरप्रदानं राज्यं च पुत्र जन्म च पाण्डव शत्रॊश च मॊक्षणं कलेशात तरीणि चैकं च तत समम किं हय अभ्यधिकम एतस्माद यद आपन्नः सुयॊधनः तवद बाहुबलम आश्रित्य जीवितं परिमार्गति सवयम एव परधावेयं यदि न सयाद वृकॊदर विततॊ ऽयं करतुर वीर न हि मे ऽतर विचारणा साम्नैव तु यथा भीम मॊक्षयेथाः सुयॊधनम तथा सर्वैर उपायैस तवं यतेथाः कुरुनन्दन न साम्ना परतिपद्येत यदि गन्धर्वराड असौ पराक्रमेण मृदुना मॊक्षयेथाः सुयॊधनम अथासौ मृदु युद्धेन न मुञ्चेद भीमकौरवान सर्वॊपायैर विमॊच्यास ते निगृह्य परिपन्थिनः एतावद धि मया शक्यं संदेष्टुं वै वृकॊदर वैताने कर्मणि तते वर्तमाने च भारत [वै] अजातशत्रॊर वचनं तच छरुत्वा तु धनंजयः परतिजज्ञे गुरॊर वाक्यं कौरवाणां विमॊक्षणम [अर्ज] यदि साम्ना न मॊक्ष्यन्ति गन्धवा धृतराष्ट्रजान अद्य गन्धर्वराजस्य भूमिः पास्यति शॊणितम [वै] अर्जुनस्य तु तां शरुत्वा परतिज्ञां सत्यवादिनः कौरवाणां तदा राजन पुनः परत्यागतं मनः [वै] युधिष्ठिरवचः शरुत्वा भीमसेनपुरॊगमाः परहृष्टवदनाः सर्वे समुत्तस्थुर नरर्षभाः अभेद्यानि ततः सर्वे समनह्यन्त भारत जाम्बूनदविचित्राणि कवचानि महारथाः ते दंशिता रथैः सर्वे धवजिनः सशरासनाः पाण्डवाः परत्यदृश्यन्त जवलिता इव पावकाः तान रथान साधु संपन्नान संयुक्ताञ जवनैर हयैः आस्थाय रथशार्दूलाः शीघ्रम एव ययुस ततः ततः कौरव सैन्यानां परादुरासीन महास्वनः परयातान सहितान दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रान महारथान जितकाशिनश च खचरास तवरिताश च महारथाः कषणेनैव वने तस्मिन समाजग्मुर अभीतवत नयवर्तन्त ततः सर्वे गन्धर्वा जितकाशिनः दृष्ट्वा रथगतान वीरान पाण्डवांश चतुरॊ रणे तांस तु विभ्राजतॊ दृष्ट्वा लॊकपालान इवॊद्यतान वयूढानीका वयतिष्ठन्त गन्धमादनवासिनः राज्ञस तु वचनं शरुत्वा धर्मराजस्य धीमतः करमेण मृदुना युद्धम उपक्रामन्त भारत न तु गन्धर्वराजस्य सैनिका मन्दचेतसः शक्यन्ते मृदुना शरेयॊ परतिपादयितुं तदा ततस तान युधि दुर्धर्षः सव्यसाची परंतपः सान्त्वपूर्वम इदं वाक्यम उवाच खचरान रणे नैतद गन्धर्वराजस्य युक्तं कर्म जुगुप्सितम परदाराभिमर्शश च मानुषैश च समागमः उत्सृजध्वं महावीर्यान धृतराष्ट्र सुतान इमान दारांश चैषां विमुञ्चध्वं धर्मराजस्य शासनात एवम उक्तास तु गन्धर्वाः पाण्डवेन यशस्विना उत्स्मयन्तस तदा पार्थम इदं वचनम अब्रुवन एकस्यैव वयं तात कुर्याम वचनं भुवि यस्य शासनम आज्ञाय चराम विगतज्वराः तेनैकेन यथादिष्टं तथा वर्ताम भारत न शास्ता विद्यते ऽसमाकम अन्यस तस्मात सुरेश्वरात एवम उक्तस तु गन्धर्वैः कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः गन्धर्वान पुनर एवेदं वचनं परत्यभाषत यदि साम्ना न मॊक्षध्वं गन्धर्वा धृतराष्ट्रजम मॊक्षयिष्यामि विक्रम्य सवयम एव सुयॊधनम एवम उक्त्वा ततः पार्थः सव्यसाची धनंजयः ससर्व निशितान बाणान खचरान खचरान परति तथैव शरवर्षेण गन्धर्वास ते बलॊत्कटाः पाण्डवान अभ्यवर्तन्त पाण्डवाश च दिवौकसः ततः सुतुमुलं युद्धं गन्धर्वाणां तरस्विनाम बभूव भीमवेगानां पाण्डवानां च भारत [वै] ततॊ दिव्यास्त्रसंपन्ना गन्धर्वा हेममालिनः विसृजन्तः शरान दीप्तान समन्तात पर्यवारयन चत्वारः पाण्डवा वीरा गन्धर्वाश च सहस्रशः रणे संन्यपतन राजंस तद अद्भुतम इवाभवत यथा कर्णस्य च रथॊ धार्तराष्ट्रस्य चॊभयॊः गन्धर्वैः शतशॊ छिन्नौ तथा तेषां परचक्रिरे तान समापततॊ राजन गन्धर्वाञ शतशॊ रणे परत्यगृह्णन नरव्याघ्राः शरवर्षैर अनेकशः अवकीर्यमाणाः खगमाः शरवर्षैः समन्ततः न शेकुः पाण्डुपुत्राणां समीपे परिवर्तितुम अभिक्रुद्धान अभिप्रेक्ष्य गन्धर्वान अर्जुनस तदा लक्षयित्वाथ दिव्यानि महास्त्राण्य उपचक्रमे सहस्राणां सहस्रं स पराहिणॊद यमसादनम आग्नेयेनार्जुनः संख्ये गन्धर्वाणां बलॊत्कटः तथा भीमॊ महेष्वासः संयुगे बलिनां वरः गन्धर्वाञ शतशॊ राजञ जघान निशितैः शरैः माद्रीपुत्राव अपि तथा युध्यमानौ बलॊत्कटौ परिगृह्याग्रतॊ राजञ जघ्नतुः शतशः परान ते वध्यमाना गन्धर्वा दिव्यैर अस्त्रैर महात्मभिः उत्पेतुः खम उपादाय धृतराष्ट्र सुतांस ततः तान उत्पतिष्णून बुद्ध्वा तु कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः महता शरजालेन समन्तात पर्यवारयत ते बद्धाः शरजालेन शकुन्ता इव पञ्जरे ववर्षुर अर्जुनं करॊधाद गदा शक्त्यृष्टि वृष्टिभिः गदा शक्त्यसि वृष्टीस ता निहत्य स महास्त्रवित गात्राणि चाहनद भल्लैर गन्धर्वाणां धनंजयः शिरॊभिः परपतद भिश च चरणैर बाहुभिस तथा अश्मवृष्टिर इवाभाति परेषाम अभवद भयम ते वध्यमाना गन्धर्वाः पाण्डवेन महात्मना भूमिष्ठम अन्तरिक्षस्थाः शरवर्षैर अवाकिरन तेषां तु शरवर्षाणि सव्यसाची परंतपः अस्त्रैः संवार्य तेजस्वी गन्धर्वान परत्यविध्यत सथूणाकर्णेन्द्रजालं च सौरं चापि तथार्जुनः आग्नेयं चापि सौम्यं च ससर्ज कुरुनन्दनः ते दह्यमाना गन्हर्वाः कुन्तीपुत्रस्य सायकैः दैतेया इव शक्रेण विषादम अगमन परम ऊर्ध्वम आक्रममाणाश च शरजालेन वारिताः विसर्पमाणा भल्लैश च वार्यन्ते सव्यसाचिना गन्धर्वांस तरासितान दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रेण धीमता चित्रसेनॊ गदां गृह्य सव्यसाचिनम आद्रवत तस्याभिपततस तूर्णं गदाहस्तस्य संयुगे गदां सर्वायसीं पार्थः शरैश चिच्छेद सप्तधा सगदां बहुधा दृष्ट्वा कृत्तां बाणैस तरस्विना संवृत्य विद्ययात्मानं यॊधयाम आस पाण्डवम अस्त्राणि तस्य दिव्यानि यॊधयाम आस खे सथितः गन्हर्व राजॊ बलवान माययान्तर्हितस तदा अन्तर्हितं समालक्ष्य परहरन्तम अथार्जुनः ताडयाम आस खचरैर दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः अन्तर्धानवधं चास्य चक्रे करुद्धॊ ऽरजुनस तदा शब्दवेद्यम उपाश्रित्य बहुरूपॊ धनंजयः स वद्यमानस तैर अस्त्रैर अर्जुनेन महात्मना अथास्य दर्शयाम आस तदात्मानं परियं सखा चित्रसेनम अथालक्ष्य सखायं युधि दुर्बलम संजहारास्त्रम अथ तत परसृष्टं पाण्डवर्षभः दृष्ट्वा तु पाण्डवाः सर्वे संहृतास्त्रं धनंजयम संजह्रुः परदुतान अश्वाञ शरवेगान धनूंषि च चित्रसेनश च भीमश च सव्यसाची यमाव अपि पृष्ट्वा कौशलम अन्यॊन्यं रथेष्व एवावतस्थिरे [वै] ततॊ ऽरजुनश चित्रसेनं परहसन्न इदम अब्रवीत मध्ये गन्धर्वसैन्यानां महेष्वासॊ महाद्युतिः किं ते वयवसितं वीर कौरवाणां विनिग्रहे किमर्थं च सदारॊ ऽयं निगृहीतः सुयॊधनः [चित्र] विदितॊ ऽयम अभिप्रायस ततस्थेन महात्मना दुर्यॊधनस्य पापस्य कर्णस्य च धनंजय वनस्थान भवतॊ जञात्वा कलिश्यमानान अनर्हवत इमे ऽवहसितुं पराप्ता दरौपदीं च यशस्विनीम जञात्वा चिकीर्षितं चैषां माम उवाच सुरेश्वरः गच्छ दुर्यॊधनं बद्ध्वा सामात्यं तवम इहानय धनंजयश च ते रक्ष्यः सह भरातृभिर आहवे स हि परियः सखा तुभ्यं शिष्यश च तव पाण्टवः वचनाद देवराजस्य ततॊ ऽसमीहागतॊ दरुतम अयं दुरात्मा बद्धश च गमिष्यामि सुरालयम [अर्ज] उत्सृज्यतां चित्रसेन भरातास्माकं सुयॊधनः धर्मराजस्य संदेशान मम चेद इच्छसि परियम [चित्र] पापॊ ऽयं नित्यसंदुष्टॊ न विमॊक्षणम अर्हति परलब्धा धर्मराजस्य कृष्णायाश च धनंजय नेदं चिकीर्षितं तस्य कुन्तीपुत्रॊ महाव्रतः जानाति धर्मराजॊ हि शरुत्वा कुरु यथेच्छसि [वै] ते सर्व एव राजानम अभिजग्मुर युधिष्ठिरम अभिगम्य च तत सर्वं शशंसुस तस्य दुष्कृतम अजातशत्रुस तच छरुत्वा गन्धर्वस्य वचस तदा मॊक्षयाम आस तान सर्वान गन्धर्वान परशशंस च दिष्ट्या भवद्भिर बलिभिः शक्तैः सर्वैर न हिंसितः दुर्वृत्तॊ दार्तराष्ट्रॊ ऽयं सामात्यज्ञाति बान्धवः उपकारॊ महांस तात कृतॊ ऽयं मम खेचराः कुलं न परिभूतं मे मॊक्षेणास्य दुरात्मनः आज्ञापयध्वम इष्टानि परीयामॊ दर्शनेन वः पराप्य सर्वान अभिप्रायांस ततॊ वरजत माचिरम अनुज्ञातास तु गन्धर्वाः पाण्डुपुत्रेण धीमता सहाप्सरॊभिः संहृष्टाश चित्रसेन मुखा ययुः देवराड अपि गन्धर्वान मृतांस तान समजीवयत दिव्येनामृत वर्षेण ये हताः कौरवैर युधि जञातींस तान अवमुच्याथ राजदारांश च सर्वशः कृत्वा च दुष्करं कर्म परीतियुक्ताश च पाण्डवाः सस्त्री कुमारैः कुरुभिः पूज्यमाना महारथाः बभ्राजिरे महात्मानः कुरुमध्ये यथाग्नयः ततॊ दुर्यॊधनं मुच्य भरातृभिः सहितं तदा युधिष्ठिरः सप्रणयम इदं वचनम अब्रवीत मा सम तात पुनः कार्षीर ईदृशं साहसं कव चित न हि साहस कर्तारः सुखम एधन्ति भारत सवस्तिमान सहितः सर्वैर भरातृभिः कुरुनन्दन गृहान वरज यथाकामं वैमनस्यं च मा कृथाः पाण्डवेनाभ्यनुज्ञातॊ राजा दुर्यॊधनस तदा विदीर्यमाणॊ वरीडेन जगाम गनरं परति तस्मिन गते कौरवेये कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः भरातृभिः सहितॊ वीरः पूज्यमानॊ दविजातिभिः तपॊधनैश च तैः सर्वैर वृतः शक्र इवामरैः वने दवैतवने तस्मिन विजहार मुदा युतः [जनम] शत्रुभिर जितबद्धस्य पाण्डवैश च महात्मभिः मॊक्षितस्य युधा पश्चान मानस्थस्य दुरात्मनः कत्थनस्यावलिप्तस्य गर्वितस्य च नित्यशः सदा च पौरुषाद आर्यैः पाण्डवान अवमन्यतः दुर्यॊधनस्य पापस्य नित्याहंकार वादिनः परवेशॊ हास्तिनपुरे दुष्करः परतिभाति मे तस्य लज्जान्वितस्यैव शॊकव्याकुल चेतसः परवेशं विस्तरेण तवं वैशम्पायन कीर्तय [वै] धर्मराज निसृष्टस तु धार्तराष्ट्रः सुयॊधनः लज्जयाधॊमुखः सीदन्न उपासर्पत सुदुःखितः सवपुरं परययौ राजा चतुरङ्ग बलानुगः शॊकॊपहतया बुद्ध्या चिन्तयानः पराभवम विचुम्य पथि यानानि देशे सुयवसॊदके संनिविष्टः शुभे रम्ये भूमिभागे यथेप्सितम हस्त्यश्वरथपातातं यथास्थानं नयवेशयत अथॊपविष्टं राजानं पर्यङ्के जवलनप्रभे उपप्लुतं यथा सॊमं राहुणा रात्रिसंक्षये उपगम्याब्रवीत कर्णॊ दुर्यॊधनम इदं तदा दिष्ट्या जीवसि गान्धारे दिष्ट्या नः संगमः पुनः दिष्ट्या तवया जिताश चैव गन्धर्वाः कामरूपिणः दिष्ट्या समग्रान पश्यामि भरातॄंस ते कुरुनन्दन विजिगीषून रणान मुक्तान निर्जितारीन महारथान अहं तव अभिद्रुतः सर्वैर गन्धर्वैः पश्यतस तव नाशक्नुवं सथापयितुं दीर्यमाणां सववाहिनीम शरक्षताङ्गश च भृशं वयपयातॊ ऽभिपीडितः इदं तव अत्यद्भुतं मन्ये यद युष्मान इह भारत अरिष्टान अक्षतांश चापि सदार धनवाहनान विमुक्तान संप्रपश्यामि तस्माद युद्धाद अमानुषात नैतस्य कर्ता लॊके ऽसमिन पुमान विद्येत भारत यत्कृतं ते महाराज सह भरातृभिर आहवे एवम उक्तस तु कर्णेन राजा दुर्यॊधनस तदा उवाचावाक शिरा राजन बाष्पगद्गदया गिरा [दुर] अजानतस ते राधेय नाभ्यसूयाम्य अहं वचः जानासि तवं जिताञ शत्रून गन्धर्वांस तेजसा मया आयॊधितास तु गन्धर्वाः सुचिरं सॊदरैर ममम मया सह महाबाहॊ कृतश चॊभयतः कषयः मायाधिकास तव अयुध्यन्त यदा शूरा वियद गताः तदा नॊ नसमं युद्धम अभवत सह खेचरैः पराजयं च पराप्ताः सम रणे बन्धनम एव च सभृत्यामात्य पुत्राश च सदार धनवाहनाः उच्चैर आकाशमार्गेण हरियामस तैः सुदुःखिताः अथ नः सैनिकाः के चिद अमात्याश च महारथान उपगम्याब्रुवन दीनाः पाण्डवाञ शरणप्रदान एष दुर्यॊधनॊ राजा धार्तराष्ट्रः सहानुजः सामात्यदारॊ हरियते गन्धर्वैर दिवम आस्थितैः तं मॊक्षयत भद्रं वः सह दारं नराधिपम परामर्शॊ मा भविष्यत कुरु दारेषु सर्वशः एवम उक्ते तु धर्मात्मा जयेष्ठः पाण्डुसुतस तदा परसाद्य सॊदरान सर्वान आज्ञापयत मॊक्षणे अथागम्य तम उद्देशं पाण्डवाः पुरुषर्षभाः सान्त्वपूर्वम अयाचन्त शक्ताः सन्तॊ महारथाः यदा चास्मान न मुमुचुर गन्धर्वाः सान्त्विता अपि ततॊ ऽरजुनश च भीमश च यमजौ च बलॊत्कटौ मुमुचुः शरवर्षाणि गन्धर्वान परत्यनेकशः अथ सर्वे रणं मुक्त्वा परयाताः खचरा दिवम अस्मान एवाभिकर्षन्तॊ दीनान मुदितमानसाः ततः समन्तात पश्यामि शरजालेन वेष्टितम अमानुषाणि चास्त्राणि परयुञ्जानं धनंजयम समावृता दिशॊ देष्ट्वा पाण्डवेन शितैः शरैः धनंजय सखात्मानं दर्शयाम आस वै तदा चित्रसेनः पाण्डवेन समाश्लिष्य परंतपः कुशलं परिपप्रच्छ तैः पृष्टश चाप्य अनामयम ते समेत्य तथान्यॊन्यं संनाहान विप्रमुच्य च एकीभूतास ततॊ वीरा गन्धर्वाः सह पाण्डवैः अपूजयेताम अन्यॊन्यं चित्रसेन धनंजयौ [दुर] चित्रसेनं समागम्य परहसन्न अर्जुनस तदा इदं वचनम अक्लीबम अब्रवीत परवीरहा भरातॄन अर्हसि नॊ वीर मॊक्तुं गन्धर्वसत्तम अनर्हा धर्षणं हीमे जीवमानेषु पाण्डुषु एवम उक्तस तु गन्धर्वः पाण्डवेन महात्मना उवाच यत कर्ण वयं मन्त्रयन्तॊ विनिर्गताः दरष्टारः सम सुखाद धीनान सदारान पाण्डवान इति तस्मिन्न उच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्य अथ भूमेर विवरम अन्वैच्छं परवेष्टुं वरीडयान्वितः युधिष्ठिरम अथागम्य गन्धर्वाः सह पाण्डवैः अस्मद दुर्मन्त्रितं तस्मै बद्धांश चास्मान नयवेदयन सत्रीसमक्षम अहं दीनॊ बद्धः शत्रुवशं गतः युधिष्ठिरस्यॊपहृतः किं नु दुःखम अतः परम ये मे निराकृता नित्यं रिपुर येषाम अहं सदा तैर मॊक्षितॊ ऽहं दुर्बुद्धिर दत्तं तैर जीवितं च मे पराप्तः सयां यद्य अहं वीरवधं तस्मिन महारणे शरेयस तद भविता मह्यम एवं भूतं न जीवितम भवेद यशॊ पृथिव्यां मे खयातं गन्धर्वतॊ वधात पराप्ताश च लॊकाः पुण्याः सयुर महेन्द्र सदने ऽकषयाः यत तव अद्य मे वयवसितं तच छृणुध्वं नरर्षभाः इह परायम उपासिष्ये यूयं वरजत वै गृहान भरातरश चैव मे सर्वे परयान्त्व अद्य पुरं परति कर्णप्रभृतयश चैव सुहृदॊ बान्धवाश च ये दुःशासनं पुरक्कृत्य परयान्त्व अद्य पुरं परति न हय अहं परतियास्यामि पुरं शत्रुनिराकृतः शत्रुमानापहॊ भूत्वा सुहृदां मानकृत तथा स सुहृच्छॊकदॊ भूत्वा शत्रूणां हर्षवर्धनः वारणाह्वयम आसाद्य किं वक्ष्यामि जनाधिपम भीष्मॊ दरॊणः कृपॊ दरौणिर विदुरः संजयस तथा बाह्लीकः सॊमदत्तश च ये चान्ये वृद्धसंमताः बराह्मणाः शरेणि मुख्याश च तथॊदासीन वृत्तयः किं मां वक्ष्यन्ति किं चापि परतिवक्ष्यामि तान अहम रिपूणां शिरसि सथित्वा तथा विक्रम्य चॊरसि आत्मदॊषात परिभ्रष्टः कथं वक्ष्यामि तान अहम दुर्विनीताः शरियं पराप्य विद्याम ऐश्वर्यम एव च तिष्ठन्ति नचिरं भद्रे यथाहं मदगर्वितः अहॊ बत यथेदं मे कष्टं दुश्चरितं कृतम सवयं दुर्बुद्धिना मॊहाद येन पराप्तॊ ऽसमि संशयम तस्मात परायम उपासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम चेतयानॊ हि कॊ जीवेत कृच्छ्राच छत्रुभिर उद्धृतः शत्रुभिश चावहसितॊ मानी पौरुषवर्जितः पाण्डवैर विक्रमाढ्यैश च सावमानम अवेक्षितः [वै] एवं चिन्तापरिगतॊ दुःशासनम अथाब्रवीत दुःशासन निबॊधेदं वचनं मम भारत परतीच्छ तवं मया दत्तम अभिषेकं नृपॊ भव परशाधि पृथिवीं सफीतां कर्ण सौबल पालिताम भरातॄन पालय विस्रब्धं मरुतॊ वृत्रहा यथा बान्धवास तवॊपजीवन्तु देवा इव शतक्रतुम बराह्मणेषु सदा वृत्तिं कुर्वीथाश चाप्रमादतः बन्धूनां सुहृदां चैव भवेथास तवं गतिः सदा जञातींश चाप्य अनुपश्येथा विष्णुर देवगणान इव गुरवः पालनीयास ते गच्छ पालय मेदिनीम नन्दयन सुहृदः सर्वाञ शात्रवांश चावभर्त्सयन कण्ठे चैनं परिष्वज्य गम्यताम इत्य उवाच ह तस्य तद वचनं शरुत्वा दीनॊ दुःशासनॊ ऽबरवीत अश्रुकण्ठः सुदुःखार्तः पराञ्जलिः परणिपत्य च सगद्गदम इदं वाक्यं भरातरं जयेष्ठम आत्मनः परसीदेत्य अपतद भूमौ दूयमानेन चेतसा दुःखितः पादयॊस तस्य नेत्रजं जलम उत्सृजन उक्तवांश च नरव्याघ्रॊ नैतद एवं भविष्यति विरीयेत सनगा भूमिर दयौश चापि शकलीभवेत रविर आत्मप्रभां जह्यात सॊमः शीतांशुतां तयजेत वायुः शैघ्र्यम अथॊ जह्याद धिमवांश च परिव्रजेत शुष्येत तॊयं समुद्रेषु वह्निर अप्य उष्णतां तयजेत न चाहं तवदृते राजन परशासेयं वसुंधराम पुनः पुनः परसीदेति वाक्यं चेदम उवाच ह तवम एव नः कुले राजा भविष्यसि शतं समाः एवम उक्त्वा स राजेन्द्र सस्वनं पररुरॊद ह पादौ संगृह्य मानार्हौ भरातुर जयेष्ठस्य भारत तथा तौ दुःखितौ दृष्ट्वा दुःशासन सुयॊधनौ अभिगम्य वयथाविष्टः कर्णस तौ परत्यभाषत विषीदथः किं कौरव्यौ बालिश्यात पराकृताव इव न शॊकः शॊचमानस्य विनिवर्तेत कस्य चित यदा च शॊचतः शॊकॊ वयसनं नापकर्षति सामर्थ्यं किं तव अतः शॊके शॊचमानौ परपश्यथः धृतिं गृह्णीत मा शत्रूञ शॊचन्तौ नन्दयिष्यथः कर्तव्यं हि कृतं राजन पाण्डवैस तव मॊक्षणम नित्यम एव रियं कार्यं राज्ञॊ विषयवासिभिः पाल्यमानास तवया ते हि निवसन्ति गतज्वराः नार्हस्य एवंगते मन्युं कर्तुं पराकृतवद यथा विषण्णास तव सॊदर्यास तवयि परायं समास्थिते उत्तिष्ठ वरज भद्रं ते समाश्वसय सॊदरान राजन्न अद्यावगच्छामि तवेह लघुसत्त्वताम किम अत्र चित्रं यद वीर मॊक्षितः पाण्डवैर असि सद्यॊ वशं समापन्नः शत्रूणां शत्रुकर्शन सेना जीवैश च कौरव्य तथा विषयवासिभिः अज्ञातैर यदि वा जञातैः कर्तव्यं नृपतेः परियम परायॊ परधानाः पुरुषाः कषॊभयन्त्य अरिवाहिनीम निगृह्यन्ते च युद्धेषु मॊक्ष्यन्ते च सवसैनिकैः सेना जीवाश च ये राज्ञां विषये सन्ति मानवाः तैः संगम्य नृपार्थाय यतितव्यं यथातथम यद्य एवं पाण्डवै राजन भवद्विषयवासिभिः यदृच्छया मॊक्षितॊ ऽदय तत्र का परिदेवना न चैतत साधु यद राजन पाण्डवास तवां नृपॊत्तम सवसेनया संप्रयान्तं नानुयान्ति सम पृष्ठतः शूराश च बलवन्तश च संयुगेष्व अपलायिनः भवतस ते सभायां वै परेष्यतां पूर्वम आगताः पाण्डवेयानि रत्नानि तवम अद्याप्य उपभुञ्जसे सत्त्वस्थान पाण्डवान पश्य न ते परायम उपाविशन उत्तिष्ठ राजन भद्रं ते न चिन्तां कर्तुम अर्हसि अवश्यम एव नृपते राज्ञॊ विषयवासिभिः परियाण्य आचरितव्यानि तत्र का परिदेवना मद्वाक्यम एतद राजेन्द्र यद्य एवं न करिष्यसि सथास्यामीह भवत पादौ शुश्रूषन्न अरिमर्दन नॊत्सहे जीवितुम अहं तवद्विहीनॊ नरर्षभ परायॊपविष्टस तु नृपराज्ञां हास्यॊ भविष्यसि [वै] एवम उक्तस तु कर्णेन राजा दुर्यॊधनस तदा नैवॊत्थातुं मनॊ चक्रे सवर्गाय कृतनिश्चयः [वै] परायॊपविष्टं राजानं दुर्यॊधनम अमर्षणम उवाच सान्त्वयन राजञ शकुनिः सौबलस तदा सम्यग उक्तं हि कर्णेन तच छरुतं कौरव तवया मयाहृतां शरियं सफीतां मॊहात समपहाय किम तवम अबुद्ध्या नृप वरप्राणान उत्स्रष्टुम इच्छसि अद्य चाप्य अवगच्छामि न वृद्धाः सेवितास तवया यः समुत्पतितं हर्षं दैन्यं वा न नियच्छति स नश्यति शरियं पराप्य पात्रम आमम इवाम्भसि अतिभीरुम अतिक्लीबं दीर्घसूत्रं परमादिनम वयसनाद विषयाक्रान्तं न भजन्ति नृपं शरियः सत्कृतस्य हि ते शॊकॊ विपरीते कथं भवेत मा कृतं शॊभनं पार्थैः शॊकम आलम्ब्य नाशय यत्र हर्षस तवया कार्यः सत्कर्तव्याश च पाण्डवाः तत्र शॊचसि राजेन्द्र विपरीतम इदं तव परसीद मा तयजात्मानं तुष्टश च सुकृतं समर परयच्छ राज्यं पार्थानां यशॊधर्मम अवाप्नुहि करियाम एतां समाज्ञाय कृतघ्नॊ न भविष्यसि सौभ्रात्रं पाण्डवैः कृत्वा समवस्थाप्य चैव तान पित्र्यं राज्यं परयच्छैषां ततः सुखम अवाप्नुहि शकुनेस तु वचॊ शरुत्वा दुःशासनम अवेक्ष्य च पादयॊः पतितं वीरं विक्लवं भरातृसौहृदात बाहुभ्यां साधुजाताभ्यां दुःशासनम अरिंदमम उत्थाप्य संपरिष्वज्य परीत्याजिघ्रत मूर्धनि कर्ण सौबलयॊश चापि संस्मृत्य वचनान्य असौ निर्वेदं परमं गत्वा राजा दुर्यॊधनस तदा वरीडयाभिपरीतात्मा नैराश्यम अगमत परम सुहृदां चैव तच छरुत्वा समन्युर इदम अब्रवीत न धर्मधनसौख्येन नैश्वर्येण न चाज्ञया नैव भॊगैश च मे कार्यं मा विहन्यत गच्छत निश्चितेयं मम मतिः सथिता परायॊपवेशने गच्छध्वं नगरं सर्वे पूज्याश च गुरवॊ मम त एवम उक्ताः परत्यूचू राजानम अरिमर्दनम या गतिस तव राजेन्द्र सास्माकम अपि भारत कथं वा संप्रवेक्ष्यामस तवद्विहीनाः पुरं वयम ससुहृद्भिर अमात्यैश च भरातृभिः सवजनेन च बहुप्रकारम अप्य उक्तॊ निश्चयान न वयचाल्यत दर्भप्रस्तरम आस्तीर्य निश्चयाद धृतराष्टजः संस्पृश्यापॊ शुचिर भूत्वा भूतलं समुपाश्रितः कुशचीराम्बर धरः परं नियमम आस्थितः वाग्यतॊ राजशार्दूलः सस्वर्गगतिकाङ्क्षया मनसॊपचितिं कृत्वा निरस्य च बहिष्क्रियाः अथ तं निश्चयं तस्य बुद्ध्वा दैतेय दानवाः पातालवासिनॊ रौद्राः पूर्वं देवैर विनिर्जिताः ते सवपक्ष कषयं तं तु जञात्वा दुर्यॊधनस्य वै आह्वानाय तदा चक्रुः कर्म वैतान संभवम बृहस्पत्युशनॊक्तैश च मन्त्रैर मन्त्रविशारदाः अथर्ववेद परॊक्तैश च याश चॊपनिषदि करियाः मन्त्रजप्य समायुक्तास तास तदा समवर्तयन जुह्वत्य अग्नौ हविः कषीरं मन्त्रवत सुसमाहिताः बराह्मणा वेदवेदाङ्गपारगाः सुदृढ वरताः कर्मसिद्धौ तदा तत्र जृम्भमाणा महाद्भुता कृत्या समुत्थिता राजन किं करॊमीति चाब्रवीत आहुर दैत्याश चतां तत्र सुप्रीतेनान्तरात्मना परायॊपविष्टं राजानं धार्तराष्ट्रम इहानय तथेति च परतिश्रुत्य सा कृत्या परययौ तदा निमेषाद अगमच चापि यत्र राजा सुयॊधनः समादाय च राजानं परविवेश रसातलम दानवानां मुहूर्ताच च तम आनीतं नयवेदयत तम आनीतं नृपं दृष्ट्वा रात्रौ संहत्य दानवाः परहृष्टमनसः सर्वे किं चिद उत्फुल्ललॊचनाः साभिमानम इदं वाक्यं दुर्यॊधनम अथाब्रुवन [दानवाह] भॊः सुयॊधन राजेन्द्र भरतानां कुलॊद्वह शूरैः परिवृतॊ नित्यं तथैव च महात्मभिः अकार्षीः साहसम इदं कस्मात परायॊपवेशनम आत्मत्यागी हय अवाग याति वाच्यतां चायशस्करीम न हि कार्यविरुद्धेषु बह्व अपायेषु कर्मसु मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तॊ भवद्विधाः नियच्छैतां मतिं राजन धर्मार्थसुखनाशिनीम यशः परताप धैर्यघ्नीं शत्रूणां हर्षवर्धनीम शरूयतां च परभॊ तत्त्वं दिव्यतां चात्मनॊ नृप निर्माणं च शरीरस्य ततॊ धैर्यम अवाप्नुहि पुरा तवं तपसास्माभिर लब्धॊ देवान महेश्वरात पूर्वकायश च सर्वस ते निर्मितॊ वज्रसंचयैः अस्तैर अभेद्यः शस्तैश चाप्य अधः कायश च ते ऽनघ कृतः पुष्पमयॊ देव्या रूपतः सत्रीमनॊहरः एवम ईश्वर संयुक्तस तव देहॊ नृपॊत्तम देव्या च राजशार्दूल दिव्यस तवं हि न मानुषः कषत्रियाश च महावीर्या भगदत्तपुरॊगमाः दिव्यास्त्रविदुषः शूराः कषपयिष्यन्ति ते रिपून तद अलं ते विषादेन भयं तव न विद्यते साह्यार्थं च हि ते वीराः संभूता भुवि दानवाः भीष्मद्रॊणकृपादींश च परवेक्ष्यन्त्य अपरे ऽसुराः यैर आविष्टा घृणां तयक्त्वा यॊत्स्यन्ते तव वैरिभिः नैव पुत्रान न च भरातॄन न पितॄन न च बान्धवान नैव शिष्यान न च जञातीन न बालान सथविरान न च युधि संप्रहरिष्यन्तॊ मॊक्ष्यन्ति कुरुसत्तम निःस्नेहा दानवाविष्टाः समाक्रान्तान्तर आत्मनि परहरिष्यन्ति बन्धुभ्यः सनेहम उत्सृज्य दूरतः हृष्टाः पुरुषशार्दूलाः कलुषीकृतमानसाः अविज्ञान विमूढाश च दैवाच च विधिनिर्मितात वयाभाषमाणाश चान्यॊन्यं न मे जीवन विमॊक्ष्यसे सर्वशस्त्रास्त्रमॊक्षेण पौरुषे समवस्थिताः शलाघमानाः कुरुश्रेष्ठ करिष्यन्ति जनक्षयम ते ऽपि शक्त्या महात्मानः परतियॊत्स्यन्ति पाण्डवाः वधं चैषां करिष्यन्ति दैवयुक्ता महाबलाः दैत्य रक्षॊगणाश चापि संभूताः कषत्रयॊनिषु यॊत्स्यन्ति युधि विक्रम्य शत्रुभिस तव पार्थिव गदाभिर मुसलैः खड्गैः शस्त्रैर उच्चावचैस तथा यच च ते ऽनतर्गतं वीर भयम अर्जुन संभवम तत्रापि विहितॊ ऽसमाभिर वधॊपायॊ ऽरजुनस्य वै हतस्य नरकस्यात्मा कर्ण मूर्तिम उपाश्रितः तद वैरं संस्मरन वीर यॊत्स्यते केशवार्जुनौ स ते विक्रमशौण्डीरॊ रणे पार्थं विजेष्यति कर्णः परहरतां शरेष्ठः सर्वांश चारीन महारथः जञात्वैतच छद्मना वज्री रक्षार्थं सव्यसाचिनः कुण्डले कवचं चैव कर्णस्यापहरिष्यति तस्माद अस्माभिर अप्य अत्र दैत्याः शतसहस्रशः नियुक्ता राक्षसश चैव ये ते संशप्तका इति परख्यातास ते ऽरजुनं वीरं निहनिष्यन्ति मा शुचः असपत्ना तवया हीयं भॊक्तव्या वसुधा नृप मा विषादं नयस्वास्मान नैतत तवय्य उपपद्यते विनष्टे तवयि चास्माकं पक्षॊ हीयेत कौरव गच्छ वीर न ते बुद्धिर अन्या कार्या कथंचनन तवम अस्माकं गतिर नित्यं देवतानां च पाण्डवाः [वै] एवम उक्त्वा परिष्वज्य दैत्यास तं राजजुञ्जरम समाश्वास्य च दुर्धर्षं पुत्रवद दानवर्षभाः सथिरां कृत्वा बुद्धिम अस्य परियाण्य उक्त्वा च भारत गम्यताम इत्य अनुज्ञाय जयम आप्नुहि चेत्य अथ तैर विसृष्टं महाबाहुं कृत्या सैवानयत पुनः तम एव देशं यत्रासौ तदा परायम उपाविशत परतिनिक्षिप्य तं वीरं कृत्या समभिपूज्य च अनुज्ञाता च राज्ञा सा तत्रैवान्तरधीयत गतायाम अथ तस्यां तु राजा दुर्यॊधनस तदा सवप्नभूतम इदं सर्वम अचिन्तयत भारत विजेष्यमै रणे पाण्डून इति तस्याभवन मतिः कर्णं संशप्तकांश चैव पार्थस्यामित्र घातिनः अमन्यत वधे युक्तान समर्थांश च सुयॊधनः एवम आशा दृढा तस्य धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः विनिर्जये पाण्डवानाम अभवद भरतर्षभ कर्णॊ ऽपय आविष्ट चित्तात्मा नरकस्यान्तर आत्मना अर्जुनस्य वधे करूराम अकरॊत स मतिं तदा संशप्तकाश च ते वीरा राक्षसाविष्ट चेतसः रजस तमॊभ्याम आक्रान्ताः फल्गुनस्य वधैषिणः भीष्मद्रॊणकृपाद्याश च दानवाक्रान्त चेतसः न तथा पाण्डुपुत्राणां सनेहवन्तॊ विशां पते न चाचचक्षे कस्मै चिद एतद राजा सुयॊधनः दुर्यॊधनं निशान्ते च कर्णॊ वैकर्तनॊ ऽबरवीत समयन्न इवाञ्जलिं कृत्वा पार्थिवं हेतुमद वचः न मृतॊ जयते शत्रूञ जीवन भद्राणि पश्यति मृतस्य भद्राणि कुतः कौरवेय कुतॊ जयः न कालॊ ऽदय विषादस्य भयस्य मरणस्य वा परिष्वज्याब्रवीच चैनं भुजाभ्यां स महाभुजः उत्तिष्ठ राजन किं शेषे कस्माच छॊचसि शत्रुहन शत्रून परताप्य वीर्येण स कथं मर्तुम इच्छसि अथ वा ते भयं जातं दृष्ट्वार्जुन पराक्रमम सत्यं ते परतिजानामि वधिष्यामि रणे ऽरजुनम गते तरयॊदशे वर्षे सत्येनायुधम आलभे आनयिष्याम्य अहं पार्थान वशं तव जनाधिप एवम उक्तस तु कर्णेन दैत्यानां वचनात तथा परणिपातेन चान्येषाम उदतिष्ठत सुयॊधनः दैत्यानां तद वचॊ शरुत्वा हृदि कृत्वा सथिरां मतिम ततॊ मनुजशार्दूलॊ यॊजयाम आस वाहिनीम रथनागाश्वकलिलां पदातिजनसंकुलाम गङ्गौघप्रतिमा राजन परयाता सा महाचमूः शवेतछत्रैः पताकाभिश चामरैश च सुपाण्डुरैः रथैर नागैः पदातैश च शुशुभे ऽतीव संकुला वयपेताभ्र घने काले दयौर इवाव्यक्त शारदी जयाशीर्भिर दविजेन्द्रैस तु सतूयमानॊ ऽधिराजवत गृह्णन्न अञ्जलिमालाश च धार्तराष्ट्रॊ जनाधिपः सुयॊधनॊ ययाव अग्रे शरिया परमया जवलन कर्णेन सार्धं राजेन्द्र सौबलेन च देविना दुःशासनादयश चास्य भरातरः सर्व एव ते भूरिश्रवाः सॊमदत्तॊ महाराजश च बाह्लिकः रथैर नानाविधाकारैर हयैर गजवरैस तथा परयान्तं नृप सिंहं तम अनुजग्मुः कुरूद्वहाः कालेनाल्पेन राजंस ते विविशुः सवपुरं तदा [जनम] वसमानेषु पार्थेषु वने तस्मिन महात्मसु धार्तराष्ट्रा महेष्वासाः किम अकुर्वन्त सत्तम कर्णॊ वैकर्तनश चापि शकुनिश च महाबलः भीष्मद्रॊणकृपाश चैव तन मे शंसितुम अर्हसि [वै] एवंगतेषु पार्थेषु विसृष्टे च सुयॊधने आगते हास्तिनपुरं मॊक्षिते पाण्डुनन्दनैः भीष्मॊ ऽबरवीन महाराज धार्तराष्ट्रम इदं वचः उक्तं तात मया पूर्वं गच्छतस ते तपॊवनम गमनं मे न रुचितं तव तन न कृतं च ते ततः पराप्तं तवया वीर गरहणं शत्रुभिर बलात मॊक्षितश चासि धर्मज्ञैः पाण्डवैर न च लज्जसे परत्यक्षं तव गान्धारे ससैन्यस्य विशां पते सूतपुत्रॊ ऽपयाद भीतॊ गन्धर्वाणां तदा रणात करॊशतस तव राजेन्द्र ससैन्यस्य नृपात्मज दृष्टस ते विक्रमश चैव पाण्डवानां महात्मनाम कर्णस्य च महाबाहॊ सूतपुत्रस्य दुर्मतेः न चापि पादभाक कर्णः पाण्डवानां नृपॊत्तम धनुर्वेदे च शौर्ये च धर्मे वा धर्मवत्सल तस्य ते ऽहं कषमं मन्ये पाण्डवैस तैर महात्मभिः संधिं संधिविदां शरेष्ठ कुलस्यास्य विवृद्धये एवम उक्तस तु भीष्मेण धार्तराष्ट्रॊ जनेश्वरः परहस्य सहसा राजन विप्रतस्थे ससौबलः तं तु परस्थितम आज्ञाय कर्ण दुःशासनादयः अनुजग्मुर महेष्वासा धार्तराष्ट्रं महाबलम तांस तु संप्रस्थितान दृष्ट्वा भीष्मः कुरुपितामहः लज्जया वरीडितॊ राजञ जगाम सवं निवेशनम गते भीष्मे मरा राजधार्तराष्ट्रॊ जनाधिपः पुनर आगम्य तं देशम अमन्त्रयत मन्त्रिभिः किम अस्माकं भवेच छरेयॊ किं कार्यम अवशिष्यते कथं नु सुकृतं च सयान मन्त्रयाम आस भारत [कण] दुर्यॊधन निबॊधेदं यत तवा वक्ष्यामि कौरव शरुत्वा च तत तथा सर्वं कर्तुम अर्हस्य अरिंदम तवाद्य पृथिवी वीर निःसपत्ना नृपॊत्तम तां पालय यथा शक्रॊ हतशत्रुर महामनाः [वै] एवम उक्तस तु कर्णेन कर्णं राजाब्रवीत पुनः न किं चिद दुर्लभं तस्य यस्य तवं पुरुषर्षभ सहायश चानुरक्तश च मदर्थं च समुद्यतः अभिप्रायस तु मे कश चित तं वै शृणु यथातथम राजसूयं पाण्डवस्य दृष्ट्वा करतुवरं तदा मम सपृहा समुत्पन्ना तां संपादय सूजत एवम उक्तस ततः कर्णॊ राजानम इदम अब्रवीत तवाद्य पृथिवीपाला वश्याः सर्वे नृपॊत्तम आहूयन्तां दविज वराः संभाराश च यथाविधि संभ्रियन्तां कुरुश्रेष्ठ यज्ञॊपकरणानि च ऋत्विजश च समाहूता यथॊक्तं वेदपारगाः करियां कुर्वन्तु ते राजन यथाशास्त्रम अरिंदम बह्व अन्नपानसंयुक्तः सुसमृद्धगुनान्वितः परवर्ततां महायज्ञस तवापि भरतर्षभ एवम उक्तस तु कर्णेन धार्तराष्टॊ विशां पते पुरॊहितं समानाय्य इदं वचनम अब्रवीत राजसूयं करतुश्रेष्ठं समाप्तवरदक्षिणम आहर तवं मम कृते यथान्यायं यथाक्रमम स एवम उक्तॊ नृपतिम उवाच दविजपुंगवः न स शक्यः करतुश्रेष्ठॊ जीवमाने युधिष्ठिरे आहर्तुं कौरवश्रेष्ठ कुले तव नृपॊत्तम दीर्घायुर जीवति च वै धृतराष्ट्रः पिता तव अतश चापि विरुद्धस ते करतुर एष नृपॊत्तम अस्ति तव अन्यन महत सत्रं राजसूय समं परभॊ तेन तवं यज राजेन्द्र शृणु चेदं वचॊ मम य इमे पृथिवीपालाः करदास तव पार्थिव ते करान संप्रयच्छन्तु सुवर्णं च कृताकृतम तेन ते करियताम अद्य लाङ्गलं नृपसत्तम यज्ञवाटस्य ते भूमिः कृष्यतां तेन भारत तत्र यज्ञॊ नृपश्रेष्ठ परभूतान्नः सुसंस्कृतः परवर्ततां यथान्यायं सर्वतॊ हय अनिवारितः एष ते वैष्णवॊ नामयज्ञः सत्पुरुषॊचितः एतेन नेष्टवान कश चिद ऋते विष्णुं पुरातनम राजसूयं करतुश्रेष्ठं सपर्धत्य एष महाक्रतुः अस्माकं रॊचते चैव शरेयॊ च तव भारत अविघ्न च भवेद एष सफला सयात सपृहा तव एवम उक्तस तु तैर विप्रैर धार्तराष्ट्रॊ महीपतिः कर्णं च सौबलं चैव भरातॄंश चैवेदम अब्रवीत रॊचते मे वचॊ कृत्स्नं बराह्मणानां न संशयः रॊचते यदि युष्माकं तन मा परब्रूत माचिरम एवम उक्तास तु ते सर्वे तथेत्य ऊचुर नराधिपम संदिदेश ततॊ राजा वयापार सथान यथाक्रमम हलस्य करणे चापि वयादिष्टाः सर्वशिल्पिनः यथॊक्तं च नृपश्रेष्ठ कृतं सर्वं यथाक्रमम [वै] ततस तु शिल्पिनः सर्वे अमात्यप्रवराश च ह विदुरश च महाप्राज्ञॊ धार्तराष्ट्रे नयवेदयत सज्जं करतुवरं राजन कालप्राप्तं च भारत सौवर्णं च कृतं दिव्यं लाङ्गलं सुमहाधनम एतच छरुत्वा नृपश्रेष्ठॊ धार्तराष्ट्रॊ विशां पते आज्ञापयाम आस नृपः करतुराजप्रवर्तनम ततः परववृते यज्ञः परभूतान्नः सुसंस्कृतः दीक्षितश चापि गान्धारिर यथा शास्तं यथाक्रमम परहृष्टॊ धृतराष्ट्रॊ ऽभूद विदुरश च महायशाः भीष्मॊ दरॊणः कृपः कर्णॊ गान्धारी च यशस्विनी निमन्त्रणार्थं दूतांश च परेषयाम आस शीघ्रगान पार्थिवानां च राजेन्द्र बराह्मणानां तथैव च ते परयाता यथॊद्दिष्टं दूतास तवरितवाहनाः तत्र कं चित परयातं तु दूतं दुःशासनॊ ऽबरवीत गच्छ दवैतवनं शीघ्रं पाण्डवान पापपूरुषान निमन्त्रय यथान्यायं विप्रांस तस्मिन महावने स गत्वा पाण्डवावासम उवाचाभिप्रणम्य तान दुर्यॊधनॊ महाराज यजते नृपसत्तमः सववीर्यार्जितम अर्थौघम अवाप्य कुरुनन्दनः तत्र गच्छन्ति राजानॊ बराह्मणाश च ततस ततः अहं तु परेषितॊ राजन कौरवेण महात्मना आमन्त्रयति वॊ राजा धार्तराष्ट्रॊ जनेश्वरः मनॊ ऽभिलषितं राज्ञस तं करतुं दरष्टुम अर्हथ ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा तच छरुत्वा दूत भाषितम अब्रवीन नृपशार्दूलॊ दिष्ट्या राजा सुयॊधनः यजते करतुमुख्येन पूर्वेषां कीर्तिवर्धनः वयम अप्य उपयास्यामॊ न तव इदानीं कथं चन समयः परिपाल्यॊ नॊ यावद वर्षं तरयॊदशम शरुत्वैतद धर्मराजस्य भीमॊ वचनम अब्रवीत तदा तु नृपतिर गन्ता धम राजॊ युधिष्ठिरः अस्त्रशस्त्रप्रदीप्ते ऽगनौ यदा तं पातयिष्यति वर्षात तरयॊदशाद ऊर्ध्वं रणसत्रे नराधिपः यदा करॊधहविर मॊक्ता धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवः आगन्तारस तदा समेति वाच्यस ते स सुयॊधनः शेषास तु पाण्डवा राजन नैवॊचुः किं चिद अप्रियम दूतश चापि यथावृत्तं धार्तराष्ट्रे नयवेदयत अथाजग्मुर नरश्रेष्ठा नानाजनपदेश्वराः बराह्मणाश च महाभागा धार्तराष्ट्र पुरं परति ते तव अर्चिता यथाशास्त्रं यथा वर्णं यथाक्रमम मुदा परमया युक्ताः परीत्या चापि नरेश्वर धृतराष्ट्रॊ ऽपि राजेन्द्र संवृतः सर्वकौरवैः हर्षेण महता युक्तॊ विदुरं परत्यभाषत यथासुखी जनः सर्वः कषत्तः सयाद अन्नसंयुतः तुष्येच च यज्ञसदने तथा कषिप्रं विधीयताम विदुरस तव एवम आज्ञप्तः सर्ववर्णान अरिंदम यथा परमाणतॊ विद्वान पूजयाम आस धर्मवित भक्ष्यभॊज्यान्न पानेन माल्यैश चापि सुगन्धिभिः वासॊभिर विविधैश चैव यॊजयाम आस हृष्टवत कृत्वा हय अवभृथं वीरॊ यथाशास्त्रं यथाक्रमम सान्त्वयित्वा च राजेन्द्रॊ दत्त्वा च विविधं वसु विसर्जयाम आस नृपान बराह्मणांश च सहस्रशः विसर्जयित्वा स नृपान भरातृभिः परिवारितः विवेश हास्तिनपुरं सहितः कर्ण सौबलैः [वै] परविशन्तं महाराज सूतास तुष्टुवुर अच्युतम जनाश चापि महेष्वासं तुष्टुवू राजसत्तमम लाजैश चन्दनचूर्णैश चाप्य अवकीर्य जनास तदा ऊचुर दिष्ट्या नृपाविघ्नात समाप्तॊ ऽयं करतुस तव अपरे तव अब्रुवंस तत्र वातिकास तं महीपतिम युधिष्ठिरस्य यज्ञेन न समॊ हय एष तु करतुः नैव तस्य करतॊर एष कलाम अर्हति षॊडशीम एवं तत्राब्रुवन के चिद वातिकास तं नरेश्वरम सुहृदस तव अब्रुवंस तत्र अति सर्वान अयं करतुः ययातिर नहुषश चापि मान्धाता भरतस तथा करतुम एनं समाहृत्य पूताः सर्वे दिवं गताः एता वाचः शुभाः शृण्वन सुहृदां भरतर्षभ परविवेश पुरं हृष्टः सववेश्म च नराधिपः अभिवाद्य ततः पादौ मातापित्रॊर विशां पते भीष्मद्रॊणपृपाणां च विदुरस्य च धीमतः अभिवादितः कनीयॊभिर भरातृभिर भरातृवत्सलः निषसादासने मुख्ये भरातृभिः परिवारितः तम उत्थाय महाराज सूतपुत्रॊ ऽबरवीद वचः दिष्ट्या ते भरतश्रेष्ठ समाप्तॊ ऽयं महाक्रतुः हतेषु युधि पार्थेषु राजसूये तथा तवया आहृते ऽहं नरश्रेष्ठ तवां सभाजयिता पुनः तम अब्रवीन महाराजॊ धार्तराष्ट्रॊ महायशः सत्यम एतत तवया वीर पाण्डवेषु दुरात्मसु निहतेषु नरश्रेष्ठ पराप्ते चापि महाक्रतौ राजसूये पुनर वीर तवं मां संवर्धयिष्यसि एवम उक्त्वा महाप्राज्ञः कर्णम आश्लिष्य भारत राजसूयं करतुश्रेष्ठं चिन्तयाम आस कौरवः सॊ ऽबरवीत सुहृदश चापि पार्श्वस्थान नृपसत्तमः कदा तु तं करतुवरं राजसूयं महाधनम निहत्य पाण्डवान सर्वान आहरिष्यामि कौरवाः तम अब्रवीत तदा कर्णः शृणु मे राजकुञ्जर पादौ न धावये तावद यावन न निहतॊ ऽरजुनः अथॊत्क्रुष्टं महेष्वासैर धार्तराष्ट्रैर महारथैः परतिज्ञाते फल्गुनस्य वधे कर्णेन संयुगे विजितांश चाप्य अमन्यन्त पाण्डवान धृतराष्ट्रजाः दुर्यॊधनॊ ऽपि राजेन्द्र विसृज्य नरपुंगवान परविवेश गृहं शरीमान यथा चैत्ररथं परभुः ते ऽपि सर्वे महेष्वासा जग्मुर वेश्मानि भारत पाण्डवाश च महेष्वासा दूतवाक्यप्रचॊदिताः चिन्तयन्तस तम एवाथं नालभन्त सुखं कव चित भूयॊ च चारै राजेन्द्र परवृत्तिर उपपादिता परतिज्ञा सूतपुत्रस्य विजयस्य वधं परति एतच छरुत्वा धर्मसुतः समुद्विग्नॊ नराधिप अभेद्यकवचं मत्वा कर्णम अद्भुतविक्रमम अनुस्मरंश च संक्लेशान न शान्तिम उपयाति सः तस्य चिन्तापरीतस्य बुद्धिजज्ञे महात्मनः बहु वयालमृगाकीर्णं तयक्तुं दवैतवनं वनम धार्तराष्ट्रॊ ऽपि नृपतिः परशशास वसुंधराम भरातृभिः सहितॊ वीरैर भीष्मद्रॊणकृपैस तथा संगम्य सूतपुत्रेण कर्णेनाहव शॊभिना दुर्यॊधनः परिये नित्यं वर्तमानॊ महीपतिः पूजयाम आस विप्रेन्द्रान करतुभिर भूरिदक्षिणैः भरातॄणां च परियं राजन स चकार परंतपः निश्चित्य मनसा वीरॊ दत्तभुक्त फलं धनम [जनम] दुर्यॊधनं मॊचयित्वा पाण्डुपुत्रा महाबलाः किम अकार्षुर वने तस्मिंस तन ममाख्यातुम अर्हसि [वै] ततः शयानं कौन्तेयं रात्रौ दवैतवने मृगाः सवप्नान्ते दर्शयाम आसुर बाष्पकण्ठा युधिष्ठिरम तान अब्रवीत स राजेन्द्रॊ वेपमानान कृताञ्जलीन बरूत यद वक्तुकामाः सथ के भवन्तः किम इष्यते एवम उक्ताः पाण्डवेन कौन्तेयेन यशस्विना परत्यब्रुवन मृगास तत्र हतशेषा युधिष्ठिरम वयं मृगा दवैतवने हतशिष्टाः सम भारत नॊत्सीदेम महाराज करियतां वासपर्ययः भवन्तॊ भरातरः शूराः सर्व एवास्त्र कॊविदाः कुलान्य अल्पावशिष्टानि कृतवन्तॊ वनौकसाम बीजभूता वयं के चिद अवशिष्टा महामते विवर्धेमहि राजेन्द्र परसादात ते युधिष्ठिर तान वेपमानान वित्रस्तान बीजमात्रावशेषितान मृगान दृष्ट्वा सुदुःखार्तॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः तांस तथेत्य अब्रवीद राजा सर्वभूतहिते रतः तथ्यं भवन्तॊ बरुवते करिष्यामि च तत तथा इत्य एवं परतिबुद्धः स रात्र्यन्ते राजसत्तमः अब्रवीत सहितान भरातॄन दयापन्नॊ मृगान परति उक्तॊ रात्रौ मृगैर अस्मि सवप्नान्ते हतशेषितैः तनु भूताः सम भद्रं ते दया नः करियताम इति ते सत्यम आहुः कर्तव्या दयास्माभिर वनौकसाम साष्ट मासं हि नॊ वर्षं यद एनान उपयुञ्ज्महे पुनर बहुमृगं रम्यं काम्यकं काननॊत्तमम मरु भूमेः शिरॊ खयातं तृणबिन्दु सरॊ परति तत्रेमा वसतीः शिष्टा विहरन्तॊ रमेमहि ततस ते पाण्डवाः शीघ्रं परययुर धर्मकॊविदाः बराह्मणैः सहिता राजन ये च तत्र सहॊषिताः इन्द्रसेनादिभिश चैव परेष्यैर अनुगतास तदा ते यात्वानुसृतैर मार्गैः सवन्नैः शुचि जलान्वितैः ददृशुः काम्यकं पुण्यम आश्रमं तापसायुतम विविशुस ते सम कौरव्या वृता विप्रर्षभैर तदा तद वनं भरतश्रेष्ठाः सवर्गं सुकृतिनॊ यथा [वै] वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम वर्षाण्य एकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ फलमूलाशनास ते हि सुखार्हा दुःखम उत्तमम पराप्तकालम अनुध्यान्तः सेहुर उत्तमपूरुषाः युधिष्ठिरस तु राजर्षिर आत्मकर्मापराधजम चिन्तयन स महाबाहुर भरातॄणां दुःखम उत्तमम न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैर इवार्पितैः दौरात्म्यम अनुपश्यंस तत काले दयूतॊद्भवस्य हि संस्मरन परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः निःश्वासपरमॊ दीनॊ बिभ्रत कॊपविषं महत अर्जुनॊ यमजौ चॊभौ दरौपदी च यशस्विनी स च भीमॊ महातेजाः सर्वेषाम उत्तमॊ बली युधिष्ठिरम उदीक्षन्तः सेहुर दुःखम अनुत्तमम अवशिष्टम अल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः वपुर अन्यद इवाकार्षुर उत्साहामर्श चेष्टितैः कस्य चित तव अथ कालस्य वयासः सत्यवती सुतः आजगाम महायॊगी पाण्डवान अवलॊककः तम आगतम अभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः परत्युद्गम्य महात्मानं परत्यगृह्णाद यथाविधि तम आसीनम उपासीनः शुश्रूषुर नियतेन्द्रियः तॊषयन परणिपातेन वयासं पाण्डवनन्दनः तान अवेक्ष्य कृशान पौत्रान वने वन्येन जीवतः महर्षिर अनुकम्पार्थम अब्रवीद बाष्पगद्गदम युधिष्ठिर महाबाहॊ शृणु धर्मभृतां वर नातप्त तपसः पुत्र पराप्नुवन्ति महत सुखम सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणॊपसेवते नात्यन्तम असुखं कश चित पराप्नॊति पुरुषर्षभ परज्ञावांस तव एव पुरुषः संयुक्तः परया धिया उदयास्तमयज्ञॊ हि न शॊचति न हृष्यति सुखम आपतितं सेवेद दुःखम आपतितं सहेत कालप्राप्तम उपासीत सस्यानाम इव कर्षकः तपसॊ हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत नासाध्यं तपसः किं चिद इति बुध्यस्व भारत सत्यम आर्जवम अक्रॊधः संविभागॊ दमः शमः अनसूया विहिंसा च शौचम इन्द्रियसंयमः साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम अधर्मरुचयॊ मूढास तिर्यग्गतिपरायणाः कृच्छ्रां यॊनिम अनुप्राप्य न सुखं विन्दते जनाः इह यत करियते कर्म तत्परत्रॊपभुज्यते तस्माच छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च यथाशक्ति परयच्छेच च संपूज्याभिप्रणम्य च काले पात्रे च हृष्टात्मा राजन विगतमत्सरः सत्यवादी लभेतायुर अनायासम अथार्जवी अक्रॊधनॊ ऽनसूयश च निर्वृतिं लभते पराम दान्तः शम परः शश्वत परिक्लेशं न विन्दति न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां शरियम संविभक्ता च दाता च भॊगवान सुखवान नरः भवत्य अहिंसकश चैव परमारॊग्यम अश्नुते मान्यान मानयिता जन्म कुले महति विन्दति वयसनैर न तु संयॊगं पराप्नॊति विजितेन्द्रियः शुभानुशय बुद्धिर हि संयुक्तः कालधर्मणा परादुर्भवति तद यॊगात कल्याण मतिर एव सः [य] भगवन दानधर्माणं तपसॊ वा महामुने किं सविद बहुगुणं परेत्य किं वा दुष्करम उच्यते [वयास] दानान न दुष्करतरं पृथिव्याम अस्ति किं चन अर्थे हि महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते परित्यज्य रियान पराकान धर्मार्थं हि महाहवम परविशन्ति नरा वीराः समुद्रम अटवीं तथा कृषिगॊरक्ष्यम इत्य एके परतिपद्यन्ति मानवाः पुरुषाः परेष्यताम एके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः तस्य दुःखार्जितस्यैवं परित्यागः सुदुष्करः न दुष्करतरं दानात तस्माद दानं मतं मम विशेषस तव अत्र विज्ञेयॊ नयायेनॊपार्जितं धनम पात्रे देशे च काले च साधुभ्यः परतिपादयेत अन्याय समुपात्तेन दानधर्मॊ धनेन यः करियते न स कर्तारं तरायते महतॊ भयात पात्रे दानं सवल्पम अपि काले दत्तं युधिष्ठिर मनसा सुविशुद्धेन परेत्यानन्त फलं समृतम अताप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम वरीहि दरॊण परित्यागाद यत फलं पराप मुद्गलः [य] वरीहिद्रॊणः परित्यक्तः कथं तेन महात्मना कस्मै दत्तश च भगवन विधिना केन चात्थ मे परत्यक्षधर्मा भगवान यस्य तुष्टॊ हि कर्मभिः सफलं तस्य जन्माहं मन्ये सद्धर्मचारिणः [वयास] शिलॊञ्छ वृत्तिर धर्मात्मा मुद्गलः संशितव्रतः आसीद राजन कुरुक्षेत्रे सत्यवाग अनसूयकः अतिथिव्रती करियावांश च कापॊतीं वृत्तिम आस्थितः सत्रम इष्टी कृतं नाम समुपास्ते महातपाः सपुत्रदारॊ हि मुनिः पक्षाहारॊ बभूव सः कपॊत वृत्त्या पक्षेण वरीहि दरॊणम उपार्जयत दर्शं च पौर्णमासं च कुर्वन विगतमत्सरः देवतातिथिशेषेण कुरुते देहयापनम तस्येन्द्रः सहितॊ देवैः साक्षात तरिभुवणेश्वरः पत्यगृह्णान महाराज भागं पर्वणि पर्वणि स पर्वकालं कृत्वा तु मुनिवृत्त्या समन्वितः अतिथिभ्यॊ ददाव अन्नं परहृष्टेनान्तरात्मना वरीहि दरॊणस्य तद अहॊ ददतॊ ऽननं महात्मनः शिष्टं मात्सर्य हीनस्य वर्धत्य अतिथिदर्शनात तच छतान्य अपि बुञ्जन्ति बराह्मणानां मनीषिणाम मुनेस तयागविशुद्ध्या तु तदन्नं वृद्धिम ऋच्छति तं तु शुश्राव धर्मिष्ठं मुद्गलं संशितव्रतम दुर्वासा नृप दिग वासास तम अथाभ्याजगाम ह बिभ्रच चानियतं वेषम उन्मत्त इव पाण्डव विकचः परुषा वाचॊ वयाहरन विविधा मुनिः अभिगम्याथ तं विप्रम उवाच मुनिसत्तमः अन्नार्थिनम अनुप्राप्तं विद्धि मां मुनिसत्तम सवागतं ते ऽसत्व इति मुनिं मुद्गलः परत्यभाषत पाद्यम आचमनीयं च परतिवेद्यान्नम उत्तमम परादात स तपसॊपात्तं कषुधितायातिथि वरती उन्मत्ताय परां शरद्धाम आस्थाय स धृतव्रतः ततस तदन्नं रसवत स एव कषुधयान्वितः बुभुजे कृत्स्नम उन्मत्तः परादात तस्मै च मुद्गलः बुक्ता चान्नं ततः सर्वम उच्छिष्टेनात्मनस ततः अथानुलिलिपे ऽङगानि जगाम च यथागतम एवं दवितीये संप्राप्ते पर्वकाले मनीषिणः आगम्य बुब्भुजे सर्वम अन्नम उञ्छॊपजीविनः निराहारस तु स मुनिर उञ्छम आर्जयते पुनः न चैनं विक्रियां नेतुम अशकन मुद्गलं कषुधा न करॊधॊ न च मात्सर्यं नावमानॊ न संभ्रमः सपुत्रदारम उञ्छन्तम आविशेश दविजॊत्तमम तथा तम उञ्छधर्माणं दुर्वासा मुनिसत्तमम उपतस्थे यथाकालं षट कृत्वः कृतनिश्चयः न चास्य मानसं किं चिद विकारं ददृशे मुनिः शुद्धसत्त्वस्य शुद्धं स ददृशे निर्मलं मनः तम उवाच ततः परीतः स मुनिर मुद्गलं तदा तवत्समॊ नास्ति लॊके ऽसमिन दाता मात्सर्य वर्जितः कषुद धर्मसंज्ञां परणुदत्य आदत्ते धैर्यम एव च विषयानुसारिणी जिह्वा कर्षत्य एव रसान परति आहारप्रभवाः पराणा मनॊ दुर्निग्रहं चलम मनसॊ चेन्द्रियाणां चाप्य ऐकाग्र्यं निश्चितं तपः शरमेणॊपार्जितं तयक्तुं दुःखं शुद्धेन चेतसा तत सर्वं भवता साधॊ यथावद उपपादितम परीताः समॊ ऽनुगृहीताश च समेत्य भवता सह इन्द्रियाभिजयॊ धैर्यं संविभागॊ दमः शमः दया सत्यं च धर्मश च तवयि सर्वं परतिष्ठितम जितास ते कर्मभिर लॊकाः परापॊ ऽसि परमां गतिम अहॊ दानं विघुष्टं ते सुमहत सवर्गवासिभिः सशरीरॊ भवान गन्ता सवर्गं सुचरितव्रत इत्य एवं वदतस तस्य तदा दुर्वाससॊ मुनेः देवदूतॊ विमानेन मुद्गलं परत्युपस्थितः हंससारसयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना कामगेन विचित्रेण दिव्यगन्धवता तथा उवाच चैनं विप्रर्षिं विमानं कर्मभिर जितम समुपारॊह संसिद्धिं पराप्तॊ ऽसि परमां मुने तम एवं वादिनम ऋषिर देवदूतम उवाच ह इच्छामि भवता परॊक्तान गुणान सवर्गनिवासिनाम के गुणास तत्र वसतां किं तपॊ कश च निश्चयः सवर्गे सवर्गसुखं किं च दॊषॊ वा देवदूतक सतां सप्त वदं मित्रम आहुः सन्तः कुलॊचिताः मित्रतां च पुरस्कृत्य पृच्छामि तवाम अहं विभॊ यद अत्र तथ्यं पथ्यं च तद वरवीह्य अविचारयन शरुत्वा तथा करिष्यामि वयवसायं गिरा तव [देवदूत] महर्षे ऽकार्यबुद्धिस तवं यः सवर्गसुखम उत्तमम संप्राप्तं बहु मन्तव्यं विमृशस्य अबुधॊ यथा उपरिष्टाद असौ लॊकॊ यॊ ऽयं सवर इति संज्ञितः ऊर्ध्वगः सत्पथः शश्वद देव यानचरॊ मुने नातप्त तपसः पुंसॊ नामहा यज्ञयाजिनः नानृता नास्तिकाश चैव तत्र गच्छन्ति मुद्गल धर्मात्मानॊ जितात्मानः शान्ता दान्ता विमत्सराः दानधर्मरताः पुंसः शूराश चाहतलक्षणाः तत्र गच्छन्ति कर्माग्र्यं कृत्वा शम दमात्मकम लॊकान पुण्यकृतां बरह्मन सद्भिर आसेवितान नृभिः देवाः साध्यास तथा विश्वे मरुतश च महर्षिभिः यामा धामाश च मौद्गल्य गन्धर्वाप्सरसस तथा एषां देव निकायानां पृथक्पृथग अनेकशः भास्वन्तः कामसंपन्ना लॊकास तेजॊमयाः शुभाः तरयस तरिंशत सहस्राणि यॊजनानां हिरण्मयः मेरुः पर्वतराड यत्र देवॊद्यानानि मुद्गल नन्दनादीनि पुण्यानि विहाराः पुण्यकर्मणाम न कषुत्पिपासे न गलानिर न शीतॊष्णभयं तथा बीभत्सम अशुभं वापि रॊगा वा तत्र के चन मनॊ जञाः सर्वतॊ गन्धाः सुखस्पर्शाश च सर्वशः शब्दाः शरुतिमनॊग्राह्याः सर्वतस तत्र वै मुने न शॊकॊ न जरा तत्र नायास परिदेवने ईदृशः स मुने लॊकः सवकर्मफलहेतुकः सुकृतैस तत्र पुरुषाः संभवन्त्य आत्मकर्मभिः तैजसानि शरीराणि भवन्त्य अत्रॊपपद्यताम कर्मजान्य एव मौद्गल्य न मातृपितृजान्य उत न च सवेदॊ न दौर्गन्ध्यं पुरीषं मूत्रम एव च तेषां न च रजॊ वस्त्रं बाधते तत्र वै मुने न मलायन्ति सरजस तेषां दिव्यगन्धा मनॊरमाः पर्युह्यन्ते विमानैश च बरह्मन्न एवंविधाश च ते ईर्ष्या शॊकक्लमापेता मॊहमात्सर्य वर्जिताः सुखं सवर्गजितस तत्र वर्तयन्ति महामुने तेषां तथाविधानां तु लॊकानां मुनिपुंगव उपर्य उपरि शक्रस्य लॊका दिव्यगुणान्विताः पुरस्ताद बरह्मणस तत्र लॊकास तेजॊमयाः शुभाः यत्र यान्त्य ऋषयॊ बरह्मन पूताः सवैः कर्मभिः शुभैः ऋभवॊ नाम तत्रान्ये देवानाम अपि देवताः तेषां लॊकाः परतरे तान यजन्तीह देवताः सवयंप्रभास ते भास्वन्तॊ लॊकाः कामदुघाः परे न तेषां सत्रीकृतस तापॊ न लॊकैश्वर्यमत्सरः न वर्तयन्त्य आहुतिभिस ते नाप्य अमृतभॊजनाः तथा दिव्यशरीरास ते न च विग्रहमूर्तयः न शुखे सुखकामाश च देवदेवाः सनातनाः न कल्पपरिवर्तेषु परिवर्तन्ति ते तथा जरामृत्युः कुतस तेषां हर्षः परीतिः सुखं न च न दुःखं न सुखं चापि रागद्वेषौ कुतॊ मुने देवानाम अपि मौद्गल्य काङ्क्षिता सा गतिः परा दुष्प्रापा परमा सिद्धिर अगम्या कामगॊचरैः तरयस्त्रिंशद इमे लॊकाः शेषा लॊका मनीषिभिः गम्यन्ते नियमैः शरेष्ठैर दानैर वा विधिपूर्वकैः सेयं दानकृता वयुष्टिर अत्र पराप्ता सुखावहा तां भुङ्क्ष्व सुकृतैर लब्धां तपसा दयॊतितप्रभः एतत सवर्गसुखं विप्र लॊका नानाविधास तथा गुणाः सवर्गस्य परॊक्तास ते दॊषान अपि निबॊध मे कृतस्य कर्मणस तत्र भुज्यते यत फलं दिवि न चान्यत करियते कर्म मूलछेदेन भुज्यते सॊ ऽतर दॊषॊ मम मतस तस्यान्ते पतनं च यत सुखव्याप्त मनस्कानां पतनं यच च मुद्गल असंतॊषः परीतापॊ दृष्ट्वा दीप्ततराः शरियः यद भवत्य अवरे सथाने सथितानां तच च दुष्करम संज्ञा मॊहश च पततां रजसा च परधर्षणम परम्लानेषु च माल्येषु ततः पिपतिषॊर भयम आ बरह्मभवनाद एते दॊषा मौद्गल्य दारुणाः नाकलॊके सुकृतिनां गुणास तव अयुतशॊ नृणाम अयं तव अन्यॊ गुनः शरेष्ठश चयुतानां सवर्गतॊ मुने शुभानुशय यॊगेन मनुष्येषूपजायते तत्रापि सुमहाभागः सुखभाड अभिजायते न चेत संबुध्यते तत्र गच्छत्य अधमतां ततः इह यत करियते कर्म तत्परत्रॊपभुज्यते कर्मभूमिर इयं बरह्मन फलभूमिर असौ मता एतत ते सर्वम आख्यातं यन मां पृच्छसि मुद्गल तवानुकम्पया साधॊ साधु गच्छाम माचिरम [वयास] एतच छरुत्वा तु मौद्गल्यॊ वाक्यं विममृशे धिया विमृश्य च मुनिश्रेष्ठॊ देवदूतम उवाच ह देवदूत नमस ते ऽसतु गच्छ तात यथासुखम महादॊषेण मे कार्यं न सवर्गेण सुखेन वा पतनं तन महद दुःखं परितापः सुदारुणः सवर्गभाजश चयवन्तीह तस्मात सवर्गं न कामये यत्र गत्वा न शॊचन्ति न वयथन्ति चलन्ति वा तद अहं सथानम अत्यन्तं मार्गयिष्यामि केवलम इत्य उक्त्वा स मुनिर वाक्यं देवदूतं विसृज्य तम शिलॊञ्छ वृत्तिम उत्सृज्य शमम आतिष्ठद उत्तमाम तुल्यनिन्दास्तुतिर भूत्वा समलॊष्टाश्मकाञ्चनः जञानयॊगेन शुद्धेन धयाननित्यॊ बभूव ह धयानयॊगाद बलं लब्ध्वा पराप्य चर्द्धिम अनुत्तमाम जगाम शाश्वतीं सिद्धिं परां निर्वाणलक्षणाम तस्मात तवम अपि कौन्तेय न शॊकं कर्तुम अर्हसि राज्यात सफीतात परिभ्रष्टस तपसा तद अवाप्स्यसि सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम पर्यायेणॊपवर्तन्ते नरं नेमिम अरा इव पितृपैतामहं राज्यं पराप्स्यस्य अमितविक्रम वर्षात तरयॊदशाद ऊर्ध्वं वयेतु ते मानसॊ जवरः [वै] एवम उक्त्वा स भगवान वयासः पाण्डवनन्दनम जगाम तपसे धीमान पुनर एवाश्रमं परति [वै] तस्मिन बहुमृगे ऽरण्ये रममाणा महारथाः काम्यके भरतश्रेष्ठा विजह्रुस ते यथामराः परेक्षमाणा बहुविधान वनॊद्देशान समन्ततः यथर्तुकालरम्याश च वनराजीः सुपुष्पिताः पाण्डवा मृगया शीलाश चरन्तस तन महावनम विजह्रुर इन्द्र परतिमाः कं चित कालम अरिंदमाः ततस ते यौगपद्येन ययुः सर्वे चतुर्दिशम मृगयां पुरुषव्याघ्रा बराह्मणार्थे परंतपाः दरौपदीम आश्रमे नयस्य तृणबिन्दॊर अनुज्ञया महर्षेर दीप्ततपसॊ धौम्यस्य च पुरॊधसः ततस तु राजा सुन्धूनां वार्द्धक्षत्रिर मया यशाः विवाह कामः शाल्वेयान परयातः सॊ ऽभवत तदा महता परिबर्हेण राजयॊग्येन संवृतः राजभिर बहुभिः सार्धम उपायात काम्यकं च सः तत्रापश्यत परियां भार्यां पाण्डवानां यशस्विनाम तिष्ठन्तीम आश्रमद्वारि दरौपदीं निर्जने वने विभ्राजमानां वपुषा बिभ्रतीं रूपम उत्तमम भराजयन्तीं वनॊद्देशं नीलाभ्रम इव विद्युतम अप्सरा देवकन्या वा माया वा देवनिर्मिता इति कृत्वाञ्जलिं सर्वे ददृशुस ताम अनिन्दिताम ततः सराजा सिन्धूनां वार्द्धक्षत्रिर जयद्रथः विस्मितस ताम अनिन्द्याङ्गीं दृष्ट्वासीद धृष्टमानसः स कॊटिकाश्यं राजानम अब्रवीत काममॊहितः कस्य तव एषानवद्याङ्गी यदि वापि न मानुषी विवाहार्थॊ न मे कश चिद इमां दृष्ट्वातिसुन्दरीम एताम एवाहम आदाय गमिष्यामि सवम आलयम गच्छ जानीहि सौम्यैनां कस्य का च कुतॊ ऽपि वा किमर्थम आगता सुभ्रूर इदं कण्टकितं वनम अपि नाम वरारॊहा माम एषा लॊकसुन्दरी भजेद अद्यायतापाङ्गी सुदती तनुमध्यमा अप्य अहं कृतकामः सयाम इमां पराप्य वरस्त्रियम गच्छ जानीहि कॊ नव अस्या नाथ इत्य एव कॊटिक स कॊटिकाश्यस तच छरुत्वा रथात परस्कन्द्य कुण्डली उपेत्य पप्रच्छ तदा करॊष्टा वयाघ्रवधूम इव [कॊटि] का तवं कदम्बस्य विनम्य शाखाम; एकाश्रमे तिष्ठसि शॊभमाना देदीप्यमानाग्निशिखेव नक्तं; दॊधूयमाना पवनेन सुभ्रूः अतीव रूपेण समन्विता तवं; न चाप्य अरण्येषु बिभेषि किं नु देवी नु यक्षी यदि दानवी वा; वराप्सरा दैत्य वराङ्गना वा वपुष्मती वॊरग राजकन्या; वनेचरी वा कषणदाचर सत्री यद्य एव राज्ञॊ वरुणस्य पत्नी; यमस्य सॊमस्य धनेश्वरस्य धातुर विधातुः सवितुर विभॊर वा; शक्रस्य वा तवं सदनात परपन्ना न हय एव नः पृच्छसि ये वयं सम; न चापि जानीम तवेह नाथम वयं हि मानं तव वर्धयन्तः; पृच्छाम भद्रे परभवं परभुं च आचक्ष्व बन्धूंश च पतिं कुलं च; तत्त्वेन यच चेह करॊषि कार्यम अहं तु राज्ञः सुरथस्य पुत्रॊ; यं कॊटिकाश्येति विदुर मनुष्याः असौ तु यस तिष्ठति काञ्चनाङ्गे; रथे हुतॊ ऽगनिश चयने यथैव तरिगर्तराजः कमलायताक्षि; कषेमंकरॊ नाम स एष वीरः अस्मात परस तव एष महाधनुष्मान; पुत्रः कुणिन्दाधिपतेर वरिष्ठः निरीक्षते तवां विपुलायतांसः; सुविस्मितः पर्वतवासनित्यः असौ तु यः पुष्करिणी समीपे; शयामॊ युवा तिष्ठति दर्शनीयः इक्ष्वाकुराज्ञः सुबलस्य पुत्रः; स एष हन्ता दविषतां सुगात्रि यस्यानुयात्रं धवजिनः परयान्ति; सौवीरका दवादश राजपुत्राः शॊणाश्वयुक्तेषु रथेषु सर्वे; मखेषु दीप्ता इव हव्यवाहाः अङ्गारकः कुञ्जरगुप्तकश च; शत्रुंजयः संजय सुप्रवृद्धौ परभंकरॊ ऽथ भरमरॊ रविश च; शूरः परतापः कुहरश च नाम यं षट सहस्रा रथिनॊ ऽनुयान्ति; नागा हयाश चैव पदातिनश च जयद्रथॊ नाम यदि शरुतस ते; सौवीरराजः सुभगे स एषः तस्यापरे भरातरॊ ऽदीनसत्त्वा; बलाहकानीक विदारणाध्याः सौवीरवीराः परवरा युवानॊ; राजानम एते बलिनॊ ऽनुयान्ति एतैः सहायैर उपयाति राजा; मरुद्गणैर इन्द्र इवाभिगुप्तः अजानतां खयापय नः सुकेशि; कस्यासि भार्या दुहिता च कस्य [वै] अथाब्रवीद दरौपदी राजपुत्री; पृष्टा शिबीनां परवरेण तेन अ अवेक्ष्य मन्दं परविमुच्य शाखां; संगृह्णती कौशिकम उत्तरीयम बुद्ध्याभिजानामि नरेन्द्रपुत्र; न मादृशी तवाम अभिभाष्टुम अर्हा न तवेह वक्तास्ति तवेह वाक्यम; अन्यॊ नरॊ वाप्य अथ वापि नारी एका हय अहं संप्रति तेन वाचं; दद्दानि वै भद्र निबॊध चेदम अहं हय अरण्ये कथम एकम एका; तवाम आलपेयं निरता सवधर्मे जानामि च तवां सुरथस्य पुत्रं; यं कॊटिकाश्येति विदुर मनुष्याः तस्माद अहं शैब्य तथैव तुभ्यम; आख्यामि बन्धून परति तन निबॊध अपत्यम अस्मि दरुपदस्य राज्ञः; कृष्णेति मां शैब्य दिवुर मनुष्याः साहं वृणे पञ्चजनान पतित्वे; ये खाण्डव परस्थगताः शरुतास ते युधिष्ठिरॊ भीमसेनार्जुनौ च; माद्र्याश च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ ते मां निवेश्येह दिशश चतस्रॊ; विभज्य पार्था मृगयां परयाताः पराचीं राजा दक्षिणां भीमसेनॊ; जयः परतीचीं यमजाव उदीचीम मन्ये तु तेषां रथसत्तमानां; कालॊ ऽभितः पराप्त इहॊपयातुम संमानिता यास्यथ तैर यथेष्टं; विमुच्य वाहान अवगाहयध्वम परियातिथिर धर्मसुतॊ महात्मा; परीतॊ भविष्यत्य अभिवीक्ष्य युष्मान एतावद उक्त्वा दरुपदात्मजा सा; शैब्यात्मजं चन्द्र मुखी परतीता विवेश तां पर्णकुटीं परशस्तां; संचिन्त्य तेषाम अतिथिस्वधर्मम [वै] अथासीनेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत कॊटिकाश्य वचॊ शरुत्वा शैब्यं सौवीरकॊ ऽबरवीत यदा वाचं वयाहरन्त्याम अस्यां मे रमते मनः सीमन्तिनीनां मुख्यायां विनिवृत्तः कथं भवान एतां दृष्ट्वा सत्रियॊ मे ऽनया यथा शाखामृगस्त्रियः परतिभान्ति महाबाहॊ सत्यम एतद बरवीमि ते दर्शनाद एव हि मनस तया मे ऽपहृतं भृशम तां समाचक्ष्व कल्याणीं यदि सयाच छैब्य मानुषी [कॊटि] एषा वै दरौपदी कृष्णा राजपुत्री यशस्विनी पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां महिषी संमता भृशम सर्वेषां चैव पार्थानां परिया बहुमता सती तया समेत्य सौवीर सुवीरान सुसुखी वरज [वै] एवम उक्तः परत्युवाच पश्यामॊ दरौपदीम इति पतिः सौवीरसिन्धूनां दुष्टभावॊ जयद्रथः स परविश्याश्रमं शून्यं सिंहगॊष्ठं वृकॊ यथा आत्मना सप्तमः कृष्णाम इदं वचनम अब्रवीत कुशलं ते वरारॊहे भर्तारस ते ऽपय अनामयाः येषां कुशलकामासि ते ऽपि कच चिद अनामयाः [दरौ] कौरव्यः कुशली राजा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः अहं च भरातरश चास्य यांश चान्यान परिपृच्छसि पाद्यं परतिगृहाणेदम आसनं च नृपात्मज मृगान पञ्चाशतं चैव परातर आशं ददानि ते ऐणेयान पृषतान नयङ्कून हरिणाञ शरभाञ शशान ऋश्यान रुरूञ शम्बरांश च गवयांश च मृगान बहून वराहान महिषांश चैव याश चान्या मृगजातयः परदास्यति सवयं तुभ्यं कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः [जयद] कुशलं परातर आशस्य सर्वा मे ऽपचितिः कृता एहि मे रथम आरॊह सुखम आप्नुहि केवलम गतश्रीकांश चयुतान राज्यात कृपणान गतचेतसः अरण्यवासिनः पार्थान नानुरॊद्धुं तवम अर्हसि न वै परज्ञा गतश्रीकं भर्तारम उपयुञ्जते युञ्जानम अनुयुञ्जीत न शरियः संक्षये वसेत शरिया विहीना राज्याच च विनष्टाः शाश्वतीः समाः अलं ते पाण्डुपुत्राणां भक्त्या कलेशम उपासितुम भार्या मे भव सुश्रॊणि तयजैनान सुखम आप्नुहि अखिलान सिन्धुसौवीरान अवाप्नुहि मया सह [वै] इत्य उक्ता सिन्धुराजेन वाक्यं हृदयकम्पनम कृष्णा तस्माद अपाक्रामद देशात सभ्रुकुटी मुखी अवमत्यास्य तद वाक्यम आक्षिप्य च सुमध्यमा मैवम इत्य अब्रवीत कृष्णा लज्जस्वेति च सैन्धवम सा काङ्क्षमाणा भर्तॄणाम उपयानम अनिन्दिता विलॊभयाम आस परं वाक्यैर वाक्यानि युञ्जती [वै] सरॊषरागॊपहतेन वल्गुना; सराग नेत्रेण नतॊन्नत भरुवा मुखेन विस्फूर्य सुवीर राष्ट्रपं; ततॊ ऽबरवीत तं दरुपदात्मजा पुनः यशस्विनस तीक्ष्णविषान महारथान; अधिक्षिपन मूढ न लज्जसे कथम महेन्द्रकल्पान निरतान सवकर्मसु; सथितान समूहेष्व अपि यक्षरक्षसाम न किं चिद ईड्यं परवदन्ति पापं; वनेचरं वा गृहमेधिनं वा तपस्विनं संपरिपूर्ण विद्यं; भषन्ति हैवं शवनराः सुवीर अहं तु मन्ये तव नास्ति कश चिद; एतादृशे कषत्रिय संनिवेशे यस तवाद्य पातालमुखे पतन्तं; पाणौ गृहीत्वा परतिसंहरेत नागं परभिन्नं गिरिकूट कल्पम; उपत्यकां हैमवतीं चरन्तम दण्डीव यूथाद अपसेधसे तवं; यॊ जेतुम आशंससि धर्मराजम बाल्यात परसुप्तस्य महाबलस्य; सिंहस्य पक्ष्माणि मुखाल लुनासि पदा समाहत्य पलायमानः; करुद्धं यदा दरक्ष्यसि भीमसेनम महाबलं घॊरतरं परवृद्धं; जातं हरिं पर्वत कन्दरेषु परसुप्तम उग्रं परपदेन हन्सि; यः करुद्धम आसेत्स्यसि जिष्णुम उग्रम कृष्णॊरगौ कीक्ष्ण विषौ दविजिह्वौ; मत्तः पदाक्रामसि पुच्छ देशे यः पाण्डवाभ्यां पुरुषॊत्तमाभ्यां; जघन्यजाभ्यां परयुयुत्ससे तवम यथा च वेणुः कदली नलॊ वा; फलन्त्य अभावाय न भूतये ऽऽतमनः तथैव मां तैः परिरक्ष्यमाणम; आदास्यसे कर्कटकीव गर्भम [जयद] जानामि कृष्णे विदितं ममैतद; यथाविधास ते नरदेव पुत्राः न तव एवम एतेन विभीषणेन; शक्या वयं तरासयितुं तवयाद्य वयं पुनः सप्त दशेषु कृष्णे; कुलेषु सर्वे ऽनवमेषु जाताः षड्भ्यॊ गुणेभ्यॊ ऽभयधिका विहीनान; मन्यामह्ये दरौपदि पाण्टु पुत्रान सा कषिप्रम आतिष्ठ गजं रथं वा; न वाक्यमात्रेण वयं हि शक्याः आशंस वा तवं कृपणं वदन्ती; सौवीरराजस्य पुनः परसादम [दरौ] महाबला हिं तव इह दुर्बलेव; सौवीरराजस्य मताहम अस्मि याहं परमाथाद इह संप्रतीता; सौवीरराजं कृपणं वदेयम यस्या हि कृष्णौ पदवीं चरेतां; समास्थिताव एकरथे सहायौ इन्द्रॊ ऽपि तां नापहरेत कथं चिन; मनुष्यमात्रः कृपणः कुतॊ ऽनयः यदा किरीटी परवीर घाती; निघ्नन रथस्थॊ दविषतां मनांसि मदन्तरे तवद धवजिनीं परवेष्टा; कक्षं दहन्न अग्निर इवॊष्णगेषु जनार्दनस्यानुगा वृष्णिवीरा; महेष्वासाः केकयाश चापि सर्वे एते हि सर्वे मम राजपुत्राः; परहृष्टरूपाः पदवीं चरेयुः मौर्वी विसृष्टाः सतनयित्नुघॊषा; गाण्डीवमुक्तास तव अतिवेगवन्तः हस्तं समाहत्य धनंजयस्य; भीमाः शब्दं घॊरतरं नदन्ति गाण्डीवमुक्तांश च महाशरौघान; पतंगसंघान इव शीघ्रवेगान सशङ्खघॊषः सतलत्र घॊषॊ; गाण्डीवधन्वा मुहुर उद्वमंश च यदा शरान अर्पयिता तवॊरसि; तदा मनस ते किम इवाभविष्यत गदाहस्तं भीमम अभिद्रवन्तं; माद्रीपुत्रौ संपतन्तौ दिशश च अमर्षजं करॊधविषं वमन्तौ; दृष्ट्वा चिरं तापम उपैष्यसे ऽधम यथा चाहं नातिचरे कथं चित; पतीन महार्हान मनसापि जातु तेनाद्य सत्येन वशीकृतं तवां; दरष्टास्मि पार्थैः परिकृष्यमाणम न संभ्रमं गन्तुम अहं हि शक्ष्ये; तवया नृशंसेन विकृष्यमाणा समागताहं हि कुरुप्रवीरैः; पुनर वनं काम्यकम आगता च [वै] सा तान अनुप्रेक्ष्य विशालनेत्रा; जिघृक्षमाणान अवभर्त्सयन्ती परॊवाच मा मां सपृशतेति भीता; धौम्यं पचुक्रॊश पुरॊहितं सा जग्राह ताम उत्तरवस्त्रदेशे; जयद्रथस तं समवाक्षिपत सा तया समाक्षिप्त तनुः स पापः; पपात शाखीव निकृत्तमूलः परगृह्यमाणा तु महाजवेन; मुहुर विनिःश्वस्य च राजपुत्री सा कृष्यमाणा रथम आरुरॊह; दौम्यस्य पादाव अभिवाद्य कृष्णा [धौम्य] नेयं शक्या तवया नेतुम अविजित्य महारथान धर्मं कषत्रस्य पौराणम अवेक्षस्व जयद्रथ कषुद्रं कृत्वा फलं पापं पराप्स्यसि तवम असंशयम आसाद्य पाण्डवान वीरान धर्मराज पुरॊगमान [वै] इत्य उक्त्वा हरियमाणां तां राजपुत्रीं यशस्विनीम अन्वगच्छत तदा धौम्यः पदातिगणमध्यगः [वै] ततॊ दिशः संप्रविहृत्य पार्था; मृगान वराहान महिषांश च हत्वा धनुर्धराः शरेष्ठतमाः पृथिव्यां; पृथक चरन्तः सहिता बभूवुः ततॊ मृगव्यालगणानुकीर्णं; महावनं तद विहगॊपघुष्टम भरातॄंश च तान अभ्यवदद युधिष्ठिरः; शरुत्वा गिरॊ वयाहरतां मृगाणाम आदित्यदीप्तां दिशम अभ्युपेत्य; मृगद्विजाः करूरम इमे वदन्ति आयासम उग्रं परतिवेदयन्तॊ; महाहवं शत्रुभिर वावमानम कषिप्रं निवर्तध्वम अलं मृगैर नॊ; मनॊ हि मे दूयति दह्यते च बुद्धिं समाच्छाद्य च मे समन्युर; उद्धूयते पराणपतिः शरीरे सरः सुपर्णेन हृतॊरगं यथा; राष्ट्रं यथा राजकम आत्तलक्ष्मि एवंविधं मे परतिभाति काम्यकं; शौण्डैर यथा पीतरसश च कुम्भः ते सैन्धवैर अत्यनिलौघवेगैर; महाजवैर वाजिभिर उह्यमानाः युक्तैर बृहद्भिः सुरथैर नृवीरास; तदाश्रमायाभिमुखा बभूवुः तेषां तु गॊमायुर अनल्प घॊषॊ; निवर्ततां मामम उपेत्य पार्श्वम परव्याहरत तं परविमृश्य राजा; परॊवाच भीमं च धनंजयं च यथा वदत्य एष विहीनयॊनिः; शालावृकॊ वामम उपेत्य पार्श्वम सुव्यक्तम अस्मान अवमन्य पापैः; कृतॊ ऽभिमर्दः कुरुभिः परसह्य इत्य एव ते तद वनम आविशन्तॊ; महत्य अरण्ये मृगयां चरित्वा बालाम अपश्यन्त तदा रुदन्तीं; धात्रेयिकां परेष्यवधूं परियायाः ताम इन्द्रसेनस तवरितॊ ऽभिसृत्य; रथाद अवप्लुत्य ततॊ ऽभयधावत परॊवच चैनां वचनं नरेन्द्र; धात्रेयिकाम आर्ततरस तदानीम किं रॊदिषि तवं पतिता धरण्यां; किं ते मुखं शुष्यति दीनवर्णम कच चिन न पापैः सुनृशंस कृद भिः; परमाथिता दरौपदी राजपुत्री अनिद्य रूपा सुविशालनेत्रा; शरीरतुल्या कुरुपुंगवानाम यद्य एव देवी पृथिवीं परविष्टा; दिवं परपन्नाप्य अथ वा समुद्रम तस्या गमिष्यन्ति पदं हि पार्थास; तथा हि संतप्यति धर्मराजः कॊ हीदृशानाम अरिमर्दनानां; कलेशक्षमाणाम अपराजितानाम पराणैः समाम इष्टतमां जिहीर्षेद; अनुत्तमं रत्नम इव परमूढः न बुध्यते नाथवतीम इहाद्य; बहिश्चरं हृदयं पाण्डवानाम कस्याद्य कायं परतिभिद्य घॊरा; महीं परवेक्ष्यन्ति शिताः शराग्र्याः मा तवं शुचस तां परति भीरु विद्धि; यथाद्य कृष्णा पुनर एष्यतीति निहत्य सर्वान दविषतः समग्रान; पार्थाः समेष्यन्त्य अथ याज्ञसेन्या अथाब्रवीच चारु मुखं परमृज्य; धात्रेयिका सारथिम इन्द्रसेनम जयद्रथेनापहृता परमथ्य; पञ्चेन्द्र कल्पान परिभूय कृष्णा तिष्ठन्ति वर्त्मानि नवान्य अमूनि; वृक्षाश च न मलान्ति तथैव भग्नाः आवर्तयध्वं हय अनुयात शीघ्रं; न दूरयातैव हि राजपुत्री संनह्यध्वं सर्व एवेन्द्र कल्पा; महान्ति चारूणि च दंशनानि गृह्णीत चापानि महाधनानि; शरांश च शीघ्रं पदवीं वरजध्वम पुरा हि निर्भर्त्सन दण्डमॊहिता; परमूढ चित्ता वदनेन शुष्यता ददाति कस्मै चिद अनर्हते तनुं; वराज्य पूर्णाम इव भस्मनि शरुचम पुरा तुषाग्नाव इव हूयते हविः; पुरा शमशाने सरग इवापविध्यते पुरा च सॊमॊ ऽधवरगॊ ऽवलिह्यते; शुना यथा विप्रजने परमॊहिते महत्य अरण्ये मृगयां चरित्वा; पुरा शृगालॊ नलिनीं विगाहते मा वः परियायाः सुनसं सुलॊचनं; चन्द्रप्रभाच्छं वदनं परसन्नम सपृश्याच छुभं कश चिद अकृत्य कारी; शवा वै पुरॊडाशम इवॊपयुङ्क्षीत एतानि वर्त्मान्य अनुयात शीघ्रं; मा वः कालः कषिप्रम इहात्यगाद वै [य] भद्रे तूष्णीम आस्स्व नियच्छ वाचं; मास्मत सकाशे परुसाण्य अवॊचः राजानॊ वा यदि वा राजपुत्रा; बलेन मत्ता वञ्चनां पराप्नुवन्ति [वै] एतावद उक्त्वा परययुर हि शीघ्रं; तान्य एव वर्त्मान्य अनुवर्तमानाः मुहुर मुहुर वयालवद उच्छसन्तॊ; जयां विक्षिपन्तश च महाधनुर भयः ततॊ ऽपश्यंस तस्य सैन्यस्य रेणुम; उद्धूतं वै जावि खुरप्रणुन्नम पदातीनां मध्यगतं च धौम्यं; विक्रॊशन्तं भीमम अभिद्रवेति ते सान्त्व्य धौम्यं परिदीनसत्त्वाः; सुखं भवान एत्व इति राजपुत्राः शयेना यथैवामिष संप्रयुक्ता; जवेन तः सैन्यम अथाभ्यधावन तेषां महेन्द्रॊपमविक्रमाणां; संरब्धानां धर्षणाद याज्ञसेन्याः करॊधः परजज्वाल जयद्रथं च; दृष्ट्वा परियां तस्य रथे सथितां च परचुक्रुशुश चाप्य अथ सिन्धुराजं; वृकॊदरश चैव धनंजयश च यमौ च राजा च महाधनुर्धरास; ततॊ दिशः संमुमुहुः परेषाम [वै] ततॊ घॊरतरः शब्दॊ वने समभवत तदा भीमसेनार्जुनौ दृष्ट्वा कषत्रियाणाम अमर्षिणाम तेषां धवजाग्राण्य अभिवीक्ष्य राजा; सवयं दुरात्मा कुरुपुंगवानाम जरद्रथॊ याज्ञसेनीम उवाच; रथे सथितां भानुमतीं हतौजाः आयान्तीमे पञ्च रथा महान्तॊ; मन्ये च कृष्णे पतयस तवैते सा जानती खयापय नः सुकेशि; परं परं पाण्डवानां रथस्थम [दरौ] किं ते जञातैर मूढ महाधनुर्धरैर; अनायुष्यं कर्मकृत्वातिघॊरम एते वीराः पतयॊ मे समेता; न वः शेषः कश चिद इहास्ति युद्धे आख्यातव्यं तव एव सर्वं मुमूर्षॊर; मया तुभ्यं पृष्टया धर्म एषः न मे वयथा विद्यते तवद्भयं वा; संपश्यन्त्याः सानुजं धर्मराजम यस्य धवजाग्रे नदतॊ मृदङ्गौ; नन्दॊपनन्दौ मधुरौ युक्तरूपौ एतं सवधर्मार्थविनिश्चयज्ञं; सदा जनाः कृत्यवन्तॊ ऽनुयान्ति य एष जाम्बूनदशुद्ध गौरः; परचण्ड घॊणस तनुर आयताक्षः एतं कुरुश्रेष्ठतमं वदन्ति; युधिष्ठिरं धर्मसुतं पतिं मे अप्य एष शत्रॊः शरणागतस्य; दद्यात पराणान धर्मचारी नृवीरः परैह्य एनं मूढ जवेन भूतये; तवम आत्मनः पराञ्जलिर नयस्तशास्त्रः अथाप्य एनं पश्यसि यं रथस्थं; महाभुजं शालम इव परवृद्धम संदष्टौष्ठं भरुकुटी संहतभ्रुवं; वृकॊदरॊ नाम पतिर ममैषः आजानेया बलिनः साधु दान्ता; महाबलाः शूरम उदावहन्ति एतस्य कर्माण्य अतिमानुषाणि; भीमेति शब्दॊ ऽसय गतः पृथिव्याम नास्यापराद्धाः शेषम इहाप्नुवन्ति; नाप्य अस्य वैरं विस्मरते कदा चित वैरस्यान्तं संविधायॊपयाति; पश्चाच छान्तिं न च गच्छत्य अतीव मृदुर वदान्यॊ धृतिमान यशस्वी; जितेन्द्रियॊ वृद्धसेवी नृवीरः भराता च शिष्यश च युधिष्ठिरस्य; धनंजयॊ नाम पतिर ममैषः यॊ वै न कामान न भयान न लॊभात; तयजेद धर्मं न नृशंसं च कुर्यात स एष वैश्वानरतुल्यतेजाः; कुन्तीसुतः शत्रुसहः परमाथी यः सर्वधर्मार्थविनिश्चयज्ञॊ; भयार्तानां भयहर्ता मनीषी यस्यॊत्तमं रूपम आहुः पृथिव्यां; यं पाण्डवाः परिरक्षन्ति सर्वे पराणैर गरीयांसम अनुव्रतं वै; स एष वीरॊ नकुलः पतिर मे यः खड्गयॊधी लघुचित्रहस्तॊ; महांश च धीमान सहदेवॊ ऽदवितीयः यस्याद्य कर्म दरक्ष्यसे मूढ सत्त्व; शतक्रतॊर वा दैत्य सेनासु संख्ये शूरः कृतास्त्रॊ मतिमान मनीषी; परियंकरॊ धर्मसुतस्य राज्ञः य एष चन्द्रार्कसमानतेजा; जघन्यजः पाण्डवानां परियश च बुद्ध्या समॊ यस्य नरॊ न विद्यते; वक्ता तथा सत्सु विनिश्चयज्ञः सैष शूरॊ नित्यम अमर्षणश; च धीमान पराज्ञः सहदेवः पतिर मे तयजेत पराणान परविशेद धव्यवाहं; न तव एवैष वयाहरेद धर्मबाह्यम सदा मनस्वी कषत्रधर्मे निविष्टः; कुन्त्याः पराणैर इष्टतमॊ नृवीरः विशीर्यन्तीं नावम इवार्णवान्ते; रत्नाभिपूर्णां मकरस्य पृष्ठे सेनां तवेमां हतसर्वयॊधां; विक्षॊभितां दरक्ष्यसि पाण्डुपुत्रैः इत्य एते वै कथिताः पाण्डुपुत्रा; यांस तवं मॊहाद अवमन्य परवृत्तः यद्य एतैस तवं मुच्यसे ऽरिष्टदेहः; पुनर्जन्म पराप्स्यसे जीव एव [वै] ततः पार्थाः पञ्च पञ्चेन्द्र कल्पास; तयक्त्वा तरस्तान पराञ्जलींस तान पदातीन रथानीकं शरवर्षान्ध कारं; चक्रुः करुद्धः सर्वतः संनिगृह्य [वै] संतिष्ठत परहरत तूर्णं विपरिधावत इति सम सैधवॊ राजा चॊदयाम आस तान नृपान ततॊ घॊरतरः शब्दॊ रणे समभवत तदा भीमार्जुनयमान दृष्ट्वा सैन्यानां सयुधिष्ठिरान शिबिसिन्धुत्रिगर्तानां विषादश चाप्य अजायत तान दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रान वयाघ्रान इव बलॊत्कटान हेमचित्रसमुत्सेधां सर्वशैक्यायसीं गदाम परगृह्याभ्यद्रवद भीमः सैन्धवं कालचॊदितम तदन्तरम अथावृत्य कॊटिकाश्यॊ ऽभयहारयत महता रथवंशेन परिवार्य वृकॊदरम शक्तितॊमरनाराचैर वीरबाहुप्रचॊदितैः कीर्यमाणॊ ऽपि बहुभिर न सम भीमॊ ऽभयकम्पत गजं तु सगजारॊहं पदातींश च चतुर्दश जघान गदया भीमः सैन्धव धवजिनीमुखे पार्थः पञ्चशताञ शूरान पार्वतीयान महारथान परीप्समानः सौवीरं जघान धवजिनीमुखे राजा सवयं सुवीराणां परवराणां परहारिणाम निमेष मात्रेण शतं जघान समरे तदा ददृशे नकुलस तत्र रथात परस्कन्द्य खड्गधृक सिरांसि पादरक्षाणां बीजवत परवपन मुहुः सहदेवस तु संयाय रथेन जग यॊधिनः पातयाम आस नाराचैर दरुमेभ्य इव बर्हिणः ततस तरिगर्गः सधनुर अवतीर्य महारथात गदया चतुरॊ वाहान राज्ञस तस्य तदावधीत तम अभ्याशगतं राजा पदातिं कुन्तिनन्दनः अर्धचन्द्रेण बाणेन विव्याधॊरसि धर्मराट स भिन्नहृदयॊ वीरॊ वक्त्राच छॊणितम ऊद्वमन पपाताभिमुखः पार्थं छिन्नमूल इव दरुमः इन्द्रसेन दवितीयस तु रथात परस्कन्द्य धर्मराज हताश्वः सहदेवस्य परतिपेदे महारथम नकुलं तव अभिसंधाय कषेमं करमहामुखौ उभाव उभयतस तीक्ष्णैः शरवर्षैर अवर्षताम तौ शरैर अभिवर्षन्तौ जीमूताव इव वार्षिकौ एकैकेन विपाठेन जघ्ने माद्रवतीसुतः तरिगर्तराजः सुरथस तस्याथ रथधूर गतः रथम आक्षेपयाम आस गजेन गजयानवित नकुलस तव अपभीस तस्माद रथाच चर्मासि पाणिमान उद्भ्रान्तं सथानम आस्थाय तस्थौ गिरिर इवाचलः सुरथस तं गजवरं वधाय नकुलस्य तु परेषयाम आस सक्रॊधम अभ्युच्छ्रितकरं ततः नकुलस तस्य नागस्य समीपपरिवर्तिनः सविषाणं भुजं मूले खड्गेन निरकृन्तत स विनद्य महानादं जगः कङ्कण भूषणः पतन्न अवाक्शिरा भूमौ हस्त्यारॊहान अपॊथयत स तत कर्म महत कृत्वा शूरॊ माद्रवतीसुतः भीमसेनरथं पराप्य शर्म लेभे महारथः भीमस तव आपततॊ राज्ञः कॊटिकाश्यस्य संगरे सूतस्य नुदतॊ वाहान कषुरेणापाहरच छिरः न बुबॊध हतं सूतं स राजा बाहुशालिना तस्याश्वा वयद्रवन संख्ये हतसूतास ततस ततः विमुखं हतसूतं तं भीमः परहरतां वरः जघान तलयुक्तेन परासेनाभ्येत्य पाण्डवः दवादशानां तु सर्वेषां सौवीराणां धनंजयः चकर्त निषितैर भल्लैर धनूंषि च शिरांसि च शिबीन इक्ष्वाकुमुख्यांश च तरिगर्तान सैधवान अपि जघानातिरथः संख्ये बाणगॊचरम आगतान सादिताः परत्यदृश्यन्त बहवः सव्यसाचिना सपताकाश च मातङ्गाः साद्वजाश च महारथाः परच्छाद्य पृथिवीं तस्थुः सर्वम आयॊधनं परति शरीराण्य अशिरस्कानि विदेहानि शिरांसि च शवगृध्रकङ्ककाकॊल भासगॊमायुवायसाः अतृप्यंस तत्र वीराणां हतानां मांसशॊणितैः हतेषु तेषु वीरेषु सिन्धुराजॊ जयद्रथः विमुच्य कृष्णां संत्रस्तः पलायनपरॊ ऽभवत स तस्मिन संकुले सैन्ये दरौपदीम अवतार्य वै पराणप्रेप्सुर उपाधावद वनं येन नराधमः दरौपदीं धर्मराजस तु दृष्ट्वा धौम्य पुरस्कृताम माद्रीपुत्रेण वीरेण रथम आरॊपयत तदा ततस तद विद्रुतं सैन्यम अपयाते जयद्रथे आदिश्यादिश्य नाराचैर आजघान वृकॊदरः सव्यसाची तु तं दृष्ट्वा पलायन्तं जयद्रथम वारयाम आस निघ्नन्तं भीमं सैन्धव सैनिकान [अर्ज] यस्यापचारात पराप्तॊ ऽयम अस्मान कलेशॊ दुरासदः तम अस्मिन समरॊद्देशे न पश्यामि जयद्रथम तम एवान्विष भद्रं ते किं ते यॊधैर निपातितैः अनामिषम इदं कर्म कथं वा मन्यते भवान [वै] इत्य उक्तॊ भीमसेनस तु गुडाकेशेन धीमता युधिष्ठिरम अभिप्रेक्ष्य वाग्मी वचनम अब्रवीत हतप्रवीरा रिपवॊ भूयिष्ठं विद्रुता दिशः गृहीत्वा दरौपदीं राजन निवर्ततु भवान इतः यमाभ्यां सह राजेन्द्र धौम्येन च महात्मना पराप्याश्रमपदं राजन दरौपदीं परिसान्त्वय न हि मे मॊक्ष्यते जीवन मूढः सैन्धवकॊ नृपः पातालतलसंस्थॊ ऽपि यदि शक्रॊ ऽसय सारथिः [य] न हन्तव्यॊ महाबाहॊ दुरात्मापि स सैन्धवः उःशलाम अभिसंस्मृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम [वै] तच छरुत्वा दरौपदी भीमम उवाच वयाकुलेन्द्रिया कुपिता हरीमती पराज्ञा पती भीमार्जुनाव उभौ कर्तव्यं चेत परियं मह्यं वध्यः स पुरुषाधमः सैन्धवापसदः पापॊ दुर्मतिः कुलपांसनः भार्याभिहर्ता निर्वैरॊ यश च राज्यहरॊ रिपुः याचमानॊ ऽपि संग्रामे न स जीवितुम अर्हति इत्य उक्तौ तौ नरव्याघ्रौ ययतुर यत्र सैन्धवः राजा निववृते कृष्णाम आदाय सपुरॊहितः स परविश्याश्रमपदं वयपविद्धबृसी घटम मार्कण्डेयाधिभिर विप्रैर अनुकीर्णं ददर्श ह दरौपदीम अनुशॊचद्भिर बराह्मणैस तैः समागतैः समियाय मरा पराज्ञः सभार्यॊ भरातृमध्यगः ते सम तं मुदिता दृष्ट्वा पुनर अभ्यागतं नृपम जित्वा तान सिन्धुसौवीरान दरौपदीं चाहृतां पुनः स तैः परिवृतॊ राजा तत्रैवॊपविवेश ह परविवेशाश्रमं कृष्णा यमाभ्यां सह भामिनी भीमार्जुनाव अपि शरुत्वा करॊशमात्रगतं रिपुम सवयम अश्वांस तुदन्तौ तौ जवेनैवाभ्यधावताम इदम अत्यद्भुतं चात्र चकार पुरुषॊ ऽरजुनः करॊशमात्रगतान अश्वान सैन्धवस्य जघान यत स हि दिव्यास्त्रसंपन्नः कृच्छ्रकाले ऽपय असंभ्रमः अकरॊद दुष्करं कर्म शरैर अस्त्रानुमन्त्रितैः ततॊ ऽभयधावतां वीराव उभौ भीम धनंजयौ हताश्वं सैन्धवं भीतम एकं वयाकुलचेतसम सैन्धवस तु हतान दृष्ट्वा तथाश्वान सवान सुदुःखितः दृष्ट्वा विक्रमकर्माणि कुर्वाणं च धनंजयम पलायनकृतॊत्साहः पराद्रवद येन वै वनम सैन्धवं तवाभिसंप्रेक्ष्य पराक्रान्तं पलायने अनुयाय महाबाहुः फल्गुनॊ वाक्यम अब्रवीत अनेन वीर्येण कथं सत्रियं परार्थयसे बलात राजपुत्र निवर्तस्व न ते युक्तं पलायनम कथं चानुचरान हित्वा शत्रुमध्ये पलायसे इत्य उच्यमानः पार्थेन सैधवॊ न नयवर्तत तिष्ठ तिष्ठेति तं भीमः सहसाभ्यद्रवद बली मा वधीर इति पार्थस तं दयावान अभ्यभाषत [वै] जयद्रथस तु संप्रेक्ष्य भरातराव उद्यतायुधौ पराद्रवत तूर्णम अव्यग्रॊ जीवितेप्सुः सुदुःखितः तं भीमसेनॊ धावन्तम अवतीर्य रथाद बली अभिद्रुत्य निजग्राह केशपक्षे ऽतयमर्षणः समुद्यम्य च तं रॊषान निष्पिपेष महीतले गले गृहीत्वा राजानं ताडयाम आस चैव ह पुनः संजीवमानस्य तस्यॊत्पतितुम इच्छतः पदा मूर्ध्नि महाबाहुः पराहरद विलपिष्यतः तस्य जानुं ददौ भीमॊ जघ्ने चैनम अरत्निना स मॊहम अगमद राजा परहार वरपीडितः विरॊषं भीमसेनं तु वारयाम आस फल्गुनः दुःशलायाः कृते राजा यत तद आहेति कौरव [भीमसेन] नायं पापसमाचारॊ मत्तॊ जीवितुम अर्हति दरौपद्यास तद अनर्हायाः परिक्लेष्टा नराधमः किं नु शक्यं मया कर्तुं यद राजा सततं घृणी तवं च बालिशया बुद्ध्या सदैवास्मान परबाधसे एवं कुत्वा सटास तस्य पञ्च चक्रे वृकॊदरः अर्धचन्द्रेण बाणेन किं चिद अब्रुवतस तदा विकल्पयित्वा राजानं ततः पराह वृकॊदरः जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु दासॊ ऽसमीति तवया वाच्यं संसत्सु च सभासु च एवं ते जीवितं दद्याम एष युद्धजितॊ विधिः एवम अस्त्व इति तं राजा कृच्छ्रप्राणॊ जयद्रथः परॊवाच पुरुषव्याघ्रं भीमम आहवशॊभिनम तत एनं विचेष्टन्तं बद्ध्वा पार्थॊ वृकॊदरः रथम आरॊपयाम आस विसंज्ञं पांसुगुण्ठितम ततस तं रथम आस्थाय भीमः पार्थानुगस तदा अभ्येत्याश्रममध्यस्थम अभ्यगच्छद युधिष्ठिरम दर्शयाम आस भीमस तु तदवस्थं जयद्रथम तं राजा पराहसद दृष्ट्वा मुच्यताम इति चाब्रवीत राजानं चाब्रवीद भीमॊ दरौपद्यै कथयेति वै दासभावं गतॊ हय एष पाण्डूनां पापचेतनः तम उवाच ततॊ जयेष्ठॊ भराता संप्रणयं वचः मुञ्चैनम अधमाचारं परमाणं यदि ते वयम दरौपदी चाब्रवीद भीमम अभिप्रेक्ष्य युधिष्ठिरम दासायं मुच्यतां राज्ञस तवया पञ्च सटः कृतः स मुक्तॊ ऽभयेत्य राजानम अभिवाद्य युधिष्ठिरम ववन्दे विह्वलॊ राजा तांश च सर्वान मुनींस तदा तम उवाच घृणी राजा धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः तथा जयद्रथं दृष्ट्वा गृहीतं सव्यसाचिना अदासॊ गच्छ मुक्तॊ ऽसि मैवं कार्षीः पुनः कव चित सत्री कामुक धिग अस्तु तवां कषुद्रः कषुद्रसहायवान एवंविधं हि कः कुर्यात तवदन्यः पुरुषाधमः गतसत्त्वम इव जञात्वा कर्तारम अशुभस्य तम संप्रेक्ष्य भरतश्रेष्ठः कृपां चक्रे नराधिपः धर्मे ते वर्धतां बुद्धिर मा चाधर्मे मनॊ कृथाः साश्वः सरथ पादातः सवस्ति गच्छ जयद्रथ एवम उक्तस तु सव्रीडं तूष्णीं किं चिद अवाङ्मुखः जगाम राजा दुःखार्तॊ गङ्गा दवाराय भारत स देवं शरणं गत्वा विरूपाक्षम उमापतिम तपॊ चचार विपुलं तस्य परीतॊ वृषध्वजः बलिं सवयं परत्यगृह्णात परीयमाणस तरिलॊचनः वरं चास्मै ददौ देवः स च जग्राह तच छृणु समस्तान सरथान पञ्च जयेयं युधि पाण्डवान इति राजाब्रवीद देवं नेति देवस तम अब्रवीत अजय्यांश चाप्य अवध्यांश च वारयिष्यसि तान युधि ऋते ऽरजुनं महाबाहुं देवैर अपि दुरासदम यम आहुर अजितं देवं शङ्खचक्रगदाधरम परधानः सॊ ऽसत्रविदुषां तेन कृष्णेन रक्ष्यते एवम उक्तस तु नृपतिः सवम एव भवनं ययौ पाण्डवाश च वने तस्मिन नयवसन काम्यके तदा [जनम] एवं हृतायां कृष्णायां पराप्य कलेशम अनुत्तमम अत ऊर्ध्वं नरव्याघ्राः किम अकुर्वत पाण्डवाः [वै] एवं कृष्णां मॊक्षयित्वा विनिर्जित्य जयद्रथम आसां चक्रे मुनिगणैर धर्मराजॊ युधिष्ठिरः तेषां मध्ये महर्षीणां शृण्वताम अनुशॊचताम मार्कण्डेयम इदं वाक्यम अब्रवीत पाण्डुनन्दनः मन्ये कालश च बलवान दैवं च विधिनिर्मितम भवितव्यं च भूतानां यस्य नास्ति वयतिक्रमः कथं हि पत्नीम अस्माकं धर्मज्ञां धर्मचारिणीम संस्पृशेद ईदृशॊ भावः शुचिं सतैन्यम इवानृतम न हि पापं कृतं किं चित कर्म वा निन्दितं कव चित दरौपद्या बराह्मणेष्व एव धर्मः सुचरितॊ महान तां जहार बलाद राजा मूढ बुद्धिर जयद्रथः तस्याः संहरणात पराप्तः शिरसः केशवापनम पराजयं च संग्रामे ससहायः समाप्तवान परत्याहृता तथास्माभिर हत्वा तत सैन्धवं बलम तद दारहरणं पराप्तम अस्माभिर अवितर्कितम दुःखश चायं वनेवासॊ मृगयायां च जीविका हिंसा च मृगजातीनां वनौकॊभिर वनौकसाम जञातिभिर विप्रवासश च मिथ्या वयवसितैर अयम अस्ति नूनं मया कश चिद अल्पभाग्यतरॊ नरः भवता दृष्टपूर्वॊ वा शरुतपूर्वॊ ऽपि वा भवेत [मार्क] पराप्तम अप्रतिमं दुःखं रामेण भरतर्षभ रक्षसा जानकी तस्य हृता भार्या बलीयसा आश्रमाद राक्षसेन्द्रेण रावणेन विहायसा मायाम आस्थाय तरसा हत्वा गृध्रं जटायुषम परत्याजहार तां रामः सुग्रीव बलम आश्रितः बद्ध्वा सेतुं समुद्रस्य दग्ध्वा लङ्कां शितैः शरैः [य] कस्मिन रामः कुले जातः किंवीर्यः किंपराक्रमः रावणः कस्य वा पुत्रः किं वैरं तस्य तेन ह एतन मे भगवन सर्वं सम्यग आख्यातुम अर्हसि शरॊतुम इच्छामि चरितं रामस्याक्लिष्टकर्मणः [मार्क] अजॊ नामाभवद राजा महान इक्ष्वाकुवंशजः तस्य पुत्रॊ दशरथः शश्वत सवाध्यायवाञ शुचिः अभवंस तस्य चत्वारः पुत्रा धर्मार्थकॊविदाः रामलक्ष्मणशत्रुघ्ना भरतश च महाबलः रामस्य माता कौसल्या कैकेयी भरतस्य तु सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्रायाः परंतपौ विदेहराजॊ जनकः सीता तस्यात्मजा बिभॊ यां चकार सवयं तवष्टा रामस्य महिषीं परियाम एतद रामस्य ते जन्म सीतायाश च परकीर्तितम रावणस्यापि ते जन्म वयाख्यास्यामि जनेश्वर पितामहॊ रावणस्य साक्षाद देवः परजापतिः सवयम्भूः सर्वलॊकानां परभुः सरष्टा महातपाः पुलस्त्यॊ नाम तस्यासीन मानसॊ दयितः सुतः तस्य वैश्रवणॊ नाम गवि पुत्रॊ ऽभवत परभुः पितरं स समुत्सृज्य पितामहम उपस्थितः तस्य कॊपात पिता राजन ससर्जात्मानम आत्मना स जज्ञे विश्रवा नाम तस्यात्मार्धेन वै दविजः परतीकाराय सक्रॊधस ततॊ वैश्रवणस्य वै पितामहस तु परीतात्मा ददौ वैश्रवणस्य ह अमरत्वं धनेशत्वं लॊकपालत्वम एव च ईशानेन तथा सख्यं पुत्रं च नलकूबरम राजधानी निवेशं च लङ्कां रक्षॊगणान्विताम [मार्क] पुलस्त्यस्य तु यः करॊधाद अर्धदेहॊ ऽभवन मुनिः विश्रवा नाम सक्रॊधः स वैश्रवणम ऐक्षत बुबुधे तं तु सक्रॊधं पितरं राक्षसेश्वरः कुबेरस तत्प्रसादार्थं यतते सम सदा नृप स राजराजॊ लङ्कायां निवसन नरवाहनः राक्षसीः परददौ तिस्रः पितुर वै परिचारिकाः तास्तदा तं महात्मानं संतॊषयितुम उद्यताः ऋषिं भरतशार्दूल नृत्तगीतविशारदाः पुष्पॊत्कटा च राका च मालिनी च विशां पते अन्यॊन्यस्पर्धया राजञ शरेयः कामाः सुमध्यमाः तासां स भगवांस तुष्टॊ महात्मा परददौ वरान लॊकपालॊपमान पुत्रान एकैकस्या यथेप्सितान पुष्पॊत्कटायां जज्ञाते दवौ पुत्रौ राक्षसेश्वरौ कुम्भकर्ण दशग्रीवौ बलेनाप्रतिमौ भुवि मालिनी जनयाम आस पुत्रम एकं विभीषणम राकायां मिथुनं जज्ञे खरः शूर्पणखा तथा विभीषणस तु रूपेण सर्वेभ्यॊ ऽभयधिकॊ ऽभवत स बभूव महाभागॊ धर्मगॊप्ता करिया रतिः दशग्रीवस तु सर्वेषां जयेष्ठॊ राक्षसपुंगवः महॊत्साहॊ महावीर्यॊ महासत्त्वपराक्रमः कुम्भकर्णॊ बलेनासीत सर्वेभ्यॊ ऽभयधिकस तदा मायावी रणशौण्डश च रौद्रश च रजनीचरः खरॊ धनुषि विक्रान्तॊ बरह्म दविट पिशिताशनः सिद्धविघ्नकरी चापि रौद्रा शूर्पणखा तथा सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः ऊषुः पित्रा सह रता गन्धमादन पर्वते ततॊ वैश्रवणं तत्र ददृशुर नरवाहनम पित्रा सार्धं समासीनम ऋद्ध्या परमया युतम जातस्पर्धास ततस ते तु तपसे धृतनिश्चयाः बरह्माणं तॊषयाम आसुर घॊरेण तपसा तदा अतिष्ठद एकपादेन सहस्रं परिवत्सरान वायुभक्षॊ दशग्रीवः पञ्चाग्निः सुसमाहितः अधः शायी कुम्भकर्णॊ यताहारॊ यतव्रतः विभीषणः शीर्णपर्णम एकम अभ्यवहारयत उपवासरतिर धीमान सदा जप्यपरायणः तम एव कालम आतिष्ठत तीव्रं तप उदारधीः खरः शूर्पणखा चैव तेषां वै तप्यतां तपः परिचर्यां च रक्षां च चक्रतुर हृष्टमानसौ पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरॊ छित्त्वा दशाननः जुहॊत्य अग्नौ दुराधर्षस तेनातुष्यज जगत परभुः ततॊ बरह्मा सवयं गत्वा तपसस तान नयवारयत परलॊभ्य वरदानेन सर्वान एव पृथक पृथक [बरह्मा] परीतॊ ऽसमि वॊ निवर्तध्वं वरान वृणुत पुत्रकाः यद यद इष्टम ऋते तव एकम अमरत्वं तथास्तु तत यद यद अग्नौ हुतं सर्वं शिरस ते महद ईप्सया तथैव तानि ते देहे भविष्यन्ति यथेप्सितम वैरूप्यं च न ते देहे कामरूपधरस तथा भविष्यसि रणे ऽरीणां विजेतासि न संशयः [रावण] गन्धर्वदेवासुरतॊ यक्षराक्षसतस तथा सर्वकिंनर भूतेभ्यॊ न मे भूयात पराभवः [बरह्मा] य एते कीर्तिताः सर्वे न तेभ्यॊ ऽसति भयं तव ऋते मनुष्याद भद्रं ते तथा तद विहितं मया [मार्क] एवम उक्तॊ दशग्रीवस तुष्टः समभवत तदा अवमेने हि दुर्बुद्धिर मनुष्यान पुरुषादकः कुम्भकर्णम अथॊवाच तथैव परपितामहः स वव्रे महतीं निद्रां तमसा गरस्तचेतनः तथा भविष्यतीत्य उक्त्वा विभीषणम उवाच ह वरं वृणीष्व पुत्र तवं परीतॊ ऽसमीति पुनः पुनः [विभीसण] परमापद गतस्यापि नाधर्मे मे मतिर भवेत अशिक्षितं च भगवन बरह्मास्तं परतिभातु मे [बरह्मा] यस्माद राक्षसयॊनौ ते जातस्यामित्रकर्शन नाधर्मे रमते बुद्धिर अमरत्वं ददामि ते [मार्क] राक्षसस तु वरं लब्ध्वा दशग्रीवॊ विशां पते लङ्कायाश चयावयाम आस युधि जित्वा धनेश्वरम हित्वा स भगवाँल लङ्काम आविशद गन्धमादनम गन्धर्वयक्षानुगतॊ रक्षःकिंपुरुषैः सह विमानं पुष्पकं तस्य जहाराक्रम्य रावणः शशाप तं वैश्रवणॊ न तवाम एतद वहिष्यति यस तु तवां समरे हन्ता तम एवैतद धनिष्यति अवमन्य गुरुं मां च कषिप्रं तवं न भविष्यसि विभीषणस तु धर्मात्मा सतां धर्मम अनुस्मरन अन्वगच्छन महाराज शरिया परमया युतः तस्मै स भगवांस तुष्टॊ भराता भरात्रे धनेश्वरः सेनापत्यं ददौ धीमान यक्षराक्षस सेनयॊः राक्षसाः पुरुषादाश च पिशाचाश च महाबलाः सर्वे समेत्य राजानम अभ्यषिञ्चद दशाननम दशग्रीवस तु दैत्यानां देवानां च बलॊत्कटः आक्रम्य रत्नान्य अहरत कामरूपी विहंगमः रावयाम आस लॊकान यत तस्माद रावण उच्यते दशग्रीवः कामबलॊ देवानां भयम आदधत [मार्क] ततॊ बरह्मर्षयः सिद्धा देवराजर्षयस तथा हव्यवाहं पुरस्कृत्य बराह्मणं शरणं गताः [अग्नि] यः स विश्रवसः पुत्रॊ दशग्रीवॊ महाबलः अवध्यॊ वरदानेन कृतॊ भगवता पुरा स बाधते परजा सर्वा विप्रकारैर महाबलः ततॊ नस तरातुभगवन नान्यस तराता हि विद्यते [बरह्मा] न स देवासुरैः शक्यॊ युद्धे जेतुं विभावसॊ विहितं तत्र यत कार्यम अभितस तस्य निग्रहे तदर्थम अवतीर्णॊ ऽसौ मन्नियॊगाच चतुर्भुजः विष्णुः परहरतां शरेष्ठः स कर्मैतत करिष्यति [मार्क] पितामहस ततस तेषां संनिधौ वाक्यम अब्रवीत सर्वैर देवगणैः सार्धं संभवध्वं महीतले विष्णॊः सहायान ऋक्षीषु वानरीषु च सर्वशः जनयध्वं सुतान वीरान कामरूपबलान्वितान ततॊ भागानुभागेन देवगन्धर्वदानवाः अवतर्तुं महीं सर्वे रञ्जयाम आसुर अञ्जसा तेषां समक्षं गन्धर्वीं दुन्दुभीं नाम नामतः शशास वरदॊ देवॊ देवकार्यार्थ सिद्धये पितामहवचॊ शरुत्वा गन्धर्वी दुन्दुभी ततः मन्थरा मानुषे लॊके कुब्जा समभवत तदा शक्रप्रभृतयश चैव सर्वे ते सुरसत्तमाः वानरर्क्ष वरस्त्रीषु जनयाम आसुर आत्मजान ते ऽनववर्तन पितॄन सर्वे यशसा च बलेन च भेत्तारॊ गिरिशृङ्गाणां शालतालशिलायुधाः वज्रसंहननाः सर्वे सर्वे चौघबलास तथा कामवीर्यधराश चैव सर्वे युद्धविशारदाः नागायुत समप्राणा वायुवेगसमा जवे यत्रेच्छक निवासाश च के चिद अत्र वनौकसः एवंविधाय तत सर्वं भगवाँल लॊकभावनः मन्थरां बॊधयाम आस यद यत कार्यं यथा यथा सा तद्वचनम आज्ञाय तथा चक्रे मनॊजवा इतॊ चेतश च गच्छन्ती वैरसंधुक्षणे रता [य] उक्तं भगवता जन्म रामादीनां पृथक पृथक परस्थान कारणं बरह्मञ शरॊतुम इच्छामि कथ्यताम कथं दाशरथीं वीरौ भरातरौ रामलक्ष्मणौ परस्थापितौ वनं बरह्म मैथिली च यशस्विनी [मार्क] जातपुत्रॊ दशरथः परीतिमान अभवन नृपः करिया रतिर धर्मपरः सततं वृद्धसेविता करमेण चास्य ते पुत्रा वयवर्धन्त महौजसः वेदेषु सहरस्येषु धनुर्वेदे च पारगाः चरितब्रह्मचर्यास ते कृतदाराश च पार्थिव यदा तदा दशरथः परीतिमान अभवत सुखी जयेष्ठॊ रामॊ ऽभवत तेषां रमयाम आस हि परजाः मनॊहरतया धीमान पितुर हृदयतॊषणः ततः स राजा मतिमान मत्वात्मानं वयॊ ऽधिकम मन्त्रयाम आस सविचैर धर्मज्ञैश च पुरॊहितैः अभिषेकाय रामस्य यौवराज्येन भारत पराप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रसत्तमाः लॊहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातङ्गगामिनम दीर्घबाहुं महॊरस्कं नीलकुञ्चित मूर्धजम दीप्यमानं शरिया वीरं शक्राद अनवमं बले पारगं सर्वधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ सर्वानुरक्त परकृतिं सर्वविद्या विशारदम जितेन्द्रियम अमित्राणाम अपि दृष्टिमनॊहरम नियन्तारम असाधूनां गॊप्तारं धर्मचारिणाम धृतिमन्तम अनाधृष्यं जेतारम अपराजितम पुत्रं राजा दशरथः कौसल्यानन्दवर्धनम संदृश्य परमां परीतिम अगच्छत कुरुनन्दन चिन्तयंश च महातेजा गुणान रामस्य वीर्यवान अभ्यभाषत भद्रं ते परीयमाणः पुरॊहितम अद्य पुष्यॊ निशि बरह्मन पुण्यं यॊगम उपैष्यति संभाराः संभ्रियन्तां मे रामश चॊपनिमन्त्र्यताम इति तद राजवचनं परतिश्रुत्याथ मन्थरा कैकेयीम अभिगम्येदं काले वचनम अब्रवीत अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते खयापितं महत आशीविषस तवां संक्रुद्धश चण्डॊ दशति दुर्भगे सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रॊ ऽभिषेक्ष्यते कुतॊ हि तव सौभाग्यं यस्याः पुत्रॊ न राज्यभाक सा तद वचनम आज्ञाय सर्वाभरणभूषिता वेदी विलग्नमध्येव बिभ्रती रूपम उत्तमम विविक्ते पतिम आसाद्य हसन्तीव शुचिस्मिता परणयं वयञ्जयन्तीव मधुरं वाक्यम अब्रवीत सत्यप्रतिज्ञ यन मे तवं कामम एकं निसृष्टवान उपाकुरुष्व तद राजंस तस्मान मुच्यस्व संकटात [राजा] वरं ददानि ते हन्त तद्गृहाण यद इच्छसि अवध्यॊ वध्यतां कॊ ऽदय वध्यः कॊ ऽदय विमुच्यताम धनं ददानि कस्याद्य हरियतां कस्य वा पुनः बराह्मण सवाद इहान्यत्र यत किं चिद वित्तम अस्ति मे [मार्क] सा तद वचनम आज्ञाय परिगृह्य नराधिपम आत्मनॊ बलम आज्ञाय तत एनम उवाच ह आभिषेचनिकं यत ते रामार्थम उपकल्पितम भरतस तद अवाप्नॊतु वनं गच्छतु राघवः स तद राजा वचॊ शरुत्वा विप्रियं दारुणॊदयम दुःखार्तॊ भरतश्रेष्ठ न किं चिद वयाजहार ह ततस तथॊक्तं पितरं रामॊ विज्ञाय वीर्यवान वनं परतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यॊ भवत्व इति तम अन्वगच्छल लक्ष्मीवान धनुष्माँल लक्ष्मणस तदा सीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा ततॊ वगं गते रामे राजा दशरथस तदा समयुज्यत देहस्य कालपर्याय धर्मणा रामस तु गतम आज्ञाय राजानं च तथागतम आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यम अब्रवीत गतॊ दशरथः सवर्गं वनस्थौ रामलक्ष्मणौ गृहाण राज्यं विपुलं कषेमं निहतकण्टकम ताम उवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम पतिं हित्वा कुलं चेदम उत्साद्य धनलुब्धया अयशॊ पातयित्वा मे मूर्ध्नि तवं कुलपांसने सकामा भव मे मातर इत्य उक्त्वा पररुरॊद ह स चारित्वं विशॊध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौ अन्वयाद भरातरं रामं विनिवर्तन लालसः कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदुःखितः अग्रे परस्थाप्य यानैः स शत्रुघ्नसहितॊ ययौ वसिष्ठ वामदेवाभ्यां विप्रैश चान्यैः सहस्रशः पौरजानपदैः सार्धं रामा नयनकाङ्क्षया ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सह लक्ष्मणम तापसानाम अलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम विसर्जितः स रामेण पितुर वचनकारिणा नन्दिग्रामे ऽकरॊद राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके रामस तु पुनर आशङ्क्य पौरजानपदागमम परविवेश महारण्यं शरभङ्गाश्रमं परति सत्कृत्य शरभङ्गं स दण्डकारण्यम आश्रितः नदीं गॊदावरीं रम्याम आश्रित्य नयवसत तदा वसतस तस्य रामस्य ततः शूर्पणखाकृतम खरेणासीन महद वैरं जनस्थाननिवासिना रक्षार्थं तापसानां च राघवॊ धर्मवत्सलः चतुर्दशसहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौ चक्रे कषेमं पुनर धीमान धर्मारण्यं सराघवः हतेषु तेषु रक्षः सुततः शूर्पणखा पुनः ययौ निकृत्तनासौष्ठी लङ्कां भरातुर निवेशनम ततॊ रावणम अभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्छिता पपात पादयॊर भरातुः संशुष्क रुधिरानना तां तथा विकृतां दृष्ट्वा रावणः करॊधमूर्छितः उत्पपातासनात करुद्धॊ दन्तैर दन्तान उपस्पृशन सवान अमात्यान विसृज्याथ विविक्ते ताम उवाच सः केहास्य एवं कृता भद्रे माम अचिन्त्यावमन्य च कः शूलं तीक्ष्णम आसाद्य सर्वगात्रैर निषेविते कः शिरस्य अग्निम आदाय विश्वस्तः सवपते सुखम आशीविषं घॊरतरं पादेन समृशतीह कः सिंहं केसरिणं कश च दंष्ट्रासु सपृश्य तिष्ठति इत्य एवं बरुवतस तस्य सरॊतॊभ्यस तेजसॊ ऽरचिषः निश्चेरुर दह्यतॊ रात्रौ वृक्षस्येव सवरन्ध्रतः तस्य तत सर्वम आचख्यौ भगिनी रामविक्रमम सवरदूषण संयुक्तं राक्षसानां पराभवम स निश्चित्य ततः कृत्यं सवसारम उपसान्त्व्य च ऊर्ध्वम आचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम तरिकूटं समतिक्रम्य कालपर्वतम एव च ददर्श मकरावासं गम्भीरॊदं महॊदधिम तम अतीत्याथ गॊकर्णम अभ्यगच्छद दशाननः दयितं सथानम अव्यग्रं शूलपाणेर महात्मनः तत्राभ्यगच्छन मारीचं पूर्वामात्यं दशाननः पुरा राम भयाद एव तापस्यं समुपाश्रितम [मार्क] मारीचस तव अथ संभ्रान्तॊ दृष्ट्वा रावणम आगतम पूजयाम आस सत्कारैः फलमूलादिभिस तथा विश्रान्तं चैनम आसीनम अन्वासीनः स राक्षसः उवाच परश्रितं वाक्यं वाक्यज्ञॊ वाक्यकॊविदम न ते परतृतिमान वर्णः कच चित कषेमं पुरे तव कच चित परकृतयः सर्वा भजन्ते तवां यथा पुरा किम इहागमने चापि कार्यं ते राक्षसेश्वर कृतम इत्य एव तद विद्धि यद्य अपि सयात सुदुष्करम शशंस रावणस तस्मै तत सर्वं राम चेष्टितम मारीचस तव अब्रवीच छरुत्वा समासेनैव रावणम अलं ते रामम आसाद्य वीर्यज्ञॊ हय अस्मि तस्य वै बाणवेगं हि कस तस्य शक्तः सॊढुं महात्मनः परव्रज्यायां हि मे हेतुः स एव पुरुषर्षभ विनाशमुखम एतत ते केनाख्यातं दुरात्मना तम उवाचाथ सक्रॊधॊ रावणः परिभर्त्सयन अकुर्वतॊ ऽसमद वचनं सयान मृत्युर अपि ते धरुवम मारीचश चिन्तयाम आस विशिष्टान मरणं वरम अवश्यं मरणे पराप्ते करिष्याम्य अस्य यन मतम ततस तं परत्युवाचाथ मारीचॊ राक्षसेश्वरम किं ते साह्यं मया कार्यं करिष्याम्य अवशॊ ऽपि तत तम अब्रवीद दशग्रीवॊ गच्छ सीतां परलॊभय रत्नशृङ्गॊ मृगॊ भूत्वा रत्नचित्रतनूरुहः धरुवं सीता समालक्ष्य तवां रामं चॊदयिष्यति अपक्रान्ते च काकुत्स्थे सीता वश्या भविष्यति ताम आदायापनेष्यामि ततः स न भविष्यति भार्या वियॊगाद दुर्बुद्धिर एतत साह्यं कुरुष्व मे इत्य एवम उक्तॊ मारीचः कृत्वॊदकम अथात्मनः रावणं पुरतॊ यान्तम अन्वगच्छत सुदुःखितः ततस तस्याश्रमं गत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः चक्रतुस तत तथा सर्वम उभौ यत पूर्वमन्त्रितम रावणस तु यतिर भूत्वा मुण्डः कुण्डी तरिदण्डधृक मृगश च भूत्वा मारीचस तं देशम उपजग्मतुः दर्शयाम आस वैदेहीं मारीचॊ मृगरूपधृक चॊदयाम आस तस्यार्थे सा रामं विधिचॊदिता रामस तस्याः परियं कुर्वन धनुर आदाय सत्वरः रक्षार्थे लक्ष्मणं नयस्य परययौ मृगलिप्सया सधन्वी बद्धतूणीरः खड्गगॊधाङ्गुलित्रवान अन्वधावन मृगं रामॊ रुद्रस तारामृगं यथा सॊ ऽनतर्हितः पुनस तस्य दर्शनं राक्षसॊ वरजन चकर्ष महद अध्वानं रामस तं बुबुधे ततः निशाचरं विदित्वा तं राघवः परतिभानवान अमॊघं शरम आदाय जघान मृगरूपिणम स रामबाणाभिहतः कृत्वा राम सवरं तदा हा सीते लक्ष्मणेत्य एवं चुक्रॊशार्तस्वरेण ह शुश्राव तस्य वैदेही ततस तां करुणां गिरम सा पराद्रवद यतः शब्दस ताम उवाचाथ लक्ष्मणः अलं ते शङ्कया भीरु कॊ रामं विषहिष्यति मुहूर्ताद दरक्ष्यसे रामम आगतं तं शुचिस्मिते इत्य उक्त्वा सा पररुदती पर्यशङ्कत देवरम हता वै सत्रीस्वभावेन शुद्धचारित्रभूषणम सा तं परुषम आरब्धा वक्तुं साध्वी पतिव्रता नैष कालॊ भवेन मूढ यं तवं परार्थयसे हृदा अप्य अहं शस्त्रम आदाय हन्याम आत्मानम आत्मना पतेयं गिरिशृङ्गाद वा विशेयं वा हुताशनम रामं भर्तारम उत्सृज्य न तव अहं तवां कथं चन निहीनम उपतिष्ठेयं शार्दूली करॊष्टुकं यथा एतादृशं वचॊ शरुत्वा लक्ष्मणः परिय राघवः पिधाय कर्णौ सद्वृत्तः परस्थितॊ येन रागवः स रामस्य पदं गृह्य परससार धनुर्धरः एतस्मिन्न अन्तरे रक्षॊ रावणः परत्यदृश्यत अभव्यॊ भव्यरूपेण भस्मच्छन्न इवानलः यति वेषप्रतिच्छन्नॊ जिहीर्षुस ताम अनिन्दिताम सा तम आलक्ष्य संप्राप्तं धर्मज्ञा जनकात्मजा निमन्त्रयाम आस तदा फलमूलाशनादिभिः अवमन्य स तत सर्वं सवरूपं परतिपद्य च सान्त्वयाम आस वैदेहीम इति राक्षसपुंगवः सीते राक्षसराजॊ ऽहं रावणॊ नाम विश्रुतः मम लङ्का पुरी नाम्ना रम्या पारे महॊदधेः तत्र तवं वरनारीषु शॊभिष्यसि मया सह भार्या मे भव सुश्रॊणि तापसं तयज्य राघवम एवमादीनि वाक्यानि शरुत्वा सीताथ जानकी पिधाय कर्णौ सुश्रॊणी मैवम इत्य अब्रवीद वचः परपतेद दयौः सनक्षत्रा पृथिवी शकलीभवेत शैत्यम अग्निर इयान नाहं तयजेयं रगुनन्दनम कथं हि भिन्नकरटं पद्मिनं वनगॊचरम उपस्थाय महानागं करेणुः सूकरं सपृशेत कथं हि पीत्वा माध्वीकं पीत्वा च मधुमाधवीम लॊभं सौवीरके कुर्यान नारी का चिद इति समरे इति सा तं समाभाष्य परविवेशाश्रमं पुनः ताम अनुद्रुत्य सुश्रॊणीं रावणः परत्यषेधयत भर्त्सयित्वा तु रूक्षेण सवरेण गतचेतनाम मूर्धजेषु निजग्राह खम उपाचक्रमे ततः तां ददर्श तदा गृध्रॊ जटायुर गिरिगॊचरः रुदतीं राम रामेति हरियमाणां तपस्विनाम [मार्क] सखा दशरथस्यासीज जटायुर अरुणात्मजः गृध्रराजॊ महावीर्यः संपातिर यस्य सॊदरः स ददर्श तदा सीतां रावणाङ्कगतां सनुषाम करॊधाद अभ्यद्रवत पक्षी रावणं राक्षसेश्वरम अथैनम अब्रवीद गृध्रॊ मुञ्च मुञ्चेति मैथिलीम धरियमाणे मयि कथं हरिष्यसि निशाचर न हि मे मॊक्ष्यसे जीवन यदि नॊत्सृजसे वधूम उक्त्वैवं राक्षसेन्द्रं तं चकर्त नखरैर भृशम पक्षतुण्डप्रहारैश च बहुशॊ जर्जरीकृतः चक्षार रुधिरं भूरि गिरिः परस्रवणैर इव स वध्यमानॊ गृध्रेण रामप्रियहितैषिणा खङ्गम आदाय चिच्छेद भुजौ तस्य पतत्रिणः निहत्य गृध्रराजं स छिन्नाभ्र शिखरॊपमम ऊर्ध्वम आचक्रमे सीतां गृहीत्वाङ्केन राक्षसः यत्र यत्र तु वैदेही पश्यत्य आश्रममण्डलम सरॊ वा सरितं वापि तत्र मुञ्चति भूषणम सा ददर्श गिरिप्रस्थे पञ्चवानरपुंगवान तत्र वासॊ महद दिव्यम उत्ससर्ज मनस्विनी तत तेषां वानरेन्द्राणां पपात पवनॊद्धुतम मध्ये सुपीतं पञ्चानां विद्युन मेघान्तरे यथा एवं हृतायां वैदेह्यां रामॊ हत्वा महामृगम निवृत्तॊ ददृशे धीमान भरातरं लक्ष्मणं तदा कथम उत्सृज्य वैदेहीं वने राक्षससेविते इत्य एवं भरातरं दृष्ट्वा पराप्तॊ ऽसीति वयगर्हयत मृगरूपधरेणाथ रक्षसा सॊ ऽपकर्षणम भरातुर आगमनं चैव चिन्तयन पर्यतप्यत गर्हयन्न एव रामस तु तवरितस तं समासदत अपि जीवति वैदेही नेति पश्यामि लक्ष्मण तस्य तत सर्वम आचख्यौ सीताया लक्ष्मणॊ वचः यद उक्तवत्य असदृशं वैदेही पश्चिमं वचः दह्यमानेन तु हृदा रामॊ ऽभयपतद आश्रमम स ददर्श तदा गृध्रं निहतं पर्वतॊपमम राक्षसं शङ्कमानस तु विकृष्य बलवद धनुः अभ्यधावत काकुत्स्थस ततस तं सह लक्ष्मणः स ताव उवाच तेजस्वी सहितौ रामलक्ष्मणौ गृध्रराजॊ ऽसमि भद्रं वां सखा दशरथस्य ह तस्य तद वचनं शरुत्वा संगृह्य धनुर ई शुभे कॊ ऽयं पितरम अस्माकं नाम्नाहेत्य ऊचतुश च तौ ततॊ ददृशतुस तौ तं छिन्नपल्ष दवयं तथा तयॊः शशंस गृध्रस तु सीतार्थे रावणाद वधम अपृच्छद राघवॊ गृध्रं रावणः कां दिशं गतः तस्य गृध्रः शिरः कम्पैर आचचक्षे ममार च दक्षिणाम इति काकुत्स्थॊ विदित्वास्य तद इङ्गितम सस्स्कारं लम्भयाम आस सखायं पूजयन पितुः ततॊ दृष्ट्वाश्रमपदं वयपविद्धबृसी घटम विध्वस्तकलशं शून्यं गॊमायुबलसेवितम दुःखशॊकसमाविष्टौ वैदेही हरणार्दितौ जग्मतुर दण्डकारण्यं दक्षिणेन परंतपौ वने महति तस्मिंस तु रामः सौमित्रिणा सह ददर्श मृगयूथानि दरवमाणानि सर्वशः शब्दं च घॊरं सत्त्वानां दावाग्नेर इव वर्धतः अपश्येतां मुहूर्ताच च कबन्धं घॊरदर्शनम मेघपर्वत संकाशं शालस्कन्धं महाभुजम उरॊगतविशालाक्षं महॊदरमहामुखम यदृच्छयाथ तद रक्षॊ करे जग्राह लक्ष्मणम विषादम अगमत सद्यॊ सौमित्रिर अथ भारत स रामम अभिसंप्रेक्ष्य कृष्यते येन तन्मुखम विषण्णश चाब्रवीद रामं पश्यावस्थाम इमां मम हरणं चैव वैदेह्या मम चायम उपप्लवः राज्यभ्रंशश च भवतस तातस्य मरणं तथा नाहं तवां सह वैदेह्या समेतं कॊसला गतम दरक्ष्यामि पृथिवी राज्ये पितृपैतामहे सथितम दरक्ष्यन्त्य आर्यस्य धन्या ये कुश लाज शमी लवैः अभिषिक्तस्य वदनं सॊमं साभ्र लवं यथा एवं बहुविधं धीमान विललाप स लक्ष्मणः तम उवाचाथ काकुत्स्थः संभ्रमेष्व अप्य असंभ्रमः मा विषादनरव्याघ्र नैष कश चिन मयि सथिते छिन्ध्य अस्य दक्षिणं बाहुं छिन्नः सव्यॊ मया भुजः इत्य एवं वदता तस्य भुजॊ रामेण पातितः खङ्गेन भृशतीक्ष्णेन निकृत्तस तिलकाण्डवत ततॊ ऽसय दक्षिणं बाहुं खङ्गेनाजघ्निवान बली सौमित्रिर अपि संप्रेक्ष्य भरातरं राघवं सथितम पुनर अभ्याहनत पार्श्वे तद रक्षॊ लक्ष्मणॊ भृशम गतासुर अपतद भूमौ कबन्धः सुमहांस ततः तस्य देहाद विनिःसृत्य पुरुषॊ दिव्यदर्शनः ददृशे दिवम आस्थाय दिवि सूर्य इव जवलन पप्रच्छ रामस तं वाग्मी कस तवं परब्रूहि पृच्छतः कामया किम इदं चित्रम आश्चर्यं परतिभाति मे तस्याचचक्षे गन्धर्वॊ विश्वावसुर अहं नृप पराप्तॊ बरह्मानुशापेन यॊनिं राक्षससेविताम रावणेन हृता सीता राज्ञा लङ्कानिवासिना सुग्रीवम अभिगच्छस्व स ते साह्यं करिष्यति एषा पम्पा शिवजला हंसकारण्ड वायुता ऋश्यमूकस्य शैलस्य संनिकर्षे तटाकिनी संवसत्य अत्र सुग्रीवश चतुर्भिः सचिवैः सह भराता वानरराजस्य वालिनॊ मेह मालिनः एतावच छक्यम अस्माभिर वक्तुं दरष्टासि जानकीम धरुवं वानरराजस्य विदितॊ रावणालयः इत्य उक्त्वान्तर्हितॊ दिव्यः पुरुषः स महाप्रभः विस्मयं जग्मतुश चॊभौ तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ [मार्क] ततॊ ऽविदूरे नलिनीं परभूतकमलॊत्पलाम सीताहरणदुःखार्तः पम्पां रामः समासदत मारुतेन सुशीतेन सुखेनामृत गन्धिना सेव्यमानॊ वने तस्मिञ जगाम मनसा परियाम विललाप स राजेन्द्रस तत्र कान्ताम अनुस्मरन कामबाणाभिसंतप्तः सौमित्रिस तम अथाब्रवीत न तवाम एवंविधॊ भावः सप्रष्टुम अर्हति मानद आत्मवन्तम इव वयाधिः पुरुषं वृद्धशीलिनम परवृत्तिर उपलब्धा ते वैदेह्या रावणस्य च तां तवं पुरुषकारेण बुद्ध्या चैवॊपपादय अभिगच्छाव सुग्रीवं शैलस्थं हरिपुंगवम मयि शिष्ये च भृत्ये च सहाये च समाश्वस एवं बहुविधैर वाक्यैर लक्ष्मणेन सराघवः उक्तः परकृतिम आपेदे कार्ये चानन्तरॊ ऽभवत निषेव्य वारि पम्पायास तर्पयित्वा पितॄन अपि परतस्थतुर उभौ वीरौ भरातरौ रामलक्ष्मणौ ताव ऋश्यमूकम अभ्येत्य बहुमूलफलं गिरिम गिर्यग्रे वानरान पञ्च वीरौ ददृशतुस तदा सुग्रीवः परेषयाम आस सचिवं वानरं तयॊः बुद्धिमन्तं हनूमन्तं हिमवन्तम इव सथितम तेन संभाष्य पूर्वं तौ सुग्रीवम अभिजग्मतुः सख्यं वानरराजेन चक्रे रामस ततॊ नृप तद वासॊ दर्शयाम आसुर तस्य कार्ये निवेदिते वानराणां तु यत सीता हरियमाणाभ्यवासृजत तत परत्ययकरं लब्ध्वा सुग्रीवं पलवगाधिपम पृथिव्यां वानरैश्वर्ये सवयं रामॊ ऽभयषेचयत परतिजज्ञे च काकुत्स्थः समरे वालिनॊ वधम सुग्रीवश चापि वैदेह्याः पुनर आनयनं नृप इत्य उक्त्वा समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम अभ्येत्य सर्वे किष्किन्धां तस्थुर युद्धाभिकाङ्क्षिणः सुग्रीवः पराप्य किष्किन्धां ननादौघनिभस्वनः नास्य तन ममृषे बाली तं तारा परत्यषेधयत यथा नदति सुग्रीवॊ बलवान एष वानरः मन्ये चाश्रयवान पराप्तॊ न तवं निर्गन्तुम अर्हसि हेममाली ततॊ वाली तारां ताराधिपाननाम परॊवाच वचनं वाग्मी तां वानरपतिः पतिः सर्वभूतरुतज्ञा तवं पश्य बुद्ध्या समन्विता केनापाश्रयवान पराप्तॊ ममैष भरातृगन्धिकः चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु तारा ताराधिपप्रभा पतिम इत्य अब्रवीत पराज्ञा शृणु सर्वं कपीश्वर हृतदारॊ महासत्त्वॊ रामॊ दशरथात्मजः तुल्यारि मित्रतां पराप्तः सुग्रीवेण धनुर्धरः भराता चास्य महाबाहुः सौमित्रिर अपराजितः लक्ष्मणॊ नाम मेधावी सथितः कार्यार्थसिद्धये मैन्दश च दविविदश चैव हनूमांश चानिलात्मजः जाम्बवान ऋक्षराजश च सुग्रीवसचिवाः सथिताः सर्व एते महात्मानॊ बुद्धिमन्तॊ महाबलाः अलं तव विनाशाय राम वीर्यव्यपाश्रयात तस्यास तद आक्षिप्य वचॊ हितम उक्तं कपीष्वरः पर्यशङ्कत ताम ईर्षुः सुग्रीव गतमानसाम तारां परुषम उक्त्वा स निर्जगाम गुहा मुखात सथितं माल्यवतॊ ऽभयाशे सुग्रीवं सॊ ऽभयभाषत असकृत तवं मया मूढ निर्जितॊ जीवितप्रियः मुक्तॊ जञातिर इति जञात्वा का तवरा मरणे पुनः इत्य उक्तः पराह सुग्रीवॊ भरातरं हेतुमद वचः पराप्तकालम अमित्रघ्नॊ रामं संबॊधयन्न इव हृतदारस्य मे राजन हृतराज्यस्य च तवया किं नु जीवितसामर्थ्यम इति विद्धि समागतम एवम उक्त्वा बहुविधं ततस तौ संनिपेततुः समरे वालिसुग्रीवौ शालतालशिलायुधौ उभौ जघ्नतुर अन्यॊन्यम उभौ भूमौ निपेततुः उभौ ववल्गतुश चित्रं मुष्टिभिश च निजघ्नतुः उभौ रुधिरसंसिक्तौ नखदन्त परिक्षतौ शुशुभाते तदा वीरौ पिश्पिताव इव किंशुकौ न विशेषस तयॊर युद्धे तदा कश चन दृश्यते सुग्रीवस्य तदा मालां हनूमान कण्ठ आसजत स मालया तदा वीरः शुशुभे कण्ठसक्तया शरीमान इव महाशैलॊ मलयॊ मेघमालया कृतचिह्नं तु सुग्रीवं रामॊ दृष्ट्वा महाधनुः विचकर्ष धनुःश्रेष्ठं वालिम उद्दिश्य लक्ष्यवत विस्फारस तस्य धनुषॊ यन्त्रस्येव तदा बभौ वितत्रास तदा वाली शरेणाभिहतॊ हृदि स भिन्नमर्माभिहतॊ वक्त्राच छॊणितम उद्वमन ददर्शावस्थितं रामम आरात सौमित्रिणा सह गर्हयित्वा स काकुत्स्थं पपात भुवि मूर्छितः तारा ददर्श तं भूमौ तारापतिम इव चयुतम हते वालिनि सुग्रीवः किष्किन्धां परत्यपद्यत तां च तारापतिमुखीं तारां निपतितेश्वराम रामस तु चतुरॊ मासान पृष्ठे माल्यवतः शुभे निवासम अकरॊद धीमान सुग्रीवेणाभ्युपस्थितः रावणॊ ऽपि पुरीं गत्वा लङ्कां कामबलात कृतः सीतां निवेशयाम आस भवने नन्दनॊपमे अशॊकवनिकाभ्याशे तापसाश्रमसंनिभे भर्तृस्मरण तन्व अङ्गी तापसी वेषधारिणी उपवासतपः शीला तत्र सा पृथुलेक्षणा उवास दुःखवसतीः फलमूलकृताशना दिदेश राक्षसीस तत्र रक्षणे राक्षसाधिपः परासासिशूलपरशु मुद्गरालात धारिणीः दव्यक्षीं तर्यक्षीं ललाटाक्षीं दीर्घजिह्वाम अजिह्विकाम तरिस्तनीम एकपादां च तरिजटाम एकलॊचनाम एताश चान्याश च दीप्ताक्ष्यः करभॊत्कट मूर्धजाः परिवार्यासते सीतां दिवारात्रम अतन्द्रिताः तास तु ताम आयतापाङ्गीं पिशाच्यॊ दारुणस्वनाः तर्जयन्ति सदा रौद्राः परुषव्यञ्जनाक्षराः खादाम पाटयामैनां तिलशः परविभज्य ताम येयं भर्तारम अस्माकम अवमन्येह जीवति इत्य एवं परिभर्त्सन्तीस तरास्यमाना पुनः पुनः भर्तृशॊकसमाविष्टा निःश्वस्येदम उवाच ताः आर्याः खादत मां शीघ्रं न मे लॊभॊ ऽसति जीविते विना तं पुन्दरीकाक्षं नीलकुञ्चित मूर्धजम अप्य एवाहं निराहारा जीवितप्रियवर्जिता शॊषयिष्यामि गात्राणि वयाली तालगता यथा न तव अन्यम अभिगच्छेयं पुमांसं राघवाद ऋते इति जानीत सत्यं मे करियतां यद अनन्तरम तस्यास तद वचनं शरुत्वा राक्षस्यस ताः खरस्वनाः आख्यातुं राक्षसेन्द्राय जग्मुस तत सर्वम आदितः गतासुतासु सर्वासु तरिजटा नाम राक्षसी सान्त्वयाम आस वैदेहीं धर्मज्ञा परियवादिनी सीते वक्ष्यामि ते किं चिद विश्वासं कुरु मे सखि भयं ते वयेतु वामॊरु शृणु चेदं वचॊ मम अविन्ध्यॊ नाम मेधावी वृद्धॊ राक्षसपुंगवः स रामस्य हितान्वेषी तवदर्थे हि स मावदत सीता मद्वचनाद वाच्या समाश्वास्य परसाद्य च भर्ता ते कुशली रामॊ लक्ष्मणानुगतॊ बली सख्यं वानरराजेन शक्र परतिमतेजसा कृतवान राघवः शरीमांस तवदर्थे च समुद्यतः मा च ते ऽसतु भयं भीरु रावणाल लॊकगर्हितात नलकूबर शापेन रक्षिता हय अस्य अनिन्दिते शप्तॊ हय एष पुरा पापॊ वधूं रम्भां परामृशन न शक्तॊ विवशां नारीम उपैतुम अजितेन्द्रियः कषिप्रम एष्यति ते भर्ता सुग्रीवेणाभिरक्षितः सौमित्रिसहितॊ धीमांस तवां चेतॊ मॊक्षयिष्यति सवप्ना हि सुमहाघॊरा दृष्टा मे ऽनिष्ट दर्शनाः विनाशायास्य दुर्बुद्धेः पौलस्त्य कुलघातिनः दारुणॊ हय एष दुष्टात्मा कषुद्रकर्मा निशाचरः सवभावाच छील दॊषेण सर्वेषां भयवर्धनः सपर्धते सर्वदेवैर यः कालॊपहतचेतनः मया विनाशलिङ्गानि सवप्ने दृष्टानि तस्य वै तैलाभिषिक्तॊ विकचॊ मज्जन पङ्के दशाननः असकृत खरयुक्ते तु रथे नृत्यन्न इव सथितः कुम्भकर्णादयश चेमे नग्नाः पतितमूर्धजाः कृष्यन्ते दक्षिणाम आशां रक्तमाल्यानुलेपनाः शवेतातपत्रः सॊष्णीषः शुक्लमाल्यविभूषणः शवेतपर्वतम आरूढ एक एव विभीषणः सचिवाश चास्य चत्वारः शुक्लमाल्यानुलेपनाः शवेतपर्वतम आरूढा मॊक्ष्यन्ते ऽसमान महाभयात रामस्यास्त्रेण पृथिवी परिक्षिप्ता ससागरा यशसा पृथिवीं कृत्स्नां पूरयिष्यति ते पतिः अस्थि संचयम आरूढॊ भुञ्जानॊ मधु पायसम लक्ष्मणश च मया दृष्टॊ निरीक्षन सर्वतॊदिशः रुदती रुधिरार्द्राङ्गी वयाघ्रेण परिरक्षिता असकृत तवं मया दृष्टा गच्छन्ती दुशम उत्तराम हर्षम एष्यसि वैदेहि कषिप्रं भर्तृसमन्विता राघवेण सह भरात्रा सीते तवम अचिराद इव इति सा मृगशावाक्षी तच छरुत्वा तरिजटा वचः बभूवाशावती बाला पुनर भर्तृसमागमे यावद अभ्यागता रौद्राः पिशाच्यस ताः सुदारुणाः ददृशुस तां तरिजटया सहासीनां यथा पुरा [मार्क] ततस तां भर्तृशॊकार्तां दीनां मलिनवाससम मणिशेषाभ्यलंकारां रुदतीं च पतिव्रताम राक्षसीभिर उपास्यन्तीं समासीनां शिलातले रावणः कामबाणार्तॊ ददर्शॊपससर्प च देवदानवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषैर युधि अजितॊ शॊकवनिकां ययौ कन्दर्प मॊहितः दिव्याम्बर धरः शरीमान सुमृष्टमणिकुण्डलः विचित्रमाल्यमुकुटॊ वसन्त इव मूर्तिमान स कल्पवृक्षसदृशॊ यत्नाद अपि विभूषितः शमशानचैत्यद्रुमवद भूषितॊ ऽपि भयंकरः स तस्यास तनुमध्यायाः समीपे रजनीचरः ददृशे रॊहिणीम एत्य शनैश्चर इव गरहः स ताम आमन्त्र्य सुश्रॊणीं पुष्पहेतु शराहतः इदम इत्य अब्रवीद बालां तरस्तां रौहीम इवाबलाम सीते पर्याप्तम एतावत कृतॊ भर्तुर अनुग्रहः परसादं कुरु तन्व अङ्गि करियतां परिकर्म ते भजस्व मां वरारॊहे महार्हाभरणाम्बरा भव मे सर्वनारीणाम उत्तमा वरवर्णिनि सन्ति मे देवकन्याश च राजर्षीणां तथाङ्गनाः सन्ति दानव कन्याश च दैत्यानां चापि यॊषितः चतुर्दश पिशाचानां कॊट्यॊ मे वचने सथिताः दविस तावत पुरुषादानां रक्षसां भीमकर्मणाम ततॊ मे तरिगुणा यक्षा ये मद्वचन कारिणः के चिद एव धनाध्यक्षं भरातरं मे समाश्रिताः गन्धर्वाप्सरसॊ भद्रे माम आपानगतं सदा उपतिष्ठन्ति वामॊरु यथैव भरातरं मम पुत्रॊ ऽहम अपि विप्रर्षेः साक्षाद विश्रवसॊ मुनेः पञ्चमॊ लॊकपालानाम इति मे परथितं यशः दिव्यानि भक्ष्यभॊज्यानि पानानि विविधानि च यथैव तरिदशेशस्य तथैव मम भामिनि कषीयतां दुष्कृतं कर्म वनवास कृतं तव भार्या मे भव सुश्रॊणि यथा मन्दॊदरी तथा इत्य उक्ता तेन वैदेही परिवृत्य शुभानना तृणम अन्तरतः कृत्वा तम उवाच निशाचरम अशिवेनातिवामॊरुर अजस्रं नेत्रवारिणा सतनाव अपतितौ बाला सहिताव अभिवर्षती उवाच वाक्यं तं कषुद्रं वैदेही पतिदेवता असकृद वदतॊ वाक्यम ईदृशं राक्षसेश्वर विषादयुक्तम एतत ते मया शरुतम अभाग्यया तद भद्र सुखभद्रं ते मानसं विनिवर्त्यताम परदारास्म्य अलभ्या च सततं च पतिव्रता न चैवौपयिकी भार्या मानुषी कृपणा तव विवशां धर्षयित्वा च कां तवं परीतिम अवाप्स्यसि परजापतिसमॊ विप्रॊ बरह्मयॊनिः पिता तव न च पालयसे धर्मं लॊकपालसमः कथम भरातरं राजराजानं महेश्वर सखं परभुम धनेश्वरं वयपदिशन कथं तव इह न लज्जसे इत्य उक्त्वा परारुदत सीता कम्पयन्ती पयॊधरौ शिरॊधरां च तन्व अङ्गी मुखं परच्छाद्य वाससा तस्या रुदत्या भामिन्या दीर्घा वेणी सुसंयता ददृशे सवसिता सनिग्धा लाकी वयालीव मूर्धनि तच छरुत्वा रावणॊ वाक्यं सीतयॊक्तं सुनिष्ठुरम परत्याख्यातॊ ऽपि दुर्मेधाः पुनर एवाब्रवीद वचः कामम अङ्गानि मे सीते दुनॊतु मकरध्वजः न तवाम अकामां सुश्रॊणीं समेष्ये चारुहासिनीम किं नु शक्यं मया कर्तुं यत तवम अद्यापि मानुषम आहारभूतम अस्माकं रामम एवानुरुध्यसे इत्य उक्त्वा ताम अनिन्द्याङ्गीं स राक्षसगणेश्वरः तत्रैवान्तर्हितॊ भूत्वा जगामाभिमतां दिशम राक्षसीभिः परिवृता वैदेही शॊककर्शिता सेव्यमाना तरिजटया तत्रैव नयवसत तदा [मार्क] राघवस तु ससौमित्रिः सुग्रीवेणाभिपालितः वसन माल्यवतः पृष्ठे ददर्श विमलं नभः स दृष्ट्वा विमले वयॊम्नि निर्मलं शशलक्षणम गरहनक्षत्रताराभिर अनुयातम अमित्रहा कुमुदॊत्पल पद्मानां गन्धम आदाय वायुना महीधरस्थः शीतेन सहसा परतिबॊधिथ परभाते लक्ष्मणं वीरम अभ्यभाषत दुर्मनाः सीतां संस्मृत्य धर्मात्मा रुद्धां राक्षस वेश्मनि गच्छ लक्ष्मण जानीहि किष्किन्धायां कपीश्वरम परमत्तं गराम्यधर्मेषु केतघ्नं सवार्थपण्डितम यॊ ऽसौ कुलाधमॊ मूढॊ मया राज्ये ऽभिषेचितः सर्ववानरगॊपुच्छा यम ऋक्षाश च भजन्ति वै यदर्थं निहतॊ वाली मया रघुकुलॊद्वह तवया सह महाबाहॊ किष्किन्धॊपवने तदा कृतघ्नं तम अहं मन्ये वानरापसदं भुवि यॊ माम एवंगतॊ मूढॊ न जानीते ऽदय लक्ष्मण असौ मन्ये न जानीते समयप्रतिपादनम कृतॊपकारं मां नूनम अवमन्याल्पया धिया यदि तावद अनुद्युक्तः शेते कामसुखात्मकः नेतव्यॊ वालिमार्गेण सर्वभूतगतिं तवया अथापि घटते ऽसमाकम अर्थे वानरपुंगवः तम आदायैहि काकुत्स्थ तवरावान भव माचिरम इत्य उक्तॊ लक्ष्मणॊ भरात्रा गुरुवाक्यहिते रतः परतस्थे रुचिरं गृह्य समार्गण गुणं धनुः किष्किन्धा दवारम आसाद्य परविवेशानिवारितः सक्रॊध इति तं मत्वा राजा परत्युद्ययौ हरिः तं सदारॊ विनीतात्मा सुग्रीवः पलवगाधिपः पूजया परतिजग्राह परीयमाणस तद अर्हया तम अब्रवीद रामवचॊ सौमित्रिर अकुतॊभयः स तत सर्वम अशेषेण शरुत्वा परह्वः कृताञ्जलिः सभृत्यदारॊ राजेन्द्र सुग्रीवॊ वानराधिपः इदम आह वचॊ परीतॊ लक्ष्मणं नरकुञ्जरम नास्मि लक्ष्मण दुर्मेधा न कृतघ्नॊ न निर्घृणः शरूयतां यः परयत्नॊ मे सीता पर्येषणे कृतः दिशः परस्थापिताः सर्वे विनीता हरयॊ मया सर्वेषां च कृतः कालॊ मासेनागमनं पुनः यैर इयं सवना साद्रिः सपुरा सागराम्बरा विचेतव्या मही वीर सग्राम नगराकरा स मासः पञ्चरात्रेण पूर्णॊ भवितुम अर्हति ततः शरॊष्यसि रामेण सहितः सुमहत परियम इत्य उक्तॊ लक्ष्मणस तेन वानरेन्द्रेण धीमता तयक्त्वा रॊषम अदीनात्मा सुग्रीवं परत्यपूजयत स रामं सह सुग्रीवॊ माल्यवत पृष्ठम आस्थितम अभिगम्यॊदयं तस्य कार्यस्य परत्यवेदयत इत्य एवं वानरेन्द्रास ते समाजग्मुः सहस्रशः दिशस तिस्रॊ विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गताः आचख्युस ते तु रामाय महीं सागरमेखलाम विचितां न तु वैदेह्या दर्शनं रावणस्य वा गतास तु दक्षिणाम आशां ये वै वानरपुंगवाः आशावांस तेषु काकुत्स्थः परानान आर्तॊ ऽपय अधारयत दविमासॊपरमे काले वयतीते पलवगास ततः सुग्रीवम अभिगम्येदं तवरिता वाक्यम अब्रुवन रक्षितं वालिना यत तत सफीतं मधुवनं महत तवया च पलवगश्रेष्ठ तद भुङ्क्ते पवनात्मजः वालिपुत्रॊ ऽङगदश चैव ये चान्ये पलवगर्षभाः विचेतुं दक्षिणाम आशां राजन परस्थापितास तवया तेषां तं परणयं शरुत्वा मेने स कृतकृत्यताम कृतार्थानां हि भृत्यानाम एतद भवति चेष्टितम स तद रामाय मेधावी शशंस पलवगर्षभः रामश चाप्य अनुमानेन मेने दृष्टां तु मैथिलीम हनूमत्प्रमुखाश चापि विश्रान्तास ते पलवंगमाः अभिजग्मुर हरीन्द्रं तं रामलक्ष्मणसंनिधौ गतिं च मुखवर्णं च दृष्ट्वा रामॊ हनूमतः अगमत परत्ययं भूयॊ दृष्टा सीतेति भारत हनूमत्प्रमुखास ते तु वानराः पूर्णमानसाः परणेमुर विधिवद रामं सुग्रीवं लक्ष्मणं तथा तान उवाचागतान रामः परगृह्य सशरं धनुः अपि मां जीवयिष्यध्वम अपि वः कृतकृत्यता अपि राज्यम अयॊध्यायां कारयिष्याम्य अहं पुनः निहत्य समरे शत्रून आहृत्य जनकात्मजाम अमॊक्षयित्वा वैदेहीम अहत्वा च रिपून रणे हृतदारॊ ऽवधूतश च नाहं जीवितुम उत्सहे इत्य उक्तवचनं रामं परत्युवाचानिलात्मजः परियम आख्यामि ते राम दृष्टा सा जानकी मया विचित्य दक्षिणाम आशां सपर्वतवनाकराम शरान्ताः काले वयतीते सम दृष्टवन्तॊ महागुहाम परविशामॊ वयं तां तु बहुयॊजनम आयताम अन्धकारां सुविपिनां गहनां कीट सेविताम गत्वा सुमहद अध्वानम आदित्यस्य परभां ततः दृष्टवन्तः सम तत्रैव भवनं दिव्यम अन्तरा मयस्य किल दैत्यस्य तदासीद वेश्म राघव तत्र परभावती नाम तपॊ ऽतप्यत तापसी तया दत्तानि भॊज्यानि पानानि विविधानि च भुक्त्वा लब्धबलाः सन्तस तयॊक्तेन पथा ततः निर्याय तस्माद उद्देशात पश्यामॊ लवणाम्भसः समीपे सह्यमलयौ दर्दुरं च महागिरिम ततॊ मलयम आरुह्य पश्यन्तॊ वरुणालयम विषण्णा वयथिताः खिन्ना निराशा जीविते भृशम अनेकशतविस्तीर्णं यॊजनानां महॊदधिम तिमिनक्र झषावासं चिन्तयन्तः सुदुःखिताः तत्रानशन संकल्पं कृत्वासीना वयं तदा ततः कथान्ते गृध्रस्य जटायॊर अभवत कथा ततः पर्वतशृङ्गाभं घॊररूपं भयावहम पक्षिणं दृष्टवन्तः सम वैनतेयम इवापरम सॊ ऽसमान अतर्कयद भॊक्तुम अथाभ्येत्य वचॊ ऽबरवीत भॊः क एष मम भरातुर जटायॊः कुरुते कथाम संपातिर नाम तस्याहं जयेष्ठॊ भराता खगाधिपः अन्यॊन्यस्पर्धयारूढाव आवाम आदित्यसंसदम ततॊ दग्धाव इमौ पक्षौ न दग्धौ तु जटायुषः तदा मे चिरदृष्टः स भराता गृध्रपतिः परियः निर्दग्धपक्षः पतितॊ हय अहम अस्मिन महागिरौ तस्यैवं वदतॊ ऽसमाभिर हतॊ भराता निवेदितः वयसनं भवतश चेदं संक्षेपाद वै निवेदितम स संपातिस तदा राजञ शरुत्वा सुमहद अप्रियम विषण्णचेताः पप्रच्छ पुनर अस्मान अरिंदम कः स रामः कथं सीता जटायुश च कथं हतः इच्छामि सर्वम एवैतच छरॊतुं पलवगसत्तमाः तस्याहं सर्वम एवैतं भवतॊ वयसनागमम परायॊपवेशने चैव हेतुं विस्तरतॊ ऽबरुवम सॊ ऽसमान उत्थापयाम आस वाक्येनानेन पक्षिराज रावणॊ विदितॊ मह्यं लङ्का चास्य महापुरी दृष्टा पारे समुद्रस्य तरिकूटगिरिकन्दरे भवित्री तत्र वैदेही न मे ऽसत्य अत्र विचारणा इति तस्य वचॊ शरुत्वा वयम उत्थाय सत्वराः सागरप्लवने मन्त्रं मन्त्रयामः परंतप नाध्यवस्यद यदा कश चित सागरस्य विलङ्घने ततः पितरम आविश्य पुप्लुवे ऽहं महार्णवम शतयॊजनविस्तीर्णं निहत्य जलराक्षसीम तत्र सीता मया दृष्टा रावणान्तःपुरे सती उपवासतपः शीला भर्तृदर्शनलालसा जटिला मलदिग्धाङ्गी कृशा दीना तपस्विनी निमित्तैस ताम अहं सीताम उपलभ्य पृथग्विधैः उपसृत्याब्रुवं चार्याम अभिगम्य रहॊगताम सीते रामस्य दूतॊ ऽहं वानरॊ मारुतात्मजः तवद्दर्शनम अभिप्रेप्सुर इह पराप्तॊ विहायसा राजपुत्रौ कुशलिनौ भरातरौ रामलक्ष्मणौ सर्वशाखा मृगेन्द्रेण सुग्रीवेणाभिपालितौ कुशलं तवाब्रवीद रामः सीते सौमित्रिणा सह सखिभावाच च सुग्रीवः कुशलं तवानुपृच्छति कषिप्रम एष्यति ते भर्ता सर्वशाका मृगैः सह परत्ययं कुरु मे देवि वानरॊ ऽसमि न राक्षसः मुहूर्तम इव च धयात्वा सीता मां परत्युवाच ह अवैमि तवां हनूमन्तम अविन्ध्य वचनाद अहम अविन्ध्यॊ हि महाबाहॊ राक्षसॊ वृद्धसंमतः कथितस तेन सुग्रीवस तवद्विधैः सचिवैर वृतः गम्यताम इति चॊक्त्वा मां सीता परादाद इमं मणिम धारिता येन वैदेही कालम एतम अनिन्दिता परत्ययार्थं कथां चेमां कथयाम आस जानकी कषिप्राम इषीकां काकस्य चित्रकूटे महागिरौ भवता पुरुषव्याघ्र परत्यभिज्ञान कारणात शरावयित्वा तदात्मानं ततॊ दग्ध्वा च तां पुरीम संप्राप्त इति तं रामः परियवादिनम अर्चयत [मार्क] ततस तत्रैव रामस्य समासीनस्य तैः सह समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात तदा वृतः कॊटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम शवशुरॊ वालिनः शरीमान सुषेणॊ रामम अभ्ययात कॊटीशतवृतौ चापि गजॊ गवय एव च वानरेन्द्रौ महावीर्यौ पृथक्पृथग अदृश्यताम षष्टिकॊटिसहस्राणि परकर्षन परत्यदृश्यत गॊलाङ्गूलॊ महाराज गवाक्षॊ भीमदर्शनः गन्धमादनवासी तु परथितॊ गन्धमादनः कॊटीसहस्रम उग्राणां हरीणां समकर्षत पनसॊ नाम मेधावी वानरः सुमहाबलः कॊटीर दश दवादश च तरिंशत पञ्च परकर्षति शरीमान दधिमुखॊ नाम हरिवृद्धॊ ऽपि वीर्यवान परचकर्ष महत सैन्यं हरीणां भीम तेजसाम कृष्णानां मुखपुण्डाणाम ऋक्षाणां भीमकर्मणाम कॊटीशतसहस्रेण जाम्बवान परत्यदृश्यत एते चान्ये च बहवॊ हरियूथपयूथपाः असंख्येया महाराज समीयू रामकारणात शिरीष कुसुमाभानां सिंहानाम इव नर्दताम शरूयते तुमुलः शब्दस तत्र तत्र परधावताम गिरिकूट निभाः के चित के चिन महिषसंनिभाः शरद अभ्रप्रतीकाशाः पिष्ट हिङ्गुल काननाः उत्पतन्तः पतन्तश च पलवमानाश च वानराः उद्धुन्वन्तॊ ऽपरे रेणून समाजग्मुः समन्ततः स वानरमहालॊकः पूर्णसागर संनिभः निवेशम अकरॊत तत्र सुग्रीवानुमते तदा ततस तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशः तिथौ परशस्ते नक्षत्रे मुहुर्ते चाभिपूजिते तेन वयूढेन सैन्येन लॊकान उद्वर्तयन्न इव परययौ राघवः शरीमान सुग्रीवसहितस तदा मुखम आसीत तु सैन्यस्य हनूमान मारुतात्मजः जघनं पालयाम आस सौमित्रिर अकुतॊभयः बद्धगॊधाङ्गुलि तराणौ राघवौ तत्र रेजतुः वृतौ हरि महामात्रैश चन्द्रसूर्यौ गरहैर इव परबभौ हरिसैन्यं तच छाल तालशिलायुधम सुमहच छालि भवनं यथा सूर्यॊदयं परति नल नीलाङ्गदक्राथ मैन्द दविरदपालिता ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये विधिवत सुप्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च परभूतमधु मांसेषु वारिमत्सु शिवेषु च निवसन्ति निराबाधा तथैव गिरिसानुषु उपायाद धरि सेना सा कषारॊदम अथ सागरम दवितीय सागरनिभं तद बलं बहुल धवजम वेलावनं समासाद्य निवासम अकरॊत तदा ततॊ दाशरथिः शरीमान सुग्रीवं परत्यभाषत मध्ये वानरमुख्यानां पराप्तकालम इदं वचः उपायः कॊ नु भवतां महत सागरलङ्घने इयं च महती सेनासागरश चापि दुस्तरः तत्रान्ये वयाहरन्ति सम वानराः पटु मानिनः समर्था लङ्घने सिन्धॊर न तु कृत्स्नस्य वानराः के चिन नौभिर वयवस्यन्ति केचीच च विविधैः पलवैः नेति रामश च तान सर्वान सान्त्वयन परत्यभाषत शतयॊजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः करान्तुं तॊयनिधिं वीरा नैषा वॊ नैष्ठिकी मतिः नावॊ न सन्ति सेनाया बह्व्यस तारयितुं तथा वणिजाम उपघातं च कथम अस्मद्विधश चरेत विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच छिद्रेषु वै परः पलवॊडुप परतारश च नैवात्र मम रॊचते अहं तव इमं जलनिधिं समारप्स्याम्य उपायतः परतिशेष्याम्य उपवसन दर्शयिष्यति मां ततः न चेद दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्य एनम अहं ततः महास्त्रैर अप्रतिहतैर अत्यग्नि पवनॊज्ज्वलैः इत्य उक्त्वा सह सौमित्रिर उपस्पृश्याथ राघवः परतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत कुशसंस्तरे सागरस तु ततः सवप्ने दर्शयाम आस राघवम देवॊ नदनदी भर्ता शरीमान यादॊगणैर वृतः कौसल्या मातर इत्य एवम आभाष्य मधुरं वचः इदम इत्य आह रत्नानाम आकरैः शतशॊ वृतः बरूहि किं ते करॊम्य अत्र साहाय्यं पुरुषर्षभ इक्ष्वाकुर अस्मि ते जञातिर इति रामस तम अब्रवीत मार्गम इच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीपते येन गत्वा दशग्रीवं हन्यां पौलस्त्य पांसनम यद्य एवं याचतॊ मार्गं न परदास्यति मे भवान शरैस तवां शॊषयिष्यामि दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः इत्य एवं बरुवतः शरुत्वा रामस्य वरुणालयः उवाच वयथितॊ वाक्यम इति बद्धाञ्जलिः सथितः नेच्छामि परतिघातं ते नास्मि विघ्नकरस तव शृणु चेदं वचॊ राम शरुत्वा कर्तव्यम आचर यदि दास्यामि ते मार्गं सैन्यस्य वरजतॊ ऽऽजञया अन्ये ऽपय आज्ञापयिष्यन्ति माम एवं धनुषॊ बलात अस्ति तव अत्र नलॊ नाम वानरः शिल्पिसंमतः तवष्टुर देवस्य तनयॊ बलवान विश्वकर्मणः स यत काष्ठं तृणं वापि शिलां वा कषेप्स्यते मयि सर्वं तद धारयिष्यामि स ते सेतुर भविष्यति इत्य उक्त्वान्तर्हिते तस्मिन रामॊ नलम उवाच ह कुरु सेतुं समुद्रे तवं शक्तॊ हय असि मतॊ मम तेनॊपायेन काकुत्स्थः सेतुबन्धम अकारयत दशयॊजनविस्तारम आयतं शतयॊजनम नलसेतुर इति खयातॊ यॊ ऽदयापि परथितॊ भुवि रामस्याज्ञां पुरस्कृत्य धार्यते गिरिसंनिभः तत्रस्थं स तु धर्मात्मा समागच्छद विभीषणः भराता वै राक्षसेन्द्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह परजिजग्राह रामस तं सवागतेन महामनाः सुग्रीवस्य तु शङ्काभूत परणिधिः सयाद इति सम ह राघवस तस्य चेष्टाभिः सम्यक च चरितेङ्गितैः यदा तत्त्वेन तुष्टॊ ऽभूत तत एनम अपूजयत सर्वराक्षस राज्ये चाप्य अभ्यषिञ्चद विभीषणम चक्रे च मन्त्रानुचरं सुहृदं लक्ष्मणस्य च विभीषण मते चैव सॊ ऽतयक्रामन महार्णवम ससैन्यं सेतुना तेन मासेनैव नराधिप ततॊ गत्वा समासाद्य लङ्कॊद्यानान्य अनेकशः भेदयाम आस कपिभिर महान्ति च बहूनि च तत्रास्तां रावणामात्यौ राक्षसौ शुकसारणौ चारौ वानररूपेण तौ जग्राह विभीषणः परतिपन्नौ यदा रूपं राक्षसं तौ निशाचरौ दर्शयित्वा ततः सैन्यं रामः पश्चाद अवासृजत निवेश्यॊपवने सैन्यं तच छूरः पराज्ञवानरम परेषयाम आस दौत्येन रावणस्य ततॊ ऽङगदम [मार्क] परभूतान्नॊदके तस्मिन बहुमूलफले वने सेनां निवेश्य काकुत्स्थॊ विधिवत पर्यरक्षत रावणश च विधिं चक्रे लङ्कायां शास्त्रनिर्मितम परकृत्यैव दुराधर्षा दृढप्राकारतॊरणा अघाध तॊयाः परिखा मीननक्र समाकुलाः बभूवुः सप्त दुर्धर्षाः खादिरैः शङ्कुभिश चिताः कर्णाट्ट यन्त्रदुर्धर्षा बभूवुः सहुडॊपलाः साशीविष घटायॊधाः ससर्ज रसपांसवः मुसलालात नाराचतॊमरासि परश्वधैः अन्विताश च शतघ्नीभिः समधूच छिष्ट मुद्गराः पुरद्वारेषु सर्वेषु गुल्माः सथावरजङ्गमाः बभूवुः पत्तिबहुलाः परभूतगजवाजिनः अङ्गदस तव अथ लङ्काया दवारदेशम उपागतः विदितॊ राक्षसेन्द्रस्य परविवेश गतव्यथः मध्ये राक्षस कॊटीनां बह्वीनां सुमहाबलः शुशुभे मेघमालाभिर आदित्य इव संवृतः स समासाद्य पौलस्त्यम अमात्यैर अभिसंवृतम राम संदेशम आमन्त्र्य वाग्मी वक्तुं परचक्रमे आह तवां राघवॊ राजन कॊसलेन्द्रॊ महायशाः पराप्तकालम इदं वाक्यं तद आदत्स्व कुरुष्व च अकृतात्मानम आसाद्य राजानम अनये रतम विनश्यन्त्य अनयाविष्टा देशाश च नगराणि च तवयैकेनापराद्धं मे सीताम आहरता बलात वधायानपराद्धानाम अन्येषां तद भविष्यति ये तवया बलदर्पाभ्याम आविष्टेन वनेचराः ऋषयॊ हिंसिताः पूर्वं देवाश चाप्य अवमानिताः राजर्षयश च निहता रुदन्त्यश चाहृताः सत्रियः तद इदं समनुप्राप्तं फलं तस्यानयस्य ते हन्तास्मि तवां सहामात्यं युध्यस्व पुरुषॊ भव पश्य मे धनुषॊ वीर्यं मानुषस्य निशाचर मुच्यतां जानकी सीता न मे मॊक्ष्यसि कर्हि चित अराक्षसम इमं लॊकं कर्तास्मि निशितैः शरैः इति तस्य बरुवाणस्य दूतस्य परुषं वचः शरुत्वा न ममृषे राजा रावणः करॊधमूर्छितः इङ्गितज्ञास ततॊ भर्तुश चत्वारॊ रजनीचराः चतुर्ष्व अङ्गेषु जगृहुः शार्दूलम इव पक्षिणः तांस तथाङ्गेषु संसक्तान अङ्गदॊ रजनीचरान आदायैव खम उत्पत्य परासादतलम आविशत वेगेनॊत्पततस तस्य पेतुस ते रजनीचराः भुवि संभिन्नहृदयाः परहार परिपीडिताः स मुक्तॊ हर्म्यशिखरात तस्मात पुनर अवापतत लङ्घयित्वा पुरीं लङ्कां सवबलस्य समीपतः कॊसलेन्द्रम अथाभ्येत्य सर्वम आवेद्य चाङ्गदः विशश्राम स तेजस्वी राघवेणाभिनन्दितः ततः सर्वाभिसारेण हरीणां वातरंहसाम भेदयाम आस लङ्कायाः पराकारं रघुनन्दनः विभीषणर्क्षाधिपती पुरस्कृत्याथ लक्ष्मणः दक्षिणं नगरद्वारम अवामृद्नाद दुरासदम करभारुण गात्राणां हरीणां युद्धशालिनाम कॊटीशतसहस्रेण लङ्काम अभ्यपतत तदा उत्पतद्भिः पतद भिश च निपतद भिश च वानरैः नादृश्यत तदा सूर्यॊ रजसा नाशित परभः शालिप्रसून सदृशैः शिरीष कुसुमप्रभैः तरुणादित्यसदृशैः शरगौरैश च वानरैः पराकारं ददृशुस ते तु समन्तात कपिली कृतम राक्षसा विस्मिता राजन सस्त्री वृद्धाः समन्ततः विभिदुस ते मणिस्तम्भान कर्णाट्ट शिखराणि च भग्नॊन्मथित वेगानि यन्त्राणि च विचिक्षिपुः परिगृह्य शतघ्नीश च सचक्राः सहुडॊपलाः चिक्षिपुर भुजवेगेन लङ्का मध्ये महाबलाः पराकारस्थाश च ये के चिन निशाचरगणास तदा परदुद्रुवुस ते शतशः कपिभिः समभिद्रुताः ततस तु राजवचनाद राक्षसाः कामरूपिणः निर्ययुर विकृताकाराः सहस्रशतसंघशः शस्त्रवर्षाणि वर्षन्तॊ दरावयन्तॊ वनौकसः पराकारं शॊधयन्तस ते परं विक्रमम आस्थिताः स माषराशिसदृशैर बभूव कषणदाचरैः कृतॊ निर्वानरॊ भूयः पराकारॊ भीमदर्शनैः पेतुः शूलविभिन्नाङ्गा बहवॊ वानरर्षभाः सतम्भतॊरण भग्नाश च पेतुस तत्र निशाचराः केशा केश्य अभवद युद्धं रक्षसां वानरैः सह नखैर दन्तैश च वीराणां खादतां वै परस्परम निष्टनन्तॊ हय अभयतस तत्र वानरराक्षसाः हता निपतिता भूमौ न मुञ्चन्ति परस्परम रामस तु शरजालानि ववर्ष जलदॊ यथा तानि लङ्कां समासाद्य जघ्नुस तान रजनीचरान सौमित्रिर अपि नाराचैर दृढधन्वा जितक्लमः आदिश्यादिश्य दुर्गस्थान पातयाम आस राक्षसान ततः परत्यवहारॊ ऽभूत सैन्यानां राघवाज्ञया कृते विमर्दे लङ्कायां लब्धलक्षॊ जयॊत्तरः [मार्क] ततॊ निविशमानांस तान सैनिकान रावणानुगाः अभिजग्मुर गणान एके पिशाचक्षुद्ररक्षसाम पर्वणः पूतनॊ जम्भः खरः करॊधवशॊ हरिः पररुजश चारुजश चैव परघसश चैवम आदयः ततॊ ऽभिपततां तेषाम अदृश्यानां दुरात्मनाम अन्तर्धानवधं तज्ज्ञश चकार स विभीषणः ते दृश्यमाना हरिभिर बलिभिर दूरपातिभिः निहताः सर्वशॊ राजन महीं जग्मुर गतासवः अमृष्यमाणः सबलॊ रावणॊ निर्ययाव अथ वयूह्य चौशनसं वयूहं हरीन सर्वान अहारयत राघवस तव अभिनिर्याय वयूढानीकं दशाननम बार्हस्पत्यं विधिं कृत्वा परत्यव्यूहन निशाचरम समेत्य युयुधे तत्र ततॊ रामेण रावणः युयुधे लक्ष्मणश चैव तथैवेन्द्र जिता सह विरूपाक्षेण सुग्रीवस तारेण च निखर्वटः तुण्डेन च नलस तत्र पटुशः पनसेन च विषह्यं यं हि यॊ मेने स स तेन समेयिवान युयुधे युद्धवेलायां सवबाहुबलम आश्रिथ स संप्रहारॊ ववृधे भीरूणां भयवर्धनः लॊम संहर्षणॊ घॊरः पुरा देवासुरे यथा रावणॊ रामम आनर्च्छच छक्ति शूलासिवृष्टिभिः निशितैर आयसैस तीक्ष्णै रावणं चापि राघवः तथैवेन्द्र जितं यत्तं लक्ष्मणॊ मर्मभेदिभिः इन्द्रजिच चापि सौमित्रिं बिभेद बहुभिः शरैः विभीषणः परहस्तं च परहस्तश च विभीषणम खगपत्रैः शरैस तीक्ष्णैर अभ्यवर्षद गतव्यथः तेषां बलवताम आसीन महास्त्राणां समागमः विव्यथुः सकला येन तरयॊ लॊकाश चराचराः [मार्क] ततः परहस्तः सहसा समभ्येत्य विभीषणम गदया ताडयाम आस विनद्य रणकर्वशः स तयाभिहतॊ धीमान गदया भीमवेगया नाकम्पत महाबाहुर हिमवान इव सुस्थिरः ततः परगृह्य विपुलां शतघण्टां विभीषणः अभिमन्त्र्य महाशक्तिं चिक्षेपास्य शिरॊ परति पतन्त्या स तया वेगाद राक्षसाशनि नादया हृतॊत्तमाङ्गॊ ददृशे वातरुग्ण इव दरुमः तं दृष्ट्वा निहतं संख्ये परहस्तं कषणदाचरम अभिदुद्राव धूम्राक्षॊ वेगेन महता कपीन तस्य मेघॊपमं सैन्यम आपतद भीमदर्शनम दृष्ट्वैव सहसा दीर्णा रणे वानरपुंगवाः ततस तान सहसा दीर्णान दृष्ट्वा वानरपुंगवान निर्याय कपिशार्दूलॊ हनूमान पर्यवस्थितः तं दृष्ट्वावस्थितं संख्ये हरयः पवनात्मजम वेगेन महता राजन संन्यवर्तन्त सर्वशः ततः शब्दॊ महान आसीत तुमुलॊ लॊमहर्षणः रामरावण सैन्यानाम अन्यॊन्यम अभिधावताम तस्मिन परवृत्ते संग्रामे घॊरे रुधिरकर्दमे धूम्राक्षः कपिसैन्यं तद दरावयाम आस पत्रिभिः तं राक्षस महामात्रम आपतन्तं सपत्नजित तरसा परतिजग्राह हनूमान पवनात्मजः तयॊर युद्धम अभूद घॊरं हरिराक्षसवीरयॊः जिगीषतॊर युधान्यॊन्यम इन्द्र परह्लादयॊर इव गदाभिः परिघैश चैव राक्षसॊ जघ्निवान कपिम कपिश च जघ्निवान रक्षॊ सस्कन्धविटपैर दरुमैः ततस तम अतिकायेन साश्वं सरथ सारथिम धूम्राक्षम अवधीद धीमान हनूमान मारुतात्मजः ततस तं निहतं दृष्ट्वा धूम्राक्षं राक्षसॊत्तमम हरयॊ जातविस्रम्भा जघ्नुर अभ्येत्य सैनिकान ते वध्यमाना बलिभिर हरिभिर जितकाशिभिः राक्षसा भग्नसंकल्पा लङ्काम अभ्यपतद भयात ते ऽभिपत्य पुरं भग्ना हतशेषा निशाचराः सर्वं राज्ञे यथावृत्तं रावणाय नयवेदयन शरुत्वा तु रावणस तेभ्यः परहस्तं निहतं युधि धूम्राक्षं च महेष्वासं ससैन्यं वानरर्षभैः सुदीर्घम इव निःश्वस्य समुत्पत्य वरासनात उवाच कुम्भकर्णस्य कर्मकालॊ ऽयम आगतः इत्य एवम उक्त्वा विविधैर वादित्रैः सुमहास्वनैः शयानम अतिनिद्रालुं कुम्भकर्णम अबॊधयत परबॊध्य महता चैनं यत्नेनागत साध्वसः सवस्थम आसीनम अव्यग्रं विनिद्रं राक्षसाधिपः ततॊ ऽबरवीद दशग्रीवः कुम्भकर्णं महाबलम धन्यॊ ऽसि यस्य ते निद्रा कुम्भकर्णेयम ईदृशी य इमं दारुणं कालं न जानीषे महाभयम एष तीर्त्वार्णवं रामः सेतुना हरिभिः सह अवमन्येह नः सर्वान करॊति कदनं महत मया हय अपहृता भार्या सीता नामास्य जानकी तां मॊक्षयिषुर आयातॊ बद्ध्वा सेतुं महार्णवे तेन चैव परहस्तादिर महान्नः सवजनॊ हतः तस्य नान्यॊ निहन्तास्ति तवदृते शत्रुकर्शन स दंशितॊ ऽभिनिर्याय तवम अद्य बलिनां वर रामादीन समरे सर्वाञ जहि शत्रून अरिंदम दूषणावरजौ चैव वज्रवेगप्रमाथिनौ तौ तवां बलेन महता सहिताव अनुयास्यतः इत्य उक्त्वा राक्षसपतिः कुम्भकर्णं तरस्विनम संदिदेशेतिकर्तव्ये वज्रवेगप्रमाथिनौ तथेत्य उक्त्वा तु तौ वीरौ रावणं दूषणानुजौ कुम्भकर्णं पुरस्कृत्य तूर्णं निर्ययतुः पुरात [मार्क] ततॊ विनिर्याय पुरात कुम्भकर्णः सहानुगः अपश्यत कपिसैन्यं तज जितकाश्य अग्रतः सथितम तम अभ्येत्याशु हरयः परिवार्य समन्ततः अभ्यघ्नंश च महाकायैर बहुभिर जगती रुहैः करजैर अतुदंश चान्ये विहाय भयम उत्तमम बहुधा युध्यमानास ते युद्धमार्गैः पलवंगमाः नानाप्रहरणैर भीमं राक्षसेन्द्रम अताडयन स ताड्यमानः परहसन भक्षयाम आस वानरान पनसं च गवाक्षं च वज्रबाहुं च वानरम तद दृष्ट्वा वयथनं कर्म कुम्भकर्णस्य रक्षसः उदक्रॊशन परित्रस्तास तारप्रभृतयस तदा तं तारम उच्चैः करॊशन्तम अन्यांश च हरियूथपान अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णम अपेतभीः ततॊ ऽभिपत्य वेगेन कुम्भकर्णं महामनाः शालेन जघ्निवान मूर्ध्नि बलेन कपिकुञ्जरः स महात्मा महावेगः कुम्भकर्णस्य मूर्धनि बिभेद शालं सुग्रीवॊ न चैवाव्यथयत कपिः ततॊ विनद्य परहसञ शालस्पर्श विबॊधिथ दॊर्भ्याम आदाय सुग्रीवं कुम्भकर्णॊ ऽहरद बलात हरियमाणं तु सुग्रीवं कुम्भकर्णेन रक्षसा अवेक्ष्याभ्यद्रवद वीरः सौमित्रिर मित्रनन्दनः सॊ ऽभिपत्य महावेगं रुक्मपुङ्खं महाशरम पराहिणॊत कुम्भकर्णाय लक्ष्मणः परवीरहा स तस्य देवावरणं भित्त्वा देहं च सायकः जगाम दारयन भूमिं रुधिरेण समुक्षितः तथा स भिन्नहृदयः समुत्सृज्य कपीश्वरम कुम्भकर्णॊ महेष्वासः परगृहीतशिलायुधः अभिदुद्राव सौमित्रिम उद्यम्य महतीं शलाम तस्याभिद्रवतस तूर्णं कषुराभ्याम उच्छ्रितौ करौ चिच्छेद निशिताग्राभ्यां स बभूव चतुर्भुजः तान अप्य अस्य भुजान सर्वान परगृहीतशिलायुधान कषुरैश चिच्छेद लघ्व अस्त्रं सौमित्रिः परतिदर्शयन स बभूवातिकायाश च बहु पादशिरॊ भुजः तं बरह्मास्त्रेण सौमित्रिर ददाहाद्रिचयॊपमम स पपात महावीर्यॊ दिव्यास्त्राभिहतॊ रणे महाशनि विनिर्दग्धः पापपॊ ऽङकुरवान इव तं दृष्ट्वा वृत्र संकाशं कुम्भकर्णं तरस्विनम गतासुं पतितं भूमौ राक्षसाः पराद्रवन भयात तथा तान्द रवतॊ यॊधान दृष्ट्वा तौ दूषणानुजौ अवस्थाप्याथ सौमित्रिं संक्रुद्धाव अभ्यधावताम ताव आद्रवन्तौ संक्रुद्धॊ वज्रवेगप्रमाथिनौ परतिजग्राह सौमित्रिर विनद्यॊभौ पतत्रिभिः ततः सुतुमुलं युद्धम अभवल लॊमहर्षणम दूषणानुजयॊः पार्थ लक्ष्मणस्य च धीमतः महता शरवर्षेण राक्षसौ सॊ ऽभयवर्षत तौ चापि वीरौ संक्रुद्धाव उभौ तौ समवर्षताम मुहूर्तम एवम अभवद वज्रवेगप्रमाथिनॊः सौमित्रेश च महाबाहॊः संप्रहारः सुदारुणः अथाद्रिशृङ्गम आदाय हनूमान मारुतात्मजः अभिद्रुत्याददे पराणान वज्रवेगस्य रक्षसः नीलश च महता गराव्णा दूषणावरजं हरिः परमाथिनम अभिद्रुत्य परममाथ महाबलः ततः परावर्तत पुनः संग्रामः कटुकॊदयः रामरावण सैन्यानाम अन्यॊन्यम अभिधावताम शतशॊ नैरृतान वन्या जघ्नुर वन्यांश च नैरृताः नैरृतास तत्र वध्यन्ते परायशॊ न तु वानराः [मार्क] ततः शरुत्वा हतं संख्ये कुम्भकर्णं सहानुगम परहस्तं च महेष्वासं धूम्राक्षं चातितेजसम पुत्रम इन्द्रजितं शूरं रावणः परत्यभाषत जहि रामम अमित्रघ्न सुग्रीवं च सलक्ष्मणम तवया हि मम सत पुत्र यशॊ दीप्तम उपार्जितम जित्वा वज्रधरं संख्ये सहस्राक्षं शचीपतिम अन्तर्हितः परकाशॊ वा दिव्यैर दत्तवरैः शरैः जहि शत्रून अमित्रघ्न मम शस्त्रभृतां वर रामलक्ष्मण सुग्रीवाः शरस्पर्शं न ते ऽनघ समर्थाः परतिसंसॊढुं कुतस तद अनुयायिनः अकृता या परहस्तेन कुम्भकर्णेन चानघ खरस्यापचितिः संख्ये तां गच्छस्व महाभुज तवम अद्य निशितैर बाणैर हत्वा शत्रून ससैनिकान परतिनन्दय मां पुत्रपुरा बद्ध्वैव वासवम इत्य उक्तः स तथेत्य उक्त्वा रथम आस्थाय दंशितः परययाव इन्द्रजिद राजंस तूर्णम आयॊधनं परति तत्र विश्राव्य विस्पष्टं नाम राक्षसपुंगवः आह्वयाम आस समरे लक्ष्मणं शुभलक्षणम तं लक्ष्मणॊ ऽपय अभ्यधावत परगृह्य सशरं धनुः तरासयंस तलघॊषेण सिंहः कषुद्रमृगं यथा तयॊः समभवद युद्धं सुमहज जय गृद्धिनॊः दिव्यास्त्रविदुषॊस तीव्रम अन्यॊन्यस्पर्धिनॊस तदा रावणिस तु यदा नैनं विशेषयति सायकैः ततॊ गुरुतरं यत्नम आतिष्ठद बलिनां वरः तत एनं महावेगैर अर्दयाम आस तॊमरैः तान आगतान स चिच्छेद सौमित्रिर निशितैः शरैः ते निकृत्ताः शरैस तीक्ष्णैर नयपतन वसुधातले तम अङ्गदॊ वालिसुतः शरीमान उद्यम्य पादपम अभिद्रुत्य महावेगस ताडयाम आस मूर्धनि तस्येन्द्रजिद असंभ्रान्तः परासेनॊरसि वीर्यवान परहर्तुम ऐच्छत तं चास्य परासं चिच्छेद लक्ष्मणः तम अभ्याशगतं वीरम अङ्गदं रावणात्मजः गदयाताडयत सव्ये पार्श्वे वानरपुंगवम तम अचिन्त्यप्रहारं सबलवान वालिनः सुतः ससर्जेन्द्रजितः करॊधाच छाल सकन्धम अमित्रजित सॊ ऽङगदेन रुषॊत्सृष्टॊ वधायेन्द्रजितस तरुः जघानेन्द्रजितः पार्थरथं साश्वं ससारथिम ततॊ हताश्वात परस्कन्द्य रथात स हतसारथिः तत्रैवान्तर्दधे राजन मायया रावणात्मजः अन्तर्हितं विदित्वा तं बहु मायं च राक्षसम रामस तं देशम आगम्य तत सैन्यं पर्यरक्षत स रामम उद्दिश्य शरैस ततॊ दत्तवरैस तदा विव्याध सर्वगात्रेषु लक्ष्मणं च महारथम तम अदृश्यं शरैः शूरौ माययान्तर्हितं तदा यॊधयाम आसतुर उभौ रावणिं रामलक्ष्मणौ स रुषा सर्वगात्रेषु तयॊः पुरुषसिंहयॊः वयसृजत सायकान भूयॊ शतशॊ ऽथ सहस्रशः तम अदृश्यं विचिन्वन्तः सृजन्तम अनिशं शरान हरयॊ विविशुर वयॊम परहृह्य महतीः शिलाः तांश च तौ चाप्य अदृश्यः स शरैर विव्याध राक्षसः स भृशं ताडयन वीरॊ रावणिर मायया वृतः तौ शरैर आचितौ वीरौ भरातरौ रामलक्ष्मणौ पेततुर गगनाद भूमिं सूर्या चन्द्रमसाव इव [मार्क] ताव उभौ पतितौ दृष्ट्वा भरातराव अमितौजसौ बबन्ध रावणिर भूयॊ शरैर दत्तवरैस तदा तौ वीरौ शरजालेन बद्धाव इन्द्रजिता रणे रेजतुः पुरुषव्याघ्रौ शकुन्ताव इव पञ्जरे तौ दृष्ट्वा पतितौ भूमौ शतशः सायकैश चितौ सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्य ततः सथितः सुषेण मैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च हनूमन नीलतारैश च नलेन च कपीश्वरः ततस तं देशम आगम्य कृतकर्मा विभीषणः बॊधयाम आस तौ वीरौ परज्ञास्त्रेण परबॊधितौ विशल्यौ चापि सुग्रीवः कषणेनॊभौ चकार तौ विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्याव उदतिष्ठताम गततन्द्री कलमौ चास्तां कषणेनॊभौ महारथौ ततॊ विभीषणः पार्थ रामम इक्ष्वाकुनन्दनम उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिर इदं वचः अयम अम्भॊ गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात गुह्यकॊ ऽभयागतः शवेतात तवत्सकाशम अरिंदम इदम अम्भॊ कुबेरस ते महाराजः परयच्छति अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप अनेन सपृष्टनयनॊ भूतान्य अन्तर्हितान्य उत भवान दरक्ष्यति यस्मै च भवान एतत परदास्यति तथेति रामस तद वारि परतिगृह्याथ सत्कृतम चकार नेत्रयॊः शौचं लक्ष्मणश च महामनाः सुग्रीव जाम्बवन्तौ च हनूमान अङ्गदस तथा मैन्दद्विविद नीलाश च परायॊ परवगसत्तमाः तथा समभवच चापि यद उवाच विभीषणः कषणेनातीन्द्रियाण्य एषां चक्षूंष्य आसन युधिष्ठिर इन्द्रजित कृतकर्मा तु पित्रे कर्म तदात्मनः निवेद्य पुनर आगच्छत तवयराजि शिरॊ परति तम आपतन्तं संक्रुद्धं पुनर एव युयुत्सया अभिदुद्राव सौमित्रिर विभीषण मते सथितः अकृताह्निकम एवैनं जिघांसुर जितकाशिनम शरैर जघान संक्रुद्धः कृतसंज्ञॊ ऽथ लक्ष्मणः तयॊः समभवद युद्धं तदान्यॊन्यं जिगीषतॊः अतीव चित्रम आश्चर्यं शक्र परह्लादयॊर इव अविध्यद इन्द्रजित तीक्ष्णैः सौमित्रिं मर्मभेदिभिः सौमित्रिश चानल सपर्शैर अविध्यद रावणिं शरैः सौमित्रिशरसंस्पर्शाद रावणिः करॊधमूर्छितः असृजल लक्ष्मणायाष्टौ शरान आशीविषॊपमान तस्यासून पावकस्पर्शैः सौमित्रिः पत्रिभिस तरिभिः यथा निरहरद वीरस तन मे निगदतः शृणु एकेनास्य धनुर मन्तं बाहुं देहाद अपातयत दवितीयेन सनाराचं भुजं भूमौ नयपातयत तृतीयेन तु बाणेन पृथु धारेण भास्वता जहार सुनसं चारु शिरॊ भराजिष्णु कुण्डलम विनिकृत्तभुजस्कन्धं कबन्धं भीमदर्शनम तं हत्वा सूतम अप्य अस्त्रैर जघान बलिनां वरः लङ्कां परवेशयाम आसुर वाजिनस तं रथं तदा ददर्श रावणस तं च रथं पुत्र विनाकृतम सपुत्रं निहतं दृष्ट्वा तरासात संभ्रान्तलॊचनः रावणः शॊकमॊहार्तॊ वैदेहीं हन्तुम उद्यतः अशॊकवनिकास्थां तां रामदर्शनलालसाम खड्गम आदाय दुष्टात्मा जवेनाभिपपात ह तं दृष्ट्वा तस्य दुर्बुद्धेर अविन्ध्यः पापनिश्चयम शमयाम आस संक्रुद्धं शरूयतां येन हेतुना महाराज्ये सथितॊ दीप्ते न सत्रियं हन्तुम अर्हसि हतैवैषा यदा सत्री च बन्धनस्था च ते गृहे न चैषा देहभेदेन हता सयाद इति मे मतिः जहि भर्तारम एवास्या हते तस्मिन हता भवेत न हि ते विक्रमे तुल्यः साक्षाद अपि शतक्रतुः असकृद धि तवया सेन्द्रास तरासितास तरिदशा युधि एवं बहुविधैर वाक्यैर अविन्ध्यॊ रावणं तदा करुद्धं संशमयाम आस जगृहे च स तद वचः निर्याणे स मतिं कृत्वा निधायासिं कषपाचरः आज्ञापयाम आस तदा रथॊ मे कल्प्यताम इति [मार्क] ततः करुद्धॊ दशग्रीवः परियपुत्रे निपातिते निर्ययौ रथम आस्थाय हेमरत्नविभूषितम संवृतॊ राक्षसैर घॊरैर विविधायुधपाणिभिः अभिदुद्राव रामं स पॊथयन हरियूथपान तम आद्रवन्तं संक्रुद्धं मैन्द नीलनलाङ्गदाः हनूमाञ जाम्बुवांश चैव ससैन्याः पर्यवारयन ते दशग्रीव सैन्यं तद ऋक्षवानरयूथपाः दरुमैर विध्वंसयां चक्रुर दशग्रीवस्य पश्यतः ततः सवसैन्यम आलॊक्य वध्यमानम अरातिभिः मायावी वयदधान मायां रावणॊ राक्षसेश्वरः तस्य देहाद विनिष्क्रान्ताः शतशॊ ऽथ सहस्रशः राक्षसाः पत्यदृश्यन्त शरशक्त्यृष्टिपाणयः तान रामॊ जघ्निवान सर्वान दिव्येनास्त्रेण राक्षसान अथ भूयॊ ऽपि मायां स वयदधाद राक्षसाधिपः कृत्वा रामस्य रूपाणि लक्ष्मणस्य च भारत अभिदुद्राव रामं च लक्ष्मणं च दशाननः ततस ते रामम अर्छन्तॊ लक्ष्मणं च कषपाचराः अभिपेतुस तदा राजन परगृहीतॊच्च कार्मुकाः तां दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रस्य मायाम इक्ष्वाकुनन्दनः उवाच रामं सौमित्रिर असंभ्रान्तॊ बृहद वचः जहीमान राक्षसान पापान आत्मनः परतिरूपकान जघान रामस तांश चान्यान आत्मनः परतिरूपकान ततॊ हर्यश्व युक्तेन रथेनादित्यवर्चसा उपतस्थे रणे रामं मातलिः शक्रसारथिः [मातलि] अयं हर्यश्व युग जैत्रॊ मघॊनः सयन्दनॊत्तमः अनेन शक्रः काकुत्स्थ समरे दैत्यदानवान शतशः पुरुषव्याघ्र रथॊदारेण जघ्निवा तद अनेन नरव्याघ्र मया यत तेन संयुगे सयन्दनेन जहि कषिप्रं रावणं माचिरं कृथाः इत्य उक्तॊ राघवस तथ्यं वचॊ ऽशङ्कत मातलेः मायेयं राक्षसस्येति तम उवाच विभीषणः नेयं माया नरव्याघ्र रावणस्य दुरात्मनः तद आतिष्ठ रथं शीघ्रम इमम ऐन्द्रं महाद्युते ततः परहृष्टः काकुत्स्थस तथेत्य उक्त्वा विभीषणम रथेनाभिपपाताशु दशग्रीवं रुषान्वितः हाहाकृतानि भूतानि रावणे समभिद्रुते सिंहनादाः सपटहा दिवि दिव्याश च नानदन स रामाय महाघॊरं विससर्ज निशाचरः शूलम इन्द्राशनिप्रख्यं बरह्मदण्डम इवॊद्यतम तच छूलम अन्तरा रामश चिच्छेद निशितैः शरैः तद दृष्ट्वा दुष्करं कर्म रावणं भयम आविशत ततः करुद्धः ससर्जाशु दशग्रीवः शिताञ शरान सहस्रायुतशॊ रामे शस्त्राणि विविधानि च ततॊ भुशुण्डीः शूलांश च मुसलानि परश्वधान शक्तीश च विविधाकाराः शतघ्नीश च शितक्षुराः तां मायां विकृतां दृष्ट्वा दशग्रीवस्य रक्षसः भयात परदुद्रुवुः सर्वे वानराः सर्वतॊदिशम ततः सुपत्रं सुमुखं हेमपुङ्खं शरॊत्तमम तूणाद आदाय काकुत्स्थॊ बरह्मास्त्रेण युयॊज ह तं बाणवर्यं रामेण बरह्मास्त्रेणाभिमन्त्रितम जहृषुर देवगन्धर्वा दृष्ट्वा शक्रपुरॊगमाः अल्पावशेषम आयुश च ततॊ ऽमन्यन्त रक्षसः बरह्मास्त्रॊदीरणाच छत्रॊर देवगन्धर्वकिंनराः ततः ससर्ज तं रामः शरम अप्रतिम ओजसम रावणान्त करं घॊरं बरह्मदण्डम इवॊद्यतम स तेन राक्षसश्रेष्ठः सरथः साश्वसारथिः परजज्वाल मजा जवालेनाग्निनाभिपरिष्कृतः ततः परहृष्टास तरिदशाः सगन्धर्वाः सचारणाः निहतं रावणं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा तत्यजुस तं महाभागं पञ्च भूतानि रावणम भरंशितः सर्वलॊकेषु स हि बरह्मास्त तेजसा शरीरधातवॊ हय अस्य मांसं रुधिरम एव च नेशुर बरह्मास्त्र निर्दग्धा न च भस्माप्य अदृश्यत [मार्क] स हत्वा रावणं कषुद्रं राक्षसेन्द्रं सुरद्विषम बभूव हृष्टः ससुहृद रामः सौमित्रिणा सह ततॊ हते दशग्रीवे देवाः सर्षिपुरॊगमाः आशीर्भिर जय युक्ताभिर आनर्चुस तं महाभुजम रामं कमलपत्राक्षं तुष्टुवुः सर्वदेवताः गन्धर्वाः पुष्पवर्षैश च वाग भिश च तरिदशालयाः पूजयित्वा यथा रामं परतिजग्मुर यथागतम तन महॊत्सव संकाशम आसीद आकाशम अच्युत ततॊ हत्वा दशग्रीवं लङ्कां रामॊ मया यशाः विभीषणाय परददौ परभुः परपुरंजयः ततः सीतां पुरस्कृत्य विभीषणपुरस्कृताम अविन्ध्यॊ नाम सुप्रज्ञॊ वृद्धामात्यॊ विनिर्ययौ उवाच च महात्मानं काकुत्स्थं दैन्यम आस्थितम परतीच्छ देवीं सद्वृत्तां महात्मञ जानकीम इति एतच छरुत्वा वचस तस्माद अवतीर्य रथॊत्तमात बाष्पेणापिहितां सीतां ददर्शेक्ष्वाकुनन्दनः तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं जटिलां कृष्णवाससम मलॊपचितसर्वाङ्गीं जटिलां कृष्णवाससम उवाच रामॊ वैदेहीं परामर्शविशङ्कितः गच्छ वैदेहि मुक्ता तवं यत कार्यं तन मया कृतम माम आसाद्य पतिं भद्रे न तवं राक्षस वेश्मनि जरां वरजेथा इति मे निहतॊ ऽसौ निशाचरः कथं हय अस्मद्विधॊ जातु जानन धर्मविनिश्चयम परहस्तगतां नारीं मुहूर्तम अपि धारयेत सुवृत्ताम असुवृत्तां वाप्य अहं तवाम अद्य मैथिलि नॊत्सहे परिभॊगाय शवावलीढं हविर यथा ततः सा सहसा बाला तच छरुत्वा दारुणं वचः पपात देवी वयथिता निकृत्ता कदली यथा यॊ हय अस्या हर्षसंभूतॊ मुखरागस तदाभवत कषणेन स पुनर भरष्टॊ निःश्वासाद इव दर्पणे ततस ते हरयः सर्वे तच छरुत्वा राम भाषितम गतासुकल्पा निश्चेष्टा बभूवुः सह लक्ष्मणाः ततॊ देवॊ विशुद्धात्मा विमानेन चतुर्मुखः पितामहॊ जगत सरष्टा दर्शयाम आस राघवम शक्रश चाग्निश च वायुश च यमॊ वरुण एव च यक्षाधिपश च भगवांस तथा सप्तर्षयॊ ऽमलाः राजा दशरथश चैव दिव्यभास्वरमूर्तिमान विमानेन महार्हेण हंसयुक्तेन भास्वता ततॊ ऽनतरिक्षं तत सर्वं देवगन्धर्वसंकुलम शुशुभे तारका चित्रं शरदीव नभस्तलम तत उत्थाय वैदेहि तेषां मध्ये यशस्विनी उवाच वाक्यं कल्याणी रामं पृथुल वक्षसम राजपुत्र न ते कॊपं करॊमि विदिता हि मे गतिः सत्रीणां नराणां च शृणु चेदं वचॊ मम अन्तश चरति भूतानां मातरिश्वा सदागतिः स मे विमुञ्चतु पराणान यदि पापं चराम्य अहम अगिर आपस तथाकाशं पृथिवी वायुर एव च विमुञ्चन्तु मम पराणान यदि पापं चराम्य अहम ततॊ ऽनतरिक्षे वाग आसीत सर्वा विश्रावयन दिशः पुण्या संहर्षणी तेषां वानराणां महात्मनाम [वायु] भॊ भॊ राघव सत्यं वै वायुर अस्मि सदागतिः अपापा मैथिली राजन संगच्छ सह भार्यया [अग्निर] अहम अन्तः शरीरस्थॊ भूतानां रघुनन्दन सुसूक्ष्मम अपि काकुत्स्थ मैथिली नापराध्यति [वरुण] रसा वै मत्प्रसूता हि भूतदेहेषु राघव अहं वै तवां परब्रवीमि मैथिली परतिगृह्यताम [बरह्मा] पुत्र नैतद इहाश्चर्यं तवयि राजर्षिधर्मिणि साधॊ सद्वृत्तमार्गस्थे शृणु चेदं वचॊ मम शत्रुर एष तवया वीर देवगन्धर्वभॊगिनाम यक्षाणां दानवानां च महर्षीणां च पातितः अवध्यः सर्वभूतानां मत्प्रसादात पुराभवत कस्माच चित कारणात पापः कं चित कालम उपेक्षितः वधार्थम आत्मनस तेन हृता सीता दुरात्मना नलकूबर शापेन रक्षा चास्याः कृता मया यदि हय अकामाम आसेवेत सत्रियम अन्याम अपि धरुवम शतधास्य फलेद देह इत्य उक्तः सॊ ऽभवत पुरा नात्र शङ्का तवया कार्या परतीछेमां महाद्युते कृतं तवया महत कार्यं देवानाम अमरप्रभ [दषरथ] परीतॊ ऽसमि वत्स भद्रं ते पिता दरशथॊ ऽसमि ते अनुजानामि राज्यं च परशाधि पुरुषॊत्तम [राम] अभिवादये तवां राजेन्द्र यदि तवं जनकॊ मम गमिष्यामि पुरीं रम्याम अयॊध्यां शासनात तव [मार्क] तम उवाच पिता भूयॊ परहृष्टॊ मनुजाधिप गच्छायॊध्यां परशाधि तवं राम रक्तान्तलॊचन ततॊ देवान नमस्कृत्य सुहृद्भिर अभिनन्दितः महेन्द्र इव पौलॊम्या भार्यया स समेयिवान ततॊ वरं ददौ तस्मै अविन्ध्याय परंतपः तरिजटां चार्थमानाभ्यां यॊजयाम आस राक्षसीम तम उवाच ततॊ बरह्मा देवैः शक्र मुखैर वृतः कौसल्या मातर इष्टांस ते वरान अद्य ददानि कान वव्रे रामः सथितिं धर्मे शत्रुभिश चापराजयम राक्षसैर निहतानां च वानराणां समुद्भवम ततस ते बरह्मणा परॊक्ते तथेति वचने तदा समुत्तस्थुर महाराज वानरा लब्धचेतसः सिता चापि महाभागा वरं हनुमते ददौ राम कीर्त्या समं पुत्र जीवितं ते भविष्यति दिव्यास तवाम उपभॊगाश च मत्प्रसाद कृताः सदा उपस्थास्यन्ति हनुमन्न इति सम हरिलॊचन ततस ते परेक्षमाणानां तेषाम अक्लिष्टकर्मणाम अन्तर्धानं ययुर देवाः सर्वे शक्रपुरॊगमाः दृष्ट्वा तु रामं जानक्या समेतं शक्रसारथिः उवाच परमप्रीतः सुहृन्मध्य इदं वचः देवगन्धर्वयक्षाणां मानुषासुरभॊगिनाम अपनीतं तवया दुःखम इदं सत्यपराक्रम सदेवासुरगन्धर्वा यक्षराक्षस पन्नगाः कथयिष्यन्ति लॊकास तवां यावद भूमिर धरिष्यति इत्य एवम उक्त्वानुज्ञाप्य रामं शस्त्रभृतां वरम संपूज्यापाक्रमत तेन रथेनादित्यवर्चसा ततः सीतां पुरस्कृत्य रामः सौमित्रिणा सह सुग्रीव परमुखैर्श चैव सहितः सर्ववानरैः विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतः संततार पुनस तेन सेतुना मकरालयम पुष्पकेण विमानेन खेचरेण विराजता कामगेन यथामुख्यैर अमात्यैः संवृतॊ वशी ततस तीरे समुद्रस्य यत्र शिश्ये स पार्थिवः तत्रैवॊवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः अथैनां राघवः काले समानीयाभिपूज्य च विसर्जयाम आस तदा रत्नैः संतॊष्य सर्वशः गतेषु वानरेन्द्रेषु गॊपुच्छर्क्षेषु तेषु च सुग्रीवसहितॊ रामः किष्किन्धां पुनर आगमत विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस तदा पुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन वनम किष्किन्धां तु समासाद्य रामः परहरतां वरः अङ्गदं कृतकर्माणं यौव राज्ये ऽभिषेचयत ततस तैर एव सहितॊ रामः सौमित्रिणा सह यथागतेन मार्गेण परययौ सवपुरं परति अयॊध्यां स समासाद्य पुरीं राष्ट्रपतिस ततः भरताय हनूमन्तं दूतं परस्थापयत तदा लक्षयित्वेङ्गितं सर्वं परियं तस्मै निवेद्य च वायुपुत्रे पुनः पराप्ते नन्दिग्रामम उपागमत स तत्र मलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम अग्रतः पादुके कृत्वा ददर्शासीनम आसने समेत्य भरतेनाथ शत्रुघ्नेन च वीर्यवान राघवः सह सौमित्रिर मुमुदे भरत रषभ तथा भरतशत्रुघ्नौ समेतौ गुरुणा तदा वैदेह्या दर्शनेनॊभौ परहर्षं समवापतुः तस्मै तद भरतॊ राज्यम आगतायाभिसत्कृतम नयासं निर्यातयाम आस युक्तः परमया मुदा ततस तं वैष्णवं शूरं नक्षत्रे ऽभिमते ऽहनि वसिष्ठॊ वामदेवश च सहिताव अभ्यषिञ्चताम सॊ ऽभिषिक्तः कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं ससुहृज्जनम विभीषणं च पौलस्त्यम अन्वजानाद गृहान परति अभ्यर्च्य विविधै रत्नैः परीतियुक्तौ मुदा युतौ समाधायेतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह पुष्पकं च विमानं तत पूजयित्वा सराघवः परादाद वैश्रवणायैव परीत्या स रघुनन्दनः ततॊ देवर्षिसहितः सरितं गॊमतीम अनु दशाश्वमेधान आजह्रे जारूथ्यान स निरर्गलान [मार्क] एवम एतन महाबाहॊ रामेणामिततेजसा पराप्तं वयसनम अत्युग्रं वनवास कृतं पुरा मा शुचः पुरुषव्याघ्र कषत्रियॊ ऽसि परंतप बाहुवीर्याश्रये मार्गे वर्तसे दीप्तनिर्णये न हि ते वृजिनं किं चिद दृश्यते परम अण्व अपि अस्मिन मार्गे विषीदेयुः सेन्द्रा अपि सुरासुराः संहत्य निहतॊ वृत्रॊ मरुद्भिर वज्रपाणिना नमुचिश चैव दुर्धर्षॊ दीर्घजिह्वा च राक्षसी सहायवति सर्वार्थाः संतिष्ठन्तीह सर्वशः किं नु तस्याजितं संख्ये भराता यस्य धनंजयः अयं च बलिनां शरेष्ठॊ भीमॊ भीमपराक्रमः युवानौ च महेष्वासौ यमौ माद्रवतीसुतौ एभिः सहायैः कस्मात तवं विषीदसि परंतप य इमे वज्रिणः सेनां जयेयुः समरुद्गणाम तवम अप्य एभिर महेष्वासैः सहायैर देवरूपिभिः विजेष्यसि रणे सर्वान अमित्रान भरतर्षभ इतश च तवम इमां पश्य सैन्धवेन दुरात्मना बलिना वीर्यमत्तेन हृताम एभिर महात्मभिः आनीतां दरौपदीं कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम जयद्रथं च राजानं विजितं वशम आगतम असहायेन रामेण वैदेही पुनर आहृता हत्वा संखे दशग्रीवं राक्षसं भीमविक्रमम यस्य शाखामृगा मित्रा ऋक्षाः कालमुखास तथा जात्यन्तरगता राजन्न एतद बुद्ध्यानुचिन्तय तस्मात तवं कुरुशार्दूल माशुचॊ भरतर्षभ तवद्विधा हि महात्मानॊ न शॊचन्ति परंतप [वै] एवम आश्वासितॊ राजा मार्कण्डेयेन धीमता तयक्त्वा दुःखम अदीनात्मा पुनर एवेदम अब्रवीत [य] नात्मानम अनुशॊचामि नेमान भरातॄन महामुने हरणं चापि राज्यस्य यथेमां दरुपदात्मजाम दयूते दुरात्मभिः कलिष्टाः कृष्णया तारिता वयम जयद्रथेन च पुनर वनाद अपहृता बलात अस्ति सीमन्तिनी का चिद दृष्टपूर्वाथ वा शरुता पतिव्रता महाभागा यथेयं दरुपदात्मजा [मार्क] शृणु राजन कुलस्त्रीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर सर्वम एतद यथा पराप्तं सावित्र्या राजकन्यया आसीन मद्रेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः बरह्मण्यश च शरण्यश च सत्यसंधॊ जितेन्द्रियः यज्वा दानपतिर दक्षः पौरजानपद परियः पाथिवॊ ऽशवपतिर नाम सर्वभूतहिते रतः कषमावान अनपत्यश च सत्यवाग विजितेन्द्रियः अतिक्रान्तेन वयसा संतापम उपजग्मिवान अपत्यॊत्पादनार्थं स तीव्रं नियमम आस्थितः काले परिमिताहारॊ बरह्म चारी जितेन्द्रियः हुत्वा शतसहस्रं स सावित्र्या राजसत्तम षष्ठे षष्ठे तदा काले बभूव मित भॊजनः एतेन नियमेनासीद वर्षाण्य अष्टादशैव तु पूर्णे तव अष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिम अभ्यगात सवरूपिणी तदा राजन दर्शयाम आस तं नृपम अग्निहॊत्रात समुत्थाय हर्षेण महतान्विता उवाच चैनं वरदा वचनं पार्थिवं तदा बरह्मचर्येण शुद्धेन दमेन नियमेन च सर्वात्मना च मद्भक्त्या तुष्टास्मि तव पार्थिव वरं वृणीष्वाश्वपते मद्रा राजयथेप्सितम न परमादश च धर्मेषु कर्तव्यस ते कथं चन [अष्वपति] अपत्यार्थः समारम्भः कृतॊ धर्मेप्सया मया पुत्रा मे बहवॊ देवि भवेयुः कुलभावनाः तुष्टासि यदि मे देवि कामम एतं वृणॊम्य अहम संतानं हि परॊ धर्म इत्य आहुर मां दविजातयः [सावित्री] पूर्वम एव मया राजन्न अभिप्रायम इमं तव जञात्वा पुत्रार्थम उक्तॊ वै तव हेतॊः पितामहः परसादाच चैव तस्मात ते सवयम्भुविहिताद भुवि कन्या तेजस्विनी सौम्य कषिप्रम एव भविष्यति उत्तरं च न ते किं चिद वयाहर्तव्यं कथं चन पितामह निसर्गेण तुष्टा हय एतद बरवीमि ते [मार्क] स तथेति परतिज्ञाय सावित्र्या वचनं नृपः परसादयाम आस पुनः कषिप्रम एवं भवेद इति अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम सवगृहं नृपः सवराज्ये चावसत परीतः परजा धर्मेण पालयन कस्मिंश चित तु गते काले स राजा नियतव्रतः जयेष्ठायां धर्मचारिण्यां महिष्यां गर्भम आदधे राजपुत्र्यां तु गर्भः स मालव्यां भरतर्षभ वयवर्धत यथा शुक्ले तारापतिर इवाम्बरे पराप्ते काले तु सुषुवे कन्यां राजीवलॊचनाम करियाश च तस्या मुदितश चक्रे स नृपतिस तदा सावित्र्या परीतया दत्ता सावित्र्या हुतया हय अपि सावित्रीत्य एव नामास्याश चक्रुर विप्रास तथा पिता सा विग्रहवतीव शरीर वयवर्धत नृपात्मजा कालेन चापि सा कन्या यौवनस्था बभूव ह तां सुमध्यां पृथुश्रॊणीं परतिमां काञ्चनीम इव पराप्तेयं देवकन्येति दृष्ट्वा संमेनिरे जनाः तां तु पद्मपलाशाक्षीं जवलन्तीम इव तेजसा न कश चिद वरयाम आस तेजसा परतिवारितः अथॊपॊष्य शिरःस्नाता दैवतान्य अभिगम्य सा हुत्वाग्निं विधिवद विप्रान वाचयाम आस पर्वणि ततः सुमनसः शेषाः परतिगृह्य महात्मनः पितुः सकाशम अगमद देवी शरीर इव रूपिणी साभिवाद्य पितुः पादौ शेषाः पूर्वं निवेद्य च कृताञ्जलिर वरारॊहा नृपतेः पार्श्वतः सथिता यौवनस्थां तु तां दृष्ट्वा सवां सुतां देवरूपिणीम अयाच्यमानां च वरैर नृपतिर दुःखितॊ ऽभवत [राजा] पुत्रि परदानकालस ते न च कश चिद वृणॊति माम सवयम अन्विच्छ भर्तारं गुणैः सदृशम आत्मनः परार्थितः पुरुषॊ यश च स निवेद्यस तवया मम विमृश्याहं परदास्यामि वरय तवं यथेप्सितम शरुतं हि धर्मशास्त्रे मे पठ्यमानं दविजातिभिः तथा तवम अपि कल्याणि गदतॊ मे वचः शृणु अप्रदाता पिता वाच्यॊ वाच्यश चानुपयन पतिः मृते भर्तरि पुत्रश च वाच्यॊ मातुर अरक्षिता इदं मे वचनं शरुत्वा भर्तुर अन्वेषणे तवर देवतानां यथा वाच्यॊ न भवेयं तथा कुरु [मार्क] एवम उक्त्वा दुहितरं तथा वृद्धांश चमन्त्रिणः वयादिदेशानुयात्रं च गम्यताम इत्य अचॊदयत साभिवाद्य पितुः पादौ वरीडितेव मनस्विनी पितुर वचनम आज्ञाय निर्जगामाविचारितम सा हैमं रथम आस्थाय सथविरैः सचिवैर वृता तपॊवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम अह मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवन्दनम वनानि करमशस तात सर्वाण्य एवाभ्यगच्छत एवं सर्वेषु तीर्थेषु धनॊत्सर्गं नृपात्मजा कुर्वती दविजमुख्यानां तं तं देशं जगाम अह [मार्क] अथ मद्राधिपॊ राजा नारदेन समागतः उपविष्टः सभामध्ये कथा यॊगेन भारत ततॊ ऽभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्य एवाश्रमांस तथा आजगाम पितुर वेश्म सावित्री सह मन्त्रिभिः नारदेन सहासीनं दृष्ट्वा सा पितरं शुभा उभयॊर एव शिरस चक्रे पादाभिवन्दनम [नारद] कव गताभूत सुतेयं ते कुतश चैवागता नृप किमर्थं युवतीं भर्त्रे न चैनां संप्रयच्छसि [अष्वपति] कार्येण खल्व अनेनैव परेषिताद्यैव चागता तद अस्याः शृणु देवर्षे भर्तारं यॊ ऽनया वृतः [मार्क] सा बरूहि विस्तरेणेति पित्रा संचॊदिता शुभा दैवतस्येव वचनं परतिगृह्येदम अब्रवीत आसीच छाल्वेषु धर्मात्मा कषत्रियः पृथिवीपतिः दयुमत्सेन इति खयातः पश्चाद अन्धॊ बभूव ह विनष्ट चक्षुर अस तस्य बाल पुत्रस्य धीमतः सामीप्येन हृतं राज्यं छिद्रे ऽसमिन पूर्ववैरिणा स बालवत्सया सार्धं भार्यया परस्थितॊ वनम महारण्यगतश चापि तपस तेपे महाव्रतः तस्य पुत्रः पुरे जातः संवृद्धश च तपॊवने सत्यवान अनुरूपॊ मे भर्तेति मनसा वृतः [नारद] अहॊ बत महत पापं सावित्र्या नृपते कृतम अजानन्त्या यद अनया गुणवान सत्यवान वृतः सत्यं वदत्य अस्य पिता सत्यं माता परभाषते ततॊ ऽसय बराह्मणाश चक्रुर नामैतत सत्यवान इति बालस्यावाः परियाश चास्य करॊत्य अश्वांश च मृन मयान चित्रे ऽपि च लिखत्य अश्वांश चित्राश्व इति चॊच्यते [राजा] अपीदानीं स तेजस्वी बुद्धिमान वा नृपात्मजः कषमावान अपि वा शूरः सत्यवान पितृनन्दनः [नारद] विवस्वान इव तेजस्वी बृहस्पतिसमॊ मतौ महेन्द्र इव शूरश च वसुधेव कषमान्वितः [अष्वपति] अपि राजात्मजॊ दाता बरह्मण्यॊ वापि सत्यवान रूपवान अप्य उदारॊ वाप्य अथ वा परियदर्शनः [नारद] साङ्कृते रन्तिदेवस्य स शक्त्या दानतः समः बरह्मण्यः सत्यवादी च शिबिर औशीनरॊ यथा ययातिर इव चॊदारः सॊमवत परियदर्शनः रूपेणान्यतमॊ ऽशविभ्यां दयुमत्सेनसुतॊ बली स दान्तः स मृदुः शूरः स सत्यः स जितेन्द्रियः स मैत्रः सॊ ऽनसूयश च स हरीमान धृतिमांश च सः नित्यशश चार्जवं तस्मिन सथितिस तस्यैव च धरुवा संप्षेपतस तपॊवृद्धैः शीलवृद्धैश च कथ्यते [अष्वपति] गुणैर उपेतं सर्वैस तं भगवन परब्रवीषि मे दॊषान अप्य अस्य मे बरूहि यदि सन्तीह के चन [नारद] एकॊ दॊषॊ ऽसय नान्यॊ ऽसति सॊ ऽदय परभृति सत्यवान संवत्सरेण कषीणायुर देहन्यासं करिष्यति [राजा] एहि सावित्रि गच्छ तवम अन्यं वरय शॊभने तस्य दॊषॊ महान एकॊ गुणान आक्रम्य तिष्ठति यथा मे भगवान आह नारदॊ देवसत्कृतः संवत्सरेण सॊ ऽलपायुर देहन्यासं करिष्यति [सावित्री] सकृद अंशॊ निपतति सकृत कन्या परदीयते सकृद आह ददानीति तरीण्य एतानि सकृत सकृत दीर्घायुर अथ वाल्पायुः सगुणॊ निर्गुणॊ ऽपि वा सकृद वृतॊ मया भर्ता न दवितीयं वृणॊम्य अहम मनसा निश्चयं कृत्वा ततॊ वाचाभिधीयते करियते कर्मणा पश्चात परमाणं मे मनस ततः [नारद] सथिरा बुद्धिर नरश्रेष्ठ सावित्र्या दुहितुस तव नैषा चालयितुं शक्या धर्माद अस्मात कथंचनन नान्यस्मिन पुरुषे सन्ति ये सत्यवति वै गुणाः परदानम एव तस्मान मे रॊचते दुहितुस तव [राजा] अविचार्यम एतद उक्तं हि तथ्यं भगवता वचः करिष्याम्य एतद एवं च गुरुर हि भगवान मम [नारद] अविघ्नम अस्तु सावित्र्याः परदाने दुहितुस तव साधयिष्यामहे तावत सर्वेषां भद्रम अस्तु वः [मार्क] एवम उक्त्वा खम उत्पत्य नारदस तरिदिवं गतः राजापि दुहितुः सर्वं वैवाहिकम अकारयत [मार्क] अथ कन्याप्रदाने स तम एवार्थं विचिन्तयन समानिन्ये च तत सर्वं भाण्डं वैवाहिकं नृपः ततॊ वृद्धान दविजान सर्वान ऋत्विजः सपुरॊहितान समाहूय तिथौ पुण्ये परययौ सह कन्यया मेध्यारण्यं स गत्वा च दयुमत्सेनाश्रमं नृपः पद्भ्याम एव दविजैः सार्धं राजर्षिं तम उपागमत तत्रापश्यन महाभागं शालवृक्षम उपाश्रितम कौश्यां बृस्यां समासीनं चक्षुर हीनं नृपं तदा स राजा तस्य राजर्षेः कृत्वा पूजां यथार्हतः वाचा सुनियतॊ भूत्वा चकारात्म निवेदनम तस्यार्घ्यम आसनं चैव गां चावेद्य स धर्मवित किम आगमनम इत्य एवं राजा राजानम अब्रवीत तस्य सर्वम अभिप्रायम इतिकर्तव्यतां च ताम सत्यवन्तं समुद्दिश्य सर्वम एव नयवेदयत [अष्वपति] सावित्री नाम राजर्षे कन्येयं मम शॊभना तां सवधर्मेण धर्मज्ञ सनुषार्थे तवं गृहाण मे चयुताः सम राज्याद वनवासम आश्रिताश; चराम धर्मं नियतास तपस्विनः कथं तव अनर्हा वनवासम आश्रमे; सहिष्यते कलेशम इमं सुता तव [अष्वपति] सुखं च दुःखं च भवाभवात्मकं; यदा विजानाति सुताहम एव च न मद्विधे युज्यति वाक्यम ईदृशं; विनिश्चयेनाभिगतॊ ऽसमि ते नृप आशां नार्हसि मे हन्तुं सौहृदाद रणयेन च अभितश चागतं परेम्णा परत्याख्यातुं न मार्हसि अनुरूपॊ हि संयॊगे तवं ममाहं तवापि च सनुषां परतीच्छ मे कन्यां भार्यां सत्यवतः सुताम [दयुमत्सेन] पूर्वम एवाभिलषितः संभन्धॊ मे तवया सह भरष्टराज्यस तव अहम इति तत एतद विचारितम अभिप्रायस तव अयं यॊ मे पूर्वम एवाभिकाङ्क्षितः स निर्वर्ततु मे ऽदयैव काङ्क्षितॊ हय असि मे ऽतिथिः [मार्क] ततः सर्वान समानीय दविजान आश्रमवासिनः यथाविधि समुद्वाहं कारयाम आसतुर नृपौ दत्त्वा तव अश्वपतिः कन्यां यथार्हं च परिच्छदम ययौ सवम एव भवनं युक्तः परमया मुदा सत्यवान अपि भार्यां तां लब्ध्वा सर्वगुणान्विताम मुमुदे सा च तं लब्ध्वा भर्तारं मनसेप्सितम गते पितरि सर्वाणि संन्यस्याभरणानि सा जगृहे वल्कलान्य एव वस्त्रं काषायम एव च परिचारैर गुणैश चैव परश्रयेण दमेन च सर्वकामक्रियाभिश च सर्वेषां तुष्टिम आवहत शवश्रूं शरीरसत्कारैः सर्वैर आछादनादिभिः शवशुरं देवकार्यैश च वाचः संयमनेन च तथैव परियवादेन नैपुणेन शमेन च रहॊ चैवॊपचारेण भर्तारं पर्यतॊषयत एवं तत्राश्रमे तेषां तदा निवसतां सताम कालस तपस्यतां कश चिद अतिचक्राम अभारत सावित्र्यास तु शयानायास तिष्ठन्त्याश च दिवानिशम नारदेन यद उक्तं तद वाक्यं मनसि वर्तते [मार्क] ततः काले बहुतिथे वयतिक्रान्ते कदा चन पराप्तः स कालॊ मर्तव्यं यत्र सत्यवता नृप गणयन्त्याश च सावित्र्या दिवसे दिवसे गते तद वाक्यं नारदेनॊक्तं वर्तते हृदि नित्यशः चतुर्थे ऽहनि मर्तव्यम इति संचिन्त्य भामिनी वरतं तरिरात्रम उद्दिश्य दिवारात्रं सथिताभवत तं शरुत्वा नियमं दुःखं वध्वा दुःखान्वितॊ नृपः उत्थाय वाक्यं सावित्रीम अब्रवीत परिसान्त्वयन अतितीव्रॊ ऽयम आरम्भस तवयारब्धॊ नृपात्मजे तिसृणां वसतीनां हि सथानं परमदुष्करम [सावित्री] न कार्यस तात संतापः पारियिष्याम्य अहं वरतम वयवसायकृतं हीदं वयवसायश च कारणम [दयुमत्सेन] वरतं भिन्धीति वक्तुं तवां नास्मि शक्तः कथं चन पारयस्वेति वचनं युक्तम अस्मद्विधॊ वदेत [मार्क] एवम उक्त्वा दयुमत्सेनॊ विरराम महामनाः तिष्ठन्ती चापि सावित्री काष्ठभूतेव लक्ष्यते शवॊभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ दुःखान्वितायास तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर वयत्यवर्तत अद्य तद दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम युगमात्रॊदिते सूर्ये कृत्वा पौर्वाह्णिकाः करियाः ततः सर्वान दविजान वृद्धाञ शवश्रूं शवशुरम एव च अभिवाद्यानुपूर्व्येण पराञ्जलिर नियता सथिता अवैधव्याशिर अस ते तु सावित्र्य अर्थं हिताः शुभाः ऊचुस तपस्विनः सर्वे तपॊवननिवासिनः एवम अस्त्व इति सावित्री धयानयॊगपरायणा मनसा ता गिरः सर्वाः परत्यगृह्णात तपस्विनाम तं कालं चमुहूर्तं च परतीक्षन्ती नृपात्मजा यथॊक्तं नारद वचॊ चिन्तयन्ती सुहुःखिता ततस तु शवश्रू शवशुराव ऊचतुस तां नृपात्मजाम एकान्तस्थम इदं वाक्यं परीत्या भरतसत्तम [षवष्रौ] वरतॊ यथॊपदिष्टॊ ऽयं यथावत पारितस तवया आहारकालः संप्राप्तः करियतां यद अनन्तरम [सावित्री] अस्तं गते मयादित्ये भॊक्तव्यं कृतकामया एष मे हृदि संकल्पः समयश च कृतॊ मया [मार्क] एवं संभाषमाणायाः सावित्र्या भॊजनं परति सकन्धे परशुम आदाय सत्यवान परस्थितॊ वनम सावित्री तव आह भर्तारं नैकस तवं गन्तुम अर्हसि सह तवयागमिष्यामि न हि तवां हातुम उत्सहे [सत्यवान] वनं न गतपूर्वं ते दुःखः पन्थाश च भामिनि वरतॊपवासक्षामा च कथं पद्भ्यां गमिष्यसि [सावित्री] उपवासान न मे गलानिर नास्ति चापि परिश्रमः गमने च कृतॊत्साहां परतिषेद्धुं न मार्हसि [सत्यवान] यदि ते गमनॊत्साहः करिष्यामि तव परियम मम तव आमन्त्रय गुरून न मां दॊषः सपृशेद अयम [मार्क] साटभिग्म्याब्रवीच छवश्रूं शवशुरं च महाव्रता अयं गच्छति मे भर्ता फलाहारॊ महावनम इच्छेयम अभ्यनुज्ञातुम आर्यया शवशुरेण च अनेन सह निर्गन्तुं न हि मे विरहः कषमः गुर्व अग्निहॊत्रार्थ कृते परस्थितश च सुतस तव न निवार्यॊ निवार्यः सयाद अन्यथा परस्थितॊ वनम संवत्सरः किं चिद ऊनॊ न निष्क्रान्ताहम आश्रमात वनं कुसुमितं दरष्टुं परं कौतूहरं हि मे [दयुमत्सेन] यतः परभृति सावित्री पित्रा दत्तस्नुषा मम नानयाभ्यर्थना युक्तम उक्तपूर्वं समराम्य अहम तद एषा लभतां कामं यथाभिलषितं वधूः अप्रमादश च कर्तव्यः पुत्रि सत्यवतः पथि [मार्क] उभाभ्याम अभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी सह भर्त्रा हसन्तीव हृदयेन विदूयता सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः मयूररव घुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा नदीः पुण्यवहाश चैव पुष्पितांश च नगॊत्तमान सत्यवान आह पश्येति सावित्रीं मधुराक्षरम निरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थम अनिन्दिता मृतम एव हि तं मेने काले मुनिवचॊ समरन अनुवर्तती तु भर्तारं जगाम मृदु गामिनी दविधेव हृदयं कृत्वा तं च कालम अवेक्षती [मार्क] अथ भार्यासहायः स फलान्य आदाय वीर्यवान कठिनं पूरयाम आस ततः काष्ठान्य अपाटयत तस्य पाटयतः काष्ठं सवेदॊ वै समजायत वयायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना सॊ ऽभिगम्य परियां भार्याम उवाच शरमपीडितः वयायमेन ममानेन जाता शिरसि वेदना अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च अस्वस्थम इव चात्मानं लक्षये मित भाषिणि शूलैर इव शिरॊ विद्धम इदं संलक्षयाम्य अहम तत सवप्तुम इच्छे कल्याणि न सथातुं शक्तिर अस्ति मे समासाद्याथ सावित्री भर्तारम उपगूह्य च उत्सङ्गे ऽसय शिरॊ कृत्वा निषसाद महीतले ततः सा नारद वचॊ विमृशन्ती तपस्विनी तं मुहूर्तं कषणं वेलां दिवसं च युयॊज ह मुहूर्ताद इव चापश्यत पुरुषं पीतवाससम बद्धमौलिं वपुष्मन्तम आदित्यसमतेजसम शयामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम सथितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तम एव च तं दृष्ट्वा सहसॊत्थाय भर्तुर नयस्य शनैः शिरः कृताञ्जलिर उवाचार्ता हृदयेन अप्रवेपता दैवतं तवाभिजानामि वपुर एतद धयमानुषम कामया बरूहि मे देवकस तवं किं च चिकीर्षसि [यम] पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपॊऽनविता अतस तवाम अभिभाषामि विद्धि मां तवं शुभे यमम अयं ते सत्यवान भर्ता कषीणायुः पार्थिवात्मजः नेष्याम्य एनम अहं बद्ध्वा विद्ध्य एतन मे चिकीर्षितम [मार्क] इत्य उक्त्वा पितृराजस तां भगवान सवं चिकीर्षितम यथावत सर्वम आख्यातुं तत्प्रियार्थं परचक्रमे अयं हि धर्मसंयुक्तॊ रूपवान गुणसागरः नार्हॊ मत पुरुषैर नेतुम अतॊ ऽसमि सवयम आगतः ततः सत्यवतः कायात पाशबद्धं वशंगतम अङ्गुष्ठ मात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमॊ बलात ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम निर्विचेष्टं शरीरं तद बभूवाप्रियदर्शनम यमस तु तं तथा बद्ध्वा परयातॊ दक्षिणामुखः सावित्री चापि दुःखार्ता यमम एवान्वगच्छत नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता [यम] निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम कृतं भर्तुस तवयानृण्यं यावद गम्यं गतं तवया [सावित्री] यत्र मे नीयते भर्ता सवयं वा यत्र गच्छति मयापि तत्र गन्तव्यम एष धर्मः सनातनः तपसा गुरुवृत्त्या च भर्तुः सनेहाद वरतेन च तव चैव परसादेन न मे परतिहता गतिः पराहुः सप्त पदं मित्रं बुधास तत्त्वार्थ दर्शिनः मित्रतां च पुरस्कृत्य किं चिद वक्ष्यामि तच छृणु नानात्मवन्तस तु वनेचरन्ति; धर्मं च वासं च परिश्रमं च विज्ञानतॊ धर्मम उदाहरन्ति; तस्मात सन्तॊ धर्मम आहुः परधानम एकस्य धर्मेण सतां मतेन; सर्वे सम तं मार्गम अनुप्रपन्नाः मा वै दवितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे; तस्मात सन्तॊ धर्मम आहुः परधानम [यम] निवर्त तुष्टॊ ऽसमि तवानया गिरा; सवराक्षर वयञ्जन हेतुयुक्तया वरं वृणीष्वेह विनास्य जीवितं; ददानि ते सर्वम अनिन्दिते वरम [सावित्री] चयुतः सवराज्याद वनवासम आश्रितॊ; विनष्ट चक्षुः शवषुरॊ ममाश्रमे स लब्धचक्षुर बलवान भवेन नृपस; तव परसादाज जवलनार्कसंनिभः [यम] ददानि ते सर्वम अनिन्दिते वरं; यथा तवयॊक्तं भविता च तत तथा तवाध्वना गलानिम इवॊपलक्षये; निवर्त गच्छस्व न ते शरमॊ भवेत [सावित्री] कुतः शरमॊ भर्तृसमीपतॊ हि मे; यतॊ हि भर्ता मम सा गतिर धरुवा यतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गतिः; सुरेश भूयॊ च वचॊ निबॊध मे सतां सकृत संगतम ईप्सितं परं; ततः परं मित्रम इति परचक्षते न चाफलं सत्पुरुषेण संगतं; ततः सतां संनिवसेत समागमे [यम] मनॊ ऽनुकूलं बुध बुद्धिवर्धनं; तवयाहम उक्तॊ वचनं हिताश्रयम विना पुनः सत्यवतॊ ऽसय जीवितं; वरं दवितीयं वरयस्व भामिनि [सावित्री] हृतं पुरा मे शवशुरस्य धीमतः; सवम एव राज्यं स लभेत पार्थिवः जह्यात सवधर्मं न च मे गुरुर; यथा दवितीयम एतं वरयामि ते वरम [यम] सवम एव राज्यं परतिपत्स्यते ऽचिरान; न च सवधर्मात परिहास्यते नृपः कृतेन कामेन मया नृपात्मजे; निवर्त गच्छस्व न ते शरमॊ भवेत [सावित्री] परजास तवयेमा नियमेन संयता; नियम्य चैता नयसे न कामया अतॊ यमत्वं तव देव विश्रुतं; निबॊध चेमां गिरम ईरितां मया अद्रॊहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा अनुग्रहश च दानं च सतां धर्मः सनातनः एवं परायॊ च लॊकॊ ऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाः सन्तस तव एवाप्य अमित्रेषु दयां पराप्तेषु कुर्वते [यम] पिपासितस्येव यथा भवेत पयस; तथा तवया वाक्यम इदं समीरितम विना पुनः सत्यवतॊ ऽसय जीवितं; वरं वृणीष्वेह शुभे यद इच्छसि [सावित्री] ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता; भवेत पितुः पुत्रशतं ममौरसम कुलस्य संतानकरं च यद भवेत; तृतीयम एतं वरयामि ते वरम [यम] कुलस्य संतानकरं सुवर्चसं; शतं सुतानां पितुर अस्तु ते शुभे कृतेन कामेन नराधिपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस तवम आगता [सावित्री] न दूरम एतन मम भर्तृसंनिधौ; मनॊ हि मे दूरतरं परधावति तथा वरजन्न एव गिरं समुद्यतां; मयॊच्यमानां शृणु भूय एव च विवस्वतस तवं तनयः परतापवांस; ततॊ हि वैवस्वत उच्यसे बुधैः शमेन धर्मेण च रञ्जिताः परजास; ततस तवेहेश्वर धर्मराजता आत्मन्य अपि न विश्वासस तावान भवति सत्सु यः तस्मात सत्सु विशेषेण सर्वः परणयम इच्छति सौहृदात सर्वभूतानां विश्वासॊ नाम जायते तस्मात सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जनः [यम] उदहृतं ते वचनं यद अङ्गने; शुभे न तादृक तवदृते मया शरुतम अनेन तुष्टॊ ऽसमि विनास्य जीवितं; वरं चतुर्थं वरयस्व गच्छ च [सावित्री] ममात्मजं सत्यवतस तथौरसं; भवेद उभाभ्याम इह यत कुलॊद्वहम शतं सुतानां बलवीर्यशालिनाम; इदं चतुर्थं वरयामि ते वरम [यम] शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां; भविष्यति परीतिकरं तवाबले परिश्रमस ते न भवेन नृपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस तवम आगता [सावित्री] सतां सदा शाश्वती धर्मवृत्तिः; सन्तॊ न सीदन्ति न च वयथन्ति सतां सद्भिर नाफलः संगमॊ ऽसति; सद भयॊ भयं नानुवर्तन्ति सन्तः सन्तॊ हि सत्येन नयन्ति सूर्यं; सन्तॊ भूमिं तपसा धारयन्ति सन्तॊ गतिर भूतभव्यस्य राजन; सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्तः आर्य जुष्टम इदं वृत्तम इति विज्ञाय शाश्वतम सन्तः परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ते परतिक्रियाम न च परसादः सत्पुरुषेषु मॊघॊ; न चाप्य अर्थॊ नश्यति नापि मानः यस्माद एतन नियतं सत्सु नित्यं; तस्मात सन्तॊ रक्षितारॊ भवन्ति [यम] यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं; मनॊ ऽनुकूलं सुपदं महार्थवत तथा तथा मे तवयि भक्तिर उत्तमा; वरं वृणीष्वाप्रतिमं यतव्रते [सावित्री] न ते ऽपवर्गः सुकृताद विनाकृतस; तथा यथान्येषु वरेषु मानद वरं वृणे जीवतु सत्यवान अयं; यथा मृता हय एवम अहं विना पतिम न कामये भर्तृविनाकृता सुखं; न कामये भर्तृविनाकृता दिवम न कामये भर्तृविनाकृता शरियं; न भर्तृहीना वयवसामि जीवितुम वरातिसर्गः शतपुत्रता मम; तवयैव दत्तॊ हरियते च मे पतिः वरं वृणे जीवतु सत्यवान अयं; तवैव सत्यं वचनं भविष्यति [मार्क] तथेत्य उक्त्वा तु तान पाशान मुक्त्वा वैवस्वतॊ यमः धर्मराजः परहृष्टात्मा सावित्रीम इदम अब्रवीत एष भद्रे मया मुक्तॊ भर्ता ते कुलनन्दिनि अरॊगस तव नेयश च सिद्धार्थश च भविष्यति चतुर्वर्ष शतं चायुस तवया सार्धम अवाप्स्यति इष्ट्वा यज्ञैश च धर्मेण खयातिं लॊके गमिष्यति तवयि पुत्रशतं चैव सत्यवाञ जनयिष्यति ते चापि सर्वे राजानः कषत्रियाः पुत्रपौत्रिणः खयातास तवन नामधेयाश च भविष्यन्तीह शाश्वताः पितुश च ते पुत्रशतं भविता तव मातरि मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्रपौत्रिणः भरातरस ते भविष्यन्ति कषत्रियास तरिदशॊपमाः एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराजः परतापवान निवर्तयित्वा सावित्रीं सवम एव भवनं ययौ सावित्र्य अपि यमे याते भर्तारं परतिलभ्य च जगाम तत्र यत्रास्या भर्तुः शावं कलेवरम सा भूमौ परेक्ष्य भर्तारम उपसृत्यॊपगूह्य च उत्सङ्गे शिर आरॊप्य भूमाव उपविवेश ह संज्ञां च सत्यवाँल लब्ध्वा सावित्रीम अभ्यभाषत परॊष्यागत इव परेम्णा पुनः पुनर उदीक्ष्य वै [सत्यवान] सुचिरं बत सुप्तॊ ऽसमि किमर्थं नावबॊधितः कव चासौ पुरुषः शयामॊ यॊ ऽसौ मां संचकर्ष ह [सावित्री] सुचिरं बत सुप्तॊ ऽसि ममाङ्के पुरुषर्षभ गतः स भगवान देवः परजा संयमनॊ यमः विश्रान्तॊ ऽसि महाभाग विनिद्रश च नृपात्मज यदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम [मार्क] उपलभ्य ततः संज्ञां सुखसुप्त इवॊत्थितः दिशः सर्वा वनान्तांश च निरीक्ष्यॊवाच सत्यवान फलाहारॊ ऽसमि निष्क्रान्तस तवया सह सुमध्यमे ततः पाटयतः काष्ठं शिरसॊ मे रुजाभवत शिरॊ ऽभिताप संतप्तः सथातुं चिरम अशक्नुवन तवॊत्सङ्गे परसुप्तॊ ऽहम इति सर्वं समरे शुभे तवयॊपगूढस्य च मे निद्रयापहृतं मनः ततॊ ऽपश्यं तमॊ घॊरं पुरुषं च महौजसम तद यदि तवं विजानासि किं तद बरूहि सुमध्यमे सवप्नॊ मे यदि वा दृष्टॊ यदि वा सत्यम एव तत तम उवाचाथ सावित्री रजनी वयवगाहते शवस्ते सर्वं यथावृत्तम आख्यास्यामि नृपात्मज उत्थिष्ठॊत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश च दिवाकरः नक्तंचराश चरन्त्य एते हृष्टाः करूराभिभाषिणः शरूयन्ते पर्णशब्दाश च मृगाणां चरतां वने एताः शिवा घॊरनादा दिशं दक्षिणपश्चिमाम आस्थाय विरुवन्त्य उग्राः कम्पयन्त्यॊ मनॊ मम [सत्यवान] वनं परतिभयाकारं घनेन तमसा वृतम न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि [साविती] अस्मिन्न अद्य वने दग्धे शुष्कवृक्षः सथितॊ जवलन वायुना धम्यमानॊ ऽगनिर दृश्यते ऽतर कव चित कव चित ततॊ ऽगनिम आनयित्वेह जवालयिष्यामि सर्वतः काष्ठानीमानि सन्तीह जहि संतापम आत्मनः यदि नॊत्सहसे गन्तुं सरुजं तवाभिलक्षये न च जञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने शवःप्रभाते वने दृश्ये यास्यावॊ ऽनुमते तव वसावेह कषपाम एतां रुचितं यदि ते ऽनघ [सत्यवान] शिरॊ रुजा निवृत्ता मे सवस्थान्य अङ्गानि लक्षये माता पितृभ्याम इच्छामि संगमं तवत्प्रसादजम न कदा चिद विकाले हि गतपूर्वॊ मयाश्रमः अनागतायां संध्यायां माता मे पररुणद्धि माम दिवापि मयि निष्क्रान्ते संतप्येते गुरू मम विचिनॊति च मां तातः सहैवाश्रमवासिभिः मात्रा पित्रा च सुभृशं दुःखिताभ्याम अहं पुरा उपालब्धः सुबहुशश चिरेणागच्छसीति ह का तव अवस्था तयॊर अद्य मदर्थम इति चिन्तये तयॊर अदृश्ये मयि च महद दुःखं भविष्यति पुरा माम ऊचतुश चैव रात्राव अस्रायमाणकौ भृशं सुदुःखितौ वृद्धौ बहुशः परीतिसंयुतौ तवया हीनौ न जीवाव मुहूर्तम अपि पुत्रक यावद धरिष्यसे पुत्र तावन नौ जीवितं धरुवम वृद्धयॊर अन्धयॊर यष्टिस तवयि वंशः परतिष्ठितः तवयि पिण्डश च कीर्तिश च संतानं चावयॊर इति माता वृद्धा पिता वृद्धस तयॊर यष्टिर अहं किल तौ रात्रौ माम अपश्यन्तौ काम अवस्थां गमिष्यतः निद्रायाश चाभ्यसूयामि यस्या हेतॊः पिता मम माता च संशयं पराप्ता मत्कृते ऽनपकारिणी अहं च संशयं पराप्तः कृच्छ्राम आपदम आस्थितः माता पितृभ्यां हि विना नाहं जीवितुम उत्सहे वयक्तम आकुलया बुद्ध्या परज्ञा चक्षुः पिता मम एकैकम अस्यां वेलायां पृच्छत्य आश्रमवासिनम नात्मानम अनुशॊचामि यथाहं पितरं शुभे भर्तारं चाप्य अनुगतां मातरं परिदुर्बलाम मत्कृतेन हि ताव अद्य संतापं परम एष्यतः जीवन्ताव अनुजीवामि भर्तव्यौ तौ मयेति ह तयॊः परियं मे कर्तव्यम इति जीवामि चाप्य अहम [मार्क] एवम उक्त्वा स धर्मात्मा गुरुवर्ती गुरुप्रियः उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्तः सस्वरं पररुरॊद ह ततॊ ऽबरवीत तथा दृष्ट्वा भर्तारं शॊककर्शितम परमृज्याश्रूणि नेत्राभ्यां सावित्री धर्मचारिणी यदि मे ऽसति तपस तप्तं यदि दत्तं हुतं यदि शवश्रू शवशुर भर्तॄणां मम पुण्यास तु शर्वरी न समराम्य उक्तपूर्वां वै सवैरेष्व अप्य अनृतां गिरम तेन सत्येन ताव अद्य धरियेतां शवशुरौ मम [सत्यवान] कामये दर्शनं पित्रॊर याहि सावित्रि माचिरम पुरा मातुः पितुर वापि यदि पश्यामि विप्रियम न जीविष्ये वरारॊहे सत्येनात्मानम आलभे यदि धर्मे च ते बुद्धिर मां चेज जीवन्तम इच्छसि मम परियं वा कर्तव्यं गच्छस्वाश्रमम अन्तिकात [मार्क] सावित्री तत उत्थाय केशान संयम्य भामिनी पतिम उत्थापयाम आस बाहुभ्यां परिगृह्य वै उत्थाय सत्यवांश चापि परमृज्याङ्गानि पाणिना दिशः सर्वाः समालॊक्य कठिने दृष्टिम आदधे तम उवाचाथ सावित्री शवः फलानीह नेष्यसि यॊगक्षेमार्थम एतत ते नेष्यामि परशुं तव अहम कृत्वा कठिन भारं सा वृक्षशाखावलम्बिनम गृहीत्वा परशुं भर्तुः सकाशं पुनर आगमत वामे सकन्धे तु वामॊरुर भर्तुर बाहुं निवेश्य सा दक्षिणेन परिष्वज्य जगाम मृदु गामिनी [सत्यवान] अभ्यासगमनाद भीरु पन्थानॊ विदिता मम वृक्षान्तरालॊकितया जयॊत्स्नया चापि लक्षये आगतौ सवः पथा येन फलान्य अवचितानि च यथागतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय पलाशषण्डे चैतस्मिन पन्था वयावर्तते दविधा तस्यॊत्तरेण यः पन्थास तेन गच्छ तवरस्व च सवस्थॊ ऽसमि बलवान अस्मि दिदृक्षुः पितराव उभौ [मार्क] बरुवन्न एवं तवरायुक्तः स परायाद आश्रमं परति [मार्क] एतस्मिन्न एव काले तु दयुमत्सेनॊ महावने लब्धचक्षुः परसन्नात्मा दृष्ट्या सर्वं ददर्श ह स सर्वान आश्रमान गत्वा शैब्यया सह भार्यया पुत्र हेतॊः पराम आर्तिं जगाम मनुजर्षभ ताव आश्रमान नदीश चैव वनानि च सरांसि च तांस तान देशान विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः शरुत्वा शब्दं तु यत किं चिद उन्मुखौ सुत शङ्कया सावित्री सहितॊ ऽभयेति सत्यवान इत्य अधावताम भिन्नैश च परुषैः पादैः सव्रणैः शॊणितौक्षितैः कुशकण्टकविद्धाङ्गाव उन्मत्ताव इव धावतः ततॊ ऽभिसृत्य तैर विप्रैः सर्वैर आश्रमवासिभिः परिवार्य समाश्वास्य समानीतौ सवम आश्रमम तत्र भार्या सहायः स वृतॊ वृद्धैर तपॊधनैः आश्वासितॊ विचित्रार्थैः पूर्वराज्ञां कथाश्रयैः ततस तौ पुनर आश्वस्तौ वृद्धौ पुत्र दिदृक्षया बाल्ये वृत्तानि पुत्रस्य समरन्तौ भृशदुःखितौ पुनर उक्त्वा च करुणां वाचं तौ शॊककर्शितौ हा पुत्र हा साध्वि वधूः कवासि कवासीत्य अरॊदताम [सुवर्चस] यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान [गौतम] वेदाः साङ्गा मयाधीतास तपॊ मे संचितं महत कौमारं बरह्मचर्यं मे गुरवॊ ऽगनिश च तॊषिताः समाहितेन चीर्णानि सर्वाण्य एव वरतानि मे वायुभक्षॊपवासश च कुशलानि च यानि मे अनेन तपसा वेद्मि सर्वं परिचिकीर्षितम सत्यम एतन निबॊध तवं धरियते सत्यवान इति [षिस्य] उपाध्यायस्य मे वक्त्राद यथा वाक्यं विनिःसृतम नैतज जातु भवेन मिथ्या तथा जीवति सत्यवान [रसयह] यथास्य भार्या सावित्री सर्वैर एव सुलक्षणैः अवैधव्य करैर युक्ता तथा जीवति सत्यवान [भारद्वाज] यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान [दाल्भ्य] यथादृष्टिः परवृत्ता ते सावित्र्याश च यथा वरतम गताहारम अकृत्वा च तथा जीवति सत्यवान [माण्डव्य] यथा वदन्ति शान्तायां दिशि वै मृगपक्षिणः पार्थिवी च परवृत्तिस ते तथा जीवति सत्यवान [धौम्य] सर्वैर गुणैर उपेतस ते यथा पुत्रॊ जनप्रियः दीर्घायुर लक्षणॊपेतस तथा जीवति सत्यवान [मार्क] एवम आश्वासितस तैस तु सत्यवाग्भिस तपस्विभिः तांस तान विगणयन्न अर्थान अवस्थित इवाभवत ततॊ मुहूर्तात सावित्री भर्त्रा सत्यवता सह आजगामाश्रमं रात्रौ परहृष्टा परविवेश ह [बराह्मणाह] पुत्रेण संगतं तवाद्य चक्षुर मन्तं निरीक्ष्य च सर्वे वयं वै पृच्छामॊ वृद्धिं ते पृथिवीपते समागमेन पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन च चक्षुषॊ चात्मनॊ लाभात तरिभिर दिष्ट्या विवर्धसे सर्वैर अस्माभिर उक्तं यत तथा तन नात्र संशयः भूयॊ भूयॊ च वृत्थिस ते कषिप्रम एव भविष्यति [मार्क] ततॊ ऽगनिं तत्र संज्वाल्य दविजास ते सर्व एव हि उपासां चक्रिरे पार्थ दयुमत्सेनं महीपतिम शैब्या च सत्यवांश चैव सावित्री चैकतः सथिताः सर्वैस तैर अभ्यनुज्ञाता विशॊकाः समुपाविशन ततॊ राज्ञा सहासीनाः सर्वे ते वनवासिनः जातकौतूहलाः पार्थ पप्रच्छुर नृपतेः सुतम पराग एव नागतं कस्मात सभार्येण तवया विभॊ विरात्रे चागतं कस्मात कॊ ऽनुबन्धश च ते ऽभवत संतापितः पिता माता वयं चैव नृपात्मज नाकस्माद इति जानीमस तत सर्वं वक्तुम अर्हसि [सत्यवान] पित्राहम अभ्यनुज्ञातः सावित्री सहितॊ गतः अथ मे ऽभूच छिरॊदुःखं वने काष्ठानि भिन्दतः सुप्तश चाहं वेदनया चिरम इत्य उपलक्षये तावत कालं च न मया सुप्त पूर्वं कदा चन सर्वेषाम एव भवतां संतापॊ मा भवेद इति अतॊ विरात्रागमनं नान्यद अस्तीह कारणम [गौतम] अकस्माच चक्षुर अः पराप्तिर दयुमत्सेनस्य ते पितुः नास्य तवं कारणं वेत्थ सावित्री वक्तुम अर्हति शरॊतुम इच्छामि सावित्रि तवं हि वेत्थ परावरम तवां हि जानामि सावित्रि सावित्रीम इव तेजसा तवम अत्र हेतुं जानीषे तस्मात सत्यं निरुच्यताम रहस्यं यदि ते नास्ति किं चिद अत्र वदस्व नः [सावित्री] एवम एतद यथा वेत्थ संकल्पॊ नान्यथा हि वः न च किं चिद रहस्यं मे शरूयतां तथ्यम अत्र यत मृत्युर मे भर्तुर आख्यातॊ नारदेन महात्मना स चाद्य दिवसः पराप्तस ततॊ नैनं जहाम्य अहम सुप्तं चैनं यमः साक्षाद उपागच्छत सकिंकरः स एनम अनयद बद्ध्वा दिशं पितृनिषेविताम अस्तौषं तम अहं देवं सत्येन वचसा विभुम पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान मम चक्षुर ई च सवराज्यं च दवौ वरौ शवशुरस्य मे लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणाम आत्मनः शतम चतुर्वर्ष शतायुर मे भर्ता लब्धश च सत्यवान भर्तुर हि जीवितार्थं तु मया चीर्णं सथिरं वरतम एतत सत्यं मयाख्यातं कारणं विस्तरेण वः यथावृत्तं सुखॊदर्कम इदं दुःखं महन मम [रसयह] निमज्जमानं वयसनैर अभिद्रुतं; कुलं नरेन्द्रस्य तमॊ मये हरदे तवया सुशीले धृतधर्मपुण्यया; समुद्धृतं साध्वि पुनः कुलीनया [मार्क] तथा परशस्य हय अभिपूज्य चैव ते; वरस्त्रियं ताम ऋषयः समागताः नरेन्द्रम आमन्द्र्य सपुत्रम अञ्जसा; शिवेन जग्मुर मुदिताः सवम आलयम [मार्क] तस्यां रात्र्यां वयतीतायाम उदिते सूर्यमण्डले कृतपूर्वाह्णिकाः सर्वे समेयुस ते तपॊधनाः तद एव सर्वं सावित्र्या महाभाग्यं महर्षयः दयुमत्सेनाय नातृप्यन कथयन्तः पुनः पुनः ततः परकृतयः सर्वाः शाल्वेभ्यॊ ऽभयागता नृप आचख्युर निहतं चैव सवेनामात्येन तं नृपम तं मन्त्रिणा हतं शरुत्वा ससहायं सबान्धवम नयवेदयन यथातत्त्वं विद्रुतं च दविषद बलम ऐकमत्यं च सर्वस्य जनस्याथ नृपं परति सचक्षुर वाप्य अचक्षुर वा स नॊ राजा भवत्व इति अनेन निश्चयेनेह वयं परस्थापिता नृप पराप्तानीमानि यानानि चतुरङ्गं च ते बलम परयाहि राजन भद्रं ते घुष्टस ते नगरे जयः अध्यास्स्व चिररात्राय पितृपैतामहं पदम चक्षुर मन्तं च तं दृष्ट्वा राजानं वपुषान्वितम मूर्धभिः पतिताः सर्वे विस्मयॊत्फुल्ललॊचनाः ततॊ ऽभिवाद्य तान वृद्धान दविजान आश्रमवासिनः तैश चाभिपूजितः सर्वैः परययौ नगरं परति शैब्या च सह सावित्र्या सवास्तीर्णेन सुवर्चसा नरयुक्तेन यानेन परययौ सेनया वृता ततॊ ऽभिषिषिचुः परीत्या दयुमत्सेनं पुरॊहिताः पुत्रं चास्य महात्मानं यौवराज्ये ऽभषेचयन ततः कालेन महता सावित्र्याः कीर्तिवर्धनम तद वै पुत्रशतं जज्ञे शूराणाम अनिवर्तिनाम भरातॄणां सॊदराणां च तथैवास्याभवच छतम मद्राधिपस्याश्वपतेर मालव्यां सुमहाबलम एवम आत्मा पिता माता शवश्रूः शवशुर एव च भर्तुः कुलं च सावित्र्या सर्वं कृच्छ्रात समुद्धृतम तथैवैषापि कल्याणी दरौपदी शीलसंमता तारयिष्यति वः सर्वान सावित्रीव कुलाङ्गना [वै] एवं स पाण्डवस तेन अनुनीतॊ महात्मना विशॊकॊ विज्वरॊ राजन काम्यके नयवसत तदा [जनम] यत तत तदा महाब्रह्मँल लॊमशॊ वाक्यम अब्रवीत इन्द्रस्य वचनाद एत्य पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम यच चापि ते भयं तीव्रं न च कीर्तयसे कव चित तच चाप्य अपहरिष्यामि सव्यसाचाव इहागते किं नु तद विदुषां शरेष्ठ कर्णं परति महद भयम आसीन न च स धर्मात्मा कथयाम आस कस्य चित [वै] अहं ते राजशार्दूल कथयामि कथाम इमाम पृच्छते भरतश्रेष्ठ शुश्रूषस्व गिरं मम दवादशे समतिक्रान्ते वर्षे पराप्ते तरयॊदशे पाण्डूनां हितकृच छक्रः कर्णं भिक्षितुम उद्यतः अभिप्रायम अथॊ जञात्वा महेन्द्रस्य विभावसुः कुण्डलार्थे महाराज सूर्यः कर्णम उपागमत महार्हे शयने वीरं सपर्ध्यास्तरण संवृते शयानम अभिविश्वस्तं बरह्मण्यं सत्यवादिनम सवप्नान्ते निशि राजेन्द्र दर्शयाम आस रश्मिवान कृपया परयाविष्टः पुत्रस्नेहाच च भारत बराह्मणॊ वेदविद भूत्वा सूर्यॊ यॊगाद धि रूपवान हितार्थम अब्रवीत कर्णं सान्त्वपूर्वम इदं वचः कर्ण मद्वचनं तात शृणु सत्यभृतां वर बरुवतॊ ऽदय महाबाहॊ सौहृदात परमं हितम उपायास्यति शक्रस तवां पाण्डवानां हितेप्सया बराह्मण छद्मना कर्ण कुण्डलापजिहीर्षया विदितं तेन शीलं ते सर्वस्य जगतस तथा यथा तवं भिक्षितः सद्भिर ददास्य एव न याचसे तवं हि तात ददास्य एव बराह्मणेभ्यः परयाचितः वित्तं यच चान्यद अप्य आहुर न परत्याख्यासि कर्हि चित तं तवाम एवंविधं जञात्वा सवयं वै पाकशासनः आगन्ता कुण्डलार्थाय कवचं चैव भिक्षितुम तस्मै परयाचमानाय न देये कुण्डले तवया अनुनेयः परं शक्त्या शरेय एतद धि ते परम कुण्डलार्थे बरुवंस तात कारणैर बहुभिस तवया अन्यैर बहुविधैर वित्तैः स निवार्यः पुनः पुनः रत्नैः सत्रीभिस तथा भॊगैर धनैर बहुविधैर अपि निदर्शनैश च बहुभिः कुण्डलेप्सुः पुरंदरः यदि दास्यसि कर्ण तवं सहजे कुण्डले शुभे आयुर अः परक्षयं गत्वा मृत्यॊर वशम उपेष्यसि कवचेन च संयुक्तः कुण्डलाभ्यां च मानद अवध्यस तवं रणे ऽरीणाम इति विद्धि वचॊ मम अमृताद उत्थितं हय एतद उभयं रत्नसंभवम तस्माद रक्ष्यं तवया कर्ण जीवितं चेत परियं तव [कर्ण] कॊ माम एवं भवान पराह दर्शयन सौहृदं परम कामया भगवन बरूहि हॊ भवान दविज वेषधृक [बरा] अहं तात सहस्रांशुः सौहृदात तवां निदर्शये कुरुष्वैतद वचॊ मे तवम एतच छरेयॊ परं हि ते [कर्ण] शरेय एव ममात्यन्तं यस्य मे गॊपतिः परभुः परवक्ताद्य हितान्वेषी शृणु चेदं वचॊ मम परसादये तवां वरदं परणयाच च बरवीम्य अहम न निवार्यॊ वरताद अस्माद अहं यद्य अस्मि ते परियः वरतं वै मम लॊकॊ ऽयं वेत्ति कृत्स्नॊ विभावसॊ यथाहं दविजमुख्येभ्यॊ दद्यां पराणान अपि धरुवम यद्य आगच्छति शक्रॊ मां बराह्मण छद्मनावृतः हितार्थं पाण्डुपुत्राणां खेचरॊत्तम भिक्षितुम दास्यामि विबुधश्रेष्ठ कुण्डले वर्म चॊत्तमम न मे कीर्तिः परणश्येत तरिषु लॊकेषु विश्रुता मद्विधस्यायशस्यं हि न युक्तं पराणरक्षणम युक्तंहि यशसा युक्तं मरणं लॊकसंमतम सॊ ऽहम इन्द्राय दास्यामि कुण्डले सह वर्मणा यदि मां बलवृत्रघ्नॊ भिक्षार्थम उपयास्यति हितार्थं पाण्डुपुत्राणां कुण्डले मे परयाचितुम तन मे कीर्तिकरं लॊके तस्याकीर्तिर भविष्यति वृणॊमि कीर्तिं लॊके हि जीवितेनापि भानुमन कीर्तिमान अश्नुते सवर्गं हीनकीर्तिस तु नश्यति कीर्तिर हि पुरुषं लॊके संजीवयति मातृवत अकीर्तिर जीवितं हन्ति जीवतॊ ऽपि शरीरिणः अयं पुराणः शलॊकॊ हि सवयं गीतॊ विभावसॊ धात्रा लॊकेश्वर यथा कीर्तिर आयुर नरस्य वै पुरुषस्य परे लॊके कीर्तिर एव परायणम इह लॊके विशुद्धा च कीर्तिर आयुर विवर्धनी सॊ ऽहं शरीरजे दत्त्वा कीर्तिं पराप्स्यामि शाश्वतीम दत्त्वा च विधिवद दानं बराह्मणेभ्यॊ यथाविधि हुत्वा शरीरं संग्रामे कृत्वा कर्म सुदुष्करम विजित्य वा परान आजौ यशॊ पराप्स्यामि केवलम भीतानाम अभयं दत्त्वा संग्रामे जीवितार्थिनाम वृद्धान बालान दविजातींश च मॊक्षयित्वा महाभयात पराप्स्यामि परमं लॊके यशः सवर्भानु सूदन जीवितेनापि मे रक्ष्या कीर्तिस तद विद्धि मे वरतम सॊ ऽहं दत्त्वा मघवते भिक्षाम एताम अनुत्तमाम बराह्मण छद्मिने देवलॊके गन्ता परां गतिम [सूर्य] माहितं कर्ण कार्षीस तवम आत्मनः सुहृदां तथा पुत्राणाम अथ भार्याणाम अथॊ मातुर अथॊ पितुः शरीरस्याविरॊधेन पराणिनां पराणभृद वर इष्यते यशसः पराप्तिः कीर्तिश च तरिदिवे सथिरा यस तवं पराणविरॊधेन कीर्तिम इच्छसि शाश्वतीम सा ते पराणान समादाय गमिष्यति न संशयः जीवतां कुरुते कार्यं पिता माता सुतास तथा ये चान्ये बान्धवाः के चिल लॊके ऽसमिन पुरुषर्षभ राजानश च नरव्याघ्र पौरुषेण निबॊध तत कीर्तिश च जीवतः साध्वी पुरुषस्य महाद्युते मृतस्य कीर्त्या किं कार्यं भस्मीभूतस्य देहिनः मृतः कीर्तिं न जानाति जीवन कीर्तिं समश्नुते मृतस्य कीर्तिर मर्त्यस्य यथा माला गतायुर अः अहं तु तवां बरवीम्य एतद भक्तॊ ऽसीति हितेप्सया भक्तिमन्तॊ हि मे रक्ष्या इत्य एतेनापि हेतुना भकॊ ऽयं परया भक्त्या माम इत्य एव महाभुज ममापि भक्तिर उत्पन्ना स तवं कुरु वचॊ मम अस्ति चात्र परं किं चिद अध्यात्मं देवनिर्मितम अतश च तवां बरवीम्य एतत करियताम अविशङ्कया देव गुह्यं तवया जञातुं न शक्यं पुरुषर्षभ तस्मान नाख्यामि ते गुह्यं काले वेत्स्यति तद भवान पुनर उक्तं च वक्ष्यामि तवं राधेय निबॊध तत मास्मै ते कुण्डले दद्या भिक्षवे वज्रपाणये शॊभसे कुण्डलाभ्यां हि रुचिराभ्यां महाद्युते विशाखयॊर मध्यगतः शशीव विमलॊ दिवि कीर्तिश च जीवतः साध्वी पुरुषस्येति विद्धि तत परत्याख्येयस तवया तात कुण्डलार्थे पुरंदरः शक्या बहुविधैर वाक्यैः कुण्डलेप्सा तवयानघ विहन्तुं देवराजस्य हेतुयुक्तैः पुनः पुनः उपपत्त्युपपन्नार्थैर माधुर्यकृतभूषणैः पुरंदरस्य कर्ण तवं बुद्धिम एताम अपानुद तव हि नित्यं नरव्याघ्र सपर्धसे सव्यसाचिना सव्यसाची तवया चैव युधि शूरः समेष्यति न तु तवाम अर्जुनः शक्तः कुण्डलाभ्यां समन्वितम विजेतुं युधि यद्य अस्य सवयम इन्द्रः शरॊ भवेत तस्मान न देये शक्राय तवयैते कुण्डले शुभे संग्रामे यदि निर्जेतुं कर्ण कामयसे ऽरजुनम [कर्ण] भगवन्तम अहं भक्तॊ यथा मां वेत्थ गॊपते तथा परमतिग्मांशॊ नान्यं देवं कथं चन न मे दारा न मे पुत्रा न चात्मा सुहृदॊ न च तथेष्टा वै सदा भक्त्या यथा तवं गॊपते मम इष्टानां च महात्मानॊ भक्तानां च न संशयः कुर्वन्ति भक्तिम इष्टां च जानीषे तवं च भास्कर इष्टॊ भक्तिश च मे कर्णॊ न चान्यद दैवतं दिवि जानीत इति वै कृत्वा भगवान आह मद धितम भूयॊ च शिरसा याचे परसाद्य च पुनः पुनः इति बरवीमि तिग्मांशॊ तवं तु मे कषन्तुम अर्हसि बिभेमि न तथा मृत्यॊर यथा बिभ्ये ऽनृताद अहम विशेषेण दविजातीनां सर्वेषां सर्वदा सताम परदाने जिवितस्यापि न मे ऽतरास्ति विचारणा यच च माम आत्थ देव तवं पाण्डवं फल्गुनं परति वयेतु संतापजं दुःखं तव भास्करमानसम अर्जुनं परति मां चैव विजेष्यामि रणे ऽरजुनम तवापि विदितं देव ममाप्य अस्त्रबलं महत जामदग्न्याद उपात्तं यत तथा दरॊणान महात्मनः इदं तवम अनुजानीहि सुरश्रेष्ठ वरतं मम भिक्षते वज्रिणे दद्याम अपि जीवितम आत्मनः [सूर्य] यदि तात ददास्य एते वज्रिणे कुण्डले शुभे तवम अप्य एनम अथॊ बरूया विजयार्थं महाबल नियमेन परदद्यास तवं कुण्डले वै शतक्रतॊः अवध्यॊ हय असि भूतानां कुण्डलाभ्यां समन्वितः अर्जुनेन विनाशं हि तव दानव सूदनः परार्थयानॊ रणे वत्स कुण्डले ते जिहीर्षति स तवम अप्य एनम आराध्य सूनृताभिः पुनः पुनः अभ्यर्थयेथा देवेशम अमॊघार्थं पुरंदरम अमॊघां देहि मे शक्तिम अमित्रविनिबर्हिणीम दास्यामि ते सहस्राक्ष कुण्डले वर्म चॊत्तमम इत्य एवं नियमेन तवं दद्याः शक्राय कुण्डले तया तवं कर्ण संग्रामे हनिष्यसि रणे रिपून नाहत्वा हि महाबाहॊ शत्रून एति करं पुनः सा शक्तिर देवराजस्य शतशॊ ऽथ सहस्रशः [वै] एवम उक्त्वा सहस्रांशुः सहसान्तरधीयत ततः सूर्याय जप्यान्ते कर्णः सवप्नं नयवेदयत यथादृष्टं यथातत्त्वं यथॊक्तम उभयॊर निशि तत सर्वम आनुपूर्व्येण शशंसास्मै वृषस तदा तच छरुत्वा भगवान देवॊ भानुः सवर्भानु सूदनः उवाच तं तथेत्य एव कर्णं सूर्यः समयन्न इव ततस तत्त्वम इति जञात्वा राधेयः परवीरहा शक्तिम एवाभिकाङ्क्षन वै वासवं परत्यपालयत [जनम] किं तद गुह्यं न चाख्यातं कर्णायेहॊष्ण रश्मिना कीदृशे कुण्डले ते च कवचं चैव कीदृशम कुतश च कवचं तस्य कुण्डले चैव सत्तम एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं तन मे बरूहि तपॊधन [वषम्पायन] अयं राजन बरवीम्य एतद यत तद गुह्यं विभावसॊः यादृशे कुण्डले चैव कवचं चैव यादृशम कुन्तिभॊजं पुरा राजन बराह्मणः समुपस्थितः तिग्मतेजा महाप्रांशुः शमश्रुदण्डजटा धरः दर्शनीयॊ ऽनवद्याङ्गस तेजसा परज्वलन्न इव मधु पिङ्गॊ मधुरवाक तपः सव्याध्याय भूषणः स राजानं कुन्तिभॊजम अब्रवीत सुमहातपाः भिक्षाम इच्छाम्य अहं भॊक्तुं तव गेहे विमत्सर न मे वयलीकं कर्तव्यं तवया वा तव चानुगैः एवं वत्स्यामि ते गेहे यदि ते रॊचते ऽनघ यथाकामं च गच्छेयम आगच्छेयं तथैव च शय्यासने च मे राजन नापराध्येत कश चन तम अब्रवीत कुन्तिभॊजः परीतियुक्तम इदं वचः एवम अस्तु परं चेति पुनश चैनम अथाब्रवीत मम कन्या महाब्रह्मन पृथा नाम यशस्विनी शीलवृत्तान्विता साध्वी नियता न च मानिनी उपस्थास्यति सा तवां वै पूजयानवमन्य च तस्याश च शीलवृत्तेन तुष्टिं समुपयास्यसि एवम उक्त्वा तु तं विप्रम अभिपूज्य यथाविधि उवाच कन्याम अभ्येत्य पृथां पृथुल लॊचनाम अयं वत्से महाभागॊ बराह्मणॊ वस्तुम इच्छति मम गेहे मया चास्य तथेत्य एवं परतिश्रुतम तवयि वत्से पराश्वस्य बराह्मणस्याभिराधनम तन मे वाक्यं न मिथ्या तवं कर्तुम अर्हसि कर्हि चित अयं तपस्वी भगवान सवाध्यायनियतॊ दविजः यद यद बरूयान महातेजास तत तद देयम अमत्सरात बराह्मणा हि परं तेजॊ बराह्मणा हि परंतपः बराह्मणानां नमः कारैर सूर्यॊ दिवि विराजते अमानयन हि मानार्हान वातापिश च महासुरः निहतॊ बरह्मदण्डेन तालजङ्घस तथैव च सॊ ऽयं वत्से महाभार आहितस तवयि सांप्रतम तवं सदा नियता कुर्या बराह्मणस्याभिराधनम जानामि परणिधानं ते बाल्यात परभृति नन्दिनि बराह्मणेष्व इह सर्वेषु गुरु बन्धुषु चैव ह तथा परेष्येषु सर्वेषु मित्र संबन्धिमातृषु मयि चैव यथावत तवं सर्वम आदृत्य वर्तसे न हय अतुष्टॊ जनॊ ऽसतीह परे चान्तःपुरे च ते सम्यग्वृत्त्यानवद्याङ्गि तव भृत्यजनेष्व अपि संदेष्टव्यां तु मन्ये तवां दविजातिं कॊपनं परति पृथे बालेति कृत्वा वै सुता चासि ममेति च वृष्णीनां तवं कुले जाता शूरस्य दयिता सुता दत्ता परीतिमता मह्यं पित्रा बाला पुरा सवयम वसुदेवस्य भगिनी सुतानां परवरा मम अग्र्यम अग्रे परतिज्ञाय तेनासि दुहिता मम तादृशे हि कुले जाता कुले चैव विवर्धिता सुखात सुखम अनुप्राप्ता हरदाद धरदम इवागता दौष्कुलेया विशेषेण कथं चित परग्रहं गताः बालभावाद विकुर्वन्ति परायशः परमदाः शुभे पृथे राजकुले जन्म रूपं चाद्भुतदर्शनम तेन तेनासि संपन्ना समुपेता च भामिनी सा तवं दर्पं परित्यज्य दम्भं मानं च भामिनि आराध्य वरदं विप्रं शरेयसा यॊक्ष्यसे पृथे एवं पराप्स्यसि कल्याणि कल्याणम अनघे धरुवम कॊपिते तु दविजश्रेष्ठे कृत्स्नं दह्येत मे कुलम [कुन्ती] बराह्मणं यन्त्रिता राजन उपस्थास्यामि पूजया यथाप्रतिज्ञं राजेन्द्र न च मिथ्या बरवीम्य अहम एष चैव सवभावॊ मे पूजयेयं दविजान इति तव चैव परियं कार्यं शरेयॊ चैतत परं मम यद्य एवैष्यति सायाह्ने यदि परातर अथॊ निशि यद्य अर्धरात्रे भगवान न मे कॊपं करिष्यति लाभॊ ममैष राजेन्द्र यद वै पूजयती दविजान आदेशे तव तिष्ठन्ती हितं कुर्यां नरॊत्तम विस्रब्धॊ भव राजेन्द्र न वयलीकं दविजॊत्तमः वसन पराप्स्यति ते गेहे सत्यम एतद बरवीमि ते यत परियं च दविजस्यास्य हितं चैव तवानघ यतिष्यामि तथा राजन वयेतु ते मानसॊ जवरः बराह्मणा हि महाभागाः पूजिताः पृथिवीपते तारणाय समर्थाः सयुर विपरीते वधाय च साहम एतद विजानन्ती तॊषयिष्ये दविजॊत्तमम न मत्कृते वयथां राजन पराप्स्यसि दविजसत्तमात अपराधे हि राजेन्द्र राज्ञाम अश्रेयसे दविजाः भवन्ति चयवनॊ यद्वत सुकन्यायाः कृते पुरा नियमेन परेणाहम उपस्थास्ये दविजॊत्तमम यथा तवया नरेन्द्रेदं भाषितं बराह्मणं परति [राजा] एवम एतत तवया भद्रे कर्तव्यम अविशङ्कया मद धितार्थं कुलार्थं च तथात्मार्थं च नन्दिनि [वै] एवम उक्त्वा तु तं कन्यां कुन्तिभॊजॊ महायशाः पृथां परिददौ तस्मै दविजाय सुत वत्सलः इयं बरह्मन मम सुता बाला सुखविवर्धिता अपराध्येत यत किं चिन न तत कार्यं हृदि तवया दविजातयॊ महाभागा वृद्धबाल तपस्विषु भवन्त्य अक्रॊधनाः परायॊ विरुद्धेष्व अपि नित्यदा सुमहत्य अपराधे ऽपि कषान्तिः कार्या दविजातिभिः यथाशक्ति यथॊत्साहं पूजा गराह्या दविजॊत्तम तथेति बराह्मणेनॊक्ते स राजा परीतिमानसः हंसचन्द्राश्मु संकाशं गृहम अस्य नयवेदयत तत्राग्निशरणे कॢप्तम आनसं तस्य भानुमत आहारादि च सर्वं तत तथैव परत्यवेदयत निक्षिप्य राजपुत्री तु तन्द्रीं मानं तथैव च आतस्थे परमं यत्नं बराह्मणस्याभिराधने तत्र सा बराह्मणं गत्वा पृथा शौचपरा सती विधिवत परिचारार्हं देववत पर्यतॊषयत [वै] सा तु कन्या महाराज बराह्मणं संशितव्रतम तॊषयाम आस शुद्धेन मनसा संशितव्रता परातर आयास्य इत्य उक्त्वा कदा चिद दविजसत्तमः तत आयाति राजेन्द्र साये रात्राव अथॊ पुनः तं च सर्वासु वेलासु भक्ष्यभॊज्य परतिश्रयैः पूजयाम आस सा कन्या वर्धमानैस तु सर्वदा अन्नादि समुदाचारः शय्यासनकृतस तथा दिवसे दिवसे तस्य वर्धते न तु हीयते निर्भर्त्सनापवादैश च तथैवाप्रियया गिरा बराह्मणस्य पृथा राजन न चकाराप्रियं तदा वयस्ते काले पुनॊ चैति न चैति बहुशॊ दविजः दुर्लभ्यम अपि चैवान्नं दीयताम इति सॊ ऽबरवीत कृतम एव च तत सर्वं पृथा तस्मै नयवेदयत शिष्यवत पुत्रवच चैव सवसृवच च सुसंयता यथॊपजॊषं राजेन्द्र दविजातिप्रवरस्य सा परीतिम उत्पादयाम आस कन्या यत्नैर अनिन्दिता तस्यास तु शीलवृत्तेन तुतॊष दविजसत्तमः अवधानेन भूयॊ ऽसय परं यत्नम अथाकरॊत तां परभाते च साये च पिता पप्रच्छ भारत अपि तुष्यति ते पुत्रि बराह्मणः परिचर्यया तं सा परमम इत्य एव परत्युवाच यशस्विनी ततः परीतिम अवापाग्र्यां कुन्तिभॊजॊ महामनः ततः संवत्सरे पूर्णे यदासौ जपतां वरः नापश्यद दुष्कृतं किं चित पृथायाः सौहृदे रतः ततः परीतमना भूत्वा स एनां बराह्मणॊ ऽबरवीत परीतॊ ऽसमि परमं भद्रे परिचारेण ते शुभे वरान वृणीष्व कल्याणि दुरापान मानुषैर इह यैस तवं सीमन्तिनीः सर्वा यशसाभिभविष्यसि [उन्ती] कृतानि मम सर्वाणि यस्या मे वेदवित्तम तवं परसन्नः पिता चैव कृतं विप्र वरैर मम [बरा] यदि नेच्छसि भद्रे तवं वरं मत्तः शुचिस्मिते इमं मन्त्रं गृहाण तवम आह्वानाय दिवौकसाम यं यं देवं तवम एतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि तेन तेन वशे भद्रे सथातव्यं ते भविष्यति अकामॊ वा सकामॊ वा न स नैष्यति ते वशम विबुधॊ मन्त्रसंशान्तॊ वाक्ये भृत्य इवानतः [वै] न शशाक दवितीयं सा परत्याख्यातुम अनिन्दिता तं वै दविजातिप्रवरं तदा शापभयान नृप ततस ताम अनवद्याङ्गीं गराहयाम आस वै दविजः मन्त्रग्रामं तदा राजन्न अथर्वशिरसि शरुतम तं परदाय तु राजेन्द्र कुन्तिभॊजम उवाच ह उषितॊ ऽसमि सुखं राजन कन्यया परितॊषितः तव गेहे सुविहितः सदा सुप्रतिपूजितः साधयिष्यामहे तावद इत्य उक्त्वान्तरधीयत स तु राजा दविजं दृष्ट्वा तत्रैवान्तर हितं तदा बभूव विस्मयाविष्टः पृथां च समपूजयत [वै] गते तस्मिन दविजश्रेष्ठे कस्मिंश चित कालपर्यये चिन्तयाम आस सा कन्या मन्त्रग्राम बलाबलम अयं वै कीदृशस तेन मम दत्तॊ महात्मना मन्त्रग्रामॊ बलं तस्य जञास्ये नातिचिराद इव एवं संचिन्तयन्ती सा ददर्शर्तुं यदृच्छया वरीडिता साभवद बाला कन्या भावे रजस्वला अथॊद्यन्तं सहस्रांशुं पृथा दीप्तं ददर्श ह न ततर्प च रूपेण भानॊः संध्यागतस्य सा तस्या दृष्टिर अभूद दिव्या सापश्यद दिव्यदर्शनम आमुक्तकवचं देवं कुण्डलाभ्यां विभूषितम तस्याः कौतूहलं तव आसीन मन्त्रं परति नराधिप आह्वानम अकरॊत साथ तस्य देवस्य भामिनी पराणान उपस्पृश्य तदा आजुहाव दिवाकरम आजगाम ततॊ राजंस तवरमाणॊ दिवाकरः मधु पिङ्गॊ महाबाहुः कम्बुग्रीवॊ हसन्न इव अङ्गदी बद्धमुकुटॊ दिशः परज्वालयन्न इव यॊगात कृत्वा दविथात्मानम आजगाम तताप च आबभाषे ततः कुन्तीं साम्ना परमवल्गुना आगतॊ ऽसमि वशं भद्रे तव मन्त्रबलात कृतः किं करॊम्य अवशॊ राज्ञि बरूहि कर्ता तद अस्मि ते [कुन्ती] गम्यतां भगवंस तत्र यतॊ ऽसि समुपागतः कौतूहलात समाहूतः परसीद भगवन्न इति [सूर्य] गमिष्ये ऽहं यथा मां तवं बरवीषि तनुमध्यमे न तु देवं समाहूय नयाय्यं परेषयितुं वृथा तवाभिसंधिः सुभगे सूर्यात पुत्रॊ भवेद इति वीर्येणाप्रतिमॊ लॊके कवची कुण्डलीति च सा तवम आत्मप्रदानं वै कुरुष्व गजगामिनि उत्पत्स्यति हि पुत्रस ते यथा संकल्पम अङ्गने अथ गच्छाम्य अहं भद्रे तवयासंगम्य सुस्मिते शप्स्यामि तवाम अहं करुद्धॊ बराह्मणं पितरं च ते तवत्कृते तान परधक्ष्यामि सर्वान अपि न संशयः पितरं चैव ते मूढं यॊ न वेत्ति तवानयम तस्य च बराह्मणस्याद्य यॊ ऽसौ मन्त्रम अदात तव शीलवृत्तम अविज्ञाय धास्यामि विनयं परम एते हि विबुधाः सर्वे पुरंदर मुखा दिवि तवया परलब्धं पश्यन्ति समयन्त इव भामिनि पश्य चैनान सुरगणान दिव्यं चक्षुर इदं हि ते पूर्वम एव मया दत्तं दृष्टवत्य असि येन माम [वै] ततॊ ऽपश्यत तरिदशान राजपुत्री; सर्वान एव सवेषु धिष्ण्येषु खस्थान परभासन्तं भानुमन्तं महान्तं; यथादित्यं रॊचमानं तथैव सा तान दृष्ट्वा वरीडमानेव बाला; सूर्यं देवी वचनं पराह भीता गच्छ तवं वै गॊपते सवं विमानं; कन्या भावाद दुःख एषॊपचारः पिता माता गुरवश चैव ये ऽनये; देहस्यास्य परभवन्ति परदाने नाहं धर्मं लॊपयिष्यामि लॊके; सत्रीणां वृत्तं पूज्यते देहरक्षा मया मन्त्रबलं जञातुम आहूतस तवं विभावसॊ बाल्याद बालेति कृत्वा तत कषन्तुम अर्हसि मे विभॊ [सूर्य] बालेति तृत्वानुनयं तवाहं; ददानि नान्यानुनयं लभेत आत्मप्रदानं कुरु कुन्ति कन्ये; शान्तिस तवैवं हि भवेच च भीरु न चापि युक्तं गन्तुं हि मया मिथ्या कृतेन वै गमिष्याम्य अनवद्याङ्गि लॊके समवहास्यताम सर्वेषां विबुधानां च वक्तव्यः सयाम अहं शुभे सा तवं मया समागच्छ पुत्रं लप्स्यसि मादृशम विशिष्टा सर्वलॊकेषु भविष्यसि च भामिनि [वै] सा तु कन्या बहुविधं बरुवन्ती मधुरं वचः अनुनेतुं सहस्रांशुं न शशाक मनस्विनी न शशाक यदा बाला परत्याख्यातुं तमॊनुदम भीता शापात ततॊ राजन दध्यौ दीर्घम अथान्तरम अनागसः पितुः शापॊ बराह्मणस्य तथैव च मन्निमित्तः कथं न सयात करुद्धाद अस्माद विभावसॊः बालेनापि सता मॊहाद भृशं सापह्नवान्य अपि नात्यासादयितव्यानि तेजांसि च तपांसि च साहम अद्य भृशं भीता गृहीता च करे भृशम कथं तव अकार्यं कुर्यां वै परदानं हय आत्मनः सवयम सैवं शापपरित्रस्ता बहु चिन्तयती तदा मॊहेनाभिपरीताङ्गी समयमाना पुनः पुनः तं देवम अब्रवीद भीता बन्धूनां राजसत्तम वरीडा विह्वलया वाचा शापत्रस्ता विशां पते [कुन्ती] पिता मे धरियते देव माता चान्ये च बान्धवाः न तेषु धरियमाणेषु विधिलॊपॊ भवेद अयम तवया मे संगमॊ देवयदि सयाद विधिवर्जितः मन्निमित्तं कुलस्यास्य लॊके कीर्तिर नशेत ततः अथ वा धर्मम एतं तवं मन्यसे तपसां वर ऋते परदानाद बन्धुभ्यस तव कामं करॊम्य अहम आत्मप्रदानं दुर्धर्ष तव कृत्वा सती तव अहम तवयि धर्मॊ यशॊ चैव कीर्तिर आयुश च देहिनाम [सूर्य] न ते पिता न ते माता गुरवॊ वा शुचिस्मिते परभवन्ति वरारॊहे भद्रं ते शृणु मे वचः सर्वान कामयते यस्मात कनेर धातॊश च भामिनि तस्मात कन्येह सुश्रॊणि सवतन्त्रा वरवर्णिनि नाधर्मश चरितः कश चित तवया भवति भामिनि अधर्मं कुत एवाहं चरेयं लॊककाम्यया अनावृताः सत्रियः सर्वा नराश च वरवर्णिनि सवभाव एष लॊकानां विकारॊ ऽनय इति समृतः सा मया सह संगम्य पुनः कन्या भविष्यसि पुत्रश च ते महाबाहुर भविष्यति महायशाः [कुन्ती] यदि पुत्रॊ मम भवेत तवत्तः सर्वतमॊ ऽपह कुण्डली कवची शूरॊ महाबाहुर महाबलः [सूर्य] भविष्यति महाबाहुः कुण्डली दिव्यवर्म भृत उभयं चामृतमयं तस्य भद्रे भविष्यति [कुन्ती] यद्य एतद अमृताद अस्ति कुण्डले वर्म चॊत्तमम मम पुत्रस्य यं वै तवं मत्त उत्पाद्ययिष्यसि अस्तु मे संगमॊ देव यथॊक्तं भगवंस तवया तवद्वीर्यरूपसत्त्वौजा धर्मयुक्तॊ भवेत स च [सूर्य] अदित्या कुण्डले राज्ञि दत्ते मे मत्तकाशिनि ते ऽसय दास्यामि वै भीरु वर्म चैवेदम उत्तमम [पृथा] परमं भवगन देव संगमिष्ये तवया सह यदि पुत्रॊ भवेद एवं यथा वदसि गॊपते [वै] तथेत्य उक्त्वा तु तां कुन्तीम आविशेष विहंगमः सवर्भानु शत्रुर यॊगात्मा नाभ्यां पस्पर्श चैव ताम ततः सा विह्वलेवासीत कन्या सूर्यस्य तेजसा पपाताथ च सा देवी शयने मूढ चेतना [सूर्य] साधयिष्यामि सुश्रॊणि पुत्रं वै जनयिष्यसि सर्वशस्त्रभृतां शरेष्ठं कन्या चैव भविष्यसि [वै] ततः सा वरीडिता बाला तदा सूर्यम अथाब्रवीत एवम अस्त्व इति राजेन्द्रप्रस्थितं भूरि वर्चसम इति समॊक्ता कुन्ति राजात्मजा सा; विवस्वन्तं याचमाना सलज्जा तस्मिन पुण्ये शयनीये पपात; मॊहाविष्टा भज्यमाना लतेव तां तिग्मांशुस तेजसा मॊहयित्वा; यॊगेनाविष्यात्म संस्थां चकार न चैवैनां दूषयाम आस भानुः; संज्ञां लेभे भूय एवाथ बाला [वै] ततॊ गर्भः समभवत पृथायाः पृथिवीपते शुक्ले दशॊत्तरे पक्षे तारापतिर इवाम्बरे सा बान्धवभयाद बाला तं गर्भं विनिगूहति धारयाम आस सुश्रॊणी न चैनां बुबुधे जनः न हि तां वेद नर्य अन्या का चिद धात्रेयिकाम ऋते कन्या पुरगतां बालां निपुणां परिरक्षणे ततः कालेन सा गर्भं सुषुवे वरवर्णिनी कन्यैव तस्य देवस्य परसादाद अमरप्रभम तथैव बद्धकवचं कनकॊज्ज्वल कुण्डलम हर्यक्षं वृषभस्कन्धं यथास्य पितरं तथा जातमात्रं च तं गर्भं धात्र्या संमन्त्र्य भामिनी मञ्जूषायाम अवदधे सवास्तीर्णायां समन्ततः मधूच्छिष्ट सथितायां सा सुखायां रुदती तथा शलक्ष्णायां सुपिधानायाम अश्वनद्याम अवासृजत जानती चाप्य अकर्तव्य कन्याया गर्भधारणम पुत्रस्नेहेन राजेन्द्र करुणं पर्यदेवयत समुत्सृजन्ती मञ्जूषाम अश्वनद्यास तदा जले उवाच रुदती कुन्ती यानि वाक्यानि तच छृणु सवस्ति ते ऽसत्व आन्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यश च पुत्रक दिव्येभ्यश चैव भूतेभ्यस तथा तॊयचराश च ये शिवास ते सन्तु पन्थानॊ मा च ते परिपन्थिनः आगमाश च तथा पुत्र भवन्त्व अद्रॊह चेतसः पातु तवां परुणॊ राजा सलिले सलिलेश्वरः अन्तरिक्षे ऽनतरिक्षस्थः पवनः सर्वगस तथा पिता तवां पातु सर्वत्र तपनस तपतां वरः येन दत्तॊ ऽसि मे पुत्र दिव्येन विधिना किल आदित्या वसवॊ रुद्राः साध्या विश्वे च देवताः मरुतश च सहेन्द्रेण दिशश च सदिश ईश्वराः रक्षन्तु तवां सुराः सर्वे समेषु विषमेषु च वेत्स्यामि तवां विदेशे ऽपि कवचेनॊपसूचितम धन्यस ते पुत्र जनकॊ देवॊ भानुर विभावसुः यस तवां दरक्ष्यति दिव्येन चक्षुषा वाहिनी गतम धन्या सा परमदा या तवां पुत्रत्वे कल्पयिष्यति यस्यास तवं तृषितः पुत्र सतनं पास्यसि देवज कॊ नु सवप्नस तया दृष्टॊ या तवाम आदित्यवर्चसम दिव्यवर्म समायुक्तं दिव्यकुण्डलभूषितम पद्मायत विशालाक्षं पद्मताम्र तलॊज्ज्वलम सुललाटं सुकेशान्तं पुत्रत्वे कल्पयिष्यति धन्या दरक्ष्यन्ति पुत्र तवां भूमौ संसर्पमाणकम अव्यक्तकल वाक्यानि वदन्तं रेणुगुण्ठितम धन्या दरक्ष्यन्ति पुत्र तवां पुनर यौवनगे मुखे हिमवद्वनसंभूतं सिंहं केसरिणं यथा एवं बहुविधं राजन विलप्य करुणं पृथा अवासृजत मञ्जूषाम अश्वनद्यास तदा जले रुदती पुत्रशॊकार्ता निशीथे कमलेक्षणा धात्र्या सह पृथा राजन पुत्रदर्शनलालसा विसर्जयित्वा मञ्जूषां संभॊधन भयात पितुः विवेश राजभवनं पुनः शॊकातुरा ततः मञ्जूषा तव अश्वनद्याः सा ययौ चर्मण्वतीं नदीम चर्मण्वत्याश च यमुनां ततॊ गङ्गां जगाम अह गङ्गायाः सूत विषयं चम्पाम अभ्याययौ पुरीम स मञ्जूषा गतॊ गर्भस तरङ्गैर उह्यमानकः अमृताद उत्थितं दिव्यं तत तु वर्म सकुण्डलम धारयाम आस तं गर्भं दैवं च विधिनिर्मितम [वै] एतस्मिन्न एव काले तु धृतराष्ट्रस्य वै सखा सूतॊ ऽधिरथ इत्य एव सदारॊ जाह्नवीं ययौ तस्य भार्याभवद राजन रूपेणासदृशी भुवि राधा नाम महाभागा न सा पुत्रम अविन्दत अपत्यार्थे परं यत्नम अकरॊच च विशेषतः सा ददर्शाथ मञ्जूषाम उह्यमानां यदृच्छया दत्तरक्षा परतिसराम अन्वालभन शॊभिताम ऊर्मी तरङ्गैर जाह्नव्याः समानीताम उपह्वरम सा तां कौतूहलात पराप्तां गराहयाम आस भामिनी ततॊ निवेदयाम आस सूतस्याधिरथस्य वै स ताम उद्धृत्य मञ्जूषाम उत्सार्य जलम अन्तिकात यन्त्रैर उद्घाटयाम आस यॊ ऽपश्यत तत्र बालकम तरुणादित्यसंकाशं हेमवर्म धरं तथा मृष्टकुण्डलयुक्तेन वदनेन विराजिता ससूतॊ भार्यया सार्धं विस्मयॊत्फुल्ललॊचनः अङ्कम आरॊप्य तं बालं भार्यां वचनम अब्रवीत इदम अत्यद्भुतं भीरु यतॊ जातॊ ऽसमि भामिनि दृष्टवान देवगर्भॊ ऽयं मन्ये ऽसमान समुपागतः अनपत्यस्य पुत्रॊ ऽयं देवैर दत्तॊ धरुवं मम इत्य उक्त्वा तं ददौ पुत्रं राधायैर स महीपते परतिजग्राह तं राधा विधिवद दिव्यरूपिणम पुत्रं कमलगर्भाभं देवगर्भं शरिया वृतम पुपॊष चैनं विधिवद ववृधे स च वीर्यवान ततः परभृति चाप्य अन्ये पराभवन्न औरसाः सुताः वसु वर्म धरं दृष्ट्वा तं बालं हेमकुण्डलम नामास्य वसुषेणेति ततश चक्रुर दविजातयः एवं ससूतपुत्रत्वं जगामामित विक्रमः वसुषेण इति खयातॊ वृष इत्य एव च परभुः स जयेष्ठपुत्रः सूतस्य ववृधे ऽङगेषु वीर्यवान चारेण विदितश चासीत पृथाया दिव्यवर्म भृत सूतस तव अधिरथः पुत्रं विवृद्धं समये ततः दृष्ट्वा परस्थापयाम आस पुरं वारणसाह्वयम तत्रॊपसदनं चक्रे दरॊणस्येष्व अस्त्रकर्मणि सख्यं दुर्यॊधनेनैवम अगच्छत स च वीर्यवान दरॊणात कृपाच च रामाच च सॊ ऽसत्रग्रामं चतुर्विधम लब्ध्वा लॊके ऽभवत खयातः परमेष्वासतां गतः संधाय धार्तराष्ट्रेण पार्थानां विप्रिये सथितः यॊद्धुम आशंसते नित्यं फाल्गुनेन महात्मना सदा हि तस्य सपर्धासीद अर्जुनेन विशां पते अर्जुनस्य च कर्णेन यतॊ दृष्टॊ बभूव सः तं तु कुण्डलिनं दृष्ट्वा वर्मणा च समन्वितम अवध्यं समरे मत्वा पर्यतप्यद युधिष्ठिरः यदा तु कर्णॊ राजेन्द्र भानुमन्तं दिवाकरम सतौति मध्यंदिने पराप्ते पराञ्जलिः सलिले सथितः तत्रैनम उपतिष्ठन्ति बराह्मणा धनहेतवः नादेयं तस्य तत काले किं चिद अस्ति दविजातिषु तम इन्द्रॊ बराह्मणॊ भूत्वा भिक्षां देहीत्य उपस्थितः सवागतं चेति राधेयस तम अथ परत्यभाषत [वै] देवराजम अनुप्राप्तं बराह्मण छद्मना वृषः दृष्ट्वा सवागतम इत्य आह न बुबॊधास्य मानसम हिरण्यकण्ठीः परमदा गरामान वा बहु गॊकुलान किं ददानीति तं विप्रम उवाचाधिरथिस ततः [बरा] हिरण्यकण्ठ्यः परमदा यच चान्यत परीतिवर्धनम नाहं दत्तम इहेच्छामि तदर्थिभ्यः परदीयताम यद एतत सहजं वर्म कुण्डले च तवानघ एतद उत्कृत्य मे देहि यदि सत्यव्रतॊ भवान एतद इच्छाम्य अहं कषिप्रं तवया दत्तं परंतप एष मे सर्वलाभानां लाभः परमकॊ मतिः [कर्ण] अवनिं परमदा गाश च निर्वापं बहु वार्षिकम तत ते विप्र परदास्यामि न तु वर्म न कुण्डले [वै] एवं बहुविधैर वाक्यैर याच्यमानः स तु दविजः कर्णेन भरतश्रेष्ठ नान्यं वरम अयाचत सन्त्वितश च यथाशक्ति पूजितश च यथाविधि नैवान्यं स दविजश्रेष्ठः कामयाम आस वै वरम यदा नान्यं परवृणुते वरं वै दविजसत्तमः तदैनम अब्रवीद भूयॊ राधेयः परहसन्न इव सहजं वर्म मे विप्र कुण्डले चामृतॊद्भवे तेनावध्यॊ ऽसमि लॊकेषु ततॊ नैतद ददाम्य अहम विशालं पृथिवी राज्यं कषेमं निहतकण्टकम परतिगृह्णीष्व मत्तस तवं साधु बराह्मणपुंगव कुण्डलाभ्यां विमुक्तॊ ऽहं वर्मणा सहजेन च गमनीयॊ भविष्यामि शत्रूणां दविजसत्तम [वै] यदा नान्यं वरं वव्रे भगवान पाकशासनः ततः परहस्य कर्णस तं पुनर इत्य अब्रवीद वचः विदितॊ देवदेवेश पराग एवासि मम परभॊ न तु नयाय्यं मया दातुं तव शक्र वृथा वरम तवं हि देवेश्वरः साक्षात तवया देयॊ वरॊ मम अन्येषां चैव भूतानाम ईश्वरॊ हय असि भूतकृत यदि दास्यामि ते देवकुण्डले कवचं तथा वध्यताम उपयास्यामि तवं च शक्रावहास्यताम तस्माद विनिमयं कृत्वा कुण्डले वर्म चॊत्तमम हरस्व शक्र कामं मे न दद्याम अहम अन्यथा [षक्र] विदितॊ ऽहं रवेः पूर्वम आयन्न एव तवान्तिकम तेन ते सर्वम आख्यातम एवम एतन न संशयः कामम अस्तु तथा तात तव कर्ण यथेच्छसी वर्जयित्वा तु मे वज्रं परवृणीष्व यद इच्छसि [वै] ततः कर्णः परहृष्टस तु उपसंगम्य वासवम अमॊघां शक्तिम अभ्येत्य वव्रे संपूर्णमानसः [कर्ण] वर्मणा कुण्डलाभ्यां च शक्तिं मे देहि वासव अमॊघां शत्रुसंघानां घातिनीं पृतना मुखे ततः संचिन्त्य मनसा मुहूर्तम इव वासवः शक्त्यर्थं पृथिवीपाल कर्णं वाक्यम अथाब्रवीत कुण्डले मे परयच्छस्व वर्म चैव शरीरजम गृहाण कर्ण शक्तिं तवम अनेन समयेन मे अमॊघा हन्ति शतशः शत्रून मम करच्युता पुनश च पाणिम अभ्येति मम दैत्यान विनिघ्नतः सेयं तव करं पराप्य हत्वैकं रिपुम ऊर्जितम गर्जन्तं परतपन्तं च माम एवैष्यति सूतज [कर्ण] एकम एवाहम इच्छामि रिपुं हन्तुं महाहवे गर्जन्तं परतपन्तं च यतॊ मम भयं भवेत [इन्द्र] एकं हनिष्यसि रिपुं गर्जङ्गं बलिनं रणे तवं तु यं परार्थयस्य एकं रक्ष्यते स महात्मना यम आहुर वेद विद्वांसॊ वराहम अजितं हरिम नारायणम अचिन्त्यं च तेन कृष्णेन रक्ष्यते [कर्ण] एवम अप्य अस्तु भगवन्न एकवीर वधे मम अमॊघा परवरा शक्तिर येन हन्यां परतापिनम उत्कृत्य तु परदास्यामि कुण्डले कवचं च ते निकृत्तेषु च गात्रेषु न मे बीभत्सता भवेत [इन्द्र] न ते बीभत्सता कर्ण भविष्यति कथं चन वरणश चापि न गात्रेषु यस तवं नानृतम इच्छसि यादृशस ते पितुर वर्णस तेजॊ च वदतां वर तादृषेनैव वर्णेन तवं कर्ण भविता पुनः विद्यमानेषु शस्त्रेषु यद्य अमॊघाम असंशये परमत्तॊ मॊक्ष्यसे चापि तवय्य एवैषा पतिष्यति [कर्ण] संशयं परमं पराप्य विमॊक्ष्ये वासवीम इमाम यथा माम आत्थ शक्र तवं सत्यम एतद बरवीमि ते [वै] ततः शक्तिं परज्वलितां परतिगृह्य विशां पते शस्त्रं गृहीत्वा निशितं सर्वगात्राण्य अकृन्तत ततॊ देवा मानवा दानवाश च; निकृन्तन्तं कर्णम आत्मानम एवम दृष्ट्वा सर्वे सिद्धसंघाश च नेदुर; न हय अस्यासीद दुःखजॊ वै विकारः ततॊ दिव्या दुन्दुभयः परणेदुः; पपातॊच्चैः पुष्पवर्षं च दिव्यम दृष्ट्वा कर्णं षस्त्र संकृत्तगात्रं; मुहुश चापि समयमानं नृवीरम ततॊ छित्वा कवचं दिव्यम अङ्गात; तथैवार्द्रं परददौ वासवाय तथॊत्कृत्य परददौ कुण्डले ते; वैकर्तनः कर्मणा तेन कर्णः ततः शक्रः परहसन वञ्चयित्वा; कर्णं लॊके यशसा यॊजयित्वा कृतं कार्यं पाण्डवानां हि मेने; ततः पश्चाद दिवम एवॊत्पपात शरुत्वा कर्णं मुषितं धार्तराष्ट्रा; दीनाः सर्वे भग्नदर्पा इवासन तां चावस्थां गमितं सूतपुत्रं; शरुत्वा पाथा जहृषुः काननस्थाः [जनम] कवस्था वीराः पाण्डवास ते बभूवुः; कुतश चैतच छरुतवन्तः परियं ते किं वाकार्षुर दवादशे ऽबदे वयतीते; तन मे सर्वं भगवान वयाकरॊतु [वै] लब्ध्वा कृष्णां सैन्धवं दरावयित्वा; विप्रैः सार्धं काम्यकाद आश्रमात ते मार्कण्डेयाच छरुतवन्तः पुराणं; देवर्षीणां चरितं विस्तरेण परत्याजग्मुः सरथाः सानुयात्राः; सर्वैः सार्धं सूदपौरॊगवैश च ततः पुण्यं दवैतवनं नृवीरा; निस्तीर्यॊग्रं वनवासं समग्रम [जनम] एवं हृतायां कृष्णायां पराप्य कलेशम अनुत्तमम परतिलभ्य ततः कृष्णां किम अकुर्वन्त पाण्डवाः [वै] एवं हृतायां कृष्णायां पराप्य कलेशम अनुत्तमम विहाय काम्यकं राजा सह भरातृभिर अच्युतः पुनर दवैतवनं रम्यम आजगाम युधिष्ठिरः सवादुमूलफलं रम्यं मार्कण्डेयाश्रमं परति अनुगुप्त फलाहाराः सर्व एव मिताशनाः नयवसन पाण्डवास तत्र कृष्णया सह भारत वसन दवैतवने राजा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः भीमसेनॊ ऽरजुनश चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ बराह्मणार्थे पराक्रान्ता धर्मात्मानॊ यतव्रताः कलेशम आर्छन्त विपुलं सुखॊदर्कं परंतपाः अजातशत्रुम आसीनं भरतृभिः सहितं वने आगम्य बराह्मणस तूर्णं संतप्त इदम अब्रवीत अरणी सहितं मह्यं समासक्तं वनस्पतौ मृगस्य घर्षमाणस्य विषाणे समसज्जत तद आदाय गतॊ राजंस तवरमाणॊ महामृगः आश्रमात तवरितः शीघ्रं पलवमानॊ महाजवः तस्य गत्वा पदं शीघ्रम आसाद्य च महामृगम अग्निहॊत्रं न लुप्येत तद आनयत पाण्डवाः बराह्मणस्य वचॊ शरुत्वा संतप्तॊ ऽथ युधिष्ठिरः धनुर आदाय कौन्तेयः पराद्रवद भरातृभिः सह सन्नद्धा धन्विनः सर्वे पराद्रवन नरपुंगवाः बराह्मणार्थे यतन्तस ते शीघ्रम अन्वगमन मृगम कर्णिनालीकनाराचान उत्सृजन्तॊ महारथाः नाविध्यन पाण्डवास तत्र पश्यन्तॊ मृगम अन्तिकात तेषां परयतमानानां नादृश्यत महामृगः अपश्यन्तॊ मृगं शरान्ता दुःखं पराप्ता मनस्विनः शीतलछायम आसाद्य नयग्रॊधं गहने वने कषुत्पिपासापरीताङ्गाः पाण्डवाः समुपाविशन तेषां समुपविष्टानां नकुलॊ दुःखितस तदा अब्रवीद भरातरं जयेष्ठम अमर्षात कुरुसत्तम नास्मिन कुले जातु ममज्ज धर्मॊ; न चालस्याद अर्थलॊपॊ बभूव अनुत्तराः सर्वभूतेषु भूयः; संप्राप्ताः समः संशयं केन राजन [य] नापदाम अस्ति मर्यादा न निमित्तं न कारणम धर्मस तु विभजत्य अत्र उभयॊः पुण्यपापयॊः [भीम] परातिकाम्य अनयत कृष्णां सभायां परेष्यवत तदा न मया निहतस तत्र तेन पराप्ताः सम संशयम [अर्ज] वाचस तीक्ष्णास्थि भेदिन्यः सूतपुत्रेण भाषिताः अतितीक्ष्णा मया कषान्तास तेन पराप्तः सम संशयम [सहदेव] शकुनिस तवां यदाजैषीद अक्षद्यूतेन भारत स मया न हतस तत्र तेन पराप्ताः सम संशयम [वै] ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा नकुलं वाक्यम अब्रवीत आरुह्य वृक्षं माद्रेय निरीक्षस्व दिशॊ दश पानीयम अन्तिके पश्य वृक्षान वाप्य उदकाश्रयान इमे हि भरातरः शरान्तास तव तात पिपासिताः नकुलस तु तथेत्य उक्त्वा शीघ्रम आरुह्य पादमम अब्रवीद भरातरं जयेष्ठम अभिवीक्ष्य समन्ततः पश्यामि बहुलान राजन वृक्षान उदकसंश्रयान सारसानां च निर्ह्रादम अत्रॊदकम असंशयम ततॊ ऽबरवीत सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः गच्छ सौम्य ततः शीघ्रं तूर्णं पानीयम आनय नकुलस तु तथेत्य उक्त्वा भरातुर जयेष्ठस्य शासनात पराद्रवद यत्र पानीयं शीघ्रं चैवान्वपद्यत स दृष्ट्वा विमलं तॊयं सारसैः परिवारितम पातु काकस ततॊ वाचम अन्तरिक्षात स शुश्रुवे मा तात साहसं कार्षीर मम पूर्वपरिग्रहः परश्नान उक्त्वा तु माद्रेय ततः पिब हरस्व च अनादृत्य तु तद वाक्यं नकुलः सुपिपासितः अपिबच छीतलं तॊयं पीत्वा च निपपात ह चिरायमाणे नकुले कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः अब्रवीद भरातरं वीरं सहदेवम अरिंदमम भराता चिरायते तात सहदेव तवाग्रजः तं चैवानय सॊदर्यं पानीयं च तवम आनय सहदेवस तथेत्य उक्त्वा तां दिशं परत्यपद्यत ददर्श च हतं भूमौ भरातरं नकुलं तदा भरातृशॊकाभिसंतप्तस तृषया च परपीडितः अभिदुद्राव पानीयं ततॊ वाग अभ्यभाषत मा तात साहसं कार्षीर मम पूर्वपरिग्रहः परश्नान उक्त्वा यथाकामं ततः पिब हरस्व च अनादृत्य तु तद वाक्यं सहदेवः पिपासितः अपिबच छीतलं तॊयं पीत्वा च निपपात ह अथाब्रवीत स विजयं कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः भरातरौ ते चिरगतौ बीभत्सॊ शत्रुकर्शन तौ चैवानय भद्रं ते पानीयं च तवम आनय एवम उक्तॊ गुडाकेशः परगृह्य सशरं धनुः आमुक्तखड्गॊ मेधावी तत सरॊ परत्यपद्यत यतः पुरुषशार्दूलौ पानीय हरणे गतु तौ ददर्श हतौ तत्र भरातरौ शवेतवाहनः परसुप्ताव इव तौ दृष्ट्वा नरसिंहः सुदुःखितः धनुर उद्यम्य कौन्तेयॊ वयलॊकयत तद वनम नापश्यत तत्र किं चित स भूतं तस्मिन महावने सव्यसाची ततः शरान्तः पानीयं सॊ ऽभयधावत अभिधावंस ततॊ वाचम अन्तरिक्षात स शुश्रुवे किम आसीद असि पानीयं नैतच छक्यं बलात तवया कौन्तेय यदि वै परश्नान मयॊक्तान परतिपत्स्यसे ततः पास्यसि पानीयं हरिष्यसि च भारत वारितस तव अब्रवीत पार्थॊ दृश्यमानॊ निवारय यावद बाणैर विनिर्भिन्नः पुनर नैवं वदिष्यसि एवम उक्त्वा ततः पार्थः शरैर अस्त्रानुमन्त्रितैः ववर्ष तां दिशं कृत्स्नां शब्दवेधं च दर्शयन कर्णिनालीकनाराचान उत्सृजन भरतर्षभ अनेकैर इषुसंघातैर अन्तरिक्षं ववर्ष ह [यक्स] किं विघातेन ते पार्थ परश्नान उक्त्वा ततः पिब अनुक्त्वा तु ततः परश्नान पीत्वैव न भविष्यसि [वै] स तव अमॊघान इषून मुक्त्वा तृष्णयाभिप्रपीडितः अविज्ञायैव तान परश्नान पीत्वैव निपपात ह अथाब्रवीद भीमसेनं कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः नकुलः सहदेवश च बीभत्सुश चापराजितः चिरं गतास तॊयहेतॊर न चागच्छन्ति भारत तांश चैवानय भद्रं ते पानीयं च तवम आनय भीमसेनस तथेत्य उक्त्वा तां दिशं पत्यपद्यत यत्र ते पुरुषव्याघ्रा भरातरॊ ऽसय निपातिताः तान दृष्ट्वा दुःखितॊ भीमस तृषया च परपीडितः अमन्यत महाबाहुः कर्म तद यक्षरक्षसाम स चिन्तयाम आस तदा यॊद्धव्यं धरुवम अद्य मे पास्यामि तावत पानीयम इति पार्थॊ वृकॊदरः ततॊ ऽभयधावत पानीयं पिपासुः पुरुषर्षभः [यक्स] मा तात साहसं कार्षीर मम पूर्वपरिग्रहः परश्नान उक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च [वै] एवम उक्तस ततॊ भीमॊ यक्षेणामित तेजसा अविज्ञायैव तान परश्नान पीत्वैव निपपात ह ततः कुन्तीसुतॊ राजा विचिन्त्य पुरुषर्षभः समुत्थाय महाबाहुर दह्यमानेन चेतसा अपेतजननिर्घॊषं परविवेश महावनम रुरुभिश च वराहैश च पक्षिभिश च निषेवितम नीलभास्वरवर्णैश च पादपैर उपशॊभितम भरमरैर उपगीतं च पक्षिभिश च महायशः स गच्छन कानने तस्मिन हेमजालपरिष्कृतम ददर्श तत सरॊ शरीमान विश्वकर्म कृतं यथा उपेतं नलिनी जालैः सिन्धुवारैश च वेतसैः केतकैः करवीरैश च पिप्पलैश चैव संवृतम शरमार्तस तद उपागम्य सरॊ दृष्ट्वाथ विस्मितः [वै] स ददर्श हतान भरातॄँल लॊकपालान इव चयुतान युगान्ते समनुप्राप्ते शक्र परतिमगौरवान विप्रकीर्णधनुर बाणं दृष्ट्वा निहतम अर्जुनम भीमसेनं यमौ चॊभौ निर्विचेष्टान गतायुर अः स दीर्घम उष्णं निःश्वस्य शॊकबाष्पपरिप्लुतः बुद्ध्या विचिन्तयाम आस वीराः केन निपातिताः नैषां शस्त्रप्रहारॊ ऽसति पदं नेहास्ति कस्य चित भूतं महद इदं मन्ये भरातरॊ येन मे हताः एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम सयात तु दुर्यॊधनेनेदम उपांशु विहितं कृतम गन्धार राजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना यस्य कार्यम अकार्यं वा समम एव भवत्य उत कस तस्य विश्वसेद वीरॊ दुर्मतेर अकृतात्मनः अथ वा पुरुषैर गूढैः परयॊगॊ ऽयं दुरात्मनः भवेद इति महाबाहुर बहुधा समचिन्तयत तस्यासीन न विषेणेदम उदकं दूषितं यथा मुखवर्णाः परसन्ना मे भरातॄणाम इत्य अचिन्तयत एकैकशश चौघबलान इमान पुरुषसत्तमान कॊ ऽनयः परतिसमासेत कालान्तकयमाद ऋते एतेनाध्यवसायेन तत तॊयम अवगाढवान गाहमानश च तत तॊयम अन्तरिक्षात स शुश्रुवे [यक्स] अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षॊ; मया नीताः परेतवशं तवानुजाः तवं पञ्चमॊ भविता राजपुत्र; न चेत परश्नान पृच्छतॊ वयाकरॊषि मा तात साहसं कार्षीर मम पूर्वपरिग्रहः परश्नान उक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च [य] रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा परधानभाक पृच्छामि कॊ भवान देवॊ नैतच छकुनिना कृतम हिमवान पारियात्रश च विन्ध्यॊ मलय एव च चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा अतीव ते महत कर्मकृतं बलवतां वर यन न देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः विषहेरन महायुद्धे कृतं ते तन महाद्भुतम न ते जानामि यत कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम कौतूहलं महज जातं साध्वसं चागतं मम येनास्म्य उद्विग्नहृदयः समुत्पन्न शिरॊ जवरः पृच्छामि भगवंस तस्मात कॊ भवान इह तिष्ठति [यक्स] यक्षॊ ऽहम अस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जले चरः मयैते निहताः सर्वे भरातरस ते महौजसः [वै] ततस ताम अशिवां शरुत्वा वाचं स परुषाक्षराम यक्षस्य बरुवतॊ राजन्न उपक्रम्य तदा सथितः विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम जवलनार्कप्रतीकाशम अधृष्यं पर्वतॊपमम सेतुम आश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः मेघगन्मीरया वाचा तर्जयन्तं महाबलम [यक्स] इमे ते भरातरॊ राजन वार्यमाणा मयासकृत बलात तॊयं जिहीर्षन्तस ततॊ वै सूदिता मया न पेयम उदकं राजन पराणान इह परीप्सता पार्थ मा साहसं कार्षीर मम पूर्वपरिग्रहः परश्नान उक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च [य] नैवाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम कामनैतत परशंसन्ति सन्तॊ हि पुरुषाः सदा यदात्मना सवम आत्मानं परशंसेत पुरुषः परभॊ यथा परज्ञं तु ते परश्नान परतिवक्ष्यामि पृच्छ माम [यक्स] किं सविद आदित्यम उन्नयति केच तस्याभितश चराः कश चैनम अस्तं नयति कस्मिंश च परतितिष्ठति [य] बरह्माद इत्य अमुन नयति देवास तस्याभितश चराः धर्मश चास्तं नयति च सत्ये च परतितिष्ठति [यक्स] केन सविच छरॊत्रियॊ भवति केन सविद विन्दते महत केन दवितीयवान भवति राजन केन च बुद्धिमान [य] शरुतेन शरॊत्रियॊ भवति तपसा विन्दते महत धृत्या दवितीयवान भवति बुद्धिमान वृद्धसेवया [यक्ष] किं बराह्मणानां देवत्वं कश च धर्मः सताम इव कश चैषां मानुषॊ भावः किम एषाम असताम इव [य] सवाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सताम इव मरणं मानुषॊ भावः परिवादॊ ऽसताम इव [यक्स] किं कषत्रियाणां देवत्वं कश च धर्मः सताम इव कश चैषां मानुषॊ भावः किम एषाम असताम इव [य] इष्वस्त्रम एषां देवत्वं यज्ञ एषां सताम इव भयं वै मानुषॊ भावः परित्यागॊ ऽसताम इव [यक्स] किम एकं यज्ञियं साम किम एकं यज्ञियं यजुः का चैका वृश्चते यज्ञं कां यज्ञॊ नातिवर्तते [य] पराणॊ वै यज्ञियं साम मनॊ वै यज्ञियं यजुः वाग एका वृश्चते यज्ञं तां यज्ञॊ नातिवर्तते [यक्स] किं सविद आपततां शरेष्ठं बीजं निपततां वरम किं सवित परतिष्ठमानानां किं सवित परवदतां वरम [य] वर्षम आपततां शरेष्ठं बीजं निपततां वरम गावः परतिष्ठमानानां पुत्रः परवदतां वरः [यक्स] इन्द्रियार्थान अनुभवन बुद्धिमाँल लॊकपूजितः संमतः सर्वभूतानाम उच्छ्वसन कॊ न जीवति [य] देवतातिथिभृत्यानां पितॄणाम आत्मनश च यः न निर्वपति पञ्चानाम उच्छ्वसन न स जीवति [यक्स] किं सविद गुरुतरं भूमेः किं सविद उच्चतरं च खात किं सविच छीघ्रतरं वायॊः किं सविद बहुतरं नृणाम [य] माता गुरुतरा भूमेः पिता उच्चरतश च खात मनॊ शीघ्रतरं वायॊश चिन्ता बहुतरी नृणाम [यक्स] किं सवित सुप्तं न निमिषति किं सविज जातं न चॊपति कस्य सविद धृदयं नास्ति किं सविद वेगेन वर्घते [य] मत्स्यः सुप्तॊ न निमिषत्य अण्डं जातं न चॊपति अश्मनॊ हृदयं नास्ति नदीवेगेन वर्धते [यक्स] किं सवित परवसतॊ मित्रं किं सविन मित्रं गृहे सतः आतुरस्य च किं मित्रं किं सविन मित्रं मरिष्यतः [य] सार्थः परवसतॊ मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः आतुरस्य भिषन मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः [यक्स] किं सविद एकॊ विचरति जातः कॊ जायते पुनः किं सविद धिमस्य भैषज्यं किं सविद आवपनं महत [य] सूर्य एकॊ विचरति चन्द्रमा जायते पुनः अग्निर हिमस्य भैषज्यं भूमिर आपवनं महत [यक्स] किं सविद एकपदं धर्म्यं किं सविद एकपदं यशः किं सविद एकपदं सवर्ग्यं किं सविद एकपदं सुखम [य] दाक्ष्यम एकपदं धर्म्यं दानम एकपदं यशः सत्यम एकपदं सवर्ग्यं शीलम एकपदं सुखम [यक्स] किं सविद आत्मा मनुष्यस्य किं सविद दैवकृतः सखा उपजीवनं किं सविद अस्य किं सविद अस्य परायणम [य] पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा उपजीवनं च पर्जन्यॊ दानम अस्य परायणम [यक्स] धन्यानाम उत्तमं किं सविद धनानां किं सविद उत्तमम लाभानाम उत्तमं किं सवित किं सुखानां तथॊत्तमम [य] धन्यानाम उत्तमं दाक्ष्यं धनानाम उत्तमं शरुतम लाभानां शरेष्ठम आरॊग्यं सुखानां तुष्टिर उत्तमा [यक्स] कश च धर्मः परॊ लॊके कश च धर्मः सदा फलः किं नियम्य न शॊचन्ति कैश च संधिर न जीर्यते [य] आनृशंस्यं परॊ धर्मस तरयीधर्मः सदा फलः अनॊ यम्य न शॊचन्ति सद्भिः संधिर न जीर्यते [यक्स] किं नु हित्वा परियॊ भवति किं नु हित्वा न शॊचति किं नु हित्वार्थवान भवति किं नु हित्वा सुखी भवेत [य] मानं हित्वा परियॊ भवति करॊधं हित्वा न शॊचति कामं हित्वार्थवान भवति लॊभं हित्वा सुखू भवेत [यक्स] मृतं कथं सयात पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवेत शराधं मृतं कथं च सयात कथं यज्ञॊ मृतॊ भवेत [य] मृतॊ दरिद्रः पुरुषॊ मृतं राष्ट्रम अराजकम मृतम अश्रॊत्रियं शराद्धं मृतॊ यज्ञॊ तव अदक्षिणः [यक्स] का दिक किम उदकं परॊक्तं किम अन्नं पार्थ किं विषम शराद्धस्य कालम आख्याहि ततः पिब हरस्व च [य] सन्तॊ दिग जलम आकाशं गौर अन्नं परार्थना विषम शराद्धस्य बराह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे [यक्स] वयाख्याता मे तवया परश्ना याथातथ्यं परंतप पुरुषं तव इदानीम आख्याहि यश च सर्वधनी नरः [य] दिवं सपृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः यावत स शब्दॊ भवति तावत पुरुष उच्यते तुल्ये परियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च अतीतानागते चॊभे स वै सर्वधनी नरः [यक्स] वयाख्यातः पुरुषॊ राजन यश च सर्वधनी नरः तस्मात तवैकॊ भरातॄणां यम इच्छसि स जीवतु [य] शयामॊ य एष रक्ताक्षॊ बृहच छाल इवॊद्गतः वयूढॊरस्कॊ महाबाहुर अङ्कुलॊ यक्ष जीवतु [यक्स] परियस ते भीमसेनॊ ऽयम अर्जुनॊ वः परायणम स कस्मान नकुलं राजन सापत्नं जीवम इच्छसि यस्य नागसहस्रेण दश संख्येन वै बलम तुल्यं तं भीमम उत्सृज्य नकुलं जीवम इच्छसि तथैनं मनुजाः पराहुर भीमसेनं परियं तव अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवम इच्छसि यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः समुपाश्रिताः अर्जुनं तम अपाहाय नकुलं जीवम इच्छसि [य] आनृशंस्य परॊ धर्मः परमार्थाच च मे मतम आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलॊ यक्ष जीवतु धर्मशीलः सदा राजा इति मां मानवा विदुः सवधर्मान न चलिष्यामि नकुलॊ यक्ष जीवतु यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषॊ नास्ति मे तयॊः मातृभ्यां समम इच्छामि नकुलॊ यक्ष जीवतु [यक्स] यस्य ते ऽरथाच च कामाच च आनृशंस्यं परं मतम अस्मात ते भरातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ [वै] ततस ते यक्षवचनाद उदतिष्ठन्त पाण्डवाः कषुत्पिपासे च सर्वेषां कषणे तस्मिन वयगच्छताम [य] रसस्य एकेन पादेन तिष्ठन्तम अपराजितम पृच्छामि कॊ भवान देवॊ न मे यक्षॊ मतॊ भवान वसूनां वा भवान एकॊ रुद्राणाम अथ वा भवान अथ वा मरुतां शरेष्ठॊ वर्जी वा तरिदशेश्वरः मम हि भरातर इमे सहस्रशतयॊधिनः न तं यॊगं परपश्यामि येन सयुर विनिपातिताः सुखं परतिविबुद्धानाम इन्द्रियाण्य उपलक्षये स भवान सुहृद अस्माकम अथ वा नः पिता भवान [यक्स] अहं ते जनकस तात धर्मॊ मृदु पराक्रम तवां दिदृक्षुर अनुप्राप्तॊ विद्धि मां भरतर्षभ यशॊ सत्यं दमः शौचम आर्जवं हरीर अचापलम दानं तपॊ बरह्मचर्यम इत्य एतास तनवॊ मम अहिंसा समता शान्तिस तपॊ शौचम अमत्सरः दवाराण्य एतानि मे विद्धि परियॊ हय असि सदा मम दिष्ट्या पञ्चसु रक्तॊ ऽसि दिष्ट्या ते षट्पदी जिता दवे पूर्वे मध्यमे दवे च दवे चान्ते साम्परायिके धर्मॊ ऽहम अस्मि भद्रं ते जिज्ञासुस तवम इहागतः आनृशंस्येन तुष्टॊ ऽसमि वरं दास्यामि ते ऽनघ वरं वृणीष्व राजेन्द्र दाता हय अस्मि तवानघ ये हि मे पुरुषा भक्ता न तेषाम अस्ति दुर्गतिः [य] अरणी सहितं यस्य मृग आदाय गच्छति तस्याग्नयॊ न लुप्येरन परथमॊ ऽसतु वरॊ मम [धर्म] अरणी सहितं तस्य बराह्मणस्य हृतं मया मृगवेषेण कौन्तेय जिज्ञासार्थं तव परभॊ [वै] ददानीत्य एव भवगान उत्तरं परत्यपद्यत अन्यं वरय भद्रं ते वरं तवम अमरॊपम [य] वर्षाणि दवादशारण्ये तरयॊदशम उपस्थितम तत्र नॊ नाभिजानीयुर वसतॊ मनुजाः कव चित [वै] ददानीत्य एव भगवान उत्तरं परत्यपद्यत भूयॊ चाश्वासयाम आस कौन्तेयं सत्यविक्रमम यद्य अपि सवेन रूपेण चरिष्यथ महीम इमाम न वॊ विज्ञास्यते कश चित तरिषु लॊकेषु भारत वर्षं तरयॊदशं चेदं मत्प्रसादात कुरूर्वहाः विराटनगरे गूढा अविज्ञाताश चरिष्यथ यद वः संकल्पितं रूपं मनसा यस्य यादृशम तादृशं तादृशं सर्वे छन्दतॊ धारयिष्यथ अरिणी सहितं चेदं बराह्मणाय परयच्छत जिज्ञासार्थं मया हय एतद आहृतं मृगरूपिणा तृतीयं गृह्यतां पुत्र वरम अप्रतिमं महत तवं हि मत परभवॊ राजन विदुरश च ममांश भाक [य] देवदेवॊ मया दृष्टॊ भवान साक्षात सनातनः यं ददासि वरं तुष्टस तं गरहीष्याम्य अहं पितः जयेयं लॊभमॊहौ च करॊधं चाहं सदा विभॊ दाने तपसि सत्ये च मनॊ मे सततं भवेत [धर्म] उपपन्नॊ गुणैः सर्वैः सवभावेनासि पाण्डव भवान धर्मः पुनश चैव यथॊक्तं ते भविष्यति [वै] इत्य उक्त्वान्तर दधे धर्मॊ भगवाँल लॊकभावनः समेताः पाण्डवाश चैव सुखसुप्ता मनस्विनः अभ्येत्य चाश्रमं वीराः सर्व एव गतक्लमाः आरणेयं ददुस तस्मै बराह्मणाय तपस्विने इदं समुत्थान समागमं महत; पितुश च पुत्रस्य च कीर्तिवर्धनम पठन नरः सयाद विजीतेन्द्रियॊ वशी; सपुत्रपौत्रः शतवर्ष भाग भवेत न चाप्य अधर्मे न सुहृद विभेदने; परस्वहारे परदारमर्शने कदर्य भावे न रमेन मनॊ सदा; नृणां सदाख्यानम इदं विजानताम [वै] धर्मेण ते ऽभयनुज्ञाताः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः अज्ञातवासं वत्स्यन्तश छन्ना वर्षं तरयॊदशम उपॊपविश्य विद्वांसः सहिताः संशितव्रताः ये तद भक्ता वसन्ति सम वनवासे तपस्विनः तान अब्रुवन महात्मानः शिष्टाः पराज्ञलयस तदा अभ्यनुज्ञापयिष्यन्तस तं निवासं धृतव्रताः विदितं भवतां सर्वं धार्तराष्ट्रैर यथा वयम छद्मना हृतराज्याश च निःस्वाश च बहुशः कृताः उषिताश च वने कृच्छ्रं यत्र दवादश वत्सरान अज्ञातवास समयं शेषं वर्षं तरयॊदशम तद वत्स्यामॊ वयं छन्नास तदनुज्ञातुम अर्हथ सुयॊधनश च दुष्टात्मा कर्णश च सह सौबलः जानन्तॊ विषमं कुर्युर अस्मास्व अत्यन्तवैरिणः युक्ताचाराश च युक्ताश च पौरस्य सवजनस्य च अपि नस तद भवेद भूयॊ यद वयं बराह्मणैः सह समस्ताः सवेषु राष्ट्रेषु सवराज्यस्था भवेमहि इत्य उक्त्वा दुःखशॊकार्ता शुचिर धर्मसुतस तदा संमूर्च्छितॊ ऽभवद राजा साश्रुकण्ठॊ युधिष्ठिरः तम अथाश्वासयन सर्वे बराह्मणा भरातृभिः सह अथ धौम्यॊ ऽबरवीद वाक्यं महार्थं नृपतिं तदा राजन विद्वान भवान दान्तः सत्यसंधॊ जितेन्द्रियः नैवंविधाः परमुह्यन्ति नराः कस्यां चिद आपदि देवैर अप्य आपदः पराप्ताश छन्नैश च बहुशस तथा तत्र तत्र सपत्नानां निग्रहार्थं महात्मभिः इन्द्रेण निषधान पराप्य गिरिप्रस्थाश्रमे तदा छन्नेनॊष्य कृतं कर्म दविषतां बलनिग्रहे विष्णुनाश्वशिरॊ पराप्य तथादित्यां निवत्स्यता गर्भे वधार्थं दैत्यानाम अज्ञातेनॊषितं चिरम पराप्य वामन रूपेण परच्छन्नं बरह्मरूपिणा बलेर यथा हृतं राज्यं विक्रमैस तच च ते शरुतम और्वेण वसता छन्नम ऊरौ बरह्मर्षिणा तदा यत्कृतं तात लॊकेषु तच च सर्वं शरुतं तवया परच्छन्नं चापि धर्मज्ञ हरिणा वृत्र निग्रहे वज्रं परविश्य शक्रस्य यत्कृतं तच च ते शरुतम हुताशनेन यच चापः परविश्य छन्नम आसता विबुधानां कृतं कर्म तच च सर्वं शरुतं तवया एवं विवस्वता तात छन्नेनॊत्तम तेजसा निर्दग्धाः शत्रवः सर्वे वसता भुवि सर्वशः विष्णुना वसता चापि गृहे दशरथस्य वै दशग्रीवॊ हतश छन्नं संयुगे भीमकर्मणा एवम एते महात्मानः परच्छन्नास तत्र तत्र ह अजयच छात्रवान युद्धे तथा तवम अपि जेष्यसि तथा दौम्येन धर्मज्ञॊ वाक्यैः संपरितॊषितः शास्त्रबुद्ध्या सवबुद्ध्या च न चचाल युधिष्ठिरः अथाब्रवीन महाबाहुर भीमसेनॊ महाबलः राजानं बलिनां शरेष्ठॊ गिरा संपरिहर्षयन अवेक्षया महाराज तव गाण्डीवधन्वना धर्मानुगतया बुद्ध्या न किं चित साहसं कृतम सहदेवॊ मया नित्यं नकुलश च निवारितौ शक्तौ विध्वंसने तेषां शत्रुघ्नौ भीमविक्रमौ न वयं तत परहास्यामॊ यस्मिन यॊक्ष्यति नॊ भवान भवान विधत्तां तत सर्वं कषिप्रं जेष्यामहे परान इत्य उक्ते भिमसेनेन बराह्मणाः परमाशिर अः परयुज्यापृच्छ्य भरतान यथा सवान सवान ययुर गृहान सर्वे वेदविदॊ मुख्या यतयॊ मुनयस तथा आशीर उक्त्वा यथान्यायं पुनर दर्शनकाङ्क्षिणः सह धौम्येन विद्वांसस तथा ते पञ्च पाण्डवाः उत्थाय परययुर वीराः कृष्णाम आदाय भारत करॊशमातम अतिक्रम्य तस्माद देशान निमित्ततः शवॊभूते मनुजव्याघ्राश छन्नवासार्थम उद्यताः पृथक शास्त्रविदः सर्वे सर्वे मन्त्रविशारदाः संधिविग्रहकालज्ञा मन्त्राय समुपाविशन
About this parayana
Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.
How to chant
Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.
daily-pujasanskritparayanadevotionalmahabharatascriptureepicitihasa