ॐ
Sankalpa Guru
संकल्पो मूलं सर्वस्य
🔮
Unlock Your Free Kundali
Discover your cosmic blueprint — personalized Kundali with detailed dosha analysis, planetary positions & powerful remedies.
✦ Birth Chart✦ Doshas
Get Free
Sign In
ॐ
Sankalpa Guru
← ← శబ్దకు తిరిగి
తెలుగు interface

మహాభారత — శల్య పర్వ

Mahabharata — Shalya Parva

Mahabharata — Shalya Parva

Text in देवनागरी script

Devotional text

🌐

తెలుగు script translation coming soon. Showing Devanagari original — use the Transliteration tab to read in Roman script.

[ज]
एवं निपतिते कर्णे समरे सव्यसाचिना
अल्पावशिष्टाः कुरवः किमकुर्वत वै दविज
उदीर्यमाणं च बलं दृष्ट्वा राजा सुयॊधनः
पाण्डवैः पराप्तकालं च किं परापद्यत कौरवः
एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं तद आचक्ष्व दविजॊत्तम
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश चरितं महत
[वै]
ततः कर्णे हते राजन धार्तराष्ट्रः सुयॊधनः
भृशं शॊकार्णवे मग्नॊ निराशः सर्वतॊ ऽभवत
हा कर्ण हा कर्ण इति शॊचमानः पुनः पुनः
कृच्छ्रात सवशिबिरं परायाद धतशेषैर नृपैः सह
स समाश्वास्यमानॊ ऽपि हेतुभिः शास्त्रनिश्चितैः
राजभिर नालभच छर्म सूतपुत्र वधं समरन
स दिवं बलवन मत्वा भवितव्यं च पार्थिवः
संग्रामे निश्चयं कृत्वा पुनर युद्धाय निर्ययौ
शल्यं सेनापतिं कृत्वा विधिवद राजपुंगवः
रणायनिर्ययौ राजा हतशेषैर नृपैः सह
ततः सुतुमुलं युद्धं कुरुपाण्डवसेनयॊः
बभूव भरतश्रेष्ठ देवासुररणॊपमम
ततः शल्यॊ महाराज कृत्वा कदनम आहवे
पाण्डुसैन्यस्य मध्याह्ने धर्मराजेन पातितः
ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा हतबन्धू रणाजिरात
अपसृत्य हरदं घॊरं विवेश रिपुजाद भयात
अथापराह्णे तस्याह्नः परिवार्य महारथैः
हरदाद आहूय यॊगेन भीमसेनेन पातितः
तस्मिन हते महेष्वासे हतशिष्टास तरयॊ रथाः
संरभान निशि राजेन्द्र जघ्नुः पाञ्चाल सैनिकान
ततः पूर्वाह्णसमये शिबिराद एत्य संजयः
परविवेश पुरीं दीनॊ दुःखशॊकसमन्वितः
परविश्य च पुरं तूर्णं भुजाव उच्छ्रित्य दुःखितः
वेपमानस ततॊ राज्ञः परविवेश निवेशनम
रुरॊद च नरव्याघ्र हा राजन्न इति दुःखितः
अहॊ बत विविग्नाः सम निधनेन महात्मनः
अहॊ सुबलवान कालॊ गतिश च परमा तथा
शक्रतुल्यबलाः सर्वे यत्रावध्यन्त पार्थिवाः
दृष्ट्वैव च पुरॊ राजञ जनः सार्वः स संजयम
पररुरॊद भृशॊद्विग्नॊ हा राजन्न इति सस्वरम
आकुमारं नरव्याघ्र तत पुरं वै समन्ततः
आर्तनादं महच चक्रे शरुत्वा विनिहतं नृपम
धावतश चाप्य अपश्यच च तत्र तरीन पुरुषर्षभान
नष्टचित्तान इवॊन्मत्ताञ शॊकेन भृशपीडितान
तथा स विह्वलः सूतः परविश्य नृपतिक्षयम
ददर्श नृपतिश्रेष्ठं परज्ञा चक्षुषम ईश्वरम
दृष्ट्वा चासीनम अनघं समन्तात परिवारितम
सनुषाभिर भरतश्रेष्ठ गान्धार्या विदुरेण च
तथान्यैश च सुहृद्भिश च जञातिभिश च हितैषिभिः
तम एव चार्थं धयायन्तं कर्णस्य निधनं परति
रुदन्न एवाब्रवीद वाक्यं राजानं जनमेजय
नातिहृष्टमनाः सूतॊ बाष्पसंदिग्धया गिरा
संजयॊ ऽयं नरव्याघ्र नमस ते भरतर्षभ
अद्राधिपॊ हतः शल्यः शकुनिः सौबलस तथा
उलूकः पुरुषव्याघ्र कैतव्यॊ दृढविक्रमः
संशप्तका हताः सर्वे काम्बॊजाश च शकैः सह
मलेच्छाश च पार्वतीयाश च यवनाश च निपातिताः
पराच्या हता महाराज दाक्षिणात्याश च सर्वशः
उदीच्या निहताः सर्वे परतीच्याश च नराधिप
राजानॊ राजपुत्राश च सर्वतॊ निहता नृप
दुर्यॊधनॊ हतॊ राजन यथॊक्तं पाण्डवेन च
भग्नसक्थॊ महाराज शेते पांसुषु रूषितः
धृष्टद्द्युम्नॊ हतॊ राजञ शिखाण्डी चापराजितः
उत्तमौजा युधामन्युस तथा राजन परभद्रकाः
पाञ्चालाश च नरव्याघ्राश चेदयश च निषूदिताः
तव पुत्रा हताः सर्वे दरौपदेयाश च भारत
कर्ण पुत्रॊ हतः शूरॊ वृषा सेनॊ महाबलः
नरा विनिहताः सर्वे गजाश च विनिपातिताः
रथिनश च नरव्याघ्र हयाश च निहता युधि
किं चिच छेषं च शिबिरं तावकानां कृतं विभॊ
पाण्डवानां च शूराणां समासाद्य परस्परम
परायः सत्री शेषम अभवज जगत कालेन मॊहितम
साप्त पाण्डवतः शेषा धार्तराष्ट्रास तथा तरयः
ते चैव भरातरः पञ्च वासुदेवॊ ऽथ सात्यकिः
कृपश च कृतवर्मा च दरौणिश च जयतां वरः
तवाप्य एते महाराज रथिनॊ नृपसत्तम
अक्षौहिणीनां सर्वासां समेतानां जनेश्वर
एते शेषा महाराज सर्वे ऽनये निधनं गताः
कालेन निहतं सर्वं जगद वै भरतर्षभ
दुर्यॊधनं वै पुरतः कृत्वा वैरस्य भारत
एतच छरुत्वा वचः करूरं धृतराष्ट्रॊ जनेश्वरः
निपपात महाराज गतसत्त्वॊ महीतले
तस्मिन निपतिते भूमौ विदुरॊ ऽपि महायशाः
निपपात महाराज राजव्यसनकर्शितः
गान्धारी च नृपश्रेष्ठ सर्वाश च कुरु यॊषितः
पतिताः सहसा भूमौ शरुत्वा करूरं वचश च ताः
निःसंज्ञं पतितं भूमौ तदासीद राजमण्डलम
परलाप युक्ता महती कथा नयस्ता पटे यथा
कृच्छ्रेण तु ततॊ राजा धृतराष्ट्रॊ महीपतिः
शनैर अलभत पराणान पुत्रव्यसनकर्शितः
लब्ध्वा तु स नृपः संज्ञां वेपमानः सुदुःखितः
उदीक्ष्य च दिशः सर्वाः कषत्तारं वाक्यम अब्रवीत
विद्वन कषत्तर महाप्राज्ञ तवं गतिर भरतर्षभ
ममानाथस्य सुभृशं पुत्रैर हीनस्य सर्वशः
एवम उक्त्वा ततॊ भूयॊ विसंज्ञॊ निपपात ह
तं तथा पतितं दृष्ट्वा बान्धवा ये ऽसय के चन
शीतैस तु सिषिचुस तॊयैर विव्यजुर वयजनैर अपि
स तु दीर्घेण कालेन परत्याश्वस्तॊ महीपतिः
तूष्णीं दध्यौ महीपालः पुत्रव्यसनकर्शितः
निःश्वसञ जिह्मग इव कुम्भक्षिप्तॊ विशां पते
संजयॊ ऽपय अरुदत तत्र दृष्ट्वा राजानम आतुरम
तथा सर्वाः सत्रियश चैव गान्धारी च यशस्विनी
ततॊ दीर्घेण कालेन विदुरं वाक्यम अब्रवीत
धृतराष्ट्रॊ नरव्याघ्रॊ मुह्यमानॊ मुहुर मुहुः
गच्छन्तु यॊषितः सर्वा गान्धारी च यशस्विनी
तथेमे सुहृदः सर्वे भरश्यते मे मनॊ भृशम
एवम उक्तस ततः कषत्ता ताः सत्रियॊ भरतर्षभ
विसर्जयाम आस शनैर वेपमानः पुनः पुनः
निश्चक्रमुस ततः सर्वास ताः सत्रियॊ भरतर्षभ
सुहृदश च ततः सर्वे दृष्ट्वा राजानम आतुरम
ततॊ नरपतिं तत्र लब्धसंज्ञं परंतप
अवेक्ष्य संजयॊ दीनॊ रॊदमानं भृशातुरम
पराञ्जलिर निःश्वसन्तं च तं नरेन्द्रं मुहुर मुहुः
समाश्वासयत कषत्ता वचसा मधुरेण ह
[वै]
विसृष्टास्व अथ नारीषु धृतराष्ट्रॊ ऽमबिका सुतः
विललाप महाराज दुःखाद दुःखतरं गतः
सधूमम इव निःश्वस्य करौ धुन्वन पुनः पुनः
विचिन्त्य च महाराज ततॊ वचनम अब्रवीत
अहॊ बत महद दुःखं यद अहं पाण्डवान रणे
कषेमिणश चाव्ययांश चैव तवत्तः सूत शृणॊमि वै
वज्रसार मयं नूनं हृदयं सुदृढं मम
यच छरुत्वा निहतान पुत्रान दीर्यते न सहस्रधा
इन्तयित्वा वचस तेषां बाल करीडां च संजय
अद्य शरुत्वा हतान पुत्रान भृशं मे दीर्यते मनः
अन्धत्वाद यदि तेषां तु न मे रूपनिदर्शनम
पुत्रस्नेह कृता परीतिर नित्यम एतेषु धारिता
बालभावम अतिक्रान्तान यौवनस्थांश च तान अहम
मध्यप्राप्तांस तथा शरुत्वा हृष्ट आसं तथानघ
तान अद्य निहतन शरुत्वा हृतैश्वर्यान हृतौजसः
न लभे वै कव चिच छान्तिं पुत्राधिभिर अभिप्लुतः
एह्य एहि पुत्र राजेन्द्र ममानाथस्य सांप्रतम
तवया हीनॊ महाबाहॊ कां नु यास्याम्य अहं गतिम
गतिर भूत्वा महाराज जञातीनां सुहृदां तथा
अन्धं वृद्धं च मां वीर विहाय कव नु गच्छसि
सा कृपा सा च ते परीतिः सा च राजन सुमानिता
कथं विनिहतः पार्थैः संयुगेष्व अपराजितः
कथं तवं पृथिवीपालान भुक्त्वा ताथ समागतान
शेषे विनिहतॊ भूमौ पराकृतः कुनृपॊ यथा
कॊ नु माम उत्थितं काल्ये तात तातेति वक्ष्यति
महाराजेति सततं लॊकनाथेति चासकृत
परिष्वज्य च मां कण्ठे सनेहेनाक्लिन्न लॊचनः
अनुशाधीति कौरव्य तत साधु वद मे वचः
ननु नामाहम अश्रौषं वचनं तव पुत्रक
भूयसी मम पृथ्वीयं यथा पार्थस्य नॊ तथा
भगदत्तः कृपः शल्य आवन्त्यॊ ऽथ जयद्रथः
भूरिश्रवाः सॊमदत्तॊ महाराजॊ ऽथ बाह्लिकः
अश्वत्थामा च भॊजश च मागधश च महाबलः
बृहद्बलश च काशीशः शकुनिश चापि सौबलः
मलेच्छाश च बहुसाहस्राः शकाश च यवनैः सह
सुदक्षिणश च काम्बॊजस तरिगर्ताधिपतिस तथा
भीष्मः पितामहश चैव भारद्वाजॊ ऽथ गौतमः
शरुतायुश चाच्युतायुश च शतायुश चापि वीर्यवान
जलसंधॊ ऽथार्श्यशृङ्गी राक्षसश चाप्य अलायुधः
अलम्बुसॊ महाबाहुः सुबाहुश च महारथः
एते चान्ये च बहवॊ राजानॊ राजसत्तम
मदर्थम उद्यताः सर्वे पराणांस तयक्त्वा रणे परभॊ
येषां मध्ये सथितॊ युद्धे भरातृभिः परिवारितः
यॊधयिष्याम्य अहं पार्थान पाञ्चालांश चैव सर्वशः
चेदींश च नृपशार्दूल दरौपदेयांश च संयुगे
सात्यकिं कुन्तिभॊजं च राक्षसं च घटॊत्कचम
एकॊ ऽपय एषां महाराज समर्थः संनिवारणे
समरे पाण्डवेयानां संक्रुद्धॊ हय अभिधावताम
किं पुनः सहिता वीराः कृतवैराश च पाण्डवैः
अथ वा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभिः
यॊत्स्यन्ति सह राजैन्द्र हनिष्यन्ति च तान मृधे
कर्णस तव एकॊ मया सार्धं निहनिष्यति पाण्डवान
ततॊ नृपतयॊ वीराः सथास्यन्ति मम शासने
यश च तेषां परणेता वै वासुदेवॊ महाबलः
न स संनह्यते राजन्न इति माम अब्रवीद वचः
तस्याहं वदतः सूत बहुशॊ मम संनिधौ
युक्तितॊ हय अनुपश्यामि निहतान पाण्डवान मृधे
तेषां मध्ये सथिता यत्र हन्यन्ते मम पुत्रकाः
वयायच्छमानाः समरे किम अन्यद भागधेयतः
भीष्मश च निहतॊ यत्र लॊकनाथः परतापवान
शिखण्डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम
दरॊणश च बराह्मणॊ यत्र सार्व शस्त्रास्त्रपारगः
निहतः पाण्डवैः संख्ये किम अन्यद भागधेयतः
भूरि शवरा हतॊ यत्र सॊमदत्तश च साम्युगे
बाह्लीकश च महाराज किम अन्याद भग धेयतः
सुदक्षिणॊ हतॊ यत्र जलसंधश च कौरवः
शरुतायुश चाच्युतायुश च किम अन्यद भागधेयतः
बृहद्बलॊ हतॊ यत्र मगधश च महाबलः
आवन्त्यॊ निहतॊ यत्र तरिगर्तश च जनाधिपः
संशप्तकाश च बहवः किम अन्यद भागधेयतः
अलम्बुसस तथा राजन राक्षासश चाप्य अलायुधः
आर्श्यशृङ्गश च निहतः किम अन्यद भागधेयतः
नारायणा हता यत्र गॊपाला युद्धदुर्मदाः
मलेच्छाश च बहुसाहस्राः किम अन्यद भागधेयतः
शकुनिः सौबलॊ यत्र कैतव्यश च महाबलः
निहतः सबलॊ वीरः किम अन्यद भागधेयतः
राजानॊ राजपुत्राश च शूराः परिघबाहवः
निहता बहवॊ यत्र किम अन्यद भागधेयतः
नानादेशसमावृत्ताः कषत्रिया यत्र संजय
निहताः समरे सर्वे किम अन्यद भागधेयतः
पुत्राश च मे विनिहताः पौत्राश चैव महाबलाः
वयस्या भरातरश चैव किम अन्यद भागधेयतः
भागधेय समायुक्तॊ धरुवम उत्पद्यते नरः
यश च भाग्यसमायुक्तः स शुभं पराप्नुयान नरः
अहं वियुक्तः सवैर भाग्यैः पुत्रैश चैवेह संजय
कथम अद्य भविष्यामि वृद्धः शत्रुवशं गतः
नान्यद अत्र परं मन्ये वनवासाद ऋते परभॊ
सॊ ऽहं वनं गमिष्यामि निर्बन्धुर जञातिसंक्षये
न हि मे ऽनयद भवेच छरेयॊ वनाभ्युपगमाद ऋते
इमाम अवस्थां पराप्तस्य लूनपक्षस्य संजय
दुर्यॊधनॊ हतॊ यत्र शल्यश च निहतॊ युधि
दुःशासनॊ विशस्तश च विकर्णश च महाबलः
कथं हि भीमसेनस्य शरॊष्ये ऽहं शब्दम उत्तमम
एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम
असकृद वदतस तस्य दुर्यॊधन वधेन च
दुःखशॊकाभिसंतप्तॊ न शरॊष्ये परुषा गिरः
एवं स शॊकसंतप्तः पार्थिवॊ हतबान्धवः
मुहुर मुहुर मुह्यमानः पुत्राधिभिर अभिप्लुतः
विलप्य सुचिरं कालं धृतराष्ट्रॊ ऽमबिका सुतः
दीर्घम उष्णं च निःश्वस्य चिन्तयित्वा पराभवम
दुःखेन महता राजा संतप्तॊ भरतर्षभ
पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद यथातथम
भीष्मद्रॊणौ हतौ शरुत्वा सूतपुत्रं च पातितम
सेनापतिं परणेतारं किम अकुर्वत मामकाः
यं यं सेना परणेतारं युधि कुर्वन्ति मामकाः
अचिरेणैव कालेन तं तं निघ्नन्ति पाण्डवाः
रणमूर्ध्नि हतॊ भीष्मः पश्यतां वः किरीटिना
एवम एव हतॊ दरॊणः सर्वेषाम एव पश्यताम
एवम एव हतः कर्णः सूतपुत्रः परतापवान
सा राजकानां सर्वेषां पश्यतां वः किरीटिना
पूर्वम एवाहम उक्तॊ वै विदुरेण महात्मना
दुर्यॊधनापराधेन परजेयं विनशिष्यति
के चिन न सम्यक पश्यन्ति मूढाः सम्यक तथापरे
तद इदं मम मूढस्या तथा भूतं वचः सम ह
यद अब्रवीन मे धर्मात्मा विदुरॊ दीर्घदर्शिवान
तत तथा समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनः
दैवॊपहतचित्तेन यन मयापकृतं पुरा
अनयस्य फलं तस्य बरूहि गावल्गणे पुनः
कॊ वा मुखम अनीकानाम आसीत कर्णे निपातिते
अर्जुनं वासुदेवं च कॊ वा परत्युद्ययौ रथी
के ऽरक्षन दक्षिणं चक्रं मद्रराजस्य संयुगे
वामं च यॊद्धुकामस्य के वा वीरस्य पृष्ठतः
कथं च वः समेतानां मद्रराजॊ महाबलः
निहतः पाण्डवैः संख्ये पुत्रॊ वा मम संजय
बरूहि सर्वं यथातत्त्वं भरतानां महाक्षयम
यथा च निहतः संख्ये पुत्रॊ दुर्यॊधनॊ मम
पाञ्चालाश च यथा सर्वे निहताः सपदानुगाः
धृष्टद्युम्नः शिखाण्डी च दरौपद्याः पञ्च चात्मजाः
पाण्डवाश च यथा मुक्तास तथॊभौ सात्वतौ युधि
कृपश च कृतवर्मा च भारद्वाजस्य चात्मजः
यद यथा यादृशं चैव युद्धं वृत्तं च सांप्रतम
अहिलं शरॊतुम इच्छामि कुशलॊ हय असि संजय
[स]
शृणु राजन्न अवहितॊ यथावृत्तॊ महान कषयः
कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम
निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मना
विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत
विमुखे तव पुत्रे तु शॊकॊपहतचेतसि
भृशॊद्विग्नेषु सैन्येषु दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम
धयायमानेषु सैन्येषु दुःखं पराप्तेषु भारत
बलानां मध्यमानानां शरुत्वा निनदम उत्तमम
अभिज्ञानं नरेन्द्राणां विकृतं परेक्ष्य संयुगे
पतितान रथनीडांश च रथांश चापि महात्मनाम
रणे विनिहतान नागान दृष्ट्वा पत्तींश च मारिष
आयॊधनं चातिघॊरं रुद्रस्याक्रीड संनिभम
अप्रख्यातिं गतानां तु राज्ञां शतसहस्रशः
कृपाविष्टः कृपॊ राजन वयः शीलसमन्वितः
अब्रवीत तत्र तेजस्वी सॊ ऽभिसृत्य जनाधिपम
दुर्यॊधनं मन्युवशाद वचनं वचनक्षमः
दुर्यॊधन निबॊधेदं यत तवा वक्ष्यामि कौरव
शरुत्वा कुरु महाराज यदि ते रॊचते ऽनघ
न युद्धधर्माच छरेयान वै पन्था राजेन्द्र विद्यते
यं समाश्रित्य युध्यन्ते कषत्रियाः कषत्रियर्षभ
पुत्रॊ भराता पिता चैव सवस्रेयॊ मातुलस तथा
संबन्धिबन्धवाश चैव यॊध्या वै कषत्रजीविना
वधे चैव परॊ धर्मस तथाधर्मः पलायने
ते सम घॊरां समापन्ना जीविकां जीवितार्थिनः
तत्र तवां परतिवक्ष्यामि किं चिद एव हितं वचः
हते भीष्मे च दरॊणे च कर्णे चैव महारथे
जयद्रथे च निहते तव भरातृषु चानघ
लक्ष्मणे तव पुत्रे च किं शेषं पर्युपास्महे
येषु भारं समासज्य राज्ये मतिम अकुर्महि
ते संत्यज्य तनूर याताः शूरा बरह्म विदां गतिम
वयं तव इह विना भूता गुणवद्भिर महारथैः
कृपणं वर्तयिष्याम पातयित्वा नृपान बहून
सर्वैर अपि च जीवद्भिर बीभत्सुर अपराजितः
कृष्ण नेत्रॊ महाबाहुर देवैर अपि दुरासदः
इन्द्र कार्मुकवज्राभम इन्द्रकेतुम इवॊच्छ्रितम
वानरं केतुम आसाद्य संचचाल महाचमूः
सिंहनादेन भीमस्य पाञ्चजन्य सवनेन च
गाण्डीवस्य च निर्घॊषात संहृष्यन्ति मनांसि नः
चरन्तीव महाविद्युन मुष्णन्ति नयनप्रभाम
अलातम इव चाविद्धं गाण्डीवं समदृश्यत
जाम्बूनदविचित्रं च धूयमानं महद धनुः
दृश्यते दिक्षु सर्वासु विद्युद अभ्रघनेष्व इव
उद्यमानश च कृष्णेन वायुनेव बलाहकः
तावकं तद बलं राजन्न अर्जुनॊ ऽसत्रविदां वरः
गहनं शिशिरे कक्षं ददाहाग्निर इवॊत्थितः
गाहमानम अनीकानि महेन्द्रसदृशप्रभम
धनंजयम अपश्याम चतुर्दन्तम इव दविपम
विक्षॊभयन्तं सेनां ते तरासयन्तं च पार्थिवान
धनंजयम अपश्याम नलिनीम इव कुञ्जरम
तरासयन्तं तथा यॊधान धनुर घॊषेण पाण्डवम
भूय एनम अपश्याम सिंहं मृगगणा इव
सर्वलॊकमहेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम
आमुक्तकवचौ कृष्णौ लॊकमध्ये विरेजतुः
अद्य सप्त दशाहानि वर्तमानस्य भारत
संग्रामस्यातिघॊरस्य वध्यतां चाभितॊ युधि
वायुनेव विधूतानि तवानीकानि सर्वशः
शरद अम्भॊद जालानि वयशीर्यन्त समन्ततः
तां नावम इव पर्यस्तां भरान्तवातां महार्णवे
तव सेनां महाराज सव्यसाची वयकम्पयत
कव नु ते सूतपुत्रॊ ऽभूत कव नु दरॊणः सहानुगः
अहं कव च कव चात्मा ते हार्दिक्यश च तथा कव नु
दुःशासनश च भराता ते भरातृभिः सहितः कव नु
बाणगॊचर संपाप्तं परेक्ष्य चैव जयद्रथम
संबन्धिनस ते भरातॄंश च सहायान मातुलांस तथा
सर्वान विक्रम्य मिषतॊ लॊकांश चाक्रम्य मूर्धनि
जयद्रथॊ हतॊ राजन किं नु शेषम उपास्महे
कॊ वेह स पुमान अस्ति यॊ विजेष्यति पाण्डवम
तस्य चास्त्राणि दिव्यानि विविधानि महात्मनः
गाण्डीवस्य च निर्घॊषॊ वीर्याणि हरते हि नः
नष्टचन्द्रा यथा रात्रिः सेनेयं हतनायका
नागभग्नद्रुमा शुष्का नदीवाकुलतां गता
धवजिन्यां हतनेत्रायां यथेष्टं शवेतवाहनः
चरिष्यति महाबाहुः कक्षे ऽगनिर इव संज्वलन
सात्यकेश चैव यॊ वेगॊ भीमसेनस्य चॊभयॊः
दरयेत गिरीन सर्वाञ शॊषयेत च सागरान
उवाच वाक्यं यद भीमः सभामध्ये विशां पते
कृतं त सकलं तेन भूयश चैव करिष्यति
परमुखस्थे तदा कर्णे बलं पाण्डव रक्षितम
दुरासदं तथा गुप्तं गूढं गाण्डीवधन्वना
युष्माभिस तानि चीर्णानि यान्य असाहूनि साधुषु
अकारणकृतान्य एव तेषां वः फलम आगतम
आत्मनॊ ऽरथे तवया लॊकॊ यत्नतः सर्व आहृतः
स ते संशयितस तात आत्मा च भरतर्षभ
रक्ष दुर्यॊधनात्मानम आत्मा सर्वस्य भाजनम
भिन्ने हि भाजने तात दिशॊ गच्छति तद्गतम
हीयमानेन वै संधिः पर्येष्टव्यः समेन च
विग्रहॊ वर्धमानेन नीतिर एषा बृहस्पतेः
ते वयं पाण्डुपुत्रेभ्यॊ हीनाः सवबलशक्तितः
अत्र ते पाण्डवैः सार्धं संधिं मन्ये कषमं परभॊ
न जानीते हि यः शरेयः शरेयसश चावमन्यते
स कषिप्रं भरश्यते राज्यान न च शरेयॊ ऽनुविन्दति
परणिपत्य हि राजानं राज्यं यदि लभेमहि
शरेयः सयान न तु मौढ्येन राजन गन्तुं पराभवम
वैचित्रवीर्य वचनात कृपा शील्लॊ युधिष्ठिरः
विनियुञ्जीत राज्ये तवां गॊविन्द वचनेन च
यद बरूयाद धि हृषीकेशॊ राजानम अपराजितम
अर्जुनं भीमसेनं च सर्वं कुर्युर असंशयम
नातिक्रमिष्यते कृष्णॊ वचनं कौरवस्य ह
धृतराष्ट्रस्य मन्ये ऽहं नापि कृष्णस्य पाण्डवः
एतत कषमम अहं मन्ये तव पार्थैर अविग्रहम
न तव बरवीमि कार्पण्यान न पराणपरिरक्षणात
पथ्यं राजन बरवीमि तवां तत्परासुः समरिष्यसि
इति वृद्धॊ विलप्यैतत कृपः शारद्वतॊ वचः
दीर्घम उष्णं च निःश्वस्य शुशॊच च मुमॊह च
[स]
एवम उक्तॊ ऽतॊ राजा गौतमेन यशस्विना
निःश्वस्य दीर्घम उष्णं च तूष्णीम आसीद विशां पते
ततॊ मुहूर्तं स धयात्वा धार्तराष्ट्रॊ महामनाः
कृपं शारद्वतं वाक्यम इत्य उवाच परंतपः
यत किं चित सुहृदा वाच्यं तत सर्वं शरावितॊ हय अहम
कृतं च भवता सर्वं पराणान संत्यज्य युध्यता
गाहमानम अनीकानि युध्यमानं महारथैः
पाण्डवैर अतितेजॊभिर लॊकस तवाम अनुदृष्टवान
सुहृदा यद इदं वाच्यं भवता शरावितॊ हय अहम
न मां परीणाति तत सर्वं मुमूर्षॊर इव भेषजम
हेतुकारण संयुक्तं हितं वचनम उत्तमम
उच्यमानं महाबाहॊ न मे विप्राग्र्य रॊच्चते
राज्याद विनिकृतॊ ऽसमाभिः कथं सॊ ऽसमासु विश्वसेत
अक्षद्यूते च नृपतिर जितॊ ऽसमाभिर महाधनः
स कथं मम वाक्यानि शरद्दध्याद भूय एव तु
तथा दौत्येन संप्राप्तः कृष्णः पार्थ हिते रतः
परलब्धश च हृषीकेशस तच च कर्म विरॊधितम
स च मे वचनं बरह्मन कथम एवाभिमंस्यते
विललाप हि यत कृष्णा सभामध्ये समेयुषी
न तन मर्षयते कृष्णॊ न राज्यहरणं तथा
एकप्राणाव उभौ कृष्णाव अन्यॊन्यं परति संहतौ
पुरा यच छरुतम एवासीद अद्य पश्यामितत परभॊ
सवस्रीयं च हतं शरुत्वा दुःखस्वपिति केशवः
कृतागसॊ वयं तस्य स मदर्थं कथं कषमेत
अभिमन्यॊर विनाशेन न शर्म लभते ऽरजुनः
स कथं मद धिते यत्नं परकरिष्यति याचितः
मध्यमः पाण्डवस तीक्ष्णॊ भीमसेनॊ महाबलः
परतिज्ञात्म च तेनॊग्रं स भाज्येत न संनमेत
उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशाव उभौ चाबद्ध कङ्कटौ
कृतवैराव उभौ वीरौ यमाव अपि यमॊपमौ
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च कृतवैरौ मया सह
तौ कथं मद धिते यत्नं परकुर्यातां दविजॊत्तम
दुःशासनेन यत कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला
परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलॊकस्य पश्यतः
तथा विवसनां दीनां समरन्त्य अद्यापि पाण्डवाः
न निवारयितुं शक्याः संग्रामात ते परंतपाः
यदा च दरौपदी कृष्णा मद विनाशाय दुःखिता
उग्रं तेपे तपः कृष्णा भर्तॄणाम अर्थसिद्धये
सथण्डिले नित्यदा शेते यावद वैरस्य यातना
निक्षिप्य मानं दर्पं च वासुदेव सहॊदरा
कृष्णायाः परेक्ष्यवद भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा
इति सर्वं समुन्नद्धं न निर्वाति कथं चन
अभिमन्यॊर विनाशेन स संधेयः कथं मया
कथं च नाम भुक्त्वेमां पृथिवीं सागराम्बराम
पाण्डवानां परसादेन भुञ्जीयां राज्यम अल्पकम
उपर्य उपरि राज्ञां वै जवलितॊ भास्करॊ यथा
युधिष्ठिरं कथं पश्चाद अनुयास्यामि दासवत
कथं भुक्त्वा सवयं भॊगान दत्त्वा दायांश च पुष्कलान
कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणैः सह जीविकाम
नाभ्यसूयामि ते वाक्यम उक्तं सनिग्धं हितं तवया
न तु संधिम अहं मन्ये पराप्तकालं कथं चन
सुनीतम अनुपश्यामि सुयुद्धेन परंतप
नायं कलीबयितुं कालः संयॊद्धुं काल एव नः
इष्टं मे बहुभिर यज्ञैर दत्ता विप्रेषु दक्ष्णिणाः
पराप्ताः करमश्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्नि च सथितम
भृत्यमे सुभृतास तात दीनश चाभ्युद्धृतॊ जनः
यातानि परराष्ट्राणि सवराष्ट्रम अनुपालितम
भुक्ताश च विविधा भॊगास तरिवर्गः सेवितॊ मया
पितॄणां गतम आनृण्यं कषत्रधर्मस्य चॊभयॊः
न धरुवं सुखम अस्तीह कुतॊ राज्यं कुतॊ यशः
इह कीर्तिर विधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा
गृहे यत कषत्रियस्यापि निधनं तद विगर्हितम
अधर्मः सुमहान एष यच छय्या मरणं गृहे
अरण्ये यॊ विमुञ्चेत संग्रामे वा तनुं नरः
करतून आहृत्य महतॊ महिमानं स गच्छति
कृपणं विपलन्न आर्तॊ जरयाभिपरिप्लुतः
मरियते रुदतां मध्ये जञातीनां न स पूरुषः
तयक्त्वा तु विविधान भॊगान पराप्तानां मरमां गतिम
अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं सत सलॊकताम
शूराणाम आर्य वृत्तानां संग्रमेष्व अनिवर्तिनाम
धीमतां सत्यसंधानां सर्वेषां करतुयाजिनाम
शस्त्रावभृथम आप्तानां धरुवं वासस तरिविष्टपे
मुदा नूनं परपश्यन्ति शुभ्रा हय अप्सरसां गणाः
पश्यन्ति नूनं पितरः पूजिताञ शक्र संसदि
अप्सरॊभिः परिवृतान मॊदमानांस तरिविष्टपे
पन्थानम अमरैर यातं शूरैश चैवानिवर्तिभिः
अपि तैः संगतं मार्गं वयम अप्य आरुहेमहि
पितामहेन वृद्धेन तथाचर्येण धीमता
जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च
घटमाना मदर्थे ऽसमिन हताः शूरा जनाधिपाः
शेरते लॊहिताक्ताङ्गाः पृथिव्यां शरविक्षताः
उत्तमास्त्रविदः शूरा यथॊक्तक्रतुयाजिनः
तयक्त्वा पराणान यथान्यायम इन्द्र सद्मसु धिष्ठिताः
तैस तव अयं रचितः पन्था दुर्गमॊ हि पुनर भवेत
संपतद्भिर महावेगैर इतॊ याद्भिश च सद गतिम
ये मदर्थे हताः शूरास तेषां कृतम अनुस्मरन
ऋणं तत परतिमुञ्चानॊ न राज्ये मन आदधे
पातयित्वा वयस्यांश च भरातॄन अथ पितामहान
जीवितं यदि रक्षेयं लॊकॊ मां गर्हयेद धरुवम
कीदृशं च भवेद राज्यं मम हीनस्य बन्धुभिः
सखिभिश च सुहृद्भिश च परणिपत्य च पाण्डवम
सॊ ऽहम एतादृशं कृत्वा जगतॊ ऽसय पराभवम
सुयुद्धेन ततः सवर्गं पराप्स्यामि न तद अन्यथा
एवं दुर्यॊधनेनॊक्तं सर्वे संपूज्य तद वचः
साधु साध्व इति राजानं कषत्रियाः संबभाषिरे
पराजयम अशॊचन्तः कृतचित्ताश च विक्रमे
सर्वे सुनिश्चिता यॊद्धुम उदग्रमनसॊ ऽभवन
ततॊ वाहान समाश्वास्य सर्वे युद्धाभिनन्दिनः
ऊने दवियॊजने गत्वा परत्यतिष्ठन्त कौरवाः
आकाशे विद्रुमे पुण्ये परस्थे हिमवतः शुभे
अरुणां सरस्वतीं पराप्य पपुः सस्नुश च तज जलम
तव पुत्राः कृतॊत्साहाः पर्यवर्तन्त ते ततः
पर्यवस्थाप्य चात्मानम अन्यॊन्येन पुनस तदा
सर्वे राजन नयवर्तन्त कषत्रियाः कालचॊदिताः
[स]
अथ हैमवते परस्थे सथित्वा युद्धाभिनन्दिनः
सर्व एव महाराज यॊधास तत्र समागताः
शल्यश च चित्रसेनश च शकुनिश च महारथः
अश्वत्थामा कृपश चैव कृतवर्मा च सात्वतः
सुषेणॊ ऽरिष्टसेनश च धृतसेनश च वीर्यवान
जयत्सेनश च राजानस ते रात्रिम उषितास ततः
रणे कर्णे हते वीरे तरासिता जितकाशिभिः
नालभञ शर्म ते पुत्रा हिमवन्तम ऋते गिरिम
ते ऽबरुवन सहितास तत्र राजानं सैन्यसंनिधौ
कृतयत्ना रणे राजन साम्पूज्य विधिवत तदा
कृत्वा सेना परणेतारं परांस तवं यॊद्धुम अर्हसि
येनाभिगुप्ताः संग्रामे जयेमासु हृदॊ वयम
ततॊ दुर्यॊधनः सथित्वा रणे रथवरॊत्तमम
सर्वयुद्धविभागज्ञम अन्तकप्रतिमं युधि
सवङ्गं परच्छन्नशिरसं कम्बुग्रीवं परियंवदम
वयाकॊशपद्माभिमुखं वयाघ्रास्यं मेरुगौरवम
सथाणॊर वृषस्य सदृशं सकन्धनेत्र गतिस्वरैः
पुष्टश्लिष्टायत भुजं सुविस्तीर्ण घनॊरसम
जवे बले च सदृशम अरुणानुज वातयॊः
आदित्यस्य तविषा तुल्यं बुद्ध्या चॊशनसा समम
कान्ति रूपमुखैश्वर्यैस तरिभिश चन्द्रमसॊपमम
काञ्चनॊपल संघातैः सदृशं शलिष्टसंधिकम
सुवृत्तॊरु कटी जङ्घं सुपादं सवङ्गुलीनखम
समृत्वा समृत्वैव च गुणान धात्रा यत्नाद विनिर्मितम
सर्वलक्षणसंपन्नं निपुणं शरुतिसागरम
जेतारं तरसारीणाम अजेयं शत्रुभिर बलात
दशाङ्गं यश चतुष्पादम इष्वस्त्रं वेद तत्त्वतः
साङ्गंश च चतुरॊ वेदान सम्यग आख्यान पञ्चमान
आराध्य तर्यम्बलं यत्नाद वरतैर उग्रैर महातपाः
अयॊनिजायाम उत्पन्नॊ दरॊणेनायॊनिजेन यः
तम अप्रतिमकर्माणं रूपेणासदृशं भुवि
पारगं सर्वविद्यानां गुणार्णवम अनिन्दितम
तम अभ्येत्यात्मजस तुभ्यम अश्वत्थामानम अब्रवीत
यं पुरसः कृत्यसहिता युधि जेष्याम पाण्डवान
गुरुपुत्रॊ ऽदय सर्वेषाम अस्माकं परमा गतिः
भवांस तस्मान नियॊगात ते कॊ ऽसतु सेनापतिर मम
[दरुणि]
अयं कुलेन वीर्येण तेजसा यशसा शरिया
सर्वैर गुणैः समुदितः शल्यॊ नॊ ऽसतु चमूपतिः
भागिनेयान निजांस तयक्त्वा कृतज्ञॊ ऽसमान उपागतः
महासेनॊ महाबाहुर महासेन इवापरः
एनं सेनापतिं कृत्वा नृपतिं नृपसत्तम
शक्यः पराप्तुं जयॊ ऽसमाभिर देवैः सकन्दम इवाजितम
तथॊक्ते दरॊणपुत्रेण सर्व एव नराधिपाः
परिवार्य सथिताः शल्यं जयशब्दांश च चक्रिरे
युद्धाय च मतिं चक्रूर आवेशं च परं ययुः
ततॊ दुर्यॊधनः शल्यं भूमौ सथित्वा रथे सथितम
उवाच पराञ्जलिर भूत्वा राम भीष्म समं रणे
अयं स कालः संप्राप्तॊ मित्राणां मित्रवत्सल
यत्र मित्रम अमित्रं वा परीक्षन्ते बुधा जनाः
स भवान अस्तु नः शूरः परणेता वाहिनीमुखे
रणं च याते भवति पाण्डवा मन्दचेतसः
भविष्यन्ति सहामात्याः पाञ्चालाश च निरुद्यमाः
[षल्य]
यत तु मां मन्यसे राजन कुरुराज करॊमि तत
तवत्प्रियार्थं हि मे सर्वं पराणा राज्यं धनानि च
[दुर]
सेनापत्येन वरये तवाम अहं मातुलातुलम
सॊ ऽसमान पाहि युधां शरेष्ठ सकान्दॊ देवान इवाहवे
अभिषिच्यस्व राजेन्द्र देवानाम इव पावकिः
जहि शत्रून रणे वीर महेन्द्रॊ दानवान इव
[स]
एतच छरुत्वा वचॊ राज्ञॊ मद्रराजः परतापवान
दुर्यॊधनं तदा राजन वाक्यम एतद उवाच ह
दुर्यॊधन महाबाहॊ शृणु वाक्यविदां वर
याव एतौ मन्यसे कृष्णौ रथस्थौ रथिनां वरौ
न मे तुल्याव उभाव एतौ बाहुवीर्ये कथं चन
उद्यतां पृथिवीं सर्वां ससुरासुरमानवाम
यॊधयेयं रणमुखे संक्रुद्धः किम उ पाण्डवान
विजेष्ये च रणे पार्थान सॊमकांश च समागतान
अहं सेना परणेता ते भविष्यामि न संशयः
तं च वयूहं विधास्यामि न तरिष्यन्ति यं परे
इति सत्यं बरवीम्य एष दुर्यॊधन न संशयः
एवम उक्तस ततॊ राजा मद्राधिपतिम अञ्जसा
अभ्यषिञ्चत सेनाया मध्ये भरतसत्तम
विधिना शस्त्रदृष्टेन हृष्टरूपॊ विशां पते
अभिषिक्ते ततस तस्मिन सिंहनादॊ महान अभूत
तव सैन्येष्व अवाद्यन्त वादित्राणि च भारत
हृष्टाश चासंस तदा यॊधा मद्रकाश च महारथाः
तुष्टुवुश चैव राजानं शल्यम आहवशॊभिनम
जय राजंश चिरं जीव जहि शत्रून समागतान
तव बाहुबलं पराप्य धार्तराष्ट्रामहा बलाः
निखिलां पृथिवीं सर्वां परशासन्तु हतद्विषः
तवं हि शक्तॊ रणे जेतुं ससुरासुरमानवान
मर्त्यधर्माण इह तु किम उ सॊमक सृञ्जयान
एवं संस्तूयमानस तु मद्राणाम अधिपॊ बली
हर्षं पराप तदा वीरॊ दुरापम अकृतात्मभिः
[षल्य]
अद्यैवाहं रणे सर्वान पाञ्चालान सह पाण्डवैः
निहनिष्यामि राजेन्द्र सवर्गं यास्यामि वा हतः
अद्य पश्यन्तु मां लॊका विचरन्तम अभीतवत
अद्य पाण्डुसुताः सर्वे वासुदेवः ससात्यकिः
पाञ्चालाश चेदयश चैव दरौपदेयाश च सर्वशः
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सर्वे चापि परभद्रकाः
विक्रमं मम पश्यन्तु धनुषश च महद बलम
लाघवं चास्त्रवीर्यं च भुजयॊश च बलं युधि
अद्य पश्यन्तु मे पार्थाः सिद्धाश च सहचारणैः
यादृशं मे बलं बाह्वॊः साम्पद अस्त्रेषु या च मे
अद्य मे विक्रमं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथाः
परतीकार परा भूत्वा चेष्टन्तां विविधाः करियाः
अद्य सैन्यानि पाण्डूनां दरावयिष्ये समन्ततः
दरॊण भीष्माव अति विभॊ सूतपुत्रं च संयुगे
विचरिष्ये रणे युध्यन परियार्थं तव कौरव
[स]
अभिषिक्ते तदा शल्ये तव सैन्येषु मानद
न कर्ण वयसनं किं चिन मेनिरे तत्र भारत
हृष्टाः सुमनसश चैव बभूवुस तत्र सैनिकाः
मेनिरे निहतान पार्थान मद्रराजवशं गतान
परहर्षं पराप्य सेना तु तावकी भरतर्षभ
तां रात्रिं सुखिनी सुप्ता सवस्थचित्तेव साभवत
सैन्यस्य तव तं शब्दं शरुत्वा राजा युधिष्ठिरः
वार्ष्णेयम अब्रवीद वाक्यं सर्व कषत्रस्य शृण्वतः
मद्रराजः कृतः शल्यॊ धार्तराष्ट्रेण माधव
सेनापतिर महेष्वासः सर्वसैन्येषु पूजितः
एतच छरुत्वा यथा भूतं कुरु माधव यत कषमम
भवान नेताच गॊप्ता च विधत्स्व यद अनन्तरम
तम अब्रवीन महाराज वासुदेवॊ जनाधिपम
आर्तायनिम अहं जाने यथातत्त्वेन भारत
वीर्यवांश च महातेजा महात्मा च विशेषतः
कृती च चित्रयॊधी च समयुक्तॊ लाघवेन च
यादृग भीष्मस तथा दरॊणॊ यादृक कर्णश च संयुगे
तादृशस तद विशिष्टॊ वा मद्रराजॊ मतॊ मम
युध्यमानस्य तस्याजौ चिन्तयन्न एव भारत
यॊद्धारं नाधिगच्छामि तुल्यरूपं जनाधिप
शिखण्ड्यर्जुन भीमानां सात्वतस्य च भारत
धृष्टद्युम्नस्य च तथा बलेनाभ्यधिकॊ रणे
मद्रराजॊ महाराज सिंहद्विरदविक्रमः
विचरिष्यत्य अभीः काले कालः करुद्धः परजास्व इव
तस्याद्य न परपश्यामि परतियॊद्धारम आहवे
तवाम ऋते पुरुषव्याघ्र शार्दूलसमविक्रमम
सदेवलॊके कृत्स्ने ऽसमिन नान्यस तवत्तः पुमान भवेत
मद्रराजं रणे करुद्धं यॊ हन्यात कुरुनन्दन
अहन्य अहनि युध्यन्तं कषॊभयन्तं बलं तव
तस्माज जहि रणे शल्यं मघवान इव शम्बरम
अतिपश्चाद असौ वीरॊ धार्तराष्ट्रेण सत्कृतः
तवैव हि जयॊ नूनं हते मद्रेश्वरे युधि
तस्मिन हते हतं सर्वं धार्तराष्ट्र बलं महत
एतच छरुत्वा महाराज वचनं मम सांप्रतम
परत्युद्याहि रणे पार्थ मद्रराजं महाबलम
जहि चैनं महाबाहॊ वासवॊ नमुचिं यथा
न चैव अत्र दया कार्या मातुलॊ ऽयं ममेति वै
कषत्रधर्मं पुरस्कृत्य जहि मद्रजनेश्वरम
भीष्मद्रॊणार्णवं तीर्त्वा कर्ण पातालसंभवम
मा निमज्जस्व सगणः शल्यम आसाद्य गॊष्पदम
यच च ते तपसॊ वीर्यं यच च कषात्रं बलं तव
तद दर्शय रणे सर्वं जहि चैनं महारथम
एतावद उक्त्वा वचनं केशवः परवीरहा
जगाम शिबिरं सायं पूज्यमानॊ ऽथ पाण्डवैः
केशवे तु तदा याते धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
विसृज्य सर्वान भरातॄंश च पाञ्चालान अथ सॊमकान
सुष्वाप रजनीं तां तु विशल्य इव कुञ्जरः
ते च सर्वे महेष्वासाः पाञ्चालाः पाण्डवास तथा
कर्णस्य निधने हृष्टाः सुषुपुस तां निशां तदा
गतज्वरं महेष्वासं तीर्णपारं महारथम
बभूव पाण्डवेयानां सैन्यं परमुदितं निशि
सूतपुत्रस्य निधने जयं लब्ध्वा च मारिष
[स]
वयतीतायां रजन्यां तु राजा दुर्यॊधनस तदा
अब्रवीत तावकान सर्वान संनह्यन्तां महारथाः
राज्ञस तु मतम आज्ञाय सामनह्यत सा चमूः
अयॊजयन रथांस तूर्णं पर्यधावंस तथापरे
अकल्प्यन्त च मातङ्गाः समनह्यन्त पत्तयः
हयान आस्तरणॊपेतांश चक्रुर अन्ये सहास्रशः
वादित्राणां च निनदः परादुरासीद विशां पते
बॊधनार्थं हि यॊधानां सैन्यानां चाप्य उदीर्यताम
ततॊ बलानि सर्वाणि सेना शिष्टानि भारत
संनद्धान्य एव ददृशुर मृत्युं कृत्वा निवर्तनम
शल्यं सेनापतिं कृत्वा मद्रराजं महारथाः
परविभज्य बलं सर्वम अनीकेषु वयवस्थिताः
ततः सर्वे समागम्य पुत्रेण तव सैनिकाः
कृपश च कृतवर्मा च दरौणिः शल्यॊ ऽथ सौबलः
अन्ये च पार्थिवाः शेषाः समयं चक्रिरे तदा
न न एकेन यॊद्धव्यं कथं चिद अपि पाण्डवैः
यॊ हय एकः पाण्डवैर युध्येद यॊ वा युध्यन्तम उत्सृजेत
स पञ्चभिर भवेद युक्तः पातकैः सॊपपातकैः
अन्यॊन्यं परिरक्षद्भिर यॊद्धव्यं सहितैश च नः
एवं ते समयं कृत्वा सर्वे तत्र महारथाः
मद्रराजं पुरस्कृत्य तूर्णम अभ्यद्रवन परान
तथैव पाण्डवा राजन वयूह्य सैन्यं महारणे
अभ्ययुः कौरवान सर्वान यॊत्स्यमानाः समन्ततः
तद बलं भरतश्रेष्ठ कषुब्ब्धार्णव समस्वनम
समुद्धूतार्णवाकारम उद्धूत रथकुञ्जरम
[धृ]
दरॊणस्य भीष्मस्य च वै राधेयस्य च मे शरुतम
पातनं शंस मे भूयः शल्यस्याथ सुतस्य मे
कथं रणे हतः शल्यॊ धर्मराजेन संजय
भीमेन च महाबाहुः पुत्रॊ दुर्यॊधनॊ मम
[स]
कषयं मनुष्यदेहानां रथनागाश्वसंक्षयम
शृणु राजन सथिरॊ भूत्वा संग्रामं शंसतॊ मम
आशा बलवती राजन पुत्राणां ते ऽभवत तदा
हते भीष्मे च दरॊणे च सूतपुत्रे च पातिते
शल्यः पार्थान रणे सर्वान निहनिष्यति मारिष
ताम आशां हृदये कृत्वा समाश्वास्य च भारत
मद्रराजं च समरे समाश्रित्य महारथम
नाथवन्तम अथात्मानम अमन्यत सुतस तव
यदा कर्णे हते पार्थाः सिंहनादं परचक्रिरे
तदा राजन धार्तराष्ट्रान आविवेश महद भयम
तान समाश्वास्यतु तदा मद्रराजः परतापवान
वयूह्य वयूहं महाराज सर्वतॊभद्रम ऋद्धिमत
परत्युद्यातॊ रणे पार्थान मद्रराजः परतापवान
विधुन्वन कार्मुकं चित्रं भारघ्नं वेगवत्तरम
रथप्रवरम आस्थाय सैन्धवाश्वं महारथः
तस्य सीता महाराज रथस्थाशॊभयद रथम
स तेन संवृतॊ वीरॊ रथेनामित्रकर्शनः
तस्थौ शूरॊ महाराज पुत्राणां ते भयप्रणुत
परयाणे मद्रराजॊ ऽभून मुखं वयूहस्य दंशितः
मद्रकैः सहितॊ वीरैः कर्ण पुत्रैश च दुर्जयैः
सव्ये ऽभूत कृतवर्मा च तरिगर्तैः परिवारितः
गौतमॊ दक्षिणे पार्श्वे शकैश च यवनैः सह
अश्वत्थामा पृष्ठतॊ ऽभूत काम्बॊजैः परिवारितः
दुर्यॊधनॊ ऽभवन मध्ये रक्षितः कुरुपुंगवैः
हयानीकेन महता सौबलश चापि संवृतः
परययौ सर्वसैन्येन कैतव्यश च महारथः
पाण्डवाश च महेष्वासा वयूह्य सैन्यम अरिंदमाः
तरिधा भूत्वा महाराज तव सैन्यम उपाद्रवन
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सत्यकिश च महारथः
शलयस्य वाहिनीं तूर्णम अभिदुद्रुवुर आहवे
ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा सवेनानीकेन संवृतः
शल्यम एवाभिदुद्राव जिघांसुर भरतर्षभ
हार्दिक्यं तु महेष्वासम अर्जुनः शत्रुपूगहा
संशप्तक गणांश चैव वेगतॊ ऽभिविदुद्रुवे
गौतमं भीमसेनॊ वै सॊमकाश च महारथाः
अभ्यद्रवन्त राजेन्द्र जिघांसन्तः परान युधि
माद्रीपुत्रौ तु शकुनिम उलूकं च महारथौ
ससैन्यौ सहसेनौ ताव उपतस्थतुर आहवे
तथैवायुतशॊ यॊधास तावकाः पाण्डवान रणे
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा विविधायुधपाणयः
[धृ]
हते भीष्मे महेष्वासे दरॊणे कर्णे महारथे
कुरु षवल्पावशिष्टेषु पाण्डवेषु च संयुगे
सुसंरब्धेषु पार्थेषु पराक्रान्तेषु संजय
मामकानां परेषां च किं शिष्टम अभवद बलम
[स]
यथा वयं परे राजन युद्धाय समवस्थिताः
यावच चासीद बलं शिष्टं संग्रामे तन निबॊध मे
एकादश सहस्राणि रथानां भरतर्षभ
दश दन्ति सहस्राणि सप्त चैव शतानि च
पूर्णे शतसहस्रे दवे हयानां भरतर्षभ
नरकॊट्यस तथा तिस्रॊ बलम एतत तवाभवत
रथानां षट सहस्राणि षट सहस्राश च कुञ्जराः
दश चाश्वसहस्राणि पत्तिकॊटी च भारत
एतद बलं पाण्डवानाम अभवच छेषम आहवे
एत एव समाजग्मुर युद्धाय भरतर्षभ
एवं विभज्य राजेन्द्र मद्रराजमते सथिताः
पाण्डवान परत्युदीयाम जय गृद्धाः परमन्यवः
तथैव पाण्डवाः शूराः समरे जितकाशिनः
उपयाता नरव्याघ्राः पाञ्चालाश च यशस्विनः
एवम एते बलौघेन परस्परवधैषिणः
उपयाता नरव्याघ्राः पूर्वां संध्यां परति परभॊ
ततः परववृते युद्धं घॊररूपं भयानकम
तावकानां परेषां च निघ्नताम इतरेतरम
[स]
तथ परववृते युद्धं कुरूणां भयवर्धनम
सृञ्जयैः सह राजेन्द्र घॊरं देवासुरॊपमम
नरा रथा गजौघाश च सादिनश च सहस्रशः
वाजिनश च पराक्रान्ताः समाजग्मुः परस्परम
नागानां भीमरूपाणां दरवतां निस्वनॊ महान
अश्रूयत यथाकाले जलदानां नभस्तले
नागैर अभ्याहताः के चित सरथा रथिनॊ ऽपतन
वयद्रवन्त रणे वीरा दराव्यमाणा मदॊत्कटैः
हयौघान पादरक्षांश च रथिनस तत्र शिक्षिताः
शरैः संप्रेषयाम आसुः परलॊकाय भारत
सादिनः शिक्षिता राजन परिवार्य महारथान
विचरन्तॊ रणे ऽभयघ्नन परासशक्त्यृष्टिभिस तथा
धन्विनः पुरुषाः के चित संनिवार्य महारथान
एकं बहव आसाद्य परेषयेयुर यमक्षयम
नागं रथवरांश चान्ये परिवार्य महारथाः
सॊत्तरायुधिनं जघ्नुर दरवमाणा महारवम
तथा च रथिनं करुद्धं विकिरन्तं शरान बहून
नागा जघ्नुर महाराज परिवार्य समन्ततः
नागॊ नागम अभिद्रुत्य रथी च रथिनं रणे
शक्तॊ तॊमरनाराचैर निजघ्नुस तत्र तत्र ह
पादातान अवमृद्नन्तॊ रथवारणवाजिनः
रणमध्ये वयदृश्यन्त कुर्वन्तॊ महद आकुलम
हयाश च पर्यधावन्त चामरैर उपशॊभिताः
हंसा हिमवतः परस्थे पिबन्त इव मेदिनीम
तेषां तु वाजिनां भूमिः खुरैश चित्रा विशां पते
अशॊभत यथा नारी करज कषतविक्षता
वाजिनां खुरशब्देन रथे नेमिस्वनेन च
पत्तीनां चापि शब्देन नागानां बृह्मितेन च
वादित्राणां च घॊषेण शङ्खानां निस्वनेन च
अभवन नादिता भूमिर निर्घातिर इव भारत
धनुषां कूजमानानां निस्त्रिंशानां च दीप्यताम
कवचानां परभाभिश च न पराज्ञायत किं चन
बहवॊ बाहवश छिन्ना नागराजकरॊपमाः
उद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते वेगं कुर्वन्ति दारुणम
शिरसां च महाराज पततां वसुधातले
चयुतानाम इव तालेभ्यः फलानां शरूयते सवनः
शिरॊभिः पतितैर भाति रुधिरार्द्रैर वसुंधरा
तपनीयनिभैः काले नलिनैर इव भारत
उद्वृत्तनयनैस तैस तु गतसत्त्वैः सुविक्षतैः
वयभ्राजत महाराज पुण्डरीकैर इवावृता
बाहुभिश चन्दनादिग्धैः सकेयूरैर महाधनैः
पतितैर भाति राजेन्द्र मही शक्रध्वजैर इव
ऊरुभिश च नरेन्द्राणां विनिकृत्तैर महाहवे
हस्तिहस्तॊपमैर अन्यैः संवृतं तद रणाङ्गणम
कबन्ध शतसंकीर्णं छत्त्र चामरशॊभितम
सेना वनं तच छुशुभे वनं पुष्पाचितं यथा
तत्र यॊधा महाराज विचरन्तॊ हय अभीतवत
दृश्यन्ते रुधिराक्ताङ्गाः पुष्पिता इव किंशुकाः
मातङ्गाश चाप्य अदृश्यन्त शरतॊमर पीडिताः
पतन्तस तत्र तत्रैव छिन्नाभ्र सदृशा रणे
गजानीकं महाराज वध्यमानं महात्मभिः
वयदीर्यत दिशः सर्वा वातनुन्ना घना इव
ते गजा घनसंकाशाः पेतुर उव्यां समन्ततः
वज्ररुग्णा इव बभुः पर्वता युगसंक्षये
हयानां सादिभिः सार्धं पतितानां महीतले
राशयः संप्रदृश्यन्ते गिरिमात्रास ततस ततः
संजज्ञे रणभूमौ तु परलॊकवहा नदी
शॊणितॊदा रथावर्ता धवजवृक्षास्थि शर्करा
भुजनक्रा धनुः सरॊता हस्तिशैला हयॊपला
मेदॊ मज्जा कर्दमिनी छत्त्र हंसा गदॊडुपा
कवचॊष्णीष संछन्ना पताका रुचिरद्रुमा
चक्रचक्रावली जुष्टा तरिवेणू दण्डकावृता
शूराणां हर्षजननी भीरूणां भयवर्धिनी
परावर्तत नदी रौरा कुरुसृञ्जयसंकुला
तां नदीं पितृलॊकाय वहन्तीम अतिभैरवाम
तेरुर वाहन नौभिस ते शूराः परिघबाहवः
वर्तमाने तथा युद्धे निर्मर्यादे विशां पते
चतुरङ्गक्षये घॊरे पूर्वं देवासुरॊपमे
अक्रॊशन बान्धवान अन्ये तत्र तत्र परंतप
करॊशद्भिर बान्धवैश चान्ये भयार्ता न निवर्तिरे
निर्मर्यादे तथा युद्धे वर्तमाने भयानके
अर्जुनॊ भीमसेनश च मॊहयां चक्रतुः परान
सा वध्यमाना महती सेना तव जनाधिप
अमुह्यत तत्र तत्रैव यॊषिन मदवशाद इव
मॊहयित्वाच तां सेनां भिम सेनधनंजयौ
दध्मतुर वारिजौ तत्र सिंहनादं च नेदतुः
शरुत्वैव तु महाशब्दं धृष्टद्युम्न शिखण्डिनौ
धर्मराजं पुरस्कृत्य मद्रराजम अभिद्रुतौ
तत्राश्चर्यम अपश्याम घॊररूपं विशां पते
शल्येन संगताः शूरा यद अयुध्यन्त भागशः
माद्रीपुत्रौ सरभसौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ
अभ्ययातां तवरायुक्तौ जिगीषन्तौ बलं तव
ततॊ नयवर्तत बलं तावकं भरतर्षभ
शरैः परणुन्नं बहुधा पाण्डवैर जितकाशिभिः
वद्यमाना चमूः सा तु पुत्राणां परेक्षतां तव
भेजे दिशॊ महाराज परणुन्ना दृढधन्विभिः
हाहाकारॊ महाञ जज्ञे यॊधानां तव भारत
तिष्ठ तिष्ठेति वाग आसीद दरावितानां महात्मनाम
कषत्रियाणां तदान्यॊन्यं संयुगे जयम इच्छताम
आद्रवन्न एव भग्नास ते पाण्डवस तव सैनिकाः
तयक्त्वा युद्धि परियान पुत्रान भरातॄन अथ पितामहान
मातुलान भागिनेयांश च तथा संबन्धिबान्धवान
हयान दविपांस तवरयन्तॊ यॊधा जग्मुः समन्ततः
आत्मत्राण कृतॊत्साहास तावका भरतर्षभ
[स]
तत पराभग्नं बलं दृष्ट्वा मद्रराजः परतापवान
उवाच सारथिं तूर्णं चॊदयाश्वान महाजवान
एष तिष्ठति वै राजा पाण्डुपुत्रॊ युधिष्ठिरः
छत्त्रेण धरियमाणेन पाण्डुरेण विराजता
अत्र मां परापय कषिप्रं पश्या मे सारथे बलम
न समर्था हि मे कषिप्रं पश्य मे सारथे बलम
न समर्था हि मे पार्थाः सथातुम अद्य पुरॊ युधि
एवम उक्तस ततः परायान मद्रराजस्य सारथिः
यत्र राजा सत्यसंधॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
आपतन्तं च सहसा पाण्डवानां महद बलम
दधारैकॊ रणे शल्यॊ वेलेवॊद्धृतम अर्णवम
पाण्डवानां बलौघस तु शल्यम आसाद्य मारिष
वयतिष्ठत तदा युद्धे सिन्धॊर वेग इवाचलम
मद्रराजं तु समरे दृष्ट्वा युद्धाय विष्ठितम
कुरवः संन्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनाम
तेषु राजन निवृत्तेषु वयूढानीकेषु भागशः
परावर्तत महारौद्रः संग्रामः शॊणितॊदकः
समार्च्छच्च चित्रसेनेन नकुलॊ युद्धदुर्मदः
तौ परस्परम आसाद्य चित्रकार्मुकधारिणौ
मेघाव इव यथॊद्वृत्तौ दक्षिणॊत्तर वर्षिणौ
शरतॊयैः सिषिचतुस तौ परस्परम आहवे
नान्तरं तत्र पश्यामि पाण्डवस्येतरस्य वा
उभौ कृतास्त्रौ बलिनौ रथचर्या विशारदौ
परस्परवधे यत्तौ छिद्रान वेषणतत्परौ
चित्रसेनस तु भल्लेन पीतेना निशितेन च
नकुलस्य महाराज मुष्टिदेशे ऽचछिनद धनुः
अथैनं छिन्नधन्वानं रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः
तरिभिः शरैर असंभ्रान्तॊ ललाटे वै समर्पयत
हयांश चास्य शरैस तीक्ष्णैः परेषयाम आस मृत्यवे
तथा धवजं सारथिं च तरिभिस तरिभिर अपातयत
स शत्रुभुज निर्मुक्तैर ललाटस्थस तरिभिः शरैः
नकुलः शुशुभे राजंस तरिशृङ्ग इव पर्वतः
स छिन्नधन्वा विरथः खड्गम आदाय चर्म च
रथाद अवतरद वीरः शैलाग्राद इव केसरी
पद्भ्याम आपततस तस्य शरवृष्टिम अवासृजत
नकुलॊ ऽपय अग्रसत्तां वै चर्माणा लघुविक्रमः
चित्रसेनरथं पराप्य चित्रयॊधी जितश्रमः
आरुरॊह महाबाहुः सर्वसैन्यस्य पश्यतः
सकुण्डलं समुकुटं सुनसं सवायतेक्षणम
चित्रसेनशिरः कायाद अपाहरत पाण्डवः
स पपात रथॊपस्थाद दिवाकरसमप्रभः
चित्रसेनं विशस्तं तु दृष्ट्वा तत्र महारथाः
साद्धु वादस्वनांश चक्रुः सिंहनादांश च पुष्कलान
विशस्तं भरातरं दृष्ट्वा कर्ण पुत्रौ महारथौ
सुषेणः सत्यसेनश च मुञ्चन्तौ निशिताञ शरान
ततॊ ऽभयधावतां तूर्णं पाण्डवं रथिनां वरम
जिघांसन्तौ यथा नागं वयाघ्रौ राजन महावने
ताव अभ्यधावतां तीक्ष्णौ दवाव अप्य एनं महारथम
शरौघान सम्यग अस्यन्तौ जीमूतौ सलिलं यथा
स शरैः सर्वतॊ विद्धः परहृष्ट इव पाण्डवः
अन्यत कार्मुकम आदाय रथम आरुह्य वीर्यवान
अतिष्ठत रणे वीरः करुद्ध रूप इवान्तकः
तस्य तौ भरातरौ राजञ शरैः संनतपर्वभिः
रथं विशकलीकर्तुं समारब्धौ विशां पते
ततः परहस्य नकुलश चतुर्भिश चतुरॊ रणे
जघान निशितैस तीक्ष्णैः सत्यसेनस्य वाजिनः
ततः संधाय नाराचं रुक्मपुङ्खं शिलाशितम
धनुश चिच्छेद राजेन्द्र सत्यसेनस्य पाण्डवः
अथान्यं रथम आस्थाय धनुर आदाय चापरम
सत्यसेनः सुषेणश च पाण्डवं पर्यधावताम
अविध्यत ताव असंभ्रान्तौ माद्रीपुत्रः परतापवान
दवाभ्यां दवाभ्यां महाराज शराभ्यां रणमूर्धनि
सुषेणस तु ततः करुद्धः पाण्डवस्य महद धनुः
चिच्छेद परहसन युद्धे कषुरप्रेण महारथः
अथान्यद धनुर आदाय नकुलः करॊधमूर्च्छितः
सुषेणं पञ्चभिर विद्ध्वा धवजम एकेन चिच्छिदे
सत्यसेनस्य च धनुर हस्तावापं च मारिष
चिच्छेद तरसा युद्धे तत उच्चुक्रुशुर जनाः
अथान्यद धनुर आदाय वेगघ्नं भारसाधनम
शरैः संछादयाम आस समन्तात पाण्डुनन्दनम
संनिवार्य तु तान बाणान नकुलः परवीरहा
सत्यसेनं सुषेणं च दवाभ्यां दवाभ्याम अविध्यत
ताव एनं परत्यविध्येतां पृथक्पृथग अजिह्मगैः
सारथिं चास्य राजेन्द्र शरैर विव्यधतुः शितैः
सत्यसेनॊ रथेषां तु नकुलस्या धनुस तथा
पृथक शराभ्यां चिच्छेद कृतहस्तः परतापवान
स रथे ऽतिरथस तिष्ठन रथशक्तिं परामृशत
सवर्णदण्डाम अकुण्ठाग्रां तैलधौतां सुनिर्मलाम
लेलिहानाम इव विभॊ नागकन्यां महाविषाम
समुद्यम्य च चिक्षेप सत्यसेनस्य संयुगे
सा तस्य हृदयं संख्ये बिभेद शतधा नृप
स पपात रथाद भूमौ गतसत्त्वॊ ऽलपचेतनः
भरातरं निहतं दृष्ट्वा सुषेणः करॊधमूर्छितः
अभ्यवर्षच छरैस तूर्णं पदातिं पाण्डुनन्दनम
नकुलं विरथं दृष्ट्वा दरौपदेयॊ महाबलः
सुत सॊमॊ ऽभिदुद्राव परीप्सन पितरं रणे
ततॊ ऽधिरुह्य नकुलः सुत सॊमस्य तं रथम
शुशुभे भरतश्रेष्ठॊ गिरिस्थ इव केसरी
सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय सुषेणं समयॊधयत
ताव उभौ शरवर्षाभ्यां समासाद्य परस्परम
परस्परवधे यत्नं चक्रतुः सुमहारथौ
सुषेणस तु ततः करुद्धः पाण्डवं विशिखैस तरिभिः
सुत सॊमं च विंशत्या बाह्वॊर उरसि चार्पयत
ततः करुद्धॊ महाराज नकुलः परवीरहा
शरैस तस्य दिशः सर्वाश छादयाम आस वीर्यवान
ततॊ गृहीत्वा तीक्ष्णाग्रम अर्धचन्द्रं सुतेजनम
स वेगयुक्तं चिक्षेप कर्ण पुत्रस्य संयुगे
तस्य तेना शिरः कायाज जहार नृपसत्तम
पश्यतां सर्वसैन्यानां तद अद्भुतम इवाभवत
स हतः परापतद राजन नकुलेन महात्मना
नदीवेगाद इवारुग्णस तीरजः पादपॊ महान
कर्ण पुत्रवधं दृष्ट्वा नकुलस्य च विक्रमम
परदुद्राव भयात सेना तावकी भरतर्षभ
तां तु सेनां महाराज मद्रराजः परतापवान
अपालयद रणे शूरः सेनापतिर अरिंदमः
विभीस तस्थौ महाराज वयवस्थाप्य च वाहिनीम
सिंहनादं भृशं कृत्वा धनुः शब्दं च दारुणम
तावकाः समरे राजन रक्षितादृढ धन्वना
परत्युद्ययुर अरातींस ते समन्ताद विगतव्यथाः
मद्रराजं महेष्वासं परिवार्य समन्ततः
सथिता राजन महासेना यॊद्धुकामाः समन्ततः
सात्यकिर भिम सेनश च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य हरीनेषेधम अरिंदमम
परिवार्य रणे वीराः सिंहनादं परचक्रिरे
बाणशब्दरवांश चॊग्रान कष्वेडां च विविधान दधुः
तथैव तावकाः सर्वे मद्राधिपतिम अञ्जसा
परिवार्य सुसंरब्धाः पुनर युद्धाम अरॊच्चयन
ततः परववृते युद्धं भीरूणां भयवर्धनम
तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम
यथा देवासुरं युद्धं पूर्वम आसीद विशां पते
अभीतानां तथा राजन यम राष्ट्रविवर्धनम
ततः कपिध्वजॊ राजन हत्वा संशप्तकान रणे
अभ्यद्रवत तां सेनां कौरवीं पाण्डुनन्दनः
तथैव पाण्डवाः शेषा धृष्टद्युम्नपुरॊगमाः
अभ्यधावन्त तां सेनां विसृजन्तः शिताञ शरान
पाण्डवैर अवकीर्णानां सांमॊहः समजायत
न च जाज्ञुर अनीकानि दिशॊ वा परदिशस तथा
आपूर्यमाणा निशितैः शरैः पाण्डव चॊदितैः
हतप्रवीरा विध्वस्ता कीर्यमाणा समन्ततः
कौरव्य अवध्यत चमूः पाण्डुपुत्रैर महारथैः
तथैव पाण्डवी सेना शरै राजन समन्ततः
रणे ऽहन्यत पुत्रैस ते शतशॊ ऽथ सहस्रशः
ते सेने भृशसंतप्ते वध्यमाने परस्परम
वयाकुले समपद्येतां वर्षासु सरिताव इव
आविवेश ततस तीव्रं तावकानां महद भयम
पाण्डवानां च राजेन्द्र तथा भूते महाहवे
[स]
तस्मिन विलुलिते सैन्ये वध्यमाने परस्परम
दरवमाणेषु यॊधेषु निनदत्सु च दन्तिषु
कूजतां सतनतां चैव पदातीनां महाहवे
विद्रुतेषु महाराज हयेषु बहुधा तदा
परक्षये दारुणे जाते संहारे सर्वदेहिनाम
नानाशस्त्रसमावापे वयतिषक्त रथद्विपे
हर्षणे युद्धशौण्डानां भीरूणां भयवर्धने
गाहमानेषु यॊधेषु परस्परवधैषिषु
पराणादाने महाघॊरे वर्तमाने दुरॊदरे
संग्रामे घॊररूपे तु यम राष्ट्रविवर्धने
पाण्डवास तावकं सैन्यं वयधमन निशितैः शरैः
तथैव तावका यॊधा जग्नुः पाण्डवसैनिकान
तस्मिंस तथा वर्तमाने युद्धे भीरु भयावहे
पूर्वाह्णे चैव संप्राप्ते भास्करॊदयनं परति
लब्धलक्षाः परे राजन रक्षिताश च महात्मना
अयॊधयंस तव बलं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम
बलिभिः पाण्डवैर दृप्तैर लब्धलक्षैः परहारिभिः
कौरव्य असीदत पृतना मृगीवाग्निसमाकुला
तां दृष्ट्वा सीदतीं सेनां पङ्के गाम इव दुर्बलाम
उज्जिहीर्षुस तदा शल्यः परायत पाण्डुचमूं परति
मद्रराजस तु संक्रुद्धॊ गृहीत्वा धनुर उत्तमम
अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवान आततायिनः
पाण्डवाश च महाराज समरे जितकाशिनः
मद्रराजं समासाद्य विव्यधुर निशितैः शरैः
ततः शरशतैस तीक्ष्णैर मद्रराजॊ महाबलः
अर्दयाम आस तां सेनां धर्मराजस्य पश्यतः
परादुरासंस ततॊ राजन नानारूपण्य अनेकशः
चचाल शब्दं कुर्वाणा मही चापि सपर्वता
सदण्ड शूला दीप्ताग्राः शीर्यमाणाः समन्ततः
उल्का भूमिं दिवः पेतुर आहत्य रविमण्डलम
मृगश च माहिषाश चापि पक्षिणश च विशां पते
अपसव्यं तदा चक्रुः सेनां ते बहुशॊ नृप
ततस तद युद्धम अत्युग्रम अभवत संघचारिणाम
तथ सर्वाण्य अनीकानि संनिपत्य जनाधिप
अभ्ययुः कौरवा राजन पाण्डवानाम अनीकिनीम
शल्यस तु शरवर्षेण वर्षन्न इव सहस्रदृक
अभ्यवर्षद अदीनात्मा कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम
भीमसेनं शरैश चापि रुक्मपुङ्खैः शिलाशितः
दरौपदेयांस तथा सर्वान माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
धृष्टद्युम्नं च शैनेयं शिखण्डिनम अथापि च
एकैकं दशभिर बाणैर विव्याध च महाबलः
ततॊ ऽसृजद बाणवर्षं घर्मान्ते मघवान इव
ततः परभद्रका राजन सॊमकाश च सहस्रशः
पतिताः पात्यमानाश च दृश्यन्ते शल्य सायकैः
भरमराणाम इव वराताः शलभानाम इव वरजाः
हरादिन्य इव मेघेभ्यः शल्यस्य नयपतञ शराः
दविरदास तुरगाश चार्ताः पत्तयॊ रथिनस तथा
शल्यस्य बाणैर नयपतन बभ्रमुर वयनदंस तथा
आविष्ट इव मद्रेशॊ मन्युना पौरुषेण च
पराच्छादयद अरीन संख्ये कालसृष्ट इवान्तकः
विनर्दमानॊ मद्रेशॊ मेघह्रादॊ महाबलः
स वध्यमाना शल्येन पाण्डवानाम अनीकिनी
अजातशत्रुं कौन्तेयम अभ्यधावद युधिष्ठिरम
तां समर्प्य ततः संख्ये लघुहस्तः शितैः शरैः
शरवर्षेण महता युधिष्ठिरम अपीडयत
तम आपतन्तं पत्त्यश्वैः करुद्धॊ राजा युधिष्ठिरः
अवारयच छरैस तीक्ष्णैर मत्तं दविपम इवाङ्कुशैः
तस्य शल्यः शरं घॊरं मुमॊचाशीविषॊपमम
सॊ ऽभयविध्यन महात्मानं वेगेनाभ्यपतच च गाम
ततॊ वृकॊदरः करुद्धः शल्यं विव्याध सप्तभिः
पञ्चभिः सहदेवस तु नकुलॊ दशभिः शरैः
दरौपदेयाश च शत्रुघ्नं शूरम आर्तायनिं शरैः
अभ्यवर्षन महाभागं मेघा इव महीधरम
ततॊ दृष्ट्वा तुद्यमानं शल्यं पार्थैः समन्ततः
कृतवर्मा कृपश चैव संक्रुद्धाव अभ्यधावताम
उलूकश च पतत्री च शकुनिश चापि सौबलः
समयमानश च शनकैर अश्वत्थामा महारथः
तव पुत्राश च कार्त्स्न्येन जुगुपुः शल्यम आहवे
भीमसेनं तरिभिर विद्ध्वा कृतवर्मा शिलीमुखैः
बाणवर्णेण महता करुद्ध रूपम अवारयत
धृष्टद्युम्नं कृपः करुद्धॊ बाणवर्णैर अपीडयत
दरौपदेयांश च शकुनिर यमौ च दरौणिर अभ्ययात
दुर्यॊधनॊ युधां शरेष्ठाव आहवे केशवार्जुनौ
समभ्ययाद उग्रतेजाः शरैश चाभ्यहनद बली
एवं दवंद्व शतान्य आसंस तवदीयानां परिः सह
घॊररूपाणि चित्राणि तत्र तत्र विशां पते
ऋश्य वर्णाञ जघानाश्वान भॊजॊ भीमस्य संयुगे
सॊ ऽवतीर्य रथॊपस्थाद धताश्वः पाण्डुनन्दनः
कालॊ दण्डम इवॊद्यम्य गदापाणिर अयुध्यत
परमुखे सहदेवस्य जघानाश्वांश च मद्रराट
ततः शल्यस्य तनयं सहदेवॊ ऽसिनावधीत
गौतमः पुनर आचार्यॊ धृष्टद्युम्नम अयॊधयत
असंभ्रान्तम असंभ्रान्तॊ यत्नवान यत्नवत्तरम
दरौपदेयांस तथा वीरान एकैकं दशभिः शरैः
अविध्यद आचार्य सुतॊ नातिक्रुद्धः समयन्न इव
शल्यॊ ऽपि राजन संक्रुद्धॊ निघ्नन सॊमक पाण्डवान
पुनर एव शितैर बाणैर युधिष्ठिरम अपीडयत
तस्य भीमॊ रणे करुद्धः संदष्ट दशनच छदः
विनाशायाभिसंधाय गदाम आदत्त वीर्यवान
यमदण्डप्रतीकाशां कलरात्रिम इवॊद्यताम
गजवाजिमनुष्याणां पराणान्त करणीम अपि
हेमपट्ट परिक्षिप्ताम उल्कां परज्वलिताम इव
शैक्यां वयालीम इवात्युग्रां वज्रकल्पाम अयॊ मयीम
चन्दनागुरुपङ्काक्तां परमदाम ईप्सिताम इव
वसा मेदॊ मृगादिग्धां जिह्वां वैवस्वतीम इव
पटु घण्टा रव शतां वासवीम अशनीम इव
निर्मुक्ताशीविषाकारां पृक्तां गजमदैर अपि
तरासनीं रिपुसैन्यानां सवसैन्यपरिहर्षिणीम
मनुष्यलॊके विख्यातां गिरिशृङ्गविदारिणीम
यया कौलास भवने महेश्वर सखं बली
आह्वयाम आस कौन्तेयः संक्रुद्धम अलकाधिपम
यया मायाविनॊ दृप्तान सुबहून धनदालये
जघान गुह्यकान करुद्धॊ मन्दारार्थे महाबलः
निवार्यमाणॊ बहुभिर दरौपद्याः परियम आस्थितः
तां वज्रं मणिरत्नौघाम अष्टाश्रिं वज्रगौरवाम
समुद्यम्य महाबाहुः शल्यम अभ्यद्द्रवद रणे
गदया युद्धकुशलस तया दारुणनादया
पॊठयाम आस शल्यस्य चतुरॊ ऽशवान महाजवान
ततः शल्यॊ रणे करुद्धः पीने वक्षसि तॊमरम
निचखान नदन वीरॊ वर्म भित्त्वा च सॊ ऽभयगात
वृकॊदरस तव अस्मभ्रातस तम एवॊद्धृत्य तॊमरम
यन्तारं मद्रराजस्य निर्बिभेद ततॊ हृदि
स भिन्नवर्मा रुधिरं वमन वित्रस्तमानसः
पपाताभिमुहॊ दीनॊ मद्रराजस तव अपाक्रमत
कृतप्रतिकृतं दृष्ट्वा शल्यॊ विस्मितमानसः
गदाम आश्रित्य धीरात्मा परत्यमित्रम अवैक्षत
ततः सुमनसः पार्था भीमसेनम अपूजयन
तद दृष्ट्वा कर्मसंग्रामे घॊरम अक्लिष्टकर्मणः
[स]
पतितं परेक्ष्य यन्तारं शल्यः सर्वायसीं गदाम
आदाय तरसा राजंस तस्थौ गिरिर इवाचलः
तं दीप्तम इव कालाग्निं पाशहस्तम इवान्तकम
सशृङ्गम इव कौलासं सवज्रम इव वासवम
सशूलम इव हर्यक्षं वने मत्तम इव दविपम
जवेनाभ्यपतद भीमः परगृह्य महतीं गदाम
ततः शङ्खप्रणादश च तूर्याणां च सहस्रशः
सिंहनादश च संजज्ञे शूराणां हर्षवर्धनः
परेक्षन्तः सर्वतस तौ हि यॊधा यॊधमहाद्विपौ
तावकाश च परे चैव साधु साध्व इत्य अथाब्रुवन
न हि मद्राधिपाद अन्यॊ रामाद वा यदुनन्दनात
सॊढुम उत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे
तथा मद्राधिपस्यापि गदा वेगं महात्मनः
सॊढुम उत्सहते नान्यॊ यॊधॊ युधि वृकॊदरात
तौ वृषाव इव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतुः
आवल्गितौ गदाहस्तौ मद्रराजवृकॊदरौ
मण्डलावर्त मार्गेषु गदा विहरणेषु च
निर्विशेषम अभूद युद्धं तयॊः पुरुषसिंहयॊः
तप्तहेममयैः शुभ्रैर बभूव भयवर्धनी
अग्निज्वालैर इवाविद्धा पट्टैः शल्यस्य सा गदा
तथैव चरतॊ मार्गान मण्डलेषु महात्मनः
विद्युद अभ्रप्रतीकाशा भीमस्य शुशुभे गदा
ताडिता मद्रराजेन भीमस्य गदया गदा
दीप्यमानेव वै राजन ससृजे पावकार्चिषः
तथा भीमेन शल्यस्य ताडिता गदया गदा
अङ्गारवर्षं मुमुचे तद अद्भुतम इवाभवत
दन्तैर इव महानागौ शृङ्गैर इव महर्षभौ
तॊत्त्रैर इव तदान्यॊन्यं गदा गराभ्यां निजघ्नतुः
तौ गदा निहतैर गात्रैः कषणेन रुधिरॊक्षितौ
परेक्षणीयतराव आस्तां पुष्पिताव इव किंशुकौ
गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणम आहतः
भीमसेनॊ महाबाहुर न चचालाचलॊ यथा
तथा भीम गदा वेगैस ताड्यमानॊ मुहुर मुहुः
शल्यॊ न विव्यथे राजन दन्तिनेवाहतॊ गिरिः
शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयॊः पुरुषसिंहयॊः
गदा निपातसंह्रादॊ वज्रयॊर इव निस्वनः
निवृत्य तु महावीर्यौ समुच्छ्रितगदाव उभौ
पुनर अन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतुः
अथाभ्येत्य पदान्य अष्टौ संनिपातॊ ऽभवत तयॊः
उद्यम्य लॊहदण्डाभ्याम अतिमानुष कर्मणॊः
परार्थयानौ तदान्यॊ ऽनयं मण्डलानि विचेरतुः
करियाविशेषं कृतिनौ दर्शयाम आसतुस तदा
अथॊद्यम्य गदे घॊरे सशृङ्गाव इव पर्वतौ
ताव आजघ्नातुर अन्यॊन्यं यथा भूमिचलॊ ऽचलौ
तौ परस्परवेगाच च गदाभ्यां च भृशाहतौ
युगपत पेततुर वीराव उभाव इन्द्रध्वजाव इव
उभयॊः सेनयॊर वीरास तदा हाहाकृतॊ ऽभवन
भृशं मर्मण्य अभिहताव उभाव आस्तां सुविह्वलौ
ततः सगदम आरॊप्य मद्राणाम ऋषभं रथे
अपॊवाह कृपः शल्यं तूर्णम आयॊधनाद अपि
कषीबवद विह्वलत्वात तु निमेषात पुनर उत्थितः
भीमसेनॊ गदापाणिः समाह्वयत मद्रपम
ततस तु तावकाः शूरा नानाशस्त्रसमायुताः
नाना वादित्रशब्देन पाण्डुसेनाम अयॊधयन
भुजाव उच्छ्रित्य शस्त्रं च शब्देन महता ततः
अभ्यद्रवन महाराज दुर्यॊधन पुरॊगमाः
तद अनीकम अभिप्रेक्ष्य ततस ते पाण्डुनन्दनाः
परययुः सिंहनादेन दुर्यॊधन वधेप्सया
तेषाम आपततां तूर्णं पुत्रस ते भरतर्षभ
परासेन चेकितानं वै विव्याध हृदये भृशम
स पपात रथॊपस्थे तव पुत्रेण ताडितः
रुधिरौघपरिक्लिन्नः परविश्य विपुलं तमः
चेकितानं हतं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथाः
परसक्तम अभ्यवर्षन्त शरवर्षाणि भागशः
तावकानाम अनीकेषु पाण्डवा जितकाशिनः
वयचरन्त महाराज परेक्षणीयाः समन्ततः
कृपश च कृतवर्मा च सौबलश च महाबलः
अयॊधयन धर्मराजं मद्रराजपुरस्कृताः
भारद्वाजस्य हन्तारं भूरि वीर्यपराक्रमम
दुर्यॊधनॊ महाराज धृष्टद्युम्नम अयॊधयत
तरिसाहस्रा रथा राजंस तव पुत्रेण चॊदिताः
अयॊधयन्त विजयं दरॊणपुत्र पुरस्कृताः
विजये धृतसंकाल्पाः समभित्यक्तजीविताः
पराविशंस तावका राजन हंसा इव महत सरः
ततॊ युद्धम अभूद घॊरं परस्परवधैषिणाम
अन्यॊन्यवधसंयुक्तम अन्यॊन्यप्रीतिवर्धनम
तस्मिन परवृत्ते संग्रामे राजन वीरवरक्षये
अनिलेनेरितं घॊरम उत्तस्थौ पार्थिवं रजः
शरवणान नामधेयानां पाण्डवानां च कीर्तनात
परस्परं विजानीमॊ ये चायुध्यन्न अभीतवत
तद रजः पुरुषव्याघ्र शॊणितेन परशामितम
दिशश च विमला जज्ञुस तस्मिन रजसि शामिते
तथा परवृत्ते संग्रामे घॊररूपे भयानके
तावकानां परेषां च नासीत कश चित पराङ्मुखः
बरह्मलॊकपरा भूत्वा परार्थयन्तॊ जयं युधि
सुयुद्धेन पराक्रान्ता नराः सवर्गम अभिप्सवः
भर्तृपिण्ड विमॊक्ष अर्थं भर्तृकार्यविनिश्चिताः
सवर्गसंसक्तमनसॊ यॊधा युयुधिरे तदा
नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तॊ महारथाः
अन्यॊन्यम अभिगर्जन्तः परहरन्तः परस्परम
हतविध्यत गृह्णीत परहरध्वं निकृन्तत
इति सम वाचः शरूयन्ते तव तेषां च वै बले
ततः शल्यॊ महाराज धर्मराजं युधिष्ठिरम
विव्याध निशितैर बाणैर हन्तुकामॊ महारथम
तस्य पार्थॊ महाराज नाराचान वै महारथम
मर्माण्य उद्दिश्य मर्मज्ञॊ निचखान हसन्न इव
तं वार्य पाण्डवं बाणैर हन्तुकामॊ महायशाः
विव्याध समरे करुद्धॊ बहुभिः कङ्कपत्रिभिः
अथ भूयॊ महाराज शरेण नतपर्वणा
युधिष्ठिरं समाजघ्ने सर्वसैन्यस्य पश्यतः
धर्मराजॊ ऽपि संक्रुद्धॊ मद्रराजं महायशाः
विव्याध निशितैर बाणैः कङ्कबर्हिण वाजितैः
चन्द्र सेनं च सप्तत्या सूतं च नवभिः शरैः
दरुमसेनं चतुःषष्ट्या निजघान महारथः
चक्ररक्षे हते शल्यः पाण्डवेन महात्मना
निजघान ततॊ राजंश चेदीन वै पञ्चविंशतिम
सात्यकिं पञ्चविंशत्या भीमसेनं च पञ्चभिः
माद्रीपुत्रौ शतेनाजौ विव्याध निशितैः शरैः
एवं विचरतस तस्य संग्रामे राजसत्तम
संप्रेषयच छितान पार्तः शरान आशीविषॊपमान
धवजाग्रं चास्य समरे कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
परमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापहरद रथात
पाण्डुपुत्रेण वै तस्य केतुं छिन्नं महात्मना
निपतन्तम अपश्याम गिरिशृङ्गम इवाहतम
धवजं निपतितं दृष्ट्वा पाण्डवं च वयवस्थितम
संक्रुद्धॊ मद्रराजॊ ऽभूच छरवर्षं मुमॊच ह
शल्यः सायकवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान
अभ्यवर्षद अमेयात्मा कषत्रियं कषत्रियर्षभः
सात्यकिं भीमसेनं च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
एकैकं पञ्चभिर विद्ध्वा युधिष्ठिरम अपीडयत
ततॊ बाणमयं जालं विततं पाण्डवॊर असि
अपश्याम महाराज मेघजालम इवॊद्गतम
तस्या शल्यॊ रणे करुद्धॊ बाणैः संनतपर्वभिः
दिशः परच्छादयाम आस परदिशश च महारथः
ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा बाणजालेन पीडितः
बभूव हृतविक्रान्तॊ जम्भॊ वृत्र हणा यथा
[स]
पीडिते धर्मराजे तु मद्रराजेन मारिष
सात्यकिर भीमसेनश च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
परिवार्य रथैः शल्यां पीडयाम आसुर आहवे
तम एकं बहुभिर दृष्ट्व पीड्यमानं महारथैः
साधुवादॊ महाञ जज्ञे सिद्धाश चासन परहर्षिताः
आशर्यम इत्य अभाषान्त मुनयश चापि संगताः
भीमसेनॊ रणे शल्यं शल्य भूतं परांक्रमे
एकेन विद्ध्वा बाणेन पुनर विव्याध सप्तभिः
सात्यकिश च शतेनैनं धर्मपुत्र परीप्सया
मद्रेश्वरम अवाकीर्य सिंहनादम अथानदत
नकुलः पञ्चभिश चैनां सहदेवश च सप्तभिः
विद्ध्वा तं तु ततस तूर्णं पुनर विव्याध सप्तभिः
स तु शूरॊ रणे यत्तः पीडितस तैर महारथैः
विकृष्य कार्मुकं घॊरं वेगघ्नां भारसाधनम
सात्यकिं पञ्चविंशत्या शल्यॊ विव्याध मारिषा
भीमसेनं तरिसाप्तत्या नकुलं सप्तभिस तथा
ततः सविशिखं चापं सहदेवस्य धन्विनः
छित्त्वा भल्लेन समरे विव्याधैनं तरिसप्तभिः
सहदेवस तु समरे मतुलं भूरि वर्चसम
सज्यम अन्यद धनुः कृत्वा पञ्चभिः समताडयत
शरैर आशीविषाकारैर जवलज जवलनसंनिभैः
सारथिं चास्य समरे शरेणानतपर्वणा
वीव्याध भृशसंक्रुद्धस तं च भूयस तरिभिः शरैः
भीमसेनस तरिसप्तत्या सात्यकिर नवभिः शरैः
धर्मराजस तथा षष्ट्या गते शल्यं समर्पयत
ततः शल्यॊ महाराज निर्विद्धस तैर महारथैः
सुस्राव रुधिरं गात्रैर गैरिकं पर्वतॊ यथा
तांश च सर्वान महेष्वासान पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः
विव्याध तरसा राजंस तद अद्भुतम इवाभवत
ततॊ ऽपरेण भल्लेन धर्मपुत्रस्य मारिष
धानुश चिच्छेद समरे साज्यां स सुमहारथः
अथान्यद धनुर आदाय धर्मपुत्रॊ महारथः
साश्वसूत धवजरथं शल्यं पराच्छादयच छरैः
सच छाद्यमानः समरे धर्मपुत्रस्य सायकैः
युधिष्ठिरम अथाविध्यद दशभिर निशितैः शरैः
सात्यकिस तु ततः करुद्धॊ धर्मा पुत्रे शरार्दिते
मद्राणाम अधिपं शूरं शरौघैः समवारयत
स सात्यकेः परचिच्छेद कषुरप्रेण महद धनुः
भीमसेनमुखांस तांश च तरिभिस तरिभिर अताडयत
तस्य करुद्धॊ महाराज सात्यकिः सत्यविक्रमः
तॊमरं परेषयाम आस सवर्णा दण्डं महाधनम
भीमसेनॊ ऽथ नाराचं जवलन्तम इव पन्नगम
नकुलः समरे शक्तिं सहदेवॊ गदां शुभाम
धर्मराजः शतघ्नीं तु जिग्घांसुः शल्यम आहवे
तान आपतत एवाशु पञ्चानां वै भुजच्युतान
सात्यकिप्रहितं शल्यॊ भल्लैश चिच्छेद तॊमरम
भीमेन परहितं चापि शरं कनकभूषणम
दविधा चिच्छेद समरे कृतहस्तः परतापवान
नकुल परेषितां शक्तिं हेमदण्डां भयावहाम
गदां च सहदेवेन शरौघैः समवारयत
शराह्यां च शतघ्नीं तां राज्ञश चिच्छेद भारत
पश्यतां पाण्डुपुत्राणां सिंहनादं ननाद च
नामृष्यत तं तु शैनेयः शत्रॊर विजयम आहवे
अथान्यद धनुर आदाय सात्यकिः करॊधमूर्छितः
दवाभ्यां मद्रेश्वरं विद्ध्वा सारथिं च तरिभिः शरैः
ततः शल्यॊ महाराज सर्वांस तान दशभिः शरैः
विव्याध सुभृशं करुद्धस तॊत्त्रैर इव महाद्विपान
ते वार्यमाणाः समरे मद्रराज्ञा महारथाः
न शेकुः परमुखे सथातुं तस्य शत्रुनिषूदनाः
ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा दृष्ट्वा शल्यस्य विक्रमम
निहतान पाण्डवान मेने पाञ्चालान अथ सृञ्जयान
ततॊ राजन महाबाहुर भीमसेनः परतापवान
संत्यज्य मनसा पराणान मद्राधिपम अयॊधयत
नकुलः सहदेवश च सात्यकिश च महारथः
परिवार्य तदा शल्यं समन्ताद वयकिरञ शरैः
स चतुर्भिर महेष्वासैः पाण्डवानां महारथैः
वृतस तान यॊधयाम आसा मद्रराजः परतापवान
तस्य धर्मसुतॊ राजन कषुरप्रेण महाहवे
चक्ररक्षं जघानाशु मद्रराजस्य पार्थिव
तस्मिंस तु निहते शूरे चक्ररक्षे महारथे
मद्रराजॊ ऽतिबलवान सैनिकान आस्तृणॊच छरैः
समाच्छन्नांस ततस तांस तु राजन वीक्ष्य स सैनिकान
चिन्तयाम आस समरे धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
कथं नु न भवेत सत्यं तन माधव वचॊ महत
न हि करुद्धॊ रणे राजा कषपयेत बलं मम
ततः सरथ नागाश्वाः पाण्डवाः पण्डु पूर्वज
मद्रेश्वरं समासेदुः पीडयन्तः समन्ततः
नानाशस्त्रौघबहुलां शस्त्रवृष्टिं समुत्थिताम
वयधमत समरे राजन महाभ्राणीव मारुतः
ततः कनकपुङ्खां तां शल्य कषिप्तां वियद गताम
शरवृष्टिम अपश्याम शलभानाम इवाततिम
ते शरा मद्रराजेन परेषिता रणमूर्धनि
संपतन्तः सम दृश्यन्ते शलभानां वरजा इव
मद्रराजधनुर मुक्तैः शरैः कनकभूषणैः
निरन्तरम इवाकाशं संबभूव जनाधिप
न पाण्डवानां नास्माकं तत्र कश चिद वयदृश्यत
बाणान्ध कारे महति कृते तत्र महाभये
मद्रराजेन बलिना लाघवाच छरवृष्टिभिः
लॊड्यमानं तथा दृष्ट्वा पाण्डवानां बलार्णवम
विस्मयं परमं जग्मुर देवगन्धर्वदानवाः
स तु तान सर्वतॊ यत्ताञ शरैः संपीड्य मारिष
धर्मराजम अवच्छाद्य सिंहवद वयनदन मुहुः
ते छन्नाः समरे तेन पाण्डवानां महारथाः
न शेकुस तं तदा युद्धे परत्युद्यातं महारथम
धर्मराज पुरॊगास तु भीमसेनमुखा रथाः
न जहुः समरे शूरं शल्यम आहवशॊभिनम
[स]
अर्जुनॊ दरौणिना विद्धॊ युद्धे बहुभिर आयसैः
तस्य चानुचरैः शूरैस तरिगर्तानां महारथैः
दरौणिं विव्याध समरे तरिभिर एव शिला मुखैः
तथेतरान महेष्वासान दवाभ्यां दवाभ्यां धनंजयः
भूयश चैव महाबाहुः शरवर्षैर अवाकिरत
शरकण्टकितास ते तु तावका भरतर्षभ
न जाहुः सामरे पार्थं वध्यमानाः शितैः शरैः
ते ऽरजुनं रथवंशेन दरॊणपुत्र पुरॊगमाः
अयॊधयन्त समरे परिवार्य महारथाः
तैस तु कषिप्ताः शरा राजन कार्तस्वरविभूषिताः
अर्जुनस्य रथॊपस्थं पूरयाम आसुर अञ्जसा
तथा कृष्णौ महेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम
शरैर वीक्ष्य वितुन्नाङ्गौ परहृष्टौ युद्धदुर्मदौ
कूबरं रथचक्राणि ईषा यॊक्त्राणि चाभिभॊ
युगं चैवानुकर्षं च शरभूतम अभूत तदा
नैतादृशं दृष्टपूर्वं राजन नैव च नः शरुतम
यादृशं तत्र पार्थस्य तावकाः संप्रचक्रिरे
स रथः सर्वतॊ भाति चित्रपुङ्खैः शितैः शरैः
उल्का शतैः संप्रदीप्तं विमानम इव भूतले
ततॊ ऽरजुनॊ महाराज शरैः संनतपर्वभिः
अवाकिरत तां पृतनां मेघॊ वृष्ट्या यथाचलम
ते वध्यमानाः समरे पार्था नामाङ्कितैः शरैः
पार्थ भूतम अमन्यन्त परेक्षामाणास तथाविधम
ततॊ ऽदभुतशरज्वालॊ धनुः शब्दानिलॊ महान
सेनेन्धनं ददाहाशु तावकं पार्थ पावकः
चक्राणां पाततां चैव युगानां च धरातले
तूणीराणां पताकानां धवजानां च रथैः सह
ईषाणाम अनुकर्षाणां तरिवेणूनां च भारत
अक्षाणाम अथ यॊक्त्राणां परतॊदानां च सर्वशः
शिरसां पततां चैव कुण्डलॊष्णीष धारिणाम
भुजानां च महाराज सकन्धानां च समन्ततः
छत्त्राणां वयजनैः सार्धं मुकुटानां च राशयः
समदृश्यन्त पार्थस्य रथमार्गेषु भारत
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशॊणितकर्दमा
बभूव भरतश्रेष्ठ रुद्रस्याक्रीडनं यथा
भीरूणां तरासजननी शूराणां हर्षवर्धनी
हत्वा तु समरे पार्थः सहस्रे दवे परंतप
रथानां सवरूथानां विधूमॊ ऽगनिर इव जवलन
यथा हि भगवान अग्निर जगद दग्ध्वा चराचरम
विधूमॊ दृश्यते राजंस तथा पार्थॊ महारथः
दरौणिस तु समरे दृष्ट्वा पाण्डवस्य पराक्रमम
रथेनातिपताकेन पाण्डवं परत्यवारयत
ताव उभौ पुरुषव्याघ्रौ शवेताश्वौ धन्विनां वरौ
समीयतुस तदा तूर्णं परस्परवधैषिणौ
तयॊर आसीन महाराज बाणवर्षं सुदारुणम
जीमूतानां यथा वृष्टिर तपान्ते भरतर्षभ
अन्यॊन्यस्पर्धिनौ तौ तु शरैः संनतपर्वभिः
ततक्षतुर मृधे ऽनयॊन्यं शृङ्गाभ्यां वृषभाव इव
तयॊर युद्धं महाराज चिरं समम इवाभवत
अस्त्राणां संगमश चैव घॊरस तत्राभवन महान
ततॊ ऽरजुनं दवादशभी रुक्मपुङ्खैः सुतेजनैः
वासुदेवं च दशभिर दरौणिर विव्याध भारत
ततः परहस्य बीभत्सुर वयाक्षिपद गाण्डिवं धनुः
मानयित्वा मुहूर्तं च गुरुपुत्रं महाहवे
वयश्व सूत रथं चक्रे सव्यसाची महारथः
मृदुपूर्वं ततश चैनं तरिभिर विव्याध सायकैः
हताश्वे तु रथे तिष्ठन दरॊणपुत्रस तव अयॊ मयम
मुसलं पाण्डुपुत्राय चिक्षेप परिघॊपमम
तम आपतन्तं सहसा हेमपट्ट विभूषितम
चिच्छेद सप्तधा वीरः पार्तः शत्रुनिबर्हणः
स चछिन्नं मुसलं दृष्ट्वा दरौणिः परमकॊपनः
आददे परिघं घॊरं नगेन्द्रशिखरॊपमम
चिक्षेप चैव पार्थाय दरौणिर युद्धविशारदः
तम अन्तकम इव करुद्धं परिघं परेक्ष्य पाण्डवः
अर्जुनस तवरितॊ जघ्ने पञ्चभिः सायकॊत्तमैः
स चछिन्नः पतितॊ भूमौ पार्थ बाणैर महाहवे
दारयन पृथिवीन्द्राणां मनः शब्देन भारत
ततॊ ऽपरैस तरिभिर बाणैर दरौणिं विव्याध पाण्डवः
सॊ ऽतिविद्धॊ बलवता पार्थेन सुमहाबलः
न संभ्रान्तस तदा दरौणिः पौरुषे सवे वयवस्थितः
सुधर्मा तु ततॊ राजन भारद्वाजं महारथम
अवाकिरच छरव्रातैः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः
ततस तु सुरथॊ ऽपय आजौ पाञ्चालानां महारथः
रथेन मेघघॊषेण दरौणिम एवाभ्यधावत
विकर्षन वै धनुःश्रेष्ठं सर्वभार सहं दृढम
जवलनाशीविषनिभैः शरैश चैनम अवाकिरत
सुरथं तु ततः करुद्धम आपतन्तं महारथम
चुकॊप समरे दरौणिर दण्डाहत इवॊरगः
तरिशिखां भरुकुटीं कृत्वा सृक्किणी परिलेलिहन
उद्वीक्ष्य सुरथं रॊषाद धनुर्ज्याम अवमृज्य च
मुमॊच तीष्णं नाराचं यमदण्डसमद्युतिम
स तस्य हृदयं भित्त्वा परविवेशातिवेगतः
शक्राशनिर इवॊत्सृष्टा विदार्य धरणीतलम
ततस तं पतितं भूमौ नाराचेन समाहतम
वज्रेणेव यथा शृङ्गं पर्वतस्य महाधनम
तस्मिंस तु निहते वीरे दरॊणपुत्रः परतापवान
आरुरॊह रथं तूर्णं तम एव रथिनां वरः
ततः सज्जॊ महाराज दरौणिर आहवदुर्मदः
अर्जुनं यॊधयाम आस संशप्तक वृतॊ रणे
तत्र युद्धं महच चासीद अर्जुनस्य परैः सह
मध्यंदिनगते सूर्ये यम राष्ट्रविवर्धनम
तत्राश्चर्यम अपश्याम दृष्ट्वा तेषां पराक्रमम
यद एकॊ युगपद वीरान समयॊधयद अर्जुनः
विमर्दस तु महान आसीद अर्जुनस्य परैः सह
शतक्रतॊर यथापूर्वं महत्या दैत्य सेनया
[स]
दुर्यॊधनॊ महाराज धृष्टद्युम्नश च पर्षतः
चक्रतुः सुमहद युद्धां शरशक्तिसमाकुलम
तयॊर आसन महाराज शरधाराः सहस्रशः
अम्बुदानां यथाकाले जलधाराः समन्ततः
राजा तु पार्षतं विद्ध्वा शरैः पञ्चभिर आयसैः
दरॊण हन्तारम उग्रेषुः पुनर विव्याध सप्तभिः
धृष्टद्युम्नस तु समरे बलवान दृढविक्रमः
सप्तत्या विशिखानां वै दुर्यॊधनम अपीडयत
पीडितं परेक्ष्य राजानं सॊदर्या भरतर्षभ
महत्या सेनया सार्धं परिवव्रुः सम पार्षतम
स तैः परिवृतॊ शूरैः सर्वतॊ ऽतिरथैर भृशम
वयचरत समरे राजन दर्शयन हस्तलाघवम
शिखण्डी कृतवर्माणं गौतमं च महारथम
परभद्रकैः समायुक्तॊ यॊधयाम आस धन्विनौ
तत्रापि सुमहद युद्धं घॊररूपं विशां पते
पराणान संत्यजतां युद्धे पराणद्यूताभिदेवने
शल्यस तु शरवर्षाणि विमुञ्चन सर्वतॊदिशम
पाण्डवान पीडयाम आस ससात्यकि वृकॊदरान
तथॊभौ च यमौ युद्धे यम तुल्यपराक्रमौ
यॊधयाम आस राजेन्द्र वीर्येण च बलेन च
शल्य सायकनुन्नानां पाण्डवानां महामृधे
तरातारं नाध्यगच्छन्त केच चित तत्र महारथाः
ततस तु नकुलः शूरॊ धर्मराजे परपीडिते
अभिदुद्राव वेगेन मातुलं माद्रिनन्दनः
संछाद्य समरे शल्यं नकुलः परवीरहा
विव्याध चैनं दशभिः समयमानः सतनान्तरे
सर्वपारशवैर बाणैः कर्मार परिमार्जितैः
सवर्णपुङ्खैः शिला धौतैर धनुर यन्त्रप्रचॊदितैः
शल्यस तु पीडितस तेन सवस्त्रीयेण महात्मना
नकुलं पीडयाम आस सवस्रीयेण महात्मना
ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा भीमसेनॊ ऽथ सात्यकिः
सहदेवश च माद्रेयॊ मद्रराजम उपाद्रवन
तान आपतत एवाशु पूरयानान रतः सवनैः
दिशश च परदिशश चैव कम्पयानांश च मेदिनीम
परतिजग्राह समरे सेनापतिर अमित्रजित
युधिष्ठिरं तरिभिर विद्ध्वा भीमसेनं च सप्तभिः
सात्यकिं च शतेनाजौ सहदेवं तरिभिः शरैः
ततस तु सशरं चापं नकुलस्य महात्मनः
मद्रेश्वरः कषुरप्रेण तदा चिच्छेद मारिष
तद अशीर्यत विच्छिन्नं धनुः शल्यस्य सायकैः
अथान्यद धनुर आदाय माद्रीपुत्रॊ महारथः
मद्रराजरथं तूर्णं पूरयाम आस पत्रिभिः
युधिष्ठिरस तु मद्रेशं सहदेवश च मारिष
दशभिर दशभिर बाणैर उरस्य एनम अविध्यताम
भीमसेनस ततः षष्ट्या सात्यकिर नवभिः शरैः
मद्रराजम अभिद्रुत्य जघ्नतुः कङ्कपत्रिभिः
मद्रराजस ततः करुद्धः सात्यकिं नवभिः शरैः
विव्याध भूयः सप्तत्या शराणां नतपर्वणाम
अथास्य सशरं चापं मुष्टौ चिच्छेद मारिष
हयांश च चतुरः संख्ये परेषयाम आस मृत्यवे
विरथं सात्यकिं कृत्वा मद्रराजॊ महाबलः
विशिखानां शतेनैनम आजघान समन्ततः
माद्रीपुत्रौ तु संरब्धौ भीमसेनं च पाण्डवम
युधिष्ठिरं च कौरव्य विव्याध दशभिः शरैः
तत्राद्भुतम अपश्याम मद्रराजस्य पौरुषम
यद एनं सहिताः पार्था नाभ्यवर्तन्त संयुगे
अथान्यं रथम आस्थाय सात्यकिः सत्यविक्रमः
पीडितान पाण्डवान दृष्ट्वा मद्रराजवशं गतान
अभिदुद्राव वेगेन मद्राणाम अधिपं बली
आपतन्तं रथं तस्य शल्यः समितिशॊभनः
परत्युद्यतौ रथेनैव मत्तॊ मत्तम इव दविपम
स संनिपातस तुमुलॊ बभूवाद्भुतदर्शनः
सात्यकेश चैव शूरस्य मद्राणाम अधिपस्य च
यादृशॊ वै पुरावृत्तः शम्बरामर राजयॊः
सात्यकिः परेक्ष्य समरे मद्रराजं वयवस्थितम
विव्याध दशभिर बाणैस तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत
मद्रराजस तु सुभृशं विद्धस तेन महात्मना
सात्यकिमं परतिविव्याध चित्रपुङ्खैः शितैः शरैः
ततः पार्था महेष्वासाः सात्वताभिसृतं नृपम
अभ्यद्रवन रथैस तूर्णं मातुलं वधकाम्यया
तत आसीत परामर्दस तुमुलः शॊणितॊदकः
शूराणां युध्यमानानां सिंहानाम इव नर्दताम
तेषाम आसीन महाराज वयतिक्षेपः परस्परम
सिंहानाम आमिषेप्सूनां कूजताम इव संयुगे
तेषां बाणसहस्रौघैर आकीर्णा वसुधाभवत
अन्तरिक्षं च सहसा बाणभूतम अभूत तदा
शरान्धकारं बहुधा कृतं तत्र समन्ततः
अब्भ्रच छायेव संजज्ञे शरैर मुक्तैर महात्मभिः
तत्र राजञ शरैर मुक्तैर निर्मुक्तैर इव पन्नगैः
सवर्णपुङ्खैः परकाशद्भिर वयरॊचन्त दिशस तथा
तत्राद्भुतं परं चक्रे शल्यः शत्रुनिबर्हणः
यद एकः समरे शूरॊ यॊधयाम आस वै बहून
मद्रराजभुजॊत्सृष्टैः कङ्कबर्हिण वाजितैः
संपतद्भिः शरैर घॊरैर अवाकीर्यत मेदिनी
तत्र शल्य रथं राजन विचरन्तं महाहवे
अपश्याम यथापूर्वं शक्रस्यासुरसंक्षये
[स]
तथ सैन्यास तव विभॊ मद्रराजपुरस्कृताः
पुनर अभ्यद्रवन पार्थान वेगेन महता रणे
पीडितास तावकाः सर्वे परधावन्तॊ रणॊत्कटाः
कषणेनैव च पार्थांस ते बहुत्वात समलॊडयन
ते वध्यमानाः कुरुभिः पाण्डवा नावतस्थिरे
निवार्यमाणा भीमेन पश्यतॊः कृष्ण पार्थयॊः
ततॊ धनंजयः करुद्धाः कृपं सह पदानुगैः
अवाकिरच छरौघेण कृतवर्माणम एव च
शकुनिं सहदेवस तु सह सैन्यम अवारयत
नकुलः पार्श्वतः सथित्वा मद्रराजम अवैक्षत
दरौपदेया नरेन्द्रांश च भूयिष्ठं समवारयन
दरॊणपुत्रं च पाञ्चाल्यः शिखाण्डी समवारयत
भीमसेनस तु राजानं गदापाणिर अवारयत
शल्यं तु सह सैन्येन कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
ततः समभवद युद्धं संसक्तं तत्र तत्र ह
तावकानां परेषां च संग्रामेष्व अनिवर्तिनाम
तत्र पश्यामहे कर्म शल्यस्यातिमहद रणे
यद एकः सर्वसैन्यानि पाण्डवानाम अयुध्यत
वयदृश्यत तदा शल्यॊ युधिष्ठिर समीपतः
रणे चन्द्रसमॊ ऽभयाशे शरैश चर इव गरहः
पीडयित्वा तु राजानं शरैर आशीविषॊपमैः
अभ्यधावत पुनर भीमं शरवर्षैर अवाकिरत
तस्य तल लाघवं दृष्ट्वा तथैव च कृतास्त्रताम
अपूजयन्न अनीकानि परेषां तावकानि च
पीड्यमानास तु शल्येन पाण्डवा भृशविक्षताः
पराद्रवन्त रणं हित्वा करॊशमाने युधिष्ठिरे
वध्यमानेष्व अनीकेषु मद्रराजेन पाण्डवः
अमर्षवशम आपन्नॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
ततः पौरुषम आस्थाय मद्रराजम अपीडयत
जयॊ वास्तु वधॊ वेति कृतबुद्धिर महारथः
समाहूयाब्रवीत सर्वान भरातॄन कृष्णं च माधवम
भीष्मॊ दरॊणश च कर्णश च ये चान्ये पृथिवीक्षितः
कौरवार्थे पराक्रान्ताः संग्रामे निधनं गताः
यथाभागं यथॊत्साहं भवन्तः कृतपौरुषाः
भागॊ ऽवशिष्ट एकॊ ऽयं मम शल्यॊ महारथः
सॊ ऽहम अद्य युधा जेतुम आशंसे मद्रकेश्वरम
तत्र यन मानसं मह्यं तत सार्वं निगदामि वः
चक्ररक्षाव इमौ शूरौ मम माद्रवतीसुतौ
अजेयौ वासवेनापि समरे वीर संमतौ
साध्व इमौ मातुलं युद्धे कषत्रधर्मपुरस्कृतौ
मदर्थं परतियुध्येतां मानार्हौ सत्यसंगरौ
मां वा शल्यॊ रणे हन्ता तं वाहं भद्रम अस्तु वः
इति सत्याम इमां वाणीं लॊकवीरा निबॊधत
यॊत्स्ये ऽहं मातुलेनाद्य कषत्रधर्मेण पार्थिवाः
सवयं समभिसंधाय विजयायेतराय वा
तस्य मे ऽभयधिकं शस्त्रं सर्वॊपकरणानि च
संयुञ्जन्तु रणे कषिप्रं शास्त्रवद रथयॊजकाः
शैनेयॊ दक्षिणं चक्रं धृष्टद्युम्नस तथॊत्तरम
पृष्ठगॊपॊ भवत्व अद्य मम पार्थॊ धनंजयः
पुरःसरॊ ममाद्यास्तु भीमः शस्त्रभृतां वरः
एवम अभ्यधिकः शल्याद भविष्यामि महामृधे
एवम उक्तास तथा चक्रुः सर्वे राज्ञः परियैषिणः
तथ परहर्षः सैन्यानां पुनर आसीत तदा नृप
पाञ्चालानां सॊमकानां मत्स्यानां च विशेषतः
परतिज्ञां तां च संग्रामे धर्मराजस्य पूरयन
ततः शङ्खांश च भेरीश च शतशश चैव पुष्करान
अवादयन्त पाञ्चालाः सिंहनादांश च नेदिरे
ते ऽभयधावन्त संरब्धा मद्रराजं तरस्विनः
महता हर्षजेनाथ नादेन कुरुपुंगवाः
हरादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन च
तूर्यशब्देन महता नादयन्तश च मेदिनीम
तान परत्यगृह्णात पुत्रस ते मद्रराजश च वीर्यवान
महामेघान इव बहूञ शैलाव अस्तॊदयाव उभौ
शल्यस तु समरश्लाघी धर्मराजम अरिंदमम
ववर्ष शरवर्षेण वर्षेण मघवान इव
तथैव कुरुराजॊ ऽपि परगृह्य रुचिरं धनुः
दरॊणॊपदेशान विविधान दर्शयानॊ महामनाः
ववर्षा शरवर्षाणि चित्रं लघु च सुष्ठु च
न चास्य विवरं कश चिद ददर्श चरतॊ रणे
ताव उभौ विविधैर बाणैस ततक्षाते परस्परम
शार्दूलाव आमिष परेप्षू पराक्रान्ताव इवाहवे
भीमस तु तव पुत्रेण रणशौण्डेन संगतः
पाञ्चाल्यः सात्यकिश चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
शकुनिप्रमुखान वीरान परत्यगृह्णन समन्ततः
तद आसीत तुमुलं युद्धं पुनर एव जयैषिणाम
तावकातां परेषां च राजन दुर्मन्त्रिते तव
दुर्यॊधनस तु भीमस्य शरेणानतपर्वणा
चिच्छेदादिश्य संग्रामे धवजं हेमविभूषितम
सकिङ्किणिक जालेन महता चारुदर्शनः
पपात रुचिरः सिंहॊ भीमसेनस्य नानदन
पुनश चास्य धनुश चित्रं गजराजकरॊपमम
कषुरेण शितधारेण परचकर्त नराधिपः
सच्छिन्नधन्वा तेजस्वी रथशक्त्या सुतं तव
बिभेदॊरसि विक्रम्य स रथॊपस्थ आविशत
तस्मिन मॊहम अनुप्राप्ते पुनर एव वृकॊदरः
यन्तुर एव शिरः कायात कषुरप्रेणाहरत तदा
हतसूता हयास तस्य रथम आदाय भारत
वयद्रवन्त दिशॊ राजन हाहाकारस तदाभवत
तम अभ्यधावत तराणार्थं दरॊणपुत्रॊ महारथः
कृपश च कृतवर्मा च पुत्रं ते ऽभिपरीप्सवः
तस्मिन विलुलिते सैन्ये तरस्तास तस्य पदानुगाः
गाण्डीवधन्वा विस्फार्य धनुस तान अहनच छरैः
युधिष्ठिरस तु मद्रेशम अभ्यधावद अमर्षितः
सवयं संचॊदयन्न अश्वान दन्तवर्णान मनॊजवान
तत्राद्भुतम अपश्याम कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे
पुरा भूत्वा मृदुर दान्तॊ यत तदा दारुणॊ ऽभवत
विवृताक्षश च कौन्तेयॊ वेपमानश च मन्युना
चिच्छेद यॊधान निशितैः शरैः शतसहस्रशः
यां यां परत्युद्ययौ सेनां तां तां जयेष्ठः स पाण्डवः
शरैर अपातयद राजन गिरीन वज्रैर इवॊत्तमैः
साश्वसूत धवजरथान रथिनः पातयन बहून
आक्रीडद एकॊ बलवान पवनस तॊयदान इव
साश्वारॊहांश च तुरगान पत्तींश चैव सहस्रशः
वयपॊथयत संग्रामे करुद्धॊ रुद्रः पशून इव
शून्यम आयॊधनं कृत्वा शरवर्षैः समन्ततः
अभ्यद्रवत मद्रेशं तिष्ठ शल्येति चाब्रवीत
तस्य तच चरितं दृष्ट्वा संग्रामे भीमकर्मणः
वित्रेसुस तावकाः सर्वे शल्यस तव एनं समभ्ययात
ततस तौ तु सुसंरब्धौ परध्माप्य सलिलॊद्भवौ
सामाहूय तदान्यॊन्यं भर्त्सयन्तौ समीयतुः
शल्यस तु शरवर्षेण युधिष्ठिरम अवाकिरत
मद्रराजं च कौन्तेयः शरवर्षैर अवाकिरत
वयदृश्येतां तदा राजन कङ्कपत्रिभिर आहवे
उद्भिन्न रुधिरौ शूरौ मद्रराजयुधिष्ठिरौ
पुष्पिताव इव रेजाते वने शल्मलि किंशुका
दीप्यामानौ महात्मानौ पराणयॊर युद्धदुर्मदौ
दृष्ट्वा सर्वाणि सैन्यानि नाध्यवस्यंस तयॊर जयम
हत्वा मद्राधिपं पार्थॊ भॊक्ष्यते ऽदय वसुंधराम
शल्यॊ वा पाण्डवं हत्वा दद्याद दुर्यॊधनाय गाम
इतीव निश्चयॊ नाभूद यॊधानां तत्र भारत
परदक्षिणम अभूत सर्वं धर्मराजस्य युध्यतः
ततः शरशतं शल्यॊ मुमॊचाशु युधिष्ठिरे
धनुश चास्य शिताग्रेण बाणेन निरकृन्तत
सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय शल्यं शरशतैस तरिभिः
अविध्यत कार्मुकं चास्य कषुरेण निरकृन्तत
अथास्य निजघानाश्वांश चतुरॊ नतपर्वभिः
दवाभ्याम अथ शिताग्राभ्याम उभौ च पार्ष्णिसारथी
ततॊ ऽसय दीप्यमानेन पीतेन निशितेन च
परमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरद धवजम
ततः परभग्नं तत सैन्यं दौर्यॊधनम अरिंदम
ततॊ मद्राधिपं दरौणिर अभ्यधावत तथा कृतम
आरॊप्य चैनं सवरथं तवरमाणः परदुद्रुवे
मुहूर्तम इव तौ गत्वा नर्दमाने युधिष्ठिरे
सथित्वा ततॊ मद्रपतिर अन्यं सयन्दनम आस्थितः
विधिवत कल्पितं शुभ्रं महाम्बुद निनादिनम
सज्जयन्त्रॊपकरणं दविषतां लॊमहर्षणम
[स]
अथान्यद धनुर आदाय बलवद वेगवत्तरम
युधिष्ठिरं मद्रपतिर विद्ध्वा सिंह इवानदत
ततः स शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान
अभ्यवर्षद अमेयात्मा कषत्रियान कषत्रियर्षभः
सात्यकिं दशभिर विद्ध्वा भीमसेनं तरिभिः शरैः
सहदेवं तरिभिर विद्ध्वा युधिष्ठिरम अपीडयत
तांस तान अन्यान महेष्वासान साश्वान सरथ कुञ्जरान
कुञ्जरान कुञ्जरारॊहान अश्वान अश्वप्रयायिनः
रथांश च रथिभिः सार्धं जघान रथिनां वरः
बाहूंश चिच्छेद च तथा सायुधान केतनानि च
चकार च महीं यॊधैस तीर्णां वेदीं कुशैर इव
तथा तम अरिसैन्यानि घनन्तं मृत्युम इवान्तकम
परिवव्रुर भृशं करुद्धाः पाण्डुपाञ्चाल सॊमकाः
तं भीमसेनश च शिनेश च नप्ता; माध्र्याश च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ
समागतं भीमबलेन राज्ञा; पर्यापुर अन्यॊन्यम अथाह्वयन्तः
ततस तु शूराः समरे नरेन्द्रं; मद्रेश्वरं पराप्य युधां वरिष्ठम
आवार्या चैनं समरे नृवीरा; जघ्नुः शरैः पत्रिभिर उग्रवेगैः
संरक्षितॊ भीमसेनेन राजा; माद्री सुताभ्याम अथ माधवेन
मद्राधिपं पत्रिभिर उग्रवेगैः; सतनान्तरे धार्म सुतॊ निजघ्ने
ततॊ रणे तावकनां रथौघाः; सामीक्ष्य मद्राधिपतिं शरार्तम
पर्यावव्रुः परवराः सर्वशश च; दुर्यॊधनस्यानुमते समन्तात
ततॊ दरुतं मद्रजनाधिपॊ रणे; युधिष्ठिरं सप्तभिर अभ्यविध्यत
तं चापि पार्थॊ नवभिः पृषत्कैर; विव्याध राजंस तुमुले महात्मा
आकर्णपूर्णायत संप्रयुक्तैः; शरैस तदा संयति तैलधौतैः
अन्यॊन्यम आच्छादयतां महारथौ; मद्राधिपश चापि युधिष्ठिरश च
ततस तु तूर्णं समरे महारथौ; परस्परस्यान्तरम ईक्षमाणौ
शरैर भृशं विव्यधतुर नृपॊत्तमौ; महाबलौ शत्रुभिर अप्रधृष्यौ
तयॊर धनुर्ज्यातलनिस्वनॊ महान; महेन्द्रवज्राशनितुल्यनिस्वनः
परस्परं बाणगणैर महात्मनॊः; परवर्षतॊर मद्रप पाण्डुवीरयॊः
तौ चेरतुर वयाघ्रशिशु परकाशौ; महावनेष्व आमिष गृद्धिनाव इव
विषाणिनौ नागवराव इवॊभौ; ततक्षतुः संयुगजातदर्पौ
ततस तु मद्राधिपतिर महात्मा; युधिष्ठिरं भीमबलं परसह्य
विव्याध वीरं हृदये ऽतिवेगं; शरेण सूर्याग्निसमप्रभेण
ततॊ ऽतिविद्धॊ ऽथ युधिष्ठिरॊ ऽपि; सुसंप्रयुक्तेन शरेण राजन
जघान मद्राधिपतिं महात्मा; मुदं च लेभे ऋषभः कुरूणाम
ततॊ मुहूर्ताद इव पार्थिवेन्द्रॊ; लब्ध्वा संज्ञां करॊधा संरक्तनेत्रः
शतेन पार्थं तवरितॊ जघान; सहस्रनेत्र परतिमप्रभावः
तवरंस ततॊ धर्मसुतॊ महात्मा; शल्यस्य करुद्धॊ नवभिः पृषत्कैः
भित्त्वा हय उरस तपनीयं च वर्म; जघान षड्भिस तव अपरैः पृषात्कैः
ततस तु मद्राधिपतिः परहृष्टॊ; धनुर विकृष्य वयसृजत पृषत्कान
दवाभ्यां कषुराभ्यां च तथैव राज्ञश; चिच्छेद चापं कुरुपुंगवस्य
नवं ततॊ ऽनयत सामरे परगृह्य; राजा धनुर घॊरतरं महात्मा
शल्यं तु विद्ध्वा निशितैः समन्तद; यथा महेन्द्रॊ नमुचिं शिताग्रैः
ततस तु शल्यॊ नवभिः पृषत्कैर; भीमस्य राज्ञश च युधिष्ठिरस्य
निकृत्य रौक्मे पटु वर्मणी तयॊर; विदारयाम आस भुजौ महात्मा
ततॊ ऽपरेण जवलितार्क तेजसा; कषुरेण राज्ञॊ धनुर उन्ममाथ
कृपश च तस्यैव जघान सूतं; षड्भिः शरैः सॊ ऽभिमुखं पपात
मद्राधिपश चापि युधिष्ठिरस्य; शरैश चतुर्भिर निजघान वाहान
वाहांश च हत्वा वयकरॊन महात्मा; यॊधक्षयं धर्मसुतस्य राज्ञः
तथा कृते राजनि भीमसेनॊ; मद्राधिपस्याशु ततॊ महात्मा
छित्त्वा धनुर वेगवता शरेण; दवाभ्याम अविध्यत सुभृशं नरेन्द्रम
अथापरेणास्य जहार यन्तुः; कायाच छिरः संनहनीयमध्यात
जघान चाश्वांश चतुरः स शीघ्रं; तथा भृशं कुपितॊ भीमसेनः
तम अग्रणीः सर्वधनुर्धराणाम; एकं चरन्तं सामरे ऽतिवेगम
भीमः शतेन वयकिरच छराणां; माद्रीपुत्रः सहदेवस तथैव
तैः सायकैर मॊहितं वीक्ष्य शल्यं; भीमः शरैर अस्य चकर्त वर्म
स भीमसेनेन निकृत्तवर्मा; मद्राधिपश चर्म सहस्रतारम
परगृह्य खड्गं च रथान महात्मा; परस्कन्द्य कुन्तीसुतम अभ्यधावत
छित्त्व रथेषां नकुलस्य सॊ ऽथ; युधिष्ठिरं भीमबलॊ ऽबभ्यधावत
तं चापि राजानम अथॊत्पतन्तं; करुद्धां यथैवान्तकम आपतन्तम
धृष्टद्युम्नॊ दरौपदेयाः शिखण्डी; शिनेश च नप्ता सहसा परीयुः
अथास्य चर्माप्रतिमं नयकृन्तद; भीमॊ महात्मा दशभिः पृषत्कः
खड्गं च भल्लैर निचकर्त मुष्टौ; नदन परहृष्टस तव सिन्यमध्ये
तत कर्म भीमस्य समीक्ष्य हृष्टास; ते पाण्डवानां परवरा रथौघाः
नादं च चक्रुर भृशम उत्स्मयन्तः; शङ्खांश च दध्मुः शशिसंनिकाशान
तेनाथ शब्देन विभीषणेन; तवाभितप्तं बलम अप्रहृष्टम
सवेदाभिभूतं रुधिरॊक्षिताङ्गं; विसंज्ञकल्पं च तथा विषाण्णम
स मद्रराजः सहसावकीर्णॊ; भीमाग्रगैः पाण्डव यॊधमुख्यैः
युधिष्ठिरस्याभिमुखं जवेन; सिंहॊ यथा मृगहेतॊः परयातः
स धर्मराजॊ निहताश्वसूतं; करॊधेन दीप्तज्वलन परकाशम
दृष्ट्वा तु मद्राधिपतिं स तूर्णं; समभ्यधावत तम अरिं बलेन
गॊविन्द वाक्यं तवरितं विचिन्त्य; दध्रे मतिं शल्य विनाशनाय
स धर्मराजॊ निहताश्वसूते; रथे तिष्ठञ शक्तिम एवाभिकाङ्क्षन
तच चापि शल्यस्या निशम्य कर्म; महात्मनॊ भगम अथावशिष्टम
समृत्वा मानः शल्य वधे यतात्मा; यथॊक्तम इन्द्रावरजस्य चक्रे
स धर्मराजॊ मणिहेमदण्डां; जग्राह शक्तिं कनकप्रकाशाम
नेत्रे च दीप्ते सहसा विवृत्य; मद्राधिपं करुद्धा मना निरैक्षत
निरीक्षितॊ वै नरदेव राज्ञा; पूतात्मना निर्हृत कल्मषेण
अभून न यद भस्मसान मद्रराजस; तद अद्भुतं मे परतिभाति राजन
ततस तु शक्तिं रुचिरॊग्र दण्डां; मणिप्रवलॊज्ज्वलितां परदीप्ताम
चिक्षेप वेगात सुभृशं महात्मा; मद्राधिपाय परवरः कुरूणाम
दीप्ताम अथैनां महता बलेन; सविस्फु लिङ्गां सहसा पतन्तीम
परैक्षन्त सर्वे कुरवः समेता; यथा युगान्ते महतीम इवॊल्काम
तां कालरात्रीम इव पाशहस्तां; यमस्य धत्रीम इव चॊग्ररूपाम
सब्रह्म दण्डप्रतिमाम अमॊघां; ससर्ज यत्तॊ युधि धर्मराजः
गन्धस्रग अग्र्यासन पानभॊजनैर; अभ्यर्चितां पाण्डुसुतैः परयत्नात
संवर्तकाग्निप्रतिमां जवलन्तीं; कृत्याम अथर्वाङ्गिरसीम इवॊग्राम
ईशान हेतॊः परतिनिर्मितां तां; तवष्टा रिपूणाम असुदेह भक्षाम
भूम्यन्तरिक्षादि जलाशयानि; परसह्य भूतानि निहन्तुम ईशाम
घण्टा पताका मणिवज्र भाजं; वैडूर्य चित्रां तपनीयदण्डाम
तवष्ट्रा परयत्नान नियमेन कॢप्तां; बरह्म दविषाम अन्तकरीम अमॊघाम
बलप्रयत्नाद अधिरूढ वेगां; मन्त्रैश च घॊरैर अभिमन्त्रयित्वा
ससर्ज मार्गेण च तां परेण; वधाय मद्राधिपतेर तदानीम
हतॊ ऽसय असाव इत्य अभिगर्जमानॊ; रुद्रॊ ऽनतकायान्त करं यथेषुम
परसार्य बाहुं सुदृढं सुपाणिं; करॊधेन नृत्यन्न इवा धार्म राजः
तां सर्वशक्त्या परहितां स शक्तिं; युधिष्ठिरेणाप्रति वार्य वीर्याम
परतिग्रहायाभिननर्द शल्यः; सम्यग घुताम अग्निर इवाज्य धाराम
सा तस्य मर्माणि विदार्य शुभ्रम; उरॊ विशालं च तथैव वर्म
विवेश गां तॊयम इवाप्रसक्ता; यशॊ विशालं नृपतेर दहन्ती
नासाक्षि कर्णास्य विनिःसृतेन; परस्यन्दता च वरणसंभवेन
संसिक्त गात्रॊ रुधिरेण सॊ ऽभूत; करौञ्चॊ यथा सकन्द हतॊ महाद्रिः
परसार्य बाहू स रथाद गतॊ गां; संछिन्नवर्मा कुरुनन्दनेन
महेन्द्र वाहप्रतिमॊ महात्मा; वज्राहतं शृङ्गम इवाचलस्य
बाहू परसार्याभिमुखॊ धर्मराजस्य मद्रराट
ततॊ निपतितॊ भूमाव इन्द्रध्वज इवॊच्छ्रितः
स तथा भिन्नसर्वाङ्गॊ रुधिरेण समुक्षितः
परत्युद्गत इव परेम्णा भूम्या सा नरपुंगवः
परियया कान्तया कान्तः पतमान इवॊरसि
चिरं भुक्त्वा वसुमतीं परियां कान्ताम इव परभुः
सर्वैर अङ्गैः समाश्लिष्य परसुप्त इव सॊ ऽभवत
धर्म्ये धर्मात्मना युद्धे निहतॊ धर्मसूनुना
सम्यग घुत इव सविष्टः परशान्तॊ ऽगनिर इवाध्वरे
शक्त्या विभिन्नहृदयं विप्र विद्धायुध धवजम
संशान्तम अपि मद्रेशं लक्ष्मीर नैव वयमुञ्चत
ततॊ युधिष्ठिरश चापम आदायेन्द्र धनुष्प्रभम
वयधमद दविषतः संख्ये खग राड इव पन्नगान
देहासून निशितैर भल्लै रिपूणां नाशयन कषणात
ततः परार्थस्य बाणौघैर आवृताः सैनिकास तव
निमीलिताक्षाः कषिण्वन्तॊ भृशम अन्यॊन्यम अर्दिताः
संन्यस्तकवचा देहैर विपत्रायुध जीविताः
ततः शल्ये निपतिते मद्रराजानुजॊ युवा
भरातुः सर्वैर गुणैस तुल्यॊ रथी पाण्डवम अभ्ययात
विव्याध च नरश्रेष्ठॊ नाराचैर बहुभिस तवरन
हतस्यापचितिं भरातुश चिकीर्षुर युद्धदुर्मदः
तं विव्याधाशुगैः षड्भिर धर्मराजस तवरन्न इव
कार्मुकं चास्य चिच्छेद कषुराभ्यां धवजम एव च
ततॊ ऽसय दीप्यमानेन सुदृढेन शितेन च
परमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरच छिरः
सुकुण्डलं तद ददृशे पतमानं शिरॊ रथात
पुण्यक्षयम इव पराप्य पतन्तं सवर्गवासिनम
तस्यापकृष्ट शीर्षं तच छरीरं पतितं रथात
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं दृष्ट्वा सैन्यम अभज्यत
विचित्रकवचे तस्मिन हते मद्रनृपानुजे
हाहाकारं विकुर्वाणाः कुरवॊ विप्रदुद्रुवुः
शल्यानुजं हतं दृष्ट्वा तावकास तयक्तजीविताः
वित्रेसुः पाण्डव भयाद रजॊध्वस्तास्स तथा भृषम
तांस तथा भज्यतस तरस्तान कौरवान भरतर्षभ
शिनेर नप्ता किरन बाणैर अभ्यवर्तत सात्यकिः
तम आयान्तं महेष्वासम अप्रसह्यं दुरासदम
हार्दिक्यस तवरितॊ राजन परत्यगृह्णाद अभीतवत
तौ समेतौ महात्मानौ वार्ष्णेयाव अपराजितौ
हार्दिक्यः सात्यकिश चैव सिंहाव इव मदॊत्कटौ
इषुभिर विमलाभासैश छादयन्तौ परस्परम
अर्चिर्हिर इव सूर्यस्य दिवाकरसमप्रभौ
चापमार्गबलॊद्धूतान मार्गणान वृष्णिसिंहयॊः
आकाशे समपश्याम पतंगान इव शीघ्रगान
सात्यकिं दशभिर विद्ध्वा हयांश चास्य तरिभिः शरैः
चापम एकेन चिच्छेद हार्दिक्यॊ नतपर्वणा
तन निकृत्तं धनुःश्रेष्ठम अपास्य शिनिपुंगवः
अन्यद आदत्त वेगेन वेगवत्तरम आयुधम
तद आदाय धनुःश्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम
हार्दिक्यं दशभिर बाणैः परत्यविध्यत सतनान्तरे
ततॊ रथं युगेषां च छित्त्वा भल्लैः सुसंयतैः
अश्वांस तस्यावधीत तूर्णम उभौ च पार्ष्णिसारथी
मद्रराजे हते राजन्विरथे कृतवर्मणि
दुर्यॊधन बलं सर्वं पुनर आसीत पराङ्मुखम
तत्परे नावबुध्यन्त सैन्येन रजसा वृते
बलं तु हतभूयिष्ठं तत तदासीत पराङ्मुखम
ततॊ मुहूर्तात ते ऽपश्यन रजॊ भौमं समुत्थितम
विविधैः शॊणितस्रावैः परशान्तं पुरुषर्षभ
ततॊ दुर्यॊधनॊ दृष्ट्वा भग्नं सवबलम अन्तिकात
जवेनापततः पार्थान एकः सर्वान अवारयत
पाण्डवान सरथान दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नं च पार्षतम
आनर्तं च दुराधर्षं शितैर बाणैर अवाकिरत
तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युम इव आगतम
अथान्यं रथम आस्थाय हार्दिक्यॊ ऽपि नयवर्तत
ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा तवरमाणॊ महारथः
चतुर्भिर निजघानाश्वान पत्रिभिः कृतवर्मणः
विव्याध गौतमं चापि षड्भिर भल्लैः सुतेजनैः
अश्वत्थामा ततॊ राज्ञा हताश्वं विरथी कृतम
समपॊवाह हार्दिक्यं सवरथेन युधिष्ठिरात
ततः शारद्वतॊ ऽषटाभिः परत्यविध्यद युधिष्ठिरम
विव्याध चाश्वान निशितैस तस्याष्टाभिः शिलीमुखैः
एवम एतन महाराज युद्धशेषम अवर्तत
तव दुर्मन्त्रिते राजन सहपुत्रस्य भारत
तस्मिन महेष्वास वरे विशस्ते; संग्राममध्ये कुरुपुंगवेन
पर्थाः समेताः परमप्रहृष्टाः; शङ्खान परदध्मुर हतम ईक्ष्य शल्यम
युधिष्ठिरं च परशशंसुर आजौ; पुरा सुरा वृत्रवधे यथेन्द्रम
चक्रुश च नानाविध वाद्य शब्दान; निनादयन्तॊ वसुधां समन्तात
[स]
शल्ये तु निहते राजन मद्रराजपदानुगाः
रथाः सप्तशता वीरा निर्ययुर महतॊ बलात
दुर्यॊधनस तु दविरदम आरुह्याचलसंनिभम
छत्त्रेण धरियमाणेन वीज्यमानश च चामरैः
न गन्तव्यं न गन्तव्यम इति मद्रान अवारयत
दुर्यॊधनेन ते वीरा वार्यमाणाः पुनः पुनः
युधिष्ठिरं जिघांसन्तः पाण्डूनां पराविशन बलम
ते तु शूरा महाराज कृतचित्ताः सम यॊधने
धनुः शब्दं महत कृत्वा सहायुध्यन्त पाण्डवैः
शरुत्वा तु निहतं शल्यं धर्मपुत्रं च पीडितम
मद्रराजप्रिये युक्तैर मद्रकाणां महारथैः
आजगाम ततः पार्थॊ गाण्डीवं विक्षिपन धनुः
पूरयन रथघॊषेण दिशः सर्वा महारथः
ततॊ ऽरजुनश च भीमश च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
सात्यकिश च नरव्याघ्रॊ दरौपदेयाश च सर्वशः
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाञ्चालाः सह सॊमकैः
युधिष्ठिरं परीप्सन्तः समन्तात पर्यवारयन
ते समन्तात परिवृताः पाण्डवैः पुरुषर्षभाः
कषॊभयन्ति सम तां सेनां मकराः सागरं यथा
पुरॊ वातेन गङ्गेव कषॊभ्यमाना महानदी
अक्षॊभ्यत तदा राजन पाण्डूनां धवजिनी पुनः
परस्कन्द्य सेनां महतीं तयक्तात्मानॊ महारथाः
वृक्षान इव महावाताः कम्पयन्ति सम तावकाः
बहवश चुक्रुशुस तत्र कव स राजा युधिष्ठिरः
भरातरॊ वास्य ते शूरा दृश्यन्ते न ह के चन
पाञ्चालानां महावीर्याः शिखण्डी च महारथः
धृष्टद्युम्नॊ ऽथ शैनेयॊ दरौपदेयाश च सर्वशः
एवं तान वादिनः शूरान दरौपदेया महारथाः
अह्यघ्नन युयुधानश च मद्रराजपदानुगान
चक्रैर विमथितैः के चित के चिच छिन्नैर मह धवजैः
परत्यदृश्यन्त समरे तावका निहताः परैः
आलॊक्य पाण्डवान युद्धे यॊधा राजन समन्ततः
वार्यमाणा ययुर वेगात तव पुत्रेण भारत
दुर्यॊधनस तु तान वीरान वारयाम आस सान्त्वयन
न चास्य शासनं कश चित तत्र चक्रे महारथः
ततॊ गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिर अब्रवीत
दुर्यॊधनं महाराज वचनं वचनक्षमः
किं नः संप्रेक्षमाणानां मद्राणां हन्यते बलम
न युक्तम एतत समरे तवयि तिष्ठति भारत
सहितैर नाम यॊद्धव्यम इत्य एषा समयः कृतः
अथ कस्मात परान एव घनतॊ मर्षयसे नृप
[दुर]
वार्यमाणा मया पूर्वं नैते चक्रुर वचॊ मम
एते हि निहताः सर्वे परस्कन्नाः पाण्डुवाहिनीम
[षकुनि]
न भर्तुः शासनं वीरा रणे कुर्वन्त्य अमर्षिताः
अलं करॊद्धुं तथैतेषां नायं काल उपेक्षितुम
यामः सर्वे ऽतर संभूय सवाजिरथकुञ्जराः
परित्रातुं महेष्वासान मद्रराजपदानुगान
अन्यॊन्यं परिरक्षामॊ यत्नेन महता नृप
एवं सर्वे ऽनुसंचिन्त्य परययुर यत्र सैनिकाः
[स]
एवम उक्तस ततॊ राजा बलेना महता वृतः
परययौ सिंहनादेन कम्पयन वै वसुंधराम
हतविध्यत गृह्णीत परहरध्वं निकृन्तत
इत्य आसीत तुमुलः शब्दस तव सैन्यस्य भारत
पाण्डवास तु रणे दृष्ट्वा मद्रराजपदानुगान
सहितान अभ्यवर्तन्त गुल्मम आस्थाय मध्यमम
ते मुहूर्ताद रणे वीरा हस्ताहस्तं विशां पते
निहताः परत्यदृश्यन्त मद्रराजपदानुगाः
ततॊ नः संप्रयातानां हतामित्रास तरस्विनः
हृष्टाः किलकिला शब्दम अकुर्वन सहिताः परे
अथॊत्थितानि रुण्डानि समदृश्यन्त सर्वशः
पपात महती चॊल्का मध्येनाधित्य मण्डलम
रथैर भग्नैर युगाक्षैश च निहतैश च महारथैः
अश्वैर निपतितैश चैव संछन्नाभूद वसुंधरा
वातायमानैस तुरगैर युगासक्तैस तुरंगमैः
अदृश्यन्त महाराज यॊधास तत्र रणाजिरे
भग्नचक्रान रथान के चिद अवहंस तुरगा रणे
रथार्थं के चिद आदाय दिशॊ दशविबभ्रमुः
तत्र तत्र च दृश्यन्ते यॊक्त्रैः शलिष्टाः सम वाजिनः
रथिनः पतमानाश च वयदृश्यन्त नरॊत्तम
गगनात परच्युताः सिद्धाः पुण्यानाम इव संक्षये
निहतेषु च शूरेषु मद्रराजानुगेषु च
अस्मान आपततश चापि दृष्ट्वा पार्थ महारथाः
अभ्यवर्तन्त वेगेन जय गृध्राः परहारिणः
बाणशब्दरवान कृत्वा विमिश्राञ शङ्खनिस्वनैः
अस्मांस तु पुनर आसाद्य लब्धलक्षाः परहारिणः
शरासनानि धुन्वानाः सिंहनादान परचुक्रुशुः
ततॊ हतम अभिप्रेक्ष्य मद्रराजबलं महत
मद्रराजं च समरे दृष्ट्वा शूरं निपातितम
दुर्यॊधन बलं सर्वं पुनर आसीत पराङ्मुखम
वध्यमानं महाराज पाण्डवैर जितकाशिभिः
दिशॊ भेदे ऽथ संभ्रान्तं तरासितं दृढधन्विभिः
[स]
पातिते युधि दुर्धर्षॊ मद्रराजे महारथे
तावकास तव पुत्राश च परायशॊ विमुखाभवन
वणिजॊ नावि भिन्नायां यथागाधे ऽपलवे ऽरणवे
अपारे पारम इच्छन्तॊ हते शूरे महात्मनि
मद्रराजे महाराज वित्रस्ताः शरविक्षताः
अनाथा नाथम इच्छन्तॊ मृगाः सिंहार्दिता इव
वृषा यथा भग्नशृङ्गाः शीर्णदन्ता गजा इव
मध्याह्ने परत्यपायाम निर्जिता धर्मसूनुना
न संधातुम अनीकानि न च राजन पराक्रमे
आसीद बुद्धिर हते शल्ये तव यॊधस्य कस्य चित
भीष्मे दरॊणे च निहते सूतपुत्रे च भारत
यद दुःखं तव यॊधानां भयं चासीद विशां पते
तद्भयं स च नः शॊकॊ भूय एवाभ्यवर्तत
निरशाश च जये तस्मिन हते शल्ये महारथे
हतप्रवीरा विध्वस्ता विकृत्ताश च शितैः शरैः
मद्रराजे हते राजन यॊधास ते पराद्रवन भयात
अश्वान अन्ये गजान अन्ये रथान अन्ये महारथाः
आरुह्य जवसंपन्नाः पादाताः पराद्रवन भयात
दविसाहस्राश च मातङ्गा गिरिरूपाः परहारिणः
संप्राद्रवन हते शल्ये अङ्कुशाङ्गुष्ठ चॊदिताः
ते रणाद भरतश्रेष्ठ तावकाः पराद्रवन दिशः
धावन्तश चाप्य अदृश्यन्त शवसमानाः शरातुलाः
तान परभग्नान दरुतान दृष्ट्वा हतॊत्साहान पराजितान
अभ्यद्रवन्त पाञ्चालाः पाण्डवाश च जयैषिणः
बाणशब्दरवश चापि सिंहनादश च पुष्कलः
शङ्खशब्दश च शूराणां दारुणः समपद्यत
दृष्ट्वा तु कौरवं सैन्यं भयत्रस्तं परविद्रुतम
अन्यॊन्यं समभाषन्त पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
अद्य राजा सत्यधृतिर जितामित्रॊ युधिष्ठिरः
अद्य दुर्यॊधनॊ हीना दीप्तया नृपतिश्रिया
अद्य शरुत्वा हतं पुत्रं धृतराष्ट्रॊ जनेश्वरः
निःसंज्ञः पतितॊ भूमौ किल्बिषं परतिपद्यताम
अद्य जानातु कौन्तेयं समर्थं सर्वधन्विनाम
अद्यात्मानं च दुर्मेधा गर्हयिष्यति पापकृत
अद्य कषत्तुर वचः सत्यं समरतां बरुवतॊ हितम
अद्य परभृति पार्थांश च परेष्यभूत उपाचरन
विजानातु नृपॊ दुःखं यत पराप्तं पाण्डुनन्दनैः
अद्य कृष्णस्य माहात्म्यं जानातु स महीपतिः
अद्यार्जुन धनुर घॊषं घॊरं जानातु संयुगे
अस्त्राणां च बलं सर्वं बाह्वॊश च बलम आहवे
अद्य जञास्यति भीमस्य बलं घॊरं महात्मनः
हते दुर्यॊधने युद्धे शक्रेणेवासुरे मये
यत्कृतं भीमसेनेन दुःखासन वधे तदा
नान्यः कर्तास्ति लॊके तद ऋते भीमं महाबलम
जानीताम अद्य जयेष्ठस्य पाण्डवस्य पराक्रमम
मद्रराजं हतं शरुत्वा देवैर अपि सुदुःसहम
अद्य जञास्यति संग्रामे माद्रीपुत्रौ महाबलौ
निहते सौबले शूरे गान्धारेषु च सर्वशः
कथं तेषां जयॊ न सयाद येषां यॊद्धा धनंजयः
सात्यकिर भीमसेनश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः
दरौपद्यास तनयाः पञ्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
शिखण्डी च महेष्वासॊ राजा चैव युधिष्ठिरः
येषां च जगतां नाथॊ नाथः कृष्णॊ जनार्दनः
कथं तेषां जयॊ न सयाद येषां धर्मॊ वयपाश्रयः
भीष्मं दरॊणं च कर्णं च मद्रराजानम एव च
तहान्यन नृपतीन वीराञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः
कॊ ऽनयः शक्तॊ रणे जेतुम ऋते पार्थं युधिष्ठिरम
यस्य नाथॊ हृषीकेशः सदा धर्मयशॊ निधिः
इत्य एवं वदमानास ते हर्षेण महता युताः
परभग्नांस तावकान राजन सृञ्जयाः पृष्ठतॊ ऽनवयुः
धनंजयॊ रथानीकम अभ्यवर्तत वीर्यवान
माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश च महारथः
तान परेक्ष्य दरवतः सर्वान भीमसेनभयार्दितान
दुर्यॊधनस तदा सूतम अब्रवीद उत्स्मयन्न इव
न मातिक्रमते पार्थॊ धनुष्पाणिम अवस्थितम
जघने सर्वसैन्यानां ममाश्वान परतिपादय
जघने युध्यमानं हि कौन्तेयॊ मां धनंजयः
नॊत्सहेताभ्यतिक्रान्तुं वेलाम इव महॊदधिः
पश्य सैन्यं महत सूत पाण्डवैः समभिद्रुतम
सैन्यरेणुं समुद्धूतं पश्यस्वैनं समन्ततः
सिंहनादांश च बहुशः शृणु घॊरान भयानकान
तस्माद याहि शनैः सूत जघनं परिपालय
मयि सथिते च समरे निरुद्धेषु च पाण्डुषु
पुनरावर्तते तूर्णं मामकं बलम ओजसा
तच छरुत्वा तव पुत्रस्य शूराग्र्य सदृशं वचः
सारथिर हेमसंछन्नाञ शनैर अश्वान अचॊदयत
गजाश्वरथिभिर हीनास तयक्तात्मानः पदातयः
एकविंशतिसाहस्राः संयुगायावतस्थिरे
नानादेशसमुद्भूता नान रञ्जित वाससः
अवस्थितास तदा यॊधाः परार्थयन्तॊ महद यशः
तेषाम आपततां तत्र संहृष्टानां परस्परम
संमर्दः सुमहाञ जज्ञे घॊररूपॊ भयानकः
भीमसेनं तदा राजन घृष्टद्युम्नं च पार्षतम
बलेन चतुरङ्गेण नानादेश्या नयवारयन
भीमम एवाभ्यवर्तन्त रणे ऽनये तु पदातयः
परक्ष्वेड्यास्फॊट्य संहृष्टा वीरलॊकं यियासवः
आसाद्य भीमसेनं तु संरब्धा युद्धदुर्मदाः
धार्तराष्ट्रा विनेदुर हि नान्यां चाकथयन कथाम
परिवार्य रणे भीमं निजघ्नुर ते समन्ततः
स वध्यमानः समरे पदातिगणसंवृतः
न चचाल रथॊपस्थे मैनाक इव पर्वतः
ते तु करुद्धा महाराज पाण्डवस्य महारथम
निग्रहीतुं परचक्रुर हि यॊधांश चान्यान अवारयन
अक्रुध्यत रणे भीमस तैस तदा पर्यवस्थितैः
सॊ ऽवतीर्य रथात तूर्णं पदातिः समवस्थितः
जातरूपपरिच्छन्नां परगृह्य महतीं गदाम
अवधीत तावकान यॊधान दण्डपाणिर इवान्तकः
रथाश्वद्विपहीनांस तु तान भीमॊ गदया बली
एकविंशतिसाहस्रान पदातीन अवपॊथयत
हत्वा तत पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः
धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य नचिरात परत्यदृश्यत
पादाता निहता भूमौ शिश्यिरे रुधिरॊक्षिताः
संभग्ना इव वातेन कर्णिकाराः सुपुष्पिताः
नानापुष्पस्रजॊपेता नाना कुण्डलधारिणः
नाना जात्या हतास तत्र नादा देशसमागताः
पताकाध्वजसंछन्नं पदातीनां महद बलम
निकृत्तं विबभौ तत्र घॊररूपं भयानकम
युधिष्ठिरपुरॊगास तु सर्वसैन्यमहारथाः
अभ्यधावन महात्मानं पुत्रं दुर्यॊधनं तव
ते सर्वे तावकान दृष्ट्वा महेष्वासान पराङ्मुखान
नाभ्यवर्तन्त ते पुत्रं वेलेव मकलालयम
तद अद्भुतम अपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम
यद एकं सहिताः पार्था न शेकुर अतिवर्तितुम
नातिदूरापयातं तु कृतबुद्धिं पलायने
दुर्यॊधनः सवकं सैन्यम अब्रवीद भृशविक्षतम
न तं देशं परपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु वा
यत्र यातान न वॊ हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः
अल्पं च बलम एतेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ
यदि सर्वे ऽतर तिष्ठामॊ धरुवॊ नॊ विजयॊ भवेत
विप्रयातांस तु वॊ भिन्नान पाण्डवाः कृतकिल्बिषान
अनुसृत्य हनिष्यन्ति शरेयॊ नः समरे सथितम
शृणुध्वं कषत्रियाः सर्वे यावन्तः सथ समागताः
यदा शूरं च भीरुं च मारयत्य अन्तकः सदा
कॊ नु मूढॊ न युध्येत पुरुषः कषत्रिय बरुवः
शरेयॊ नॊ भीमसेनस्य करुद्धस्य परमुखे सथितम
सुखः सांग्रामिकॊ मृत्युः कषत्रधर्मेण युध्यताम
जित्वेह सुखम आप्नॊति हतः परेत्य महत फलम
न युद्धधर्माच छरेयान वै पन्थाः सवर्गस्य कौरवाः
अचिरेण जिताँल लॊकान हतॊ युद्धे समश्नुते
शरुत्वा तु वचनं तस्य पूजयित्वा च पार्थिवाः
पुनर एवान्ववर्तन्त पाण्डवान आततायिनः
तान आपतत एवाशु वयूढानीकाः परहारिणः
परत्युद्ययुस तदा पार्था जय गृध्राः परहारिणः
धनंजयॊ रथेनाजाव अभ्यवर्तत वीर्यवान
विश्रुतं तरिषु लॊकेषु गाण्डीवं विक्षिपन धनुः
माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश च महाबलः
जवेनाभ्यपतन हृष्टा यतॊ वै तावकं बलम
[स]
संनिवृत्ते बलौघे तु शाल्वॊ मलेच्छ गणाधिपः
अभ्यवर्तत संक्रुद्धः पाण्डूनां सुमहद बलम
आस्थाय सुमहानागं परभिन्नं पर्वतॊपमम
दृप्तम ऐरावत परख्यम अमित्रगणमर्दनम
यॊ ऽसौ महाभद्र कुलप्रसूतः; सुपूजितॊ धार्तराष्ट्रेण नित्यम
सुकल्पितः शास्त्रविनिश्चयज्ञैः; सदॊपवाह्यः समरेषु राजन
तम आस्थितॊ राजवरॊ बभूव; यथॊदयस्थः सविता कषपान्ते
स तेन नागप्रवरेण राजन्न; अभ्युद्ययौ पाण्डुसुतान समन्तात
शितैः पृषात्कैर विददार चापि; महेन्द्रवज्रप्रतिमैः सुघॊरैः
ततः शरान वै सृजतॊ महारणे; यॊधांश च राजन नयतॊ यमाय
नास्यान्तरं ददृशुः सवे परे वा; यथा पुरा वज्रधरस्य दैत्याः
ते पाण्डवाः सॊमकाः सृञ्जयाश च; तम एव नागं ददृशुः समन्तात
सहस्रशॊ वै विचरन्तम एकं; यथा महेन्द्रस्य गजं समीपे
संद्राव्यमाणं तु बलं परेषां; परीतकल्पं विबभौ समन्तात
नैवावतस्थे समरे भृशं भयाद; विमर्दमानं तु परस्परं तदा
ततः परभग्ना सहसा महाचमूः; सा पाण्डवी तेन नराधिपेन
दिशश चतस्रः सहसा परधाविता; गजेन्द्र वेगं तम अपारयन्ती
दृष्ट्वा च तां वेगवता परभग्नां; सर्वे तवदीया युधि यॊधमुख्याः
अपूजयंस तत्र नराधिपं तं; दध्मुश च शङ्खाञ शशिसंनिकाशान
शरुत्वा निनादं तव अथ कौरवाणां; हर्षाद विमुक्तं सह शङ्खशब्दैः
सेनापतिः पाण्डव सृञ्जयानां; पाञ्चाल पुत्रॊ न ममर्ष रॊषात
ततस तु तं वै दविरदं महात्मा; परत्युद्ययौ तवरमाणौ जयाय
जम्भॊ यथा शक्रसमागमे वै; नागेन्द्रम ऐरावणम इन्द्र वाह्यम
तम आपतन्तं सहसा तु दृष्ट्वा; पाञ्चालराजं युधि राजसिंहः
तं वै दविपं परेषयाम आस तूर्णं; वधाय राजन दरुपदात्मजस्य
स तं दविपं सहसाभ्यापतन्तम; अविध्यद अर्कप्रतिमैः पृषत्कैः
कर्मार धौतैर निशितैर जवलद्भिर; नाराचमुख्यैस तरिभिर उग्रवेगैः
ततॊ ऽपरान पञ्च शितान महात्मा; नाराचमुख्यान विससर्ज कुम्भे
स तैस तु विद्धः परमद्विपॊ रणे; तदा परावृत्य भृशं परदुद्रुवे
तं नागराजं सहसा परणुन्नं; विद्राव्यमाणं च निगृह्य शाल्वः
तॊत्त्राङ्कुशैः परेषयाम आस तूर्णं; पाञ्चालराजस्य रथं परदिश्य
दृष्ट्वापतन्तं सहसा तु नागं; धृष्टद्युम्नः सवरथाच छीघ्रम एव
गदां परगृह्याशु जवेन वीरॊ; भूमिं परपन्नॊ भयविह्वलाङ्गः
स तं रथं हेमविभूषिताङ्गं; साश्वं ससूतं सहसा विमृद्य
उत्क्षिप्य हस्तेन तदा महाद्विपॊ; विपॊथयाम आस वसुंधरा तले
पाञ्चालराजस्य सुतं स दृष्ट्वा; तदार्दितं नागवरेण तेन
तम अभ्यधावत सहसा जवेन; भीमः शिखण्डी च शिनेश च नप्ता
शरैश च वेगं सहसा निगृह्य; तस्याभितॊ ऽभयापततॊ गजस्य
स संगृहीतॊ रथिभिर गजॊ वै; चचाल तैर वार्यमाणश च संख्ये
ततः पृषत्कान परववर्ष राजा; सूर्यॊ यथा रश्मिजालं समन्तात
तेनाशुगैर वध्यमाना रथौघाः; परदुद्रुवुस तत्र ततस तु सर्वे
तत कर्मशाल्वस्य समीक्ष्य सर्वे; पाञ्चाल मत्स्या नृप सृञ्जयाश च
हाहाकारैर नादयन्तः सम युद्धे; दविपं समन्ताद रुरुधुर नराग्र्याः
पाञ्चालराजस तवरितस तु शूरॊ; गदां परगृह्याचलशृङ्गकल्पाम
असंभ्रमं भारत शत्रुघाती; जवेन विरॊ ऽनुससार नागम
ततॊ ऽथ नागं धरणीधराभं; मदं सरवन्तं जलदप्रकाशम
गदां समाविध्य भृशं जघान; पाञ्चालराजस्य सुतस तरस्वी
स भिन्नकुन्भः सहसा विनद्य; मुखात परभूतं कषतजं विमुञ्चन
पपात नागॊ धरणीधराभः; कषितिप्रकम्पाच चलितॊ यथाद्रिः
निपात्यमाने तु तदा गजेन्द्रे; हाहाकृते तव पुत्रस्य सैन्ये
स शाल्वराजस्य शिनिप्रवीरॊ; जहार भल्लेन शिरः शितेन
हृतॊत्तमाङ्गॊ युधि सात्वतेन; पपात भूमौ सह नागरज्ञा
यथाद्रिशृङ्गं सुमहत परणुन्नं; वज्रेण देवाधिप चॊदितेन
[स]
तस्मिंस तु निहते शूरे शाल्वे समितिशॊभने
तवाभज्यद बलं वेगाद वातेनेव महाद्रुमः
तत परभग्नं बलं दृष्ट्वा कृतवर्मा महारथः
दधार समरे शूरः शत्रुसैन्यं महाबलः
संनिवृत्तास तु ते शूरा ऋष्ट्वा सात्वतम आहवे
शौलॊपमं सथितं राजन कीर्यमाणं शरैर युधि
तथ परववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह
निवृत्तानां महाराज मृत्युं कृत्वा निवर्तनम
तत्राश्चर्यम अभूद युद्धां सात्वतस्य परैः सह
यद एकॊ वारयाम आस पाण्डुसेनां दुरासदाम
तेषाम अन्यॊन्यसुहृदां कृते कर्मणि दुष्करे
सिंहनादः परहृष्टानां दिवः सपृक सुमहान अभूत
तेन शब्देन वित्रस्तान पाञ्चालान भरतर्षभ
शिनेर नप्ता महाबाहुर अन्वपद्यत सात्यकिः
स समासाद्य राजानं कषेमधूर्तिं महाबलम
सप्तभिर निशितैर बाणैर अनयद यमसादनम
तम आयान्तं महाबाहुं परवपन्तं शिताञ शरान
जवेनाभ्यपतद धीमान हार्दिक्यः शिनिपुंगवम
तौ सिंहाव इव नर्दन्तौ धन्विनौ रथिनां वरौ
अन्यॊन्यम अभ्यधावेतां शस्त्रप्रवर धारिणौ
पाण्डवाः सह पाञ्चालैर यॊधाश चान्ये नृपॊत्तमाः
परेक्षकाः समपद्यन्त तयॊः पुरुषसिंहयॊः
नाराचैर वत्सदन्तैश च वृष्ण्यन्धकमहारथौ
अभिजघ्नतुर अन्यॊन्यं परहृष्टाव इव कुञ्जरौ
चरन्तौ विविधान मार्गान हार्दिक्य शिनिपुंगवौ
मुहुर अन्तर्दधाते तौ बाणवृष्ट्या परस्परम
चापवेगबलॊद्धूतान मार्गणान वृष्णिसिंहयॊः
आकाशे समपश्याम पतंगान इव शीघ्रगान
तम एकं सत्यकर्माणम आसाद्य हृदिकात्मजः
अविध्यन निशितैर बाणैश चतुर्भिश अतुरॊ हयान
स दीर्घबाहुः संक्रुद्धस तॊत्त्रार्दित इव दविपः
अष्टाभिः कृतवर्माणम अविध्यत परमेषुभिः
ततः पूर्णायतॊत्सृष्टैः कृतवर्मा शिलाशितैः
सात्यकिं तरिभिर आहत्य धनुर एकन चिच्छिदे
निकृत्तं तद धनुःश्रेष्ठम अपास्य शिनिपुंगवः
अन्यद आदत्त वेगेन शैनेयः सशरं धनुः
तद आदाय धनुःश्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम
आरॊप्य च महावीर्यॊ महाबुद्धिर महाबलः
अमृष्यमाणॊ धनुषश छेदनं कृतवर्मणा
कुपितॊ ऽतिरथः शीघ्रं कृतवर्माणम अभ्ययात
ततः सुनिशितैर बाणैर दशभिः शिनिपुंगवः
जघान सूतम अश्वांश च धवजं च कृतवर्मणः
ततॊ राजन महेष्वासः कृतवर्मा महारथः
हताश्वसूतं संप्रेक्ष्य रथं हेमपरिष्कृतम
रॊषेण महताविष्टः शूलम उद्यम्य मारिष
चिक्षेप भुजवेगेन जिघांसुः शिनिपुंगवम
तच छूलं सात्वतॊ हय आजौ निर्भिद्य निशितैः शरैः
चूर्णितं पातयाम आस मॊहयन्न इव माधवम
ततॊ ऽपरेण भल्लेन हृद्य एनं समताडयत
स युद्धे युयुधानेन हताश्वॊ हतसारथिः
कृतवर्मा कृतास्त्रेण धरणीम अन्वपद्यत
तस्मिन सात्यकिना वीरे दवैरथे विरथी कृते
समपद्यत सर्वेप्षां सैन्यानां सुमहद भयम
पुत्रस्य तव चात्यर्थं विषादः समपद्यत
हतसूते हताश्वे च विरथे कृतवर्मणि
हताश्वं च समालक्ष्य हतसूतम अरिंदमम
अभ्यधावत कृपॊ राजञ जिघांसुः शिनिपुंगवम
तम आरॊप्य रथॊपस्थे मिषतां सर्वधन्विनाम
अपॊवाह महाबाहुस तूर्णम आयॊधनाद अपि
शैनेये ऽधिष्ठिते राजन विरथे कृतवर्मणि
दुर्यॊधन बलं सर्वं पुनर आसीत पराङ्मुखम
तत्परे नावबुध्यन्त सैन्येन रजसावृते
तावकाः परद्रुता राजन दुर्यॊधनम ऋते नृपम
दुर्यॊधनस तु संप्रेक्ष्य भग्नं सवबलम अन्तिकात
जवेनाभ्यपतत तूर्णं सर्वांश चैकॊ नयवारयत
पाण्डूंश च सर्वान संक्रुद्धॊ धृष्टद्युम्नं च पार्षतम
शिखण्डिनं दरौपदेयान पाञ्चालानां च ये गणाः
केकयान सॊमकांश चैव पाञ्चालांश चैव मारिष
असंभ्रमं दुराधर्षः शितैर अस्त्रैर अवारयत
अतिष्ठद आहवे यत्तः पुत्रस तव महाबलः
यथा यज्ञे महान अग्निर मत्र पूतः परकाशयन
तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युम इवाहवे
अथान्यं रथम आस्थाय हार्दिक्यः समपद्यत
[स]
पुत्रस तु ते महाराज रथस्थॊ रथिनां वरः
दुरुत्सहॊ बभौ युद्धे यथा रुद्रः परतापवान
तस्य बाणसहस्रैस तु परच्छन्ना हय अभवन मही
परांश च सिषिचे बाणैर धाराभिर इव पर्वतान
न च सॊ ऽसति पुमान कश्च चिन पाण्डवानां महाहवे
हयॊ गजॊ रथॊ वापि यॊ ऽसय बाणैर अविक्षतः
यं यं हि समरे यॊधं परपश्यामि विशां पते
स स बाणैश चितॊ ऽभूद वै पुत्रेण तव भारत
यथा सैन्येन रजसा समुद्धूतेन वाहिनी
परत्यदृश्यत संछन्ना तथा बाणैर महात्मनः
बाणभूताम अपश्याम पृथिवीं पृथिवीपते
दुर्यॊधनेन परकृतां कषिप्रहस्तेन धन्विना
तेषु यॊधसहस्रेषु तावकेषु परेषु च
एकॊ दुर्यॊधनॊ हय आसीत पुमान इति मतिर मम
तत्राद्भुतम अपश्याम तव पुत्रस्य विक्रमम
यद एकं सहिताः पार्था नात्यवर्तन्त भारत
युधिष्ठिरं शतेनाजौ विव्याध भरतर्षभ
भीमसेनं च सप्तत्या सहदेवं च सप्तभिः
नकुलं च चतुःषष्ट्या धृष्टद्युम्नं च पञ्चभिः
सप्तभिर दरौपदेयांश च तरिभिर विव्याध सात्यकिम
धनुश चिच्छेद भल्लेन सहदेवस्य मारिष
तद अपास्य धनुश छिन्नं माद्रीपुत्रः परतापवान
अभ्यधावत राजानं परगृह्यान्यान महद धनुः
ततॊ दुर्यॊधनं संख्ये विव्याध दशभिः शरैः
नकुलश च ततॊ वीरॊ राजानं नवभिः शरैः
घॊररूपैर महेष्वासॊ विव्याध च ननाद च
सात्यकिश चापि राजानं शरेणानतपर्वणा
दरौपदेयास तरिसप्तत्या धर्मराजश च सप्तभिः
अशीत्या भीमसेनश च शरै राजानम आर्दयत
समन्तात कीर्यमाणस तु बाणसंघैर महात्मभिः
न चचाल महाराज सर्वसैन्यस्य पश्यतः
लाघवं सौष्ठवं चापि वीर्यं चैव महात्मनः
अति सर्वाणि भूतानि ददृशुः सर्वमानवाः
धार्तराष्ट्रास तु राजेन्द्र यात्वा तु सवल्पम अन्तरम
अपश्यमाना राजानं पर्यवर्तन्त दंशिताः
तेषाम आपततां घॊरस तुमुलः समजायत
कषुब्धस्य हि समुद्रस्य परावृट्काले यथा निशि
समासाद्य रणे ते तु राजानम अपराजितम
परत्युद्ययुर महेष्वासाः पाण्डवान आततायिनः
भीमसेनं रणे करुद्धं दरॊणपुत्रॊ नयवारयत
ततॊ बाणैर महाराज परमुक्तैः सर्वतॊदिशम
नाज्ञायन्त रणे वीरा न दिशः परदिशस तथा
ताव उभौ करूरकर्माणाव उभौ भारत दुःसहौ
घॊररूपम अयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ
तरासयन्तौ जगत सर्वं जया कषेप विहतत्वचौ
शकुनिस तु रणे वीरॊ युधिष्ठिरम अपीडयत
तस्याश्वांश चतुरॊ हत्वा सुबलस्य सुतॊ विभुः
नादं चकार बलवान सर्वसैन्यानि कम्पयन
एतस्मिन्न अन्तरे वीरं राजानम अपराजितम
अपॊवाह रथेनाजौ सहदेवः परतापवान
अथान्यं रथम आस्थाय धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
शकुनिं नवभिर विद्ध्वा पुनर विव्याध पञ्चभिः
ननाद च महानादं परवरः सर्वधन्विनाम
तद युद्धम अभवच चित्रं घॊररूपं च मारिष
ईक्षितृप्रीतिजननं सिद्धचारणसेवितम
उलूकस तु महेष्वासं नकुलं युद्धदुर्मदम
अभ्यद्रवद अमेयात्मा शरवर्षैः समन्ततः
तथैव नकुलः शूरः सौबलस्य सुतं रणे
शरवर्षेण महता समन्तात पर्यवारयत
तौ तत्र समरे वीरौ कुलपुत्रौ महारथौ
यॊधयन्ताव अपश्येतां परस्परकृतागसौ
तथैव कृतवर्मा तु शैनेयं शत्रुतापनम
यॊधयञ शुशुभे राजन बलं शक्र इवाहवे
दुर्यॊधनॊ धनुश छित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे
अथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध निशितैः शरैः
धृष्टद्युम्नॊ ऽपि समरे परगृह्य परमायुधम
राजानं यॊधयाम आस पश्यतां सर्वधन्विनाम
तयॊर युद्धं महच चासीत संग्रामे भरतर्षभ
परभिन्नयॊर यथा सक्तं मत्तयॊर वरहस्तिनॊः
गौतमस तु रणे करुद्धॊ दरौपदेयान महाबलान
विव्याध बहुभिः शूरः शरैः संनतपर्वभिः
तस्य तैर अभवद युद्धम इन्द्रियैर इव देहिनः
घॊर रूपम असंवार्यं निर्मर्यादम अतीव च
ते च तं पीडयाम आसुर इन्द्रियाणीव बालिशम
स च तान परतिसंरब्धः परत्ययॊधयद आहवे
एवं चित्रम अभूद युद्धं तस्य तैः सह भारत
उत्थायॊत्थाय हि यथा देहिनाम इन्द्रियैर विभॊ
नराश चैव नरैः सार्धं दन्तिनॊ दन्तिभिस तथा
हया हयैः समासक्ता रथिनॊ रथिभिस तथा
संकुलं चाभवद भूयॊ घॊररूपं विशां पते
इदं चित्रम इदं घॊरम इदं रौद्रम इति परभॊ
युद्धान्य आस्न महाराज घॊराणि च बहूनि च
ते समासाद्य समरे परस्परम अरिंदमाः
विव्यधुश चैव जघ्नुश च समासाद्य महाहवे
तेषां शत्र समुद्भूतं रजस तीव्रम अदृश्यत
परवातेनॊद्धतं राजन धावद्भिश चाश्वसादिभिः
रथनेमि समुद्भूतं निःश्वासैश चापिदन्तिनाम
रजः संध्याभ्रकपिलं दिवाकरपथं ययौ
रजसा तेन संपृक्ते भास्करे निष्प्रभी कृते
संछादिताभवद भूमिस्ते च शूरा महारथाः
मुहूर्ताद इव संवृत्तं नीरजस्कं समन्तथ
वीर शॊणितसिक्तायां भूमौ भरतसत्तम
उपाशाम्यत ततस तीव्रं तद रजॊ घॊरदर्शनम
ततॊ ऽपश्यं महाराज दवंद्व युद्धानि भारत
यथा परग्र्यं यथा जयेष्ठं मध्याह्ने वै सुदारुणे
वर्मणां तत्र राजेन्द्र वयदृश्यन्तॊज्ज्वलाः परभाः
शब्दः सुतुमुलः संख्ये शराणां पतताम अभूत
महावेणुवनस्येव दह्यमानस्य सर्वतः
[स]
वर्तमाने तथा युद्धे घॊररूपे भयानके
अभज्यत बलं तत्र तव पुत्रस्य पाण्डवैः
तांस तु यत्नेन महता संनिवार्य महारथान
पुत्रस ते यॊधयाम आस पाण्डवानाम अनीकिनीम
निवृत्ताः सहसा यॊधास तव पुत्र परियैषिणः
संनिवृत्तेषु तेष्व एवं युद्धम आसीत सुदारुणम
तावकानां परेषां च देवासुररणॊपमम
परेषां तव सैन्ये च नासीत कश चित पराङ्मुखः
अनुमानेन युध्यन्ते संज्ञाभिश च परस्परम
तेषां कषयॊ महान आसीद युध्यताम इतरेतरम
ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा करॊधेन महता युतः
जिगीषमाणः संग्रामे धार्तराष्ट्रान सराजकान
तरिभिः शारद्वतं विद्ध्वा रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः
चतुर्भिर निजघानाश्वान कल्याणान कृतवर्मणः
अश्वत्थामा तु हार्दिक्यम अपॊवाह यशस्विनम
अथ शारद्वतॊ ऽषटाभिः परत्यविध्यद युधिष्ठिरम
ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा रथान सप्तशतान रणे
परेषयद यत्र राजासौ धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः
ते रथा रथिभिर युक्ता मनॊमारुतरंहसः
अभ्यद्रवन्त संग्रामे कौन्तेयस्य रथं परति
ते समन्तान महाराज परिवार्य युधिष्ठिरम
अदृश्यं सायकैश चक्रुर मेघा इव दिवाकरम
नामृष्यन्त सुसंरब्धाः शिखण्डिप्रमुखा रथाः
रथैर अग्र्यजवैर युक्तैः किङ्किणीजालसंवृतैः
आजग्मुर अभिरक्षन्तः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम
तथा परववृते रौद्रः संग्रामः शॊणितॊदकः
पाण्डवानां कुरूणां च यम राष्ट्रविवर्धनः
रथान सप्तशतान हत्वा कुरूणाम आततायिनाम
पाण्डवाः सह पाञ्चालैः पुनर एवाभ्यवारयन
तत्र युद्धं महच चासीत तव पुत्रस्य पाण्डवैः
न च नस तादृशं दृष्टं नैव चापि परिश्रुतम
वर्तमाने तथा युद्धे निर्मर्यादे समन्ततः
वध्यमानेषु यॊधेषु तावकेष्व इतरेषु च
निनदत्सु च यॊधेषु शङ्खवर्यैश च पूरितैः
उत्कृष्टैः सिंहनादैश च गर्जितेन च धन्विनाम
अतिप्रवृद्धे युद्धे च छिद्यमानेषु मर्मसु
धावमानेषु यॊधेषु जय गृद्धिषु मारिष
संहारे सर्वतॊ जाते पृथिव्यां शॊकसंभवे
बह्वीनाम उत्तमस्त्रीणां सीमन्तॊद्धरणे तथा
निर्मर्यादे तथा युद्धे वर्तमाने सुदारुणे
परादुरासन विनाशाय तदॊत्पाताः सुदारुणाः
चचाल शब्दं कुर्वाणा सपर्वतवना मही
सदण्डाः सॊल्मुका राजञ शीर्यमाणाः समन्ततः
उल्काः पेतुर दिवॊ भूमाव आहत्य रविमण्डलम
विष्वग वाताः परादुरासन नीचैः शर्कर वर्षिणः
अश्रूणि मुमुचुर नागा वेपथुश चास्पृशद भृशम
एतान घॊरान अनादृत्य समुत्पातान सुदारुणान
पुनर युद्धाय संमन्त्र्य कषत्रियास तस्थुर अव्यथाः
रमणीये कुरुक्षेत्रे पुण्ये सवर्गं यियासवः
ततॊ गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिर अब्रवीत
युध्यध्वम अग्रतॊ यावत पृष्ठतॊ हन्मि पाण्डवान
ततॊ नः संप्रयातानां मद्रयॊधास तरस्विनः
हृष्टाः किलकिला शब्दम अकुर्वन्तापरे तथा
अस्मांस तु पुनर आसाद्य लब्धलक्षा दुरासदाः
शरासनानि धुन्वन्तः शरवर्षैर अवाकिरन
ततॊ हतं परैस तत्र मद्रराजबलं तदा
दुर्यॊधन बलं दृष्ट्वा पुनर आसीत पराङ्मुखम
गान्धारराजस तु पुनर वाक्यम आह ततॊ बली
निवर्तध्वम अधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः
अनीकं दशसाहस्रम अश्वानां भरतर्षभ
आसीद गान्धारराजस्य विमलप्रासयॊधिनाम
बलेन तेन विक्रम्य वर्तमाने जनक्षये
पृष्ठतः पाण्डवानीकम अभ्यघ्नन निशितैः शरैः
तद अभ्रम इव वातेन कषिप्यमाणं समन्ततः
अभज्यत महाराज पाण्डूनां सुमहद बलम
ततॊ युधिष्ठिरः परेक्ष्य भग्नं सवबलम अन्तिकात
अभ्यचॊदयद अव्यग्रः सहदेवं महाबलम
असौ सुबल पुत्रॊ नॊ जघनं पीड्य दंशितः
सेनां निसूदयन्त्य एष पश्य पाण्डव दुर्मतिम
गच्छ तवं दरौपदेयाश च शकुनिं सौबलं जहि
रथानीकम अहं रक्ष्ये पाञ्चाल सहितॊ ऽनघ
गच्छन्तु कुञ्जराः सर्वे वाजिनश च सह तवया
पादाताश च तरिसाहस्राः शकुनिं सौबलं जहि
ततॊ गजाः सप्तशताश चापपाणिभिर आस्थिताः
पञ्च चाश्वसहस्राणि सहदेवश च वीर्यवान
पादाताश च तरिसाहस्रा दरौपदेयाश च सर्वशः
रणे हय अभ्यद्रवंस ते तु शकुनिं युद्धदुर्मदम
ततस तु सौबलॊ राजन्न अब्भ्यतिक्रम्य पाण्डवान
जघान पृष्ठतः सेनां जय घृध्रः परतापवान
अश्वारॊहास तु संरब्धाः पाण्डवानां तरस्विनाम
पराविशन सौबलानीकम अभ्यतिक्रम्य तान रथान
ते तत्र सदिनः शूराः सौबलस्य महद बलम
गममध्ये ऽवतिष्ठन्तः शरवर्षैर अवाकिरन
तद उद्यतगदा परासम अकापुरुष सेवितम
परावर्तत महद युद्धं राजन दुर्मन्त्रिते तव
उपारमन्त जयाशब्दाः परेक्षका रथिनॊ ऽभवन
न हि सवेषां परेषां वा विशेषः परत्यदृश्यत
शूर बाहुविसृष्टानां शक्तीनां भरतर्षभ
जयॊतिषाम इव संपातम अपश्यन कुरुपाण्डवाः
ऋष्टिभिर विमलाहिश च तत्र तत्र विशां पते
संपतन्तीभिर आकाशम आवृतं बह्व अशॊभत
परासानाम्पततां राजन रूपम आसीत समन्ततः
शलभानाम इवाकाशे तदा भरतसत्तम
रुधिरॊक्षितसर्वाङ्गा विप्रविद्धैर नियन्तृभिः
हयाः परिपतन्ति सम शतशॊ ऽथ सहस्रशः
अन्यॊन्यपरिपिष्टाश च समासाद्य परस्परम
अविक्षताः सम दृश्यन्ते वमन्तॊ रुधिरं मुखैः
ततॊ ऽभवत तमॊ घॊरं सैन्येन रजसा वृते
तान अपाक्रमतॊ ऽदराक्षं तस्माद देशाद अरिंदमान
अश्वान राजन मनुष्यांश च रजसा संवृते सति
भूमौ निपतिताश चान्ये वमन्तॊ रुधिरं बहु
केशा केशि समालग्ना न शेकुश चेष्टितुं जनाः
अन्यॊन्यम अश्वपृष्ठेभ्यॊ विकर्षन्तॊ महाबलाः
मल्ला इव समासाद्य निजघ्नुर इतरेतरम
अश्वैश च वयपकृष्यन्त वहवॊ ऽतर गतासवः
भूमौ निपतितश चान्ये बहवॊ विजयैषिणः
तत्र तत्र वयदृश्यन्त पुरुषाः शूरमानिनः
रक्तॊक्षितैश छिन्नभुजैर अपकृष्ट शिरॊरुहैः
वयदृश्यत मही कीर्णा शतशॊ ऽथ सहस्रशः
दूरं न शक्यं तत्रासीद गन्तुम अश्वेन केन चित
साश्वारॊहैर हतैर अश्वैर आवृते वसुधातले
रुधिरॊक्षित संनाहैर आत्तशस्त्रैर उदायुधैः
नानाप्रहरणैर घॊरैः परस्परवधैषिभिः
सुसंनिकृष्टैः संग्रामे हतभूयिष्ठ सैनिकैः
स मुहूर्तं ततॊ युद्ध्वा सौबलॊ ऽथ विशां पते
षट सहस्रैर हयैः शिष्टैर अपायाच छकुनिस ततः
तथैव पाण्डवानीकं रुधिरेण समुक्षितम
षट सहस्रैर हयैः शिष्टैर अपायाच छरान्तवाहनम
अश्वारॊहास तु पाण्डूनाम अब्रुवन रुधिरॊक्षिताः
सुसंनिकृष्टाः संग्रामे भूयिष्ठं तयक्तजीविताः
नेह शक्यं रथैर यॊद्धुं कुत एव महागजैः
रथनैव रथा यान्तु कुञ्जराः कुञ्जरान अपि
परतियातॊ हि शकुनिः सवम अनीकम अवस्थितः
न पुनः सौबलॊ राजा युद्धम अभ्यागमिष्यति
ततस तु दरौपदेयाश च ते च मत्ता महाद्विपाः
परययुर यत्र पाञ्चाल्यॊ धृष्टद्युम्नॊ महारथः
सहदेवॊ ऽपि कौरव्य रजॊमेघे समुत्थिते
एकाकी परययौ तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः
ततस तेषु परयातेषु शकुनिः सौबलः पुनः
पार्श्वतॊ ऽभयहनत करुद्धॊ धृष्टद्युम्नस्य वाहिनीम
तत पुनस तुमुलं युद्धं पराणांस तयक्त्वाभ्यवर्तत
तावकानां परेषां च परस्परवधैषिणाम
ते हय अन्यॊन्यम अवेक्षन्त तस्मिन वीर समागमे
यॊधाः पर्यपतन राजञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः
असिभिश छिद्यमानानां शिरसां लॊकसंक्षये
परादुरासीन महाशब्दस तालानां पतताम इव
विमुक्तानां शरीराणां भिन्नानां पततां भुवि
सायुधानां च बाहूनाम उरूणां च विशां पते
आसीत कटकटा शब्दः सुमहाँल लॊमहर्षणः
निघ्नन्तॊ निशितैः शस्त्रैर भरातॄन पुत्रान सखीन अपि
यॊधाः परिपतन्ति सम यथामिष कृते खगाः
अन्यॊन्यं परतिसंरब्धाः समासाद्य परस्परम
अहं पूर्वम अहं पूर्वम इति नयघ्नन सहस्रशः
संघातैर आसनभ्रष्टैर अश्वारॊहैर गतासुभिः
हयाः परिपतन्ति सम शतशॊ ऽथ सहस्रशः
सफुरतां परतिपिष्टानाम अश्वानां शीघ्रसारिणाम
सतनतां च मनुष्याणां संनद्धानां विशां पते
शक्त्यृष्टि परासशब्दश च तुमुलः समजायत
भिन्दतां परमर्माणि राजन दुर्मन्त्रिते तव
शरमाभिभूताः संरब्धाः शरान्तवाहाः पिपासिताः
विक्षताश च शितैः शस्त्रैर अभ्यवर्तन्त तावकाः
मत्ता रुधिरगन्धेन बहवॊ ऽतर विचेतसः
जघ्नुः परान सवकांश चैव पराप्तान पराप्तान अनन्तरान
बहवश च गतप्राणाः कषत्रिया जय गृद्धिनः
भूमाव अभ्यपतन राजञ शरवृष्टिभिर आवृताः
वृकगृध्रशृगालानां तुमुले मॊदने ऽहनि
आसीद बलक्षयॊ घॊरस तव पुत्रस्य पश्यतः
नर अश्वकायसंछन्ना भूमिर आसीद विशां पते
रुधिरौदक चित्रा च भीरूणां भयवर्धिनी
असिभिः पट्टिशैः शूरैस तक्षमाणाः पुनः पुनः
तावकाः पाण्डवाश चैव नाभ्यवर्तन्त भारत
परहरन्तॊ यथाशक्ति यावत पराणस्य धारणम
यॊधाः परिपतन्ति सम वमन्तॊ रुधिरं वरणैः
शिरॊ गृहीत्वा केशेषु कबन्धः समदृश्यत
उद्यम्य निशितं खड्गं रुधिरेण समुक्षितम
अथॊत्थितेषु बहुषु कबन्धेषु जनाधिप
तथा रुधिरगन्धेन यॊधाः कश्मलम आविशन
मन्दी भूते ततः शब्दे पाण्डवानां महद बलम
अल्पावशिष्टैस तुरगैर अभ्यवर्तत सौबलः
ततॊ ऽभयधावंस तवरिताः पाण्डवा जय गृद्धिनः
पदातयश च नागाश च सादिनश चॊद्यतायुधाः
कॊष्टकी कृत्यचाप्य एनं परिक्षिप्य च सर्वशः
शस्त्रैर नानाविधैर जघ्नुर युद्धपारं तितीर्षवः
तवदीयास तांस तु संप्रेक्ष्य सर्वतः समभिद्रुतान
साश्वपत्तिद्विपरथाः पाण्डवान अभिदुद्रुवुः
के चित पदातयः पद्भिर मुष्टिभिश च परस्परम
निजघ्नुः समरे शूराः कषीणशस्त्रास ततॊ ऽपतन
रथेभ्यॊ रथिनः पेतुर दविपेभ्यॊ हस्तिसादिनः
विमानेभ्य इव भरष्टाः सिद्धाः पुण्यक्षयाद यथा
एवम अन्यॊन्यम आयस्ता यॊधा जघ्नुर महामृधे
पितॄन भरातॄन वयस्यांश च पुत्रान अपि तथापरे
एवम आसीद अमर्यादं युद्धं भरतसत्तम
परासासिबाणकलिले वर्तमाने सुदारुणे
[स]
तस्मिञ शब्दे मृदौ जाते पाण्डवैर निहते बले
अश्वैः सप्तशतैः शिष्टैर उपावर्तत सौबलः
स यात्वा वाहिनीं तूर्णम अब्रवीत तवरयन युधि
युध्यध्वम इति संहृष्टाः पुनः पुनर अरिंदमः
अपृच्छत कषत्रियांस तत्र कव नु राजा महारथः
शकुनेस तु वचः शरुत्वा त ऊचुर भरतर्षभ
असौ तिष्ठति कौरव्यॊ रणमध्ये महारथः
यत्रैतत सुमहच छस्त्रं पूर्णचन्द्र समप्रभम
यत्रैते सतल तराणा रथास तिष्ठन्ति दंशिताः
यत्रैष शब्दस तुमुलः पर्जन्यनिनदॊपमः
तत्र गच्छ दरुतं राजंस ततॊ दरक्ष्यसि कौरवम
एवम उक्तस तु तैः शूरैः शकुनिः सौबलस तदा
परययौ तत्र यत्रासौ पुत्रस तव नराधिप
सर्वतः संवृतॊ वीरैः समरेष्व अनिवर्तिभिः
ततॊ दुर्यॊधनं दृष्ट्वा रथानीके वयवस्थितम
सरथांस तावकान सर्वान हर्षयञ शकुनिस ततः
दुर्यॊधनम इदं वाक्यं हृष्टरूपॊ विशां पते
कृतकार्यम इवात्मानं मन्यमानॊ ऽबरवीन नृपम
जहि राजन रथानीकम अश्वाः सर्वे जिता मया
नात्यक्त्वा जीवितं संख्ये शक्यॊ जेतुं युधिष्ठिरः
हते तस्मिन रथानीके पाण्डवेनाभिपालिते
गजान एतान हनिष्यामः पदातींश चेतरांस तथा
शरुत्वा तु वचनं तस्य तावका जयगृद्धिनः
जवेनाभ्यपतन हृष्टाः पाणड्वानाम अनीकिनीम
सर्वे विवृततूणीराः परगृहीतशरासनाः
शरासनानि धुन्वानाः सिंहनादं परचक्रिरे
ततॊ जयातलनिर्घॊषः पुनर आसीद विशां पते
परादुरासीच छराणां च सुमुक्तानां सुदारुणः
तान समीपगतान दृष्ट्वा जवेनॊद्यत कार्मुकान
उवाच देवकीपुत्रं कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः
चॊदयाश्वान असंभ्रान्तः परविशैतद बलार्णवम
अन्तम अद्य गमिष्यामि शत्रूणां निशितैः शरैः
अष्टादश दिनान्य अद्य युद्धस्यास्य जनार्दन
वर्तमानस्य महतः समासद्य परस्परम
अनन्त कल्पा धवजिनी भूत्वा हय एषां महात्मनाम
कषयम अद्य गता युद्धे पश्य दैवं यथाविधम
समुद्रकल्पं तु बलं धार्तराष्ट्रस्य माधव
अस्मान आसाद्य संजात्म गॊष्पदॊपमम अच्युत
हते भीष्मे च संदध्याच छिवं सयाद इह माधव
न च तत कृतवान मूढॊ धार्तराष्ट्रः सुबालिशः
उक्तं भीष्मेण यद वाक्यं हितं पथ्यं च माधव
तच चापि नासौ कृतवान वीतबुद्धिः सुयॊधनः
तस्मिंस तु पतिते भीष्मे परच्युते पृथिवीतले
न जाने कारणं किं नु येन युद्धम अवर्तत
मूढांस तु सर्वथा मन्ये धार्तराष्ट्रान सुबालिशान
पतिते शंतनॊः पुत्रे ये ऽकार्षुः संयुगं पुनः
अनन्तरं च निहते दरॊणे बरह्म विदां वरे
राधेये च विकर्णे च नैवाशाम्यत वैशसम
अल्पावशिष्टे सैन्ये ऽसमिन सूतपुत्रे च पातिते
सपुत्रे वै नरव्याघ्रे नैवाशाम्यत वैशसम
शरुतायुषि हते शूरे जलसंधे च पौरवे
शरुतायुधे च नृपतौ नैवाशाम्यत वैशसम
भूरिश्रवसि शल्ये च शाल्वे चैव जनार्दन
आवन्त्येषु च वीरेषु नैवाशाम्यत वैशसम
जयद्रथे च निहते राक्षसे चाप्य अलायुधे
बाह्लिके सॊमदत्ते च नैवाशाम्यत वैशसम
भगदत्ते हते शूरे काम्बॊजे च सुदक्षिणे
दुःशासने च निहते नैवाशाम्यत वैशसम
दृष्ट्वा च निहताञ शूरान पृथन माण्डलिकान नृपान
बलिनश च रणे कृष्ण नैवाशाम्यत वैशसम
अक्षौहिणीपतीन दृष्ट्वा भीमसेनेन पातितान
मॊहाद वा यदि वा लॊभान नैवाशाम्यत वैशसम
कॊ नु राजकुले जातः कौरवेयॊ विशेषतः
निरर्थकं महद वैरं कुर्याद अन्यः सुयॊधनात
गुणतॊ ऽभयधिकं जञत्वा बलतः शौर्यतॊ ऽपि वा
अमूढः कॊ नु युध्येत जनान पराज्ञॊ हिताहितम
यन न तस्य मनॊ हय आसीत तवयॊक्तस्य हितं वचः
परशमे पाण्डवैः सार्धं सॊ ऽनयस्य शृणुयात कथम
येन शांतनवॊ भीष्मॊ दरॊणॊ विदुर एव च
परत्याख्याताः शमस्यार्थे किं नु तस्याद्य भेषजम
मौर्ख्याद्येन पिता वृद्धः परत्याख्यातॊ जनार्दन
तथा माता हितं वाक्यं भाषमाणा हितैषिणी
परत्याख्याता हय असत्कृत्य स कस्मै रॊचयेद वचः
कुलान्तक रणॊ वयक्तं जात एष जनार्दन
तथास्य दृश्यते चेष्टा नीतिश चैव विशां पते
नैष दास्यति नॊ राज्यम इति मे मतिर अच्युत
उक्तॊ ऽहं बहुशस तात विदुरेण महात्मना
न जीवन दास्यते भागं धार्तराष्ट्रः कथं चन
यावत पराणा धमिष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य मानद
तावद युष्मास्व अपापेषु परचरिष्यति पातकम
न स युक्तॊ ऽनयथा जेतुम ऋते वृद्धेन माधव
इत्य अब्रवीत सदा मां हि विदुरः सत्यदर्शनः
तत सर्वम अद्य जानामि वयवसायं दुरात्मनः
यद उक्तं वचनं तेन विदुरेण महात्मना
यॊ हि शरुत्वा वचः पथ्यं जामदग्न्याद यथातथम
अवामन्यत दुर्बुद्धिर धरुवं नाश मुखे सथितः
उक्तं हि बहुभिः सिद्धैर जातमात्रे सुयॊधने
एनं पराप्य दुरात्मानं कषयं कषत्रं गमिष्यति
तद इदं वचनं तेषां निरुक्तं वै जनार्दन
कषयं याता हि राजानॊ दुर्यॊधनकृते भृशम
सॊ ऽदय सर्वान रणे यॊधान निहनिष्यामि माधव
कषत्रियेषु हतेष्व आशु शून्ये च शिबिरे कृते
वधाय चात्मनॊ ऽसमाभिः संयुगं रॊचयिष्यति
तद अन्तं हि भवेद वैरम अनुमानेन माधव
एवं पश्यामि वार्ष्णेय चिन्तयन परज्ञया सवया
विदुरस्य च वाक्येन चेष्टया च दुरात्मनः
संयाहि भरतीं वीर यावद्धन्मि शितैः शरैः
दुर्यॊधनं दुरात्मानं वाहिनीं चास्य संयुगे
कषेमम अद्य करिष्यामि धर्मराजस्य माधव
हत्वैतद दुर्बलं सैन्यं धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः
[स]
अभीशु हस्तॊ दाशार्हस तथॊक्तः सव्यसाचिना
तद बलौघम अमित्राणाम अभीतः पराविशद रणे
शरासनवरं घॊरं शक्तिकण्टक संवृतम
गदापरिघपन्थानं रथनागमहाद्रुमम
हयपत्तिलताकीर्णं गाहमानॊ महायशाः
वयच्चरत तत्र गॊविन्दॊ रथेनातिपताकिना
ते हयाः पाण्डुरा राजन वहन्तॊ ऽरजुनम आहवे
दिष्कु सर्वास्व अदृश्यन्त दाशार्हेण परचॊदिताः
ततः परायाद रथेनाजौ सव्यसाची परंतपः
किरञ शरशतांस तीक्ष्णान वारिधारा इवाम्बुदः
परादुरासीन महाञ शब्दः शराणां नतपर्वणाम
इषुभिश छाद्यमानानां समरे सव्यसाचिना
असज्जन्तस तनुत्रेषु शरौघाः परापतन भुवि
इन्द्राशनिसमस्पर्शा गाण्डीवप्रेषिताः शराः
नरान नागान समाहत्य हयांश चापि विशां पते
अपतन्त रणे बाणाः पतंगा इव घॊषिणः
आसीत सर्वम अवच्छन्नं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः
न पराज्ञायन्त समरे दिशॊ वा परदिशॊ ऽपि वा
सर्वम आसीज जगत पूर्णं पार्थ नामाङ्कितैः शरैः
रुक्मपुङ्खैस तैलधौतैः कर्मार परिमार्जितैः
ते दह्यमानाः पार्थेन पावकेनेव कुञ्जराः
समासीदन्त कौरव्या वध्यमानाः शितैः शरैः
शरचाप धरः पार्थः परज्वजन्न इव भारत
ददाह समरे यॊधान कक्षम अग्निर इव जवलन
यथा वनान्ते वनपैर विसृष्टः; कक्षं दहेत कृष्ण गतिः सघॊषः
भूरि दरुमं शुष्कलता वितानं; भृशं समृद्धॊ जवलनः परतापी
एवं स नाराचगणप्रतापी; शरार्चिर उच्चावचतिग्मतेजाः
ददाह सर्वां तव पुत्र सेनाम; अमृष्यमाणस तरसा तरस्वी
तस्येषवः पराणहराः सुमुक्ता; नासज्जन वै वर्मसु रुक्मपुङ्खाः
न च दवितीयं परमुमॊच बाणं; नरे हये वा परमद्विपे वा
अनेकरूपाकृतिभिर हि बाणैर; महारथानीकम अनुप्रविश्य
स एव एकस तव पुत्र सेनां; जघान दैत्यान इव वज्रपाणिः
[स]
अस्यतां यतमानानां शूराणाम अनिवर्तिनाम
संकल्पम अकरॊन मॊघं गाण्डीवेन धनंजयः
इन्द्राशनिसमस्पर्शान अविषह्यान महौजसः
विसृजन दृश्यते बाणान धारा मुञ्चन्न इवाम्बुदः
तत सैन्यं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं किरीत्टिना
संप्रदुद्राव संग्रामात तव पुत्रस्य पश्यतः
हतधुर्या रथाः केचिद धतसूतास तथापरे
भग्नाक्षयुगचक्रेषाः के चिद आसन विशां पते
अन्येषां सायकाः कषीणास तथान्ये शरपीडिताः
अक्षता युगपत के चित पराद्रवन भयपीडिताः
के चित पुत्रान उपादाय हतभूयिष्ठ वाहनाः
विचुक्रुशुः पितॄन अन्ये सहायान अपरे पुनः
बान्धवांश च नरव्याघ्र भरातॄन संबन्धिनस तथा
दुद्रुवुः के चिद उत्सृज्य तत्र तत्र विशां पते
बहवॊ ऽतर भृशं विद्धा मुह्यमाना महारथाः
निष्टनन्तः सम दृश्यन्ते पार्थ बाणहता नराः
तान अन्ये रथम आरॊप्य समाश्वास्य मुहूर्तकम
विश्रान्ताश च वितृष्णाश च पुनर युद्धाय जग्मिरे
तान अपास्य गताः के चित पुनर एव युयुत्सवः
कुर्वन्तस तव पुत्रस्य शासनं युद्धदुर्मदाः
पानीयम अपरे पीत्वा पर्याश्वास्य च वाहनम
वर्माणि च समारॊप्य के चिद भरतसत्तम
समाश्वास्यापरे भरातॄन निक्षिप्य शिबिरे ऽपि च
पुत्रान अन्ये पितॄन अन्ये पुनर युद्धम अरॊचयन
सज्जयित्वा रथान के चिद यथामुख्यं विशां पते
आप्लुत्य पाण्डवानीकं पुनर युद्धम अरॊचयन
ते शूराः किङ्किणीजालैः समाच्छन्ना बभासिरे
तरैलॊक्यविजये युक्ता यथा दैतेय दानवाः
आगम्य सहसा के चिद रथैः सवर्णविभूषितैः
पाण्डवानाम अनीकेषु धृष्टद्युम्नम अयॊधयन
धृष्टद्युम्नॊ ऽपि पाञ्चाल्यः शिखण्डी च महारथः
नाकुलिश च शतानीकॊ रथानीकम अयॊधयन
पाञ्चाल्यस तु ततः करुद्धः सैन्येन महता वृतः
अभ्यद्रवत सुसंरब्धस तावकान हन्तुम उद्यतः
ततस तव आपततस तस्य तव पुत्रॊ जनाधिप
बाणसंघान अनेकान वै परेषयाम आस भारत
धृष्टद्युम्नस ततॊ राजंस तव पुत्रेण धन्विना
नाराचैर बहुभिः कषिप्रं बाह्वॊर उरसि चार्पितः
सॊ ऽतिविद्धॊ महेष्वासस तॊत्त्रार्दित इव दविपः
तस्याश्वांश चतुरॊ बाणैः परेषयाम आस मृत्यवे
सारथेश चास्य भल्लेन शिरः कायाद अपाहरत
ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा पृष्ठाम आरुध्य वाजिनः
अपाक्रामद धतरथॊ नातिदूरम अरिंदमः
दृष्ट्वा तु हतविक्रान्तं सवम अनीकं महाबलः
तव पुत्रॊ महाराज परययौ यत्र सौबलः
ततॊ रथेषु भग्नेषु तरिसाहस्रा महाद्विपाः
पाण्डवान रथिनः पञ्च समन्तत पर्यवारयन
ते वृताः समरे पञ्च गजानीकेन भारत
अशॊभन्त नरव्याघ्रा गरहा वयाप्ता घनैर इव
ततॊ ऽरजुनॊ महाराज लब्धलक्षॊ महाभुजः
विनिर ययौ रथेनैव शवेताश्वः कृष्णसारथिः
तैः समन्तात परिवृतः कुञ्जरैः पर्वतॊपमैः
नाराचैर विमलैस तीक्ष्णैर गजानीकम अपॊथयत
तत्रैकबाणनिहतान अपश्याम महागजान
पतितान पात्यमानांश च विभिन्नान सव्यसाच्चिना
भीमसेनस तु तान दृष्ट्वा नागान मत्तगजॊपमः
करेण गृह्य महतीं गदाम अभ्यपतद बली
अवप्लुत्य रथात तूर्णं दण्डपाणिर इवान्तकः
तम उद्यतगदं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथम
वित्रेसुस तावकाः सैन्याः शकृन मूत्रं परसुस्रुवुः
आविग्नं च बलं सर्वं गदाहस्ते वृकॊदरे
गदया भीमसेनेन भिन्नकुम्भान रजस्वलान
धावमानान अपश्याम कुन्रजान पर्वतॊपमान
परधाव्य कुञ्जरास ते तु भीमसेनगदा हताः
पेतुर आर्तस्वरं कृत्वा छिन्नपक्षा इवाद्रयः
तान भिन्नकुम्भान सुबहून दरवमाणान इतस ततः
पतमानांश च संप्रेक्ष्य वित्रेसुस तव सैनिकाः
युधिष्ठिरॊ ऽपि संक्रुद्धॊ माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
गृध्रपक्षैः शितैर बाणैर जघ्नुर वै गजयॊधिनः
धृष्टद्युम्नस तु समरे पराजित्य नराधिपम
अपक्रान्ते तव सुते हयपृष्ठं समाश्रिते
दृष्ट्वा च पाण्डवान सर्वान कुञ्जरैः परिवारितान
धृष्टद्युम्नॊ महाराज सह सर्वैः परभद्रकैः
पुत्रः पाञ्चालराजस्य जिघांसुः कुञ्जरान ययौ
अदृष्ट्वा तु रथानीके दुर्यॊधनम अरिंदमम
अश्वत्थामा कृपश चैव कृतवर्मा च सात्वतः
अपृच्छन कषत्रियांस तत्र कव नु दुर्यॊधनॊ गतः
अपश्यमाना राजानं वर्तमाने जनक्षये
मन्वाना निहतं तत्र तव पुत्रं महारथाः
विषण्णवदना भूत्वा पर्यपृच्छन्त ते सुतम
आहुः केच्चिद धते सूते परयातॊ यत्र सौबलः
अपरे तव अब्रुवंस तत्र कषत्रिया भृशविक्षिताः
दुर्यॊधनेन किं कार्यं दरक्ष्यध्वं यदि जीवति
युध्यध्वां सहिताः सर्वे किं वॊ राजा करिष्यति
ते कषत्रियाः कषतैर गात्रैर हतभूयुष्ठ वाहनाः
शरैः संपीड्यमानाश च नातिव्यक्तम इवाब्रुवन
इदं सर्वं बलं हन्मॊ येन सम परिवारिताः
एते सर्वे गजान हत्वा उपयान्ति सम पाण्डवाः
शरुत्वा तु वचनं तेषाम अश्वत्थामा महाबलः
हित्वा पाञ्चालराजस्य तद अनीकं दुरुत्सहम
कृपश च कृतवर्मा च परययुर यत्त्र सौबलः
रथानीकं परित्यज्य शूराः सुदृढ धन्विनः
ततस तेषु परयातेषु धृष्टद्युम्नपुरॊगमाः
आययुः पाण्डवा राजन विनिघ्नान्तः सम तावकान
दृष्ट्वा तु तान आपततः संप्रहृष्टान महारथान
पराक्रान्तांस ततॊ वीरान निराशाञ जीविते तदा
विवर्णमुख भूयिष्ठम अभवत तावकं बलम
परिक्षीणायुधान दृष्ट्वा तान अहं परिवारितान
राजन बलेन दव्यङ्गेन तयक्त्वा जीवितम आत्मनः
आत्मना पञ्चमॊ ऽयुध्यं पाञ्चालस्य बलेन ह
तस्मिन देशे वयवस्थाप्य यत्र शारद्वतः सथितः
संप्रयुद्धा वयं पञ्च किरीटिशरपीडिताः
धृष्टाद्युम्नं महानीकं तत्र नॊ ऽभूद रणॊ महान
जितास तेन वयं सर्वे वयपयाम रणात ततः
अथापश्यां सत्यकिं तम उपायान्तं महारथम
रथैश चतुःशतैर वीरॊ मां चाभ्यद्रवद आहवे
धृष्टद्युम्नाद अहं मुक्तः कथं चिच छान्त वाहनः
पतितॊ माधवानीकं दुष्कृती नरकं यथा
तत्र युद्धम अभूद घॊरं मुहूर्तम अतिदारुणम
सात्यकिस तु महाबाहुर मम हत्वा परिच्छदम
जीवग्राहम अगृह्णान मां मूर्छितं पतितं भुवि
ततॊ मुहूर्ताद इव तद गजानीकम अवध्यत
गदया भीमसेनेन नाराचैर अर्जुनेन च
परतिपिष्टैर महानागैः समन्तात पर्वतॊपमैः
नातिप्रसिद्धेव गतिः पाण्डवानाम अजायत
रथमार्गांस ततश चक्रे भीमसेनॊ महाबलः
पाण्डवानां महाराज वयपकर्षन महागजान
अश्वत्थामा कृपश चैव कृतवर्मा च सात्वतः
अपश्यन्तॊ रथानीके दुर्यॊधनम अरिंदमम
राजानं मृगयाम आसुस तव पुत्रं महारथम
परित्यज्य च पाञ्चालं परयाता यत्र सौबलः
राज्ञॊ ऽदर्शन संविग्ना वर्तमाने जनक्षये
[स]
गजानीके हते तस्मिन पाण्डुपुत्रेण भारत
वध्यमाने बले चैव भीमसेनेन संयुगे
चरन्तं च तथा दृष्ट्वा भीमसेनम अरिंदमम
दण्डहस्तं यथा करुद्द्धम अन्तकं पराणहारिणम
समेत्य समरे राजन हतशेषाः सुतास तव
अदृश्यमाने कौरव्ये पुत्रे दुर्यॊधने तव
सॊदर्याः सहिता भूत्वा भीमसेनम उपाद्रवन
दुर्मर्षणॊ महाराज जैत्रॊ भूरि बलॊ रविः
इत्य एते सहिता भूत्वा तत्र पुत्राः समन्ततः
भीमसेनम अभिद्रुत्य रुरुधुः सवतॊ दिशम
ततॊ भीमॊ महाराज सवरथं पुनर आस्थितः
मुमॊच निशितान बाणान पुत्राणां तव मर्मसु
ते कीर्यमाणा भीमेन पुत्रास तव महारणे
भीमसेनम अपासेधन परवणाद इव कुञ्जरम
ततः करुद्धॊ रणे भीमः शिरॊ दुर्मर्षणस्य ह
कषुरप्रेण परमथ्याशु पातयाम आस भूतले
ततॊ ऽपरेण भल्लेन सर्वावरणभेदिना
शरुतान्तम अवधीद भीमस तव पुत्रं महारथः
जयत्सेनं ततॊ विद्ध्वा नाराचेन हसन्न इव
पातयाम आस कौरव्यं रथॊपस्थाद अरिंदमः
स पपात रथाद राजन भूमौ तूर्णं ममार च
शरुतर्वा तु ततॊ भीमं करुद्धॊ विव्याध मारिष
शतेन गृध्रवाजानां शराणां नतपर्वणाम
ततः करुद्धॊ रणे भीमॊ जैत्रं भूरि बलं रविम
तरीन एतांस तरिभिर आनर्छद दविषाग्निप्रतिमैः शरैः
ते हता नयपतन भूमौ सयन्दनेभ्यॊ महारथः
वसन्ते पुष्पशबला निकृत्ता इव किंशुकाः
ततॊ ऽपरेण तीक्ष्णेन नाराच्चेन परंतपः
दुर्विमॊचनम आहत्य परेषयाम आस मृत्यवे
स हतः परापतद भूमौ सवरथाद रथिनां वरः
गिरेस तु कूटजॊ भग्नॊ मारुतेनेव पादपः
दुष्प्रधर्षं ततश चैव सुजातं च सुतौ तव
एकैकं नयवधीत संख्ये दवाभ्यां दवाभ्यां चमूमुखे
तौ शिलीमुखविद्धाङ्गौ पेततू रथसत्तमौ
ततॊ यतन्तम अपरम अभिवीक्ष्य सुतं तव
भल्लेन युधि विव्याध भीमॊ दुर्विषहं रणे
स पपात हतॊ वाहात पश्यतां सर्वधन्विनाम
दृष्ट्वा तु निहतान भरातॄन बहून एकेन संयुगे
अमर्षवशम आपन्नः शरुतर्वा भीमम अभ्ययात
विक्षिपन सुमहच चापं कार्तस्वरविभूषितम
विसृजन सायकांश चैव विषाग्निप्रतिमान बहून
स तु राजन धनुश छित्त्वा पाण्डवस्य महामृधे
अथैनं छिन्नधन्वानं विंशत्या समवाकिरत
ततॊ ऽनयद धनुर आदाय भीमसेनॊ महारथः
अवाकिरत तव सुतं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत
महद आसीत तयॊर युद्धं चित्ररूपं भयानकम
यादृशं समरे पूर्वं जम्भ वासवयॊर अभूत
तयॊस तत्र शरैर मुक्तैर यमदण्डनिभैः शुभैः
समाच्छन्ना धरा सर्वा खं च सर्वा दिशस तथा
ततः शरुतर्वा संक्रुद्धॊ धनुर आयम्य सायकैः
भीमसेनं रणे राजन बाह्वॊर उरसि चार्पयत
सॊ ऽतिविद्धॊ महाराज तव पुत्रेण धन्विना
भीमः संचुक्षुभे करुद्धः पर्वणीव महॊदधिः
ततॊ भीमॊ रुषाविष्टः पुत्रस्य तव मारिष
सारथिं चतुरश चाश्वान बाणैर निन्ये यमक्षयम
विरथं तं समालक्ष्य विशिखैर लॊमवाहिभिः
अवाकिरद अमेयात्मा दर्शयन पाणिलाघवम
शरुतर्वा विरथॊ राजन्न आददे खड्ग चर्मणी
अथास्याददतः खड्गं शतचन्द्रं च भानुमत
कषुरप्रेण शिरः कायात पातयाम आस पाण्डवः
छिन्नॊत्तमाङ्गस्य ततः कषुरप्रेण महात्मनः
पपात कायः स रथाद वसुधाम अनुनादयन
तस्मिन नीपतिते वीरे तावका भयमॊहिताः
अभ्यद्रवन्त संग्रामे भीमसेनं युयुत्सवः
तान आपतत एवाशु हतशेषाद बलार्णवात
दंशितः परतिजग्राह भीमसेनः परतापवान
ते तु तं वै समासाद्य परिवव्रुः समन्ततः
ततस तु संवृतॊ भीमस तावाकैर निशितैः शरैः
पीडयाम आस तान सर्वान सहस्राक्ष इवासुरान
ततः पञ्च शतान हत्वा सवरूथान महारथान
जघान कुञ्जरानीकं पुनः सप्तशतं युधि
हत्वा दशसहस्राणि पत्तीनां परमेषुभिः
वाजिनां च शतान्य अष्टौ पाण्डवः सम विराजते
भीमसेनस तु कौन्तेयॊ हत्वा युद्धे सुतांस तव
मेने कृतार्तह्म आत्मानं सफलं जन्म च परभॊ
तं तथा युध्यमानं च विनिघ्नन्तं च तावकान
ईक्षितुं नॊत्सहन्ते सम तव सैन्यानि भारत
विद्राव्य तु कुरून सर्वांस तांश च हत्वा पदानुगान
दॊर्भ्यां शब्दां ततश चक्रे तरासयानॊ महाद्विपान
हतभूयिष्ठ यॊधा तु तव सेना विशां पते
किं चिच छेषा महाराज कृपणा समपद्यत
[स]
दुर्यॊधनॊ महाराज सुदर्शश चापि ते सुतः
हात शेषौ तदा संख्ये वाजिमध्ये वयवस्थितौ
ततॊ दुर्यॊधनं दृष्ट्वा वाजिमध्ये वयवस्थितम
उवाच देवकीपुत्रः कुन्तीपुत्रं धनंजयम
शत्रवॊ हतभूयिष्ठा जञातयः परिपालिताः
गृहीत्वा संजयं चासौ निवृत्तः शिनिपुंगवः
परिश्रान्तश च नकुलः सहदेवश च भारत
यॊधयित्वा रणे पापान धार्तराष्ट्र पदानुगान
सुयॊधनम अभित्यज्य तरय एते वयवस्थिताः
कृपश च कृपवर्मा च दरौणिश चैव महारथः
असौ तिष्ठति पाञ्चाल्यः शरिया परमया युतः
दुर्यॊधन बलं हत्वा सह सर्वैः परभद्रकैः
असौ दुर्यॊधनः पार्थ वाजिमध्ये वयवस्थितः
छत्त्रेण धरियमाणेन परेक्षमाणॊ मुहुर मुहुः
परतिव्यूह्य बलं सर्वं रणमध्ये वयवस्थितः
एनं हत्वा शितैर बाणैः कृतकृत्यॊ भविष्यसि
गजानीकं हतं दृष्ट्वा तवां च पराप्तम अरिंदम
यावन न विद्रवन्त्य एते तावज जहि सुयॊधनम
यातु कश चित तु पाञ्चाल्यं कषिप्रम आगम्यताम इति
परिश्रान्त बलस तात नैष मुच्येत किल्बिषी
तव हत्वा बलं सर्वं संग्रामे धृतराष्ट्रजः
जितान पाण्डुसुतान मत्वा रूपं धारयते महत
निहतं सवबलं दृष्ट्वा पीडितं चापि पाण्डवैः
धरुवम एष्यति संग्रामे वधायैवात्मनॊ नृपः
एवम उक्तः फल्गुनस तु कृष्णं वचनम अब्रवीत
धृतराष्ट्र सुताः सर्वे हता भीमेन मानद
याव एताव आस्थितौ कृष्ण ताव अद्य न भविष्यतः
हतॊ भीष्मॊ हतॊ दरॊणः कर्णॊ वैकर्तनॊ हतः
मद्रराजॊ हतः शल्यॊ हतः कृष्ण जयद्रथः
हयाः पञ्चशताः शिष्टाः शकुनेः सौबलस्य च
रथानां तु शते शिष्टे दवे एव तु जनार्दन
दन्तिनां च शतं साग्रं तरिसाहस्राः पदातयः
अश्वत्थामा कृपश चैव तरिगर्ताधिपतिस तथा
उलूकः शकुनिश चैव कृतवर्मा च सात्वतः
एतद बलम अभूच छेषं धार्तराष्ट्रस्य माधव
मॊक्षॊ न नूनं कालाद धि विद्यते भुवि कस्य चित
तथा विनिहते सैन्ये पश्य दुर्यॊधनं सथितम
अद्याह्ना हि महाराजॊ हतामित्रॊ भविष्यति
न हि मे मॊक्ष्यते कश चित परेषाम इति चिन्तये
ये तव अद्य समरं कृष्ण न हास्यन्ति रणॊत्कटाः
तान वै सर्वान हनिष्यामि यद्य अपि सयुर अमानुषाः
अद्य युद्धे सुसंक्रुद्धॊ दीर्घं राज्ञः परजागरम
अपनेष्यामि गान्धारं पातयित्वा शितैः शरैः
निकृत्या वै दुराचारॊ यानि रत्नानि सौबलः
सभायाम अहरद दयूते पुनस तान्य अहराम्य अहम
अद्या ता अपि वेत्स्यन्ति सर्वा नागपुरस्त्रियः
शरुत्वा पतींश च पुत्रांश च पाण्डवैर निहतान युधि
समाप्तम अद्य वै कर्ण सर्वं कृष्ण भविष्यति
अद्य दुर्यॊधनॊ दीप्तां शरियं पराणांश च तयक्ष्यति
नापयाति भयात कृष्ण संग्रामाद यदि चेन मम
निहतं विद्धि वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रं सुबालिशम
मम हय एतद अशक्तं वै वाजिवृन्दम अरिंदम
सॊढुं जयातलनिर्घॊषां याहि यावन निहन्म्य अहम
एवम उक्तस तु दाशार्हः पाण्डवेन यशस्विना
अचॊदयद धयान राजन दुर्यॊधन बलं परति
तद अनीकम अभिप्रेक्ष्य तरयः सज्जा महारथाः
भीमसेनॊ ऽरजुनश चैव सहदेवश च मारिष
परययुः सिंहनादेन दुर्यॊधन जिघांसया
तान परेक्ष्य सहितान सर्वाञ जवेनॊद्यत कार्मुकान
सौबलॊ ऽभयद्रवद युद्धे पाण्डवान आततायिनः
सुदर्शनस तव सुतॊ भीमसेनं समभ्ययात
सुशर्मा शकुनिश चैव युयुधाते किरीटिना
सहदेवं तव सुतॊ हयपृष्ठ गतॊ ऽभययात
ततॊ हय अयत्नतः कषिप्रं तव पुत्रॊ जनाधिप
परासेन सहदेवस्य शिरसि पराहरद भृशम
सॊपाविशद रथॊपस्थे तव पुत्रेण ताडितः
रुधिराप्लुत सर्वाङ्ग आशीविष इव शवसन
परतिलभ्य ततः संज्ञां सहदेवॊ विशां पते
दुर्यॊधनं शरैस तीक्ष्णैः संक्रुद्धः समवाकिरत
पार्थॊ ऽपि युधि विक्रम्य कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः
शूराणाम अश्वपृष्ठेभ्यः शिरांसि निचकर्त ह
तद अनीकं तदा पार्थॊ वयधमद बहुभिः शरैः
पातयित्वा हयान सर्वांस तरिगर्तानां रथान ययौ
ततस ते सहिता भूत्वा तरिगर्तानां महारथाः
अर्जुनं वासुदेवं च शरवर्षैर अवाकिरन
सत्यकर्माणम आक्षिप्य कषुरप्रेण महायशाः
ततॊ ऽसय सयन्दनस्येषां चिच्छिदे पाण्डुनन्दनः
शिलाशितेन च विभॊ कषुरप्रेण महायशाः
शिरश चिच्छेद परहसंस तप्तकुण्डलभूषणम
सत्येषुम अथ चादत्त यॊधानां मिषतां ततः
यथा सिंहॊ वने राजन मृगं परिबुभुक्षितः
तं निहत्य ततः पार्थः सुशर्माणं तरिभिः शरैः
विद्ध्वा तान अहनत सर्वान रथान रुक्मविभूषितान
ततस तु परत्वरन पार्थॊ दीर्घकालं सुसंभृतम
मुञ्चन करॊधविषं तीक्ष्णं परस्थलाधिपतिं परति
तम अर्जुनः पृषात्कानां शतेन भरतर्षभ
पूरयित्वा ततॊ वाहान नयहनत तस्य धन्विनः
ततः शरं समादाय यमदण्डॊपमं शितम
सुशर्माणं समुद्दिश्य चिक्षेपाशु हसन्न इव
स शरः परेषितस तेन करॊधदीप्तेन धन्विना
सुशर्माणं समासाद्य विभेद हृदयं रणे
स गतासुर महाराज पपात धरणीतले
नन्दयन पाण्डवान सर्वान वयथयंश चापि तावकान
सुशर्माणं रणे हत्वा पुत्रान अस्य महारथान
सप्त चाष्टौ च तरिंशच च सायकैर अनयत कषयम
ततॊ ऽसय निशितैर बाणैः सर्वान हत्वा पदानुगान
अभ्यगाद भारतीं सेनां हतशेषां महारथः
भीमस तु समरे करुद्धः पुत्रं तव जनाधिप
सुदर्शनम अदृश्यन्तं शरैश चक्रे हसन्न इव
ततॊ ऽसया परहसन करुद्धः शिरः कायाद अपाहरत
कषुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हातः परापतद भुवि
तस्मिंस तु निहते वीरे ततस तस्य पदानुगाः
परिवव्रू रणे भीमं किरन्तॊ विशिखाञ शितान
ततस तु निशितैर बाणैस तद अनीकं वृकॊदरः
इन्द्राशनिसमस्पर्शैः समन्तात पर्यवाकिरत
ततः कषणेन तद भीमॊ नयहनद भरतर्षभ
तेषु तूत्साद्यमानेषु सेनाध्यक्षा महाबलाः
भीमसेनं समासाद्य ततॊ ऽयुध्यन्त भारत
तांस तु सर्वाञ शरैर घॊरैर अवाकिरत पाण्डवः
तथैव तावका राजन पाण्डवेयान महारथान
शरवर्षेण महता समन्तात पर्यवारयन
वयाकुलं तद अभूत सर्वं पाण्डवानां परैः सह
तावकानां च समरे पाण्डवेयैर युयुत्सताम
तत्र यॊधास तदा पेतुः परस्परसमाहताः
उभयॊः सेनयॊ राजन संशॊचन्तः सम बान्धवान
[स]
तस्मिन परवृत्ते संग्रामे नरवाजि गजक्षये
शकुनिः सौबलॊ राजन सहदेवं समभ्ययात
ततॊ ऽसयापततस तूर्णं सहदेवः परतापवान
शरौघान परेषयाम आस पतङ्गान इव शीघ्रगान
उलूकश च रणे भीमं विव्याध दशभिः शरैः
शकुनिस तु महाराज भीमं विद्ध्वा तरिभिः शरैः
सायकानां नवत्या वै सहदेवम अवाकिरत
ते शूराः समरे राजन समासाद्य परस्परम
विव्यधुर निशितैर बाणैः कङ्कबर्हिण वाजितैः
सवर्णपुङ्खैः शिला धौतैर आ कर्णात परहितैः शरैः
तेषां चापा भुजॊत्सृष्टा शरवृष्टिर विशां पते
आच्छादयद दिशः सर्वा धाराभिर इव तॊयदः
ततः करुद्धॊ रणे भीमः सहदेवश च भारत
चेरतुः कदनं संख्ये कुर्वन्तौ सुमहाबलौ
ताभ्यां शरशतैश छन्नं तद बलं तव भारत
अन्धकारम इवाकाशम अभवत तत्र तत्र ह
अश्वैर विपरिधावद्भिः शरच छन्नैर विशां पते
तत्र तत्र कृतॊ मार्गॊ विकर्षद्भिर हतान बहून
निहतानां हयानां च सहैव हययॊधिभिः
वर्मभिर विनिकृत्तैश च परासैश छिन्नैश च मारिष
संछन्ना पृथिवी जज्ञे कुसुमैः शबला इव
यॊधास तत्र महाराज समासाद्य परस्परम
वयचरन्त रणे करुद्धा विनिघ्नन्तः परस्परम
उद्वृत्तनयनै रॊषात संदष्टौष्ठ पुटैर मुखैः
सकुण्डलैर मही छन्ना पद्मकिञ्जल्क संनिभैः
भुजैश छिनैर महाराज नागराजकरॊपमैः
साङ्गदैः सतनुत्रैश च सासि परासपरश्वधैः
कबन्धैर उत्थितैश छिन्नैर नृत्यद्भिश चापरैर युधि
करव्यादगणसंकीर्णा घॊराभुत पृथिवी विभॊ
अल्पावशिष्टे सैन्ये तु कौरवेयान महाहवे
परहृष्टाः पाण्डवा भूत्वा निन्यिरे यमसादनम
एतस्मिन्न अन्तरे शूरः सौबलेयः परतापवान
परासेन साहदेवस्य शिरसि पराहरद भृशम
स विह्वलॊ महाराज रथॊपस्थ उपाविशत
सहदेवं तथा दृष्ट्वा भीमसेनः परतापवान
सर्वसैन्यानि संक्रुद्धॊ वारयाम आस भारत
निर्बिभेद च नाराचैः शतशॊ ऽथ सहस्रशः
विनिर्भिद्याकरॊच चैव सिंहनादम अरिंदम
तेन शब्देन वित्रस्ताः सर्वे सहयवारणाः
पराद्रवन सहसा भीताः शकुनेश च पदानुगाः
परभग्नान अथ तान दृष्ट्वा राजा दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत
निवर्तध्वम अधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः
इह कीर्तिं समाधाय परेत्य लॊकान समश्नुते
पराणाञ जहाति यॊ वीरॊ युधि पृष्ठम अदर्शयन
एवम उक्तास तु ते राज्ञा सौबलस्य पदानुगाः
पाण्डवान अभ्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम
दरवद्भिस तत्र राजेन्द्र कृतः शब्दॊ ऽतिदारुणः
कषुब्धसागरसंकाशः कषुभितः सर्वतॊ ऽभवत
तांस तदापततॊ दृष्ट्वा सौबलस्य पदानुगान
परत्युद्ययुर महाराज पाण्डवा विजये वृताः
परत्याश्वस्य च दुर्धर्षः सहदेवॊ विशां पते
शकुनिं दशभिर विद्ध्वा हयांश चास्य तरिभिः शरैः
धनुश चिच्छेद च शरैः सौबलस्य हसन्न इव
अथान्यद धनुर आदाय शकुनिर युद्धदुर्मदः
विव्याध नकुलं षष्ट्या भीमसेनं च सप्तभिः
उलूकॊ ऽपि महाराज भीमं विव्याध सप्तभिः
सहदेवं च सप्तत्या परीप्सन पितरं रणे
तं भीमसेनः समरे विव्याध निशितैः शरैः
शकुनिं च चतुःषष्ट्या पार्श्वस्थांश च तरिभिस तरिभिः
ते हन्यमाना भीमेन नाराचैस तैलपायितैः
सहदेवं रणे करुद्धाश छादयञ शरवृष्टिभिः
पर्वतं वारिधाराभिः सविद्युत इवाम्बुदाः
ततॊ ऽसयापततः शूरः सहदेवः परतापवान
उलूकस्य महाराज भल्लेनापाहरच छिरः
स जगाम रथाद भूमिं सहदेवेन पातितः
रुधिराप्लुत सर्वाङ्गॊ नन्दयन पाण्डवान युधि
पुत्रं तु निहतं दृष्ट्वा शकुनिस तत्र भारत
साश्रुकण्ठॊ विनिःश्वस्य कषत्तुर वाक्यम अनुस्मरन
चिन्तयित्वा मुहूर्तं सबाष्पपूर्णेक्षणः शवसन
सहदेवं समासाद्य तरिभिर विव्याध सायकैः
तान अपास्य शरान मुक्ताञ शरसंघैः परतापवान
सहदेवॊ महाराज धनुश चिच्छेद संयुगे
छिन्ने धनुषि राजेन्द्र शकुनिः सौबलस तदा
परगृह्य विपुलं खड्गं सहदेवाय पराहिणॊत
तम आपतन्तं सहसा घॊररूपं विशां पते
दविधा चिच्छेद समरे सौबलस्य हसन्न इव
असिं दृष्ट्वा दविधा छिन्नं परगृह्य महतीं गदाम
पराहिणॊत सहसेवाय सा मॊघा नयपतद भुवि
ततः शक्तिं महाघॊरां कालरात्रिम इवॊद्यताम
परेषयाम आस संक्रुद्धः पाण्डवं परति सौबलः
ताम आपतन्तीं सहसा शरैः काञ्चनभूषणैः
तरिधा चिच्छेद समरे सहदेवॊ हसन्न इव
सा पपात तरिधा छिन्ना भूमौ कनकभूषणा
शीर्यमाणा यथा दीप्ता गगनाद वै शतह्रदा
शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा सौबलं च भयार्दितम
दुद्रुवुस तावकाः सर्वे भये जाते ससौबलाः
अथॊत्क्रुष्टं महद धयासीत पाण्डवैर जितकाशिभिः
धार्तराष्ट्रास ततः सर्वे परायशॊ विमुखाभवन
तान वै विमनसॊ दृष्ट्वा माद्रीपुत्रः परतापवान
शरैर अनेकसाहस्रैर वारयाम आस संयुगे
ततॊ गान्धारकैर गुप्तं पृष्ठैर अश्वैर जये धृतम
आससाद रणे यान्तं सहदेवॊ ऽथ सौबलम
सवम अंशम अवशिष्टं स संस्मृत्य शकुनिं नृप
रथेन काञ्चनाङ्गेन सहदेवः समभ्ययात
अधिज्यं बलवत कृत्वा वयाक्षिपन सुमहद धनुः
स सौबलम अभिद्रुत्य गृध्रपत्रैः शिलाशितैः
भृशम अभ्यहनत करुद्धस तॊत्त्रैर इव महाद्विपम
उवाच चैनं मेधावी निगृह्य समारयन्न इव
कषत्रधर्मे सथितॊ भूत्वा युध्यस्व पुरुषॊ भव
यत तदा हृष्यसे मूढ गलहन्न अक्षैः सभा तले
फलम अद्य परपद्यस्व कर्मणस तस्य दुर्मते
निहतास ते दुरात्मानॊ ये ऽसमान अवहसन पुरा
दुर्यॊधनः कुलाङ्गारः शिष्टस तवं तस्य मातुलः
अद्य ते विहनिष्यामि कषुरेणॊन्मथितं शिरः
वृक्षात फलम इवॊद्धृत्य लगुडेन परमाथिना
एवम उक्त्वा महाराज सहदेवॊ महाबलः
संक्रुद्धॊ नरशार्दूलॊ वेगेनाभिजगाम ह
अभिगम्य तु दुर्धर्षः सहदेवॊ युधां पतिः
विकृष्य बलवच चापं करॊधेन परहसन्न इव
शकुनिं दशभिर विद्ध्वा चतुर्भिश चास्य वाजिनः
छत्त्रं धवजं धनुश चास्य छित्त्वा सिंह इवानदत
छिन्नध्वजधनुश छत्त्रः सहदेवेन सौबलः
ततॊ विद्धश च बहुभिः सर्वमर्मसु सायकैः
ततॊ भूयॊ महाराज सहदेवः परतापवान
शकुनेः परेषयाम आस शरवृष्टिं दुरासदाम
ततस तु करुद्धः सुबलस्य पुत्रॊ; माद्री सुतं सहदेवं विमर्दे
परासेन जाम्बूनदभूषणेन; जिघांसुर एकॊ ऽभिपपात शीघ्रम
माद्री सुतस तस्य समुद्यतं तं; परासं सुवृत्तौ च भुजौ रणाग्रे
भल्लैस तरिभिर युगपत संचकर्त; ननाद चॊच्चैस तरसाजिमध्ये
तस्याशु कारी सुसमाहितेन; सुवर्णपुङ्खेन दृढायसेन
भल्लेन सर्वावरणातिगेन; शिरः शरीरात परममाथ भूयः
शरेण कार्तस्वरभूषितेन; दिवाकराभेन सुसंशितेन
हृतॊत्तमाङ्गॊ युधि पाण्डवेन; पपात भूमौ सुबलस्य पुत्रः
स तच्छिरॊ वेगवता शरेण; सुवर्णपुङ्खेन शिलाशितेन
परावेरयत कुपितः पाण्डुपुत्रॊ; यत तत कुरूणाम अनयस्य मूलम
हृतॊत्तमाङ्गं शकुनिं समीक्ष्य; भूमौ शयानं रुधिरार्द्रगात्रम
यॊधास तवदीया भयनष्ट सत्त्वा; दिशः परजग्मुः परगृहीतशस्त्राः
विप्रद्रुताः शुष्कमुखा विसंज्ञा; गाण्डीवघॊषेण समाहताश च
भयार्दिता भग्नरथाश्वनागाः; पदातयश चैव सधार्तराष्ट्राः
ततॊ रथाच छकुनिं पातयित्वा; मुदान्विता भारत पाण्डवेयाः
शङ्खान परदध्मुः समरे परहृष्टाः; सकेशवाः सैङ्किकान हर्षयन्तः
तं चापि सर्वे परतिपूजयन्तॊ; हृष्टा बरुवाणाः सहदेवम आजौ
दिष्ट्या हतॊ नैकृतिकॊ दुरात्मा; सहात्मजॊ वीर रणे तवयेति
[स]
ततः करुद्धा महाराज सौबलस्या पदानुगाः
तयक्त्वा जीवितम आक्रन्दे पाण्डवान पर्यवारयन
तान अर्जुनः परत्यगृह्णात सहदेव जये धृतः
भीमसेनश च तेजस्वी करुद्धाशीविषदर्शनः
शक्त्यृष्टि परासहस्तानां सहसेवं जिघांसताम
संकल्पम अकरॊन मॊघं गाण्डीवेन धनंजयः
परगृहीतायुधान बाहून यॊधानाम अभिधावताम
भल्लैश चिच्च्छेद बीभत्सुः शिरांस्य अपि हयान अपि
ते हता रप्त्यपद्यन्त वसुधां विगतासवः
तवरिता लॊकवीरेण परहताः सव्यसाचिना
ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा दृष्ट्वा सवबलसंक्षयम
हतशेषान समानीय करॊद्धॊ रथशतान विभॊ
कुञ्जरांश च हयांश चैव पादातंश च परंतप
उवाच सहितान सर्वान धार्तराष्ट्र इदं वचः
समासाद्य रणे सर्वान पाण्डवान ससुहृद गणान
पाञ्चाल्यं चापि सबलं हत्वा शीघ्रं निवर्तत
तस्य ते शिरसा गृह्य वचनं युद्धदुर्मदाः
परत्युद्ययू रणे पार्थांस तव पुत्रस्य शासनात
तान अभ्यापततः शीघ्रं हतशेषान महारणे
शरैर आशीविषाकारैः पाण्डवाः समवाकिरन
तत सैन्यं भरतश्रेष्ठ मुहूर्तेन महात्मभिः
अवध्यत रणं पराप्य तरातारं नाभ्यविन्दत
परतिष्ठमानं तु भयान नावतिष्ठत दंशितम
अश्वैर विपरिधावद्भिः सैन्येन रजसा वृते
न पराज्ञायन्त समरे दिशश च परदिशस तथा
ततस तु पाण्डवानीकान निःसृत्य बहवॊ जनाः
अभ्यघ्नंस तावकान युद्धे मुहूर्ताद इव भारत
ततॊ निःशेषम अभवत तत सैन्यं तव भारत
अक्षौहिण्यः समेतास तु तव पुत्रस्य भारत
एकादश हता युद्धे ताः परभॊ पाण्डुसृञ्जयैः
तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु महात्मसु
एकॊ दुर्यॊधनॊ राजन्न अदृश्यत भृशं कषतः
ततॊ वीक्ष्य दिशः सर्वा दृष्ट्वा शून्यां च मेदिनीम
विहीनः सर्वयॊधैश च पाण्डवान वीक्ष्य संयुगे
मुदितान सर्वसिद्धार्थान नर्दमानान समन्ततः
बाणशब्दरवांश चैव शरुत्वा तेषां महात्मनाम
दुर्यॊधनॊ महाराज कश्मलेनाभिसंवृतः
अपयाने मनश चक्रे विहीनबलवाहनः
[धृ]
निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृते
पाण्डवानां बलं सूत किं नु शेषम अभूत तदा
एतन मे पृच्छतॊ बरूहि कुशलॊ हय असि संजय
यच च दुर्यॊधनॊ मन्दः कृतवांस तनयॊ मम
बलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः
[स]
रथानां दवे सहस्रे तु सप्त नागशतानि च
पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनां च शतं शताः
एतच छेषम अभूद राजन पाण्डवानां महद बलम
परिगृह्य हि यद युद्धे धृष्टद्युम्नॊ वयवस्थितः
एकाकी भरतश्रेष्ठ ततॊ दुर्यॊधनॊ नृपः
नापश्यत समरे कं चित सहायं रथिनां वरः
नर्दमानान परांश चैव सवबलस्य च संक्षयम
हतं सवहयम उत्सृज्य पराङ्मुखः पराद्रवद भयात
एकादश चमू भर्ता पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव
गदाम आदाय तेजस्वी पदातिः परथितॊ हरदम
नातिदूरं ततॊ गत्वा पद्भ्याम एव नराधिपः
सस्मार वचनं कषत्तुर धर्मशीलस्य धीमतः
इदं नूनं महाप्राज्ञॊ विदुरॊ दृष्टवान पुरा
महद वैशसम अस्माकं कषत्रियाणां च संयुगे
एवं विचिन्तयानस तु परविविक्षुर हरदं नृपः
दुःखसंतप्त हृदयॊ दृष्ट्वा राजन बलक्षयम
पाण्डवाश च महाराज धृष्टद्युम्नपुरॊगमाः
अभ्यधावन्त संक्रुद्धास तव राजन बलं परति
शक्त्यृष्टि परासहस्तानां बलानाम अभिगर्जताम
संकल्पम अकरॊन मॊघं गाण्डीवेन धनंजयः
तान हत्व निशितैर बाणैः सामात्यान सह बन्धुभिः
रथे शवेतहये तिष्ठन्न अर्जुनॊ बह्व अशॊभत
सुबलस्या हते पुत्रे सवाजिरथकुञ्जरे
महावनम इव छिन्नम अभवत तावकं बलम
अनेकशतसाहस्रे बले दुर्यॊधनस्य ह
नान्यॊ महारथॊ राजञ जीवमानॊ वयदृश्यत
दरॊणपुत्राद ऋते वीरात तथैव कृतवर्मणः
कृपाच च गौतमाद राजन पार्थिवाच च तवात्मजात
धृष्टद्युम्नस तु मां दृष्ट्वा हसन सात्यकिम अब्रवीत
किम अनेन गृहीतेन नानेनार्थॊ ऽसति जीवता
धृष्टद्युम्न वचः शरुत्वा शिनेर नप्ता महारथः
उद्यम्य निशितं खड्गं हन्तुं मामुद्यतस तदा
तम आगम्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत
मुच्यतां संजयॊ जीवन न हन्तव्यः कथं चन
दवैपायन वचः शरुत्वा शिनेर नप्ता कृताञ्जलिः
ततॊ माम अब्रवीन मुक्त्वा सवस्ति संजय साधय
अनुज्ञातस तव अहं तेन नयस्तवर्मा निरायुधः
परातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रुधिरॊक्षितः
करॊशमात्रम अपक्रान्तं गदापाणिम अवस्थितम
एकं दुर्यॊधनं राजन्न अपश्यं भृशविक्षतम
स तु माम अश्रुपूर्णाक्षॊ नाशक्नॊद अभिवीक्षितुम
उपप्रैक्षत मां दृष्ट्वा तदा दीनम अवस्थितम
तं चाहम अपि शॊचन्तं दृष्ट्वैकाकिनम आहवे
मुहूर्तं नाशकं वक्तुं किं चिद दुःखपरिप्लुतः
ततॊ ऽसमै तद अहं सर्वम उक्तवान गरहणं तदा
दवैपायन परसादाच च जीवतॊ मॊक्षम आहवे
मुहूर्तम इव च धयात्वा परतिलभ्य च चेतनाम
भरातॄंश च सर्वसैन्यानि पर्यपृच्छत मां ततः
तस्मै तद अहम आचक्षं सर्वं परत्यक्षदर्शिवान
भरातॄंश च निहतान सर्वान सैन्यं च विनिपातितम
तरयः किल रथाः शिष्टास तावकानां नराधिप
इति परस्थान काले मां कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत
स दीर्घम इव निःश्वस्य विप्रेक्ष्य च पुनः पुनः
अंसे मां पाणिना सपृष्ट्वा पुत्रस ते पर्यभाषत
तवदन्यॊ नेह संग्रामे कश चिज जीवति संजय
दवितीयं नेह पश्यामि ससहायाश च पाण्डवाः
बरूयाः संजय राजानं परज्ञा चक्षुषम ईश्वरम
दुर्यॊधनस तव सुतः परविष्टॊ हरदम इत्य उत
सुहृद्भिस तादृशैर हीनः पुत्रैर भरातृभिर एव च
पाण्डवैश च हृते राज्ये कॊ नु जीवति मादृशः
आचक्षेथाः सर्वम इदं मां च मुक्तं महाहवात
अस्मिंस तॊयह्रदे सुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम
एवम उक्त्वा महाराज पराविशत तं हरदं नृपः
अस्तम्भयत तॊयं च मायया मनुजाधिपः
तस्मिन हरदं परविष्टे तु तरीन रथाञ शरान्तवाहनान
अपश्यं सहितान एकस तं देशं समुपेयुषः
कृपं शारद्वतं वीरं दरौणिं च रथिनां वरम
भॊजं च कृतवर्माणं सहिताञ शरविक्षतान
ते सर्वे माम अभिप्रेक्ष्य तूर्णम अश्वान अचॊदयन
उपयाय च माम ऊचुर दिष्ट्या जीवसि संजय
अपृच्छंश चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम
कच चिद दुर्यॊधनॊ राजा स नॊ जीवति संजय
आख्यातवान अहं तेभ्यस तदा कुशलिनं नृपम
तच चैव सर्वम आचक्षं यन मां दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत
हरदं चैवाहम आचष्ट यं परविष्टॊ नराधिपः
अश्वत्तामा तु तद राजन निशम्य वचनं मम
तं हरदं विपुलं परेक्ष्य करुणं पर्यदेवयत
अहॊ धिन न स जानाति जीवतॊ ऽसमान नराधिपः
पर्याप्ता हि वयं तेन सह यॊधयितुं परान
ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाः
पराद्रवन रथिनां शरेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतान रणे
ते तु मां रथम आरॊप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम
सेनानिवेशम आजग्मुर हतशेषास तरयॊ रथाः
तत्र गुल्माः परित्रस्ताः सूर्ये चास्तम इते सति
सर्वे विचुक्रुशुः शरुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम
ततॊ वृद्धा महाराज यॊषितां रक्षणॊ नराः
राजदारान उपादाय परययुर नगरं परति
तत्र विक्रॊशतीनां च रुदतीनां च सर्वशः
परादुरासीन महाञ शब्दः शरुत्वा तद बलसंक्षयम
ततस ता यॊषितॊ राजन करन्दन्त्यॊ वै मुहुर मुहुः
कुरर्य इव शब्देन नादयन्त्यॊ महीतलम
आजघ्नुः करजैश चापि पाणिभिश च शिरांस्य उत
लुलुवुश च तदा केशान करॊशन्त्यस तत्र तत्र ह
हाहाकारविनादिन्यॊ विनिघ्नन्त्य उरांसि च
करॊशन्त्यस तत्र रुरुदुः करन्दमाना विशां पते
ततॊ दुर्यॊधनामात्याः साश्रुकण्ठा हृशातुराः
राजदारान उपादाय परययुर नगरं परति
वेत्रजर्झर हस्ताश च दवाराध्यक्षा विशां पते
शयनीयानि शुभ्राणि सपर्ध्यास्तरणवन्ति च
समादाय ययुस तूर्णं नगरं दाररक्षिणः
आस्थायाश्वतरी युक्तान सयन्दनान अपरे जनाः
सवान सवान दारान उपादाय परययुर नगरं परति
अदृष्टपूर्वा या नार्यॊ भास्करेणापि वेश्मसु
दादृशुस ता महाराज जना यान्तीः पुरं परति
ताः सत्रियॊ भरतश्रेष्ठ सौकुमार्य समन्विताः
परययुर नगरं तूर्णं हतस्वजनबान्धवाः
आ गॊपालावि पालेभ्यॊ दरवन्तॊ नगरं परति
ययुर मनुष्याः संभ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः
अपि चैषां भयं तीव्रं पार्थेभ्यॊ ऽभूत सुदारुणम
परेक्षमाणास तदान्यॊन्यम आधावन नगरं परति
तस्मिंस तदा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे
युयुत्सुः शॊकसंमूढः पराप्तकालम अचिन्तयत
जितॊ दुर्यॊधनः संख्ये पाण्डवैर भीमविक्रमैः
एकादश चमू भर्ता भरातरश चास्य सूदिताः
हताश च कुरवः सर्वे भीष्मद्रॊणपुरः सराः
अहम एकॊ विमुक्तस तु भाग्ययॊगाद यदृच्छया
विद्रुतानि च सर्वाणि शिबिराणि समन्ततः
दुर्यॊधनस्य सचिवा ये के चिद अवशेषिताः
राजदारान उपादाय वयधावन नगरं परति
पराप्तकालम अहं मन्ये परवेशं तैः सहाभिभॊ
युधिष्ठिरम अनुज्ञाप्य भीमसेनं तथैव च
एतम अर्थं महाबाहुर उभयॊः स नयवेदयत
तस्य परीतॊ ऽभवद राजा नित्यं करुणवेदिता
परिष्वज्य महाबाहुर वैश्यापुत्रं वयसर्जयत
ततः स रथम आस्थाय दरुतम अश्वान अचॊदयत
असंभावितवांश चापि राजदारान पुरं परति
तैश चैव सहितः कषिप्रम अस्तं गच्छति भास्करे
परविष्टॊ हास्तिनपुरं बाष्प कण्ठॊ ऽशरुलॊचनः
अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलॊचनम
राज्ञः समीपान निष्क्रान्तं शॊकॊपहतचेतसम
तम अब्रवीत सत्यधृतिः परणतं तव अग्रतः सथितम
अस्मिन कुरु कषये वृत्ते दिष्ट्या तवं पुत्र जीवसि
विना राज्ञः परवेशाद वै किम असि तवम इहागतः
एतन मे कारणं सर्वं विस्तरेण निवेदय
[यु]
निहते शकुनौ तात सज्ञाति सुतबान्धवे
हतशेष परीवारॊ राजा दुर्यॊधनस ततः
सवकं सहयम उत्सृज्य पराङ्मुखः पराद्रवद भयात
अपक्रान्ते तु नृपतौ सकन्धावारनिवेशनात
भयव्याकुलितं सर्वं पराद्रवन नगरं परति
ततॊ राज्ञः कलत्राणि भरातॄणां चास्य सर्वशः
वाहनेषु समारॊप्य सत्र्यध्यक्षाः पराद्रवन भयात
ततॊ ऽहं समनुज्ञाप्य राजानं सहकेशवम
परविष्टॊ हास्तिनपुरं रक्षँल लॊकाद धि वाच्यताम
एतच छरुत्वा तु वचनं वैश्यापुत्रेण भाषितम
पराप्तकालम इति जञात्वा विदुरः सर्वधर्मवित
अपूजयद अमेयात्मा युयुत्सुं वाक्यकॊविदम
पराप्तकालम इदं सर्वं भवतॊ भरतक्षये
अद्य तवम इह विश्रान्तः शवॊ ऽभिगन्ता युधिष्ठिरम
एतावद उक्त्वा वचनं विदुरः सर्वधर्मवित
युयुत्सुं समनुज्ञाप्य परविवेश नृप कषयम
युयुत्सुर अपि तां रात्रिं सवगृहे नयवसत तदा
[धृ]
हतेषु सर्वसैन्येषु पाण्डुपुत्रै रणाजिरे
मम सैन्यावशिष्टास ते किम अकुर्वत संजय
कृतवर्मा कृपश चैव दरॊणा पुत्रश च वीर्यवान
दुर्यॊधनश च मन्दात्मा राजा किम अकरॊत तदा
[स]
संप्राद्रवत्सु दारेषु कषत्रियाणां महात्मनाम
विद्रुते शिबिरे शून्ये भृशॊद्विग्नास तरयॊ रथाः
निशम्य पाण्डुपुत्राणां तदा विजयिनां सवनम
विद्रुतं शिबिरं दृष्ट्वा सायाह्ने राजगृद्धिनः
सथानं नारॊचयंस तत्र ततस ते हरदम अभ्ययुः
युधिष्ठिरॊ ऽपि धर्मात्मा भरातृभिः सहितॊ रणे
हृष्टः पर्यपतद राजन दुर्यॊधन वधेप्सया
मार्गमाणास तु संक्रुद्धास तव पुत्रं जयैषिणः
यत्नतॊ ऽनवेषमाणास तु नैवापश्यञ जनाधिपम
स हि तीव्रेण वेगेन गदापाणिर अपाक्रमत
तं हरदं पराविशच चापि विष्टभ्यापः सवमायया
यदातु पाण्डवाः सर्वे सुपरिश्रान्तवाहनाः
ततः सवशिबिरं पराप्य वयतिष्ठन साहसैनिकाः
ततः कृपश च दरौणिश च कृतवर्मा च सात्वतः
संनिविष्टेषु पार्थेषु परयातास तं हरदं शनैः
ते तं हरद समासाद्य यत्र शेते जनाधिपः
अभ्यभाषन्त दुर्धर्षं राजानं सुप्तम अम्भसि
राजन्न उत्थिष्ठ युध्यस्व सहास्माभिर युधिष्ठिरम
जित्वा वा पृथिवीं भुङ्क्ष्व हतॊ वा सवर्गम आप्नुहि
तेषाम अपि बलं सर्वं हतं दुर्यॊधन तवया
परतिरब्धाश च भूयिष्ठं ये शिष्टास तत्र सैनिकाः
न ते वेगं विषहितुं शक्तास तव विशां पते
अस्माभिर अभिगुप्तस्य तस्माद उत्तिष्ठ भारत
[दुर]
दिष्ट्या पश्यामि वॊ मुक्तान ईदृशात पुरुषक्षयात
पाण्डुकौरव संमर्दाज जीवमानान नरर्षभान
विजेष्यामॊ वयं सर्वे विश्रान्ता विगतक्लमाः
भवन्तश च परिश्रान्ता वयं च भृशविक्षताः
उदीर्णं च बलं तेषां तेन युद्धं न रॊचये
न तव एतद अद्भुतं वीरा यद वॊ महद इदं मनः
अस्मासु च परा भक्तिर न तु कालः पराक्रमे
विश्रम्यैका निशाम अद्य भवद्भिः सहितॊ रणे
परतियॊत्स्याम्य अहं शत्रूञ शवॊ न मे ऽसय अत्र सांशयः
[स]
एवम उक्तॊ ऽबरवीद दरौणी राजानं युद्धदुर्मदम
उत्तिष्ठ राजन भद्रं ते विजेष्यामॊ रणे परान
इष्टापूर्तेन दानेन सत्येन च जपेन च
शपे राजन यथा हय अद्य निहनिष्यामि सॊमकान
मा सम यज्ञकृतां परीतिं पराप्नुयां सज जनॊचितम
यदीमां रजनीं वयुष्टां न निहन्मि परान रणे
नाहत्वा सर्वपाञ्चालान विमॊक्ष्ये कवचं विभॊ
इति सत्यं बरवीम्य एतत तन मे शृणु जनाधिप
तेषु संभाषमाणेषु वयाधास तं देशम आययुः
मांसभारपरिश्रान्ताः पानीयार्थं यदृच्छया
ते हि नित्यं महाराज भीमसेनस्य लुब्धकाः
मांसभारान उपाजह्रुर भक्त्या परमया विभॊ
ते तत्र विष्ठितास तेषां सर्वं तद वचनं रहः
दुर्यॊधन वचश चैव शुश्रुवुः संगता मिथः
ते ऽपि सर्वे महेष्वासा अयुद्धार्थिनि कौरवे
निर्बन्धं परमं चक्रुस तदा वै युद्धकाङ्क्षिणः
तांस तथा समुदीक्ष्याथ कौरवाणां महारथान
अयुद्धमनसं चैव राजानं सथितम अम्भसि
तेषां शरुत्वा च संवादं राज्ञश च सलिते सतः
वयाधाभ्यजानन राजेन्द्र सलिलस्थं सुयॊधनम
ते पूर्वं पाण्डुपुत्रेण पृष्टा हय आसन सुतं तव
यदृच्छॊपगतास तत्र राजानं परिमार्गिताः
ततस ते पाण्डुपुत्रस्य समृत्वा तद भाषितं तदा
अन्यॊन्यम अब्रुवन राजन मृगव्याधाः शनैर इदम
दुर्यॊधनं खयापयामॊ धनं दास्यति पाण्डवः
सुव्यक्तम इति नः खयातॊ हरदे दुर्यॊधनॊ नृपः
तस्माद गच्छामहे सर्वे यत्र राजा युधिष्ठिरः
आख्यातुं सलिले सुप्तं दुर्यॊधनम अमर्षणम
धृतराष्ट्रात्मजं तस्मै भीमसेनाय धीमते
शयानं सलिले सर्वे कथयामॊ धनुर भृते
स नॊ दास्यति सुप्रीतॊ धनानि बहुलान्य उत
किं नॊ मांसेन शुष्केण परिक्लिष्टेन शॊषिणा
एवम उक्त्वा ततॊ वयाधाः संप्रहृष्टा धनार्थिनः
मांसभारान उपादाय परययुः शिबिरं परति
पाण्डवाश च महाराज लब्धलक्षाः परहारिणः
अपश्यमानाः समरे दुर्यॊधनम अवस्थितम
निकृतेस तस्य पापस्य ते पारं गमनेप्सवः
चारान संप्रेषयाम आसुः समन्तात तद रणाजिरम
आगम्य तु ततः सर्वे नष्टं दुर्यॊधनं नृपम
नयवेदयन्त सहिता धर्मराजस्य सैनिकाः
तेषां तद वचनं शरुत्वा चाराणां भरतर्षभ
चिन्ताम अभ्यगमत तीव्रां निःशश्वास च पार्थिवः
अथ सथितानां पाण्डूनां दीनानां भरतर्षभ
तस्माद देशाद अपक्रम्य तवरिता लुब्धका विभॊ
आजग्मुः शिबिरं हृष्टा दृष्ट्वादुर्यॊधनं नृपम
वार्यमाणाः परविष्टाश च भीमसेनस्य पश्यतः
ते तु पाण्डवम आसाद्य भीमसेनं महाबलम
तस्मै तत सर्वम आचख्युर यद्वृत्तं यच च वै शरुतम
ततॊ वृकॊदरॊ राजन दत्त्वा तेषां धनं बहु
धर्मराजाय तत सार्वम आचचक्षे परंतपः
असौ दुर्यॊधनॊ राजन विज्ञातॊ मम लुब्धकैः
संस्तभ्य सलिलं शेते यस्यार्थे परितप्स्यसे
तद वचॊ भीमसेनस्या परियं शरुत्वा विशां पते
अजातशत्रुः कौन्तेयॊ हृष्टॊ ऽभूत सह सॊदरैः
तं च शरुत्वा महेष्वासं परविष्टं सलिलह्रदम
कषिप्रम एव ततॊ ऽगच्छत पुरस्कृत्य जनार्दनम
ततः किलकिला शब्दः परादुरासीद विशां पते
पाण्डवानां परहृष्टानां पाञ्चालानां च सर्वशः
सिंहनादांस ततश चक्रुः कष्वेडांश च भरतर्षभ
तवरिताः कषत्रिया राजञ जग्मुर दवैपायनं हरदम
जञातः पापॊ धार्तराष्ट्रॊ दृष्टश चेत्य असकृद रणे
पराक्रॊशन सॊमकास तत्र हृष्टरूपाः समन्ततः
तेषाम आशु परयातानां रथानां तत्र वेगिनाम
बभूव तुमुलः शब्दॊ दिवस्पृक पृथिवीपते
दुर्यॊधनं परीप्सन्तस तत्र तत्र युधिष्ठिरम
अन्वयुस तवरितास ते वै राजानं शरान्तवाहनाः
अर्जुनॊ भीमसेनश च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
धृष्टद्युम्नश च पाञ्चाल्यः शिखण्डी चापराजितः
उत्तमौजा युधामन्युः सात्यकिश चापराजितः
पाञ्चालानां च ये शिष्टा दरौपदेयाश च भारत
हयाश च सर्वे नागाश च शतशश च पदातयः
तथ पराप्तॊ महाराज धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः
दवैपायन हरदं खयातं यत्र दुर्यॊधनॊ ऽभवत
शीतामल जलं हृद्यं दवितीयम इव सागरम
मायया सलिलं सतभ्य यत्राभूत ते सुतः सथितः
अभ्यद्भुतेन विधिना दैवयॊगेन भारत
सलिलान्तर गतः शेते दुर्दर्शः कस्य चित परभॊ
मानुषस्य मनुष्येन्द्र गदाहस्तॊ जनाधिपः
ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा सलितान्तर गतॊ वसन
शुश्रुवे तुमुलं शब्दं जलदॊपम निःस्वनम
युधिष्ठिरस तु राजेन्द्र हरदं तं सह सॊदरैः
आजगाम महाराज तव पुत्रवधाय वै
अंहता शङ्खनादेन रथनेमि सवनेन च
उद्धुन्वंश च महारेणुं कम्पयंश चापि मेदिनीम
यौधिष्ठिरस्य सैन्यस्य शरुत्वा शब्दं महारथाः
कृतवर्मा कृपॊ दरौणी राजानम इदम अब्रुवन
इमे हय आयान्ति संहृष्टाः पाण्डवा जितकाशिनः
अपयास्यामहे तावद अनुजानातु नॊ भवान
दुर्यॊधनस तु तच छरुत्वा तेषां तत्र यशस्विनाम
तथेत्य उक्त्वा हरदं तं वै माययास्तम्भयत परभॊ
ते तव अनुज्ञाप्य राजानं भृशं शॊकपरायणाः
जग्मुर दूरं महाराज कृपप्रभृतयॊ रथाः
ते गत्वा दूरम अध्वानं नयग्रॊधं परेक्ष्य मारिष
नयविशन्त भृशं शरान्ताश चिन्तयन्तॊनृपां परति
विष्टभ्य सलिलं सुप्तॊ धार्तराष्ट्रॊ महाबलः
पाण्डवाश चापि संप्राप्तास तं देशं युद्धम ईप्सवः
कथं नु युद्धं भविता कथं राजा भविष्यति
कथं नु पाण्डवा राजन पतिपत्स्यन्ति कौरवम
इत्य एवं चिन्तयन्तस ते रथेभ्यॊ ऽशवान विमुच्य ह
तत्रासां चक्रिरे राजन कृपप्रभृतयॊ रथाः
[स]
ततस तेष्व अपयातेषु रथेषु तरिषु पाण्डवाः
तं हरदं परत्यपद्यन्त यात्र दुर्यॊधनॊ ऽभवत
आसाद्य च कुरु शरेष्ठ तदा दवैपायन हरदम
सतम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्ट्वा तं सलिलाशयम
वासुदेवम इदं वाक्यम अब्रवीत कुरुनन्दनः
पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायाम अप्सु परयॊजिताम
विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतॊ भयम
दैवीं मायाम इमां कृत्वा सलिलान्तर गतॊ हय अयम
निकृत्या निकृतिप्रज्ञॊ न मे जीवन विमॊक्ष्यते
यद्य अस्य समरे साह्यं कुरुते वज्रभृत सवयम
तथाप्य एनं हतं युद्धे लॊकॊ दरक्ष्यति माधव
[वा]
मायाविन इमां मायां मायया जहि भारत
मायावी मायया वध्यः सत्यम एतद युधिष्ठिर
किर्याभ्युपायैर बहुलैर मायाम अस्पु परयॊज्य ह
जहि तवं भरतश्रेष्ठ पापात्मानं सुयॊधनम
किर्याभ्युपायैर इन्द्रेण निहता दैत्यदानवाः
करियाभ्युपायैर बहुभिर बलिर बद्धॊमहात्मना
करियाभ्युपायैः पूर्वं हि हिरण्याक्षॊ महासुरः
हिरण्यकशिपुश चैव करिययैव निषूदितौ
वृत्रश च निहतॊ राजन करिययैव न संशयः
तथा पौलस्त्य तनयॊ रावणॊ नाम राक्षसः
रामेण निहतॊ राजन सानुबन्धः सहानुगः
करियया यॊगम आस्थाय तथा तवम अपि विक्रम
करियाभ्युपायैर निहतॊ मया राजन पुरातने
तारकश च महादैत्यॊ विप्रचित्तिश च वीर्यवान
वातापिर इल्वलश चैव तरिशिराश च तथा विभॊ
सुन्दॊपसुन्दाव असुरौ करिययैव निषूदितौ
करियाभ्युपायैर इन्द्रेण तरिदिवं भुज्यते विभॊ
करिया बलवती राजन नान्यत किं चिद युधिष्ठिर
दैत्याश च दानवाश चैव राक्षसाः पार्थिवास तथा
करियाभ्युपायैर निहताः करियां तस्मात समाचर
[स]
इत्य उक्तॊ वासुदेवेन पाण्डवः संशितव्रतः
जलस्थं तं महाराज तव पुत्रं मला बलम
अभ्यभाषत कौन्तेयः परहसन्न इव भारत
सुयॊधन किमर्थॊ ऽयम आरम्भॊ ऽसपु कृतस तवया
सर्वं कषत्रं घातयित्वा सवकुलं च विशां पते
जलाशयं परविष्टॊ ऽदय वाञ्छञ जीवितम आत्मनः
उत्तिष्ठ राजन युध्यस्व सहास्माभिः सुयॊधन
स च दर्पॊ नरश्रेष्ठ स च मानः कव ते गतः
यस तवं संस्तभ्य सलिलं भीतॊ राजन वयवस्थितः
सर्वे तवां शूर इत्य एव जना जल्पन्ति संसदि
वयर्थं तद भवतॊ मन्ये शौर्यं सलिलशायिनः
उत्तिष्ठ राजन युध्यस्व कषत्रियॊ ऽसि कुलॊद्भवः
कौरवेयॊ विशेषेण कुले जन्म च संस्मर
स कथं कौरवे वंशे परशंसञ जन्म चात्मनः
युद्धाद भीतस ततस तॊयं परविश्य परतितिष्ठसि
अयुद्धम अव्यवस्थानं नैष धर्मः सनातनः
अनार्यजुष्टम अस्वर्ग्यं रणे राजन पलायनम
कथं पारम अगत्वा हि युद्धे तवं वै जिजीविषुः
इमान निपतितान दृष्ट्वा पुत्रान भरातॄन पितॄंस तथा
संबन्धिनॊ वयस्यांश च मातुलान बान्धवांस तथा
घातयित्वा कथं तात हरदे तिष्ठसि सांप्रतम
शूरमानी न शूरस तवं मिथ्या वदसि भारत
शूरॊ ऽहम इति दुर्बुद्धे सर्वलॊकस्य शृण्वतः
न हि शूराः पलायन्ते शत्रून दृष्ट्वा कथं चन
बरूहि वा तवं यया धृत्या शूर तयजसि संगरम
स तवम उत्तिष्ठ युध्यस्व विनीय भयम आत्मनः
घातयित्वा सर्वसैन्यं भरातॄंश चैव सुयॊधन
नेदानीं जीविते बुद्धिः कार्या धर्मचिकीर्षया
कषत्रधर्मम अपाश्रित्य तवद्विधेन सुयॊधन
यत तत कर्णम उपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम
अमर्त्य इव संमॊहात तवम आत्मानं न बुद्धवान
तत पापं सुमहत कृत्व परतियुध्यस्व भारत
कथं हि तवद्विधॊ मॊहाद रॊचयेत पलायनम
कव ते तत पौरुषं यातं कव च मानः सुयॊधन
कव च विक्रान्तता याता कव च विस्फूर्जितं महत
कव ते कृतास्त्रता याता किं च शेषे जलाशये
स तवम उत्तिष्ठ युध्यस्व अक्षत्र धर्मेण भारत
अस्मान वा तवं पराजित्य परशाधि पृथिवीम इमाम
अथ वा निहतॊ ऽसमाभिर भूमौ सवप्स्यसि भारत
एष ते परथमॊ धर्मः सृष्टॊ धात्रा महात्मना
तं कुरुष्व यथातथ्यं राजा भव महारथ
[दुर]
नैतच चित्रं महाराज यद भीः पराणिनम आविशत
न च पराणभयाद भीतॊ वयपयातॊ ऽसमि भारत
अरथश चानिषङ्गी च निहतः पार्ष्णिसारथिः
एकश चाप्य अगणः संख्ये परत्याश्वासम अरॊचयम
न पराणहेतॊर न भयान न विषादाद विशां पते
इदम अम्भः परविष्टॊ ऽसमि शरमात तव इदम अनुष्ठितम
तवं चाश्वसिहि कौन्तेय ये चाप्य अनुगतास तव
अहम उत्थाय वः सर्वान परतियॊत्स्यामि संयुगे
[य]
आश्वस्ता एव सर्वे सम चिरं तवां मृगयामहे
तद इदानीं समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुयॊधन
हत्वा वा समरे पार्थान सफीतं राज्यम अवाप्नुहि
निहतॊ वा रणे ऽसमाभिर वीरलॊकम अवाप्स्यसि
[दुर]
यदर्थं राज्यम इच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन
त इमे निहताः सर्वे भरातरॊ मे जनेश्वर
कषीणरत्नां च पृथिवीं हतक्षत्रिय पुंगवाम
नाभ्युत्सहाम्य अहं भॊक्तुं विधवाम इव यॊषितम
अद्यापि तव अहम आशंसे तवां विजेतुं युधिष्ठिर
भङ्क्त्वा पाञ्चाल पाण्डूनाम उत्साहं भरतर्षभ
न तव इदानीम अहं मन्ये कार्यं युद्धेन कर्हि चित
दरॊणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे
अस्त्व इदानीम इयं राजन केवला पृथिवी तव
असहायॊ हि कॊ राजा राज्यम इच्छेत परशासितुम
सुहृदस तादृशान हित्वा पुत्रान भरातॄन पितॄन अपि
भवद्भिश च हृते राज्ये कॊ नु जीवेत मादृशः
अहं वनं गमिष्यामि हय अजिनैः परतिवासितः
रतिर हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्य भारत
हतबान्धव भूयिष्ठा हताश्वा हतकुञ्जरा
एषा ते पृथिवी राजन भुङ्क्ष्वैनां विगतज्वरः
वनम एव गमिष्यामि वसामॊ मृगचर्मणी
न हि मे निर्जितस्यास्ति जीविते ऽदय सपृहा विभॊ
गच्छ तवं भुङ्क्ष्व राजेन्द्र पृथिवीं निहतेश्वराम
हतयॊधां नष्टरत्नां कषीणवप्रां यथासुखम
[य]
आर्तप्रलापान मा तात सलिलस्थः परभाषथाः
नैतन मनसि मे राजन वाशितं शकुनेर इव
यदि चापि समर्थः सयास तवं दानाय सुयॊधन
नाहम इच्छेयम अवनिं तवया दत्तां परशासितुम
अधर्मेण न गृह्णीयां तवया दत्तां महीम इमाम
न हि धर्मः समृतॊ राजन कषत्रियस्य परतिग्रहः
तवया दत्तां न चेच्छेयं पृथिवीम अखिलाम अहम
तवां तु युद्धे विनिर्जित्य भॊक्तास्मि वसुधाम इमाम
अनीश्वरश च पृथिवीं कथं तवं दातुम इच्छसि
तवयेयं पृथिवी राजन किं न दत्ता तदैव हि
धर्मतॊ याचमानानां शमार्थं च कुलस्य नः
वार्ष्णेयं परथमं राजन परत्याख्याय महाबलम
किम इदानीं ददासि तवं कॊ हि ते चित्तविभ्रमः
अभियुक्तस तु कॊ राजा दातुम इच्छेद धि मेदिनीम
न तवम अद्य महीं दातुम ईशः कौरवनन्दन
आच्छेत्तुं वा बलाद राजन स कथं दातुम इच्छसि
मां तु निर्जित्य संग्रामे पालयेमां वसुंधराम
सूच्य अग्रेणापि यद भूमेर अपि धरीयेत भारत
तन मात्रम अपि नॊ मह्य न ददाति पुरा भवान
स कथं पृथिवीम एतां परददासि विशां पते
सूच्य अग्रं नात्यजः पूर्वं स कथं तयजसि कषितिम
एवम ऐश्वर्यम आसाद्य परशास्य पृथिवीम इमाम
कॊ हि मूढॊ वयवस्येत शत्रॊर दातुं वसुमं धराम
तवं तु केवलमौर्ख्येण विमूढॊ नावबुध्यसे
पृथिवीं दातुकामॊ ऽपि जीवितेनाद्य मॊक्ष्यसे
अस्मान वा तवं पराजित्य परशाधि पृथिवीम इमाम
अथ वा निहतॊ ऽसमाभिर वरज लॊकान अनुत्तमान
आवयॊर जीवतॊ राजन मयि च तवायि च धरुवम
संशयः सर्वभूतानां विजये नॊ भविष्यति
जीवितं तव दुष्प्रज्ञ मयि संप्रति वर्तते
जीवयेयं तव अहं कामं न तु तवं जीवितुं कषमः
दहने हि कृतॊ यत्नस तवयास्मासु विशेषतः
आशीविषैर विषैश चापि जले चापि परवेशनैः
तवया विनिकृता राजन राज्यस्य हरणेन च
एतस्मात कारणात पापजीवितं ते न विद्यते
उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ युध्यस्व तत ते शरेयॊ भविष्यति
[स]
एवं तु विविधा वाचॊ जय युक्ताः पुनः पुनः
कीर्तयन्ति सम ते वीरास तत्र तत्र जनाधिप
[धृ]
एवं संतर्ज्यमानस तु मम पुत्रॊ महीपतिः
परकृत्या मन्युमान वीरः कथम आसीत परंतपः
न हि संतर्जना तेन शरुतपूर्वा कदा चन
राजभावेन मान्यश च सर्वलॊकस्य सॊ ऽभवत
इयं च पृथिवी सर्वा संलेच्छाटविका भृशम
परसादाद धरियते यस्य परत्यक्षं तव संजय
स तथा तर्ज्यमानस तु पाण्डुपुत्रैर विशेषतः
विहीनश च सवकैर भृत्यैर निर्जने चावृतॊ भृशम
शरुत्वा स कटुका वाचॊ जय युक्ताः पुनः पुनः
किम अब्रवीत पाण्डवेयांस तन ममाचक्ष्व संजय
[स]
तर्ज्यमानस तदा राजन्न उदकस्थस तवात्मजः
युधिष्ठिरेण राजेन्द्र भरातृभिः सहितेन ह
शरुत्वा स कटुका वाचॊ विषमस्थॊ जनाधिपः
दीर्घम उष्णं च निःश्वस्य सलिलस्थः पुनः पुनः
सलिलान्तर गतॊ राजा धुन्वन हस्तौ पुनः पुनः
मनश चकार युद्धाय राजानं चाभ्यभाषत
यूयं ससुहृदः पार्थाः सर्वे सरथ वाहनाः
अहम एकः परिद्यूनॊ विरथॊ हतवाहनः
आत्तशस्त्रै रथगतैर बहुभिः परिवारितः
कथम एकः पदातिः सन्नशस्त्रॊ यॊद्धुम उत्सहे
एकैकेन तु मां यूयं यॊधयध्वं युधिष्ठिर
न हय एकॊ बहुभिर वीरैर नयाय्यं यॊधयितुं युधि
विशेषतॊ विकवचः शरान्तश चापः समाश्रितः
भृशं विक्षत गात्रश च शरान्तवाहन सैनिकः
न मे तवत्तॊ भयं राजन न च पार्थाद वृकॊदरात
फल्गुनाद वासुदेवाद वा पाञ्चालेभ्यॊ ऽथ वा पुनः
यमाभ्यां युयुधानाद वा ये चान्ये तव सैनिकाः
एकः सर्वान अहं करुद्धॊ न तान यॊद्धुम इहॊत्सहे
धर्ममूला सतां कीर्तिर मनुष्याणां जनाधिप
धर्मं चैव ह कीर्तिं च पालयन परब्रवीम्य अहम
अहम उत्थाय वः सर्वान परतियॊत्स्यामि संयुगे
अन्वंशाभ्यागतान सर्वान ऋतून संवत्सरॊ यथा
अद्य वः सरथान साश्वान अशस्त्रॊ विरथॊ ऽपि सन
नक्षत्राणीव सर्वाणि सविता रात्रिसंक्षये
तेजसा नाशयिष्यामि सथिरी भवत पाण्डवाः
अद्यानृण्यं गमिष्यामि कषत्रियाणां यशास्विनाम
बाह्लीक दरॊण भीष्माणां कर्णस्य च महात्मनः
जयद्रथस्य शूरस्य भगदत्तस्य चॊभयॊः
मद्रराजस्य शल्यस्य भूरिश्रवस एव च
पुत्राणां भरतश्रेष्ठ शकुनेः सौबलस्य च
मित्राणां सुहृदां चैव बान्धवानां तथैव च
आनृण्यम अद्य गच्छामि हत्वा तवां भरतृभिः सह
एतावद उक्त्वा वचनं विरराम जनाधिपः
[य]
दिष्ट्या तवम अपि जानीषे कषत्रधर्मं सुयॊधन
दिष्ट्या ते वर्तते बुद्धिर युद्धायैव महाभुज
दिष्ट्या शूरॊ ऽसि कौरव्य दिष्ट्या जानासि संगरम
यस तवम एकॊ हि नः सर्वान संयुगे यॊद्धुम इच्छसि
एक एकेन संगम्य यत ते संमतम आयुधम
तत तवम आदाय युध्यस्व परेक्षकास ते वयं सथिताः
अयम इष्टं च ते कामं वीर भूयॊ ददाम्य अहम
हत्वैकं भवतॊ राज्यं हतॊ वा सवर्गम आप्नुहि
[दुर]
एकश चेद यॊद्धुम आक्रन्दे वरॊ ऽदय मम दीयते
आयुधानाम इयं चापि वृता तवत संमते गदा
भरातॄणां भवताम एकः शक्यं मां यॊ ऽभिमन्यते
पदातिर गदया संख्ये स युध्यतु मया सह
वृत्तानि रथयुद्धानि विचित्राणि पदे पदे
इदम एकं गदायुद्धं भवत्व अद्याद्भुतं महत
अन्नानाम अपि पर्यायं कर्तुम इच्छन्ति मानवाः
युद्धानाम अपि पर्यायॊ भवत्व अनुमते तव
गदया तवां महाबाहॊ विजेष्यामि सहानुजम
पाञ्चालान सृञ्जयांश चैव ये चान्ये तव सैनिकाः
[य]
उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ गान्धारे मां यॊधय सुयॊधन
एक एकेन संगम्य संयुगे गदया बली
पुरुषॊ भव गान्धारे युध्यस्व सुसमाहितः
अद्य ते जीवितं नास्ति यद्य अपि तवं मनॊजवः
[स]
एतत स नरशार्दूल नामृष्यत तवात्मजः
सलिलान्तर गतः शवभ्रे महानाग इव शवसन
तथासौ वाक परतॊदेन तुद्यमानः पुनः पुनः
वाचं न मामृषे धीमान उत्तमाश्वः कशाम इव
संक्षॊभ्य सलिलं वेगाद गदाम आदाय वीर्यवान
अद्रिसारमयीं गुर्वीं काञ्चनाङ्गदभूषणाम
अन्तर्जलात समुत्तस्थौ नागेन्द्र इव निःश्वसन
स भित्त्वा सतम्भितं तॊयं सकन्धे कृत्वायसीं गदाम
उदतिष्ठत पुत्रस ते परतपन रश्मिमान इव
ततः शैक्यायसीं गुर्वीं जातरूपपरिष्कृताम
गदां परामृशद धीमान धार्तराष्ट्रॊ महाबलः
गदाहस्तं तु तं दृष्ट्वा सशृङ्गम इव पर्वतम
परजानाम इव संक्रुद्धं शूलपाणिम अवस्थितम
सगदॊ भरतॊ भाति परतपन भास्करॊ यथा
तम उत्तीर्णं महाबाहुं गदाहस्तम अरिंदमम
मेनिरे सर्वभूतानि दण्डहस्तम इवान्तकम
वज्रहस्तं यथा शक्रं शूलहस्तं यथा हरम
ददृशुः सर्वपाञ्चालाः पुत्रं तव जनाधिप
तम उत्तीर्णं तु संप्रेक्ष्य समहृष्यन्त सर्वशः
पाञ्चालाः पाण्डवेयाश च ते ऽनयॊन्यस्य तलान ददुः
अवहासं तु तं मत्वा पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव
उद्वृत्य नयने करुद्धॊ दिधक्षुर इव पाण्डवान
तरिशिखां भरुकुटीं कृत्वा संदष्ट दशनच छदः
परत्युवाच ततस तान वै पाण्डवान सहकेशवान
अवहासस्य वॊ ऽसयाद्य परतिवक्तास्मि पाण्डवाः
गमिष्यथ हताः सद्यः सपानाला यमक्षयम
उत्थितस तु जलात तस्मात पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव
अतिष्ठत गदापाणी रुधिरेण समुक्षितः
तस्य शॊणितदिग्धस्य सलिलेन समुक्षितम
शरीरं सम तदा भाति सरवन्न इव महीधरः
तम उद्यतगदं वीरं मेनिरे तत्र पाण्डवाः
वैवस्वतम इव करुद्धं किंकरॊद्यत पाणिनम
स मेघनिनदॊ हर्षान नदन्न इव च गॊवृषः
आजुहाव ततः पार्थान गदया युधि वीर्यवान
[दुर]
एकैकेन च मां यूयम आसीदत युधिष्ठिर
न हय एकॊ बहुभिर नयाय्यॊ वीर यॊधयितुं युधि
नयस्तवर्मा विशेषेण शरान्तश चाप्सु परिप्लुतः
भृशं विक्षत गात्रश च हतवाहन सैनिकः
[य]
नाभूद इयं तव परज्ञा काथम एवं सुयॊधन
यदाभिमन्यु बहवॊ जघ्नुर युधि महारथाः
आमुञ्च कवचं वीर मूर्धजान यमयस्व च
यच्च चान्यद अपि ते नास्ति तद अप्य आदत्स्व भारत
इमम एकं च ते कामं वीर भूयॊ ददाम्य अहम
पञ्चानां पाण्डवेयानां येन यॊद्धुम इहेच्छसि
तं हत्वा वै भवान राजा हतॊ वा सवर्गम आप्नुहि
ऋते च जीविताद वीर युद्धे किं कुर्म ते परियम
[स]
ततस तव सुतॊ राजन वर्म जग्राह काञ्चनम
विचित्रं च शिरस तराणं जाम्बूनदपरिष्कृतम
सॊ ऽवबद्ध शिरस तराणः शुभकाञ्चनवर्म भृत
रराज राजन पुत्रस ते काञ्चनः शैलराड इव
संनद्धः सगदी राजन सज्जः संग्राममूर्धनि
अब्रवीत पाण्डवान सर्वान पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव
भरातॄणां भवताम एकॊ युध्यतां गदया मया
सहदेवेन वा यॊत्स्ये भीमेन नकुलेन वा
अथ वा फल्गुनेनाद्य तवया वा भरतर्षभ
यॊत्स्ये ऽहं संगरं पराप्य विजेष्ये च रणाजिते
अहम अद्य गमिष्यामि वैरस्यान्तं सुदुर्गमाम
गदया पुरुषव्याघ्र हेमपट्ट विनद्धया
गदायुद्धे न मे कश चित सदृशॊ ऽसतीति चिन्तय
गदया वॊ हनिष्यामि सर्वान एव समागतान
गृह्णातु सगदां यॊ वै युध्यते ऽदय मया सह
[स]
एवं दुर्यॊधनॊ राजन गर्जमाने मुहुर मुहुः
युधिष्ठिरस्य संक्रुद्धॊ वासुदेवॊ ऽबरवीद इदम
यदि नाम हय अयं युद्धे वरयेत तवां युधिष्ठिर
अर्जुनं नकुलं वापि सहदेवम अथापि वा
किम इदं साहसं राजंस तवया वयाहृतम ईदृशम
एकम एव निहत्याजौ भव राजा कुरुष्व इति
एतेन हि कृता यॊग्या वर्षाणीह तरयॊदश
आयसे पुरुषे राजन भीमसेनजिघांसया
कथं नाम भवेत कार्यम अस्माभिर भरतर्षभ
साहसं कृतवांस तवं तु हय अनुक्रॊशान नृपॊत्तम
नान्यम अस्यानुपश्यामि परतियॊद्धारम आहवे
ऋते वृकॊदरात पार्थात स च नातिकृत शरमः
तद इदं दयूतम आरब्धं पुनर एव यथा पुरा
विषमं शकुनेश चैव तव चैव विशां पते
बली भीमः समर्थश च कृती राजा सुयॊधनः
बलवान वा कृती वेति कृती राजन विशिष्यते
सॊ ऽयं रामंस तवया शत्रुः समे पथि निवेशितः
नयस्तश चात्मा सुविषमे कृच्छ्रम आपादिता वयम
कॊ नु सर्वान विनिर्जित्य शत्रून एकेन वैरिणा
पणित्वा चैकपाणेन रॊचयेद एवम आहवम
न हि पश्यामि तं लॊके गदाहस्तं नरॊत्तमम
युध्येद दुर्यॊधनं संख्ये कृतित्वाद धि विशेषयेत
फल्गुनं वा भवन्तं वा माद्रीपुत्राव अथापि वा
न समर्थान अहं मन्ये गदाहस्तस्य संयुगे
स कथं वदसे शत्रुं युध्यस्व गदयेति ह
एकं च नॊ निहत्याजौ भव राजेति भारत
वृकॊदरं समासाद्य संशयॊ विजये हि नः
नयायतॊ युध्यमानानां कृती हय एष महाबलः
[भम]
मधुसूदन मा कार्षीर विषादं यदुनन्दन
अद्य पारं गमिष्यामि वैरस्य भृशदुर्गमम
अहं सुयॊधनं संख्ये हनिष्यामि न संशयः
विजयॊ वै धरुवं कृष्ण धर्मराजस्य दृश्यते
अध्यर्धेन पुनेनेयं गदा गुरुतरी मम
न तथा धार्तराष्ट्रस्य मा कार्षीर माधव वयथाम
सामरान अपि लॊकांस तरीन नानाशस्त्रधरान युधि
यॊधयेयं रणे हृष्टः किम उताद्य सुयॊधनम
[स]
तथा संभाषमाणं तु वासुदेवॊ वृकॊदरम
हृष्टः संपूजयाम आस वचनं चेदम अब्रवीत
तवाम आश्रित्य महाबाहॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
निहतारिः सवकां दीप्तां शरियं पराप्तॊ न संशयः
तवया विनिहताः सर्वे घृतराष्ट्र सुता रणे
राजानॊ राजपुत्राश च नागाश च विनिपातिताः
कलिङ्गा मागधाः पराच्या गान्धाराः कुरवस तथा
तवाम आसाद्य महायुद्धे निहताः पाण्डुनन्दन
हत्वा दुर्यॊधनं चापि परयच्छॊर्वीं ससागराम
धर्मराजस्य कौन्तेय यथा विष्णुः शचीपतेः
तवां च पराप्य रणे पापॊ धार्तराष्ट्रॊ विनङ्क्ष्यति
तवम अस्य सक्थिनी भङ्क्त्वा परतिज्ञां पारयिष्यसि
यत्नेन तु सदा पार्थ यॊद्द्धव्यॊ धृतराष्ट्रजः
कृती च बलवांश चैव युद्धशौण्डश च नित्यदा
ततस तु सात्यकी राजन पूजयाम आस पाण्डवम
विविधाभिश च तां वाग्भिः पूजयाम आस माधवः
पाञ्चालाः पाण्डवेयाश च धर्मराज पुरॊगमाः
तद वचॊ भीमसेनस्य सर्व एवाभ्यपूजयन
ततॊ भीमबलॊ भीमॊ युधिष्ठिरम अथाब्रवीत
सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तम इव भास्करम
अहम एतेन संगम्य संयुगे यॊद्धुम उत्सहे
न हि शक्तॊ रणे जेतुं माम एष पुरुषाधमः
अद्य करॊधं विमॊक्ष्यामि निहितं हृदये भृशम
सुयॊधने धार्तराष्ट्रे खाण्डवे ऽगनिम इवार्जुनः
शल्यम अद्यॊद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्च्छयम
निहत्य गदया पापम अद्य राजन सुखी भव
अद्य कीर्तिमयीं मालां परतिमॊक्ष्ये तवानघ
पराणाञ शरियं च राज्यं च मॊक्ष्यते ऽदय सुयॊधनः
राजा च धृतराष्ट्रॊ ऽदय शरुत्वा पुत्रं मया हतम
समारिष्यत्य अशुभं कर्म यत तच छकुनि बुद्धिजम
इत्य उक्त्वा भरतश्रेष्ठॊ गदाम उद्यम्य वीर्यवान
उदतिष्ठत युद्धाय शक्रॊ वृत्रम इवाह्वयन
तम एकाकिनम आसाद्य धार्तराष्ट्रं महाबलम
निर्यूथम इव मातङ्गं समहृष्यन्त पाण्डवाः
तम उद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासम इव शृङ्गिणम
भीमसेनस तदा राजन दुर्यॊधनम अथाब्रवीत
राज्ञापि धृतराष्ट्रेण तवया चास्मासु यत्कृतम
समार तद दुष्कृतं कर्म यद्वृत्तं वारणावते
दरौपदी च परिक्लिष्टा सभामध्ये रजस्वला
दयूते यद विजितॊ राजा शकुनेर बुद्धिनिश्चयात
यानि चान्यानि दुष्टात्मन पापानि कृतवान असि
अनागःसु च पार्थेषु तस्य पश्य महत फलम
तवत्कृते निहतः शेते शरतल्पे महायशाः
गाङ्गेयॊ भरतश्रेष्ठः सर्वेषां नः पितामहः
हतॊ दरॊणश च कार्णश च हतः शल्यः परतापवान
वैरस्या चादि कर्तासौ शकुनिर निहतॊ युधि
भरातरस ते हताः शूराः पुत्राश च सहसैनिकाः
राजानश च हताः शूराः समरेष्व अनिवर्तिनः
एते चान्ये च निहता बहवः कषत्रियर्षभाः
परातिकामी तथा पापॊ दरौपद्याः कलेशकृद धतः
अवशिष्टस तवम एवैकः कुलघ्नॊ ऽधम पूरुषः
तवाम अप्य अद्य हनिष्यामि गदया नात्र संशयः
अद्य ते ऽहं रणे दर्पं सर्वं नाशयिता नृप
राज्याशां विपुलां राजन पाण्डवेषु च दुष्कृतम
[दुर]
किं कत्थितेन बहुधा युध्यस्वाद्य मया सह
अद्य ते ऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां वृकॊदर
किं न पश्यसि मां पापगदा युद्धे वयवस्थितम
हिमवच्छिखराकारां परगृह्य महतीं गदाम
गदिनं कॊ ऽदय मां पापजेतुम उत्सहते रिपुः
नयायतॊ युध्यमानस्य देवेष्व अपि पुरंदरः
मा वृथा गर्ज कौन्तेय शरदाभ्रम इवाजलम
दर्शयस्व बलं युद्धे यावत तत ते ऽदय विद्यते
तस्य तद वचनं शरुत्वा पाञ्चालाः सहसृञ्जयाः
सर्वे संपूजयाम आसुस तद वचॊ विजिगीषवः
तं मत्तम इव मातङ्गं तलशब्देन मानवाः
भूयः संहर्षयाम आसू राजन दुर्यॊधनं नृपम
बृहन्ति कुञ्जरास तत्र हया हेषन्ति चासकृत
शस्त्राणि संप्रदीप्यन्ते पाण्डवानां जयैषिणाम
[स]
तस्मिन युद्धे महाराज संप्रवृत्ते सुदारुणे
उपविष्टेषु सर्वेषु पाण्डवेषु महात्मसु
ततस तालध्वजॊ रामस तयॊर युद्ध उपस्थिते
शरुत्वा तच छिष्ययॊ राजन्न आजगाम हलायुधः
तं दृष्ट्वा मरम परीताः पूजयित्वा नराधिपाः
शिष्ययॊः कौशलं युद्धे पश्य रामेति चाब्रुवन
अब्रवीच च तदा रामॊ दृष्ट्वा कृष्णं च पाण्डवम
दुर्यॊधनं च कौरव्यं गदापाणिम अवस्थितम
चत्वारिंशद अहान्य अद्य दवे च मे निःसृतस्य वै
पुष्येण संप्रयातॊ ऽसमि शरवणे पुनरागतः
शिष्ययॊर वै गदायुद्धं दरष्टुकामॊ ऽसमि माधव
ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा परिष्वज्य हलायुधम
सवागतं कुशलं चास्मै पर्यपृच्छद यथातथम
कृष्णौ चापि महेष्वासाव अभिवाद्य हलायुधम
सस्वजाते परिप्रीतौ परियमाणौ यशस्विनौ
माद्रीपुत्रौ तथा शूरौ दरौपद्याः पञ्च चात्मजाः
अभिवाद्य सथिता राजन रौहिणेयं महाबलम
भीमसेनॊ ऽथ बलवान पुत्रस तव जनाधिप
तथैव चॊद्यत गदौ पूजयाम आसतुर बलम
सवागतेन च ते तत्र परतिपूज्य पुनः पुनः
पश्य युद्धं महाबाहॊ इति ते रामम अब्रुवन
एवम ऊचुर महात्मानं रौहिणेयं नराधिपाः
परिष्वज्य तदा रामः पाण्डवान सृञ्जयान अपि
अपृच्छत कुशलं सर्वान पाण्डवांश चामितौजसः
तथैव ते समासाद्य पप्रच्छुस तम अनामयम
परत्यभ्यर्च्य हली सर्वान कषत्रियांश च महामनाः
कृत्वा कुशलसंयुक्तां संविदं च यथा वयः
जनार्दनं सत्यकिं च परेम्णा स परिषस्वजे
मूर्ध्नि चैताव उपाघ्राय कुशलं पर्यपृच्छत
तौ चैनं विधिवद राजन पूजयाम आसतुर गुरुम
बरह्माणम इव देवेशम इन्द्रॊपेन्द्रौ मुदा युतौ
ततॊ ऽबरवीद धर्मसुतॊ रौहिणेयम अरिंदमम
इदं भरात्रॊर महायुद्धं पश्य रामेति भारत
तेषां मध्ये महाबाहुः शरीमान केशव पूर्वजः
नयविशत परमप्रीतः पूज्यमानॊ महारथैः
स बभौ राजमध्यस्थॊ नीलवासाः सितप्रभः
दिवीव नक्षत्रगणैः परिकीर्णॊ निशाकरः
ततस तयॊः संनिपातस तुमुलॊ लॊमहर्षणः
आसीद अन्तकरॊ राजन वैरस्य तव पुत्रयॊः
[ज]
पूर्वम एव यदा रामस तस्मिन युद्धे उपस्थिते
आमन्त्र्य केशवं यातॊ वृष्णिभिः सहितः परभुः
साहाय्यं धार्तराष्ट्रस्य न च कर्तास्मि केशव
न चैव पाण्डुपुत्राणां गमिष्यामि यथागतम
एवम उक्त्वा तदा रामॊ यातः शत्रुनिबर्हणः
तस्य चागमनं भूयॊ बरह्मञ शंसितुम अर्हसि
आख्याहि मे विस्तरतः कथं राम उपस्थितः
कथं च दृष्टवान युद्धं कुशलॊ हय असि सत्तम
[वै]
उपप्लव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु
परेषितॊ धृतराष्ट्रस्य समीपं मधुसूदनः
शमं परति महावाहॊ हितार्थं सर्वदेहिनाम
स गत्वा हास्तिनपुरं धृतराष्ट्रं समेत्य च
उक्तवान वचनं तथ्यं हितं चैव विशेषतः
न च तत कृतवान राजा यथाख्यातं हि ते पुरा
अनवाप्य शमं तत्र कृष्णः पुरुषसत्तमः
आगच्छत महाबाहुर उपप्लव्यं जनाधिप
ततः परत्यागतः कृष्णॊ धार्तराष्ट्र विसर्जितः
अक्रियायां नरव्याघ्र पाण्डवान इदम अब्रवीत
न कुर्वन्ति वचॊ मह्यं कुरवः कालचॊदिताः
निर्गच्छध्वं पाण्डवेयाः पुष्येण सहिता मया
ततॊ विभज्यमानेषु बलेषु बलिनां वरः
परॊवाच भरातरं कृष्णं रौहिणेयॊ महामनाः
तेषाम अपि महाबाहॊ साहाय्यं मधुसूदन
करियताम इति तत कृष्णॊ नास्य चक्रे वचस तदा
ततॊ मन्युपरीतात्मा जगाम यदुनन्दनः
तीर्थयात्रां हलधरः सरस्वत्यां महायशाः
मैत्रे नक्षत्रयॊगे सम सहितः सर्वयादवैः
आश्रयाम आस भॊजस तु दुर्यॊद्ननम अरिंदमः
युयुधानेन सहितॊ वासुदेवस तु पाण्डवान
रौहिणेये गते शूरे पुष्येण मधुसूदनः
पाण्डवेयान पुरस्कृत्य ययाव अभिमुखः कुरून
गच्छन एव पथिस्थस तु रामः परेष्यान उवाच हा
संभारांस तीर्थयात्रायां सार्वॊपकरणानि च
आनयध्वं दवारकाया अग्नीन वै याजकांस तथा
सुवर्णं रजतं चैव धेनुर वासांसि वाजिनः
कुञ्जरांश च रथांश चैव खरॊष्ट्रं वाहनानि च
कषिप्रम आनीयतां सर्वं तीर्थहेतॊः परिच्छदम
परतिस्रॊतः सरस्वत्या गछध्वं शीघ्रगामिनः
ऋत्विजश चानयध्वं वै शतशश च दविजर्षभान
एवं संदिश्य तु परेष्यान बलदेवॊ महाबलः
तीर्थयात्रां ययौ राजन कुरूणां वैशसे तदा
सरस्वतीं परतिस्रॊतः समुद्राद अभिजग्मिवान
ऋत्विग्भिश च सुहृद्भिश च तथान्यैर दविजसत्तमैः
रथगर्जैस तथाश्वैश च परेष्यैश च भरतर्षभ
गॊखरॊष्ट्र परयुक्तैश च यानैश च बहुभिर वृतः
शरान्तानां कलान्तवपुषां शिशूनां विपुलायुषाम
तानि यानानि देशेषु परतीक्ष्यन्ते सम भारत
बुभुक्षितानाम अर्थाय कॢप्तम अन्नं समन्ततः
यॊ यॊ यत्र दविजॊ भॊक्तुं कामं कामयते तदा
तस्य तस्य तु तत्रैवम उपजह्रुस तदा नृप
तत्र सथिता नरा राजन रौहिणेयस्य शासनात
भक्ष्यपेयस्य कुर्वन्ति राशींस तत्र समन्ततः
वासांसि च महार्हाणि पर्यङ्कास्तरणानि च
पूजार्थं तत्र कॢप्तानि विप्राणां सुखम इच्छताम
यत्र यः सवपते विप्रः कषत्रियॊ वापि भारत
तत्र तत्र तु तस्यैव सर्वं कॢप्तम अदृश्यत
यथासुखं जनः सर्वस तिष्ठते याति वा तदा
यातु कामस्य यानानि पानानि तृषितस्य च
बुभुक्षितस्या चान्नानि सवादूनि भरतर्षभ
उपजह्रुर नरास तत्र वस्त्राण्य आभरणानि च
स पन्थाः परबभौ राजन सर्वस्यैव सुखावहः
सवर्गॊपमस तदा वीर नराणां तत्र गच्छताम
नित्यप्रमुदितॊपेतः सवादु भक्षः शुभान्वितः
विपण्यापण पण्यानां नानाजनशतैर वृतः
नानाद्रुमलतॊपेतॊ नानारत्नविभूषितः
ततॊ महात्मा नियमे सथितात्मा; पुण्येषु तीर्थेषु वसूनि राजन
ददौ दविजेभ्यः करतुदक्षिणाश च; यदुप्रवीरॊ हलभृत परतीतः
दॊग्भ्रीश च धेनूश च सहस्रशॊ वै; सुवाससः काञ्चनबद्धशृङ्गीः
हयांश च नानाविध देशजातान; यानानि दासीश च तथा दविजेभ्यः
रत्नानि मुक्तामणिविद्रुमं च; शृङ्गी सुवर्णं रजतं च शुभ्रम
अयॊ मयं ताम्रमयं च भाण्डं; ददौ दविजातिप्रवरेषु रामः
एवं स वित्तं परददौ महात्मा; सरस्वती तीर्थवरेषु भूरि
ययौ करमेणाप्रतिम परभावस; ततः कुरुक्षेत्रम उदारवृत्तः
[ज]
सारस्वतानां तीर्थानां गुणॊत्पत्तिं वदस्व मे
फलं च दविपदां शरेष्ठ कर्म निर्वृत्तिम एव च
यथाक्रमं च भगवंस तीर्थानाम अनुपूर्वशः
बरह्मन बरह्मविदां शरेष्ठ परं कौतूहलं हि मे
[वै]
तीर्थानां विस्तरं राजन गुणॊत्पत्तिं च सर्वशः
मयॊच्यमानां शृणु वै पुण्यां राजेन्द्र कृत्स्नशः
पूर्वं महाराज यदुप्रवीर; ऋत्विक सुहृद विप्र गणैश च सार्धम
पुण्यं परभासं समुपाजगाम; यत्रॊडु राड यक्ष्मणा कलिश्यमानः
विमुक्तशापः पुनर आप्य तेजः; सर्वं जगद भासयते नरेन्द्र
एवं तु तीर्थप्रवरं पृथिव्यां; परभासनात तस्य ततः परभासः
[ज]
किमर्थं भगवान सॊमॊ यक्ष्मणा समगृह्यत
कथं च तीर्थप्रवरे तस्मिंश चन्द्रॊ नयमज्जत
कथम आप्लुत्य तस्मिंस तु पुनर आप्यायितः शशी
एतन मे सर्वम आचक्ष्व विस्तरेण महामुने
[वै]
दक्षस्य तनया यास ताः परादुरासन विशां पते
स सप्त विंशतिं कन्या दक्षः सॊमाय वै ददौ
नक्षत्रयॊगनिरताः संख्यानार्थं च भारत
पत्न्यॊ वै तस्य राजेन्द्र सॊमस्य शुभलक्षणाः
तास तु सर्वा विशालाक्ष्यॊ रूपेणाप्रतिमा भुवि
अत्यरिच्यत तासां तु रॊहिणी रूपसंपदा
ततस तस्यां स भगवान परीतिं चक्रे निशाकरः
सास्य हृद्य बभूवाद्य तस्मात तां बुभुजे सदा
पुरा हि सॊमॊ राजेन्द्र रॊहिण्याम अवसच चिरम
ततॊ ऽसय कुपितान्य आसन नक्षत्राणि महात्मनः
ता गत्वा पितरं पराहुः परजापतिम अतन्द्रिताः
सॊमॊ वसति नास्मासु रॊहिणीं भजते सदा
ता वयं सहिताः सर्वास तवत्सकाशे परजेश्वर
वत्स्यामॊ नियताहारास तपश्चरणतत्पराः
शरुत्वा तासां तु वचनं दक्षः सॊमम अथाब्रवीत
समं वर्तस्य भार्यासु मा तवाधर्मॊ महान सपृशेत
ताश च सर्वाब्रवीद दक्षॊ गच्छध्वं सॊमम अन्तिकात
समं वत्स्यति सर्वासु चन्द्रमा मम शासनात
विसृष्टास तास तदा जग्मुः शीतांशुभवनं तदा
तथापि सॊमॊ भगवान पुनर एव महीपते
रॊहिणीं निवसत्य एव परीयमाणॊ मुहुर मुहुः
ततस ताः सहिताः सर्वा भूयः पितरम अब्रुवन
तव शुश्रूषणे युक्ता वत्स्यामॊ हि तवाश्रमे
सॊमॊ वसति नास्मासु नाकरॊद वचनं तव
तासां तद वचनं शरुत्वा दक्षः सॊमम अथाब्रवीत
समं वर्तस्व भार्यासु मा तवां शप्स्ये विरॊचन
अनादृत्य तु तद वाक्यं दक्षस्य भगवाञ शशी
रॊहिण्या सार्धम अवसत ततस ताः कुपिताः पुनः
गत्वा च पितरं पराहुः परणम्य शिरसा तदा
सॊमॊ वसति नास्मासु तस्मान नः शरणं भव
रॊहिण्याम एव भगवन सदा वसति चन्द्रमाः
तस्मान नस तराहि सर्वा वै यथा नः सॊम आविशेत
तच छरुत्वा भगवान करुद्धॊ यक्ष्माणं पृथिवीपते
ससर्व रॊषात सॊमाय स चॊडु पतिम आविशत
स यक्ष्मणाभिभूतात्माक्षीयताहर अहः शशी
यत्नं चाप्य अकरॊद राजन मॊक्षार्थं तस्य यक्ष्मणः
इष्ट्वेष्टिभिर महाराज विविधाभिर निशाकरः
न चामुच्यत शापाद वै कषयं चैवाभ्यगच्छत
कषीयमाणे ततः सॊमे ओषध्यॊ न परजज्ञिरे
निरास्वाद रसाः सर्वा हतवीर्याश च सर्वशः
ओषधीनां कषये जाते पराणिनाम अपि संक्षयः
कृशाश चासन परजाः सर्वाः कषीयमाणे निशाकरे
ततॊ देवाः समागम्य सॊमम ऊचुर महीपते
किम इदं भवतॊ रूपम ईदृशं न परकाशते
कारणं बरूहि नः सर्वं येनेदं ते महद भयम
शरुत्वा तु वचनं तवत्तॊ विधास्यामस ततॊ वयम
एवम उक्तः परत्युवाच सर्वांस ताञ शशलक्षणः
शापं च कारणं चैव यक्ष्माणं च तथात्मनः
देवास तस्य वचः शरुत्वा गत्वा दक्षम अथाब्रुवन
परसीद भगवन सॊमे शापश चैष निवर्त्यताम
असौ हि चन्द्रमाः कषीणः किं चिच छेषॊ हि लक्ष्यते
कषयाच चैवास्य देवेश परजाश चापि गताः कषयम
वीरुद ओषधयश चैव बीजानि विविधानि च
तथा वयं लॊकगुरॊ परसादं कर्तुम अर्हसि
एवम उक्तस तदा चिन्त्य पराह वाक्यं परजापतिः
नैतच छक्यं मम वचॊ वयावर्तयितुम अन्यथा
हेतुना तु महाभागा निवर्तिष्यति केन चित
समं वर्ततु सर्वासु शशी भार्यासु नित्यशः
सरस्वत्या वरे तीर्थे उन्मज्जञ शशलक्षणः
पुनर वर्धिष्यते देवास तद वै सत्यं वचॊ मम
मासार्धं च कषयं सॊमॊ नित्यम एव गमिष्यति
मासार्धं च तदा वृद्धिं सत्यम एतद वचॊ मम
सरस्वतीं ततः सॊमॊ जगाम ऋषिशासनात
परभासं परमं तीर्थं सरस्वत्या जगाम ह
अमावास्यां महातेजास तत्रॊन्मज्जन महाद्युतिः
लॊकान परभासयाम आस शीतांशुत्वम अवाप च
देवाश च सर्वे राजेन्द्र परभासं पराप्य पुष्कलम
सॊमेन सहिता भूत्वा दक्षस्य परमुखे ऽभवन
ततः परजापतिः सर्वा विससर्जाथ देवताः
सॊमं च भगवान परीतॊ भूयॊ वचनम अब्रवीत
मावमंस्थाः सत्रियः पुत्र मा च विप्रान कदा चन
गच्छ युक्तसदा भूत्वा कुरु वै शासनं मम
स विसृष्टॊ महाराज जगामाथ सवम आलयम
परजाश च मुदिता भूत्वा भॊजने च यथा पुरा
एतत ते सर्वम आख्यातं यथा शप्तॊ निशाकरः
परभासं च यथा तीर्थं तीर्थानां परवरं हय अभूत
अमावास्यां महाराज नित्यशः शशलक्षणः
सनात्वा हय आप्यायते शरीमान परभासे तीर्थ उत्तमे
अतश चैनं परजानन्ति परभासम इति भूमिप
परभां हि परमां लेभे तस्मिन्न उन्मज्ज्य चन्द्रमाः
ततस तु चमसॊद्भेदम अच्युतस तव अगमद बली
चमसॊद्भेद इत्य एवं यं जनाः कथयन्त्य उत
तत्र दत्त्वा च दानानि विशिष्टानि हलायुधः
उषित्वा रजनीम एकां सनात्वा च विधिवत तदा
उदपानम अथागच्छत तवरावान केशवाग्रजः
आद्यं सवस्त्ययनं चैव तत्रावाप्य महत फलम
सनिग्धत्वाद ओषधीनां च भूमेश च जनमेजय
जानन्ति सिद्धा राजेन्द्र नष्टाम अपि सरस्वतीम
[वै]
तस्मान नदी गतं चापि उदपानं यशस्विनः
तरितस्य च महाराज जगामाथ हलायुधः
तत्र दत्त्वा बहुद्रव्यं पूजयित्वा तथा दविजान
उपस्पृश्य च तत्रैव परहृष्टॊ मुसलायुधः
तत्र धर्मपरॊ हय आसीत तरितः स सुमहातपाः
कूपे च वसता तेन सॊमः पीतॊ महात्मना
तत्र चैनं समुत्सृज्य भरातरौ जग्मतुर गृहान
ततस तौ वै शशापाथ तरितॊ बराह्मणसत्तमः
[ज]
उदपानं कथं बरह्मन कथं च सुमहातपाः
पतितः किं च संत्यक्तॊ भरातृभ्यां दविजसत्तमः
कूपे कथं च हित्वैनं भरातरौ जग्मतुर गृहान
एतद आचक्ष्व मे बरह्मन यदि शराव्यं हि मन्यसे
[वै]
आसन पूर्वयुगे राजन मुनयॊ भरातरस तरयः
एकतश च दवितश चैव तरितश चादित्यसंनिभाः
सर्वे परजापतिसमाः परजावन्तस तथैव च
बरह्मलॊकजितः सर्वे तपसा बरह्मवादिनः
तेषां तु तपसा परीतॊ नियमेन दमेन च
अभवद गौतमॊ नित्यं पिता धर्मरतः सदा
स तु दीर्घेण कालेन तेषां परीतिम अवाप्य च
जगाम भगवान सथानम अनुरूपम इवात्मनः
राजानस तस्य ये पूर्वे याज्या हय आसन महात्मनः
ते सर्वे सवर्गते तस्मिंस तस्य पुत्रान अपूजयन
तेषां तु कर्मणा राजंस तथैवाध्ययनेन च
तरितः स शरेष्ठतां पराप यथैवास्य पिता तथा
तं सम सर्वे महाभागा मुनयः पुण्यलक्षणाः
अपूजयन महाभागं तथा विद्वत्तयैव तु
कदाचिद धि ततॊ राजन भरातराव एकत दवितौ
यज्ञार्थं चक्रतुश चित्तं धनार्थं च विशेषतः
तयॊश चिन्ता समभवत तरितं गृह्य परंतप
याज्यान सर्वान उपादाय परतिगृह्य पशूंस ततः
सॊमं पास्यामहे हृष्टाः पराप्य यज्ञं महाफलम
चक्रुश चैव महाराज भरातरस तरय एव ह
तथा तु ते परिक्रम्य याज्यान सर्वान पशून परति
याजयित्वा ततॊ याज्याँल लब्ध्वा च सुबहून पशून
याज्येन कर्मणा तेन परतिगृह्य विधानतः
पराचीं दिशं महात्मान आजग्मुस ते महर्षयः
तरितस तेषां महाराज पुरस्ताद याति हृष्टवत
एकतश च दवितश चैव पृष्ठतः कालयन पशून
तयॊश चिन्ता समभवद दृष्ट्वा पशुगणं महत
कथं न सयुर इमा गाव आवाभ्यां वै विना तरितम
ताव अन्यॊन्यं समाभाष्य एकतश च दवितश च ह
यद ऊचतुर मिथः पापौ तन निबॊध जनेश्वर
तरितॊ यज्ञेषु कुशलस तरितॊ वेदेषु निष्ठितः
अन्यास तरितॊ बहुतरा गावः समुपलप्स्यते
तद आवां सहितौ भूत्वा गाः परकाल्य वरजावहे
तरितॊ ऽपि गछतां कामम आवाभ्यां वै विनाकृतः
तेषाम आगच्छतां रात्रौ पथि सथाने वृकॊ ऽभवत
तथा कूपे ऽविदूरे ऽभूत सरस्वत्यास तटे महान
अथ तरितॊ वृकं दृष्ट्वा पथि तिष्ठन्तम अग्रतः
तद्भयाद अपसर्पन वै तस्मिन कूपे पपात ह
अगाधे सुमहाघॊरे सर्वभूतभयंकरे
तरितस ततॊ महाभागः कूपस्थॊ मुनिसत्तमः
आर्तनादं ततश चक्रे तौ तु शुश्रुवतुर मुनी
तं जञात्वा पतितं कूपे भरातराव एकत दवितौ
वृकत्रासा च लॊभाच च समुत्सृज्य परजग्मतुः
भरातृभ्यां पशुलुब्धाभ्याम उत्सृष्टः स महातपाः
उदपाने महाराज निर्जले पांसुसंवृते
तरित आत्मानम आलक्ष्य कूपे वीरुत तृणावृते
निमग्नं भरतश्रेष्ठ पापकृन नरके यथा
बुद्ध्या हय अगणयत पराज्ञॊ मृत्यॊर भीतॊ हय असॊमपः
सॊमः कथं नु पातव्य इहस्थेन मया भवेत
स एवम अनुसंचिन्त्य तस्मिन कूपे महातपाः
ददर्श वीरुधं तत्र लम्बमानां यदृच्छया
पांसुग्रस्ते ततः कूपे विचिन्त्य सलिलं मुनिः
अग्नीन संकल्पयाम आस हॊत्रे चात्मानम एव च
ततस तां वीरुधं सॊमं संकल्प्य सुमहातपाः
ऋच्चॊ यजूंषि सामानि मनसा चिन्तयन मुनिः
गराहाणः शर्कराः कृत्वा परचक्रे ऽभिषवं नृप
आज्यं च सलिलं चक्रे भागांश च तरिदिवौकसाम
सॊमस्याभिषवं कृत्वा चकार तुमुलं धवनिम
स चाविशद दिवं राजन सवरः शैक्षस तरितस्य वै
समवाप च तं यज्ञं यथॊक्तं बरह्मवादिभिः
वर्तमाने तथा यज्ञे तरितस्य सुमहात्मनः
आविग्नं तरिदिवं सर्वं कारणं च न बुध्यते
ततः सुतुमुलं शब्दं शुश्रावाथ बृहस्पतिः
शरुत्वा चैवाब्रवीद देवान सर्वान देवपुरॊहितः
तरितस्य वर्तते यज्ञस तत्र गच्छामहे सुराः
स हि करुद्धः सृजेद अन्यान देवान अपि महातपाः
तच छरुत्वा वचनं तस्य सहिताः सर्वदेवताः
परययुस तत्र यत्रासौ तरित यज्ञः परवर्तते
ते तत्र गत्वा विभुधास तं कूपं यत्र स तरितः
ददृशुस तं महात्मानं दीष्कितं यज्ञकर्मसु
दृष्ट्वा चैनं महात्मानं शरिया परमया युतम
ऊचुश चाथ महाभागं पराप्ता भागार्थिनॊ वयम
अथाब्रवीद ऋषिर देवान पश्यध्वं मां दिवौकसः
अस्मिन परतिभये कूपे निमग्नं नष्टचेतसम
ततस तरितॊ महाराज भागांस तेषां यथाविधि
मन्त्रयुक्तान समददात ते च परीतास तदाभवन
ततॊ यथाविधि पराप्तान भागान पराप्य दिवौकसः
परीतात्मानॊ ददुस तस्मै वरान यान मनसेच्छति
स तु वव्रे वरं देवांस तरातुम अर्हथ माम इतः
यश चेहॊपस्पृशेत कूपे स सॊमप गतिं लभेत
तत्र चॊर्मिमती राजन्न उत्पपात सरस्वती
तयॊत्क्षिप्तस तरितस तस्थौ पूजयंस तरिदिवौकसः
तथेति चॊक्त्वा विबुधा जग्मू राजन यथागतम
तरितश चाप्य अगमत परीतः सवम एव निलयं तदा
करुद्धः स तु समासाद्य ताव ऋषी भरातरौ तदा
उवाच परुषं वाक्यं शशाप च महातपाः
पशुलुब्धौ युवां यस्मान माम उत्सृज्य परधावितौ
तस्माद रूपेण तेषां वै दंष्ट्रिण्णाम अभितश चरौ
भवितारौ मया शप्तौ पापेनानेन कर्मणा
परसवश चैव युवयॊर गॊलाङ्गूलर्ष्क वानराः
इत्य उक्ते तु तदा तेन कषणाद एव विशां पते
तथा भूताव अदृश्येतां वचनात सत्यवादिनः
तत्राप्य अमितविक्रान्तः सपृष्ट्वा तॊयं हलायुधः
दत्त्वा च विविधान दायान पूजयित्वा च वै दविजान
उदपानं च तं दृष्ट्वा परशस्य च पुनः पुनः
नदी गतम अदीनात्मा पराप्तॊ विनशनं तदा
[वै]
ततॊ विनशनं राजन्न आजगाम हलायुधः
शूद्राभीरान परति दवेषाद यत्र नष्टा सरस्वती
यस्मात सा भरतश्रेष्ठ दवेषान नष्टा सरस्वती
तस्मात तद ऋषयॊ नित्यं पराहुर विनशनेति ह
तच चाप्य उपस्पृश्य बलः सरस्वत्यां महाबलः
सुभूमिकं ततॊ ऽगच्छत सरस्वत्यास तटे वरे
तत्र चाप्सरसः शुभ्रा नित्यकालम अतन्द्रिताः
करीडाभिर विमलाभिश च करीडन्ति विमलाननाः
तत्र देवाः सगन्धर्वा मासि मासि जनेश्वर
अभिगच्छन्ति तत तीर्थं पुण्यं बराह्मण सेवितम
तत्रादृश्यन्त गन्धर्वास तथैवाप्सरसां गणाः
समेत्य सहिता राजन यथा पराप्तं यथासुखम
तत्र मॊदन्ति देवाश च पितरश च सवीरुधः
पुण्यैः पुष्पैः सदा दिव्यैः कीर्यमाणाः पुनः पुनः
आक्रीडभूमिः सा राजंस तासाम अप्सरसां शुभा
सुभूमिकेति विख्याता सरस्वत्यास तटे वरे
तत्र सनात्वा च दत्त्वा च वसु विप्रेषु माधवः
शरुत्वा गीतां च तद दिव्यं वादित्राणां च निःस्वनम
छायाश च विपुला दृष्ट्वा देवगन्धर्वरक्षसाम
गन्धर्वाणां ततस तीर्थम आगच्छद रॊहिणी सुतः
विश्वावसुमुखास तत्र गन्धर्वास तपसान्विताः
नृत्तवादित्रगीतं च कुर्वन्ति सुमनॊरमम
तत्र दत्त्वा हलधरॊ विप्रेभ्यॊ विविधं वसु
अजाविकं गॊखरॊष्ट्रं सुवर्णं रजतं तथा
भॊजयित्वा दविजान कामैः संतर्प्य च महाधनैः
परययौ सहितॊ विप्रैः सतूयमानश च माधवः
तस्माद गन्धर्वतीर्थाच च महाबाहुर अरिंदमः
गर्ग सरॊतॊ महातीर्थम आजगामैक कुण्डली
यत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मना
कालज्ञानगतिश चैव जयॊतिषां च वयतिक्रमः
उत्पाता दारुणाश चैव शुभाश च जनमेजय
सरस्वत्याः शुभे तीर्थे विहिता वै महात्मना
तस्य नाम्ना च तत तीर्थं गर्ग सरॊत इति समृतम
तत्र गर्ग महाभागम ऋषयः सुव्रता नृप
उपासां चक्रिरे नित्यं कालज्ञानं परति परभॊ
तत्र गत्वा महाराज बलः शवेतानुलेपनः
विधिवद धि धनं दत्त्वा मुनीनां भावितात्मनाम
उच्चावचांस तथा भक्ष्यान दविजेभ्यॊ विप्रदाय सः
नीलवासास ततॊ ऽगच्छच छङ्खतीर्थं महायशाः
तत्रापश्यन महाशङ्खं महामेरुम इवॊच्छ्रितम
शवेतपर्वत संकाशम ऋषिसंघैर निषेवितम
सरस्वत्यास तटे जातं नगं तालध्वजॊ बली
यक्षा विद्याधराश चैव राक्षसाश चामितौजसः
पिशाचाश चामितबला यत्र सिद्धाः सहस्रशः
ते सर्वे हय अशनं तयक्त्वा फालं तस्या वनस्पतेः
वरतैश च नियमैश चैव काले काले सम भुञ्जते
पराप्तैश च नियमैस तैस तैर विचरन्तः पृथक पृथक
अदृश्यमाना मनुजैर वयचरन पुरुषर्षभ
एवं खयातॊ नरपते लॊके ऽसमिन स वनस्पतिः
तत्र तीर्थं सरस्वत्याः पावनं लॊकविश्रुतम
तस्मिंश च यदुशार्दूलॊ दत्त्वा तीर्थे यशस्विनाम
ताम्रायसानि भाण्डानि वस्त्राणि विविधानि च
पूजायित्वा दविजांश चैव पूजितश च तपॊधनैः
पुण्यं दवैतवनं राजन्न आजगाम हलायुधः
तत्र गत्वा मुनीन दृष्ट्वा नानावेषधरान बलः
आप्लुत्य सलिले चापि पूजयाम आस वै दविजान
तथैव दत्त्वा विप्रेभ्यः परॊभॊगान सुपुष्कलान
ततः परायाद बलॊ राजन दक्षिणेन सरस्वतीम
गत्वा चैव महाबाहुर नातिदूरं महायशाः
धर्मात्मा नागधन्वानं तीर्थम आगमद अच्युतः
यत्र पन्नगराजस्य वासुकेः संनिवेशनम
महाद्युतेर महाराज बहुभिः पन्नगैर वृतम
यत्रासन्न ऋषयः सिद्धाः सहस्राणि चतुर्दश
यत्र देवाः समागम्य वासुकिं पन्नगॊत्तमम
सर्वपन्नग राजानम अभ्यषिञ्चन यथाविधि
पन्नगेभ्यॊ भयं तत्र विद्यते न सम कौरव
तत्रापि विधिवद दत्त्वा विप्रेभ्यॊ रत्नसंचयान
परायात पराचीं दिशं राजन दीप्यमानः सवतेजसा
आप्लुत्य बहुशॊ हृष्टस तेषु तीर्थेषु लाङ्गली
दत्त्वा वसु दविजातिभ्यॊ जगामाति तपस्विनः
तत्रस्थान ऋषिसंघांस तान अहिवाद्य हलायुधः
ततॊ रामॊ ऽगमत तीर्थम ऋषिभिः सेवितं महत
यत्र भूयॊ निववृते पराङ्मुखा वै सरस्वती
ऋषीणां नैमिषेयाणाम अवेक्षार्थं महात्मनाम
निवृत्तां तां सरिच्छ्रेष्ठां तत्र दृष्ट्वा तु लाङ्गली
बभूव विस्मितॊ राजन बलाः शवेतानुलेपनः
[ज]
कस्मात सारस्वती बरह्मन निवृत्ता पराङ्मुखी ततः
वयाख्यातुम एतद इच्छामि सर्वम अध्वर्यु सत्तम
कस्मिंश च कारणे तत्र विस्मितॊ यदुनन्दनः
विनिवृत्ता सरिच्छ्रेष्ठा कथम एतद दविजॊत्तम
[वै]
पूर्वं कृतयुगे राजन नैमिषेयास तपस्विनः
वर्तमाने सुबहुले सत्रे दवादश वार्षिके
ऋषयॊ बहवॊ राजंस तत्र संप्रतिपेदिरे
उषित्वा च महाभागास तस्मिन सत्रे यथाविधि
निवृत्ते नैमिषेये वै सत्रे दवादश वार्षिके
आजग्मुर ऋषयस तत्र बहवस तीर्थकारणात
ऋषीणां बहुलात्वात तु सरस्वत्या विशां पते
तीर्थानि नगरायन्ते कूले वै दक्षिणे तदा
समन्तपञ्चकं यावत तावत ते दविजसत्तमाः
तीर्थलॊभान नरव्याघ्र नद्यास तीरं समाश्रिताः
जुह्वतां तत्र तेषां तु मुनीनां भावितात्मनाम
सवाध्यायेनापि महता बभूवुः पूरिता दिशः
अग्निहॊत्रैस ततस तेषां हूयमानैर महात्मनाम
अशॊभत सरिच्छ्रेष्ठा दीप्यमानैः समन्ततः
वालखिल्या महाराज अश्मकुट्टाश च तापसाः
दन्तॊलूखलिनश चान्ये संप्रक्षालास तथापरे
वायुभक्षा जलाहाराः पर्णभक्षाश च तापसाः
नाना नियमयुक्ताश च तथा सथण्डिलशायिनः
आसन वै मुनयस तत्र सरस्वत्याः समीपतः
शॊभयन्तः सरिच्छ्रेष्ठां गङ्गाम इव दिवौकसः
ततः पश्चात समापेतुर ऋषयः सत्र याजिनः
ते ऽवकाशं न ददृशुः कुरुक्षेत्रे महाव्रताः
ततॊ यज्ञॊपवीतैस ते तत तीर्थं निर्मिमाय वै
जुहुवुश चाग्निहॊत्राणि चक्रुश च विविधाः करियाः
ततस तम ऋषिसांघातं निराशं चिन्तयान्वितम
दर्शयाम आस राजेन्द्र तेषाम अर्थे सरस्वती
ततः कुञ्जान बहून कृत्वा संनिवृत्ता सरिद वरा
ऋषीणां पुण्यतपसां कारुण्याज जनमेजय
ततॊ निवृत्य राजेन्द्र तेषाम अर्थे सरस्वती
भूयः परतीच्य अभिमुखी सुस्राव सरितां वरा
अमॊघा गमनं कृत्वा तेषां भूयॊ वरजाम्य अहम
इत्य अद्भुतं महच चक्रे ततॊ राजन महानदी
एवं स कुञ्जॊ राजेन्द्र नैमिषेय इति समृतः
कुरुक्षेत्रे कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व महतीः करियाः
तत्र कुञ्जान बहून दृष्ट्वा संनिवृत्तां च तां नदीम
बभूव विस्मयस तत्र रामस्याथ महात्मनः
उपस्पृश्य तु तत्रापि विधिवद यदुनन्दनः
दत्त्वा दायान दविजातिभ्यॊ भाण्डानि विविधानि च
भक्ष्यं पेयं च विविधं बराह्मणान परत्यपादयत
ततः परायाद बलॊ राजन पूज्यमानॊ दविजातिभिः
सरस्वती तीर्थवरं नानाद्विज गणायुतम
बदरेङ्गुद काश्मर्य पलक्षाश्वत्थ विभीतकैः
पनसैश च पलाशैश च करीरैः पीलुभिस तथा
सरस्वती तीररुहैर बन्धनैः सयन्दनैस तथा
परूषक वनैश चैव बिल्वैर आम्रातकैस तथा
अतिमुक्त कषण्डैश च पारिजातैश च शॊभितम
कदली वनभूयिष्ठम इष्टं कान्तं मनॊरमम
वाय्वम्बुफलपर्णादैर दन्तॊलूखलिकैर अपि
तथाश्म कुट्टैर वानेयैर मुनिभिर बहुभिर वृतम
सवाध्यायघॊषसंघुष्टं मृगयूथशताकुलम
अहिंस्रैर धर्मपरमैर नृत्यैर अत्यन्तसेवितम
सप्त सारस्वतं तीर्थम आजगाम हलायुधः
यत्र मङ्कणकः सिद्धस तपस तेपे महामुनिः
[ज]
सप्त सारस्वतं कस्मात कश च मङ्कणकॊ मुनिः
कथं सिद्धश च भगवान कश चास्य नियमॊ ऽभवत
कस्य वंशे समुत्पन्नः किं चाधीतं दविजॊत्तम
एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं विधिवद दविजसत्तम
[वै]
राजन सप्त सरस्वत्यॊ याभिर वयाप्तम इदं जगत
आहूत बलवद्भिर हि तत्र तत्र सरस्वती
सुप्रभा काञ्चनाक्षी च विशाला मानसह्रदा
सरस्वती ओघवती सुवेणुर विमलॊदकाः
पितामहस्य महतॊ वर्तमाने महीतले
वितते यज्ञवाटे वै समेतेषु दविजातिषु
पुण्याहघॊषैर विमलैर वेदानां निनदैस तथा
देवेषु चैव वयग्रेषु तस्मिन यज्ञविधौ तदा
तत्र चैव महाराज दीक्षिते परपितामहे
यजतस तत्र सत्त्रेण सर्वकामसमृद्धिना
मनसा चिन्तिता हय अर्था धर्मार्थकुशलैस तदा
उपतिष्ठन्ति राजेन्द्र दविजातींस तत्र तत्र ह
जगुश च तत्र गन्धर्वा ननृतुश चाप्सरॊगणाः
वादित्राणि च दिव्यानि वादयाम आसुर अञ्जसा
तस्य यज्ञस्य संपत्त्या तुतुषुर देवता अपि
विस्मयं परमं जग्मुः किम उ मानुषयॊनयः
वर्तमाने तथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहे
अब्रुवन्न ऋषयॊ राजन नायं यज्ञॊ महाफलः
न दृश्यते सरिच्छ्रेष्ठा यस्माद इह सरस्वती
तच छरुत्वा भगवान परीतः सस्माराथ सरस्वतीम
पितामहेन यजता आहूता पुष्करेषु वै
सुप्रभा नाम राजेन्द्र नाम्ना तत्र सरस्वती
तां दृष्ट्वा मुनयस तुष्टा वेगयुक्तां सरस्वतीम
पितामहं मानयन्तीं करतुं ते बहु मेनिरे
एवम एषा सरिच्छ्रेष्ठा पुष्करेषु सरस्वती
पितामहार्थं संभूता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम
नैमिषे मुनयॊ राजन समागम्य समासते
तत्र चित्राः कथा हय आसन वेदं परति जनेश्वर
तत्र ते मुनयॊ हय आसन नानास्वाध्यायवेदिनः
ते समागम्य मुनयः सस्मरुर वै सरस्वतीम
सा तु धयाता महाराज ऋषिभिः सत्र याजिभिः
समागतानां राजेन्द्र सहायार्थं महात्मनाम
आजगाम महाभागा तत्र पुण्या सरस्वती
नैमिषे काञ्चनाक्षी तु मुनीनां सत्र याजिनाम
आगता सरितां शरेष्ठा तत्र भारत पूजिता
गयस्य यजमानस्य गयेष्व एवं महाक्रतुम
आहूता सरितां शरेष्ठा गय यज्ञे सरस्वती
विशालां तु गयेष्व आहुर ऋषयः संशितव्रताः
सरित सा हिमवत्पार्श्वात परसूता शीघ्रगामिनी
औद्दालकेस तथा यज्ञे यजतस तत्र भारत
समेते सर्वतः सफीते मुनीनां मण्डले तदा
उत्तरे कॊसला भागे पुण्ये राजन महात्मनः
औद्दालकेन यजता पूर्वं धयाता सरस्वती
आजगाम सरिच्छ्रेष्ठा तं देशम ऋषिकारणात
पूज्यमाना मुनिगणैर वल्कलाजिनसंवृतैः
मनॊ हरदेति विक्याता सा हि तैर मनसा हृता
सुवेणुर ऋषभद्वीपे पुण्ये राजर्षिसेविते
कुरॊश च यजमानस्य कुरुक्षेत्रे महात्मनः
आजगाम महाभागा सरिच्छ्रेष्ठा सरस्वती
ओघवत्य अपि राजेन्द्र वसिष्ठेन महात्मना
समाहूता कुरुक्षेत्रे दिव्यतॊया सरस्वती
दक्षेण यजता चापि गङ्गा दवारे सरस्वती
विमलॊदा भगवती बरह्मणा यजता पुनः
समाहूता ययौ तत्र पुण्ये हैमवते गिरौ
एकीभूतास ततस तास तु तस्मिंस तीर्थे समागताः
सप्त सारस्वतं तीर्थं ततस तत परथितं भुवि
इति सप्त सरस्वत्यॊ नामतः परिकीर्तिताः
सप्त सारस्वतं चैव तीर्थं पुण्यं तथा समृतम
शृणु मङ्कणकस्यापि कौमार बरह्मचारिणः
आपगाम अवगाढस्य राजन परक्रीडितं महत
दृष्ट्वा यदृच्छया तत्र सत्रियम अम्भसि भारत
सनायन्तीं रुचिरापाङ्गीं दिग्वाससम अनिन्दिताम
सरस्वत्यां महाराज चस्कन्दे वीर्यम अम्भसि
तद रेतः स तु जग्राह कलशे वै महातपाः
सप्तधा परविभागं तु कलशस्थं जगाम ह
तत्रर्षयः सप्तजाता जज्ञिरे मरुतां गणाः
वायुवेगॊ वायुबलॊ वायुहा वायुमण्डलः
वायुज्वालॊ वायुरेता वायुचक्रश च वीर्यवान
एतम एते समुत्पन्ना मरुतां जनयिष्णवः
इदम अन्यच च राजेन्द्र शृण्व आश्चर्यतरं भुवि
महर्षृश चरितं यादृक तरिषु लॊकेषु विश्रुतम
पुरा मङ्कणकः सिद्धः कुशाग्रेणेति नः शरुतम
कषतः किल करे राजंस तस्य शाकरसॊ ऽसरवत
स वि शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः परनृत्तवान
ततस तस्मिन परनृत्ते वै सथावरं जङ्गमं च यत
परनृत्तम उभयं वीर तेजसा तस्य मॊहितम
बरह्मादिभिः सुरै राजन्न ऋषिभिश च तपॊधनैः
विज्ञप्तॊ वै महादेव ऋषेर अर्थे नराधिप
नायं नृत्येद यथा देव तथा तवं कर्तुम अर्हसि
ततॊ देवॊ मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टम अतीव ह
सुराणां हितकामार्थं महादेवॊ ऽभयभाषत
भॊ भॊ बराह्मण धर्मज्ञ किमर्थं नरिनर्त्सि वै
हर्षस्थानं किमर्थं वै तवेदं मुनिसत्तम
तपस्विनॊ धर्मपथे सथितस्य दविजसत्तम
[रसि]
किं न पश्यसि मे बरह्मन कराच छाक रसं शरुतम
यं दृष्ट्व वै परनृत्तॊ ऽहं हर्षेण महता विभॊ
तं परहस्याब्रवीद देवॊ मुनिं रागेण मॊहितम
अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीति परपश्य माम
एवम उक्त्वा मुनिश्रेष्ठं महादेवेन धीमता
अङ्गुल्यग्रेण राजेन्द्र सवाङ्गुष्ठस ताडितॊ ऽभवत
ततॊ भस्म कषताद राजन निर्गतं हिमसंनिभम
तद दृष्ट्वा वरीडितॊ राजन स मुनिः पादयॊर गतः
[रसि]
नान्यं देवाद अहं मन्ये रुद्रात परतरं महत
सुरासुरस्य जगतॊ गतिस तवम असि शूलधृक
तवया सृष्टम इदं विश्वं वदन्तीह मनीषिणः
तवाम एव सर्वं विशति पुनर एव युगक्षये
देवैर अपि न शक्यस तवं परिज्ञातुं कुतॊ मया
तवयि सर्वे सम दृश्यन्ते सुरा बरह्मादयॊ ऽनघ
सर्वस तवम असि देवानां कर्ता कारयिता च ह
तवत्प्रसादात सुराः सर्वे मॊदन्तीहाकुतॊ भयाः
एवं सतुत्वा महादेवं स ऋषिः परणतॊ ऽबरवीत
भगवंस तवत्प्रसादाद वै तपॊ मे न कषरेद इति
ततॊ देवः परीतमनास तम ऋषिं पुनर अब्रवीत
तपस ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात सहस्रधा
आश्रमे चेह वत्स्यामि तवया सार्धम अहं सदा
सप्त सारस्वतॊ चास्मिन यॊ माम अर्चिष्यते नरः
न तस्य दुर्लभं किं चिद भवितेह परत्र च
सारस्वतं च लॊकं ते गमिष्यन्ति न संशयः
एतन मङ्कणकस्यापि चरितं भूरि तेजसः
स हि पुत्रः सजन्यायाम उत्पन्नॊ मातरिश्वना
[वै]
उषित्वा तत्र रामस तु संपूज्याश्रमवासिनः
तथा मङ्कणके परीतिं शुभां चक्रे हलायुधः
दत्त्वा दानं दविजातिभ्यॊ रजनीं ताम उपॊष्य च
पूजितॊ मुनिसंघैश च परातर उत्थाय लाङ्गली
अनुज्ञाप्य मुनीन सर्वान सपृष्ट्वा तॊयं च भारत
परययौ तवरितॊ राजंस तीर्थहेतॊर महाबलः
तत औशनसं तीर्थम आजगाम हलायुधः
कपालमॊच्चनं नाम यत्र मुक्तॊ महामुनिः
महता शिरसा राजन गरस्तजङ्घॊ महॊदरः
राक्षसस्य महाराज राम कषिप्तस्य वै पुरा
तत्र पूर्वं तपस तप्तं काव्येन सुमहात्मना
यत्रास्य नीतिर अखिला परादुर्भूता महात्मनः
तत्रस्थश चिन्तयाम आस दैत्यदानव विग्रहम
तत पराप्य च बलॊ राजंस तीर्थप्रवरम उत्तमम
विधिवद धि ददौ वित्तं बराह्मणानां महात्मनाम
[ज]
कपालमॊचनं बरह्मन कथं यत्र महामुनिः
मुक्तः कथं चास्य शिरॊ लग्नं केन च हेतुना
[वै]
पुरा वै दण्डकारण्ये राघवेण महात्मना
वसता राजशार्दूल राक्षसास तत्र हिंसिताः
जनस्थाने शिरश छिन्नं राक्षसस्य दुरात्मनः
कषुरेण शितधारेण तत पपात महावने
महॊदरस्य तल लग्नं जङ्घायां वै यदृच्छया
वने विचरतॊ राजन्न अस्थि भित्त्वास्फुरत तदा
स तेन लग्नेन तदा दविजातिर न शशाक ह
अभिगन्तुं महाप्राज्ञस तीर्थान्य आयतनानि च
स पूतिना विस्रवता वेदनार्तॊ महामुनिः
जगाम सर्वतीर्थानि पृथिव्याम इति नः शरुतम
स गत्वा सरितः सर्वाः समुद्रांश च महातपाः
कथयाम आस तत सर्वम ऋषीणां भावितात्मनाम
आप्लुतः सर्वतीर्थेषु न च मॊक्षम अवाप्तवान
स तु शुश्राव विप्रेन्द्रॊ मुनीनां वच्चनं महत
सरस्वत्यास तीर्थवरं खयातम औशनसं तदा
सर्वपापप्रशमनं सिद्धक्षेत्रम अनुत्तमम
स तु गत्वा ततस तत्र तीर्थम औशनसं दविजः
तत औशनसे तीर्थे तस्यॊपस्पृशतस तदा
तच्छिरश चरणं मुक्त्वा पपातान्तर जले तदा
ततः स विरुजॊ राजन पूतात्मा वीतकल्मषः
आजगामाश्रमं परीतः कृतकृत्यॊ महॊदरः
सॊ ऽथ गत्वाश्रमं पुण्यं विप्रमुक्तॊ महातपाः
कथयाम आस तत सर्वम ऋषीणां भवितात्मनाम
ते शरुत्वा वचनं तस्य ततस तीर्थस्य मानद
कपालमॊचनम इति नाम चक्रुः समागताः
तत्र दत्त्वा बहून दायान विप्रान संपूज्य माधवः
जगाम वृष्णिप्रवरॊ रुषङ्गॊराश्रमं तदा
यत्र तप्तं तपॊ घॊरम आर्ष्टिषेणेन भारत
बराह्मण्यं लब्धवांस तत्र विश्वामित्रॊ महामुनिः
ततॊ हलधरः शरीमान बराह्मणैः परिवारितः
जगाम यत्र राजेन्द्र रुषङ्गुस तनुम अत्यजत
रुषङ्गुर बराह्मणॊ वृद्धस तपॊनित्यश च भारत
देहन्यासे कृतमना विचिन्त्य बहुधा बहु
ततः सर्वान उपादाय तनयान वै महातपाः
रुषङ्गुर अब्रवीत तत्र नयध्वं मा पृथूदकम
विज्ञायातीत वयसं रुषङ्गुं ते तपॊधनाः
तं वै तीर्थम उपानिन्युः सरस्वत्यास तपॊधनम
स तैः पुत्रैस तदा धीमान आनीतॊ वै सरस्वतीम
पुण्यां तीर्थशतॊपेतां विप्र संघैर निषेविताम
स तत्र विधिना राजन्न आप्लुतः सुमहातपाः
जञात्वा तीर्थगुणांश चैव पराहेदम ऋषिसत्तमः
सुप्रीतः पुरुषव्याघ्र सर्वान पुत्रान उपासतः
सरस्वत्य उत्तरे तीरे यस तयजेद आत्मनस तनुम
पृथूदके जप्यपरॊ नैनं शवॊ मरणं तपेत
तत्राप्लुत्य स धर्मात्मा उपस्पृश्य हलायुधम
दत्त्वा चैव बहून दायान विप्राणां विप्र वत्सलः
ससर्ज तत्र भगवाँल लॊकाँल लॊकपितामहः
यत्रार्ष्टिषेणः कौरव्य बराह्मण्यं संशितव्रतः
तपसा महता राजन पराप्तवान ऋषिसत्तमः
सिन्धुद्वीपश च राजर्षिर देवापिश च महातपाः
बराह्मण्यं लब्धवान यत्र विश्वामित्रॊ महामुनिः
महातपस्वी भगवान उग्रतेजा महातपाः
तत्राजगाम बलवान बलभद्रः परतापवान
[ज]
कथम आर्ष्टिषेणॊ भगवान विपुलं तप्तवांस तपः
सिन्धुद्वीपः कथं चापि बराह्मण्यं लब्धवांस तदा
देवापिश च कथं बरह्मन विश्वामित्रश च सत्तम
तन ममाचक्ष्व भगवन परं कौतूहलं हि मे
[वै]
पुरा कृतयुगे राजन्न आर्ष्टिषेणॊ दविजॊत्तमः
वसन गुरु कुले नित्यं नित्यम अध्ययने रतः
तस्य राजन गुरु कुले वसतॊ नित्यम एव ह
समाप्तिं नागमद विद्या नापि वेदा विशां पते
स निर्विण्णस ततॊ राजंस तपस तेपे महातपाः
ततॊ वै तपसा तेन पराप्य वेदान अनुत्तमान
स विद्वान वेद युक्तश च सिद्धश चाप्य ऋषिसत्तमः
तत्र तीर्थे वरान परादात तरीन एव सुमहातपाः
अस्मिंस तीर्थे महानद्या अद्य परभृति मानवः
आप्लुतॊ वाजिमेधस्य फलं पराप्नॊति पुष्कलम
अद्य परभृति नैवात्र भयं वयालाद भविष्यति
अपि चाल्पेन यत्नेन फलं पराप्स्यति पुष्कलम
एवम उक्त्वा महातेजा जगाम तरिदिवं मुनिः
एवं सिद्धः स भगवान आर्ष्टिषेणः परतापवान
तस्मिन्न एव तदा तीर्थे सिन्धुद्वीपः परतापवान
देवापिश च महाराज बराह्मण्यं परापतुर महत
तथा च कौशिकस तात तपॊनित्यॊ जितेन्द्रियः
तपसा वै सुतप्तेन बराह्मणत्वम अवाप्तवान
गाधिर नाम महान आसीत कषत्रियः परथितॊ भुवि
तस्य पुत्रॊ ऽभवद राजन विश्वामित्रः परतापवान
स राजा कौशिकस तात महायॊग्य अभवत किल
सपुत्रम अभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपाः
देहन्यासे मनश चक्रे तम ऊचुः परणताः परजाः
न गन्तव्यं महाप्राज्ञ तराहि चास्मान महाभयात
एवम उक्तः परत्युवाच ततॊ गाधिः परजास तदा
विश्वस्य जगतॊ गॊप्ता भविष्यति सुतॊ मम
इत्य उक्त्वा तु ततॊ गाधिर विश्वामित्रं निवेश्य च
जगाम तरिदिवं राजन विश्वामित्रॊ ऽभवन नृपः
न च शक्नॊति पृथिवीं यत्नवान अपि रक्षितुम
ततः शुश्राव राजा स राक्षसेभ्यॊ महाभयम
निर्ययौ नगराच चापि चतुरङ्ग बलान्वितः
स गत्वा दूरम अध्वानं वसिष्ठाश्रमम अभ्ययात
तस्य ते सैनिका राजंश चक्रुस तत्रानयान बहून
ततस तु भगवान विप्रॊ वसिष्ठॊ ऽऽशरमम अभ्ययात
ददृशे च ततः सर्वं भज्यमानं महावनम
तस्य करुद्धॊ महाराज वसिष्ठॊ मुनिसत्तमः
सृजस्व शबरान घॊरान इति सवां गाम उवाच ह
तथॊक्ता सासृजद धेनुः पुरुषान घॊरदर्शनान
ते च तद बलम आसाद्य बभञ्जुः सर्वतॊदिशम
तद दृष्ट्वा विद्रुतं सैन्यमं विश्वामित्रस तु गाधिजः
तपः परं मन्यमानस तपस्य एव मनॊ दधे
सॊ ऽसमिंस तीर्थवरे राजन सरस्वत्याः समाहितः
नियमैश चॊपवासैश च कर्शयन देहम आत्मनः
जलाहारॊ वायुभक्षः पर्णाहारश च सॊ ऽभवत
तथा सथण्डिलशायी च ये चान्ये नियमाः पृथक
असकृत तस्य देवास तु वरतविघ्नं परचक्रिरे
न चास्य नियमाद बुद्धिर अपयातिमहात्मनः
ततः परेण यत्नेन तप्त्वा बहुविधं तपः
तेजसा भास्कराकारॊ गाधिजः समपद्यत
तपसा तु तथायुक्तं विश्वामित्रं पितामहः
अमन्यत महातेजा वरदॊ वरम अस्य तत
स तु वव्रे वरं राजन सयाम अहं बराह्मणस तव इति
तथेति चाब्रवीद बरह्मा सर्व लॊकपितामहः
स लब्ध्वा तपसॊग्रेण बराह्मणत्वं महायशाः
विचचार महीं कृत्स्नां कृतकामः सुरॊपमः
तस्मिंस तीर्थवरे रामः परदाय विविधं वसु
पयस्विनीस तथा धेनूर यानानि शयनानि च
तथा वस्त्राण्य अलंकारं भक्ष्यं पेयं च शॊभनम
अददान मुदितॊ राजन पूजयित्वा दविजॊत्तमान
ययौ राजंस ततॊ रामॊ बकस्याश्रमम अन्तिकात
यत्र तेपे तपस तीव्रं दाल्भ्यॊ बक इति शरुतिः
[वै]
बरह्मयॊनिभिर आकीर्णं जगाम यदुनन्दनः
यत्र दाल्भ्यॊ बकॊ राजन पश्वर्थसुमहा तपाः
जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं वैचित्रवीर्यिणः
तपसा घॊररूपेणकर्शयन देहम आत्मनः
करॊधेन महताविष्टॊ धर्मात्मा वै परतापवान
पुरा हि नैमिषेयाणां सत्रे दवादश वार्षिके
वृत्ते विश्वजितॊ ऽनते वै पाञ्चालान ऋषयॊ ऽगमन
तत्रेश्वरम अयाचन्त दक्षिणार्थं मनीषिणः
बलान्वितान वत्सतरान निर्व्याधीन एकविंशतिम
तान अब्रवीद बकॊ वृद्धॊ विभजध्वं पशून इति
पशून एतान अहं तयक्त्वा भिक्षिष्ये राजसत्तमम
एवम उक्त्वा ततॊ राजन्न ऋषीन सर्वान परतापवान
जगाम धृतराष्ट्रस्य भवनं बराह्मणॊत्तमः
स समीपगतॊ भूत्वा धृतराष्ट्रं जनेश्वरम
अयाचत पशून दाल्भ्यः स चैनं रुषितॊ ऽबरवीत
यदृच्छया मृता दृष्ट्वा गास तदा नृपसत्तम
एतान पशून नयक्षिप्रं बरह्म बन्धॊ यदीच्छसि
ऋषिस तव अथ वचः शरुत्वा चिन्तयाम आस धर्मवित
अहॊ बत नृशंसं वै वाक्यम उक्तॊ ऽसमि संसदि
चिन्तयित्वा मुहूर्तं च रॊषाविष्टॊ दविजॊत्तमः
मतिं चक्रे विनाशाय धृतराष्ट्रस्य भूपतेः
स उत्कृत्य मृतानां वै मांसानि दविजसत्तमः
जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं नरपतेः पुरा
अवकीर्णे सरस्वत्यास तीर्थे परज्वाल्य पावकम
बकॊ दाल्भ्यॊ महाराज नियमं परम आस्थितः
स तैर एव जुहावास्य राष्ट्रं मांसैर महातपाः
तस्मिंस तु विधिवत सत्रे संप्रवृत्ते सुदारुणे
अक्षीयत ततॊ राष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पार्थिव
छिद्यमान यथानन्तं वनं परशुना विभॊ
बभूवापहतं तच चाप्य अवकीर्णम अचेतनम
दृट्वा तद अवकीर्णं तु राष्ट्रं स मनुजाधिपः
बभूव दुर्मना राजंश चिन्तयाम आस च परभुः
मॊक्षार्थम अकरॊद यत्नं बराह्मणैः सहितः पुरा
अथासौ पार्थिवः खिन्नस ते च विप्रास तदा नृप
यदा चापि न शक्नॊति राष्ट्रं मॊचयितुं नृप
अथ वैप्राश्निकांस तत्र पप्रच्छ जनमेजय
ततॊ वैप्राश्निकाः पराहुः पशुविप्रकृतस तवया
मांसैर अभिजुहॊतीति तव राष्ट्रं मुनिर बकः
तेन ते हूयमानस्य राष्ट्रस्यास्य कषयॊ महान
तस्यैतत तपसः कर्म येन ते हय अनयॊ महान
अपां कुञ्जे सरस्वत्यास तं परसादय पार्थिव
सरस्वतीं ततॊ गत्वा स राजा बकम अब्रवीत
निपत्य शिरसा भूमौ पराञ्जलिर भरतर्षभ
परसादये तवा भगवन्न अपराधं कषमस्व मे
मम दीनस्य लुब्धस्य मौर्ख्येण हतचेतसः
तवं गतिस तवं च मे नाथः परसादं कर्तुम अर्हसि
तं तथा विलपन्तं तु शॊकॊपहतचेतसम
दृष्ट्वा तस्य कृपा जज्ञे राष्ट्रं तच च वयमॊचयत
ऋषिः परसन्नस तस्याभूत संरम्भं च विहाय सः
मॊक्षार्थं तस्य राष्ट्रस्य जुहाव पुनर आहुतिम
मॊक्षयित्वा ततॊ राष्ट्रं परतिगृह्य पशून बहून
हृष्टात्मा नैमिषारण्यं जगाम पुनर एव हि
धृतराष्ट्रॊ ऽपि धर्मात्मा सवस्थचेता महामनाः
सवम एव नगरं राजा परतिपेदे महर्द्धिमत
तत्र तीर्थे महाराज बृहस्पतिर उदारधीः
असुराणाम अभावाय भावाय च दिवौकसाम
मांसैर अपि जुहावेष्टिम अक्षीयन्त ततॊ ऽसुराः
दैवतैर अपि संभग्ना जितकाशिभिर आहवे
तत्रापि विधिवद दत्त्वा बराह्मणेभ्यॊ महायशाः
वाजिनः कुञ्जरांश चैव रथांश चाश्वतरी युतान
रत्नानि च महार्हाणि धनं धान्यं च पुष्कलम
ययौ तीर्थं महाबाहुर यायातं पृथिवीपते
यत्र यज्ञे ययातेस तु महाराज सरस्वती
सर्पिः पयश च सुस्राव नाहुषस्य महात्मनः
तत्रेष्ट्वा पुरुषव्याघ्रॊ ययातिः पृथिवीपतिः
आक्रामद ऊर्ध्वं मुदितॊ लेभे लॊकांश च पुष्कलान
ययातेर यजमानस्य यत्र राजन सरस्वती
परसृता परददौ कामान बराह्मणानां महात्मनाम
यत्र यत्र हि यॊ विप्रॊ यान यान कामान अभीप्सति
तत्र तत्र सरिच्छ्रेष्ठा ससर्ज सुबहून रसान
तत्र देवाः सगन्धर्वाः परीता यज्ञस्य संपदा
विस्मिता मानुषाश चासन दृष्ट्वा तां यज्ञसंपदम
ततस तालकेतुर महाधर्मसेतुर; महात्मा कृतात्मा महादाननित्यः
वसिष्ठापवाहं महाभीम वेगं; धृतात्मा जितात्मा समभ्याजगाम
[ज]
वसिष्ठस्यापवाहॊ वै भीमवेगः कथं नु सः
किमर्थं च सरिच्छ्रेष्ठा तम ऋषिं परत्यवाहयत
केन चास्याभवद वैरं कारणं किं च तत परभॊ
शंस पृष्टॊ महाप्राज्ञ न हि तृप्यामि कथ्यताम
[वै]
विश्वामित्रस्य चैवर्षेर वसिष्ठस्य च भारत
भृशं वैरम अभूद राजंस तपः सपर्धा कृतं महत
आश्रमॊ वै वसिष्ठस्य सथाणुतीर्थे ऽभवन महान
पूर्वतः पश्चिमश चासीद विश्वामित्रस्य धीमतः
यत्र सथाणुर महाराज तप्तवान सुमहत तपः
यत्रास्य कर्म तद घॊरं परवदन्ति मनीषिणः
यत्रेष्ट्वा भगवान सथाणुः पूजयित्वा सरस्वतीम
सथापयाम आस तत तीर्थं सथाणुतीर्थम इति परभॊ
तत्र सर्वे सुराः सकन्दम अभ्यषिञ्चन नराधिप
सेनापत्येन महता सुरारिविनिबर्हणम
तस्मिन सरस्वती तीर्थे विश्वामित्रॊ महामुनिः
वसिष्ठं चालयाम आस तपसॊग्रेण तच छृणु
विश्वामित्र वसिष्ठौ ताव अहन्य अहनि भारत
सपर्धां तपः कृतां तीव्रां चक्रतुस तौ तपॊधनौ
तत्राप्य अधिकसंतापॊ विश्वामित्रॊ महामुनिः
दृष्ट्वा तेजॊ वसिष्ठस्य चिन्ताम अभिजगाम ह
तस्य बुद्धिर इयं हय आसीद धर्मनित्यस्य भारत
इयं सरस्वती तूर्णं मत्समीपं तपॊधनम
आनयिष्यति वेगेन वसिष्ठं जपतां वरम
इहागतं दविजश्रेष्ठं हनिष्यामि न संशयः
एवं निश्चित्य भगवान विश्वामित्रॊ महामुनिः
सस्मार सरितां शरेष्ठां करॊधसंरक्तलॊचनः
सा धयाता मुनिना तेन वयाकुलत्वं जगाम ह
जज्ञे चैनं महावीर्यं महाकॊपं च भामिनी
तत एनं वेपमाना विवर्णा पराञ्जलिस तदा
उपतस्थे मुनिवरं विश्वामित्रं सरस्वती
हतवीरा यथा नारी साभवद दुःखिता भृशम
बरूहि किं करवाणीति परॊवाच मुनिसत्तमम
ताम उवाच मुनिः करुद्धॊ वसिष्ठं शीघ्रम आनय
यावद एनं निहन्म्य अद्य तच छरुत्वा वयथिता नदी
साञ्जलिं तु तथा कृत्वा पुण्डरीकनिभेक्षणा
विव्यथे सुविरूढेव लता वायुसमीरिता
तथागतां तु तां दृष्ट्वा वेपमानां कृताञ्जलिम
विश्वामित्रॊ ऽबरवीत करॊधॊ वसिष्ठं शीघ्रम आनय
ततॊ भीता सरिच्छ्रेष्ठा चिन्तयाम आस भारत
उभयॊः शापयॊर भीता कथम एतद भविष्यति
साभिगम्य वसिष्ठं तु इमम अर्थम अचॊदयत
यद उक्ता सरितां शरेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता
उभयॊः शापयॊर भीता वेपमाना पुनः पुनः
चिन्तयित्वा महाशापम ऋषिवित्रासिता भृशम
तां कृशां च विवर्णां च दृष्ट्वा चिन्ता समन्विताम
उवाच राजन धर्मात्मा वसिष्ठॊ दविपदां वरः
तराह्य आत्मानं सरिच्छ्रेष्ठे वह मां शीघ्रगामिनी
विश्वामित्रः शपेद धि तवां मा कृथास तवं विचारणाम
तस्य तद वचनं शरुत्वा कृपा शीलस्य सा सरित
चिन्तयाम आस कौरव्य किं कृतं सुकृतं भवेत
तस्याश चिन्ता समुत्पन्ना वसिष्ठॊ मय्य अतीव हि
कृतवान हि दयां नित्यं तस्य कार्यं हितं मया
अथ कूले सवके राजञ जपन्तम ऋषिसत्तमम
जुह्वानं कौशिकं परेक्ष्य सरस्वत्य अभ्यचिन्तयत
इदम अन्तरम इत्य एव ततः सा सरितां वरा
कूलापहारम अकरॊत सवेन वेगेन सा सरित
तेन कूलापहारेण मैत्रावरुणिर औह्यत
उह्यमानश च तुष्टाव तदा राजन सरस्वतीम
पितामहस्य सरसः परवृत्तासि सरस्वति
वयाप्तं चेदं जगत सर्वं तवैवाम्भॊभिर उत्तमैः
तवम एवाकाशगा देवि मेघेषूत्सृजसे पयः
सर्वाश चापस तवम एवेति तवत्तॊ वयम अधीमहे
पुष्टिर दयुतिस तथा कीर्तिः सिद्धिर वृद्धिर उमा तथा
तवम एव वाणी सवाहा तवं तवय्य आयत्तम इदं जगत
तवम एव सर्वभूतेषु वससीह चतुर्विधा
एवं सरस्वती राजन सतूयमाना महर्षिणा
वेगेनॊवाह तं विप्रं विश्वामित्राश्रमं परति
नयवेदयत चाभीक्ष्णं विश्वामित्राय तं मुनिम
तम आनीतं सरस्वत्या दृष्ट्वा कॊपसमन्वितः
अथान्वेषत परहरणं वसिष्ठान्त करं तदा
तं तु करुद्धम अभिप्रेक्ष्य बरह्महत्या भयान नदी
अपॊवाह वसिष्ठं तु पराचीं दिशम अतन्द्रिता
उभयॊः कुर्वती वाक्यं वञ्चयित्वा तु गाधिजम
ततॊ ऽपवाहितं दृष्ट्वा वसिष्ठम ऋषिसत्तमम
अब्रवीद अथ संक्रुद्धॊ विश्वामित्रॊ हय अमर्षणः
यस्मान मा तवं सरिच्छ्रेष्ठे वञ्चयित्वा पुनर गता
शॊणितं वह कल्याणि रक्षॊ गरामणि संमतम
ततः सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता
अवहच छॊणितॊन्मिश्रं तॊयं संवत्सरं तदा
अथर्षयश च देवाश च गन्धर्वाप्सरसस तथा
सरस्वतीं तथा दृष्ट्वा बभूवुर भृशदुःखिताः
एवं वसिष्ठापवाहॊ लॊके खयातॊ जनाधिप
आगच्छच च पुनर मार्गं सवम एव सरितां वरा
[स]
सा शप्ता तेन करुद्धेन विश्वामित्रेण धीमता
तस्मिंस तीर्थवरे शुभ्रे शॊणितं समुपावहत
अथाजग्मुस ततॊ राजन राक्षसास तत्र भारत
तत्र ते शॊणितं सर्वे पिबन्तः सुखम आसते
तृप्ताश च सुभृशं तेन सुखिता विगतज्वराः
नृत्यन्तश च हसन्तश च यथा सवर्गजितस तथा
कस्य चित तव अथ कालस्य ऋषयः सतपॊ धनाः
तीर्थयात्रां समाजग्मुः सरस्वत्यां महीपते
तेषु सर्वेषु तीर्थेषु आप्लुत्य मुनिपुंगवाः
पराप्य परीतिं परां चापि तपॊ लुब्धा विशारदाः
परययुर हि ततॊ राजन येन तीर्थं हि तत तथा
अथागम्य महाभागास तत तीर्थं दारुणं तदा
दृष्ट्वा तॊयं सरस्वत्याः शॊणितेन परिप्लुतम
पीयमानं च रक्षॊभिर बहुभिर नृपसत्तम
तान दृष्ट्व राक्षसान राजन मुनयः संशितव्रताः
पारित्राणे सरस्वत्याः परं यत्नं परचक्रिरे
ते तु सर्वे महाभागाः समागम्य महाव्रताः
आहूय सरितां शरेष्ठाम इदं वचनम अब्रुवन
कारणं बरूहि कल्याणि किमर्थं ते हरदॊ हय अयम
एवम आकुलतां यातः शरुत्वा पास्यामहे वयम
ततः सा सर्वम आच्चष्ट यथावृत्तं परवेपती
दुःखिताम अथ तां दृष्ट्वा त ऊचुर वै तपॊधनाः
कारणं शरुतम अस्माभिः शापाश चैव शरुतॊ ऽनघ
करिष्यन्ति तु यत पराप्तं सर्व एव तपॊधनाः
एवम उक्त्वा सरिच्छ्रेष्ठाम ऊचुस ते ऽथ परस्परम
विमॊचयामहे सर्वे शापाद एतां सरस्वतीम
तेषां तु वचनाद एव परकृतिस्था सरस्वती
परसान्न सालिला जज्ञे यथापूर्वं तथैव हि
विमुक्ता च सरिच्छ्रेष्ठा विबभौ सा यथा पुरा
दृष्ट्वा तॊयं सरस्वत्या मुनिभिस तैस तथा कृतम
कृताञ्जलीस ततॊ राजन राक्षसाः कषुधयार्दिताः
ऊचुस तान वै मुनी सर्वान कृपा युक्तान पुनः पुनः
वयं हि कषुधिताश चैव धार्माद धीनाश च शाश्वतात
न च नः कामकारॊ ऽयं यद वयं पापकारिणः
युष्माकं चाप्रमादेन दुष्कृतेन च कर्मणा
पक्षॊ ऽयं वर्धते ऽसमाकं यतः सम बरह्मराक्षसाः
एवं हि वैश्यशूद्राणां कषत्रियाणां तथैव च
ये बराह्मणान परद्विषान्ति ते भवन्तीह राक्षसाः
आचार्यम ऋत्विजं चैव गुरुं वृद्धजनं तथा
पराणिनॊ ये ऽवमन्यन्ते ते भवन्तीह राक्षसाः
यॊषितां चैव पापानां यॊनिदॊषेण वर्धते
तत कुरुध्वम इहास्माकं कारुण्यं दविजसत्तमाः
शक्ता भवन्तः सर्वेषां लॊकानाम अपि तारणे
तेषां ते मुनयः शरुत्वा तुष्टुवुस तां महानदीम
मॊक्षार्थं रक्षसां तेषाम ऊचुः परयत मानसाः
कषुत कीटावपन्नं च यच चॊच्छिष्टाशितं भवेत
केशावपन्नम आधूतम आरुग्णम अपि यद भवेत
शवभिः संस्पृष्टम अन्नं च भागॊ ऽसौ रक्षसाम इह
तस्माज जञात्वा सदा विद्वान एतान्य अन्नानि वर्जयेत
राक्षसान्नम असौ भुङ्क्ते यॊ भुङ्क्ते हय अन्नम ईदृशम
शॊधयित्वा ततस तीर्थम ऋषयस ते तपॊधनाः
मॊक्षार्थं राक्षसानां च नदीं तां परत्यचॊदयन
महर्षीणां मतं जञात्वा ततः सा सरितां वरा
अरुणाम आनयाम आस सवां तनुं पुरुषर्षभ
तस्यां ते राक्षसाः सनात्वा तनूस तयक्त्वा दिवं गताः
अरुणायां महाराज बरह्महत्यापहा हि सा
एतम अर्थम अभिज्ञाय देवराजः शतक्रतुः
तस्मिंस तीर्थवरे सनात्वा विमुक्तः पाप्मना किल
[ज]
किमर्थं भगवाञ शक्रॊ बरह्महत्याम अवाप्तवान
कथम अस्मिंश च तीर्थे वै आप्लुत्याकल्मशॊ ऽभवत
[वै]
शृणुष्वैतद उपाख्यानं यथावृत्तं जनेश्वर
यथा बिभेद समयं नमुचेर वासवः पुरा
नमुचिर वासवाद भीतः सूर्यरश्मिं समाविशत
तेनेन्द्रः सख्यम अकरॊत समयं चेदम अब्रवीत
नार्द्रेण तवा न शुष्केण न रात्रौ नापि वाहनि
वधिष्याम्य असुरश्रेष्ठ सखे सत्येन ते शपे
एवं स कृत्वा समयं सृष्ट्वा नीहारम ईश्वरः
चिच्छेदास्य शिरॊ राजन्न अपां फेनेन वासवः
तच्छिरॊ नमुचेश छिन्नं पृष्ठतः शक्रम अन्वयात
हे मित्रहन पाप इति बरुवाणं शक्रम अन्तिकात
एवं स शिरसा तेन चॊद्यमानः पुनः पुनः
पितामहाय संतप्त एवम अर्थं नयवेदयत
तम अब्रवील लॊकगुरुर अरुणायां यथाविधि
इष्टॊपस्पृश देवेन्द्र बरह्महत्यापहा हि सा
इत्य उक्तः सा सरस्वत्याः कुञ्जे वै जनमेजय
इष्ट्वा यथावद बलभिर अरुणायाम उपास्स्पृशत
स मुक्तः पाप्मना तेन बरह्महत्या कृतेन ह
जगाम संहृष्टमनास तरिदिवं तरिदशेश्वरः
शिरस तच चापि नमुचेस तत्रैवाप्लुत्य भारत
लॊकान कामदुघान पराप्तम अक्षयान राजसत्तम
तत्राप्य उपस्पृश्य बलॊ महात्मा; दत्त्वा च दानानि पृथग्विधानि
अवाप्य धर्मं परमार्य कर्मा; जगाम सॊमस्य महत स तीर्थम
यत्राजयद राजसूयेन सॊमः; साक्षात पुरा विधिवत पार्थिवेन्द्र
अत्रिर धीमान विप्रमुख्यॊ बभूव; हॊता यस्मिन करतुमुख्ये महात्मा
यस्यान्ते ऽभूत सुमहान दानवानां; दैतेयानां राक्षसानां च देवैः
स संग्रामस तारकाख्यः सुतीव्रॊ; यत्र सकन्दस तारकाख्यं जघान
सेनापत्यं लब्धवान देवतानां; महासेनॊ यत्र दैत्यान्त कर्ता
साक्षाच चात्र नयवसत कार्त्तिकेयः; सदा कुमारॊ यत्र स पलक्षराजः
[ज]
सरस्वत्याः परभावॊ ऽयम उक्तस ते दविजसात्तम
कुमारस्याभिषेकं तु बरह्मन वयाख्यातुम अर्हसि
यस्मिन काले च देशे च यथा च वदतां वर
यैश चाभिषिक्तॊ भगवान विधिना येन च परभुः
सकन्दॊ यथा च दैत्यानाम अकरॊत कदनं महत
तथा मे सर्वम आचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे
[वै]
कुरुवंशस्य सदृशम इदं कौतूहलं तव
हर्षाम उत्पादयत्य एतद वचॊ मे जनमेजय
हन्त ते कथयिष्यामि शृण्वानस्य जनाधिप
अभिषेकं कुमारस्य परभावं च महात्मनः
तेजॊ माहेश्वरं सकन्नम अग्नौ परपतितं पुरा
तत सर्वभक्षॊ भगवान नाशकद दग्धुम अक्षयम
तेनासीदति तेजस्वी दीप्तिमान हव्यहावनः
न चैव धारयाम आस गर्भं तेजॊमयं तदा
सा गङ्गाम अभिसांगम्य नियॊगाद बरह्मणः परभुः
गर्भम आहितवान दिव्यं भास्करॊपम तेजसम
अथ गङ्गापि तं गर्भम असहन्ती विधारणे
उत्ससर्ज गिरौ रम्ये हिमवत्य अमरार्चिते
स तत्र ववृधे लॊकान आवृत्य जवलनात्मजः
ददृशुर जवलनाकारं तं गर्भम अथ कृत्तिकाः
शरस्तम्बे महात्मानम अनलात्मजम ईश्वरम
ममायम इति ताः सर्वाः पुत्रार्थिन्यॊ ऽभिचक्रमुः
तासां विदित्वा भावं तं मातॄणां भगवान परभुः
परस्नुतानां पयः षड्भिर वदनैर अपिबत तदा
तं परभावं समालक्ष्य तस्य बालस्य कृत्तिकाः
परं विस्मयम आपन्ना देव्यॊ दिव्यवपुर धराः
यत्रॊत्सृष्टः स भगवान गङ्गया गिरिमूर्धनि
स शैलः काञ्चनः सर्वः संबभौ कुरुसत्तम
वर्धता चैव गर्भेण पृथिवी तेन रञ्जिता
अतश च सर्वे संवृत्ता गिरयः काञ्चनाकराः
कुमारश च महावीर्यः कार्त्तिकेय इति समृतः
गाङ्गेयः पूर्वम अभवन महायॊगबलान्वितः
स देवस तपसा चैव वीर्येण च समन्वितः
ववृधे ऽतीव राजेन्द्र चन्द्रवत परियदर्शनः
स तस्मिन काञ्चने दिव्ये शरस्तम्बे शरिया वृतः
सतूयमानस तदा शेते गन्धर्वैर मुनिभिस तथा
तथैनम अन्वनृत्यन्त देवकन्याः सहस्रशः
दिव्यवादित्र नृत्तज्ञाः सतुवन्त्यश चारुदर्शनाः
अन्वास्ते च नदी देवं गङ्गा वै सरितां वरा
दधार पृथिवी चैनं बिभ्रती रूपम उत्तमम
जातकर्मादिकास तस्य करियाश चक्रे बृहस्पतिः
वेदश चैनं चतुर्मूर्तिर उपतस्थे कृताञ्जलिः
धनुर्वेदश चतुष्पादः शस्त्रग्रामः ससंग्रहः
तथैनं समुपातिष्ठात साक्षाद वाणी च केवला
स ददर्श महावीर्यं देवदेवम उमापतिम
शैलपुत्र्या सहासीनं भूतसंघ शतैर वृतम
निकाया भूतसंघानां परंमाद्भुत दर्शनाः
विकृता विकृताकारा विकृताभरण धवजाः
वयाघ्रसिंहर्क्ष वदना बिडाल मकराननाः
वृषदंश मुखाश चान्ये गजॊष्ट्रवदनास तथा
उलूक वदनाः के चिद गृध्रगॊमायुदर्शनाः
करौञ्चपारावत निभैर वदनै राङ्कवैर अपि
शवावित शक्यक गॊधानां खरैडक गवां तथा
सादृशानि वपूंष्य अन्ये तत्र तत्र वयधारयन
के चिच छैलाम्बुद परख्याश चक्रालात गदायुधाः
केच चिद अञ्जन पुञ्जाभाः के चिच छवेताचलप्रभाः
सप्त मातृगणाश चैव समाजग्मुर विशां पते
साध्या विश्वे ऽथ मरुतॊ वसवः पितरस तथा
रुद्रादित्यास तथा सिद्धा भुजगां दानवाः खगाः
बरह्मा सवयम्भूर भगवान सपुत्रः सह विष्णुना
शक्रस तथाभ्ययाद दरष्टुं कुमार वरम अच्युतम
नारदप्रमुखाश चापि देवगन्धर्वसत्तमाः
देवर्षयश च सिद्धाश च बृहस्पतिपुरॊगमाः
ऋब्भवॊ नाम वरदा देवानाम अपि देवताः
ते ऽपि तत्र समाजग्मुर यामा धामाश च सर्वशः
स तु बालॊ ऽपि भगवान महायॊगबलान्वितः
अभ्याजगाम देवेशं शूलहस्तं पिनाकिनम
तम आरजन्तम आलक्ष्य शिवस्यासीन मनॊगतम
युगपच छैलपुत्र्याश च गङ्गायाः पावकस्य च
किं नु पूर्वम अयं बालॊ गौरवाद अभ्युपैष्यति
अपि माम इति सर्वेषां तेषाम आसीन मनॊगतम
तेषाम एतम अभिप्रायं चतुर्णाम उपलक्ष्य सः
युगपद यॊगम आस्थाय ससार्ज विविधास तनूः
ततॊ ऽभवच चतुर्मूर्तिः कषणेन भगवान परभुः
सकन्दः शाखॊ विशाखश च नैगमेषश च पृष्ठतः
एवं स कृत्वा हय आत्मानं चतुर्धा भगवान परभुः
यतॊ रुद्रस ततः सकन्दॊ जगामाद्भुत दर्शनः
विशाखस तु ययौ येन देवी गिरिवरात्मजा
शाखॊ ययौ च भगवान वायुमूर्तिर विभावसुम
नैगमेषॊ ऽगमद गङ्गां कुमारः पावकप्रभः
सर्वे भास्वरदेहास ते चत्वारः समरूपिणः
तान समभ्ययुर अव्यग्रास तद अद्भुतम इवाभवत
हाहाकारॊ महान आसीद देवदानवरक्षसाम
तद दृष्ट्वा महद आश्चर्यम अद्भुतं लॊमहर्षणम
ततॊ रुद्रश च देवी च पावकश च पितामहम
गङ्गया सहिताः सर्वे परणिपेतुर जगत्पतिम
परणिपत्य ततस ते तु विधिवद राजपुंगव
इदम ऊचुर वचॊ राजन कार्त्तिकेय परियेप्सया
अस्य बालस्य भगवन्न आधिपत्यं यथेप्सितम
अस्मिन परियार्थं देवेश सादृशं दातुम अर्हसि
ततः स भगवान धीमान सर्वलॊकपितामहः
मनसा चिन्तयाम आस किम अयं लभताम इति
ऐश्वर्याणि हि सर्वाणि देवगन्धर्वरक्षसाम
भूतयक्षविहंगानां पन्नगानां च सर्वशः
पूर्वम एवादिदेशासौ निकायेषु महात्मनाम
समर्थं च तम ऐश्वर्ये महामतिर अमन्यत
ततॊ मुहूर्तं स धयात्वा देवानां शरेयसि सथितः
सेनापत्यं ददौ तस्मै सर्वभूतेषु भारत
सर्वदेव निकायानां ये राजानः परिश्रुताः
तान सर्वान वयादिदेशास्मै सर्वभूतपितामहः
ततः कुमारम आदाय देवा बरह्मपुरॊगमाः
अभिषेकार्थम आजग्मुः शैलेन्द्रं सहितास ततः
पुण्यां हैमवतीं देवीं सरिच्छ्रेष्ठां सरस्वतीम
समन्तपञ्चके या वै तरिषु लॊकेषु विश्रुता
तत्र तीरे सरस्वत्याः पुण्ये सर्वगुणान्विते
निषेदुर देवगन्धर्वाः सर्वे संपूर्णमानसाः
[वै]
ततॊ ऽभिषेका संभारान सर्वान संभृत्य शास्त्रतः
बृहस्पतिः समिद्धे ऽगनौ जुहावाज्यं यथाविधि
ततॊ हिमवता दत्ते मणिप्रवर शॊभिते
दीव्य रत्नाचिते दिव्ये निषण्णः परमासने
सर्वमङ्गल संभारैर विधिमन्त्रपुरस्कृतम
आभिषेचनिकं दरव्यं गृहीत्वा देवता गणाः
इन्द्राविष्णू महावीर्यौ सूर्याचन्द्रमसौ तथा
धाता चैव विधाता च तथा चैवानिलानलौ
पूष्णा भगेनार्यम्णा च अंशेन च विवस्वता
रुद्रश च सहितॊ धीमान मित्रेण वरुणेन च
रुद्रैर वसुभिर आदित्यैर अश्विभ्यां च वृतः परभुः
विश्वे देवैर मरुद्भिश च साध्यैश च पितृभिः सह
गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च यक्षराक्षस पन्नगैः
देवर्षिभिर असंख्येयैस तथा बरह्मर्षिभिर वरैः
वैखानसैर वालखिल्यैर वाय्वाहारैर मरीचिपैः
भृगुभिश चाङ्गिरॊभिश च यतिभिश च महात्मभिः
सर्वैर विद्याधरैः पुण्यैर यॊगसिद्धैस तथा वृतः
पितामहः पुलस्त्यश च पुलहश च महातपाः
अङ्गिराः कश्यपॊ ऽतरिश च मरीचिर भृगुर एव च
ऋतुर हरः परचेताश च मनुर दक्षस तथैव च
ऋतवश च गरहाश चैव जयॊतींषि च विशां पते
मूर्तिमत्यश च सरितॊ वेदाश चैव सनातनाः
समुद्राश च हरदाश चैव तीर्थानि विविधानि च
पृथिवी दयौर दिशश चैव पादपाश च जनाधिप
अदितिर देव माता च हरीः शरीः सवाहा सरस्वती
उमा शची सिनीवाली तथा चानुमतिः कुहूः
राका च धिषणा चैव पत्न्यश चान्या दिवौकसाम
हिमवांश चैव विन्ध्यश च मेरुश चानेक शृङ्गवान
ऐरावतः सानुचरः कलाः काष्टास तथैव च
मासार्ध मासा ऋतवस तथा रात्र्यहनी नृप
उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठॊ नागराजश च वामनः
अरुणॊ गरुडश चैव वृक्षाश चौषधिभिः सह
धर्मश च भगवान देवः समाजग्मुर हि संगताः
कालॊ यमश च मृत्युश च यमस्यानुचराश च ये
बहुलत्वाच च नॊक्ता ये विविधा देवता गणाः
ते कुमाराभिषेकार्थं समाजग्मुस ततस ततः
जगृहुस ते तदा राजन सर्व एव दिवौकसः
आभिषेचनिकं भाण्डं मङ्गलानि च सर्वशः
दिव्यसंभार संयुक्तैः कलशैः काञ्चनैर नृप
सरस्वतीभिः पुण्याभिर दिव्यतॊयभिर एव तु
अभ्यषिञ्चन कुमारं वै संप्रहृष्टा दिवौकसः
सेनापतिं महात्मानम असुराणां भयावहम
पुरा यथा महाराज वरुणं वै जलेश्वरम
तथाभ्यषिञ्चद भगवान बरह्मा लॊकपितामहः
कश्यपश च महातेजा ये चान्ये नानुकीर्तिताः
तस्मै बरह्मा ददौ परीतॊ बलिनॊ वातरंहसः
कामवीर्यधरान सिद्धान महापारिषदान परभुः
नन्दिषेणं लॊहिताक्षं घण्डा कर्णं च संमतम
चतुर्थम अस्यानुचरं खयातं कुमुदमालिनम
ततः सथाणुं महावेगं महापारिषडं करतुम
माया शतधरं कामं कामवीर्यबलान्वितम
ददौ सकन्दाय राजेन्द्र सुरारिविनिबर्हणम
स हि देवासुरे युद्धे दैत्यानां भीमकर्मणाम
जघान दॊर्भ्यां संक्रुद्धः परयुतानि चतुर्दश
तथा देव ददुस तस्मै सेनां नैरृतसांकुलाम
देवशत्रुक्षयकरीम अजय्यां विश्वरूपिणीम
जयशब्दं ततश चक्रुर देवाः सर्वे सवासवाः
गन्धर्वयक्षा रक्षांसि मुनयः पितरस तथा
यमः परादाद अनुचरौ यम कालॊपमाव उभौ
उन्माथं च परमाथं च महावीर्यौ महाद्युती
सुभ्राजॊ भास्करश चैव यौ तौ सूर्यानुयायिनौ
तौ सूर्यः कार्त्तिकेयाय ददौ परीतः परतापवान
कैलासशृङ्गसंकाशौ शवेतमाल्यानुलेपनौ
सॊमॊ ऽपय अनुचरौ परादान मणिं सुमणिम एव च
जवाला जिह्वं तथा जयॊतिर आत्मजाय हुताशनः
ददाव अनुचरौ शूरौ परसैन्यप्रमाथिनौ
परिघं च वटं चैव भीमं च सुमहाबलम
दहतिं दहनं चैव परचण्डौ वीर्यसंमतौ
अंशॊ ऽपय अनुचरान पञ्च ददौ सकन्दाय धीमते
उत्क्रॊशं पङ्कजं चैव वज्रदण्डधराव उभौ
ददाव अनल पुत्राय वासवः परवीरहा
तौ हि शत्रून महेन्द्रस्य जघ्नतुः समरे बहून
चक्रं विक्रमकं चैव संक्रमं च महाबलम
सकन्दाय तरीन अनुचरान ददौ विष्णुर महायशाः
वर्धनं नन्दनं चैव सर्वविद्या विशारदौ
सकन्दाय ददतुः परीताव अश्विनौ भरतर्षभ
कुन्दनं कुसुमं चैव कुमुदं च महायशाः
डम्बराडम्बरौ चैव ददौ धाता महात्मने
वक्रानुवक्रौ बलिनौ मेषवक्त्रौ बलॊत्कटौ
ददौ तवष्टा महामायौ सकन्दायानुचरौ वरौ
सुव्रतं सत्यसंधं च ददौ मित्रॊ महात्मने
कुमाराय महात्मानौ तपॊ विद्याधरौ परभुः
सुदर्शनीयौ वरदौ तरिषु लॊकेषु विश्रुतौ
सुप्रभं च महात्मानं शुभकर्माणम एव च
कार्त्तिकेयाय संप्रादाद विधाता लॊकविश्रुतौ
पालितकं कालिकं च महामायाविनाव उभौ
पूषा च पार्षदौ परादात कार्त्तिकेयाय भारत
बलं चातिबलं चैव महावक्त्रौ महाबलौ
परददौ कार्त्तिकेयाय वायुर भरतसत्तम
घसं चातिघसं चैव तिमिवक्त्रौ महाबलौ
परददौ कार्त्तिकेयाय वरुणः सत्यसंगरः
सुवर्च्चसं महात्मानं तथैवाप्य अतिवर्चसाम
हिमवान परददौ राजन हुताशनसुताय वै
काञ्चनं च महात्मानं मेघमालिनम एव च
ददाव आनुचरौ मेरुर अग्निपुत्राय भारत
सथिरं चातिस्थिरं चैव मेरुर एवापरौ ददौ
महात्मने ऽगनिपुत्राय महाबलपराक्रमौ
उच्छ्रितं चातिशृङ्गं च महापाषाण यॊधनौ
परददाव अग्निपुत्राय विन्ध्यः पारिषदाव उभौ
संग्रहं विग्रहं चैव समुद्रॊ ऽपि गदाधरौ
परददाव अग्निपुत्राय महापारिषदाव उभौ
उन्मादं पुष्पदन्तं च शङ्कुकर्णं तथैव च
परददाव अग्निपुत्राय पार्वती शुभदर्शना
जयं महाजयं चैव नागौ जवलनसूनवे
परददौ पुरुषव्याघ्र वासुकिः पन्नगेश्वरः
एवं साख्याश च रुद्राश च वसवः पितरस तथा
सागराः सरितश चैव गिरयश च महाबलाः
ददुः सेनागणाध्यक्षाञ शूलपट्टिशधारिणः
दिव्यप्रहरणॊपेतान नानावेषविभूषितान
शृणु नामानि चान्येषां ये ऽनये सकन्दस्य सैनिकाः
विविधायुधसंपन्नाश चित्राभरण वर्मिणः
शङ्कुकर्णॊ निकुम्भश च पद्मः कुमुद एव च
अनन्तॊ दवादश भुजस तथा कृष्णॊपकृष्णकौ
दरॊण शरवाः कपिस्कन्धः काञ्चनाक्षॊ जलं धमः
अक्षसंतर्जनॊ राजन कुनदीकस तमॊ ऽभरकृत
एकाक्षॊ दवादशाक्षश च तथैवैक जटः परभुः
सहस्रबाहुर विकटॊ वयाघ्राक्षः कषितिकम्पनः
पुण्यनामा सुनामा च सुवक्त्रः परियदर्शनः
परिश्रुतः कॊक नदः परिय माल्यानुलेपनः
अजॊदरॊ गजशिराः सकन्धाक्षः शतलॊचनः
जवाला जिह्वः करालश च सितकेशॊ जटी हरिः
चतुर्दंष्ट्रॊ ऽषट जिह्वश च मेघनादः पृथुश्रवाः
विद्युद अक्षॊ धनुर वक्त्रॊ जठरॊ मारुताशनः
उदराक्षॊ झषाक्षश च वज्रनाभॊ वसु परभः
समुद्रवेगॊ राजेन्द्र शैलकम्पी तथैव च
पुत्र मेषः परवाहश च तथा नन्दॊपनन्दकौ
धूम्रः शवेतः कलिङ्गश च सिद्धार्थॊ वरदस तथा
परियकश चैव नन्दश च गॊनन्दश च परतापवान
आनन्दश च परमॊदश च सवस्तिकॊ धरुवकस तथा
कषेमवापः सुजातश च सिद्धयात्रश च भारत
गॊव्रजः कनकापीडॊ महापारिषदेश्वरः
गायनॊ हसनश चैव बाणः खड्गश च वीर्यवान
वैताली चातिताली च तथा कतिक वातिकौ
हंसजः पङ्कदिग्धाङ्गः समुद्रॊन्मादनश च ह
रणॊत्कटः परहासश च शवेतशीर्षश च नन्दकः
कालकण्ठः परभासश च तथा कुम्भाण्डकॊ ऽपरः
कालकाक्षः सितश चैव भूतलॊन्मथनस तथा
यज्ञवाहः परवाहश च देव याजी च सॊमपः
सजालश च महातेजाः करथ कराथौ च भारत
तुहनश च तुहानश च चित्रदेवश च वीर्यवान
मधुरः सुप्रसादश च किरीटी च महाबलः
वसवॊ मधुवर्णश च कलशॊदर एव च
धमन्तॊ मन्मथकरः सूचीवक्त्रश च वीर्यवान
शवेतवक्त्रः सुवक्त्रश च चारु वक्त्रश च पाण्डुरः
दण्डबाहुः सुबाहुश च रजः कॊकिलकस तथा
अचलः कनकाक्षश च बालानाम अयिकः परभुः
संचारकः कॊक नदॊ गृध्रवक्त्रश च जम्बुकः
लॊहाश वक्त्रॊ जठरः कुम्भवक्त्रश च कुण्डकः
मद्गुग्रीवश च कृष्णौजा हंसवक्त्रश च चन्द्र भाः
पाणिकूर्मा च शम्बूकः पञ्चवक्त्रश च शिक्षकः
चाष वक्त्रश च जम्बूकः शाकवक्त्रश च कुण्डकः
यॊगयुक्ता महात्मानः सततं बराह्मण परियाः
पैतामहा महात्मानॊ महापारिषदाश च ह
यौवनस्थाश च बालाश च वृद्धाश च जनमेजय
सहस्रशः पारिषदाः कुमारम उपतस्थिरे
वक्त्रैर नानाविधैर ये तु शृणु ताञ जनमेजय
कूर्मकुक्कुटवक्त्राश च शशॊलूक मुखास तथा
खरॊष्ट्रवदनाश चैव वराहवदनास तथा
मनुष्यमेष वक्त्राश च सृगालवदनास तथा
भीमा मकर वक्त्राश च शिशुमार मुखास तथा
मार्जारशशवक्त्राश च दीर्घवक्त्राश च भारत
नकुलॊलूक वत्राश च शववाक्त्राश च तथापरे
आखु बभ्रुक वक्त्रश च मयूरवदनास तथा
मत्स्यमेषाननाश चान्ये अजावि महिषाननाः
ऋक्षशार्दूल वक्त्राश च दवीपिसिंहाननास तथा
भीमा गजाननाश चैव तथा नक्रमुखाः परे
गरुडाननाः खड्गमुखा वृककाकमुखास तथा
गॊखरॊष्ट्र मुखाश चान्ये वृषदंश मुखास तथा
महाजठर पादाङ्गास तारकाक्शाश च भारत
पारावत मुखाश चान्ये तथा वृषमुखाः परे
कॊकिला वदनाश चान्ये शयेनतित्तिरिकाननाः
कृकलास मुखाश चैव विरजॊऽमबरधारिणः
वयालवक्त्राः शूलमुखाश चण्डवक्त्राः शताननाः
आशीविषाश चीरधरा गॊनासावरणास तथा
सथूलॊदराः कृशाङ्गाश च सथूलाङ्गश च कृशॊदराः
हरस्वग्रीवा महाकर्णा नानाव्यालविभूषिताः
गजेन्द्र चर्म वसनास तथा कृष्णाजिनाम्बराः
सकन्धे मुखा महाराज तथा हय उदरतॊ मुखाः
पृष्ठे मुखा हनुमुखास तथा जङ्घा मुखा अपि
पार्श्वाननाश च बहवॊ नानादेशमुखास तथा
तथा कीट पतंगानां सदृशास्या गणेश्वराः
नानाव्यालमुखाश चान्ये बहु बाहुशिरॊ धराः
नानावृक्षभुजाः केच चित कटि शीर्षास तथापरे
भुजंगभॊग वदना नानागुल्मनिवासिनः
चीरसंवृत गात्राश च तथा फलकवाससः
नानावेषधराश चैव चर्म वासस एव च
उष्णीषिणॊ मुकुटिनः कम्बुग्रीवाः सुवर्चसः
किरीटिनः पञ्च शिखास तथा कठिन मूर्धजाः
तरिशिठा दविशिखाश चैव तथा सप्त शिखाः परे
शिखण्डिनॊ मुकुटिनॊ मुण्डाश च जटिलास तथा
चित्रमाल्यधराः केच चित केच चिद रॊमाननास तथा
दिव्यमाल्याम्बरधराः सततं परियविग्रहाः
कृष्णा निर्मांस वक्त्राश च दीर्घपृष्टा निरूदराः
सथूलपृष्ठा हरस्वपृष्ठाः परलम्बॊदर मेहनाः
महाभुजा हरस्वभुजा हरस्वगात्रश च वामनाः
कुब्जाश च दीर्घजङ्घाश च हस्तिकर्ण शिरॊधराः
हस्तिनासाः कूर्मनासा वृकनासास तथापरे
दीर्घौष्ठा दीर्घजिह्वाश च विकराला हय अधॊमुखाः
महादंष्ट्रा हरस्वदंष्ट्राश चतुर्दंष्ट्रास तथापरे
वारणेन्द्र निभाश चान्ये भीमा राजन सहस्रशः
सुविभक्तशरीराश च दीप्तिमन्तः सवलंकृताः
पिङ्गाक्षाः शङ्कुकर्णाश च वक्रनासाश च भारत
पृथु दंष्ट्रामहा दंष्ट्राः सथूलौष्ठा हरि मूर्धजाः
नाना पादौष्ठ दंष्ट्राश च नाहा हस्तशिरॊ धराः
नाना वर्मभिर आच्छन्ना नाना भाषाश च भारत
कुशला देशभाषासु जल्पन्तॊ ऽनयॊन्यम ईश्वराः
हृष्टाः परिपतन्ति सम महापारिषदास तथा
दीर्घग्रीवा दीर्घनखा दीर्घपादशिरॊ भुजाः
पिङ्गाक्षा नीलकण्ठाश च लम्बकर्णाश च भारत
वृकॊदर निभाश चैव के चिद अञ्जनसंनिभाः
शवेताङ्गा लॊहितग्रीवाः पिङ्गाक्षाश च तथापरे
कल्माषा बहवॊ राजंश चित्रवर्णाश च भारत
चामरापीडक निभाः शवेतलॊहित राजयः
नानावर्णाः सवर्णाश च मयूरसदृशप्रभाः
पुनः परहरणान्य एषां कीर्त्यमानानि मे शृणु
शेषैः कृतं पारिषदैर आयुधानां परिग्रहम
पाशॊद्यत कराः के चिद वयादितास्याः खराननाः
पृथ्व अक्षा नीलकण्ठाश च तथा परिघबाहवः
शतघ्नी चक्रहस्ताश च तथा मुसलपाणयः
शूलासिहस्ताश च तथा महाकाया महाबलाः
गदा भुशुण्डि हस्ताश च तथा तॊमरपाणयः
असि मुद्गरहस्ताश च दण्डहस्ताश च भारत
आयुधैर विविधैर घॊरैर महात्मानॊ महाजवाः
महाबला महावेगा महापारिषदास तथा
अभिषेकं कुमारस्य दृष्ट्वा हृष्टा रणप्रियाः
घण्टाजालपिनद्धाङ्गा ननृतुस ते महौजसः
एते चान्ये च बहवॊ महापारिषदा नृप
उपतस्थुर महात्मानं कार्त्तिकेयं यशस्विनम
दिव्याश चाप्य आन्तरिक्षाश च पार्थिवाश चानिलॊपमाः
वयादिष्टा दैवतैः शूराः सकन्दस्यानुचराभवन
तादृशानां सहस्राणि परयुतान्य अर्बुदानि च
अभिषिक्तं महात्मानं परिवार्यॊपतस्थिरे
[वै]
शृणु मातृगणान राजन कुमारानुचरान इमान
कीर्त्यमानान मया वीर सपत्नगणसूदनान
यशस्विनीनां मातॄणां शृणु नामानि भारत
याभिर वयाप्तास तरयॊ लॊकाः कल्याणीभिश चराचराः
परभावती विशालाक्षी पलिता गॊनसी तथा
शरीमती बहुला चैव तथैव बहुपुत्रिका
अप्सु जाता च गॊपाली बृहद अम्बालिका तथा
जयावती मालतिका धरुवरत्ना भयंकरी
वसु दामा सुदामा च विशॊका नन्दिनी तथा
एकचूडा महाचूडा चक्रनेमिश च भारत
उत्तेजनी जयत्सेना कमलाक्ष्य अथ शॊभना
शत्रुंजया तथा चैव करॊधना शलभी खरी
माधवी शुभवक्त्रा च तीर्थनेमिश च भारत
गीतप्रिया च कल्याणी कद्रुला चामिताशना
मेघस्वना भॊगवती सुभ्रूश च कनकावती
अलाताक्षी वीर्यवती विद्युज्जिह्वा च भारत
पद्मावती सुनक्षत्रा कन्दरा बहुयॊजना
संतानिका च कौरव्य कमला च महाबला
सुदामा बहु दामा च सुप्रभा च यशस्विनी
नृत्यप्रिया च राजेन्द्र शतॊलूखल मेखला
शतघण्टा शतानन्दा भग नन्दा च भागिनी
वपुष्मती चन्द्र शीता भद्र काली च भारत
संकारिका निष्कुटिका भरमा चत्वरवासिनी
सुमङ्गला सवस्तिमती वृद्धिकामा जय परिया
धनदा सुप्रसादा च भवदा च जलेश्वरी
एडी भेडी सुमेडी च वेताल जननी तथा
कण्डूतिः कालिका चैव देव मित्रा च भारत
लम्बसी केतकी चैव चित्रसेना तहा बला
कुक्कुटिका शङ्खनिका तथा जर्जरिका नृप
कुण्डारिका कॊकलिका कण्डरा च शतॊदरी
उत्क्राथिनी जरेणा च महावेगा च कङ्कणा
मनॊजवा कण्टकिनी परघसा पूतना तथा
खशया चुर्व्युटिर वामा करॊशनाथ तडित परभा
मण्डॊदरी च तुण्डा च कॊटरा मेघवासिनी
सुभगा लम्बिनी लम्बा वसु चूडा विकत्थनी
ऊर्ध्ववेणी धरा चैव पिङ्गाक्षी लॊहमेखला
पृथु वक्त्रा मधुरिका मधु कुम्भा तथैव च
पक्षालिका मन्थनिका जरायुर जर्जरानना
खयाता दहदहा चैव तथा धमधमा नृप
खण्डखण्डा च राजेन्द्र पूषणा मणिकुण्डला
अमॊचा चैव कौरव्य तथा लम्बपयॊधरा
वेणुवीणा धरा चैव पिङ्गाक्षी लॊहमेखला
शशॊलूक मुखी कृष्णा खरजङ्घा महाजवा
शिशुमार मुखी शवेता लॊहिताक्षी विभीषणा
जटालिका कामचरी दीर्घजिह्वा बलॊत्कटा
कालेडिका वामनिका मुकुटा चैव भारत
लॊहिताक्षी महाकाया हरि पिण्डी च भूमिप
एकाक्षरा सुकुसुमा कृष्ण कर्णी च भारत
कषुर कर्णी चतुष्कर्णी कर्णप्रावरणा तथा
चतुष्पथ निकेता च गॊकर्णी महिषानना
खरकर्णी महाकर्णी भेरी सवनमहास्वना
शङ्खकुम्भ सवना चैव भङ्गदा च महाबला
गणा च सुगणा चैव तथाभीत्य अथ कामदा
चतुष्पथ रता चैव भूरि तीर्था अन्यगॊचरा
पशुदा वित्तदा चैव सुखदा च महायशाः
पयॊदा गॊमहिषदा सुविषाणा च भारत
परतिष्ठा सुप्रतिष्ठा च रॊचमाना सुरॊचना
गॊकर्णी च सुकर्णीच ससिरा सथेरिका तथा
एकचक्रा मेघरवा मेघमाला विरॊचना
एताश चान्याश च बहवॊ मातरॊ भरतर्षभ
कार्त्तिकेयानुयायिन्यॊ नानारूपाः सहस्रशः
दीर्घनख्यॊ दीर्घदन्त्यॊ दीर्घतुण्ड्यश च भारत
सरला मधुराश चैव यौवनस्थाः सवलंकृताः
माहात्म्येन च संयुक्ताः कामरूपधरास तथा
निर्मांस गात्र्यः शवेताश च तथा काञ्चनसंनिभाः
कृष्णमेघनिभाश चान्या धूम्राश च भरतर्षभ
अरुणाभा महाभागा दीर्घकेश्यः सिताम्बराः
ऊर्ध्ववेणी धराश चैव पिङ्गाक्ष्यॊ लम्बमेखलाः
लम्बॊदर्यॊ लम्बकर्णास तथा लम्बपरॊ धराः
ताम्राक्ष्यस ताम्रवर्णाश च हर्यक्ष्यश च तथापरे
वरदाः कामचारिण्यॊ नित्यप्रमुदितास तथा
याम्यॊ रौद्र्यस तथा सौम्याः कौबेर्यॊ ऽथ महाबलाः
वारुण्यॊ ऽथ च माहेन्द्र्यस तथाग्नेय्यः परंतप
वायव्यश चाथ कौमार्यॊ बराह्म्यश च भरतर्षबः
रूपेणाप्सरसां तुल्या जवे वायुसमास तथा
परपुष्टॊपमा वाक्ये तथर्द्ध्या धनदॊपमाः
शक्र वीर्यॊपमाश चैव दीप्त्या वह्नि समास तथा
वृक्षचत्वरवासिन्यश चतुष्पथ निकेतनाः
गुहा शमशानवासिन्यः शैलप्रस्रवणालयाः
नानाभरणधारिण्यॊ नाना माल्याम्बरास तथा
नाना विच्चित्र वेषाश च नाना भाषास तथैव च
एते चान्ये च बहवॊ गणाः शत्रुभयं कराः
अनुजग्मुर महात्मानं तरिदशेन्द्रस्य संमते
ततः शक्त्यस्त्रम अददद भगवान पाकशासनः
गुहाय राजशार्दूल विनाशाय सुरद्विषाम
महास्वनां महाघण्टां दयॊतमानां सितप्रभाम
तरुणादित्यवर्णां च पताकां भरतर्षभ
ददौ पशुपतिस तस्मै सर्वभूतमहाचमूम
उग्रां नानाप्रहरणां तपॊ वीर्यबलान्विताम
विष्णुर ददौ वैजयन्तीं मालां बलविवर्धिनीम
उमा ददौ चारजसी वाससी सूर्यसप्रभे
गङ्गां कमण्डलुं दिव्यम अमृतॊद्भवम उत्तमम
ददौ परीत्या कुमाराय दण्डं चैव बृहस्पतिः
गरुडॊ दयितं पुत्रं मयूरं चित्रबर्हिणम
अरुणस ताम्रचूडं च परददौ चरणायुधम
पशं तु वरुणॊ राजा बलवीर्यसमन्वितम
कृष्णाजिनं तथा बरह्मा बरह्मण्याय ददौ परभुः
समरेषु जयं चैव परददौ लॊकभावनः
सेनापत्यम अनुप्राप्य सकान्दॊ देवगणस्य ह
शुशुभे जवलितॊ ऽरचिष्मान दवितीया इव पावकः
ततः पारिषदैश चैव मातृभिश च समन्वितः
सा सेना नैरृती भीमा सघण्टॊच्छ्रितकेतना
सभेरी शङ्खमुरजा सायुधा सपताकिनी
शारदी दयौर इवाभाति जयॊतिर्भिर उपशॊभिता
ततॊ देव निकायास ते भूतसेना गणास तथा
वादयाम आसुर अव्यग्रा भेरीशङ्खांश च पुष्कलान
पटहाञ झर्झरांश चैव कृकचान गॊविषाणिकान
आडम्बरान गॊमुखांश चडिडिमांश च महास्वनान
तुष्टुवुस ते कुमारं च सर्वे देवाः सवासवाः
जगुश च देवगन्धर्वा ननृतुश चाप्सरॊगणाः
ततः परीतॊ महासेनस तरिदशेभ्यॊ वरं ददौ
रिपून हन्तास्मि समरे ये वॊ वधचिकीर्षवः
परतिगृह्य वरं देवास तस्माद विबुधसत्तमात
परीतात्मानॊ महात्मानॊ मेनिरे निहतान रिपून
सर्वेषां भूतसांघानां हर्षान नादः समुत्थितः
अपूरयत लॊकांस तरीन वरे दत्ते महात्मना
स निर्ययौ महासेनॊ महत्या सेनया वृतः
वधाय युधि दैत्यानां रक्षार्थं च दिवौकसाम
वयवसायॊ जयॊ धर्मः सिद्धिर लक्ष्मीर धृतिः समृतिः
महासेनस्य सैन्यानाम अग्रे जग्मुर नराधिप
स तया भीमया देवः शूलमुद्गर हस्तया
गदामुसलनाराचशक्तितॊमर हस्तया
दृप्तसिंहनिनादिन्या विनद्य परययौ गुहः
तं दृष्ट्वा सर्वदैतेया राक्षसा दानवास तथा
वयद्रवन्त दिशः सर्वा भयॊद्विग्नाः समन्ततः
अभ्यद्रवन्त देवास तान विविधायुधपाणयः
दृष्ट्वा च स ततः करुद्धः सकन्दस तेजॊबलान्वितः
शक्त्यस्त्रं भगवान भीमं पुनः पुनर अवासृजत
आदधच चात्मनस तेजॊ हविषेद्ध इवानलः
अभ्यस्यमाने शक्त्यस्त्रे सकन्देनामित तेजसा
उल्का जवाला महाराज पपात वसुधातले
संह्रादयन्तश च तथा निर्घाताश चापतन कषितौ
यथान्त कालसमये सुघॊराः सयुस तथा नृप
कषिप्ता हय एका तथा शक्तिः सुघॊरानल सूनुना
ततः कॊट्यॊ विनिष्पेतुः शक्तीनां भरतर्षभ
स शक्त्यस्त्रेण संग्रामे जघान भगवान परभुः
दैत्येन्द्रं तारकं नाम महाबलपराक्रमम
वृतं दैत्यायुतैर वीरैर बलिभिर दशभिर नृप
महिषं चाष्टभिः पद्मैर वृतं संख्ये निजघ्निवान
तरिपादं चायुत शतैर जघान दशभिर वृतम
हरदॊदरं निखर्वैश च वृतं दशभिर ईश्वरः
जघानानुचरैः सार्धं विविधायुधपाणिभिः
तत्राकुर्वन्त विपुलं नाद्दं वध्यत्सु शत्रुषु
कुमारानुचरा राजन पूरयन्तॊ दिशॊ दश
शक्त्यस्त्रस्य तु राजेन्द्र ततॊ ऽरचिर्भिः समन्ततः
दग्धाः सहस्रशॊ दैत्या नादैः सकन्दस्य चापरे
पताकयावधूताश च हताः के चित सुरद्विषः
केच्चीद घण्टा रव तरस्ता निपेतुर वसुधातले
के चित परहरणैश छिन्ना विनिपेतुर गतासवः
एवं सुरद्विषॊ ऽनेकान बलवान आततायिनः
जघान समरे वीरः कार्त्तिकेयॊ महाबलः
बाणॊ नामाथ दैतेयॊ बलेः पुत्रॊ महाबलः
करौञ्चं पर्वतम आसाद्य देवसंघान अबाधत
तम अभ्ययान महासेनः सुरशत्रुम उदारधीः
स कार्त्तिकेयस्य भयात करौञ्चं शरणम एयिवान
ततः करौञ्चं महामन्युः करौञ्चनाद निनादितम
शक्त्या बिभेद भगवान कार्त्तिकेयॊ ऽगनिदत्तया
सशाल सकन्धसरलं तरस्तवानरवारणम
पुलिनत्रस्त विहगं विनिष्पतित पन्नगम
गॊलाङ्गूरर्क्ष संघैश च दरवद्भिर अनुनादितम
कुरङ्ग गतिनिर्घॊषम उद्भ्रान्तसृमराचितम
विनिष्पतद्भिः शरभैः सिंहैश च सहसा दरुतैः
शॊच्याम अपि दशां पराप्तॊ रराजैव स पर्वतः
विद्याधराः समुत्पेतुस तस्य शृङ्गनिवासिनः
किंनराश च समुद्विग्नाः शक्तिपात रवॊद्धताः
ततॊ दैत्या विनिष्पेतुः शतशॊ ऽथ सहस्रशः
परदीप्तात पर्वतश्रेष्ठाद विचित्राभरण सरजः
तान निजघ्नुर अतिक्रम्य कुमारानुचरा मृधे
बिभेद शक्त्या करौञ्चं च पावकिः परवीरहा
बहुधा चैकधा चैव कृत्वात्मानं महात्मना
शक्तिः कषिप्ता रणे तस्य पाणिम एति पुनः पुनः
एवं परभावॊ भगवान अतॊ भूयश च पावकिः
करौञ्चस तेन विनिर्भिन्नॊ दैत्याश च शतशॊ हताः
ततः स भगवान देवॊ निहत्य विबुधद्विषः
सभाज्यमानॊ विबुधैः परं हर्षम अवाप ह
ततॊ दुन्दुभयॊ राजन नेदुः शङ्खाश च भारत
मुमुचुर देव यॊषाश च पुष्पवर्षम अनुत्तमम
दिव्यगन्धम उपादाय ववौ पुण्यश च मारुतः
गन्धर्वास तुष्टुवुश चैनं यज्वानश च महर्षयः
के चिद एनं वयवस्यन्ति पितामहसुतं परभुम
सनत्कुमारं सर्वेषां बरह्मयॊनिं तम अग्रजम
के चिन महेश्वर सुतं के चित पुत्रं विभावसॊः
उमायाः कृत्तिकानां च गङ्गायाश च वदन्त्य उत
एकधा च दविधा चैव चतुर्धा च महाबलम
यॊगिनाम ईश्वरं देवं शतशॊ ऽथ सहस्रशः
एतत ते कथितं राजन कार्त्तिकेयाभिषेचनम
शृणु चैव सरस्वत्यास तीर्थवंशस्य पुण्यताम
बभूव तीर्थप्रवरं हतेषु सुरशत्रुषु
कुमारेण महाराज तरिविष्टपम इवापरम
ऐश्वर्याणि च तत्रस्थॊ ददाव ईशः पृथक पृथक
तदा नैरृतमुख्येभ्यस तरैलॊक्ये पावकात्मजः
एवं स भगवांस तस्मिंस तीर्थे दैत्य कुलान्तकः
अभिषिक्तॊ महाराज देव सेनापतिः सुरैः
औजसं नाम तत तीर्थं यत्र पूर्वम अपां पतिः
अभिषिक्तः सुरगणैर वरुणॊ भरतर्षभ
तस्मिंस तीर्थवरे सनात्वा सकन्दं चाभ्यर्च्य लाङ्गली
बराह्मणेभ्यॊ ददौ रुक्मं वासांस्य आभरणानि च
उषित्वा रजनीं तत्र माधवः परवीरहा
पूज्य तीर्थवरं तच च सपृष्ट्वा तॊयं च लाङ्गली
हृष्टः परीतमनाश चैव हय अभवन माधवॊत्तमः
एतत ते सर्वम आख्यातं यन मां तवं परिपृच्छसि
यथाभिषिक्तॊ भगवान सकन्दॊ देवैः समागतैः
[ज]
अत्यद्भुतम इदं बरह्मञ शरुतवान अस्मि तत्त्वतः
अभिषेकं कुमारस्य विस्तरेण यथाविधि
यच छरुत्वा पूतम आत्मानं विजानामि तपॊधन
परहृष्टानि च रॊमाणि परसन्नं च मनॊ मम
अभिषेकं कुमारस्य दैत्यानां च वधं तथा
शरुत्वा मे परमा परीतिर भूयः कौतूहलं हि मे
अपां पतिः कथं हय अस्मिन्न अभिषिक्तः सुरासुरैः
तन मे बरूहि महाप्राज्ञ कुशलॊ हय असि सत्तम
[वै]
शृणु राजन्न इदं चित्रं पूर्वकल्पे यथातथम
आदौ कृतयुगे तस्मिन वर्तमाने यथाविधि
वरुणं देवताः सर्वाः समेत्येदम अथाब्रुवन
यथास्मान सुरराट शक्रॊ भयेभ्यः पाति सर्वदा
तथा तवम अपि सर्वासां सरितां वै पतिर भव
वासश च ते सदा देवसागरे मकरालये
समुद्रॊ ऽयं तव वशे भविष्यति नदीपतिः
सॊमेन सार्धं च तव हानि वृद्धी भविष्यतः
एवम अस्त्व इति तान देवान वरुणॊ वाक्यम अब्रवीत
समागम्य ततः सर्वे वरुणं सागरालयम
अपां पतिं परचक्रुर हि विधिदृष्टेन कर्मणा
अभिषिच्य ततॊ देवा वरुणं यादसां पति
जग्मुः सवान्य एव सथानानि पूजयित्वा जलेश्वरम
अभिषिक्तस ततॊ देवैर वरुणॊ ऽपि महायशाः
सरितः सागरांश चैव नदांश चैव सरांसि च
पालयाम आस विधिना यथा देवाञ शतक्रतुः
ततस तत्राप्य उपस्पृश्य दत्त्वा च विविधं वसु
अग्नितीर्थं महाप्राज्ञः स जगाम परलम्बहा
नष्टॊ न दृश्यते यत्र शमी गर्भे हुताशनः
लॊकालॊक विनाशे च परादुर्भूते तदानघ
उपतस्थुर महात्मानं सर्वलॊकपितामहम
अग्निः परनष्टॊ भगवान कारणं च न विद्महे
सर्वलॊकक्षयॊ मा भूत संपादयतु नॊ ऽनलम
[ज]
किमर्थं भगवान अग्निः परनष्टॊ लॊकभावनः
विज्ञातश च कथं देवैस तन ममाचक्ष्व तत्त्वतः
[वै]
भृगॊः शापाद भृशं भीतॊ जातवेदाः परतापवान
शमी गर्भम अथासाद्य ननाश भगवांस ततः
परनष्टे तु तदा वह्नौ देवाः सर्वे सवासवाः
अन्वेषन्त तदा नष्टं जवलनं भृशदुःखिताः
ततॊ ऽगनितीर्थम आसाद्य शमी गर्भस्थम एव हि
ददृशुर जवलनं तत्र वसमानं यथाविधि
देवाः सर्वे नरव्याघ्र बृहस्पतिपुरॊगमाः
जवलनं तं समासाद्य परीताभूवन सवासवाः
पुनर यथागतं जग्मुः सर्वभक्षश च सॊ ऽभवत
भृगॊः शापान महीपाल यद उक्तं बरह्मवादिना
तत्राप्य आप्लुत्य मतिमान बरह्मयॊनिं जगाम ह
ससर्ज भगवान यत्र सर्वलॊकपितामहः
तत्राप्लुत्य ततॊ बरह्मा सह देवैः परभुः पुरा
ससर्ज चान्नानि तथा देवतानां यथाविधि
तत्र सनात्वा च दत्त्वा च वसूनि विविधानि च
कौबेरं परययौ तीर्थं तत्र तप्त्वा महत तपः
धनाधिपत्यं संप्राप्तॊ राजन्न ऐलबिलः परभुः
तत्रस्थम एव तं राजन धनानि निधयस तथा
उपतस्थुर नरश्रेष्ठ तत तीर्थं लाङ्गली ततः
गत्वा सनात्वा च विधिवद बराह्मणेभ्यॊ धनं ददौ
ददृशे तत्र तत सथानं कौबेरे काननॊत्तमे
पुरा यत्र तपस तप्तं विपुलं सुमहात्मना
यत्र राज्ञा कुबेरेण वरा लब्धाश च पुष्कलाः
धनाधिपत्यं सख्यं च रुद्रेणामित तेजसा
सुरत्वं लॊकपालत्वं पुत्रं च नलकूबरम
यत्र लेभे महाबाहॊ धनाधिपतिर अञ्जसा
अभिषिक्तश च तत्रैव समागम्य मरुद्गणैः
वाहनं चास्य तद दत्तं हंसयुक्तं मनॊरमम
विमानं पुष्पकं दिव्यं नैरृतैश्वर्यम एव च
तत्राप्लुत्य बलॊ राजन दत्त्वा दायांश च पुष्कलान
जगाम तवरितॊ रामस तीर्थं शवेतानुलेपनः
निषेवितं सर्वसत्त्वैर नाम्ना बदर पाचनम
नानर्तुक वनॊपेतं सदा पुष्पफलं शुभम
[वै]
ततस तीर्थवरं रामॊ ययौ बदर पाचनम
तपस्विसिद्धचरितं यत्र कन्या धृतव्रता
भरद्वाजस्य दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि
सरुचावती नाम विभॊ कुमारी बरह्मचारिणी
तपश चचार सात्युग्रं नियमैर बहुभिर नृप
भर्ता मे देवराजः सयाद इति निश्चित्य भामिनी
समास तस्या वयतिक्रान्ता बह्व्यः कुरुकुलॊद्वह
चरन्त्या नियमांस तांस तान सत्रीभिस तीव्रान सुदुश्चरान
तस्यास तु तेन वृत्तेन तपसा च विशां पते
भक्त्या च भगवान परीतः परया पाकशासनः
आजगामाश्रमं तस्यास तरिदशाधिपतिः परभुः
आस्थाय रूपं विप्रर्षेर वसिष्ठस्य महात्मनः
सा तं दृष्ट्वॊग्र तपसं वसिष्ठं तपतां वरम
आचारैर मुनिभिर दृष्टैः पूजयाम आस भारत
उवाच नियमज्ञा च कल्याणी सा परियंवदा
भगवन मुनिशार्दूल किम आज्ञापयसि परभॊ
सर्वम अद्य यथाशक्ति तव दास्यामि सुव्रत
शक्र भक्त्या तु ते पाणिं न दास्यामि कथं चन
वरतैश च नियमैश चैव तपसा च तपॊधन
शक्रस तॊषयितव्यॊ वै मया तरिभुवनेश्वरः
इत्य उक्तॊ भगवान देवः समयन्न इव निरीक्ष्य ताम
उवाच नियमज्ञां तां सान्त्वयन्न इव भारत
उग्रं तपश चरसि वै विदिता मे ऽसि सुव्रते
यदर्थम अयम आरम्भस तव कल्याणि हृद्गतः
तच च सर्वं यथा भूतं भविष्यति वरानने
तपसा लभ्यते सर्वं सर्वं तपसि तिष्ठति
यानि सथानानि दिव्यानि विबुधानां शुभानने
तपसा तानि पराप्यानि तपॊ मूलं महत सुखम
इह कृत्वा तपॊ घॊरं देहं संन्यस्य मानवाः
देवत्वं यान्ति कल्याणि शृणु चेदं वचॊ मम
पचस्वैतानि सुभगे बदराणि शुभव्रते
पचेत्य उक्त्वा स भगवाञ जगाम बलसूदनः
आमन्त्र्य तां तु कल्याणीं ततॊ जप्यं जजाप सः
अविदूरे ततस तस्माद आश्रमात तीर्थम उत्तमे
इन्द्र तीर्थे महाराज तरिषु लॊकेषु विश्रुते
तस्या जिज्ञासनार्थं स भगवान पाकशासनः
बदराणाम अपचनं चकार विबुधाधिपः
ततः स परयता राजन वाग्यता विगतक्लमा
तत्परा शुचि संवीता पावके समधिश्रयत
अपचद राजशार्दूल बदराणि महाव्रता
तस्याः पचन्त्याः सुमहान कालॊ ऽगात पुरुषर्षभ
न च सम तान्य अपच्यन्त दिनं च कषयम अभ्यगत
हुताशनेन दग्धश च यस तस्याः काष्ठसंचयः
अकाष्ठम अग्निं सा दृष्ट्वा सवशरीरम अथादहत
पादौ परक्षिप्य सा पूर्वं पावके चारुदर्शना
दग्धौ दग्धौ पुनः पादाव उपावर्तयतानघा
चरणौ दह्यमानौ च नाचिन्तयद अनिन्दिता
दुःखं कमलपत्राक्षी महर्षेः परियकाम्यया
अथ तत कर्म दृष्ट्वास्याः परीतस तरिभुवनेश्वरः
ततः संदर्शयाम आस कन्यायै रूपम आत्मनः
उवाच च सुरश्रेष्ठस तां कन्यां सुदृढ वरताम
परीतॊ ऽसमि ते शुभे भक्त्या तपसा नियमेन च
तस्माद यॊ ऽभिमतः कामः स ते संपत्स्यते शुभे
देहं तयक्त्वा महाभागे तरिदिवे मयि वत्स्यसि
इदं च ते तीर्थवरं सथिरं लॊके भविष्यति
सर्वपापापहं सुभ्रु नाम्ना बदर पाचनम
विख्यातं तरिषु लॊकेषु बरह्मर्षिभिर अभिप्लुतम
अस्मिन खलु महाभागे शुभे तीर्थवरे पुरा
तयक्त्वा सप्तर्षयॊ जग्मुर हिमवन्तम अरुन्धतीम
ततस ते वै महाभागा गत्वा तत्र सुसंशिताः
वृत्त्यर्थं फलमूलानि समाहर्तुं ययुः किल
तेषां वृत्त्यर्थिनां तत्र वसतां हिमवद्वने
अनावृष्टिर अनुप्राप्ता तदा दवादश वार्षिकी
ते कृत्वा चाश्रमं तत्र नयवसन्त तपस्विनः
अरुन्धत्य अपि कल्याणी तपॊनित्याभवत तदा
अरुन्धतीं ततॊ दृष्ट्वा तीव्रं नियमम आस्थिताम
अथागमत तरिनयहः सुप्रीतॊ वरदस तदा
बराह्मं रूपं ततः कृत्वा महादेवॊ महायशाः
ताम अभ्येत्याब्रवीद देवॊ भिक्षाम इच्छाम्य अहं शुभे
परत्युवाच ततः सा तं बराह्मणं चारुदर्शना
कषीणॊ ऽननसंचयॊ विप्र बदराणीह भक्षय
ततॊ ऽबरवीन महादेवः पचस्वैतानि सुव्रते
इत्य उक्ता सापचत तानि बराह्मण परियकाम्यया
अधिश्रित्य समिद्धे ऽगनौ बदराणि यशस्विनी
दिव्या मनॊरमाः पुण्याः कथाः शुश्राव सा तदा
अतीता सा तव अनावृष्टिर घॊरा दवादश वार्षिकी
अनश्नन्त्याः पचन्त्याश च शृण्वन्त्याश च कथाः शुभाः
अहः समः स तस्यास तु कालॊ ऽतीतः सुदारुणः
ततस ते मुनयः पराप्ताः फलान्य आदाय पर्वतात
ततः स भगवान परीतः परॊवाचारुन्धतीं तदा
उपसर्पस्व धर्मज्ञे यथापूर्वम इमान ऋषीन
परीतॊ ऽसमि तव धर्मज्ञ तपसा नियमेन च
ततः संदर्शयाम आस सवरूपं भगवान हरः
ततॊ ऽबरवीत तदा तेभ्यस तस्यास तच चरितं महत
भवद्भिर हिमवत्पृष्ठे यत तपः समुपार्जितम
अस्याश च यत तपॊ विप्रा न समं तन मतं मम
अनया हि तपस्विन्या तपस तप्तं सुदुश्चरम
अनश्नन्त्या पचन्त्या च समा दवादश पारिताः
ततः परॊवाच भगवांस ताम एवारुन्धतीं पुनः
वरं वृणीष्व कल्याणि यत ते ऽभिलषितं हृदि
साब्रवीत पृथु ताम्राक्षी देवं सप्तर्षिसंसदि
भगवान यदि मे परीतस तीर्थं सयाद इदम उत्तमम
सिद्धदेवर्षिदयितं नाम्ना बदर पाचनम
तथास्मिन देवदेवेश तरिरात्रम उषितः शुचिः
पराप्नुयाद उपवासेन फलं दवादश वार्षिकम
एवम अस्त्व इति तां चॊक्त्वा हरॊ यातस तदा दिवम
ऋषयॊ विस्मयं जग्मुस तां दृष्ट्वा चाप्य अरुन्धतीम
अश्रान्तां चावि वर्णां च कषुत्पिपासा सहां सतीम
एवं सिद्धिः परा पराप्ता अरुन्धत्या विशुद्धया
यथा तवया महाभागे मदर्थं संशितव्रते
विशेषॊ हि तवया भद्रे वरते हय अस्मिन समर्पितः
तथा चेदं ददाम्य अद्य नियमेन सुतॊषितः
विशेषं तव कल्याणि परयच्छामि वरं वरे
अरुन्धत्या वरस तस्या यॊ दत्तॊ वै महात्मना
तस्य चाहं परसादेन तव कल्याणि तेजसा
परवक्ष्याम्य अपरं भूयॊ वरम अत्र यथाविधि
यस तव एकां रजनीं तीर्थे वत्स्यते सुसमाहितः
स सनात्वा पराप्स्यते लॊकान देहन्यासाच च दुर्लभान
इत्य उक्त्वा भगवान देवः सहस्राक्षः परतापवान
सरुचावतीं ततः पुण्यां जगाम तरिदिवं पुनः
गते वज्रधरे राजंस तत्र वर्षं पपात ह
पुष्पाणां भरतश्रेष्ठ दिव्यानां दिव्यगन्धिनाम
नेदुर दुन्दुभयश चापि समन्तात सुमहास्वनाः
मारुतश च ववौ युक्त्या पुण्यगन्धॊ विशां पते
उत्सृज्य तु शुभं देहं जगामेन्द्रस्य भार्यताम
तपसॊग्रेण सा लब्ध्वा तेन रेमे सहाच्युत
[ज]
का तस्या भगवन माता कव संवृद्धा च शॊभना
शरॊतुम इच्छाम्य अहं बरह्मन परं कौतूहलं हि मे
[वै]
भारद्वाजस्य विप्रर्षेः सकन्नं रेतॊ महात्मनः
दृष्ट्वाप्सरसम आयान्तीं घृताचीं पृथुलॊचनाम
स तु जग्राह तद रेतः करेण जपतां वरः
तदावपत पर्णपुटे तत्र सा संभवच छुभा
तस्यास तु जत कर्मादि कृत्वा सर्वं तपॊधनः
नाम चास्याः स कृतवान भारद्वाजॊ महामुनिः
सरुचावतीति धर्मात्मा तदर्षिगणसंसदि
स च ताम आश्रमे नयस्य जगाम हिमवद्वनम
तत्राप्य उपस्पृश्य महानुभावॊ; वसूनि दत्त्वा च महाद्विजेभ्यः
जगाम तीर्थं सुसमाहितात्मा; शक्रस्य वृष्णिप्रवरस तदानीम
[वै]
इन्द्र तीर्थं ततॊ गत्वा यदूनां परवरॊ बली
विप्रेभ्यॊ धनरत्नानि ददौ सनात्वा यथाविधि
तत्र हय अमर राजॊ ऽसाव ईजे करतुशतेन ह
बृहस्पतेश च देवेशः परददौ विपुलं धनम
निरर्गलान सजारूथ्यान सर्वान विविधदक्षिणान
आजहार करतूंस तत्र यथॊक्तान वेदपारगैः
तान करतून भरतश्रेष्ठ शतकृत्वॊ महाद्युतिः
पूरयाम आस विधिवत ततः खयातः शतक्रतुः
तस्य नाम्ना च तत तीर्थं शिवं पुण्यं सनातनम
इन्द्र तीर्थम इति खयातं सर्वपापप्रमॊचनम
उपस्पृश्य च तत्रापि विधिवन मुसलायुधः
बराह्मणान पूजयित्वा च पानाच्छादन भॊजनैः
शुभं तीर्थवरं तस्माद राम तीर्थं जगाम ह
यत्र रामॊ महाभागॊ भार्गवः सुमहातपाः
असकृत पृथिवीं सर्वां हतक्षत्रिय पुंगवाम
उपाध्यायं पुरस्कृत्य कश्यपं मुनिसत्तमम
अजयद वाजपेयेन सॊ ऽशवमेध शतेन च
परददौ दक्षिणार्थं च पृथिवीं वै ससागराम
रामॊ दत्त्वा धनं तत्र दविजेभ्यॊ जनमेजय
उपस्पृश्य यथान्यायं पूजयित्वा तथा दविजान
पुण्ये तीर्थे शुभे देशे वसु दत्त्वा शुभाननः
मुनींश चैवाभिवाद्याथ यमुनातीर्थम आगमत
यत्रानयाम आस तदा राजसूयं महीपते
पुत्रॊ ऽदितेर महाभागॊ वरुणॊ वै सितप्रभः
तत्र निर्जित्य संग्रामे मानुषान दैवतांस तथा
वरं करतुं समाजह्रे वरुणः परवीरहा
तस्मिन करतुवरे वृत्ते संग्रामः समजायत
देवानां दानवानां च तरैलॊक्यस्य कषयावहः
राजसूये करतुश्रेष्ठे निवृत्ते जनमेजय
जायते सुमहाघॊरः संग्रामः कषत्रियान परति
सीरायुधस तदा रामस तस्मिंस तीर्थवरे तदा
तत्र सनात्वा च दत्त्वा च दविजेभ्यॊ वसु माधवः
वनमाली ततॊ हृष्टः सतूयमानॊ दविजातिभिः
तस्माद आदित्यतीर्थं च जगाम कमलेक्षणः
यत्रेष्ट्वा भगवाञ जयॊतिर भास्करॊ राजसत्तम
जयॊतिषाम आधिपत्यं च परभावं चाभ्यपद्यत
तस्या नद्यास तु तीरे वै सर्वे देवाः सवासवाः
विश्वे देवाः समरुतॊ गन्धर्वाप्सरसश च ह
दवैपायनः शुकश चैव कृष्णश च मधुसूदनः
यक्षाश च राक्षसाश चैव पिशाचाश च विशां पते
एते चान्ये च बहवॊ यॊगसिद्धाः सहस्रशः
तस्मिंस तीर्थे सरस्वत्याः शिवे पुण्ये परंतप
तत्र हत्वा पुरा विष्णुर असुरौ मधु कौटभौ
आप्लुतॊ भरतश्रेष्ठ तीर्थप्रवर उत्तमे
दवैपायनश च धर्मात्मा तत्रैवाप्लुत्य भारत
संप्राप्तः परमं यॊगं सिद्धिं च परमां गतः
असितॊ देवलश चैव तस्मिन्न एव महातपाः
परमं यॊगम आस्थाय ऋषिर यॊगम अवाप्तवान
[वै]
तस्मिन्न एव तु धर्मात्मा वसति सम तपॊधनः
गार्हस्थ्यं धर्मम आस्थाय असितॊ देवलः पुरा
धर्मनित्यः शुचिर दान्तॊ नयस्तदण्डॊ महातपाः
कर्मणा मनसा वाचा समः सर्वेषु जन्तुषु
अक्रॊधनॊ महाराज तुल्यनिन्दा परियाप्रियः
काञ्चने लॊष्टके चैव समदर्शी महातपाः
देवताः पूजयन नित्यम अतिथींश च दविजैः सह
बरह्मचर्य रतॊ नित्यं सदा धर्मपरायणः
ततॊ ऽभयेत्य महाराज यॊगम आस्थय भिक्षुकः
जैगीषव्यॊ मुनिर धीमांस तस्मिंस तीर्थे समाहितः
देवलस्याश्रमे राजन नयवसत स महाद्युतिः
यॊगनित्यॊ महाराज सिद्धिं पराप्तॊ महातपाः
तं तत्र वसमानं तु जैगीषव्यं महामुनिम
देवलॊ दर्शयन्न एव नैवायुञ्जत धर्मतः
एवं तयॊर महाराज दीर्घकालॊ वयतिक्रमत
जैगीषव्यं मुनिं चैव न ददर्शाथ देवलः
आहारकाले मतिमान परिव्राड जनमेजय
उपातिष्ठत धर्मज्ञॊ भैक्ष काले स देवलम
स दृष्ट्वा भिक्षुरूपेण पराप्तंतत्र महामुनिम
गौरवं परमं चक्रे परीतिं च विपुलां तथा
देवलस तु यथाशक्ति पूजयाम आस भारत
ऋषिदृष्टेन विधिना समा बह्व्यः समाहितः
कदा चित तस्य नृपते देवलस्य महात्मनः
चिन्ता सुमहती जाता मुनिं दृष्ट्वा महाद्युतिम
समास तु समतिक्रान्ता बह्व्यः पूजयतॊ मम
न चायम अलसॊ भिक्षुर अभ्यभाषत किं चन
एवं विगणयन्न एव स जगाम महॊदधिम
अन्तरिक्षचरः शरीमान कलशं गृह्य देवलः
गच्छन्न एव स धर्मात्मा समुद्रं सरितां पतिम
जैगीषव्यं ततॊ ऽपश्यद गतं पराग एव भारत
ततः सविस्मयश चिन्तां जगामाथासितः परभुः
कथं भिक्षुर अयं पराप्तः समुद्रे सनात एव च
इत्य एवं चिन्तयाम आस महर्षिर असितस तदा
सनात्वा समुद्रे विधिवच छुचिर जप्यं जजाप ह
कृतजप्याह्निकः शरीमान अश्रमं च जगाम ह
कलशं जलपूर्णं वै गृहीत्वा जनमेजय
ततः स परविशन्न एव सवम आश्रमपदं मुनिः
आसीनम आश्रमे तत्र जैगीषव्यम अपश्यत
न वयाहरति चैवैनं जैगीषव्यः कथं चन
काष्ठभूतॊ ऽऽशरम पदे वसति सम महातपाः
तं दृष्ट्वा चाप्लुतं तॊये सागरे सागरॊपमम
परविष्टम आश्रमं चापि पूर्वम एव ददर्श सः
असितॊ देवलॊ राजंश चिन्तयाम आस बुद्धिमान
दृष्टः परभावं तपसॊ जैगीषव्यस्य यॊगजम
चिन्तयाम आस राजेन्द्र तदा स मुनिसत्तमः
मया दृष्टः समुद्रे च आश्रमे च कथं तव अयम
एवं विगणयन्न एव स मुनिर मन्त्रपारगः
उत्पपाताश्रमात तस्माद अन्तरिक्षं विशां पते
जिज्ञासार्थं तदा भिक्षॊर जैगीषव्यस्य देवलः
सॊ ऽनतरिक्षचरान सिद्धान समपश्यत समाहितान
जैगीषव्यं च तैः सिद्धैः पूज्यमानम अपश्यत
ततॊ ऽसितः सुसंरब्धॊ वयवसायी दृढव्रतः
अपश्यद वै दिवं यान्तं जैगीषव्यं स देवलः
तस्माच च पितृलॊकं तं वरजन्तं सॊ ऽनवपश्यत
पितृलॊकाच च तं यान्तं याम्यं लॊकम अपश्यत
तस्माद अपि समुत्पत्य सॊमलॊकम अभिष्टुतम
वरजन्तम अन्वपश्यत स जैगीषव्यं महामुनिम
लॊकान समुत्पतन्तं च शुभान एकान्तयाजिनाम
ततॊ ऽगनिहॊत्रिणां लॊकांस तेभ्यश चाप्य उत्पपात ह
दर्शं च पौर्णमासं च ये यजन्ति तपॊधनाः
तेभ्यः स ददृशे धीमाँल लॊकेभ्यः पशुयाजिनाम
वरजन्तं लॊकम अमलम अपश्यद देव पूजितम
चातुर्मास्यैर बहुविधैर यजन्ते ये तपॊधनाः
तेषां सथानं तथा यान्तं तथाग्निष्टॊम याजिनाम
अग्निष्टुतेन च तथा ये यजन्ति तपॊधनाः
तत सथानम अनुसंप्राप्तम अन्वपश्यत देवलः
वाजपेयं करतुवरं तथा बहुसुवर्णकम
आहरन्ति महाप्राज्ञास तेषां लॊकेष्व अपश्यत
यजन्ते पुण्डरीकेण राजसूयेन चैव ये
तेषां लॊकेष्व अपश्यच च जैगीषव्यं स देवलः
अश्वमेधं करतुवरं नरमेधं तथैव च
आहरन्ति नरश्रेष्ठास तेषां लॊकेष्व अपश्यत
सर्वमेधं च दुष्प्रापं तथा सौत्रामणिं च ये
तेषां लॊकेष्व अपश्यच च जैगीषव्यं स देवलः
दवादशाहैश च सत्रैर ये यजन्ते विविधैर नृप
तेषां लॊकेष्व अपश्यच च जैगीषव्यं स देवलः
मित्रा वरुणयॊर लॊकान आदित्यानां तथैव च
सलॊकताम अनुप्राप्तम अपश्यत ततॊ ऽसितः
रुद्राणां च वसूनां च सथानं यच च बृहस्पतेः
तानि सर्वण्य अतीतं च समपश्यत ततॊ ऽसितः
आरुह्य च गवां लॊकं परयान्तं बरह्म सत्रिणाम
लॊकान अपश्यद गच्छन्तं जैगीषव्यं ततॊ ऽसितः
तरीँल लॊकान अपरान विप्रम उत्पतन्तं सवतेजसा
पतिव्रतानां लॊकांश च वरजन्तं सॊ ऽनवपश्यत
ततॊ मुनिवरं भूयॊ जैगीषव्यम अथासितः
नान्वपश्यत यॊगस्थम अन्तर्हितम अरिंदम
सॊ ऽचिन्तयन महाभागॊ जैगीषव्यस्य देवलः
परभावं सुव्रतत्वं च सिद्धिं यॊगस्य चातुलाम
असितॊ ऽपृच्छत तदा सिद्धाँल लॊकेषु सत्तमान
परयतः पराञ्जलिर भूत्वा धीरस तान बरह्म सत्रिणः
जैगीषव्यं न पश्यामि तं शंसत महौजसम
एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं परं कौतूहलं हि मे
[सिद्धाह]
शृणु देवल भूतार्थं शंसतां नॊ दृढव्रत
जैगीषव्यॊ गतॊ लॊकं शाश्वतं बरह्मणॊ ऽवययम
स शरुत्वा वचनं तेषां सिद्धानां बरह्म सत्रिणाम
असितॊ देवलस तूर्णम उत्पपात पपात च
ततः सिद्धास त ऊचुर हि देवलं पुनर एव ह
न देवल गतिस तत्र तव गन्तुं तपॊधन
बरह्मणः सदनं विप्र जैगीषव्यॊ यदाप्तवान
तेषां तद वचनं शरुत्वा सिद्धानां देवलः पुनः
आनुपूर्व्येण लॊकांस तान सर्वान अवततार ह
सवम आश्रमपदं पुण्यम आजगाम पतंगवत
परविशन्न एव चापश्यज जैगीषव्यं स देवलः
ततॊ बुद्ध्या वयगणयद देवलॊ धर्मयुक्तया
दृष्ट्वा परभावं तपसॊ जैगीषव्यस्य यॊगजम
ततॊ ऽबरवीन महात्मानं जैगीषव्यं स देवलः
विनयावनतॊ राजन्न उपसर्प्य महामुनिम
मॊक्षधर्मं समास्थातुम इच्छेयं भगवन्न अहम
तस्य तद वचनं शरुत्वा उपदेशं चकार सः
विधिं च यॊगस्य परं कार्याकार्यं च शास्त्रतः
संन्यासकृतबुद्धिं तं ततॊ दृष्ट्वा महातपाः
सर्वाश चास्य करियाश चक्रे विधिदृष्टेन कर्मणा
संन्यासकृतबुद्धिं तं भूतानि पितृभिः सह
ततॊ दृष्ट्वा पररुरुदुः कॊ ऽसमान संविभजिष्यति
देवलस तु वचः शरुत्वा भूतानां करुणं तथा
दिशॊ दशव्याहरतां मॊक्षं तयक्तुं मनॊ दधे
ततस तु फलमूलानि पवित्राणि च भारत
पुष्पाण्य ओषधयश चैव रॊरूयन्ते सहस्रशः
पुनर नॊ देवलः कषुद्रॊ नूनं छेत्स्यति दुर्मतिः
अभयं सर्वभूतेभ्यॊ यॊ दत्ता नावबुध्यते
ततॊ भूयॊ वयगणयत सवबुद्ध्या मुनिसत्तमः
मॊक्षे गार्हस्थ्य धर्मे वा किं नु शरेयः करं भवेत
इति निश्चित्य मनसा देवलॊ राजसत्तम
तयक्त्वा गार्हस्थ्य धर्मं स मॊक्षधर्मम अरॊचयत
एवमादीनि संचिन्त्य देवलॊ निश्चयात ततः
पराप्तवान परमां सिद्धिम्परं यॊगं च भारत
ततॊ देवाः समागम्य बृहस्पतिपुरॊगमाः
जैगीषव्यं तपश चास्य परशंसन्ति तपस्विनः
अथाब्रवीद ऋषिवरॊ देवान वै नारदस तदा
जैगीषव्ये तपॊ नास्ति विस्मापयति यॊ ऽसितम
तम एवं वादिनं धीरं परत्यूचुस ते दिवौकसः
मैवम इत्य एव शंसन्तॊ जैगीषव्यं महामुनिम
तत्राप्य उपस्पृश्य ततॊ महात्मा; दत्त्वा च वित्तं हलभृद दविजेभ्यः
अवाप्य धर्मं परमार्य कर्मा; जगाम सॊमस्य महत स तीर्थम
[वै]
यत्रेजिवान उडुपती राजसूयेन भारत
तस्मिन वृत्ते महान आसीत संग्रामस तारकामयः
तत्राप्य उपस्पृश्य बलॊ दत्त्वा दानानि चात्मवान
सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस तीर्थं जगाम ह
यत्र दवादश वार्षिक्याम अनावृष्ट्यां दविजॊत्तमान
वेदान अध्यापयाम आस पुरा सारस्वतॊ मुनिः
[ज]
कथं दवादश वार्षिक्याम अनावृष्ट्यां तपॊधनः
वेदान अध्यापयाम आस पुरा सारस्वतॊ मुनिः
[वै]
आसीत पूरं महाराज मुनिर धीमान महातपाः
दधीच इति विख्यातॊ बरह्म चारी जितेन्द्रियः
तस्यातितपसः शक्रॊ बिभेति सततं विभॊ
न स लॊभयितुं शक्यः फलैर बहुविधैर अपि
परलॊभनार्थं तस्याथ परहिणॊत पाकशासनः
दिव्याम अप्सरसं पुण्यां दर्शनीयाम अलम्बुसाम
तस्य तर्पयतॊ देवान सरस्वत्यां महात्मनः
समीपतॊ महाराज सॊपातिष्ठत भामिनी
तां दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्यैषेर भावितात्मनः
रेतः सकन्नं सरस्वत्यां तत सा जग्राह निम्नगा
कुक्षौ चाप्य अदधद दृष्ट्वा तद रेतः पुरुषर्षभ
सा दधार च तं गर्भं पुत्र हेतॊर महानदी
सुषुवे चापि समये पुत्रं सा सारितां वरा
जगाम पुत्रम आदाय तम ऋषिं परति च परभॊ
ऋषिसंसदि तं दृष्ट्वा सा नदी मुनिसत्तमम
ततः परॊवाच राजेन्द्र ददती पुत्रम अस्य तम
बरह्मर्षे तव पुत्रॊ ऽयं तवद्भक्त्या धारितॊ मया
दृष्ट्वा ते ऽपसरसं रेतॊ यत सकन्नं पराग अलम्बुसाम
तत कुक्षिणा वै बरह्मर्षे तवद्भक्त्या धृतवत्य अहम
न विनाशम इदं गच्छेत तवत तेज इति निश्चयात
परतिगृह्णीष्व पुत्रं सवं मया दत्तम अनिन्दितम
इत्य उक्तः परतिजग्राह परीतिं चावाप उत्तमा
मन्त्रवच चॊपजिघ्रत तं मूर्ध्नि परेम्णा दविजॊत्तमः
परिष्वज्य चिरं कालं तदा भरतसत्तम
सरस्वत्यै वरं परादात परीयमाणॊ महामुनिः
विश्वे देवाः सपितरॊ गन्धर्वाप्सरसां गणाः
तृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तर्प्यमाणास तवाम्भसा
इत्य उक्त्वा स तु तुष्टाव वचॊभिर वै महानदीम
परीतः परमहृष्टात्मा यथावच छृणु पार्थिव
परसृतासि महाभागे सरसॊ बरह्मणः पुरा
जानन्ति तवां सरिच्छ्रेष्ठे मुनयः संशितव्रताः
मम परियकरी चापि सततं परियदर्शने
तस्मात सारस्वतः पुत्रॊ महांस ते वरवर्णिनि
तवैव नाम्ना परथितः पुत्रस ते लॊकभावनः
सारस्वत इति खयातॊ भविष्यति महातपाः
एष दवादश वार्षिक्याम अनावृष्ट्यां दविजर्षभान
सारस्वतॊ महाभागे वेदान अध्यापयिष्यति
पुण्याभ्यश च सरिद्भ्यस तवं सदा पुण्यतमा शुभे
भविष्यसि महाभागे मत्प्रसादात सरस्वति
एवं सा संस्तुता तेन वरं लब्ध्वा महानदी
पुत्रम आदाय मुदिता जगाम भरतर्षभ
एतस्मिन्न एव काले तु विरॊधे देवदानवैः
शक्रः परहरणान्वेषी लॊकांस तरीन विचचार ह
न चॊपलेभे भगवाञ शक्रः परहरणं तदा
यद वै तेषां भवेद यॊग्यं वधाय विबुधद्विषाम
ततॊ ऽबरवीत सुराञ शक्रॊ न मे शक्या महासुराः
ऋते ऽसथिभिर दधीचस्य निहन्तुं तरिदशद्विषः
तस्माद गत्वा ऋषिश्रेष्ठॊ याच्यतां सुरसत्तमाः
दधीचास्थीनि देहीति तैर वधिष्यामहे रिपून
स देवैर याचितॊ ऽसथीनि यत्नाद ऋषिवरस तदा
पराणत्यागं कुरुष्वेति चकारैवाविचारयन
स लॊकान अक्षयान पराप्तॊ देवप्रिय करस तदा
तस्यास्थिभिर अथॊ शक्रः संप्रहृष्टमनास तदा
कारयाम आस दिव्यानि नानाप्रहरणान्य उत
वज्राणि चक्राणि गदा गुरु दण्डांश च पुष्कलान
सा हि तीव्रेण तपसा संभृतः परमर्षिणा
परजापतिसुतेनाथ भृगुणा लॊकभावनः
अतिकायः स तेजस्वी लॊकसार विनिर्मितः
जज्ञे शैलगुरुः परांशुर महिम्ना परथितः परभुः
नित्यम उद्विजते चास्य तेजसा पाकशासनः
तेन वज्रेण भगवान मन्त्रयुक्तेन भारत
भृशं करॊधविषृष्टेन बरह्मतेजॊ भवेन च
दैत्यदानव वीराणां जघान नवतीर नव
अथ काले वयतिक्रन्ते महत्य अतिभयं करे
अनावृष्टिर अनुप्राप्ता राजन दवादश वार्षिकी
तस्यां दवादश वार्षिक्याम अनावृष्ट्यां महर्षयः
वृत्त्यर्थं पराद्रवन राजन कषुधार्ताः सार्वतॊ दिशम
दिग्भ्यस तान परद्रुतान दृष्ट्वा मुनिः सारस्वतस तदा
गमनाय मतिं चक्रे तं परॊवाच सरस्वती
न गन्तव्यम इतः पुत्र तवाहारम अहं सदा
दास्यामि मत्स्यप्रवरान उष्यताम इह भारत
इत्य उक्तस तर्पयाम आस स पितॄन देवतास तथा
आहारम अकरॊन नित्यं पराणान वेदांश च धारयन
अथ तस्याम अतीतायाम अनावृष्ट्यां महर्षयः
अन्यॊन्यं परिपप्रच्छुः पुनः सवाध्यायकारणात
तेषां कषुधा परीतानां नष्टा वेदा विधावताम
सर्वेषाम एव राजेन्द्र अन कश चित परतिभानवान
अथ कश चिद ऋषिस तेषां सारस्वतम उपेयिवान
कुर्वाणं संशिद आत्मानं सवाध्यायम ऋषिसत्तमम
स गत्वाचष्ट तेभ्यश च सारस्वतम अतिप्रभम
सवाध्यायम अमरप्रख्यं कुर्वाणं विजने जने
ततः सर्वे समाजग्मुस तत्र राजन महर्षयः
सारस्वतं मुनिश्रेष्ठम इदम ऊचुः समागताः
अस्मान अध्यापयस्वेति तनॊवाच ततॊ मुनिः
शिष्यत्वम उपगच्छध्वं विधिवद भॊ ममेत्य उत
ततॊ ऽबरवीद ऋषिगणॊ बालस तवम असि पुत्रक
स तान आह न मे धर्मॊ नश्येद इति पुनर मुनीन
यॊ हय अधर्मेण विब्रूयाद गृह्णीयाद वाप्य अधर्मतः
मरियतां ताव उभौ कषिप्रं सयातां वा वैरिणाव उभौ
न हायनैर न पलितैर न वित्तेन न बन्धुभिः
ऋषयश चक्रिरे धर्मं यॊ ऽनूचानः स नॊ महान
एतच छरुत्वा वचस तस्य मुनयस ते विधानतः
तस्माद वेदान अनुप्राप्य पुनर धर्मं परचक्रिरे
षष्टिर मुनिसहस्राणि शिष्यत्वं परतिपेदिरे
सारस्वतस्य विप्रर्षेर वेद सवाध्यायकारणात
मुष्टिं मुष्टिं ततः सर्वे दर्भाणां ते ऽभयुपाहरन
तस्यासनार्थं विप्रर्षेर बालस्यापि वशे सथिताः
तत्रापि दत्त्वा वसु रौहिणेयॊ; महाबलः केशव पूर्वजॊ ऽथ
जगाम तीर्थं मुदितः करमेण; खयातं महद वृद्धकन्या सम यत्र
[ज]
कथं कुमारी भगवंस तपॊ युक्ता हय अभूत पुरा
किम अर्तहं च तपस तेपे कॊ वास्या नियमॊ ऽभवत
सुदुष्करम इदं बरह्मंस तवत्तः शरुतम अनुत्तमम
आख्याहि तत्त्वम अखिलं यथा तपसि सा सथिता
[वै]
ऋषिर आसीन महावीर्यः कुणिर गार्ग्यॊ महायशाः
स तप्त्वा विपुलं राजंस तपॊ वै तपतां वरः
मानसीं स सुतां सुभ्रूं समुत्पादितवान विभुः
तां च दृष्ट्वा भृशं परीतः कुणिर गार्ग्यॊ महायशाः
जगाम तरिदिवं राजन संत्यज्येह कलेवरम
सुभ्रूः सा हय अथ कल्याणी पुण्डरीकनिभेक्षणा
महता तपसॊग्रेण कृत्वाश्रमम अनिन्दिता
उपवासैः पूजयन्ती पितॄन देवंश च सा पुरा
तस्यास तु तपसॊग्रेण महान कातॊ ऽतयगान नृप
सा पित्रा दीयमानापि भर्त्रे नैच्छद अनिन्दिता
आत्मनः सदृशं सा तु भर्तारं नान्वपश्यत
ततः सा तपसॊग्रेण पीडयित्वात्मनस तनुम
पितृदेवार्चन परा बभूव विजने वने
सात्मानं मन्यमानापि कृतकृत्यं शरमान्विता
वार्धकेन च राजेन्द्र तपसा चैव कर्शिता
सा नाशकद यदा गन्तुं पदात पदम अपि सवयम
चकार गमने बुद्धिं परलॊकाय वै तदा
मॊक्तु कामां तु तां दृष्ट्वा शरीरं नारदॊ ऽबरवीत
असंस्कृतायाः कन्यायाः कुतॊ लॊकास तवानघे
एवं हि शरुतम अस्माभिर देवलॊके महाव्रते
तपः परमकं पराप्तं न तु लॊकास तवया जिताः
तन नारद वचः शरुत्वा साब्रवीद ऋषिसंसदि
तपसॊ ऽरधं परयच्छामि पाणिग्राहस्य सत्तमाः
इत्य उक्ते चास्या जग्राह पाणिं गालव संभवः
ऋषिः पराक शृङ्गवान नाम समयं चेदम अब्रवीत
समयेन तवाद्याहं पाणिं सप्रक्ष्यामि शॊभने
यद्य एकरात्रं वस्तव्यं तवया सह मयेति ह
तथेति सा परतिश्रुत्य तस्मै पाणिं ददौ तदा
चक्रे च पाणिग्रहणं तस्यॊद्वाहं च गालविः
सा रात्राव अभवद राजंस तरुणी देववर्णिनी
दिव्याभरणवस्त्रा च दिव्यस्रग अनुलेपना
तां दृष्ट्वा गालविः परीतॊ दीपयन्तीम इवात्मना
उवास च कषपाम एकां परब्भाते साब्रवीच च तम
यस तवया समयॊ विप्र कृतॊ मे तपतां वर
तेनॊषितास्मि भद्रं ते सवस्ति ते ऽसतु वरजाम्य अहम
सानुज्ञाताब्रवीद भूयॊ यॊ ऽसमिंस तीर्थे समाहितः
वत्स्यते रजनीम एकां तर्पयित्वा दिवौकसः
चत्वारिंशतम अष्टौ च दवे चाष्टौ सम्यग आचरेत
यॊ बरह्मचर्यं वर्षाणि फलं तस्य लभेत सः
एवम उक्त्वा ततः साध्वी देहं तयक्त्वा दिवं गता
ऋषिर अप्य अभवद दीनस तस्या रूपं विचिन्तयन
समयेन तपॊ ऽरधं च कृच्छ्रात परतिगृहीतवान
साधयित्वा तदात्मानं तस्याः स गतिम अन्वयात
दुःखितॊ भरतश्रेष्ठ तस्या रूपबलात कृतः
एतत ते वृद्धकन्याया वयाख्यातं चरितं महत
तत्रस्थश चापि शुश्राव हतं शल्यं हलायुधः
तत्रापि दत्त्वा दानानि दविजातिभ्यः परंतप
शुशॊच शल्यं संग्रामे निहतं पाण्डवैस तदा
समन्तपञ्चक दवारात ततॊ निष्क्रम्य माधवः
पप्रच्छर्षिगणान रामः कुरुक्षेत्रस्य यत फलम
ते पृष्टा यदुसिंहेन कुरुक्षेत्रफलं विभॊ
समाचख्युर महात्मानस तस्मै सर्वं यथातथम
[रसयह]
परजापतेर उत्तमवेदिर उच्यते; सनातना राम समन्तपञ्चकम
समिजिरे यत्र पुरा दिवौकसॊ; वरेण सत्रेण महावरप्रदाः
पुरा च राजर्षिवरेण धीमता; बहूनि वर्षाण्य अमितेन तेजसा
परकृष्टम एतत कुरुणा महात्मना; ततः कुरुक्षेत्रम इतीह पप्रथे
[राम]
किमर्थं कुरुणा कृष्टं कषेत्रम एतन महात्मना
एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं कथ्यमानं तपॊधनाः
[रसयह]
पुरा किल कुरुं नाम कृषन्तं सततॊत्थितम
अभ्येत्य शक्रस तरिदिवात पर्यपृच्छत कारणम
किम इदं वर्तते राजन परयत्नेन परेण च
राजर्षे किम अभिप्रेतं येनेयं कृष्यते कषितिः
[कुरु]
इह ये पुरुषाः कषेत्रे मरिष्यन्ति शतक्रतॊ
ते गमिष्यन्ति सुकृताँल लॊकान पापविवर्जितान
अवहस्य ततः शक्रॊ जगाम तरिदिवं परभुः
राजर्षिर अप्य अनिर्विण्णः कर्षत्य एव वसुंधराम
आगम्यागम्य चैवैनं भूयॊ भूयॊ ऽवहस्य च
शतक्रतुर अनिर्विण्णं पृष्ट्वा पृष्ट्वा जगाम ह
यदा तु तपसॊग्रेण चकर्ष वसुधां नृप
ततः शक्रॊ ऽबरवीद देवान राजर्षेर यच चिकीर्षितम
तच छरुत्वा चाब्रुवन देवाः सहस्राक्षम इदं वचः
वरेण चछन्द्यतां शक्र राजर्षिर यदि शक्यते
यदि हय अत्र परमीता वै सवर्गं गच्छन्ति मानवाः
असान अनिष्ट्वा करतुभिर भागॊ नॊ न भविष्यति
आगम्य च ततः शक्रस तदा राजर्षिम अब्रवीत
अलं खेदेन भवतः करियतां वचनं मम
मानवा ये निराहारा देहं तयक्ष्यन्त्य अतन्द्रिताः
युधि वा निहताः सम्यग अपि तिर्यग्गता नृप
ते सवर्गभाजॊ राजेन्द्र भवन्त्व अति महामते
तथास्त्व इति ततॊ राजा कुरुः शक्रम उवाच ह
ततस तम अभ्यनुज्ञाप्य परहृष्टेनान्तरात्मना
जगाम तरिदिवं भूयः कषिप्रं बलनिषूदनः
एवम एतद यदुश्रेष्ठ कृष्टं राजर्षिणा पुरा
शक्रेण चाप्य अनुज्ञातं पुण्यं पराणान विमुञ्चताम
अपि चात्र सवयं शक्रॊ जगौ गाथां सुराधिपः
कुरुक्षेत्रं निबद्धां वै तां शृणुष्व हलायुध
पांसवॊ ऽपि कुरुक्षेत्राद वायुना समुदीरिताः
अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम
सुरर्षाभा बराह्मणसत्तमाश च; तथा नृगाद्या नरदेवमुख्याः
इष्ट्वा महार्हैः करतुभिर नृसिंह; संन्यस्य देहान सुगतिं परपन्नाः
तरन्तुकारन्तुकयॊर यद अन्तरं; रामह्रदानां च मचक्रुकस्य
एतत कुरुक्षेत्रसमन्तपञ्चकं; परजापतेर उत्तरवेदिर उच्यते
शिवं महत पुण्यम इदं दिवौकसां; सुसंमतं सवर्गगुणैः समन्वितम
अतश च सर्वे ऽपि वसुंधराधिपा; हता गमिष्यन्ति महत्मनां गतिम
[वै]
कुरुक्षेत्रं ततॊ दृष्ट्वा दत्त्वा दायांश च सात्वतः
आश्रमं सुमहद दिव्यम अगमज जनमेजय
मधुकाम्र वनॊपेतं पलक्षन्यग्रॊध संकुलम
चिरिबिल्वयुतं पुण्यं पनसार्जुन संकुलम
तं दृष्ट्वा यादव शरेष्ठः परवरं पुण्यलक्षणम
पप्रच्छ तान ऋषीन सर्वान कस्याश्रमवरस तव अयम
ते तु सर्वे महात्मानम ऊचू राजन हलायुधम
शृणु विस्तरतॊ राम यस्यायं पूर्वम आश्रमः
अत्र विष्णुः पुरा देवस तप्तवांस तप उत्तमम
अत्रास्य विधिवद यज्ञाः सर्वे वृत्ताः सनातनाः
अत्रैव बराह्मणी सिद्धा कौमार बरह्मचारिणी
यॊगयुक्ता दिवं याता तपःसिद्धा तपस्विनी
बभूव शरीमती राजञ शाण्डिल्यस्य महात्मनः
सुता धृतव्रता साध्वी नियता बरह्मचारिणी
सा तु पराप्य परं यॊगं गता सवर्गम अनुत्तमम
भुक्त्वाश्रमे ऽशवमेधस्य फलं फलवतां शुभा
गता सवर्गं महाभागा पूजिता नियतात्मभिः
अभिगम्याश्रमं पुण्यं दृष्ट्वा च यदुपुंगवः
ऋषींस तान अभिवाद्याथ पार्श्वे हिमवतॊ ऽचयुतः
सकन्धावाराणि सर्वाणि निवर्त्यारुरुहे ऽचलम
नातिदूरं ततॊ गत्वा नगं तालध्वजॊ बली
पुण्यं तीर्थवरं दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः
परभवं च सरस्वत्याः पलक्षप्रस्रवणं बलः
संप्राप्तः कारपचनं तीर्थप्रवरम उत्तमम
हलायुधस तत्र चापि दत्त्वा दानं महाबलः
आप्लुतः सलिले शीते तस्माच चापि जगाम ह
आश्रमं परमप्रीतॊ मित्रस्य वरुणस्य च
इन्द्रॊ ऽगनिर अर्यमा चैव यत्र पराक परीतिम आप्नुवन
तं देशं कारपचनाद यमुनायां जगाम ह
सनात्वा तत्रापि धर्मात्मा परां तुष्टिम अवाप्य च
ऋषिभिश चैव सिद्धैश च सहितॊ वै महाबलः
उपविष्टः कथाः शुभ्राः शुश्राव यदुपुंगवः
तथा तु तिष्ठतां तेषां नारदॊ भगवान ऋषिः
आजगामाथ तं देशं यत्र रामॊ वयवस्त्थितः
जटामण्डलसंवीतः सवर्णचीरी महातपाः
हेमदण्डधरॊ राजन कमण्डालु धरस तथा
कच्छपीं सुखशब्दां तां गृह्य वीणां मनॊरमाम
नृत्ये गीते च कुशलॊ देव बराह्मण पूजितः
परकर्ता कलहानां च नित्यं च कलहप्रियः
तं देशम आगमद यत्र शरीमान रामॊ वयवस्थितः
परत्युत्थाय तु ते सर्वे पूजयित्वा यतव्रतम
देवर्षिर पर्यपृच्छन्त यथावृत्तं कुरून परति
ततॊ ऽसयाकथयद राजन नारदः सर्वधर्मवित
सर्वम एव यथावृत्तम अतीतं कुरु संक्षयम
ततॊ ऽबरवीद रौहिणेयॊ नारदं दीनया गिरा
किम अवस्थ तु तत कषत्रं ये च तत्राभवन नृपाः
शरुतम एतन मया पूर्वं सर्वम एव तपॊधन
विस्तर शरवणे जातं कौतूहलम अतीव मे
[नारद]
पूर्वम एव हतॊ भीष्मॊ दरॊणः सिन्धुपतिस तथा
हतॊ वैकर्तनः कर्णः पुत्राश चास्य महारथाः
भूरिश्रवा रौहिणेय मद्रराजश च वीर्यवान
एते चान्ये च बहवस तत्र तत्र महाबलाः
परियान पराणान परित्यज्य परियार्थं कौरवस्य वै
राजानॊ राजपुत्राश च समरेष्व अनिवर्तिनः
अहतांस तु महाबाहॊ शृणु मे तत्र माधव
धार्तराष्ट्र बले शेषाः कृपॊ भॊजश च वीर्यवान
अश्वत्थामा च विक्रान्तॊ भग्नसैन्या दिशॊ गताः
दुर्यॊधनॊ हते सैन्ये परद्रुतेषु कृपादिषु
हरदं दवैपायनं नाम विवेश भृशदुःखितः
शयानं धार्तराष्ट्रं तु सतम्भिते सलिले तदा
पाण्डवाः सह कृष्णेन वाग्भिर उग्राभिर आर्दयन
स तुद्यमानॊ बलवान वाग्भी राम समन्ततः
उत्तितः पराग घरदाद वीरः परगृह्य महतीं गदाम
स चाप्य उपगतॊ युद्धं भीमेन सह सांप्रतम
भविष्यति च तत सद्यस तयॊ राम सुदारुणम
यदि कौतूहलं ते ऽसति वरज माधव माचिरम
पश्य युद्धं महाघॊरं शिष्ययॊर यदि मन्यसे
[वै]
नारदस्य वचः शरुत्वा तान अब्भ्यर्च्य दविजर्षभान
सर्वान विसर्जयाम आस ये तेनाभ्यागताः सह
गम्यतां दवारकां चेति सॊ ऽनवशाद अनुयायिनः
सॊ ऽवतीर्याचलश्रेष्ठात परक्ष परस्वरणाच छुभात
ततः परीतमना रामः शरुत्वा तीर्थफलं महत
विप्राणां संनिधौ शलॊकम अगायद इदम अच्युतः
सरस्वती वाससमा कुतॊ रतिः; सरस्वती वाससमाः कुतॊ गुणाः
सरस्वतीं पराप्य दिवं गता जनाः; सदा समरिष्यन्ति नदीं सरस्वतीम
सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या; सरस्वती लॊकसुखावहा सदा
सरस्वतीं पराप्य जनाः सुदुष्कृताः; सदा न शॊचन्ति परत्र चेह च
ततॊ मुहुर मुहुः परीत्या परेक्षमाणः सरस्वतीम
हयैर युक्तं रथं शुभ्रम आतिष्ठत परंतपः
स शीघ्रगामिना तेन रथेन यदुपुंगवः
दिदृक्षुर अभिसंप्राप्तः शिष्ययुद्धम उपस्थितम
[वै]
एवं तद अभवद युद्धं तुमुलं जनमेजय
यत्र दुःखान्वितॊ राजा धृतराष्ट्रॊ ऽबरवीद इदम
रामं संनिहितं दृष्ट्वा गदायुद्ध उपस्थिते
मम पुत्रः कथं भीमां परत्ययुध्यत संजय
[स]
राम सांनिध्यम आसाद्य पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव
युद्धकामॊ महाबाहुः समहृष्यत वीर्यवान
दृष्ट्वा लाङ्गलिनं राजा परत्युत्थाय च भारत
परीत्या परमया युक्तॊ युधिष्ठिरम अथाब्रवीत
समन्त पञ्चकं कषिप्रम इतॊ यामविशां पते
परथितॊत्तर वेदी सा देवलॊके परजापतेः
तस्मिन महापुण्यतमे तरैलॊक्यस्य सनातने
संग्रामे निधनं पराप्य धरुवं सवर्गॊ भविष्यति
तथेत्य उक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
समन्तपञ्चकं वीरः परायाद अभिमुखः परभुः
ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा परगृह्य महतीं गदाम
पद्भ्याम अमर्षाद दयुतिमान अगच्छत पाण्डवैः सह
तथा यान्तं गदाहस्तं वर्मणा चापि दंशितम
अन्तरिक्षगता देवाः साधु साध्व इत्य अपूजयन
वातिकाश च नरा ये ऽतर दृष्ट्वा ते हर्षम आगताः
स पाण्डवैः परिवृतः कुरुराजस तवात्मजः
मत्तस्येव गजेन्द्रस्य गतिम आस्थाय सॊ ऽवरजत
ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां च महास्वनैः
सिंहनादैश च शूराणां दिशः सर्वाः परपूरिताः
परतीच्य अभिमुखं देशं यथॊद्दिष्टं सुतेन ते
गत्वा च तैः परिक्षिप्तं समन्तात सर्वतॊदिशम
दक्षिणेन सरस्वत्याः सवयनं तीर्थम उत्तमम
तस्मिन देशे तव अनिरिणे तत्र युद्धम अरॊचयन
ततॊ भीमॊ महाकॊटिं गदां गृह्याथ वर्म भृत
बिभ्रद रूपं महाराज सदृशं हि गरुत्मतः
अवबद्ध शिरस तराणाः संख्ये काञ्चनवर्म भृत
रराज राजन पुत्रस ते काञ्चनः शैलराड इव
वर्मभ्यां संवृतौ वीरौ भीम दुर्यॊधनाव उभौ
संयुगे च परकाशेते संरब्धाव इव कुञ्जरौ
रणमण्डलमध्यस्थौ भरतरौ तौ नरर्षभौ
अशॊभेतां महाराज चन्द्रसूर्याव इवॊदितौ
ताव अन्यॊन्यं निरीक्षेतां करुद्धाव इव महाद्विपौ
दहन्तौ लॊचनै राजन परस्परवधैषिणौ
संप्रहृष्टमना राजन गदाम आदाय कौरवः
सृक्किणी संलिहन राजन करॊधरक्तेक्षणः शवसन
ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा गदाम आदाय वीर्यवान
भीमसेनम अभिप्रेक्ष्य गजॊ गजम इवाह्वयत
अद्रिसारमयीं भीमस तथैवादाय वीर्यवान
आह्वयाम आस नृपतिं सिंहः सिंहं यथा वने
ताव उद्यतगदापाणी दुर्यॊधन वृकॊदरौ
संयुगे सम परकाशेते गिरी सशिखराव इव
ताव उभाव अभिसंक्रुद्धाव उभौ भीमपराक्रमौ
उभौ शिष्यौ गदायुद्धे रौहिणेयस्य धीमतः
उभौ सदृशकर्माणौ यम वासवयॊर इव
तथा सदृशकर्माणौ वरुणस्य महाबलौ
वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य च
सदृशौ तौ महाराज मधुकैटभयॊर युधि
उभौ सदृशकर्माणौ रणे सुन्दॊपसुन्दयॊः
तथैव कालस्य समौ मृत्यॊश चैव परंतपौ
अन्यॊन्यम अभिधावन्तौ मत्ताव इव महाद्विपौ
वाशिता संगमे दृप्तौ शरदीव मदॊत्कटौ
मत्ताव इव जिगीषन्तौ मातङ्गौ भरतर्षभौ
उभौ करॊधविषं दीप्तं वमन्ताव उरगाव इव
अन्यॊन्यम अभिसंरब्धौ परेक्षमाणाव अरिंदमौ
उभौ भरतशार्दूलौ विक्रमेण समन्वितौ
सिंहाव इव दुराधर्षौ गदायुद्धे परंतपौ
नखदंष्ट्रायुधौ वीरौ वयाघ्राव इव दुरुत्सहौ
परजासंहरणे कषुब्धौ समुद्राव इव दुस्तरौ
लॊहिताङ्गाव इव करुद्धौ परतपन्तौ महारथौ
रश्मिमन्तौ महात्मानौ दीप्तिमन्तौ महाबलौ
ददृशाते कुरुश्रेष्ठौ कालसूर्याव इवॊद्दितौ
वयाघ्राव इव सुसंरब्धौ गर्जन्ताव इव तॊयदौ
जहृषाते महाबाहू सिंहौ केसरिणाव इव
गजाव इव सुसंरब्धौ जवलिताव इव पावकौ
ददृशुस तौ महात्मानौ सशृङ्गाव इव पर्वतौ
रॊषात परस्फुरमाणौष्ठौ निरीक्षन्तौ परस्परम
तौ समेतौ महात्मानौ गदाहस्तौ नरॊत्तमौ
उभौ परमसंहृष्टाव उभौ परमसंमतौ
सदश्वाव इव हेषन्तौ बृंहन्ताव इव कुञ्जरौ
वृषभाव इव गर्जन्तौ दुर्यॊधन वृकॊदरौ
दैत्याव इव बलॊन्मत्तौ रेजतुस तौ नरॊत्तमौ
ततॊ दुर्यॊधनॊ राजन्न इदम आह युधिष्ठिरम
सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तम इव भास्करम
इदं वयवसितं युद्धं मम भीमस्य चॊभयॊः
उपॊपविष्टाः पश्यध्वं विमर्दं नृपसत्तमाः
ततः समुपविष्टं तत सुमहद राजमण्डलम
विराजमानं ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम
तेषां मध्ये महाबाहुः शरीमान केशव पूर्वजः
उपविष्टॊ महाराज पूज्यमानः समन्ततः
शुशुभे राजमध्यस्थॊ नीलवासाः सितप्रभः
नक्षत्रैर इव संपूर्णॊ वृतॊ निशि निशाकरः
तौ तथा तु महाराज गदाहस्तौ दुरासदौ
अन्यॊन्यं वाग्भिर उग्राभिस तक्षमाणौ वयवस्थितौ
अप्रियाणि ततॊ ऽनयॊन्यम उक्त्वा तौ कुरुपुंगवौ
उदीक्षन्तौ सथितौ वीरौ वृत्र शक्राव इवाहवे
[वै]
ततॊ वाग युद्धम अभवत तुमुलं जनमेजय
यत्र दुःखान्वितॊ राजा धृतराष्ट्रॊ ऽबरवीद इदम
धिग अस्तु खलु मानुष्यं यस्य निष्ठेयम ईदृशी
एकादश चमू भर्ता यत्र पुत्रॊ ममाभिभूः
आज्ञाप्य सर्वान नृपतीन भुक्त्वा चेमां वसुंधराम
गदाम आदाय वेगेन पदातिः परथितॊ रणम
भूत्वा हि जगतॊ नाथॊ हय अनाथ इव मे सुतः
गदाम उद्यम्य यॊ याति किम अन्यद भागधेयतः
अहॊ दुःखं महत पराप्तं पुत्रेण मम संजय
एवम उक्त्वा स दुःखार्तॊ विरराम जनाधिपः
[स]
स मेघनिनदॊ हर्षाद विनदन्न इव गॊवृषः
आजुहाव ततः पार्थं युद्धाय युधि वीर्यवान
भीमम आह्वयमाने तु कुरुराजे महात्मनि
परादुरासन सुघॊराणि रूपाणि विविधान्य उत
ववुर वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च
बभूवुश च दिशः सर्वास तिमिरेण समावृताः
महास्वनाः सनिर्घातास तुमुला लॊमहर्षणाः
पेतुस तथॊल्काः शतशः सफॊटयन्त्यॊ नभस्तलम
राहुश चाग्रसद आदित्यम अपर्वणि विशां पते
चकम्पे च महाकम्पं पृथिवी सवनद्रुमा
रूक्षाश च वाताः परववुर नीचैः शर्कर वर्षिणः
गिरीणां शिखराण्य एव नयपतन्त महीतले
मृगा बहुविधाकाराः संपतन्ति दिशॊ दश
दीप्ताः शिवाश चाप्य अनदन घॊररूपाः सुदारुणाः
निर्घाताश च महाघॊरा बभूवुर लॊमहर्षणाः
दीप्तायां दिशि राजेन्द्र मृगाश चाशुभ वादिनः
उदपानगताश चापॊ वयवर्धन्त समन्ततः
अशरीरा महानादाः शरूयन्ते सम तदा नृप
एवमादीनि दृष्ट्वाथ निमित्तानि वृकॊदरः
उवाच भरातरं जयेष्ठं धर्मराजं युधिष्ठिरम
नैष शक्तॊ रणे जेतुं मन्दात्मा मां सुयॊधनः
अद्य करॊधं विमॊक्ष्यामि निगूढं हृदये चिरम
सुयॊधने कौरवेन्द्रे खाण्डवे पावकॊ यथा
शल्यम अद्यॊद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्छयम
निहत्य गदया पापम इमं कुरु कुलाधमम
अद्य कीर्तिमयीं मालां परतिमॊक्ष्याम्य अहं तवयि
हत्वेमं पापकर्माणं गदया रणमूर्धनि
अद्यास्य शतधा देहं भिनद्मि गदयानया
नायं परवेष्टा नगरं पुनर वारणसाह्वयम
सर्पॊत्सर्गस्य शयने विषदानस्य भॊजने
परमाण कॊट्यां पातस्या दाहस्य जतु वेश्मनि
सभायाम अवहासस्य सर्वस्वहरणस्य च
वर्षम अज्ञातवासस्य वनवासस्य चानघ
अद्यान्तम एषां दुःखानां गन्ता भरतसत्तम
एकाह्ना विनिहत्येमं भविष्याम्य आत्मनॊ ऽनृणः
अद्यायुर धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेर अकृतात्मनः
समाप्तं भरतश्रेष्ठ मातापित्रॊश च दर्शनम
अद्यायं कुरुराजस्य शंतनॊः कुलपांसनः
पराणाञ शरियं च राज्यं च तयक्त्वा शेष्यति भूतले
राजा च धृतराष्ट्रॊ ऽदय शरुत्वा पुत्रं मया हतम
समरिष्यत्य अशुभं कर्म यत तच छकुनि बुद्धिजम
इत्य उक्त्वा राजशार्दूल गदाम आदाय वीर्यवान
अवातिष्ठत युद्धाय शक्रॊ वृत्रम इवाह्वयन
तम उद्यतगदां दृष्ट्वा कैलासम इव शृङ्गिणम
भीमसेनः पुनः करुद्धॊ दुर्यॊधनम उवाच ह
राज्ञश च धृतराष्ट्रस्य तथा तवम अपि चात्मनः
समर तद दुष्कृतं कर्म यद्वृत्तं वारणावते
दरौपदी च परिक्लिष्टा सभायां यद रजस्वला
दयूते च वञ्चितॊ राजा यत तवया सौबलेन च
वने दुःखं च यत पराप्तम अस्माभिस तवत्कृतं महत
विराटनगरे चैव यॊन्यन्तरगतैर इव
तत सर्वं यातयाम्य अद्य दिष्ट्या दृष्टॊ ऽसि दुर्मते
तवत्कृते ऽसौ हतः शेते शरतल्पे परतापवान
गाङ्गेयॊ रथिनां शरेष्ठॊ निहतॊ याज्ञसेनिना
हतॊ दरॊणश च कर्णश च तथा शल्यः परतापवान
वैराग्नेर आदिकर्ता च शकुनिः सौबलॊ हतः
परातिकामी तथा पापॊ दरौपद्याः कलेशकृद धतः
भरातरस ते हताः सर्वे शूरा विक्रान्तयॊधिनः
एते चान्ये च बहवॊ निहतास तवत्कृते नृपाः
तवाम अद्य निहनिष्यामि गदया नात्र संशयः
इत्य एवम उच्चै राजेन्द्र भाषमाणं वृकॊदरम
उवाच वीतभी राजन पुत्रस ते सत्यविक्रमः
किं कत्थितेन बहुधा युध्यस्व तवं वृकॊदर
अद्य ते ऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां कुलाधम
नैव दुर्यॊधनः कषुद्र केन चित तवद्विधेन वै
शक्त्यस तरासयितुं वाचा यथान्यः पराकृतॊ नरः
चिरकालेप्सितं दिष्ट्या हृदयस्थम इदं मम
तवया सह गदायुद्धं तरिदशैर उपपादितम
किं वाचा बहुनॊक्तेन कत्थितेन च दुर्मते
वाणी संपद्यताम एषा कर्मणा माचिरं कृथाः
तस्या तद वचनं शरुत्वा सर्व एवाभ्यपूजयन
राजानः सॊमकाश चैव ये तत्रासन समागताः
ततः संपूजितः सर्वैः संप्रहृष्टतनू रुहः
भूयॊ धीरं मनश चक्रे युद्धाय कुरुनन्दनः
तं मत्तम इव मातङ्गं तलतालैर नराधिपाः
भूयः संहर्षयां चक्रुर दुर्यॊधनम अमर्षणम
तं महात्मा महात्मानं गदाम उद्यम्य पाण्डवः
अभिदुद्राव वेगेन धार्तराष्ट्रं वृकॊदरः
बृंहन्ति कुञ्जरास तत्र हया हेषन्ति चासकृत
शस्त्राणि चाप्य अदीप्यन्त पाण्डवानां जयैषिणाम
[स]
ततॊ दुर्यॊधनॊ दृष्ट्वा भीमसेनं तथागतम
परत्युद्ययाव अदीनात्मा वेगेन महता नदन
समापेततुर आनद्य शृङ्गिणौ वृषभाव इव
महानिर्घात घॊषश च संप्रहारस तयॊर अभूत
अभवच च तयॊर युद्धं तुमुलं लॊम हार्षणम
जिगीषतॊर युधा अन्यॊन्यम इन्द्र परह्रादयॊर इव
रुधिरॊक्षितसर्वाङ्गौ गदाहस्तौ मनस्विनौ
ददृशाते महात्मानौ पुष्पिताव इव कुंशुकौ
तथा तस्मिन महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणे
खद्यॊतसंघैर इव खं दर्शनीयं वयरॊचत
तथा तस्मिन वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम
उभाव आपि परिश्रान्तौ युध्यमानाव अरिंदमौ
तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनर एव परंतपौ
अभ्यहारयतां तत्र संप्रगृह्य गदे शुभे
तौ तु दृष्ट्वा महावीर्यौ समाश्वस्तौ नरर्षभौ
बलिनौ वारणौ यद्वद वाशितार्थे मदॊत्कटौ
अपारवीर्यौ संप्रेक्ष्य परगृहीतगदाव उभौ
विस्मयं परमं जग्मुर देवगन्धर्वदानवाः
परगृहीतगदौ दृष्ट्वा दुर्यॊधन वृकॊदरौ
सांशयः सर्वभूतानां विजये समपद्यत
समागम्य ततॊ भूयॊ भरातरौ बलिनां वरौ
अन्यॊन्यस्यान्तर परेप्सू परचक्राते ऽनतरं परति
यमदण्डॊपमां गुर्वीम इन्द्राशनिम इवॊद्यताम
ददृशुः परेक्षका राजन रौद्रीं विशसनीं गदाम
आविध्यतॊ गदां तस्य भीमसेनस्य संयुगे
शब्दः सुतुमुलॊ घॊरॊ मुहूर्तं समपद्यत
आविध्यन्तम अभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रॊ ऽथ पाण्डवम
गदाम अलघु वेगां तां विस्मितः संबभूव ह
चरंश च विविधान मार्गान मण्डलानि च भारत
अशॊभत तदा वीरॊ भूय एव वृकॊदरः
तौ परस्परम आसाद्य यत ताव अन्यॊन्यरक्षणे
मार्जाराव इव भक्षार्थे ततक्षाते मुहुर मुहुः
अचरद भीमसेनस तु मार्गान बहुविधांस तथा
मण्डलानि विचित्राणि सथानानि विविधानि च
गॊमूत्रिकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च
परिमॊक्षं परहाराणां वर्जनं परिधावनम
अभिद्रवणम आक्षेपम अवस्थानं सविग्रहम
परावर्तन संवर्तम अवप्लुतम अथाप्लुतम
उपन्यस्तम अपन्यस्तं गदायुद्धविशारदौ
एवं तौ विचरन्तौ तु नयघ्नतां वै परस्परम
वञ्चयन्तौ पुनश चैव चेरतुः कुरुसत्तमौ
विक्रीडन्तौ सुबलिनौ मण्डलानि परचेरतुः
गदाहस्तौ ततस तौ तु मण्डलावस्थितौ बली
दक्षिणं मण्डलं राजन धार्तराष्ट्रॊ ऽभयवर्तत
सव्यं तु मण्डलं तत्र भीमसेनॊ ऽभयवर्तत
तथा तु चरतस तस्य भीमस्य रणमूर्धनि
दुर्यॊधनॊ महाराज पार्श्वदेशे ऽभयताडयत
आहतस तु तदा भीमस तव पुत्रेण भारत
आविध्यत गदां गुर्वीं परहारं तम अचिन्तयन
इन्द्राशनिसमां घॊरां यमदण्डम इवॊद्यताम
ददृशुस ते महाराज भीमसेनस्य तां गदाम
आविध्यन्तं गदां दृष्ट्वा भीमसेनं तवात्मजः
समुद्यम्या गदां घॊरां परत्यविध्यद अरिंदमः
गदा मारुतवेगेन तव पुत्रस्य भारत
शब्द आसीत सुतुमुलस तेजश च समजायत
स चरन विविधान मार्गान मण्डलानि च भागशः
समशॊभत तेजस्वी भूयॊ भीमात सुयॊधनः
आविद्धा सर्ववेगेन भीमेन महती गदा
सधूमं सार्चिषं चाग्निं मुमॊचॊग्रा महास्वना
आधूतां भीमसेनेन गदां दृष्ट्वा सुयॊधनः
अद्रिसारमयीं गुर्वीम आविध्यन बह्व अशॊभत
गदा मारुतवेगं हि दृष्ट्वा तस्य महात्मनः
भयं विवेश पाण्डून वै सर्वान एव ससॊमकान
तौ दर्शयन्तौ समरे युद्धक्रीडां समन्ततः
गदाभ्यां सहसान्यॊन्यम आजघ्नतुर अरिंदमौ
तौ परस्परम आसाद्य दंष्ट्राभ्यां दविरदौ यथा
अशॊभेतां महाराज शॊणितेन परिप्लुतौ
एवं तद अभवद युद्धं घॊररूपम असंवृतम
परिवृत्ते ऽहनि करूरं वृत्रवासवयॊर इव
दृष्ट्वा वयवस्थितं भीमं तव पुत्रॊ महाबलः
चरंश चित्रतरान मार्गान कौन्तेयम अभिदुद्रुवे
तस्य भीमॊ महावेगां जाम्बूनदपरिष्कृताम
अभिक्रुद्धस्य करुद्धस तु ताडयाम आस तां गदाम
सविस्फुलिङ्गॊ निर्ह्रादस तयॊस तत्राभिघातजः
परादुरासीन महाराज सृष्टयॊर वज्रयॊर इव
वेगवत्या तया तत्र भीमसेनप्रमुक्तया
निपतन्त्या महाराज पृथिवीसमकम्पत
तां नामृष्यत कौरव्यॊ गदां परतिहतां रणे
मत्तॊ दविप इव करुद्धः परतिजुञ्जर दर्शनात
स सव्यं मण्डलं राजन्न उद्भ्राम्य कृतनिश्चयः
आजघ्ने मूर्ध्नि कौन्तेयं गदया भीमवेगया
तया तव अभिहतॊ भीमः पुत्रेण तव पाण्डवः
नाकम्पत महाराज तद अद्भुतम इवाभवत
आश्चर्यं चापि तद राजन सर्वसैन्यान्य अपूजयन
यद गदाभिहतॊ भीमॊ नाकम्पत पदात पदम
ततॊ गुरुतरां दीप्तां गदां हेमपरिष्कृताम
दुर्यॊधनाय वयसृजद भीमॊ भीमपराक्रमः
तं परहारम असंभ्रान्तॊ लाघवेन महाबलः
मॊघं दुर्यॊधनश चक्रे तत्राभूद विस्मयॊ महान
सा तु मॊघा गदा राजन पतन्ती भीम चॊदिता
चालयाम आस पृथिवीं महानिर्घात निस्वना
आस्थाय कौशिकान मार्गान उत्पतन स पुनः पुनः
गदा निपातं परज्ञाय भीमसेनम अवञ्चयत
वञ्चयित्वा तथा भीमं गदया कुरुसत्तमः
ताडयाम आस संक्रुद्धॊ वक्षॊ देशे महाबलः
गदयाभिहतॊ भीमॊ मुह्यमानॊ महारणे
नाभ्यमन्यत कर्तव्यं पुत्रेणाभ्याहतस तव
तस्मिंस तथा वर्तमाने राजन सॊमक पाण्डवाः
भृशॊपहत संकल्पा नहृष्ट मनसॊ ऽभवन
स तु तेन परहारेण मातङ्ग इव रॊषितः
हस्तिवद धस्ति संकाशम अभिदुद्राव ते सुतम
ततस तु रभसॊ भीमॊ गदया तनयं तव
अभिदुद्राव वेगेन सिंहॊ वनगजं यथा
उपसृत्य तु राजानं गदा मॊक्षविशारदः
आविध्यत गदां राजन समुद्दिश्य सुतं तव
अताडयद भीमसेनः पार्श्वे दुर्यॊधनं तदा
स विह्वलः परहारेण जानुभ्याम अगमन महीम
तस्मिंस तु भरतश्रेष्ठे जानुभ्याम अवनीं गते
उदतिष्ठत ततॊ नादः सृञ्जयानां जगत्पते
तेषां तु निनदं शरुत्वा सृञ्जयानां नरर्षभः
अमर्षाद भरतश्रेष्ठ पुत्रस ते समकुप्यत
उत्थाय तु महाबाहुः करुद्धॊ नाग इव शवसन
दिधक्षन्न इव नेत्राभ्यां भीमसेनम अवैक्षत
ततः स भरतश्रेष्ठॊ गदापाणिर अभिद्रवत
परमथिष्यन्न इव शिरॊ भीमसेनस्य संयुगे
स महात्मा महात्मानं भीमं भीमपराक्रमः
अताडयच छङ्खदेशे स चचालाचलॊपमः
स भूयः शुशुभे पार्थस ताडितॊ गदया रणे
उद्भिन्न रुधिरॊ राजन परभिन्न इव कुञ्जरः
ततॊ गदां वीर हणीम अयॊ मयीं; परगृह्य वज्राशनितुल्यनिस्वनाम
अताडयच छत्रुम अमित्रकर्शनॊ; बलेन विक्रम्य धनंजयाग्रजः
स भीमसेनाभिहतस तवात्मजः; पपात संकम्पित देहबन्धनः
सुपुष्पितॊ मारुतवेगताडितॊ; महावने साल इवावघूर्णितः
ततः परणेदुर जहृषुश च पाण्डवाः; समीक्ष्य पुत्रं पतितं कषितौ तव
तथ सुतस ते परतिलभ्य चेतनां; समुत्पपात दविरदॊ यथा हरदात
स पार्थिवॊ नित्यम अमर्षितस तदा; महारथः शिक्षितवत परिभ्रमन
अताडयत पाण्डवम अग्रतः सथितं; स विह्वलाङ्गॊ जगतीम उपास्पृशत
स समिह नादान विननाद कौरवॊ; निपात्य भूमौ युधि भीमम ओजसा
बिभेद चैवाशनि तुल्यतेजसा; गदा निपातेन शरीररक्षणम
ततॊ ऽनतरिक्षे निनदॊ महान अभूद; दिवौकसाम अप्सरसां च नेदुषाम
पपात चॊच्चर मर परवेरितं; विचित्रपुष्पॊत्कर वर्षम उत्तमम
ततः परान आविशद उत्तमं भयं; समीक्ष्य भूमौ पतितं नरॊत्तमम
अहीयमानं च बलेन कौरवं; निशम्य भेदं च दृढस्य वर्मणः
ततॊ मुहूर्ताद उपलभ्य चेतनां; परमृज्य वक्त्रं रुधिरार्धम आत्मनः
धृतिं समालम्ब्य विवृत्तलॊचनॊ; बलेन संस्तभ्य वृकॊदरः सथितः
[स]
समुदीर्णं ततॊ दृष्ट्वा सांग्रामं कुरुमुख्ययॊः
अथाब्रवीद अर्जुनस तु वासुदेवं यशस्विनम
अनयॊर वीरयॊर युद्धे कॊ जयायान भवतॊ मतः
कस्य वा कॊ गुणॊ भूयान एतद वद जनार्दन
[वा]
उपदेशॊ ऽनयॊस तुल्यॊ भीमस तु बलवत्तरः
कृतयत्नतरस तव एष धार्तराष्ट्रॊ वृकॊदरात
भीमसेनस तु धर्मेण युध्यमानॊ न जेष्यति
अन्यायेन तु युध्यन वै हन्याद एष सुयॊधनम
मायया निर्जिता देवैर असुरा इति नः शरुतम
विरॊचनश च शक्रेण मायया निर्जितः सखे
मायया चाक्षिपत तेजॊ वृत्रस्य बलसूदनः
परतिज्ञातं तु भीमेन दयूतकाले धनंजय
ऊरू भेत्स्यामि ते संख्ये गदयेति सुयॊधनम
सॊ ऽयं परतिज्ञां तां चापि पारयित्वारि कर्शनः
मायाविनं च राजानं माययैव निकृन्ततु
यद्य एष बलम आस्थाय नयायेन परहरिष्यति
विषामस्थस ततॊ राजा भविष्यति युधिष्ठिरः
पुनर एव च वक्ष्यामि पाण्डवेदं निबॊध मे
धर्मराजापराधेन भयं नः पुनरागतम
कृत्वा हि सुमहत कर्महत्वा भीष्म मुखान कुरून
जयः पराप्तॊ यशश चाग्र्यं वैरं च परतियातितम
तद एवं विजयः पराप्तः पुनः संशयितः कृतः
अबुद्धिर एषा महती धर्मराजस्य पाण्डव
यद एकविजये युद्धे पणितं कृतम ईदृशम
सुयॊधनः कृती वीर एकायनगतस तथा
अपि चॊशनसा गीतः शरूयते ऽयं पुरातनः
शलॊकस तत्त्वार्थ सहितस तन मे निगदतः शृणु
पुनरावर्तमानानां भग्नानां जीवितैषिणाम
भतव्यम अरिशेषाणाम एकायनगता हि ते
सुयॊधनम इमं भग्नं हतसैन्यं हरदं गतम
पराजितं वनप्रेप्सुं निराशं राज्यलम्भने
कॊ नव एष समयुगे पराज्ञः पुनर दवंद्वे समाह्वयेत
अपि वॊ निर्जितं राज्यं न हरेत सुयॊधनः
यस तरयॊदश वर्षाणि गदया कृतनिश्रमः
चरत्य ऊर्ध्वं च तिर्यक च भीमसेनजिघांसया
एवं चेन न महाबाहुर अन्यायेन हनिष्यति
एष वः कौरवॊ राजा धार्तराष्ट्रॊ भविष्यति
धनंजयस तु शरुत्वैतत केशवस्य महात्मनः
परेक्षतॊ भीमसेनस्य हस्तेनॊरुम अताडयत
गृह्य संज्ञां ततॊ भीमॊ गदया वयचरद रणे
मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च
दक्षिणं मण्डलं सव्यं गॊमूत्रकम अथापि च
वयचरत पाण्डवॊ राजन्न अरिं संमॊहयन्न इव
तथैव तव पुत्रॊ ऽपि गदा मार्गविशारदः
वयचरल लघुचित्रं च भीमसेनजिघांसया
आधुन्वन्तौ गदे घॊरे चन्दनागरुरूषिते
वैरस्यान्तं परीप्सन्तौ रणे करुद्धाव इवान्तकौ
अन्यॊन्यं तौ जिघांसन्तौ परवीरौ पुरुषर्षभौ
युयुधाते गरुत्मन्तौ यथा नागामिषैषिणौ
मण्डलानि विचित्राणि चरतॊर नृप भीमयॊः
गदा संपातजास तत्र परजज्ञुः पावकार्चिषः
समं परहरतॊस तत्र शूरयॊर बलिनॊर मृधे
कषुब्धयॊर वायुना राजन दवयॊर इव समौद्रयॊः
तयॊः परहरतॊस तुल्यं मत्तकुञ्जरयॊर इव
गदा निर्घातसंह्रादः परहाराणाम अजायत
तस्मिंस तदा संप्रहारे दारुणे संकुले भृशम
उभाव अपि परिश्रान्तौ युध्यमानाव अरिंदमौ
तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनर एव परंतपौ
अभ्यहारयतां करुद्धौ परगृह्य महती गदे
तयॊः समभवद युद्धं घॊररूपम असंवृतम
गदा निपातै राजेन्द्र तक्षतॊर वै परस्परम
वयायामप्रद्रुतौ तौ तु वृषभाक्षौ तरस्विनौ
अन्यॊन्यं जघ्नतुर वीरौ पङ्कस्थौ महिषाव इव
जर्जरीकृतसर्वाङ्गौ रुधिरेणाभिसंप्लुतौ
ददृशाते हिमवति पुष्पिताव इव किंशुकौ
दुर्यॊधनेन पार्थस तु विवरे संप्रदर्शिते
ईषद उत्स्मयमानस तु सहसा परससाह ह
तम अभ्याशगतं पराज्ञॊ रणे परेक्ष्य वृकॊदरः
अवाक्षिपद गदां तस्मै वेगेन महता बली
अवक्षेपं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस तव विशां पते
अपासर्पत ततः सथानात सा मॊघा नयपतद भुवि
मॊक्षयित्वा परहारं तं सुतस तव स संभ्रमात
भीमसेनं च गदया पराहरत कुरुसत्तमः
तस्य विष्यन्दमानेन रुधिरेणामितौजसः
परहार गुरु पाताच च मूर्छेव समजायत
दुर्यॊधनस तं च वेद पीडितं पाण्डवं रणे
धारयाम आस भीमॊ ऽपि शरीरम अतिपीडितम
अमन्यत सथितं हय एनं परहरिष्यन्तम आहवे
अतॊ न पराहरत तस्मै पुनर एव तवात्मजः
ततॊ मुहूर्तम आश्वस्य दुर्यॊधनम अवस्थितम
वेगेनाभ्यद्रवद राजन भीमसेनः परतापवान
तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य संरब्धम अमितौजसम
मॊघम अस्य परहारं तं चिकीर्षुर भरतर्षभ
अवस्थाने मतिं कृत्वा पुत्रस तव महामनाः
इयेषॊत्पतितुं राजंश छलयिष्यन वृकॊदरम
अबुध्यद भीमसेनस तद राज्ञस तस्य चिकीर्षितम
अथास्य समभिद्रुत्य समुत्क्रम्य च सिंहवत
सृत्या वञ्चयतॊ राजन पुनर एवॊत्पतिष्यतः
ऊरुभ्यां पराहिणॊद राजङ्गदां वेगेन पाण्डवः
सा वज्रनिष्पेष समा परहिता भीमकर्मणा
ऊरू दुर्यॊधनस्याथ बभञ्जे परियदर्शनौ
स पपात नरव्याघ्रॊ वसुधाम अनुनादयन
भग्नॊरुर भीमसेनेन पुत्रस तव महीपते
ववुर वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च
चचाल पृथिवी चापि सवृक्षक्षुप पर्वता
तस्मिन निपतिते वीरे पत्यौ सर्वमहीक्षिताम
महास्वना पुनर दीप्ता सनिर्घाता भयंकरी
पपात चॊल्का महती पतिते पृथिवीपतौ
तथा शॊणितवर्षं च पांसुवर्षं च भारत
ववर्ष मघवांस तत्र तव पुत्रे निपातिते
यक्षाणां राक्षसानां च पिशाचानां तथैव च
अन्तरिक्षे महानादः शरूयते भरतर्षभ
तेन शब्देन घॊरेण मृगाणाम अथ पक्षिणाम
जज्ञे घॊरतमः शब्दॊ बहूनां सर्वतॊदिशम
ये तत्र वाजिनः शेषा गजाश च मनुजैः सह
मुमुचुस ते महानादं तव पुत्रे निपातिते
भेरीशङ्खमृदङ्गानाम अभवच च सवनॊ महान
अन्तर्भूमि गतश चैव तव पुत्रे निपातिते
बहु पादैर बहु भुजैः कबन्धैर घॊरदर्शनैः
नृत्यद्भिर भयदैर वयाप्ता दिशस तत्राभवन नृप
धवजवन्तॊ ऽसत्रवन्तश च शस्त्रवन्तस तथैव च
पराकम्पन्त ततॊ राजंस तव पुत्रे निपातिते
हरदाः कूपाश च रुधिरम उद्वेमुर नृपसत्तम
नद्यश च सुमहावेगाः परतिस्रॊतॊ वहाभवन
पुल्लिङ्गा इव नार्यस तु सत्रीलिङ्गाः पुरुषाभवन
दुर्यॊधने तदा राजन पतिते तनये तव
दृष्ट्वा तान अद्भुतॊत्पातान पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
आविग्नमनसः सर्वे बभूवुर भरतर्षभ
ययुर देवा यथाकामं गन्धर्वाप्सरसस तथा
कथयन्तॊ ऽदभुतं युद्धं सुतयॊस तव भारत
तथैव सिद्धा राजेन्द्र तथा वातिक चारणाः
नरसिंहौ परशंसन्तौ विप्रजग्मुर यथागतम
[स]
तं पातितं ततॊ दृष्ट्वा महाशालम इवॊद्गतम
परहृष्टमनसः सर्वे बभूवुस तत्र पाण्डवाः
उन्मत्तम इव मातङ्गं सिंहेन विनिपातितम
ददृशुर हृष्टरॊमाणः सर्वे ते चापि सॊमकाः
ततॊ दुर्यॊधनं हत्वां भीमसेनः परतापवान
पतितं कौरवेन्द्रं तम उपगम्येदम अब्रवीत
गौर गौर इति पुरा मन्दद्रौपदीम एकवाससाम
यत सभायां हसन्न अस्मांस तदा वदसि दुर्मते
तस्यावहासस्य फलम अद्य तवं समवाप्नुहि
एवम उक्त्वा स वामेन पदा मौलिम उपास्पृशत
शिरश च राजसिंहस्य पादेन समलॊडयत
तथैव करॊधसंरक्तॊ भीमः परबलार्दनः
पुनर एवाब्रवीद वाक्यं यत तच छृणु नराधिप
ये ऽसमान पुरॊ ऽपनृत्यन्त पुनर गौर इति गौर इति
तान वयं परतिनृत्यामः पुनर गौर इति गौर इति
नास्माकं निकृतिर वह्निर नाक्ष दयूतं न वञ्चना
सवबाहुबलम आश्रित्य परबाधामॊ वयं रिपून
सॊ ऽवाप्य वैरस्य परस्य पारं; वृकॊदरः पराह शनैः परहस्य
युधिष्ठिरं केशव सृञ्जयांश च; धनंजयं माद्रवतीसुतौ च
रजस्वलां दरौपदीम आनयन ये; ये चाप्य अकुर्वन्त सदस्य वस्त्राम
तान पश्यध्वं पाण्डवैर धार्तराष्ट्रान; रणे हतांस तपसा याज्ञसेन्याः
ये नः पुरा षण्ढतिलान अवॊचन; करूरा राज्ञॊ धृतराष्ट्रस्य पुत्राः
ते नॊ हताः सगणाः सानुबन्धाः; कामं सवर्गं नरकं वा वरजामः
पुनश च राज्ञः पतितस्त्य भूमौ; स तां गदां सकन्धगतां निरीक्ष्य
वामेन पादेन शिरः परमृद्य; दुर्यॊधनं नैकृतिकेत्य अवॊचत
हृष्टेन राजन कुरु पार्थिवस्य; कषुद्रात्मना भीमसेनेन पादम
दृष्ट्वा कृतं मूर्धनि नाभ्यनन्दन; धर्मात्मानः सॊमकानां परबर्हाः
तव पुत्रं तथा हत्वा कत्थमानं वृकॊदरम
नृत्यमानं च बहुशॊ धर्मराजॊ ऽबरवीद इदम
मा शिरॊ ऽसय पदा मर्दीर मा धर्मस ते ऽतयगान महान
राजा जञातिर हतश चायं नैतन नयाय्यं तवानघ
विध्वस्तॊ ऽयं हतामात्यॊ हतभ्राता हतप्रजः
उत्सन्नपिण्डॊ भराता च नैतन नयाय्यं कृतं तवया
धार्मिकॊ भीमसेनॊ ऽसाव इत्य आहुस तवां पुरा जनाः
स कस्माद भीमसेन तवं राजानम अधितिष्ठसि
दृष्ट्वा दुर्यॊधनं राजा कुन्तीपुत्रस तथागतम
नेत्राभ्याम अश्रुपूर्णाभ्याम इदं वचनम अब्रवीत
नूनम एतद बलवता धात्रादिष्टं महात्मना
यद वयं तवां जिघांसामस तवं चास्मान कुरुसत्तम
आत्मनॊ हय अपराधेन महद वयसनम ईदृशम
पराप्तवान असि यल लॊभान मदाद बाल्याच च भारत
घातयित्वा वयस्यांश च भरातॄन अथ पितॄंस तथा
पुत्रान पौत्रांस तथाचार्यांस ततॊ ऽसि निधनं गतः
तवापराधाद अस्माभिर भरातरस ते महारथाः
निहता जञातयश चान्ये दिष्टं मन्ये दुरत्ययम
सनुषाश च परस्नुषाश चैव धृतराष्ट्रस्य विह्वलाः
गर्हयिष्यन्ति नॊ नूनं विधवाः शॊककर्शिताः
एवम उक्त्वा सुदुःखार्तॊ निशश्वास स पार्थिवः
विललाप चिरं चापि धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः
[धृ]
अधर्मेण हतं दृष्टा राजानं माधवॊत्तमः
किम अब्रवीत तदा सूत बलदेवॊ महाबलः
गदायुद्धविशेषज्ञॊ गदायुद्धविशारदः
कृतवान रौहिणेयॊ यत तन ममाचक्ष्व संजय
[स]
शिरस्य अभिहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन ते सुतम
रामः परहरतां शरेष्ठश चुक्रॊध बलवद बली
ततॊ मध्ये नरेन्द्राणाम ऊर्ध्वबाहुर हलायुधः
कुर्वन आर्तस्वरं घॊरं धिग धिग भीमेत्य उवाच ह
अहॊ धॊग यद अधॊ नाभेः परहृतं शुद्धविक्रमे
नैतद दृष्ट्वं गदायुद्धे कृतवान यद वृकॊदरः
अधॊ नाभ्या न हन्तव्यम इति शास्त्रस्य निश्चयः
अयं तव अशास्त्रविन मूढः सवच्छन्दात संप्रवर्तते
तस्य तत तद बरुवाणस्य रॊषः समभवन महान
ततॊ लाङ्गलम उद्यम्य भीमम अभ्यद्रवद बली
तस्यॊर्ध्व बाहॊः सदृशं रूपम आसीन महात्मनः
बहुधातुविचित्रस्य शवेतस्येव महागिरेः
तम उत्पतन्तं जग्राह केशवॊ विनयानतः
बाहुभ्यां पीनवृत्ताभ्यां परयत्नाद बलवद बली
सितासितौ यदुवरौ शुशुभाते ऽधिकं ततः
नभॊगतौ यथा राजंश चन्द्रसूर्यौ दिनक्षये
उवाच चैनं संरब्धं शमयन्न इव केशवः
आत्मवृद्धिर मित्र वृद्धिर मित्र मित्रॊदयस तथा
विपरीतं दविषत्स्व एतत षड विधा वृद्धिर आत्मनः
आत्मन्य अपि च मित्रेषु विपरीतं यदा भवेत
तदा विद्यान मनॊ जयानिम आशु शान्ति करॊ भवेत
अस्माकं सहजं मित्रं पाण्डवाः शुद्धपौरुषाः
सवकाः पितृष्वसुः पुत्रास ते परैर निकृता भृशम
परतिज्ञा पारणं धर्मः कषत्रियस्येति वेत्थ ह
सुयॊधनस्य गदया भङ्क्तास्म्य ऊरू महाहवे
इति पूर्वं परतिज्ञातं भीमेन हि सभा तले
मैत्रेयेणाभिशप्तश च पूर्वम एव महर्षिणा
ऊरू भेत्स्यति ते भीमॊ गदयेति परंतप
अतॊ दॊषं न पश्यामि मा करुधस तवं परलम्बहन
यौनैर हार्दैर्श च संबन्धैः संबद्धा समेह पाण्डवैः
तेषां वृद्ध्याभिवृद्धिर नॊ मा करुधः पुरुषर्षभ
[राम]
धर्मः सुचरितः सद्भिः सह दवाभ्यां नियच्छति
अर्थश चात्यर्थ लुब्धस्य कामश चातिप्रसङ्गिनः
धर्मार्थौ धर्मकामौ च कामार्थौ चाप्य अपीडयन
धर्मार्थकामान यॊ ऽभयेति सॊ ऽतयन्तं सुखम अश्नुते
तद इदं वयाकुलं सर्वं कृतं धर्मस्य पीडनात
भीमसेनेन गॊविन्द कामं तवं तु यथात्थ माम
[वा]
अरॊषणॊ हि धर्मात्मा सततं धर्मवत्सलः
भवान परख्यायते लॊके तस्मात संशाम्य मा करुधः
पराप्तं कलियुगं विद्धि परतिज्ञां पराण्डवस्य च
आनृण्यं यातु वैरस्य परतिज्ञायाश च पाण्डवः
[स]
धर्मच छलम अपि शरुत्वा केशवात सा विशां पते
नैव परीतमना रामॊ वचनं पराह संसदि
हत्वाधर्मेण राजानं धर्मात्मानं सुयॊधनम
जिह्मयॊधीति लॊके ऽसमिन खयातिं यास्यति पाण्डवः
दुर्यॊधनॊ ऽपि धर्मात्मा गतिं यास्यति शाश्वतीम
ऋजु यॊधी हतॊ राजा धार्तराष्ट्रॊ नराधिपः
युद्धदीक्षां परविश्याजौ रणयज्ञं वितत्य च
हुत्वात्मानम अमित्राग्नौ पराप चावभृथं यशः
इत्य उक्त्वा रथम आस्थाय रौहिणेयः परतापवान
शवेताभ्रशिखराकारः परययौ दवारकां परति
पाञ्चालाश च सवार्ष्णेयाः पाण्डवाश च विशां पते
रामे दवारवतीं याते नातिप्रमनसॊ ऽभवन
ततॊ युधिष्ठिरं दीनं चिन्तापरम अधॊमुखम
शॊकॊपहतसंकल्पं वासुदेवॊ ऽबरवीद इदम
धर्मराज किमर्थं तवम अधर्मम अनुमन्यसे
हतबन्धॊर यद एतस्य पतितस्य विचेतसः
दुर्यॊधनस्य भीमेन मृद्यमानं शिरः पदा
उपप्रेक्षसि कस्मात तवं धर्मज्ञः सन नराधिप
[य]
न ममैत परियं कृष्ण यद राजानं वृकॊदरः
पदा मूर्ध्न्य अस्पृशत करॊधान न च हृष्ये कुलक्षये
निकृत्या निकृता नित्यं धृतराष्ट्र सुतैर वयम
बहूनि परुषाण्य उक्त्वा वनं परस्थापिताः सम ह
भीमसेनस्य तद्दुःखम अतीव हृदि वर्तते
इति संचिन्त्य वार्ष्णेय मयैतत समुपेक्षितम
तस्माद धत्वाकृत परज्ञं लुब्धं कामवशानुगम
लभतां पाण्डवः कामं धर्मे ऽधर्मे ऽपि वा कृते
[स]
इत्य उक्ते धर्मराजेन वासुदेवॊ ऽबरवीद इदम
कामम अस्त्व एवम इति वै कृच्छ्राद यदुकुलॊद्वहः
इत्य उक्तॊ वासुदेवेन भीम परियहितैषिणा
अन्वमॊदत तत सर्वं यद भीमेन कृतं युधि
भीमसेनॊ ऽपि हत्वाजौ तव पुत्रम अमर्षणः
अभिवाद्याग्रतः सथित्वा संप्रहृष्टः कृताञ्जलिः
परॊवाच सुमहातेजा धर्मराजं युधिष्ठिरम
हर्षाद उत्फुल्लनयनॊ जितकाशी विशां पते
तवाद्य पृथिवी राजन कषेमा निहतकण्टका
तां परशाधि महाराज सवधर्मम अनुपालयन
यस तु कर्तास्य वैरस्य निकृत्या निकृतिप्रियः
सॊ ऽयं विनिहतः शेते पृथिव्यां पृथिवीपते
दुःशासनप्रभृतयः सर्वे ते चॊग्रवादिनः
राधेयः शकुनिश चापि निहतास तव शत्रवः
सेयं रत्नसमाकीर्णा मही सवनपर्वता
उपावृत्ता महाराज तवाम अद्य निहतद्विषम
[य]
गतं वैरस्य निधनं हतॊ राजा सुयॊधनः
कृष्णस्य मतम आस्थाय विजितेयं वसुंधरा
दिष्ट्या गतस तवम आनृण्यं मातुः कॊपस्य चॊभयॊः
दिष्ट्या जयसि दुर्धर्षं दिष्ट्या शत्रुर निपातितः
[धृ]
हतं दुर्यॊधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे
पाण्डवाः सृञ्जयाश चैव किम अकुर्वत संजय
[स]
हातं दुर्यॊधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे
सिंहेनेव महाराज मत्तं वनगजं वने
परहृष्टमनसस तत्र कृष्णेन सह पाण्डवाः
पाञ्चालाः सृञ्जयाश चैव निहते कुरुनन्दने
आविध्यन्न उत्तरीयाणि सिंहनादांश च नेदिरे
नैतान हर्षसमाविष्टान इयं सेहे वसुंधरा
धनूंष्य अन्ये वयाक्षिपन्त जयाश चाप्य अन्ये तथाक्षिपन
दध्मुर अन्ये महाशङ्खान अन्ये जघ्नुश च दुन्दुभीः
चिक्रीडुश च तथैवान्ये जहसुश च तवाहिताः
अब्रुवंश चासकृद वीरा भीमसेनम इदं वचः
दुष्करं भवता कर्म रणे ऽदय सुमहत कृतम
कौरवेन्द्रं रणे हत्वा गदयातिकृत शरमम
इन्द्रेणेव हि वृत्रस्य वधं परमसंयुगे
तवया कृतम अमन्यन्त शत्रॊर वधम इमं जनाः
चरन्तं विविधान मार्गान मण्डलानि च सर्वशः
दुर्यॊधनम इमं शूरं कॊ ऽनयॊ हन्याद वृकॊदरात
वैरस्य च गतः पारं तवम इहान्यैः सुदुर्गमम
अशक्यम एतद अन्येन संपादयितुम ईदृशम
कुञ्जरेणेव मत्तेन वीर संग्राममूर्धनि
दुर्यॊधन शिरॊ दिष्ट्या पादेन मृदितं तवया
सिंहेन महिषस्येव कृत्वा संगरम अद्भुतम
दुःशासनस्य रुधिरं दिष्ट्या पीतं तवयानघ
ये विप्रकुर्वन राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
मूर्ध्नि तेषां कृतः पादॊ दिष्ट्या ते सवेन कर्मणा
अमित्राणाम अधिष्ठानाद वधाद दुर्यॊधनस्य च
भीम दिष्ट्या पृथिव्यां ते परथितं सुमहद यशः
एवं नूनं हते वृत्रे शक्रं नन्दन्ति बन्दिनः
तथा तवां निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत
दुर्यॊधन वधे यानि रॊमाणि हृषितानि नः
अद्यापि न विहृष्यन्ति तानि तद विद्धि भारत
इत्य अब्रुवन भीमसेनं वातिकास तत्र सांगताः
तान हृष्टान पुरुषव्याघ्रान पाञ्चालान पाण्डवैः सह
बरुवतः सदृशं तत्र परॊवाच मधुसूदनः
न नयाय्यं निहतः शत्रुर भूयॊ हन्तुं जनाधिपाः
असकृद वाग्भिर उग्राभिर निहतॊ हय एष मन्दधीः
तदैवैष हतः पापॊ यदैव निरपत्रपः
लुब्धः पापसहायश च सुहृदां शासनातिगः
बहुशॊ विदुर दरॊण कृप गाङ्गेय सृञ्जयैः
पाण्डुभ्यः परॊच्यमानॊ ऽपि पित्र्यम अंशं न दत्तवान
नैष यॊग्यॊ ऽदय मित्रं वा शत्रुर वा पुरुषाधमः
किम अनेनातिनुन्नेन वाग्भिः काष्ठसधर्मणा
रथेष्व आरॊहत कषिप्रं गच्छामॊ वसुधाधिपाः
दिष्ट्या हतॊ ऽयं पापात्मा सामात्यज्ञाति बान्धवः
इति शरुत्वा तव अधिक्षेपं कृष्णाद दुर्यॊधनॊ नृपः
अमर्षवशम आपन्न उदतिष्ठद विशां पते
सफिग देशेनॊपविष्टः स दॊर्भ्यां विष्टभ्य मेदिनीम
दृष्टिं भरू संकटां कृत्वा वासुदेवे नयपातयत
अर्धॊन्नत शरीरस्य रूपम आसीन नृपस्य तत
करुद्धस्याशीविषस्येवच छिन्नपुच्छस्य भारत
पराणान्त करणीं घॊरां वेदनाम अविचिन्तयन
दुर्यॊधनॊ वासुदेवं वाग्भिर उग्राभिर आर्दयत
कंस दासस्य दायाद न ते लज्जास्त्य अनेन वै
अधर्मेण गदायुद्धे यद अहं विनिपातितः
ऊरू भिन्धीति भीमस्य समृतिं मिथ्या परयच्छता
किं न विज्ञातम एतन मे यद अर्जुनम अवॊचथाः
घातयित्वा महीपालान ऋजु युद्धान सहस्रशः
जिह्मैर उपायैर बहुभिर न ते लज्जा न ते घृणा
अहन्य अहनि शूराणां कुर्वाणः कदनं महत
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य घातितस ते पितामहः
अश्वत्थाम्नः सनामानं हत्वा नागं सुदुर्मते
आचार्यॊ नयासितः शस्त्रं किं तन न विदितं मम
स चानेन नृशंसेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान
पात्यमानस तवया दृष्टॊ न चैनं तवम अवारयः
वधार्थं पाण्डुपुत्रस्य याचितां शक्तिम एव च
घटॊत्कचे वयंसयथाः कस तवत्तः पापकृत्तमः
छिन्नबाहुः परायगतस तथा भूरिश्रवा बली
तवया निसृष्टेन हतः शैनेयेन दुरात्मना
कुर्वाणश चॊत्तमं कर्म कर्णः पार्थ जिगीषया
वयंसनेनाश्वसेनस्य पन्नगेन्द्रसुतस्य वै
पुनश च पतिते चक्रे वयसनार्तः पराजितः
पातितः समरे कर्णश चक्रव्यग्रॊ ऽगरणीर नृणाम
यदि मां चापि कर्णं च भीष्मद्रॊणौ च संयुगे
ऋजुना परतियुध्येथा न ते सयाद विजयॊ धरुवम
तवया पुनर अनार्येण जिह्ममार्गेण पार्थिवाः
सवधर्मम अनुतिष्ठन्तॊ वयं चान्ये च घातिताः
[वा]
हतस तवम असि गान्धारे सभ्रातृसुतबान्धवः
सगणः ससुहृच चैव पापमार्गम अनुष्ठितः
तवैव दुष्कृतैर वीरौ भीष्मद्रॊणौ निपातितौ
कर्णश च निहतः संख्ये तव शीलानुवर्तकः
याच्यमानॊ मया मूढ पित्र्यम अंशं न दित्ससि
पाण्डवेभ्यः सवराज्यार्धं लॊभाच छकुनि निश्चयात
विषं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवाः
परदीपिता जतु गृहे मात्रा सह सुदुर्मते
सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा दयूते रजस्वला
तदैव तावद दुष्टात्मन वध्यस तवं निरपत्रपः
अनक्षज्ञं च धर्मज्ञं सौबलेनाक्ष वेदिना
निकृत्या यत पराजैषीस तस्स्माद असि हतॊ रणे
जयद्रथेन पापेन यत कृष्णा कलेशिता वने
यातेषु मृगयां तेषु तृणबिन्दॊर अथाश्रमे
अभिमन्युश च यद बाल एकॊ बहुभिर आहवे
तवद दॊषैर निहतः पापतस्माद असि हतॊ रणे
[दुर]
अधीतं विधिवद दत्तं भूः परशास्ता ससागरा
मूर्ध्नि सथितम अमित्राणां कॊ नु सवन्ततरॊ मया
यद इष्टं कषत्रबन्धूनां सवधर्मम अनुपश्यताम
तद इदं निधनं पराप्तं कॊ नु सवन्ततरॊ मया
देवार्हा मानुषा भॊगाः पराप्ता असुलभा नृपैः
ऐश्वर्यं चॊत्तमं पराप्तं कॊ नु सवन्ततरॊ मया
ससुहृत सानुबन्धश च सवर्गं गन्ताहम अच्युत
यूयं विहतसंकल्पाः शॊचन्तॊ वर्तयिष्यथ
[स]
अस्य वाक्यस्य निधने कुरुराजस्य भारत
अपतत सुमहद वर्षं पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम
अवादयन्त गन्धर्वा जगुश चाप्सरसां गणाः
सिद्धाश च मुमुचुर वाचः साधु साध्व इति भारत
ववौ च सुरभिर वायुः पुण्यगन्धॊ मृदुः सुखः
वयराजतामलं चैव नभॊ वैडूर्य संनिभम
अत्यद्भुतानि ते दृष्ट्वा वासुदेव पुरॊगमाः
दुर्यॊधनस्य पूजां च दृष्ट्वा वरीडाम उपागमन
हतांश चाधर्मतः शरुत्वा शॊकार्ताः शुशुचुर हि ते
भीष्मं दरॊणं तथा कर्णं भूरिश्रवसम एव च
तांस तु चिन्तापरान दृष्ट्वा पाण्डवान दीनचेतसः
परॊवाचेदं वचः कृष्णॊ मेघदुन्दुभिनिस्वनः
नैष शक्यॊ ऽतिशीघ्रास्त्रस ते च सर्वे महारथाः
ऋजु युद्धेन विक्रान्ता हन्तुं युष्माभिर आहवे
उपाया विहिता हय एते मया तस्मान नराधिपाः
अन्यथा पाण्डवेयानां नाभविष्यज जयः कव चित
ते हि सर्वे महात्मानश चत्वारॊ ऽतिरथा भुवि
न शक्या धर्मतॊ हन्तुं लॊकपालैर अपि सवयम
तथैवायं गदापाणिर धार्तराष्ट्रॊ गतक्लमः
न शक्यॊ धर्मतॊ हन्तुं कालेनापीह दण्डिना
न च वॊ हृदि कर्तव्यं यद अयं घातितॊ नृपः
मिथ्या वध्यास तथॊपायैर बहवः शत्रवॊ ऽधिकाः
पूर्वैर अनुगतॊ मार्गॊ देवैर असुरघातिभिः
सद्भिश चानुगतः पन्थाः स सर्वैर अनुगम्यते
कृतकृत्याः सम सायाह्ने निवासं रॊचयामहे
साश्वनागरथाः सर्वे विश्रमामॊ नराधिपाः
वासुदेव वचः शरुत्वा तदानीं पाण्डवैः सह
पाञ्चाला भृशसंहृष्टा विनेदुः समिह संघवत
ततः पराध्मापयञ शङ्खान पाञ्चजन्यं च माधवः
हृष्टा दुर्यॊधनं दृष्ट्वा निहतं पुरुषर्षभाः
[स]
ततस ते परययुः सर्वे निवासाय महीक्षितः
शङ्खान परध्मापयन्तॊ वै हृष्टाः परिघबाहवः
पाण्डवान गच्छतश चापि शिबिरं नॊ विशां पते
महेष्वासॊ ऽनवगात पश्चाद युयुत्सुः सात्यकिस तथा
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च दरौपदेयाश च सर्वशः
सर्वे चान्ये महेष्वासा ययुः सवशिबिराण्य उत
ततस ते पराविशन पार्था हात तविट्कं हतेश्वरम
दुर्यॊधनस्य शिबिरं रङ्गवद विसृते जने
गद उत्सवं पुरम इव हृतनागम इव हरदम
सत्रीवर्षवरभूयिष्ठं वृद्धामात्यैर अधिष्ठिरम
तत्रैतान पर्युपातिष्ठन दुर्यॊधन पुरःसराः
कृताञ्जलिपुटा राजन काषायमलिनाम्बराः
शिबिरं समनुप्राप्य कुरुराजस्य पाण्डवाः
अवतेरुर महाराज रथेभ्यॊ रथसत्तमाः
ततॊ गाण्डीवधन्वानम अभ्यभाषत केशवः
सथितः परिह हिते नित्यम अतीव भरतर्षभ
अवरॊपय गाण्डीवम अक्षय्यौ च महेषुधी
अथाहम अवरॊक्ष्यामि पश्चाद भरतसत्तम
सवयं चैवावरॊह तवम एत शरेयस तवानघ
तच चाकरॊत तथा वीरः पाण्डुपुत्रॊ धनंजयः
अथ पश्चात ततः कृष्णॊ रश्मीन उत्सृज्य वाजिनाम
अवारॊहत मेधावी रथाद गाण्डीवधन्वनः
अथावतीर्णे भूतानाम ईश्वरे सुमहात्मनि
कपिर अन्तर्दधे दिव्यॊ धवजॊ गाण्डीवधन्वनः
स दग्धॊ दरॊणकर्णाभ्यां दिव्यैर अस्त्रैर महारथः
अथ दीप्तॊ ऽगनिना हय आशु परजज्वाल महीपते
सॊपासङ्गः सरश्मिश च साश्वः सयुग बन्धुरः
भस्मीभूते ऽपतद भूमौ रथे गाण्डीवधन्वनः
तं तथा भस्मभूतं तु दृष्ट्वा पाण्डुसुताः परभॊ
अभवन विस्मिता राजन्न अर्जुनश चेदम अब्रवीत
कृताञ्जलिः सप्रणयं परणिपत्याभिवाद्य च
गॊविन्द कस्माद भगवन रथॊ दग्धॊ ऽयम अग्निना
किम एतन महद आश्चर्यम अभवद यदुनन्दन
तन मे बरूहि महाबाहॊ शरॊतव्यं यदि मन्यसे
[वा]
अस्त्रैर बहुविधैर दग्धः पूर्वम एवायम अर्जुन
मद अधिष्ठितत्वात समरे न विशीर्णः परंतप
इदानीं तु विशीर्णॊ ऽयं दग्धॊ बरह्मास्त्र तेजसा
मया विमुक्तः कौन्तेय तवय्य अद्य कृतकर्मणि
[स]
ईषद उत्स्मयमानश च भगवान केशवॊ ऽरिहा
परिष्वज्य च राजानं युधिष्ठिरम अभाषत
दिष्ट्या जयसि कौन्तेय दिष्ट्या ते शत्रवॊ जिताः
दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च भीमसेनश च पाण्डवौ
मुक्ता वीर कषयाद अस्मात संग्रामान निहतद्विषः
कषिप्रम उत्तरकालानि कुरु कार्याणि भारत
उपयातम उपप्लव्यं सह गाण्डीवधन्वना
आनीय मधुपर्कं मां यत पुरा तवम अवॊचथाः
एष भराता सखा चैव तव कृष्ण धनंजयः
रक्षितव्यॊ महाबाहॊ सर्वास्व आपत्स्व इति परभॊ
तव चैवं बरुवाणस्य तथेत्य एवाहम अब्रुवम
स सव्यसाची गुप्तस ते विजयी च नरेश्वर
भरातृभिः सह राजेन्द्र शूरः सत्यपराक्रमः
मुक्तॊ वीर कषयाद अस्मात संग्रामाल लॊमहर्षणात
एवम उक्तस तु कृष्णेन धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
हृष्टरॊमा महाराज परत्युवाच जनार्दनम
परमुक्तं दरॊणकर्णाभ्यां बरह्मास्त्रम अरिमर्दन
कस तवदन्यः सहेत साक्षाद अपि वज्री पुरंदरः
भवतस तु परसादेन संग्रामे बहवॊ जिताः
महारणगतः पार्थॊ यच च नासीत पराङ्मुखः
तथैव च महाबाहॊ पर्यायैर बहुभिर मया
कर्मणाम अनुसंतानं तेजसश च गतिः शुभा
उपप्लव्ये महर्षिर मे कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत
यतॊ धर्मस ततः कृष्णॊ यथ कृष्णस ततॊ जयः
इत्य एवम उक्ते ते वीराः शिबिरं तव भारत
परविश्य परत्यपद्यन्त कॊशरत्नर्द्धि संचयान
रजतं जातरूपं च मणीन अथ च मौक्तिकान
भूषणान्य अथ मुख्यानि कम्बलान्य अजिनानि च
दासीदासम असंख्येयं राज्यॊपकरणानि च
ते पराप्य धनम अक्षय्यं तवदीयं भरतर्षभ
उदक्रॊशन महेष्वासा नरेन्द्र विजितारयः
ते तु वीराः समाश्वस्य वाहनान्य अवमुच्य च
अतिष्ठन्त मुहुः सर्वे पाण्डवाः सात्यकिस तथा
अथाब्रवीन महाराज वासुदेवॊ महायशाः
अस्माभिर मङ्गलार्थाय वस्तव्यं शिबिराद बहिः
तथेत्य उक्त्वा च ते सर्वे पाण्डवाः सात्यकिस तथा
वासुदेवेन सहिता मङ्गलार्थं ययुर बहिः
ते समासाद्य सरितं पुण्यामॊघवतीं नृप
नयवसन्न अथ तां रात्रिं पाण्डवा हतशत्रवः
ततः संप्रेषयाम आसुर यादवं नागसाह्वयम
स च परायाज जवेनाशु वासुदेवः परतापवान
दारुकं रथम आरॊप्य येन राजाम्बिका सुतः
तम ऊचुः संप्रयास्यन्तं सैन्यसुग्रीव वाहनम
परत्याश्वासय गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम
स परायात पाण्डवैर उक्तस तत पुरं सात्वतां वरः
आससादयिषुः कषिप्रं गान्धारीं निहतात्मजाम
[ज]
किमर्थं राजशार्दूलॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
गान्धार्याः परेषयाम आस वासुदेवं परंतपम
यदा पूर्वं गतः कृष्णः शमार्थं कौरवान परति
न च तं लब्धवान कामं ततॊ युद्धम अभूद इदम
निहतेषु तु यॊधेषु हते दुर्यॊधने तथा
पृथिव्यां पाण्डवेयस्य निःसपत्ने कृते युधि
विद्रुते शिबिरे शून्ये पराप्ते यशसि चॊत्तमे
किं नु तत कारणं बरह्मन येन कृष्णॊ गतः पुनः
न च तत कारणं बरह्मन्न अल्पं वै परतिभाति मे
यत्रागमद अमेयात्मा सवयम एव जनार्दनः
तत्त्वतॊ वै समाचक्ष्व सर्वम अध्वर्यु सत्तम
यच चात्र कारणं बरह्मन कार्यस्यास्य विनिश्चये
[वै]
तवद युक्तॊ ऽयम अनुप्रश्नॊ यन मां पृच्छसि पार्थिव
तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावद भरतर्षभ
हतं दुर्यॊधनं दृष्ट्वा भिम सेनेन संयुगे
वयुत्क्रम्य समयं राजन धार्तराष्ट्रं महाबलम
अन्यायेन हतं दृष्ट्वा गदायुद्धेन भारत
युधिष्ठिरं महाराज महद भयम अथाविशत
चिन्तयानॊ महाभागां गान्धारीं तपसान्विताम
घॊरेण तपसा युक्तां तरैलॊक्यम अपि सा दहेत
तस्य चिन्तयमानस्य बुद्धिः समभवत तदा
गान्धार्याः करॊधदीप्तायाः पूर्वं परशमनं भवेत
सा हि पुत्रवधं शरुत्वा कृतम अस्माभिर ईदृशम
मानसेनाग्निना करुद्धा भस्मसान नः करिष्यति
कथं दुःखम इदं तीव्रं गान्धारी रप्सहिष्यति
शरुत्वा विनिहतं पुत्रं छलेनाजिह्म यॊद्निनम
एवं विचिन्त्य बहुधा भयशॊकसमन्वितः
वासुदेवम इदं वाक्यं धर्मराजॊ ऽभयभाषत
तव परसादाद गॊविन्द राज्यं निहतकण्टकम
अप्राप्यं मनसापीह पराप्तम अस्माभिर अच्युत
परत्यक्षं मे महाबाहॊ संग्रामे लॊमहर्षणे
विमर्दः सुमहान पराप्तस तवया यादवनन्दन
तवया देवासुरे युद्धे वधार्थम अमर दविषाम
यथा साह्यं पुरा दत्तं हताश च विबुधद्विषः
साह्यं तथा महाबाहॊ दत्तम अस्माकम अच्युत
सारथ्येन च वार्ष्णेय भवता यद धृता वयम
यदि न तवं भवेन नाथः फल्गुनस्य महारणे
कथं शक्यॊ रणे जेतुं भवेद एष बलार्णवः
गदाप्रहारा विपुलाः परिघैश चापि ताडनम
शक्तिभिर भिण्डिपालैश च तॊमरैः सपरश्वधैः
वाचश च परुषाः पराप्तास तवया हय अस्मद्धितैषिणा
ताश च ते सफलाः सर्वा हते दुर्यॊधने ऽचयुत
गान्धार्या हि महाबाहॊ करॊधं बुध्यस्व माधव
सा हि नित्यं महाभागा तपसॊग्रेण कर्शिता
पुत्रपौत्र वधं शरुत्वा धरुवं नः संप्रधक्ष्यति
तस्याः परसादनं वीर पराप्तकालं मतं मम
कश च तां करॊधदीप्ताक्षीं पुत्रव्यसनकर्शिताम
वीक्षितुं पुरुषः शक्तस तवाम ऋते पुरुषॊत्तम
तत्र मे गमनं पराप्तं रॊचते तव माधव
गान्धार्याः करॊधदीप्तायाः परशमार्थम अरिंदम
तवं हि कर्ता विकर्ता च लॊकानां परभवाप्ययः
हेतुकारण संयुक्तैर वाक्यैः कालसमीरितैः
कषिप्रम एव महाप्राज्ञ गान्धारीं शमयिष्यसि
पितामहश च भगवान कृष्णस तत्र भविष्यति
सर्वथा ते महाबाहॊ गान्धार्याः करॊधनाशनम
कर्तव्यं सात्वतश्रेष्ठ पाण्डवानां हितैषिणा
धर्मराजस्य वचनं शरुत्वा यदुकुलॊद्वहः
आमन्त्र्य दारुकं पराह रथः सज्जॊ विधीयताम
केशवस्य वचः शरुत्वा तवरमाणॊ ऽथ दारुकः
नयवेदयद रथं सज्जं केशवाय महात्मने
तं रथं यादव शरेष्ठः समारुह्य परंतपः
जगाम हास्तिनपुरं तवरितः केशवॊ विभुः
तथ परायान महाराज माधवॊ भगवान रथी
नागसाह्वयम आसाद्य परविवेश च वीर्यवान
परविश्य नगरं वीरॊ रथघॊषेण नादयन
विदितॊ धृतराष्ट्रस्य सॊ ऽवतीर्य रथॊत्तमात
अभ्यगच्छद अदीनात्मा धृतराष्ट्र निवेशनम
पूर्वं चाभिगतं तत्र सॊ ऽपश्यद ऋषिसत्तमम
पादौ परपीड्य कृष्णस्य राज्ञश चापि जनार्दनः
अभ्यवादयद अव्यग्रॊ गान्धारीं चापि केशवः
ततस तु यादव शरेष्ठॊ धृतराष्ट्रम अधॊक्षजः
पाणिम आलम्ब्य राज्ञः स सस्वनं पररुरॊद ह
स मुहूर्तम इवॊत्सृज्य बाष्पं शॊकसमुद्भवम
परक्षाल्य वारिणा नेत्रे आचम्य च यथाविधि
उवाच परश्रितं वाक्यं धृतराष्ट्रम अरिंदमः
न ते ऽसत्य अविदितं किं चिद भूतभव्यस्य भारत
कालस्य च यथावृत्तं तत ते सुविदितं परभॊ
यद इदं पाण्डवैः सर्वैस तव चित्तानुरॊधिभिः
कथं कुलक्षयॊ न सयात तथा कषत्रस्य भारत
भरातृभिः समयं कृत्वा कषान्तवान धर्मवत्सलः
दयूतच छल जितैः शक्तैर वनवासॊ ऽभयुपागतः
अज्ञातवास चर्या च नाना वेश समावृतैः
अन्ये च बहवः कलेशास तव अशक्तैर इव नित्यदा
मया च सवयम आगम्य युद्धकाल उपस्थिते
सर्वलॊकस्य सांनिध्ये गरामांस तवं पञ्च याचितः
तवया कालॊपसृष्टेन लॊभतॊ नापवर्जिताः
तवापराधान नृपते सर्वं कषत्रं कषयं गतम
भीष्मेण सॊमदत्तेन बाह्लिकेन कृपेण च
दरॊणेन च सपुत्रेण विदुरेण च धीमता
याचितस तवं शमं नित्यं न च तत कृतवान असि
कालॊपहतचित्तॊ हि सर्वॊ मुह्यति भारत
यथा मूढॊ भवान पूर्वम अस्मिन्न अर्थे समुद्यते
किम अन्यत कालयॊगाद धि दिष्टम एव परायणम
मा च दॊषं महाराज पाण्डवेषु निवेशय
अल्पॊ ऽपय अतिक्रमॊ नास्ति पाण्डवानां महात्मनाम
धर्मतॊ नयायतश चैव सनेहतश च परंतप
एतत सर्वं तु विज्ञाय आत्मदॊषकृतं फलम
असूयां पाण्डुपुत्रेषु न भवान कर्तुम अर्हति
कुलं वंशश च पिण्डश च यच च पुत्रकृतं फलम
गान्धार्यास तव चैवाद्य पाण्डवेषु परतिष्ठितम
एतत सर्वम अनुध्यात्वा आत्मनश च वयतिक्रमम
शिवेन पाण्डवान धयाहि नमस ते भरतर्षभ
जानासि च महाबाहॊ धर्मराजस्य या तवयि
भक्तिर भरतशार्दूल सनेहश चापि सवभावतः
एतच च कदनं कृत्वा शत्रूणाम अपकारिणाम
दह्यते सम दिवारात्रं न च शर्माधिगच्छति
तवां चैव नरशार्दूल गान्धारीं च यशस्विनीम
स शॊचन भरतश्रेष्ठ न शान्तिम अधिगच्छति
हरिया च परयाविष्टॊ भवन्तं नाधिगच्छति
पुत्रशॊकाभिसंतप्तं बुद्धिव्याकुलितेन्द्रियम
एवम उक्त्वा महाराज धृतराष्ट्रं यदूत्तमः
उवाच परमं वाक्यं गान्धारीं शॊककर्शिताम
सौबलेयि निबॊध तवं यत तवां वक्ष्यामि सुव्रते
तवत्समा नास्ति लॊके ऽसमिन्न अद्य सीमन्तिनी शुभे
जानामि च यथा राज्ञि सभाय्यां मम संनिधौ
धर्मार्थसहितं वाक्यम उभयॊः पक्षयॊर हितम
उक्तवत्य असि कल्याणि न च ते तनयैः शरुतम
दुर्यॊधनस तवया चॊक्तॊ जयार्थी परुषं वचः
शृणु मूढ वचॊ मह्यं यतॊ धर्मस ततॊ जयः
तद इदं समनुप्राप्तं तव वाक्यं नृपात्मजे
एवं विदित्वा कल्याणि मा सम शॊके मनः कृथाः
पाण्डवानां विनाशाय मा ते बुद्धिः कदा चन
शक्ता चासि महाभागे पृथिवीं सचराचराम
चक्षुषा करॊधदीप्तेन निर्दग्धुं तपसॊ बलात
वासुदेव वचः शरुत्वा गान्धारी वाक्यम अब्रवीत
एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि केशव
आधिभिर दह्यमानाया मतिः संचलिता मम
सा मे वयवस्थिता शरुत्वा तव वयाक्यं जनार्दन
राज्ञस तव अन्धस्य वृद्धस्य हतपुत्रस्य केशव
तवं गतिः सह तैर वीरैः पाण्डवैर दविपदां वर
एतावद उक्त्वा वचनं मुखं परच्छाद्य वाससा
पुत्रशॊकाभिसंतप्ता गान्धारी पररुरॊद ह
तत एनां महाबाहुः केशवः शॊककर्शिताम
हेतुकारण संयुक्तैर वाक्यैर आश्वासयत परभुः
समाश्वास्य च गान्धारीं धृतराष्ट्रं च माधवः
दरौणेः संकल्पितं भावम अन्वबुध्यत केशवः
ततस तवरित उत्थाय पादौ मूर्ध्ना परणम्य च
दवैपायनस्य राजेन्द्र तथ कौरवम अब्रवीत
आपृच्छे तवां कुरुश्रेष्ठ मा च शॊके मनः कृथाः
दरौणेः पापॊ ऽसत्य अभिप्रायस तेनास्मि सहसॊत्थितः
पाण्डवानां वधे रात्रौ बुद्धिस तेन परदर्शिता
एतच छरुत्वा तु वचनं गान्धार्या सहितॊ ऽबरवीत
धृतराष्ट्रॊ महाबाहुः केशवं केशि सूदनम
शीघ्रं गच्छ महाबाहॊ पाण्डवान परिपालय
भूयस तवया समेष्यामि कषिप्रम एव जनार्दन
परायात ततस तु तवरितॊ दारुकेण सहाच्युतः
वासुदेवे गते राजन घृतराष्ट्रं जनेश्वरम
आश्वासयद अमेयात्मा वयासॊ लॊकनमस्कृतः
वासुदेवॊ ऽपि धर्मात्मा कृतकृत्यॊ जगाम ह
शिबिरं हास्तिनपुराद दिदृक्षुः पाण्डवान नृप
आगम्य शिबिरं रत्रौ सॊ ऽभयगच्छत पाण्डवान
तच च तेभ्यः समाख्याय सहितस तैः समाविशत
[धृ]
अधिष्ठितः पदा मूर्ध्नि भग्नसक्थॊ महीं गतः
शौटीरमानी पुत्रॊ मे कान्य अभाषत संजय
अत्यर्थं कॊपनॊ राजा जातवैरश च पाण्डुषु
वयसनं परमं पराप्तः किम आह परमाहवे
[स]
शृणु राजन परवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप
राज्ञा यद उक्तं भग्नेन तस्मिन वयसन आगते
भग्नसक्थॊ नृपॊ राजन पांसुना सॊ ऽवगुण्ठितः
यमयन पूर्धजांस तत्र वीक्ष्य चैव दिशॊ दश
केशान नियम्य यत्नेन निःश्वसन्न उरगॊ यथा
संरम्भाश्रु परीताभ्यां नेत्राभ्याम अभिवीक्ष्य माम
बाहू धरण्यां निष्पिष्य मुहुर मत्त इव दविपः
परकीर्णान मूर्धजान धुन्वन दन्तैर दन्तान उपस्पृशन
गर्हयन पाण्डवं जयेष्ठं निःश्वस्येदम अथाब्रवीत
भीष्मे शांतनवे नाथे कर्णे चास्त्रभृतां वरे
गौतमे शकुनौ चापि दरॊणे चास्त्रभृतां वरे
अश्वत्थाम्नि तथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि
इमाम अवस्थां पराप्तॊ ऽसमि कालॊ हि दुरित करमः
एकादश चमू भर्ता सॊ ऽहम एतां दशां गतः
कालं पराप्य महाबाहॊ न कश चिद अतिवर्तते
आख्यातव्यं मदीयानां ये ऽसमिञ जीवन्ति संगरे
यथाहं भीमसेनेन वयुत्क्रम्य समयं हतः
बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवैः
भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे दरॊणे च शरीमति
इदं चाकीर्तिजं कर्म नृशंसैः पाण्डवैः कृतम
येन ते सत्सु निर्वेदं गमिष्यन्तीति मे मतिः
का परीतिः सत्त्वयुक्तस्य कृत्वॊपधि कृतं जयम
कॊ वा समयभेत्तारं बुधः संमन्तुम अर्हति
अधर्मेण जयं लब्ध्वा कॊ नु हृष्येत पण्डितः
यथा संहृष्यते पापः पाण्डुपुत्रॊ वृकॊदरः
किं नु चित्रम अतस तव अद्य भग्नसक्थस्य यन मम
करुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिरः
परतपन्तं शरिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु
एवं कुर्यान नरॊ यॊ हि स वै संजय पूजितः
अभिज्ञौ कषत्रधर्मस्य मम माता पिता च मे
तौ हि संजय दुःखार्तौ विज्ञाप्यौ वचनान मम
इष्टं भृत्या भृताः सम्यग भूः परशास्ता ससागरा
मूर्ध्नि सथितम अमित्राणां जीवताम एव संजय
दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च परियं कृतम
अमित्रा बाधिताः सर्वे कॊ नु सवन्ततरॊ मया
यातानि परराष्ट्राणि नृपा भुक्ताश च दासवत
परियेभ्यः परकृतं साधु कॊ नु सवन्ततरॊ मया
मानिता बान्धवाः सर्वे मान्यः संपूजितॊ जनः
तरितयं सेवितं सर्वं कॊ नु सवन्ततरॊ मया
आज्ञप्तं नृप मुख्येषु मानः पराप्तः सुदुर्लभः
आजानेयैस तथा यातं कॊ नु सवन्ततरॊ मया
अधीतं विधिवद दत्तं पराप्तम आयुर निरामयम
सवधर्मेण जिता लॊक्काः कॊ नु सवन्ततरॊ मया
दिष्ट्या नाहं जितः संख्ये परान परेष्यवद आश्रितः
दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीर मृते तव अन्यं गता विभॊ
यद इष्टं कषत्रबन्धूनां सवधर्मम अनुतिष्ठताम
निधनं तन मया पराप्तं कॊ नु सवन्ततरॊ मया
दिष्ट्या नाहं परावृत्तॊ वैरात पराकृतवज जितः
दिष्ट्या न विमतिं कां चिद भजित्वा तु पराजितः
सुप्तं वाथ परमत्तं वा यथा हन्याद विषेण वा
एवं वयुत्क्रान्त धर्मेण वयुत्क्रम्य समयं हतः
अश्वत्थामा महाभागः कृतवर्मा च सात्वतः
कृपः शारद्वतश चैव वक्तव्या वचनान मम
अधर्मेण परवृत्तानां पाण्डवानाम अनेकशः
विश्वासं समयघ्नानां न यूयं गन्तुम अर्हथ
वातिकांश चाब्रवीद राजा पुत्रस ते सत्यविक्रमः
अधर्माद भीमसेनेन निहतॊ ऽहं यथा रणे
सॊ ऽहं दरॊणं सवर्गगतं शल्य कर्णाव उभौ तथा
वृषसेनं महावीर्यं शकुनिं चापि सौबलम
जलसंधं महावीर्यं भगदत्तं च पार्थिवम
सौमदत्तिं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम
दुःशासन पुरॊगांश च भरातॄन आत्मसमांस तथा
दौःशासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजाव उभौ
एतांश चान्यांश च सुबहून मदीयांश च सहस्रशः
पृष्ठतॊ ऽनुगमिष्यामि सार्थहीन इवाध्वगः
कथं भरातॄन हताञ शरुत्वा भर्तारं च सवसा मम
रॊरूयमाणा दुःखार्ता दुःशला सा भविष्यति
सनुषाभिः परसुणाभिश च वृद्धॊ राजा पिता मम
गान्धारी सहितः करॊशन कां गतिं परतिपत्स्यते
नूनं लक्ष्मण मातापि हतपुत्रा हतेश्वरा
विनाशं यास्यति कषिप्रं कल्याणी पृथुलॊचना
यदि जानाति चार्वाकः परिव्राड वाग विशारदः
करिष्यति महाभागॊ धरुवं सॊ ऽपचितिं मम
समन्तपञ्चके पुण्ये तरिषु लॊकेषु विश्रुते
अहं निधनम आसाद्य लॊकान पराप्स्यामि शाश्वतान
ततॊ जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि मारिष
परलापं नृपतेः शरुत्वा विद्रवन्ति दिशॊ दश
ससागरवना घॊरा पृथिवी सचराचरा
चचालाथ सनिर्ह्रादा दिशश चैवाविलाभवन
ते दरॊणपुत्रम आसाद्य यथावृत्तं नयवेदयन
वयवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्य च घातनम
तद आख्याय ततः सर्वे दरॊणपुत्रस्य भारत
धयात्वा च सुचिरं कालं जग्मुर आर्ता यथागतम
[स]
वातिकानां सकाशात तु शरुत्वा दुर्यॊधनं हतम
हतशिष्टास ततॊ राजन कौरवाणां महारथाः
विनिर्भिन्नाः शितैर बाणैर गदा तॊमरशक्तिभिः
अश्वत्थामा कृपश चैव कृतवर्मा च सात्वतः
तवरिता जवनैर अश्वैर आयॊधनम उपागमन
तत्रापश्यन महात्मानं धार्तराष्ट्रं निपातितम
परभग्नं वायुवेगेन महाशालं यथा वने
भूमै विवेष्टमानं तं रुधिरेण समुक्षितम
महागजम इवारण्ये वयाधेन विनिपातितम
विवर्तमानं बहुशॊ रुधिरौघपरिप्लुतम
यदृच्छया निपतितं चक्रम आदित्यगॊचरम
महावातसमुत्थेन संशुष्कम इव सागरम
पूर्णचन्रम इव वयॊम्नि तुषारावृत मण्डलम
रेणुध्वस्तं दीर्घभुजं मातङ्गसमविक्रमम
वृतं भूतगणैर घॊरैः करव्यादैश च समन्ततः
यथा धनं लिप्समानैर भृत्यैर नृपतिसत्तमम
भरुकुटी कृतवक्त्रान्तं करॊधाद उद्वृत्तचक्षुषम
सामर्षं तं नरव्याघ्रं वयाघ्रं निपतितं यथा
ते तु दृष्ट्वा महेष्वासा भूतले पतितं नृपम
मॊहम अभ्यागमन सर्वे कृपप्रभृतयॊ रथाः
अवतीर्य रथेभ्यस तु राद्रवन राजसंनिधौ
दुर्यॊधनं च संप्रेक्ष्य सर्वे भूमाव उपाविशन
ततॊ दरौणिर महाराज बाष्पपूर्णेक्षणः शवसन
उवाच भरतश्रेष्ठं सर्वलॊकेश्वरेश्वरम
न नूनं विद्यते ऽसह्यं मानुष्ये किं चिद एव हि
यत्र तवं पुरुषव्याघ्र शेषे पांसुषु रूषितः
भूत्वा हि नृपतिः पूर्वं समाज्ञाप्य च मेदिनीम
कथम एकॊ ऽदय राजेन्द्र तिष्ठसे निर्जने वने
दुःशासनं न पश्यामि नापि कर्णं महारथम
नापि तान सुहृदः सर्वान किम इदं भरतर्षभ
दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं जञातुं कथं चन
लॊकानां च भवान यत्र शेषे पांसुषु रूषितः
एष मूर्धावसिक्तानाम अग्रे गत्वा परंतपः
सतृणं गरसते पांसुं पश्य कालस्य पर्ययम
कव ते तद अमलं छत्त्रं वयजनं कव च पार्थिव
सा च ते महती सेना कव गता पार्थिवॊत्तम
दुर्विज्ञेया गतिर नूनं कार्याणां कारणान्तरे
यद वै लॊकगुरुर भूत्वा भवान एतां दशां गतः
अध्रुवा सर्वमर्त्येषु धरुवं शरीरु पलक्ष्यते
भवतॊ वयसनं दृष्ट्वा शक्र विस्पर्धिनॊ भृशम
तस्य तद वचनं शरुत्वा दुःखितस्य विशेषतः
उवाच राजन पुत्रस ते पराप्तकालम इदं वचः
विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां शॊकजं बाष्पम उत्सृजन
कृपादीन स तदा वीरान सर्वान एव नराधिपः
ईदृशॊ मर्त्यधर्मॊ ऽयं धात्रा निर्दिष्ट उच्यते
विनाशः सर्वभूतानां कालपर्याय कारितः
सॊ ऽयं मां समनुप्राप्तः परत्यक्षं भवतां हि यः
पृथिवीं पालयित्वाहम एतां निष्टाम उपागतः
दिष्ट्या नाहं परावृत्तॊ युद्धे कस्यां चिद आपदि
दिष्ट्याहं निहतः पापैश छलेनैव विशेषतः
उत्साहश च कृतॊ नित्यं मया दिष्ट्या युयुत्सता
दिष्ट्या चास्मि हतॊ युद्धे निहतज्ञातिबान्धवः
दिष्ट्या च वॊ ऽहं पश्यामि मुक्तान अस्माञ जनक्षयात
सवस्ति युक्तांश च कल्यांश च तन मे परियम अनुत्तमम
मा भवन्तॊ ऽनुतप्यन्तां सौहृदान निधनेन मे
यदि वेदाः परमाणं वॊ जिता लॊका मयाक्षयाः
मन्यमानः परभावं च कृष्णस्यामित तेजसः
तेन न चयावितश चाहं कषत्रधर्मात सवनुष्ठितात
स मया समनुप्राप्तॊ नास्मि शॊच्यः कथं चन
कृतं भवद्भिः सदृशम अनुरूपम इवात्मनः
यतितं विजये नित्यं दैवं तु दुरतिक्रमम
एतावद उक्त्वा वचनं बाष्पव्याकुललॊचनः
तूष्णीं बभूव राजेन्द्र रुजासौ विह्वलॊ भृशम
तथा तु दृष्ट्वा राजानं बाष्पशॊकसमन्वितम
दरौणिः करॊधेन जज्वाल यथा वह्निर जगत कषये
स तु करॊधसमाविष्टः पाणौ पाणिं निपीड्य च
बाष्पविह्वलया वाचा राजानम इदम अब्रवीत
पिता मे निहतः कषुद्रौः सुनृशंसेन कर्मणा
न तथा तेन तप्यामि यथा राजंस तवयाद्य वै
शृणु चेदं वचॊ मह्यं सत्येन वदतः परभॊ
इष्टापूर्तेन दानेन धर्मेण सुकृतेन च
अद्याहं सर्वपाञ्चालान वासुदेवस्य पश्यतः
सर्वॊपायैर हि नेष्यामि परेतराजनिवेशनम
अनुज्ञां तु महाराज भवान मे दातुम अर्हति
इति शरुत्वा तु वचनं दरॊणपुत्रस्य कौरवः
मनसः परीतिजननं कृपं वचनम अब्रवीत
आचार्य शीघ्रं कलशं जलपूर्णं समानय
स तद वचनम आज्ञाय राज्ञॊ बराह्मणसत्तमः
कलशं पूर्णम आदाय राज्ञॊ ऽनतिकम उपागमत
तम अब्रवीन महाराज पुत्रस तव विशां पते
ममाज्ञया दविजश्रेष्ठ दरॊणपुत्रॊ ऽभिषिच्यताम
सेनापत्येन भद्रं ते मम चेद इच्छसि परियम
राज्ञॊ नियॊगाद यॊद्धव्यं बराह्मणेन विशेषतः
वर्तता कषत्रधर्मेण हय एवं धर्मविदॊ विदुः
राज्ञस तु वचनं शरुत्वा कृपः शारद्वतस ततः
दरौणिं राज्ञॊ नियॊगेन सेनापत्ये ऽभयषेचयत
सॊ ऽभिषिक्तॊ महाराज परिष्वज्य नृपॊत्तमम
परययौ सिंहनादेन दिशः सर्वा विनादयन
दुर्यॊधनॊ ऽपि राजेन्द्र शॊणितौघपरिप्लुतः
तां निशां परतिपेदे ऽथ सर्वभूतभयावहाम
अपक्रम्य तु ते तूर्णं तस्माद आयॊधनान नृप
शॊकसंविग्नमनसश चिन्ता धयानपराभवन

About this parayana

Devotional recitation is one of the simplest and most powerful practices in the Hindu tradition. Regular chanting calms the mind, purifies the atmosphere of the home, and deepens one’s connection with the deity. These sacred compositions have been sung by devotees for generations and are suitable for daily practice, during morning or evening puja, or on special festival days.

How to chant

Sit comfortably facing your home altar or a clean, quiet space. Light a lamp or incense if you wish. Begin with a short prayer to Ganesha, then recite the text slowly and clearly, focusing on the meaning rather than speed. Consistency matters more than duration — even five minutes of daily chanting brings visible peace of mind.

daily-pujasanskritparayanadevotionalmahabharatascriptureepicitihasa