మహాభారత — ఉద్యోగ పర్వ

[व]
कृत्वा विवाहं तु कुरुप्रवीरास; तदाभिमन्यॊर मुदितस्वपक्षाः
विश्रम्य चत्वार्य उषसः परतीताः; सभां विराटस्य ततॊ ऽभिजग्मुः
सभा तु सा मत्स्यपतेः समृद्धा; मणिप्रवेकॊत्तम रत्नचित्रा
नयस्तासना माल्यवती सुगन्धा; ताम अभ्ययुस ते नरराज वर्याः
अथासनान्य आविशतां पुरस्ताद; उभौ विराटद्रुपदौ नरेन्द्रौ
वृद्धश च मान्यः पृथिवीपतीनां; पितामहॊ राम जनार्दनाभ्याम
पाञ्चालराजस्य समीपतस तु; शिनिप्रवीरः सह रौहिणेयः
मत्स्यस्य राज्ञस तु सुसंनिकृष्टौ; जनार्दनश चैव युधिष्ठिरश च
सुताश च सर्वे दरुपदस्य राज्ञॊ; भीमार्जुनौ माद्रवतीसुतौ च
परद्युम्न साम्बौ च युधि परवीरौ; विराट पुत्रश च सहाभिमन्युः
सर्वे च शूराः पितृभिः समाना; वीर्येण रूपेण बलेन चैव
उपाविशन दरौपदेयाः कुमाराः; सुवर्णचित्रेषु वरासनेषु
तथॊपविष्टेषु महारथेषु; विभ्राजमानाम्बर भूषणेषु
रराज सा राजवती समृद्धा; गरहैर इव दयौर विमलैर उपेता
ततः कथास ते समवाय युक्ताः; कृत्वा विचित्राः पुरुषप्रवीराः
तस्थुर मुहूर्तं परिचिन्तयन्तः; कृष्णं नृपास ते समुदीक्षमाणाः
कथान्तम आसाद्य च माहवेन; संघट्टिताः पाण्डव कार्यहेतॊः
ते राजसिंहाः सहिता हय अशृण्वन; वाक्यं महार्थं च महॊदयं च
सर्वैर भवद्भिर विदितं यथायं; युधिष्ठिरः सौबलेनाक्षवत्याम
जितॊ निकृत्यापहृतं च राज्यं; पुनः परवासे समयः कृतश च
शक्तैर विजेतुं तरसा महीं च; सत्ये सथितैस तच चरितं यथावत
पाण्डॊः सुतैस तद वरतम उग्ररूपं; वर्षाणि षट सप्त च भारताग्र्यैः
तरयॊदशश चैव सुदुस्तरॊ ऽयम; अज्ञायमानैर भवतां समीपे
कलेशान असह्यांश च तितिक्षमाणैर; यथॊषितं तद विदितं च सर्वम
एवंगते धर्मसुतस्य राज्ञॊ; दुर्यॊधनस्यापि च यद धितं सयात
तच चिन्तयध्वं कुरुपाण्डवानां; धर्म्यं च युक्तं च यशः करं च
अधर्मयुक्तं च न कामयेत; राज्यं सुराणाम अपि धर्मराजः
धर्मार्थयुक्तं च महीपतित्वं; गरामे ऽपि कस्मिंश चिद अयं बुभूषेत
पित्र्यं हि राज्यं विदितं नृपाणां; यथापकृष्टं धृतराष्ट्र पुत्रैः
मिथ्यॊपचारेण तथाप्य अनेन; कृच्छ्रं महत पराप्तम असह्य रूपम
न चापि पार्थॊ विजितॊ रणे तैः; सवतेजसा धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः
तथापि राजा सहितः सुहृद्भिर; अभीप्सते ऽनामयम एव तेषाम
यत तत सवयं पाण्डुसुतैर विजित्य; समाहृतं भूमिपतीन निपीड्य
तत परार्थयन्ते पुरुषप्रवीराः; कुन्तीसुता माद्रवतीसुतौ च
बालास तव इमे तैर विविधौर उपायैः; संप्रार्थिता हन्तुम अमित्रसाहाः
राज्यं जिहीर्षद्भिर असद्भिर उग्रैः; सर्वं च तद वॊ विदितं यथावत
तेषां च लॊभं परसमीक्ष्य वृद्धं; धर्मात्मतां चापि युधिष्ठिरस्य
संबन्धितां चापि समीक्ष्य तेषां; मतिं कुरुध्वं सहिताः पृथक च
इमे च सत्ये ऽभिरताः सदैव; तं पारयित्वा समयं यथावत
अतॊ ऽनयथा तैर उपचर्यमाणा; हन्युः समेतान धृतराष्ट्र पुत्रान
तैर विप्रकारं च निशम्य राज्ञः; सुहृज्जनास तान परिवारयेयुः
युद्धेन बाधेयुर इमांस तथैव; तैर वध्यमाना युधितांश च हन्युः
तथापि नेमे ऽलपतया समर्थास; तेषां जयायेति भवेन मतं वः
समेत्य सर्वे सहिताः सुहृद्भिस; तेषां विनाशाय यतेयुर एव
दुर्यॊधनस्यापि मतं यथावन; न जञायते किं नु करिष्यतीति
अज्ञायमाने च मते परस्य; किं सयात समारभ्यतमं मतं वः
तस्माद इतॊ गच्छतु धर्मशीलः; शुचिः कुलीनः पुरुषॊ ऽपरमत्तः
दूतः समर्थः परशमाय तेषां; राज्यार्ध दानाय युधिष्ठिरस्य
निशम्य वाक्यं तु जनार्दनस्य; धर्मार्थयुक्तं मधुरं समं च
समाददे वाक्यम अथाग्रजॊ ऽसय; संपूज्य वाक्यं तद अतीव राजन
[बलदेव]
शरुतं भवद्भिर गद पूर्वजस्य; वाक्यं यथा धर्मवद अर्थवच च
अजातशत्रॊश च हितं हितं च; दुर्यॊधनस्यापि तथैव राज्ञः
अर्धं हि राज्यस्य विसृज्य वीराः; कुन्तीसुतास तस्य कृते यतन्ते
परदाय चार्धं धृतराष्ट्र पुत्रः; सुखी सहास्माभिर अतीव मॊदेत
लब्ध्वा हि राज्यं पुरुषप्रवीराः; सम्यक परवृत्तेषु परेषु चैव
धरुवं परशान्ताः सुखम आविशेयुस; तेषां परशान्तिश च हितं परजानाम
दुर्यॊधनस्यापि मतं च वेत्तुं; वक्तुं च वाक्यानि युधिष्ठिरस्य
परियं मम सयाद यदि तत्र कश चिद; वरजेच छमार्थं कुरुपाण्डवानाम
स भीष्मम आमन्त्र्य कुरुप्रवीरं; वैचित्र वीर्यं च महानुभावम
दरॊणं सपुत्रं विदुरं कृपं च; गान्धारराजं च ससूतपुत्रम
सर्वे च ये ऽनये धृतराष्ट्र पुत्रा; बलप्रधाना निगम परधानाः
सथिताश च धर्मेषु यथा सवकेषु; लॊकप्रवीराः शरुतकालवृद्धाः
एतेषु सर्वेषु समागतेषु; पौरेषु वृद्धेषु च संगतेषु
बरवीतु वाक्यं परणिपात युक्तं; कुन्तीसुतस्यार्थ करं यथा सयात
सर्वास्व अवस्थासु च ते न कौट्याद; गरस्तॊ हि सॊ ऽरथॊ बलम आश्रितैस तैः
परियाभ्युपेतस्य युधिष्ठिरस्य; दयूते परमत्तस्य हृतं च राज्यम
निवार्यमाणश च कुरुप्रवीरैः; सर्वैः सुहृद्भिर हय अयम अप्य अतज्ज्ञः
गान्धारराजस्य सुतं मताक्षं; समाह्वयेद देवितुम आजमीढः
दुरॊदरास तत्र सहस्रशॊ ऽनये; युधिष्ठिरॊ यान विषहेत जेतुम
उत्सृज्य तान सौबलम एव चायं; समाह्वयत तेन जितॊ ऽकषवत्याम
स दीव्यमानः परतिदेवनेन; अक्षेषु नित्यं सुपराङ्मुखेषु
संरम्भमाणॊ विजितः परसह्य; तत्रापराधः शकुनेर न कश चित
तस्मात परणम्यैव वचॊ बरवीतु; वैचित्रवीर्यं बहु साम युक्तम
तथा हि शक्यॊ धृतराष्ट्र पुत्रः; सवार्थे नियॊक्तुं पुरुषेण तेन
[व]
एवं बरुवत्य एव मधु परवीरे; शिनिप्रवीरः सहसॊत्पपात
तच चापि वाक्यं परिनिन्द्य तस्य; समाददे वक्यम इदं समन्युः
[सात्यकि]
यादृशः पुरुषस्यात्मा तादृशं संप्रभाषते
यथा रूपॊ ऽनतरात्मा ते तथारूपं परभाषसे
सन्ति वै पुरुषाः शूराः सन्ति कापुरुषास तथा
उभाव एतौ दृढौ पक्षौ दृश्येते पुरुषान परति
एकस्मिन्न एव जायेते कुले कलीब महारथौ
फलाफलवती शाखे यथैकस्मिन वनस्पतौ
नाभ्यसूयामि ते वाक्यं बरुवतॊ लाङ्गलध्वज
ये तु शृण्वन्ति ते वाक्यं तान असूयामि माधव
कथं हि धर्मराजस्य दॊषम अल्पम अपि बरुवन
लभते परिषन्मध्ये वयाहर्तुम अकुतॊभयः
समाहूय महात्मानं जितवन्तॊ ऽकषकॊविदाः
अनक्षज्ञं यथाश्रद्धं तेषु धर्मजयः कुतः
यदि कुन्तीसुतं गेहे करीडन्तं भरातृभिः सह
अभिगम्य जयेयुस ते तत तेषां धर्मतॊ भवेत
समाहूय तु राजानं कषत्रधर्मरतं सदा
निकृत्या जितवन्तस ते किं नु तेषां परं शुभम
कथं परणिपतेच चायम इह कृत्वा पणं परम
वनवासाद विमुक्तस तु पराप्तः पैतामहं पदम
यद्य अयं परवित्तानि कामयेत युधिष्ठिरः
एवम अप्य अयम अत्यन्तं परान नार्हति याचितुम
कथं च धर्मयुक्तास ते न च राज्यं जिहीर्षवः
निवृत्तवासान कौन्तेयान य आहुर विदिता इति
अनुनीता हि भीष्मेण दरॊणेन च महात्मना
न वयवस्यन्ति पाण्डूनां परदातुं पैतृकं वसु
अहं तु ताञ शतैर बाणैर अनुनीय रणे बलात
पादयॊः पातयिष्यामि कौन्तेयस्य महात्मनः
अथ ते न वयवस्यन्ति परणिपाताय धीमतः
गमिष्यन्ति सहामात्या यमस्य सदनं परति
न हि ते युयुधानस्य संरब्धस्य युयुत्सतः
वेगं समर्थाः संसॊढुं वज्रस्येव महीधराः
कॊ हि गाण्डीवधन्वानं कश च चक्रायुधं युधि
मां चापि विषहेत कॊ नु कश च भीमं दुरासदम
यमौ च दृढधन्वानौ यम कल्पौ महाद्युती
कॊ जिजीविषुर आसीदेद धृष्टद्युम्नं च पार्षतम
पञ्चेमान पाण्डवेयांश च दरौपद्याः कीर्तिवर्धनान
समप्रमाणान पाण्डूनां समवीर्यान मदॊत्कटान
सौभद्रं च महेष्वासम अमरैर अपि दुःसहम
गद परद्युम्न साम्बांश च कालवज्रानलॊपमान
ते वयं धृतराष्ट्रस्य पुत्रं शकुनिना सह
कर्णेन च निहत्याजाव अभिषेक्ष्याम पाण्डवम
नाधर्मॊ विद्यते कश चिच छत्रून हत्वाततायिनः
अधर्म्यम अयशस्यं च शात्रवाणां परयाचनम
हृद्गतस तस्य यः कामस तं कुरुध्वम अतन्द्रिताः
निसृष्टं धृतराष्ट्रेण राज्यं पराप्नॊतु पाण्डवः
अद्य पाण्डुसुतॊ राज्यं लभतां वा युधिष्ठिरः
निहता वारणे सर्वे सवप्स्यन्ति वसुधातले
[दरुपद]
एवम एतन महाबाहॊ भविष्यति न संशयः
न हि दुर्यॊधनॊ राज्यं मधुरेण परदास्यति
अनुवर्त्स्यति तं चापि धृतराष्ट्रः सुतप्रियः
भीष्मद्रॊणौ च कार्पण्यान मौर्ख्याद राधेय सौबलौ
बलदेवस्य वाक्यं तु मम जञाने न युज्यते
एतद धि पुरुषेणाग्रे कार्यं सुनयम इच्छता
न तु वाच्यॊ मृदु वचॊ धार्तराष्ट्रः कथं चन
न हि मार्दवसाध्यॊ ऽसौ पापबुद्धिर मतॊ मम
गर्दभे मार्दवं कुर्याद गॊषु तीक्ष्णं समाचरेत
मृदु दुर्यॊधने वाक्यं यॊ बरूयात पापचेतसि
मृदु वै मन्यते पापॊ भाष्य माणम अशक्तिजम
जितम अर्थं विजानीयाद अबुधॊ मार्दवे सति
एतच चैव करिष्यामॊ यत्नश च करियताम इह
परस्थापयाम मित्रेभ्यॊ बलान्य उद्यॊजयन्तु नः
शल्यस्य धृष्टकेतॊश च जयत्सेनस्य चाभिभॊः
केकयानां च सर्वेषां दूता गच्छन्तु शीघ्रगाः
स तु दुर्यॊधनॊ नूनं परेषयिष्यति सर्वशः
पूर्वाभिपन्नाः सन्तश च भजन्ते पूर्वचॊदकम
तत तवरध्वं नरेन्द्राणां पूर्वम एव परचॊदने
महद धि कार्यं वॊढव्यम इति मे वर्तते मतिः
शल्यस्य परेष्यतां शीघ्रं ये च तस्यानुगा नृपाः
भगदत्ताय राज्ञे च पूर्वसागरवासिने
अमितौजसे तथॊग्राय हार्दिक्यायाहुकाय च
दीर्घप्रज्ञाय मल्लाय रॊचमानाय चाभिभॊ
आनीयतां बृहन्तश च सेना बिन्दुश च पार्थिवः
पापजित परतिविन्ध्यश च चित्रवर्मा सुवास्तुकः
बाह्लीकॊ मुञ्ज केशश च चैद्याधिपतिर एव च
सुपार्श्वश च सुबाहुश च पौरवश च महारथः
शकानां पह्लवानां च दरदानां च ये नृपाः
काम्बॊजा ऋषिका ये च पश्चिमानूपकाश च ये
जयसेनश च काश्यश च तथा पञ्चनदा नृपाः
कराथ पुत्रश च दुर्धर्षः पार्वतीयाश च ये नृपाः
जानकिश च सुशर्मा च मणिमान पौतिमत्स्यकः
पांसुराष्ट्राधिपश चैव धृष्टकेतुश च वीर्यवान
औड्रश च दण्डधारश च बृहत्सेनश च वीर्यवान
अपराजितॊ निषादश च शरेणिमान वसुमान अपि
बृहद्बलॊ महौजाश च बाहुः परपुरंजयः
समुद्रसेनॊ राजा च सह पुत्रेण वीर्यवान
अदारिश च नदीजश च कर्ण वृष्टश च पार्थिवः
समर्थश च सुवीरश च मार्जारः कन्यकस तथा
महावीरश च कद्रुश च निकरस तुमुलः करथः
नीलश च वीरधर्मा च भूमिपालश च वीर्यवान
दुर्जयॊ दन्तवक्त्रश च रुक्मी च जनमेजयः
आषाढॊ वायुवेगश च पूर्वपाली च पार्थिवः
भूरि तेजा देवकश च एकलव्यस्य चात्मजः
कारूषकाश च राजानः कषेमधूर्तिश च वीर्यवान
उद्भवः कषेमकश चैव वाटधानश च पार्थिवः
शरुतायुश च दृढायुश च शाल्व पुत्रश च वीर्यवान
कुमारश च कलिङ्गानाम ईश्वरॊ युद्धदुर्मदः
एतेषां परेष्यतां शीघ्रम एतद धि मम रॊचते
अयं च बराह्मणः शीघ्रं मम राजन पुरॊहितः
परेष्यतां धृतराष्ट्राय वाक्यम अस्मिन समर्प्यताम
यथा दुर्यॊधनॊ वाच्यॊ यथा शांतनवॊ नृपः
धृतराष्ट्रॊ यथा वाच्यॊ दरॊणश च विदुषां वरः
[वासु]
उपपन्नम इदं वाक्यं सॊमकानां धुरं धुरे
अर्थसिद्धि करं राज्ञः पाण्डवस्य महौजसः
एतच च पूर्वकार्यं नः सुनीतम अभिकाङ्क्षताम
अन्यथा हय आचरन कर्म पुरुषः सयात सुबालिशः
किं तु संबन्धकं तुल्यम अस्माकं कुरु पाण्डुषु
यथेष्टं वर्तमानेषु पाण्डवेषु च तेषु च
ते विवाहार्थम आनीता वयं सर्वे यथा भवान
कृते विवाहे मुदिता गमिष्यामॊ गृहान परति
भवान वृद्धतमॊ राज्ञां वयसा च शरुतेन च
शिष्यवत ते वयं सर्वे भवामेह न संशयः
भवन्तं धृतराष्ट्रश च सततं बहु मन्यते
आचार्ययॊः सखा चासि दरॊणस्य च कृपस्य च
स भवान परेषयत्व अद्य पाण्डवार्थ करं वचः
सर्वेषां निश्चितं तन नः परेषयिष्यति यद भवान
यदि तावच छमं कुर्यान नयायेन कुरुपुंगवः
न भवेत कुरु पाण्डूनां सौभ्रात्रेण महान कषयः
अथ दर्पान्वितॊ मॊहान न कुर्याद धृतराष्ट्रजः
अन्येषां परेषयित्वाच च पश्चाद अस्मान समाह्वयेः
ततॊ दुर्यॊधनॊ मन्दः सहामात्यः स बान्धवः
निष्टाम आपत्स्यते मूढः करुद्धे गाण्डीवधन्वनि
[व]
ततः सत्कृत्य वार्ष्णेयं विराटः पृथिवीपतिः
गृहान परस्थापयाम आस सगणं सह बान्धवम
दवारकां तु गते कृष्णे युधिष्ठिरपुरॊगमाः
चक्रुः सांग्रामिकं सर्वं विराटश च महीपतिः
ततः संप्रेषयाम आस विराटः सह बान्धवैः
सर्वेषां भूमिपालानां दरुवपश च महीपतिः
वचनात कुरु सिंहानां मत्स्यपाञ्चालयॊश च ते
समाजग्मुर महीपालाः संप्रहृष्टा महाबलाः
तच छरुत्वा पाण्डुपुत्राणां समागच्छन महद बलम
धृतराष्ट्र सुतश चापि समानिन्ये महीपतीन
समाकुला मही राजन कुरुपाण्डवकारणात
तदा समभवत कृत्स्ना संप्रयाणे महीक्षिताम
बलानि तेषां वीराणाम आगच्छन्ति ततस ततः
चालयन्तीव गां देवीं स पर्वत वनाम इमाम
ततः परज्ञा वयॊवृद्धं पाञ्चाल्यः सवपुरॊहितम
कुरुभ्यः परेषयाम आस युधिष्ठिर मते तदा
[दरुपद]
भूतानां पराणिनः शरेष्ठाः पराणिनां बुद्धिजीविनः
बुद्धिमत्सु नराः शरेष्ठा नराणां तु दविजातयः
दविजेषु वैद्याः शरेयांसॊ वैद्येषु कृतबुद्धयः
स भवान कृतबुद्धीनां परधान इति मे मतिः
कुलेन च विशिष्टॊ ऽसि वयसा च शरुतेन च
परज्ञयानवमश चासि शुक्रेणाङ्गिरसेन च
विदितं चापि ते सर्वं यथावृत्थः स कौरवः
पाण्डवश च यथावृत्तः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
धृतराष्टस्य विदिते वञ्चिताः पाण्डवाः परैः
विदुरेणानुनीतॊ ऽपि पुत्रम एवानुवर्तते
शकुनिर बुद्धिपूर्वं हि कुन्तीपुत्रं समाह्वयत
अनक्षज्ञं मताक्षः सन कषत्रवृत्ते सथितं शुचिम
ते तथा वञ्चयित्वा तु धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम
न कस्यां चिद अवस्थायां राज्यं दास्यन्ति वै सवयम
भवांस तु धर्मसंयुक्तं धृतराष्ट्रं बरुवन वचः
मनांसि तस्य यॊधानां धरुवम आवर्तयिष्यति
विदुरश चापि तद वाक्यं साधयिष्यति तावकम
भीष्मद्रॊणकृपाणां च भेद्यं संजनयिष्यति
अमात्येषु च भिन्नेषु यॊधेषु विमुखेषु च
पुनर एकाग्रकरणं तेषां कर्म भविष्यति
एतस्मिन्न अन्तरे पार्थाः सुखम एकाग्रबुद्धयः
सेना कर्म करिष्यन्ति दरव्याणां चैव संचयम
भिद्यमानेषु च सवेषु लम्बमाने च वै तवयि
न तथा ते करिष्यन्ति सेना कर्म न संशयः
एतत परयॊजनं चात्र पराधान्येनॊपलभ्यते
संगत्या धृतराष्ट्रश च कुर्याद धर्म्यं वचस तव
स भवान धर्मयुक्तश च धर्म्यं तेषु समाचरन
कृपालुषु परिक्लेशान पाण्डवानां परकीर्तयन
वृद्धेषु कुलधर्मं च बरुवन पूर्वैर अनुष्ठितम
विभेत्स्यति मनांस्य एषाम इति मे नात्र संशयः
न च तेभ्यॊ भयं ते ऽसति बराह्मणॊ हय असि वेदवित
दूत कर्मणि युक्तश च सथविरश च विशेषतः
स भवान पुष्ययॊगेन मुहूर्तेन जयेन च
कौरवेयान परयात्व आशु कौन्तेयस्यार्थ सिद्धये
तथानुशिष्टः परययौ दरुपदेन महात्मना
पुरॊधा वृत्तसंपन्नॊ नगरं नागसाह्वयम
[व]
गते दवारवतीं कृष्णे बलदेवे च माधवे
सह वृष्ण्यन्धकैः सर्वैर भॊजैश च शतशस तथा
सर्वम आगमयाम आस पाण्डवानां विचेष्टितम
धृतराष्ट्रात्मजॊ राजा दूतैः परणिहितैश चरैः
स शरुत्वा माधवं यातं सदश्वैर अनिलॊपमैः
बलेन नातिमहता दवारकाम अभ्ययात पुरीम
तम एव दिवसं चापि कौन्तेयः पाण्डुनन्दनः
आनर्तनगरीं रम्यां जगामाशु धनंजयः
तौ यात्वा पुरुषव्याघ्रौ दवारकां कुरुनन्दनौ
सुप्तं ददृशतुः कृष्णं शयानं चॊपजग्मतुः
ततः शयाने गॊविन्दे परविवेश सुयॊधनः
उच्छीर्षतश च कृष्णस्य निषसाद वरासने
ततः किरीटी तस्यानु परविवेश महामनाः
परश्चार्धे च स कृष्णस्य परह्वॊ ऽतिष्ठत कृताञ्जलिः
परतिबुद्धः स वार्ष्णेयॊ ददर्शाग्रे किरीटिनम
स तयॊः सवागतं कृत्वा यथार्थं परतिपूज्य च
तद आगमनजं हेतुं पप्रच्छ मधुसूदनः
ततॊ दुर्यॊधनः कृष्णम उवाच परहसन्न इव
विग्रहे ऽसमिन भवान साह्यं मम दातुम इहार्हति
समं हि भवतः सख्यं मयि चैवार्जुने ऽपि च
तथा संबन्धकं तुल्यम अस्माकं तवयि माधव
अहं चाभिगतः पूर्वं तवाम अद्य मधुसूदन
पूर्वं चाभिगतं सन्तॊ भजन्ते पूर्वसारिणः
तवं च शरेष्ठतमॊ लॊके सताम अद्य जनार्दन
सततं संमतश चैव सद्वृत्तम अनुपालय
भवान अभिगतः पूर्वम अत्र मे नास्ति संशयः
दृष्टस तु परथमं राजन मया पार्थॊ धनंजयः
तव पूर्वाभिगमनात पूर्वं चाप्य अस्य दर्शनात
साहाय्यम उभयॊर एव करिष्यामि सुयॊधन
परवारणं तु बालानां पूर्वं कार्यम इति शरुतिः
तस्मात परवारणं पूर्वम अर्हः पार्थॊ धनंजयः
मत संहनन तुल्यानां गॊपानाम अर्बुदं महत
नारायणा इति खयाताः सर्वे संग्रामयॊधिनः
ते वा युधि दुराधर्षा भवन्त्व एकस्य सैनिकाः
अयुध्यमानः संग्रामे नयस्तशस्त्रॊ ऽहम एकतः
आभ्याम अन्यतरं पार्थ यत ते हृद्यतरं मतम
तद वृणीतां भवान अग्रे परवार्यस तवं हि धर्मतः
एवम उक्तस तु कृष्णेन कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः
अयुध्यमानं संग्रामे वरयाम आस केशवम
सहस्राणां सहस्रं तु यॊधानां पराप्य भारत
कृष्णं चापहृतं जञात्वा संप्राप परमां मुदम
दुर्यॊधनस तु तत सैन्यं सर्वम आदाय पार्थिवः
ततॊ ऽभययाद भीमबलॊ रौहिणेयं महाबलम
सर्वं चागमने हेतुं स तस्मै संन्यवेदयत
परत्युवाच ततः शौरिर धार्तराष्ट्रम इदं वचः
विदितं ते नरव्याघ्र सर्वं भवितुम अर्हति
यन मयॊक्तं विराटस्य पुरा वैवाहिके तदा
निगृह्यॊक्तॊ हृषीकेशस तवदर्थं कुरुनन्दन
मया संबन्धकं तुल्यम इति राजन पुनः पुनः
न च तद वाक्यम उक्तं वै केशवः परत्यपद्यत
न चाहम उत्सहे कृष्णं विना सथातुम अपि कषणम
नाहं सहायः पार्थानां नापि दुर्यॊधनस्य वै
इति मे निश्चिता बुद्दिर वासुदेवम अवेक्ष्य ह
जातॊ ऽसि भारते वंशे सर्वपार्थिवपूजिते
गच्छ युध्यस्व धर्मेण कषात्रेण भरतर्षभ
इत्य एवम उक्तः स तदा परिष्वज्य हलायुधम
कृष्णं चापहृतं जञात्वा युद्धान मेने जितं जयम
सॊ ऽभययात कृतवर्माणं धृतराष्ट्र सुतॊ नृपः
कृतवर्मा ददौ तस्य सेनाम अक्षौहिणीं तदा
स तेन सर्वसैन्येन भीमेन कुरुनन्दनः
वृतः परतिययौ हृष्टः सुहृदः संप्रहर्षयन
गते दुर्यॊधने कृष्णः किरीटिनम अथाब्रवीत
अयुध्यमानः कां बुद्धिम आस्थायाहं तवया वृतः
भवान समर्थस तान सर्वान निहन्तुं नात्र संशयः
निहन्तुम अहम अप्य एकः समर्थः पुरुषॊत्तम
भवांस तु कीर्तिमाँल लॊके तद यशस तवां गमिष्यति
यशसा चाहम अप्य अर्थी तस्माद असि मया वृतः
सारथ्यं तु तवया कार्यम इति मे मानसं सदा
चिररात्रेप्सितं कामं तद भवान कर्तुम अर्हति
उपपन्नम इदं पार्थ यत सपर्धेथा मया सह
सारथ्यं ते करिष्यामि कामः संपद्यतां तव
एवं परमुदितः पार्थः कृष्णेन सहितस तदा
वृतॊ दाशार्ह परवरैः पुनर आयाद युधिष्ठिरम
[व]
शल्यः शरुत्वा तु दूतानां सैन्येन महता वृतः
अभ्ययात पाण्डवान राजन सह पुत्रैर महारथैः
तस्य सेनानिवेशॊ ऽभूद अध्यर्धम इव यॊजनम
तथा हि बहुलां सेनां स बिभर्ति नरर्षभः
विचित्रकवचाः शूरा विचित्रध्वजकार्मुकाः
विचित्राभरणाः सर्वे विचित्ररथवाहनाः
सवदेशवेषाभरणा वीराः शतसहस्रशः
तस्य सेना परणेतारॊ बभूवुः कषत्रियर्षभाः
वयथयन्न इव भूतानि कम्पयन्न इव मेदिनीम
शनैर विश्रामयन सेनां स ययौ येन पाण्डवः
ततॊ दुर्यॊधनः शरुत्वा महासेनं महारथम
उपायान्तम अभिद्रुत्य सवयम आनर्च भारत
कारयाम आस पूजार्थं तस्य दुर्यॊधनः सभाः
रमणीयेषु देशेषु रत्नचित्राः सवलंकृताः
स ताः सभाः समासाद्य पूज्यमानॊ यथामरः
दुर्यॊधनस्य सचिवैर देशे देशे यथार्हतः
आजगाम सभाम अन्यां देवावसथ वर्चसम
स तत्र विषयैर युक्तः कल्याणैर अतिमानुषैः
मेने ऽभयधिकम आत्मानम अवमेने पुरंदरम
पप्रच्छ स ततः परेष्यान परहृष्टः कषत्रियर्षभः
युधिष्ठिरस्य पुरुषाः के नु चक्रुः सभा इमाः
आनीयन्तां सभा काराः परदेयार्हा हि मे मताः
गूढॊ दुर्यॊधनस तत्र दर्शयाम आस मातुलम
तं दृष्ट्वा मद्रराजस तु जञात्वा यत्नं च तस्य तम
परिष्वज्याब्रवीत परीत इष्टॊ ऽरथॊ गृह्यताम इति
सत्यवाग भव कल्याण वरॊ वै मम दीयताम
सर्वसेना परणेता मे भवान भवितुम अर्हति
कृतम इत्य अब्रवीच छल्यः किम अन्यत करियताम इति
कृतम इत्य एव गान्धारिः परत्युवाच पुनः पुनः
स तथा शल्यम आमन्त्र्य पुनर आयात सवकं पुरम
शल्यॊ जगाम कौन्तेयान आख्यातुं कर्म तस्य तत
उपप्लव्यं स गत्वा तु सकन्धावारं परविश्य च
पाण्डवान अथ तान सर्वाञ शल्यस तत्र ददर्श ह
समेत्य तु महाबाहुः शल्यः पाण्डुसुतैस तदा
पाद्यम अर्घ्यं च गां चैव परत्यगृह्णाद यथाविधि
ततः कुशलपूर्वं स मद्रराजॊ ऽरिसूदनः
परीत्या परमया युक्तः समाश्लिष्य युधिष्ठिरम
तथा भीमार्जुनौ हृष्टौ सवस्रीयौ च यमाव उभौ
आसने चॊपविष्टस तु शल्यः पार्थम उवाच ह
कुशलं राजशार्दूल कच चित ते कुरुनन्दन
अरण्यवासाद दिष्ट्यासि विमुक्तॊ जयतां वर
सुदुष्करं कृतं राजन निर्जने वसता वने
भरातृभिः सह राजेन्द्र कृष्णया चानया सह
अज्ञातवासं घॊरं च वसता दुष्करं कृतम
दुःखम एव कुतः सौख्यं राज्यभ्रष्टस्य भारत
दुःखस्यैतस्य महतॊ धार्तराष्ट्र कृतस्य वै
अवाप्स्यसि सुखं राजन हत्वा शत्रून परंतप
विदितं ते महाराज लॊकतत्त्वं नराधिप
तस्माल लॊभकृतं किं चित तव तात न विद्यते
ततॊ ऽसयाकथयद राजा दुयॊधन समागमम
तच च शुश्रूषितं सर्वं वरदानं च भारत
सुकृतं ते कृतं राजन परहृष्टेनान्तरात्मना
दुर्यॊधनस्य यद वीर तवया वाचा परतिश्रुतम
एकं तव इच्छामि भद्रं ते करियमाणं महीपते
भवान इह महाराज वासुदेव समॊ युधि
कर्णार्जुनाभ्यां संप्राप्ते दवैरथे राजसत्तम
कर्णस्य भवता कार्यं सारथ्यं नात्र संशयः
तत्र पाल्यॊ ऽरजुनॊ राजन यदि मत्प्रियम इच्छसि
तेजॊवधश च ते कार्यः सौतेर अस्मज जया वहः
अकर्तव्यम अपि हय एतत कर्तुम अर्हसि मातुल
शृणु पाण्डव भद्रं ते यद बरवीषि दुरात्मनः
तेजॊवधनिमित्तं मां सूतपुत्रस्य संयुगे
अहं तस्य भविष्यामि संग्रामे सारथिर धरुवम
वासुदेवेन हि समं नित्यं मां स हि मन्यते
तस्याहं कुरुशार्दूल परतीपम अहितं वचः
धरुवं संकथयिष्यामि यॊद्धुकामस्य संयुगे
यथा स हृतदर्पश च हृततेजाश च पाण्डव
भविष्यति सुखं हन्तुं सत्यम एतद बरवीमि ते
एवम एतत करिष्यामि यथा तात तवम आत्थ माम
यच चान्यद अपि शक्ष्यामि तत करिष्यामि ते परियम
यच च दुःखं तवया पराप्तं दयूते वै कृष्णया सह
परुषाणि च वाक्यानि सूतपुत्र कृतानि वै
जटासुरात परिक्लेशः कीचकाच च महाद्युते
दरौपद्याधिगतं सर्वं दमयन्त्या यथाशुभम
सर्वं दुःखम इदं वीर सुखॊदर्कं भविष्यति
नात्र मन्युस तवया कार्यॊ विधिर हि बलवत्तरः
दुःखानि हि महात्मानः पराप्नुवन्ति युधिष्ठिर
देवैर अपि हि दुःखानि पराप्तानि जगतीपते
इन्द्रेण शरूयते राजन सभार्येण महात्मना
अनुभूतं महद दुःखं देवराजेन भारत
[य]
कथम इन्द्रेण राजेन्द्र सभार्येण महात्मना
दुःखं पराप्तं परं घॊरम एतद इच्छामि वेदितुम
[ष]
शृणु राजन पुरावृत्तम इतिहासं पुरातनम
सभार्येण यथा पराप्तं दुःखम इद्न्रेण भारत
तवष्टा परजापतिर हय आसीद देव शरेष्ठॊ महातपाः
सपुत्रं वै तरिशिरसम इन्द्र दरॊहात किलासृजत
ऐन्द्रं स परार्थयत सथानं विश्वरूपॊ महाद्युतिः
तैस तरिभिर वदनैर घॊरैः सूर्येन्दु जवलनॊपमैः
वेदान एकेन सॊ ऽधीते सुराम एकेन चापिबत
एकेन च दिशः सर्वाः पिबन्न इव निरीक्षते
स तपस्वी मृदुर दान्तॊ धर्मे तपसि चॊद्यतः
तपॊ ऽतप्यन महत तीव्रं सुदुश्चरम अरिंदम
तस्य दृष्ट्वा तपॊ वीर्यं सत्त्वं चामिततेजसः
विषादम अगमच छक्र इन्द्र्यॊ ऽयं मा भवेद इति
कथं सज्जेत भॊगेषु न च तप्येन महत तपः
विवर्धमानस तरिशिराः सर्वं तरिभुवनं गरसेत
इति संचिन्त्य बहुधा बुद्धिमान भरतर्षभ
आज्ञापयत सॊ ऽपसरसस तवष्टृपुत्र परलॊभने
यथा स सज्जेत तरिशिराः कामभॊगेषु वै भृशम
कषिप्रं कुरुत गच्छध्वं परलॊभयत माचिरम
शृङ्गारवेषाः सुश्रॊण्यॊ भावैर युक्ता मनॊहरैः
परलॊभयत भद्रं वः शमयध्वं भयं मम
अस्वस्थं हय आत्मनात्मानं लक्षयामि वराङ्गनाः
भयम एतन महाघॊरं कषिप्रं नाशयताबलाः
तथा यत्नं करिष्यामः शक्र तस्य परलॊभने
यथा नावाप्स्यसि भयं तस्माद बलनिषूदन
निर्दहन्न इव चक्षुर्भ्यां यॊ ऽसाव आस्ते तपॊ निधिः
तं परलॊभयितुं देव गच्छामः सहिता वयम
यतिष्यामॊ वशे कर्तुं वयपनेतुं च ते भयम
इन्द्रेण तास तव अनुज्ञाता जग्मुस तरिशिरसॊ ऽनतिकम
तत्र ता विविधैर भावैर लॊभयन्त्यॊ वराङ्गनाः
नृत्यं संदर्शयन्त्यश च तथैवाङ्गेषु सौष्ठवम
विचेरुः संप्रहर्षं च नाभ्यगच्छन महातपाः
इन्द्रियाणि वशे कृत्वा पूर्णसागर संनिभः
तास तु यत्नं परं कृत्वा पुनः शक्रम उपस्थिताः
कृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजम अथाब्रुवन
न स शक्यः सुदुर्धर्षॊ धैर्याच चालयितुं परभॊ
यत ते कार्यं महाभाग करियतां तदनन्तरम
संपूज्याप्सरसः शक्रॊ विसृज्य च महामतिः
चिन्तयाम आस तस्यैव वधॊपायं महात्मनः
स तूष्णीं चिन्तयन वीरॊ देवराजः परतापवान
विनिश्चित मतिर धीमान वधे तरिशिरसॊ ऽभवत
वज्रम अस्य कषिपाम्य अद्य स कषिप्रं न भविष्यति
शत्रुः परवृद्धॊ नॊपेक्ष्यॊ दुर्बलॊ ऽपि बलीयसा
शास्त्रबुद्ध्या विनिश्चित्य कृत्वा बुद्धिं वधे दृठाम
अथ वैश्वानर निभं घॊररूपं भयावहम
मुमॊच वज्रं संक्रुद्धः शक्रस तरिशिरसं परति
स पपात हतस तेन वज्रेण दृढम आहतः
पर्वतस्येव शिखरं परणुन्नं मेदिनी तले
तं तु वज्रहतं दृष्ट्वा शयानम अचलॊपमम
न शर्म लेभे देवेन्द्रॊ दीपितस तस्य तेजसा
हतॊ ऽपि दीप्ततेजाः स जीवन्न इव च दृश्यते
अभितस तत्र तक्षाणां घटमानं शचीपतिः
अपश्यद अब्रवीच चैनं स तवरं पाकशासनः
कषिप्रं छिन्धि शिरांस्य अस्य कुरुष्व वचनं मम
महास्कन्धॊ भृशं हय एष परशुर न तरिष्यति
कर्तुं चाहं न शक्ष्यामि कर्म सद्भिर विगर्हितम
मा भैस तवं कषिप्रम एतद वै कुरुष्व वचनं मम
मत्प्रसादाद धि ते शस्त्रवर्ज कल्पं भविष्यति
कं भवन्तम अहं विद्यां घॊरकर्माणम अद्य वै
एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं तत्त्वेन कथयस्व मे
अहम इन्द्रॊ देवराजस तक्षन विदितम अस्तु ते
कुरुष्वैतद यथॊक्तं मे तक्षन मा तवं विचारय
करूरेण नापत्रपसे कथं शक्रेह कर्मणा
ऋषिपुत्रम इमं हत्वा बरह्महत्या भयं न ते
पश्चाद धर्मं चरिष्यामि पावनार्थं सुदुश्चरम
शत्रुर एष महावीर्यॊ वज्रेण निहतॊ मया
अद्यापि चाहम उद्विग्नस तक्षन्न अस्माद बिभेमि वै
कषिप्रं छिन्धि शिरांसि तवं करिष्ये ऽनुग्रहं तव
शिरः पशॊस ते दास्यन्ति भागं यज्ञेषु मानवाः
एष ते ऽनुग्रहस तक्षन कषिप्रं कुरु मम परियम
एतच छरुत्वा तु तक्षा स महेन्द्र वचनं तदा
शिरांस्य अथ तरिशिरसः कुठारेणाछिनत तदा
निकृत्तेषु ततस तेषु निष्क्रामंस तरिशिरास तव अथ
कपिञ्जलास तित्तिराश च कलविङ्काश च सर्वशः
येन वेदान अधीते सम पिबते सॊमम एव च
तस्माद वक्त्रान निविष्पेतुः कषिप्रं तस्य कपिञ्जलाः
येन सर्वा दिशॊ राजन पीबन्न इव निरीक्षते
तस्माद वक्त्राद विनिष्पेतुस तित्तिरास तस्य पाण्डव
यत सुरापं तु तस्यासीद वक्त्रं तरिशिरसस तदा
कलविङ्का विनिष्पेतुस तेनास्य भरतर्षभ
ततस तेषु निकृत्तेषु विज्वरॊ मघवान अभूत
जगाम तरिदिवं हृष्टस तक्षापि सवगृहान ययौ
तवष्टा परजापतिः शरुत्वा शक्रेणाथ हतं सुतम
करॊधसंरक्तनयन इदं वचनम अब्रवीत
तप्यमानं तपॊनित्यं कषान्तं दान्तं जितेन्द्रियम
अनापराधिनम यस्मात पुत्रं हिंसितवान मम
तस्माच छक्र वधार्थाय वृत्रम उत्पादयाम्य अहम
लॊकाः पश्यन्तु मे वीर्यं तपसश च बलं महत
स च पश्यतु देवेन्द्रॊ दुरात्मा पापचेतनः
उपस्पृश्य ततः करुद्धस तपस्वी सुमहायशाः
अग्निं हुत्वा समुत्पाद्य घॊरं वृत्रम उवाच ह
इन्द्रशत्रॊ विवर्धस्व परभावात तपसॊ मम
सॊ ऽवर्धत दिवं सतब्ध्वा सूर्यवैश्वानरॊपमः
किं करॊमीति चॊवाच कालसूर्य इवॊदितः
शक्रं जहीति चाप्य उक्तॊ जगाम तरिदिवं ततः
ततॊ युद्धं समभवद वृत्रवासवयॊस तदा
संक्रुद्धयॊर महाघॊरं परसक्तं कुरुसत्तम
ततॊ जग्राह देवेन्द्रं वृत्रॊ वीरः शतक्रतुम
अपावृत्य स जग्रास वृत्रः करॊधसमन्वितः
गरस्ते वक्त्रेण शक्रे तु संभ्रान्तास तरिदशास तदा
असृजंस ते महासत्त्वा जृम्भिकां वृत्रनाशिनीम
विजृम्भमाणस्य ततॊ वृत्रस्यास्याद अपावृतात
सवान्य अङ्गान्य अभिसंक्षिप्य निष्क्रान्तॊ बलसूदनः
ततः परभृति लॊकेषु जृम्भिका पराणिसंश्रिता
जहृषुश च सुराः सर्वे दृष्ट्वा शक्रं विनिःसृतम
ततः परववृते युद्धं वृत्रवासवयॊः पुनः
संरब्धयॊस तदा घॊरं सुचिरं भरतर्षभ
यदा वयवर्धत रणे वृत्रॊ बलसमन्वितः
तवष्टुस तपॊबलाद विद्वांस तदा शक्रॊ नयवर्तत
निवृत्ते तु तदा देवा विषादम अगमन परम
समेत्य शक्रेण च ते तवष्टुस तेजॊ विमॊहिताः
अमन्त्रयन्त ते सर्वे मुनिभिः सह भारत
किं कार्यम इति ते राजन विचिन्त्य भयमॊहिताः
जग्मुः सर्वे महात्मानं मनॊभिर विष्णुम अव्ययम
उपविष्टा मन्दराग्रे सर्वे वृत्रवधेप्सवः
[इ]
सर्वं वयाप्तम इदं देवा वृत्रेण जगद अव्ययम
न हय अस्य सदृशं किं चित परतिघाताय यद भवेत
समर्थॊ हय अभवं पूर्वम असमर्थॊ ऽसमि सांप्रतम
कथं कुर्यां नु भद्रं वॊ दुष्प्रधर्षः स मे मतः
तेजस्वी च महात्मा च युद्धे चामितविक्रमः
गरसेत तरिभुवनं सर्वं स देवासुरमानुषम
तस्माद विनिश्चयम इमं शृणुध्वं मे दिवौकसः
विष्णॊः कषयम उपागम्य समेत्य च महात्मना
तेन संमन्त्र्य वेत्स्यामॊ वधॊपायं दुरात्मनः
एवम उक्ते मघवता देवाः सर्षिगणास तदा
शरण्यं शरणं देवं जग्मुर विष्णुं महाबलम
ऊचुश च सर्वे देवेशं विष्णुं वृत्र भयार्दिताः
तवया लॊकास तरयः करान्तास तरिभिर विक्रमणैः परभॊ
अमृतं चाहृतं विष्णॊ दैत्याश च निहता रणे
बलिं बद्ध्वा महादैत्यं शक्रॊ देवाधिपः कृतः
तवं परभुः सर्वलॊकानां तवया सर्वम इदं ततम
तवं हि देवमहादेवः सर्वलॊकनमस्कृतः
गतिर भव तवं देवानां सेन्द्राणाम अमरॊत्तम
जगद वयाप्तम इदं सर्वं वृत्रेणासुरसूदन
अवश्यं करणीयं मे भवतां हितम उत्तमम
तस्माद उपायं वक्ष्यामि यथासौ न भविष्यति
गच्छध्वं सर्षिगन्धर्वा यत्रासौ विश्वरूपधृक
साम तस्य परयुञ्जध्वं तत एनं विजेष्यथ
भविष्यति गतिर देवाः शक्रस्य मम तेजसा
अदृश्यश च परवेक्ष्यामि वज्रम अस्यायुधॊत्तमम
गच्छध्वम ऋषिभिः सार्धं गन्धर्वैश च सुरॊत्तमाः
वृत्रस्य सह शक्रेण संधिं कुरुत माचिरम
एवम उक्तास तु देवेन ऋषयस तरिदशास तथा
ययुः समेत्य सहिताः शक्रं कृत्वा पुरःसरम
समीपम एत्य च तदा सर्व एव महौजसः
तं तेजसा परज्वलितं परतपन्तं दिशॊ दश
गरसन्तम इव लॊकांस तरीन सूर्या चन्द्रमसौ यथा
ददृशुस तत्र ते वृत्रं शक्रेण सहदेवताः
ऋषयॊ ऽथ ततॊ ऽभयेत्य वृत्रम ऊचुः परियं वचः
वयाप्तं जगद इदं सर्वं तेजसा तव दुर्जय
न च शक्नॊषि निर्जेतुं वासवं भूरिविक्रमम
युध्यतॊश चापि वां कालॊ वयतीतः सुमहान इह
पीड्यन्ते च परजाः सर्वाः स देवासुरमानवाः
सख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यदा
अवाप्स्यसि सुखं तवं च शक्र लॊकांश च शाश्वतान
ऋषिवाक्यं निशम्याथ स वृत्रः सुमहाबलः
उवाच तांस तदा सर्वान परणम्य शिरसासुरः
सर्वे यूयं महाभागा गन्धर्वाश चैव सर्वशः
यद बरूत तच छरुतं सर्वं ममापि शृणुतानघाः
संधिः कथं वै भविता मम शक्रस्य चॊभयॊः
तेजसॊर हि दवयॊर देवाः सख्यं वै भविता कथम
[रसयह]
सकृत सतां संगतं लिप्सितव्यं; ततः परं भविता भव्यम एव
नातिक्रमेत सत्पुरुषेण संगतं; तस्मात सतां संगतं लिप्सितव्यम
दृढं सतां संगतं चापि नित्यं; बरूयाच चार्थं हय अर्थकृच्छ्रेषु धीरः
महार्थवत सत परुषेण संगतं; तस्मात सन्तं न जिघांसेत धीरः
इन्द्रः सतां संमतश च निवासश च महात्मनाम
सत्यवादी हय अदीनश च धर्मवित सुविनिश्चितः
तेन ते सह शक्रेण संधिर भवतु शाश्वतः
एवं विश्वासम आगच्छ मा ते भूद बुद्धिर अन्यथा
महर्षिवचनं शरुत्वा तान उवाच महाद्युतिः
अवश्यं भगवन्तॊ मे माननीयास तपस्विनः
बरवीमि यद अहं देवास तत सर्वं करियताम इह
ततः सर्वं करिष्यामि यद ऊचुर मां दविजर्षभाः
न शुष्केण न चार्द्रेण नाश्मना न च दारुणा
न शस्रेण न वज्रेण न दिवा न तथा निशि
वध्यॊ भवेयं विप्रेन्द्राः शक्रस्य सह दैवतैः
एवं मे रॊचते संधिः शक्रेण सह नित्यदा
बाढम इत्य एव ऋषयस तम ऊचुर भरतर्षभ
एवं कृते तु संधाने वृत्रः परमुदितॊ ऽभवत
यत्तः सदाभवच चापि शक्रॊ ऽमर्षसमन्वितः
वृत्रस्य वधसंयुक्तान उपायान अनुचिन्तयन
रन्ध्रान्वेषी समुद्विग्नः सदाभूद बलवृत्रहा
स कदा चित समुद्रान्ते तम अपश्यन महासुरम
संध्याकाल उपावृत्ते मुहूर्ते रम्यदारुणे
ततः संचिन्त्य भगवान वरदानं महात्मनः
संध्येयं वर्तते रौद्रा न रात्रिर दिवसं न च
वृत्रश चापश्य वध्यॊ ऽयं मम सर्वहरॊ रिपुः
यदि वृत्रं न हन्म्य अद्य वञ्चयित्वा महासुरम
महाबलं महाकायं न मे शरेयॊ भविष्यति
एवं संचिन्तयन्न एव शक्रॊ विष्णुम अनुस्मरन
अथ फेनं तदापश्यत समुद्रे पर्वतॊपमम
नायं शुष्कॊ न चार्द्रॊ ऽयं न च शस्त्रम इदं तथा
एनं कषेप्स्यामि वृत्रस्य कषणाद एव नशिष्यति
सवज्रम अथ फेनं तं कषिप्रं वृत्रे निसृष्टवान
परविश्य फेनं तं विष्णुर अथ वृत्रं वयनाशयत
निहते तु ततॊ वृत्रे दिशॊ वितिमिराभवन
परववौ च शिवॊ वायुः परजाश च जहृषुस तदा
ततॊ देवाः स गन्धर्वा यक्षराक्षस पन्नगाः
ऋषयश च महेन्द्रं तम अस्तुवन विविधैः सतवैः
नमस्कृतः सर्वभूतैः सर्वभूतानि सान्त्वयन
हतशत्रुः परहृष्टात्मा वासवः सह दैवतैः
विष्णुं तरिभुवनश्रेष्ठं पूजयाम आस धर्मवित
ततॊ हते महावीर्ये वृत्रे देवभयंकरे
अनृतेनाभिभूतॊ ऽभूच छक्रः परमदुर्मनाः
तरैशीर्षयाभिभूतश च स पूर्वं बरह्महत्यया
सॊ ऽनतम आश्रित्य लॊकानां नष्टसंज्ञॊ विचेतनः
न पराज्ञायत देवेन्द्रस तव अभिभूतः सवकल्मषैः
परतिच्छन्नॊ वसत्य अप्सु चेष्टमान इवॊरगः
ततः परनष्टे देवेन्द्रे बरह्महत्या भयार्दिते
भूमिः परध्वस्त संकाशा निर्वृक्षा शुष्ककानना
विच्छिन्नस्रॊतसॊ नद्यः सरांस्य अनुदकानि च
संक्षॊभश चापि सत्त्वानाम अकृतॊ ऽभवत
देवाश चापि भृशं तरस्तास तथा सर्वे महर्षयः
अराजकं जगत सर्वम अभिभूतम उपद्रवैः
ततॊ भीताभवन देवाः कॊ नॊ राजा भवेद इति
दिवि देवर्षयश चापि देवराजविनाकृताः
न च सम कश चिद देवानां राज्याय कुरुते मनः
[ष]
ऋषयॊ ऽथाब्रुवन सर्वे देवाश च तरिदशेश्वराः
अयं वै नहुषः शरीमान देवराज्ये ऽभिषिच्यताम
ते गत्वाथाब्रुवन सर्वे राजा नॊ भव पार्थिव
स तान उवाच नहुषॊ देवान ऋषिगणांस तथा
पितृभिः सहितान राजन परीप्सन हितम आत्मनः
दुर्बलॊ ऽहं न मे शक्तिर भवतां परिपालने
बलवाञ जायते राजा बलं शक्रे हि नित्यदा
तम अब्रुवन पुनः सर्वे देवाः सर्षिपुरॊगमाः
अस्माकं तपसा युक्तः पाहि राज्यं तरिविष्टपे
परस्परभयं घॊरम अस्माकं हि न संशयः
अभिषिच्यस्व राजेन्द्र भव राजा तरिविष्टपे
देवदानव यक्षाणाम ऋषीणां रक्षसां तथा
पितृगन्धर्वभूतानां चक्षुर्विषयवर्तिनाम
तेज आदास्यसे पश्यन बलवांश च भविष्यसि
धर्मं पुरस्कृत्य सदा सर्वलॊकाधिपॊ भव
बरह्मर्षींश चापि देवांश च गॊपायस्व तरिविष्टपे
सुदुर्लभं वरं लब्ध्वा पराप्य राज्यं तरिविष्टपे
धर्मात्मा सततं भूत्वा कामात्मा समपद्यत
देवॊद्यानेषु सर्वेषु नन्दनॊपवनेषु च
कैलासे हिमवत्पृष्ठे मन्दरे शवेतपर्वते
सह्ये महेन्द्रे मलये समुद्रेषु सरित्सु च
अप्सरॊभिः परिवृतॊ देवकन्या समावृतः
नहुषॊ देवराजः सन करीडन बहुविधं तदा
शृण्वन दिव्या बहुविधाः कथाः शरुतिमनॊहराः
वादित्राणि च सर्वाणि गीतं च मधुरस्वरम
विश्वावसुर नारदश च गन्धर्वाप्सरसां गणाः
ऋतवः षट च देवेन्द्रं मूर्तिमन्त उपस्थिताः
मारुतः सुरभिर वाति मनॊज्ञः सुखशीतलः
एवं हि करीडतस तस्य नहुषस्य महात्मनः
संप्राप्ता दर्शनं देवी शक्रस्य महिषी परिया
स तां संदृश्य दुष्टात्मा पराह सर्वान सभासदः
इन्द्रस्य महिषी देवी कस्मान मां नॊपतिष्ठति
अहम इन्द्रॊ ऽसमि देवानां लॊकानां च तथेश्वरः
आगच्छतु शची मह्यं कषिप्रम अद्य निवेशनम
तच छरुत्वा दुर्मना देवी बृहस्पतिम उवाच ह
रक्ष मां नहुषाद बरह्मंस तवास्मि शरणं गता
सर्वलक्षणसंपन्नां बरह्मस तवं मां परभाषसे
देवराजस्य दयिताम अत्यन्तसुखभागिनीम
अवैधव्येन संयुक्ताम एकपत्नीं पतिव्रताम
उक्तवान असि मां पूर्वम ऋतां तां कुरु वै गिरम
नॊक्तपूर्वं च भगवन मृषा ते किं चिद ईश्वर
तस्माद एतद भवेत सत्यं तवयॊक्तं दविजसत्तम
बृहस्पतिर अथॊवाच इन्द्राणीं भयमॊहिताम
यद उक्तासि मया देवि सत्यं तद भविता धरुवम
दरक्ष्यसे देवराजानम इन्द्रं शीघ्रम इहागतम
न भेतव्यं च नहुषात सत्यम एतद बरवीमि ते
समानयिष्ये शक्रेण नचिराद भवतीम अहम
अथ शुश्राव नहुष इन्द्राणीं शरणं गताम
बृहस्पतेर अङ्गिरसश चुक्रॊध स नृपस तदा
[ष]
करुद्धं तु नहुषं जञात्वा देवाः सर्षिपुरॊगमाः
अब्रुवन देवराजानं नहुषं घॊरदर्शनम
देवराजजहि करॊधं तवयि करुद्धे जगद विभॊ
तरस्तं सासुरगन्धर्वं स किंनरमहॊरगम
जहि करॊधम इमं साधॊ न करुध्यन्ति भवद्विधाः
परस्य पत्नी सा देवी परसीदस्व सुरेश्वर
निवर्तय मनः पापात परदाराभिमर्शनात
देवराजॊ ऽसि भद्रं ते परजा धर्मेण पालय
एवम उक्तॊ न जग्राह तद वचः काममॊहितः
अथ देवान उवाचेदम इन्द्रं परति सुराधिपः
अहल्या धर्षिता पूर्वम ऋषिपत्नी यशस्विनी
जीवतॊ भर्तुर इन्द्रेण स वः किं न निवारितः
बहूनि च नृशंसानि कृतानीन्द्रेण वै पुरा
वैधर्म्याण्य उपधाश चैव स वः किं न निवारितः
उपतिष्ठतु मां देवी एतद अस्या हितं परम
युष्माकं च सदा देवाः शिवम एवं भविष्यति
इन्द्राणीम आनयिष्यामॊ यथेच्छसि दिवः पते
जहि करॊधम इमं वीर परीतॊ भव सुरेश्वर
इत्य उक्त्वा ते तदा देवा ऋषिभिः सह भारत
जग्मुर बृहस्पतिं वक्तुम इन्द्राणीं चाशुभं वचः
जानीमः शरणं पराप्तम इन्द्राणीं तव वेश्मनि
दत्ताभयां च विप्रेन्द्र तवया देवर्षिसत्तम
ते तवां देवाः स गन्धर्वा ऋषयश च महाद्युते
परसादयन्ति चेन्द्राणी नहुषाय परदीयताम
इन्द्राद विशिष्टॊ नहुषॊ देवराजॊ महाद्युतिः
वृणॊत्व इयं वरारॊहा भर्तृत्वे वरवर्णिनी
एवम उक्ते तु सा देवी बाष्पम उत्सृज्य सस्वरम
उवाच रुदती दीना बृहस्पतिम इदं वचः
नाहम इच्छामि नहुषं पतिम अन्वास्य तं परभुम
शरणागतास्मि ते बरह्मंस तराहि मां महतॊ भयात
शरणागतां न तयजेयम इन्द्राणि मम निश्चितम
धर्मज्ञां धर्मशीलां च न तयजे तवाम अनिन्दिते
नाकार्यं कर्तुम इच्छामि बराह्मणः सन विशेषतः
शरुतधर्मा सत्यशीलॊ जानन धर्मानुशासनम
नाहम एतत करिष्यामि गच्छध्वं वै सुरॊत्तमाः
अस्मिंश चार्थे पुरा गीतं बरह्मणा शरूयताम इदम
न तस्य बीजं रॊहति बीजकाले; न चास्य वर्षं वर्षति वर्षकाले
भीतं परपन्नं परददाति शत्रवे; न सॊ ऽनतरं लभते तराणम इच्छन
मॊघम अन्नं विन्दति चाप्य अचेताः; सवर्गाल लॊकाद भरश्यति नष्टचेष्टः
भीतं परपन्नं परददाति यॊ वै; न तस्य हव्यं परतिगृह्णन्ति देवाः
परमीयते चास्य परजा हय अकाले; सदा विवासं पितरॊ ऽसय कुर्वते
भीतं परपन्नं परददाति शत्रवे; सेन्द्रा देवाः परहरन्त्य अस्य वज्रम
एतद एवं विजानन वै न दास्यामि शचीम इमाम
इन्द्राणीं विश्रुतां लॊके शक्रस्य महिषीं परियाम
अस्या हितं भवेद यच च मम चापि हितं भवेत
करियतां तत सुरश्रेष्ठा न हि दास्याम्य अहं शचीम
अथ देवास तम एवाहुर गुरुम अङ्गिरसां वरम
कथं सुनीतं तु भवेन मन्त्रयस्व बृहस्पते
नहुषं याचतां देवी किं चित कालान्तरं शुभा
इन्द्राणी हितम एतद धि तथास्माकं भविष्यति
बहुविघ्नकरः कालः कालः कालं नयिष्यति
दर्पितॊ बलवांश चापि नहुषॊ वरसंश्रयात
ततस तेन तथॊक्ते तु परीता देवास तम अब्रुवन
बरह्मन साध्व इदम उक्तं ते हितं सर्वदिवौकसाम
एवम एतद दविजश्रेष्ठ देवी चेयं परसाद्यताम
ततः समस्ता इन्द्राणीं देवाः साग्निपुरॊगमाः
ऊचुर वचनम अव्यग्रा लॊकानां हितकाम्यया
तवया जगद इदं सर्वं धृतं सथावरजङ्गमम
एकपत्न्य असि सत्या च गच्छस्व नहुषं परति
कषिप्रं तवाम अभिकामश च विनशिष्यति पार्थिवः
नहुषॊ देवि शक्रश च सुरैश्वर्यम अवाप्स्यति
एवं विनिश्चयं कृत्वा इन्द्राणी कार्यसिद्धये
अभ्यगच्छत सव्रीडा नहुषं घॊरदर्शनम
दृष्ट्वा तां नहुषश चापि वयॊ रूपसमन्विताम
समहृष्यत दुष्टात्मा कामॊपहत चेतनः
[ष]
अथ ताम अब्रवीद दृष्ट्वा नहुषॊ देवराट तदा
तरयाणाम अपि लॊकानाम अहम इन्द्रः शुचिस्मिते
भजस्व मां वरारॊहे पतित्वे वरवर्णिनि
एवम उक्ता तु सा देवी नहुषेण पतिव्रता
परावेपत भयॊद्विग्ना परवाते कदली यथा
नमस्य सा तु बरह्माणं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम
देवराजम अथॊवाच नहुषं घॊरदर्शनम
कालम इच्छाम्य अहं लब्धुं किं चित तवत्तः सुरेश्वर
न हि विज्ञायते शक्रः पराप्तः किं वा कव वा गतः
तत्त्वम एतत तु विज्ञाय यदि न जञायते परभॊ
ततॊ ऽहं तवाम उपस्थास्ये सत्यम एतद बरवीमि ते
एवम उक्तः स इन्द्राण्या नहुषः परीतिमान अभूत
एवं भवतु सुश्रॊणियथा माम अभिभाषसे
जञात्वा चागमनं कार्यं सत्यम एतद अनुस्मरेः
नहुषेण विसृष्टा च निश्चक्राम ततः शुभा
बृहस्पतिनिकेतं सा जगाम च तपस्विनी
तस्याः संश्रुत्य च वचॊ देवाः साग्निपुरॊगमाः
मन्त्रयाम आसुर एकाग्राः शक्रार्थं राजसत्तम
देवदेवेन संगम्य विष्णुना परभविष्णुना
ऊचुश चैनं समुद्विग्ना वाक्यं वाक्यविशारदाः
बरह्महत्याभिभूतॊ वै शक्रः सुरगणेश्वरः
गतिश च नस तवं देवेश पूर्वजॊ जगतः परभुः
रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वम उपजग्मिवान
तवद्वीर्यान निहते वृत्रे वासवॊ बरह्महत्यया
वृतः सुरगणश्रेष्ठ मॊक्षं तस्य विनिर्दिश
तेषां तद वचनं शरुत्वा देवानां विष्णुर अब्रवीत
माम एव यजतां शक्रः पावयिष्यामि वज्रिणम
पुण्येन हयमेधेन माम इष्ट्वा पाकशासनः
पुनर एष्यति देवानाम इन्द्रत्वम अकुतॊभयः
सवकर्मभिश च नहुषॊ नाशं यास्यति दुर्मतिः
कं चित कालम इमं देवा मर्षयध्वम अतन्द्रिताः
शरुत्वा विष्णॊः शुभां सत्यां तां वाणीम अमृतॊपमाम
ततः सर्वे सुरगणाः सॊपाध्यायाः सहर्षिभिः
यत्र शक्रॊ भयॊद्विग्नस तं देशम उपचक्रमुः
तत्राश्वमेधः सुमहान महेन्द्रस्य महात्मनः
ववृते पावनार्थं वै बरह्महत्यापहॊ नृप
विभज्य बरह्महत्यां तु वृक्षेषु च नदीषु च
पर्वतेषु पृथिव्यां च सत्रीषु चैव युधिष्ठिर
संविभज्य च भूतेषु विसृज्य च सुरेश्वरः
विज्वरः पूतपाप्मा च वासवॊ ऽभवद आत्मवान
अकम्प्यं नहुषं सथानाद दृष्ट्वा च बलसूदनः
तेजॊ घनं सर्वभूतानां वरदानाच च दुःसहम
ततः शचीपतिर वीरः पुनर एव वयनश्यत
अदृश्यः सर्वभूतानां कालाकाङ्क्षी चचार ह
परनष्टे तु ततः शक्रे शची शॊकसमन्विता
हा शक्रेति तदा देवी विललाप सुदुःखिता
यदि दत्तं यदि हुतं गुरवस तॊषिता यदि
एकभर्तृत्वम एवास्तु सत्यं यद्य अस्ति वा मयि
पुण्यां चेमाम अहं दिव्यां परवृत्ताम उत्तरायणे
देवीं रात्रिं नमस्यामि सिध्यतां मे मनॊरथः
परयता चनिशां देवीम उपातिष्ठत तत्र सा
पतिव्रतात्वात सत्येन सॊपश्रुतिम अथाकरॊत
यत्रास्ते देवराजॊ ऽसौ तं देशं दर्शयस्व मे
इत्य आहॊपश्रुतिं देवी सत्यं सत्येन दृश्यताम
[ष]
अथैनां रुपिणीं साध्वीम उपातिष्ठद उपश्रुतिः
तां वयॊ रूप्प संपन्नां दृष्ट्वा देवीम उपस्थिताम
इन्द्राणी संप्रहृष्टा सा संपूज्यैनाम अपृच्छत
इच्छामि तवाम अहं जञातुं का तवं बरूहि वरानने
उपश्रुतिर अहं देवि तवान्तिकम उपागता
दर्शनं चैव संप्राप्ता तव सत्येन तॊषिता
पतिव्रतासि युक्ता च यमेन नियमेन च
दर्शयिष्यामि ते शक्रं देवं वृत्रनिषूदनम
कषिप्रम अन्वेहि भद्रं ते दरक्ष्यसे सुरसत्तमम
ततस तां परस्थितां देवीम इन्द्राणी सा समन्वगात
देवारण्यान्य अतिक्रम्य पर्वतांश च बहूंस ततः
हिमवन्तम अतिक्रम्य उत्तरं पार्श्वम आगमत
समुद्रं च समासाद्य बहुयॊजनविस्तृतम
आससाद महाद्वीपं नानाद्रुमलता वृतम
तत्रापश्यत सरॊ दिव्यं नानाशकुनिभिर वृतम
शतयॊजनविस्तीर्णं तावद एवायतं शुभम
तत्र दिव्यानि पद्मानि पञ्च वर्णानि भारत
षट्पदैर उपगीतानि परफुल्लानि सहस्रशः
पद्मस्य भित्त्वा नालं च विवेश सहिता तया
विस तन्तु परविष्टं च तत्रापश्यच छतक्रतुम
तं दृष्ट्वा च सुसूक्ष्मेण रूपेणावस्थितं परभुम
सूक्ष्मरूपधरा देवी बभूवॊपश्रुतिश च सा
इन्द्रं तुष्टाव चेन्द्राणी विश्रुतैः पूर्वकर्मभिः
सतूयमानस ततॊ देवः शचीम आह पुरंदरः
किमर्थम असि संप्राप्ता विज्ञातश च कथं तव अहम
ततः सा कथयाम आस नहुषस्य विचेष्टितम
इन्द्रत्वं तरिषु लॊकेषु पराप्य वीर्यमदान्वितः
दर्पाविष्टश च दुष्टात्मा माम उवाच शतक्रतॊ
उपतिष्ठ माम इति करूरः कालं च कृतवान मम
यदि न तरास्यसि विभॊ करिष्यति स मां वशे
एतेन चाहं संतप्ता पराप्ता शक्र तवान्तिकम
जहि रौद्रं महाबाहॊ नहुषं पापनिश्चयम
परकाशयस्व चात्मानं दैत्यदानव सूदन
तेजः समाप्नुहि विभॊ देवराज्यं परशाधि च
[ष]
एवम उक्तः स भगवाञ शच्या पुनर अथाब्रवीत
विक्रमस्य न कालॊ ऽयं नहुषॊ बलवत्तरः
विवर्धितश च ऋषिभिर हव्यैः कव्यैश च भामिनि
नीतिम अत्र विधास्यामि देवि तां कर्तुम अर्हसि
गुह्यं चैतत तवया कार्यं नाख्यातव्यं शुभे कव चित
गत्वा नहुषम एकान्ते बरवीहि तनुमध्यमे
ऋषियानेन दिव्येन माम उपैहि जगत्पते
एवं तव वशे परीता भविष्यामीति तं वद
इत्य उक्ता देवराजेन पत्नी सा कमलेक्षणा
एवम अस्त्व इत्य अथॊक्त्वा तु जगाम नहुषं परति
नहुषस तां ततॊ दृष्ट्वा विस्मितॊ वाक्यम अब्रवीत
सवागतं ते वरारॊहे किं करॊमि शुचिस्मिते
भक्तं मां भज कल्याणि किम इच्छसि मनस्विनि
तव कल्याणि यत कार्यं तत करिष्ये सुमध्यमे
न च वरीडा तवया कार्या सुश्रॊणि मयि विश्वस
सत्येन वै शपे देवि कर्तास्मि वचनं तव
यॊ मे तवया कृतः कालस तम आकाङ्क्षे जगत्पते
ततस तवम एव भर्ता मे भविष्यसि सुराधिप
कार्यं च हृदि मे यत तद देवराजावधारय
वक्ष्यामि यदि मे राजन परियम एतत करिष्यसि
वाक्यं परणयसंयुक्तं ततः सयां वशगा तव
इन्द्रस्य वाजिनॊ वाहा हस्तिनॊ ऽथ रथास तथा
इच्छाम्य अहम इहापूर्वं वाहनं ते सुराधिप
यन न विष्णॊर न रुद्रस्य नासुराणां न रक्षसाम
वहन्तु तवां महाराज ऋषयः संगता विभॊ
सर्वे शिबिकया राजन्न एतद धि मम रॊचते
नासुरेषु न देवेषु तुल्यॊ भवितुम अर्हसि
सर्वेषां तेज आदत्स्व सवेन वीर्येण दर्शनात
न ते परमुखतः सथातुं कश चिद इच्छति वीर्यवान
एवम उक्तस तु नहुषः पराहृष्यत तदा किल
उवाच वचनं चापि सुरेन्द्रस ताम अनिन्दिताम
अपूर्वं वाहनम इदं तवयॊक्तं वरवर्णिनि
दृढं मे रुचितं देवि तवद्वशॊ ऽसमि वरानने
न हय अल्पवीर्यॊ भवति यॊ वाहान कुरुते मुनीन
अहं तपस्वी बलवान भूतभव्य भवत परभुः
मयि करुद्धे जगन न सयान मयि सर्वं परतिष्ठितम
देवदानवगन्धर्वाः किंनरॊरगराक्षसाः
न मे करुद्धस्य पर्याप्ताः सर्वे लॊकाः शुचिस्मिते
चक्षुषा यं परपश्यामि तस्य तेजॊ हराम्य अहम
तस्मात ते वचनं देवि करिष्यामि न संशयः
सप्तर्षयॊ मां वक्ष्यन्ति सर्वे बरह्मर्षयस तथा
पश्य माहात्म्यम अस्माकम ऋद्धिं च वरवर्णिनि
एवम उक्त्वा तु तां देवीं विसृज्य च वराननाम
विमाने यॊजयित्वा स ऋषीन नियमम आस्थितान
अब्रह्मण्यॊ बलॊपेतॊ मत्तॊ वरमदेन च
कामवृत्तः स दुष्टात्मा वाहयाम आस तान ऋषीन
नहुषेण विसृष्टा च बृहस्पतिम उवाच सा
समयॊ ऽलपावशेषॊ मे नहुषेणेह यः कृतः
शक्रं मृगय शीघ्रं तवं भक्तायाः कुरु मे दयाम
बाढम इत्य एव भगवान बृहस्पतिर उवाच ताम
न भेतव्यं तवया देवि नहुषाद दुष्टचेतसः
न हय एष सथास्यति चिरं गत एष नराधमः
अधर्मज्ञॊ महर्षीणां वाहनाच च हतः शुभे
इष्टिं चाहं करिष्यामि विनाशायास्य दुर्मतेः
शक्रं चाधिगमिष्यामि मा भैस तवं भद्रम अस्तु ते
ततः परज्वाल्य विधिवज जुहाव परमं हविः
बृहस्पतिर महातेजा देवराजॊपलब्धये
तस्माच च भगवान देवः सवयम एव हुताशनः
सत्री वेषम अद्भुतं कृत्वा सहसान्तर अधीयत
स दिशः परदिशश चैव पर्वतांश च वनानि च
पृथिवीं चान्तरिक्षं च विचीयातिमनॊ गतिः
निमेषान्तरमात्रेण बृहस्पतिम उपागमत
बृहस्पते न पश्यामि देवराजम अहं कव चित
आपः शेषाः सदा चापः परवेष्टुं नॊत्सहाम्य अहम
न मे तत्र गतिर बरह्मन किम अन्यत करवाणि ते
तम अब्रवीद देव गुरुर अपॊ विश महाद्युते
नापः परवेष्टुं शक्ष्यामि कषयॊ मे ऽतर भविष्यति
शरणं तवां परपन्नॊ ऽसमि सवस्ति ते ऽसतु महाद्युते
अद्भ्यॊ ऽगनिर बरह्मतः कषत्रम अश्मनॊ लॊहम उत्थितम
तेषां सर्वत्रगं तेजः सवासु यॊनिषु शाम्यति
[बृ]
तवम अग्ने सर्वदेवानां मुखं तवम असि हव्यवाट
तवम अन्तः सर्वभूतानां गूढश चरसि साक्षिवत
तवाम आहुर एकं कवयस तवाम आहुस तरिविधं पुनः
तवया तयक्तं जगच चेदं सद्यॊ नश्येद धुताशन
कृत्वा तुभ्यं नमॊ विप्राः सवकर्म विजितां गतिम
गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैर अपि च शाश्वतीम
तवम एवाग्ने हव्यवाहस तवम एव परमं हविः
यजन्ति सत्रैस तवाम एव यज्ञैश च परमाध्वरे
सृष्ट्वा लॊकांस तरीन इमान हव्यवाह; पराप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः
सर्वस्यास्य भुवनस्य परसूतिस; तवम एवाग्रे भवसि पुनः परतिष्ठा
तवाम अग्ने जलदान आहुर विद्युतश च तवम एव हि
दहन्ति सर्वभूतानि तवत्तॊ निष्क्रम्य हायनाः
तवय्य आपॊ निहिताः सर्वास तवयि सर्वम इदं जगत
न ते ऽसत्व अविदितं किं चित तरिषु लॊकेषु पावक
सवयॊनिं भजते सर्वॊ विशस्वापॊ ऽविशङ्कितः
अहं तवां वर्धयिष्यामि बराह्मैर मन्त्रैः सनातनैः
एवं सतुतॊ हव्यवाहॊ भगवान कविर उत्तमः
बृहस्पतिम अथॊवाच परीतिमान वाक्यम उत्तमम
दर्शयिष्यामि ते शक्रं सत्यम एतद बरवीमि ते
परविश्यापस ततॊ वह्निः स समुद्राः स पल्वलाः
आजगाम सरस तच च गूढॊ यत्र शतक्रतुः
अथ तत्रापि पद्मानि विचिन्वन भरतर्षभ
अन्वपश्यत स देवेन्द्रं विसमध्यगतं सथितम
आगत्य च ततस तूर्णं तम आचष्ट बृहस्पतेः
अणु मात्रेण वपुषा पद्मतन्त्व आश्रितं परभुम
गत्वा देवर्षिगन्धर्वैः सहितॊ ऽथ बृहस्पतिः
पुराणैः कर्मभिर देवं तुष्टाव बलसूदनम
महासुरॊ हतः शक्र नमुचिर दारुणस तवया
शम्बरश च बलश चैव तथॊभौ घॊरविक्रमौ
शतक्रतॊ विवर्धस्व सर्वाञ शत्रून निषूदय
उत्तिष्ठ वज्रिन संपश्य देवर्षींश च समागतान
महेन्द्र दानवान हत्वा लॊकास तरातास तवया विभॊ
अपां फेनं समासाद्य विष्णुतेजॊपबृंहितम
तवया वृत्रॊ हतः पूर्वं देवराजजगत्पते
तवं सर्वभूतेषु वरेण्य ईड्यस; तवया समं विद्यते नेह भूतम
तवया धार्यन्ते सर्वभूतानि शक्र; तवं देवानां महिमानं चकर्थ
पाहि देवान स लॊकांश च महेन्द्र बलम आप्नुहि
एवं संस्तूयमानश च सॊ ऽवर्धत शनैः शनैः
सवं चैव वपुर आस्थाय बभूव सबलान्वितः
अब्रवीच च गुरुं देवॊ बृहस्पतिम उपस्थितम
किं कार्यम अवशिष्टं वॊ हतस तवाष्ट्रॊ महासुरः
वृत्रश च सुमहाकायॊ गरस्तुं लॊकान इयेष यः
मानुषॊ नहुषॊ राजा देवर्षिगणतेजसा
देवराज्यम अनुप्राप्तः सर्वान नॊ बाधते भृशम
कथं नु नहुषॊ राज्यं देवानां पराप दुर्लभम
तपसा केन वा युक्तः किं वीर्यॊ वा बृहस्पते
देवा भीताः शक्रम अकामयन्त; तवया तयक्तं महद ऐन्द्रं पदं तत
तदा देवाः पितरॊ ऽथर्षयश च; गन्धर्वसंघाश च समेत्य सर्वे
गत्वाब्रुवन नहुषं शक्र तत्र; तवं नॊ राजा भव भुवनस्य गॊप्ता
तान अब्रवीन नहुषॊ नास्मि शक्र; आप्यायध्वं तपसा तेजसा च
एवम उक्तैर वर्धितश चापि देवै; राजाभवन नहुषॊ घॊरवीर्यः
तरैलॊक्ये च पराप्य राज्यं तपस्विनः; कृत्वा वाहान याति लॊकान दुरात्मा
तेजॊ हरं दृष्टिविषं सुघॊरं; मा तवं पश्येर नहुषं वै कदा चित
देवाश च सर्वे नहुषं भयार्ता; न पश्यन्तॊ गूढरूपाश चरन्ति
एवं वदत्य अङ्गिरसां वरिष्ठे; बृहस्पतौ लॊकपालः कुबेरः
वैवस्वतश चैव यमः पुराणॊ; देवश च सॊमॊ वरुणश चाजगाम
ते वै समागम्य महेन्द्रम ऊचुर; दिष्ट्या तवाष्ट्रॊ निहतश चैव वृत्रः
दिष्ट्या च तवां कुशलिनम अक्षतं च; पश्यामॊ वै निहतारिं च शक्र
स तान यथावत परतिभाष्य शक्रः; संचॊदयन नहुषस्यान्तरेण
राजा देवानां नहुषॊ घॊररूपस; तत्र साह्यं दीयतां मे भवद्भिः
ते चाब्रुवन नहुषॊ घॊररूपॊ; दृष्टी विषस तस्य बिभीम देव
तवं चेद राजन नहुषं पराजयेस; तद वै वयं भागम अर्हाम शक्र
इन्द्रॊ ऽबरवीद भवतु भवान अपां पतिर; यमः कुबेरश च महाभिषेकम
संप्राप्नुवन्त्व अद्य सहैव तेन; रिपुं जयामॊ नहुषं घॊरदृष्टिम
ततः शक्रं जवलनॊ ऽपय आह भागं; परयच्छ मह्यं तव साह्यं करिष्ये
तम आह शक्रॊ भविताग्ने तवापि; ऐन्द्राग्नॊ वै भाग एकॊ महाक्रतौ
एवं संचिन्त्य भगवान महेन्द्रः पाकशासनः
कुबेरं सर्वयक्षाणां धनानां च परभुं तथा
वैवस्वतं पितॄणां च वरुणं चाप्य अपां तथा
आधिपत्यं ददौ शक्रः सत्कृत्य वरदस तदा
[ष]
अथ संचिन्तयानस्य देवराजस्य धीमतः
नहुषस्य वधॊपायं लॊकपालैः सहैव तैः
तपस्वी तत्र भगवान अगस्त्यः परत्यदृश्यत
सॊ ऽबरवीद अर्च्य देवेन्द्रं दिष्ट्या वै वर्धते भवान
विश्वरूपविनाशेन वृत्रासुरवधेन च
दिष्ट्या च नहुषॊ भरष्टॊ देवराज्यात पुरंदर
दिष्ट्या हतारिं पश्यामि भवन्तं बलसूदन
सवागतं ते महर्षे ऽसतु परीतॊ ऽहं दर्शनात तव
पाद्यम आचमनीयं च गाम अर्घ्यं च परतीच्छ मे
पूजितं चॊपविष्टं तम आसने मुनिसत्तमम
पर्यपृच्छत देवेशः परहृष्टॊ बराह्मणर्षभम
एतद इच्छामि भगवन कथ्यमानं दविजॊत्तम
परिभ्रष्टः कथं सवर्गान नहुषः पापनिश्चयः
शृणु शक्र परियं वाक्यं यथा राजा दुरात्मवान
सवर्गाद भरष्टॊ दुराचारॊ नहुषॊ बलदर्पितः
शरमार्तास तु वहन्तस तं नहुषं पापकारिणम
देवर्षयॊ महाभागास तथा बरह्मर्षयॊ ऽमलाः
पप्रच्छुः संशयं देव नहुषं जयतां वर
य इमे बरह्मणा परॊक्ता मन्त्रा वै परॊक्षणे गवाम
एते परमाणं भवत उताहॊ नेति वासव
नहुषॊ नेति तान आह तमसा मूढ चेतनः
अधर्मे संप्रवृत्तस तवं धर्मं न परतिपद्यसे
परमाणम एतद अस्माकं पूर्वं परॊक्तं महर्षिभिः
ततॊ विवदमानः स मुनिभिः सह वासव
अथ माम अस्पृशन मूर्ध्नि पादेनाधर्मपीडितः
तेनाभूद धुत तेजाः स निःश्रीकश च शचीपते
ततस तम अहम आविग्नम अवॊचं भयपीडितम
यस्मात पूर्वैः कृतं बरह्म बरह्मर्षिभिर अनुष्ठितम
अदुष्टं दूषयसि वै यच च मूर्ध्न्य अस्पृशः पदा
यच चापि तवम ऋषीन मूढ बरह्मकल्पान दुरासदान
वाहान कृत्वा वाहयसि तेन सवर्गाद धतप्रभः
धवंस पापपरिभ्रष्टः कषीणपुण्यॊ महीतलम
दशवर्षसहस्राणि सर्परूपधरॊ महान
विचरिष्यसि पूर्णेषु पुनः सवर्गम अवाप्स्यसि
एवं भरष्टॊ दुरात्मा स देवराज्याद अरिंदम
दिष्ट्या वर्धामहे शक्र हतॊ बाह्मण कण्टकः
तरिविष्टपं परपद्यस्व पाहि लॊकाञ शचीपते
जितेन्द्रियॊ जितामित्रः सतूयमानॊ महर्षिभिः
ततॊ देवा भृषं तुष्टा महर्षिगणसंवृताः
पितरश चैव यक्षाश च भुजगा राक्षसास तथा
गन्धर्वा देवकन्याश च सर्वे चाप्सरसां गणाः
सरांसि सरितः शैलाः सागराश च विशां पते
उपगम्याब्रुवन सर्वे दिष्ट्या वर्धसि शत्रुहन
हतश च नहुषः पापॊ दिष्ट्यागस्त्येन धीमता
दिष्ट्या पापसमाचारः कृतः सर्पॊ महीतले
[ष]
ततः शक्रः सतूयमानॊ गन्धर्वाप्सरसां गणैः
ऐरावतं समारुह्य दविपेन्द्रं लक्षणैर युतम
पावकश च महातेजा महर्षिश च बृहस्पतिः
यमश च वरुणश चैव कुबेरश च धनेश्वरः
सर्वैर देवैः परिवृतः शक्रॊ वृत्रनिषूदनः
गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च यातस तरिभुवनं परभुः
स समेत्य महेन्द्राण्या देवराजः शतक्रतुः
मुदा परमया युक्तः पालयाम आस देवराट
ततः स भगवांस तत्र अङ्गिराः समदृश्यत
अथर्ववेद मन्त्रैश च देवेन्द्रं समपूजयत
ततस तु भगवान इन्द्रः परहृष्टः समपद्यत
वरं च परददौ तस्मै अथर्वाङ्गिरसे तदा
अथर्वाङ्गिरसं नाम अस्मिन वेदे भविष्यति
उदाहरणम एतद धि यज्ञभागं च लप्स्यसे
एवं संपूज्य भगवान अथर्वाङ्गिरसं तदा
वयसर्जयन महाराज देवराजः शतक्रतुः
संपूज्य सर्वांस तरिदशान ऋषींश चापि तपॊधनान
इन्द्रः परमुदितॊ राजन धर्मेणापालयत परजाः
एवं दुःखम अनुप्राप्तम इन्द्रेण सह भार्यया
अज्ञातवासश च कृतः शत्रूणां वधकाङ्क्षया
नात्र मन्युस तवया कार्यॊ यत कलिष्टॊ ऽसि महावने
दरौपद्या सह राजेन्द्र भरातृभिश च महात्मभिः
एवं तवम अपि राजेन्द्र राज्यं पराप्स्यसि भारत
वृत्रं हत्वा यथा पराप्तः शक्रः कौरवनन्दन
दुराचारश च नहुषॊ बरह्म दविट पापचेतनः
अगस्त्यपाशाभिहतॊ विनष्टः शाश्वतीं समाः
एवं तव दुरात्मानः शत्रवः शत्रुसूदन
कषिप्रं नाशं गमिष्यन्ति कर्णदुर्यॊधनादयः
अतः सागरपर्यन्तां भॊक्ष्यसे मेदिनीम इमाम
भरातृभिः सहितॊ वीर दरौपद्या च सहाभिभॊ
उपाख्यानम इदं शक्र विजयं वेद संमितम
राज्ञा वयूढेष्व अनीकेषु शरॊतव्यं जयम इच्छता
तस्मात संश्रावयामि तवां विजयं जयतां वर
संस्तूयमाना वर्धन्ते महात्मानॊ युधिष्ठिर
कषत्रियाणाम अभावॊ ऽयं युधिष्ठिर महात्मनाम
दुर्यॊधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च
आख्यानम इन्द्र विजयं य इदं नियतः पठेत
धूतपाप्मा जितस्वर्गः स परेत्येह च मॊदते
न चारिजं भयं तस्य न चापुत्रॊ भवेन नरः
नापदं पराप्नुयात कां चिद दीर्घम आयुश च विन्दति
सर्वत्र जयम आप्नॊति न कदा चित पराजयम
एवम आश्वासितॊ राजा शल्येन भरतर्षभ
पूजयाम आस विधिवच छल्यं धर्मभृतां वरः
शरुत्वा शल्यस्य वचनं कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
परत्युवाच महाबाहुर मद्रराजम इदं वचः
भवान कर्णस्य सारथ्यं करिष्यति न संशयः
तत्र तेजॊवधः कार्यः कर्णस्य मम संस्तवैः
एवम एतत करिष्यामि यथा मां संप्रभाषसे
यच चान्यद अपि शक्ष्यामि तत करिष्याम्य अहं तव
तत आमन्त्र्य कौन्तेयाञ शल्यॊ मद्राधिपस तदा
जगाम सबलः शरीमान दुर्यॊधनम अरिंदमः
[व]
युयुधानस ततॊ वीरः सात्वतानां महारथः
महता चतुरङ्गेण बलेनागाद युधिष्ठिरम
तस्य यॊधा महावीर्या नानादेशसमागताः
नानाप्रहरणा वीराः शॊभयां चक्रिरे बलम
परश्वधैर भिण्ड बालैः शक्तितॊमरमुद्गरैः
शक्त्यृष्टि परशु परासैः करवालैश च निर्मलैः
खड्गकार्मुकनिर्यूहैः शरैश च विविधैर अपि
तैलधौतैः परकाशद्भिस तद अशॊभत वै बलम
तस्य मेघप्रकाशस्य शस्त्रैस तैः शॊभितस्य च
बभूव रूपं सैन्यस्य मेघस्येव स विद्युतः
अक्षौहिणी हि सेना सा तदा यौधिष्ठिरं बलम
परविश्यान्तर धधे राजन सागरं कुनदी यथा
तथैवाक्षौहिणीं गृह्य चेदीनाम ऋषभॊ बली
धृष्टकेतुर उपागच्छत पाण्डवान अमितौजसः
मागधश च जयत्सेनॊ जरासंधिर महाबलः
अक्षौहिण्यैव सैन्यस्य धर्मराजम उपागमत
तथैव पाण्ड्यॊ राजेन्द्र सागरानूपवासिभिः
वृतॊ बहुविधैर यॊधैर युधिष्ठिरम उपागमत
तस्य सैन्यम अतीवासीत तस्मिन बलसमागमे
परेक्षणीयतरं राजन सुवेषं बलवत तदा
दरुपदस्याप्य अभूत सेना नानादेशसमागतैः
शॊभिता पुरुषैः शूरैः पुत्रैश चास्य महारथैः
तथैव राजा मत्स्यानां विराटॊ वाहिनीपतिः
पार्वतीयैर महीपालैः सहितः पाण्डवान इयात
इतश चेतश च पाण्डूनां समाजग्मुर महात्मनाम
अक्षौहिण्यस तु सप्तैव विविधध्वजसंकुलाः
युयुत्समानाः कुरुभिः पाण्डवान समहर्षयन
तथैव धार्तराष्ट्रस्य हर्षं समभिवर्धयन
भगदत्तॊ महीपालः सेनाम अक्षौहिणीं ददौ
तस्य चीनैः किरातैश च काञ्चनैर इव संवृतम
बभौ बलम अनाधृष्यं कर्णिकारवनं यथा
तथा भूरिश्रवाः शूरः शल्यश च कुरुनन्दन
दुर्यॊधनम उपायाताव अक्षौहिण्या पृथक पृथक
कृतवर्मा च हार्दिक्यॊ भॊजान्धकबलैः सह
अक्षौहिण्यैव सेनाया दुर्यॊधनम उपागमत
तस्य तैः पुरुषव्याघ्रैर वनमाला धरैर बलम
अशॊभत यथामत्तैर वनं परक्रीडितैर गजैः
जयद्रथ मुखाश चान्ये सिन्धुसौवीरवासिनः
आजग्मुः पृथिवीपालाः कम्पयन्त इवाचलान
तेषाम अक्षौहिणी सेना बहुला विबभौ तदा
विभूयमाना वातेन बहुरूपा इवाम्बुदाः
सुदक्षिणश च काम्बॊजॊ यवनैश च शकैस तथा
उपाजगाम कौरव्यम अक्षौहिण्या विशां पते
तस्य सेना समावायः शलभानाम इवाबभौ
स च संप्राप्य कौरव्यं तत्रैवान्तर दधे तदा
तथा माहिष्मती वासी नीलॊ नीलायुधैः सह
महीपालॊ महावीर्यैर दक्षिणापथवासिभिः
आवन्त्यौ च महीपालौ महाबलसु संवृतौ
पृथग अक्षौहिणीभ्यां ताव अभियातौ सुयॊधनम
केकयाश च नरव्याघ्राः सॊदर्याः पञ्च पार्थिवाः
संहर्षयन्तः कौरव्यम अक्षौहिण्या समाद्रवन
इतश चेतश च सर्वेषां भूमिपानां महात्मनाम
तिस्रॊ ऽनयाः समवर्तन्त वाहिन्यॊ भरतर्षभ
एवम एकादशावृत्ताः सेना दुर्यॊधनस्य ताः
युयुत्समानाः कौन्तेयान नाना धवजसमाकुलाः
न हास्तिनपुरे राजन्न अवकाशॊ ऽभवत तदा
राज्ञां सबलमुख्यानां पराधान्येनापि भारत
ततः पञ्चनदं चैव कृत्स्नं च कुरुजाङ्गलम
तथा रॊहित कारण्यं मरु भूमिश च केवला
अहिच छत्रं कालकूटं गङ्गाकूलं च भारत
वारणा वाटधानं च यामुनश चैव पर्वतः
एष देशः सुविस्तीर्णः परभूतधनधान्यवान
बभूव कौरवेयाणां बलेन सुसमाकुलः
तत्र सैन्यं तथायुक्तं ददर्श स पुरॊहितः
यः सपाञ्चालराजेन परेषितः कौरवान परति
[व]
स तु कौरव्यम आसाद्य दरुपदस्य पुरॊहितः
सत्कृतॊ धृतराष्ट्रेण भीष्मेण विदुरेण च
सर्वं कौशल्यम उक्त्वादौ पृष्ट्वा चैवम अनामयम
सर्वसेनाप्रणेतॄणां मध्ये वाक्यम उवाच ह
सर्वैर भवद्भिर विदितॊ राजधर्मः सनातनः
वाक्यॊपादान हेतॊस तु वक्ष्यामि विदिते सति
धृतरष्ट्रश च पाण्डुश च सुताव एकस्य विश्रुतौ
तयॊः समानं दरविणं पैतृकं नात्र संशयः
धृतराष्ट्रस्य ये पुत्रास ते पराप्ताः पैतृकं वसु
पाण्डुपुत्राः कथं नाम न पराप्ताः पैतृकं वसु
एवंगते पाण्डवेयैर विदितं वः पुरा यथा
न पराप्तं पैतृकं दरव्यं धार्तराष्ट्रेण संवृतम
पराणान्तिकैर अप्य उपायैः परयतद्भिर अनेकशः
शेषवन्तॊ न शकिता नयितुं यमसादनम
पुनश च वर्धितं राज्यं सवबलेन महात्मभिः
छद्मनापहृतं कषुद्रैर धार्तराष्ट्रः स सौबलैः
तद अप्य अनुमतं कर्म तथायुक्तम अनेन वै
वासिताश च महारण्ये वर्षाणीह तरयॊदश
सभायां कलेशितैर वीरैः सह भार्यैस तथा भृशम
अरण्ये विविधाः कलेशाः संप्राप्तास तैः सुदारुणाः
तथा विराटनगरे यॊन्यन्तरगतैर इव
पराप्तः परमसंक्लेशॊ यथा पापैर महात्मभिः
ते सर्वे पृष्ठतः कृत्वा तत सर्वं पूर्वकिल्बिषम
सामैव कुरुभिः सार्धम इच्छन्ति कुरुपुंगवाः
तेषां च वृत्तम आज्ञाय वृत्तं दुर्यॊधनस्य च
अनुनेतुम इहार्हन्ति धृतराष्ट्रं सुहृज्जनाः
न हि ते विग्रहं वीराः कुर्वन्ति कुरुभिः सह
अविनाशेन लॊकस्य काङ्क्षन्ते पाण्डवाः सवकम
यश चापि धार्तराष्ट्रस्य हेतुः सयाद विग्रहं परति
स च हेतुर न मन्तव्यॊ बलीयांसस तथा हि ते
अक्षौहिण्यॊ हि सप्तैव धर्मपुत्रस्य संगताः
युयुत्समानाः कुरुभिः परतीक्षन्ते ऽसय शासनम
अपरे पुरुषव्याघ्राः सहस्राक्षौहिणी समाः
सात्यकिर भीमसेनश च यमौ च सुमहाबलौ
एकादशैताः पृतना एकतश च समागताः
एकतश च महाबाहुर बहुरूपॊ धनंजयः
यथा किरीटी सेनाभ्यःसर्वाभ्यॊ वयतिरिच्यते
एवम एव महाबाहुर वासु देवॊ महाद्युतिः
बहुलत्वं च सेनानां विक्रमं च किरीटिनः
बुद्धिमत्तां च कृष्णस्य बुद्ध्वा युध्येत कॊ नरः
ते भवन्तॊ यथा धर्मं यथा समयम एव च
परयच्छन्तु परदातव्यं मा वः कालॊ ऽतयगाद अयम
[व]
तस्य तद वचनं शरुत्वा परज्ञावृद्धॊ महाद्युतिः
संपूज्यैनं यथाकालं भीष्मॊ वचनम अब्रवीत
दिष्ट्या कुशलिनः सर्वे पाण्डवाः सह बान्धवैः
दिष्ट्या सहायवन्तश च दिष्ट्या धर्मे च ते रताः
दिष्ट्या च संधिकामास ते भरातरः कुरुनन्दनाः
दिष्ट्या न युद्धमनसः सह दामॊदरेण ते
भवता सत्यम उक्तं च सर्वम एतन न संशयः
अतितीक्ष्णं तु ते वाक्यं बराह्मण्याद इति मे मतिः
असंशयं कलेशितास ते वने चेह च पाण्डवाः
पराप्ताश च धर्मतः सर्वं पितुर धनम असंशयम
किरीटी बलवान पार्थः कृतास्त्रश च महाबलः
कॊ हि पाण्डुसुतं युद्धे विषहेत धनंजयम
अपि वज्रधरः साक्षात किम उतान्ये धनुर भृतः
तरयाणाम अपि लॊकानां समर्थ इति मे मतिः
भीष्मे बरुवति तद वाक्यं धृष्टम आक्षिप्य मन्युमान
दुर्यॊधनं समालॊक्य कर्णॊ वचनम अब्रवीत
न तन न विदितं बरह्मँल लॊके भूतेन केन चित
पुनर उक्तेन किं तेन भाषितेन पुनः पुनः
दुर्यॊधनार्थे शकुनिर दयूते निर्जितवान पुरा
समयेन गतॊ ऽरण्यं पाण्डुपुत्रॊ युधिष्ठिरः
न तं समयम आदृत्य राज्यम इच्छति पैतृकम
बलम आश्रित्य मत्स्यानां पाञ्चालानां च पार्थिवः
दुर्यॊधनॊ भयाद विद्वन न दद्यात पदम अन्ततः
धर्मतस तु महीं कृत्स्नां परदद्याच छत्रवे ऽपि च
यदि काङ्क्षन्ति ते राज्यं पितृपैतामहं पुनः
यथाप्रतिज्ञं कालं तं चरन्तु वनम आश्रिताः
ततॊ दुर्यॊधनस्याङ्के वर्तन्ताम अकुतॊभयाः
अधार्मिकाम इमां बुद्धिं कुर्युर मौर्ख्याद धि केवलम
अथ ते धर्मम उत्सृज्य युद्धम इच्छन्ति पाण्डवाः
आसाद्येमान कुरुश्रेष्ठान समरिष्यन्ति वचॊ मम
किं नु राधेय वाचा ते कर्म तत समर्तुम अर्हसि
एक एव यदा पार्थः षड रथाञ जितवान युधि
न चेद एवं करिष्यामॊ यद अयं बराह्मणॊ ऽबरवीत
धरुवं युधि हतास तेन भक्षयिष्याम पांसुकान
धृतराष्ट्रस ततॊ भीष्मम अनुमान्य परसाद्य च
अवभर्त्स्य च राधेयम इदं वचनम अब्रवीत
अस्मद्धितम इदं वाक्यं भीष्मः शांतनवॊ ऽबरवीत
पाण्डवानां हितं चैव सर्वस्य जगतस तथा
चिन्तयित्वा तु पार्थेभ्यः परेषयिष्यामि संजयम
स भवान परतियात्व अद्य पाण्डवान एव माचिरम
स तं सत्कृत्य कौरव्यः परेषयाम आस पाण्डवान
सभामध्ये समाहूय संजयं वाक्यम अब्रवीत
[धृ]
पराप्तान आहुः संजय पाण्डुपुत्रान; उपप्लव्ये तान विजानीहि गत्वा
अजातशत्रुं च सभाजयेथा; दिष्ट्यानघ गरामम उपस्थितस तवम
सर्वान वदेः संजय सवस्तिमन्तः; कृच्छ्रं वासम अतदर्हा निरुष्य
तेषां शान्तिर विद्यते ऽसमासु शीघ्रं; मिथ्यॊपेतानाम उपकारिणां सताम
नाहं कव चित संजय पाण्डवानां; मिथ्यावृत्तिं कां चन जात्व अपश्यम
सर्वां शरियं हय आत्मवीर्येण लब्ध्वा; पर्याकार्षुः पाण्डवा मह्यम एव
दॊषं हय एषां नाधिगच्छे परिक्षन; नित्यं कं चिद येन गर्हेय पार्थान
धर्मार्थाभ्यां कर्म कुर्वन्ति नित्यं; सुखप्रिया नानुरुध्यन्ति कामान
धर्मं शीतं कषुत्पिपासे तथैव; निद्रां तन्द्रीं करॊधहर्षौ परमादम
धृत्या चैव परज्ञया चाभिभूय; धर्मार्थयॊगान परयतन्ति पार्थाः
तयजन्ति मित्रेषु धनानि काले; न संवासाज जीर्यति मैत्रम एषाम
यथार्ह मानार्थ करा हि पार्थास; तेषां दवेष्टा नास्त्य आजमीढस्य पक्षे
अन्यत्र पापाद विषमान मन्दबुद्धेर; दुर्यॊधनात कषुद्रतराच च कर्णात
तेषां हीमे हीनसुखप्रियाणां; महात्मनां संजनयन्ति तेजः
उत्थानवीर्यः सुखम एधमानॊ; दुर्यॊधनः सुकृतं मन्यते तत
तेषां भागं यच च मन्येत बालः; शक्यं हर्तुं जीवतां पाण्डवानाम
यस्यार्जुनः पदवीं केशवश च; वृकॊदरः सात्यकॊ ऽजातशत्रॊः
माद्रीपुत्रौ सृञ्जयाश चापि सर्वे; पुरा युद्धात साधु तस्य परदानम
स हय एवैकः पृथिवीं सव्यसाची; गाण्डीवधन्वा परणुदेद रथस्थः
तथा विष्णुः केशवॊ ऽपय अप्रधृष्यॊ; लॊकत्रयस्याधिपतिर महात्मा
तिष्ठेत कस तस्य मर्त्यः पुरस्ताद; यः सर्वदेवेषु वरेण्य ईड्यः
पर्जन्यघॊषान परवपञ शरौघान; पतंगसंघान इव शीघ्रवेगान
दिशं हय उदीचीम अपि चॊत्तरान कुरून; गाण्डीवधन्वैक रथॊ जिगाय
धनं चैषाम आहरत सव्यसाची; सेनानुगान बलिदांश चैव चक्रे
यश चैव देवान खाण्डवे सव्यसाची; गाण्डीवधन्वा परजिगाय सेन्द्रान
उपाहरत फल्गुनॊ जातवेदसे; यशॊ मानं वर्धयन पाण्डवानाम
गदा भृतां नाद्य समॊ ऽसति; भीमाद धस्त्य आरॊहॊ नास्ति समश च तस्य
रथे ऽरजुनाद आहुर अहीनम एनं; बाह्वॊर बले चायुत नागवीर्यम
सुशिक्षितः कृतवैरस तरस्वी; दहेत करुद्धस तरसा धार्तराष्ट्रान
सदात्यमर्षी बलवान न शक्यॊ; युद्धे जेतुं वासवेनापि साक्षात
सुचेतसौ बलिनौ शीघ्रहस्तौ; सुशिक्षितौ भरातरौ फल्गुनेन
शयेनौ यथा पक्षिपूगान रुजन्तौ; माद्रीपुत्रौ नेह कुरून विशेताम
तेषां मध्ये वर्तमानस तरस्वी; धृष्टद्युम्नः पाण्डवानाम इहैकः
सहामात्यः सॊमकानां परबर्हः; संत्यक्तात्मा पाण्डवानां जयाय
सहॊषितश चरितार्थॊ वयः सथः; शाल्वेयानाम अधिपॊ वै विराटः
सह पुत्रैः पाण्डवार्थे च शश्वद; युधिष्ठिरं भक्त इति शरुतं मे
अवरुद्धा बलिनः केकयेभ्यॊ; महेष्वासा भरातरः पञ्च सन्ति
केकयेभ्यॊ राज्यम आकाङ्क्षमाणा; युद्धार्थिनश चानुवसन्ति पार्थान
सर्वे च वीराः पृथिवीपतीनां; समानीताः पाण्डवार्थे निविष्टाः
शूरान अहं भक्तिमतः शृणॊमि; परीत्या युक्तान संश्रितान धर्मराजम
गिर्याश्रया दुर्ग निवासिनश च; यॊधाः पृथिव्यां कुलजा विशुद्धाः
मलेच्छाश च नानायुध वीर्यवन्तः; समागताः पाण्डवार्थे निविष्टाः
पाण्ड्यश च राजामित इन्द्रकल्पॊ; युधि परवीरैर बहुभिः समेतः
समागतः पाण्डवार्थे महात्मा; लॊकप्रवीरॊ ऽपरतिवीर्य तेजाः
अस्त्रं दरॊणाद अर्जुनाद वासुदेवात; कृपाद भीष्माद येन कृतं शृणॊमि
यं तं कार्ष्णि परतिमं पराहुर एकं; स सात्यकिः पाण्डवार्थे निविष्टः
अपाश्रिताश चेदिकरूषकाश च; सर्वॊत्साहैर भूमिपालैः समेताः
तेषां मध्ये सूर्यम इवातपन्तं; शरिया वृतं चेदिपतिं जवलन्तम
अस्तम्भनीयं युधि मन्यमानं; जया कर्षतां शरेष्ठतमं पृथिव्याम
सर्वॊत्साहं कषत्रियाणां निहत्य; परसह्य कृष्णस तरसा ममर्द
यशॊ मानौ वर्धयन यादवानां; पुराभिनच छिशुपालं समीके
यस्य सर्वे वर्धयन्ति सम मानं; करूष राजप्रमुखा नरेन्द्राः
तम असह्यं केशवं तत्र मत्वा; सुग्रीव युक्तेन रथेन कृष्णम
संप्राद्रवंश चेदिपतिं विहाय; सिंहं दृष्ट्वा कषुद्रमृगा इवान्ये
यस तं परतीपस तरसा परत्युदीयाद; आशंसमानॊ दवैरथे वासुदेवम
सॊ ऽशेत कृष्णेन हतः परासुर; वातेनेवॊन्मथितः कर्णिकारः
पराक्रमं मे यद अवेदयन्त; तेषाम अर्थे संजय केशवस्य
अनुस्मरंस तस्य कर्माणि विष्णॊर; गावल्गणे नाधिगच्छामि शान्तिम
न जातु ताञ शत्रुर अन्यः सहेत; येषां स सयाद अग्रणीर वृष्णिसिंहः
परवेपते मे हृदयं भयेन; शरुत्वा कृष्णाव एकरथे समेतौ
नॊ चेद गच्छेत संगरं मन्दबुद्धिस; ताभ्यां सुतॊ मे विपरीतचेताः
नॊ चेत कुरून संजय निर्दहेताम; इन्द्रा विष्णू दैत्य सेनां यथैव
मतॊ हि मे शक्रसमॊ धनंजयः; सनातनॊ वृष्णिवीरश च विष्णुः
धर्मारामॊ हरीनिषेधस तरस्वी; कुन्तीपुत्रः पाण्डवॊ ऽजातशत्रुः
दुर्यॊधनेन निकृतॊ मनस्वी; नॊ चेत करुद्ध परदहेद धार्तराष्ट्रान
नाहं तथा हय अर्जुनाद वासुदेवाद; भीमाद वापि परदहेद धार्तराष्ट्रान
यथा राज्ञः करॊधदीप्तस्य सूत; मन्यॊर अहं भीततरः सदैव
अलं तपॊ बरह्मचर्येण युक्तः; संकल्पॊ ऽयं मानसस तस्य सिध्येत
तस्य करॊधं संजयाहं सिमीके; सथाने जानभृशम अस्म्य अद्य भीतः
स गच्छ शीघ्रं परहितॊ रथेन; पाञ्चालराजस्य चमूं परेत्य
अजातशत्रुं कुशलं सम पृच्छेः; पुनः पुनः परीतियुक्तं वदेस तवम
जनार्दनं चापि समेत्य तात; महामात्रं वीर्यवताम उदारम
अनामयं मद्वचनेन पृच्छेर; धृतराष्ट्रः पाण्डवैः शान्तिम ईप्सुः
न तस्य किं चिद वचनं न कुर्यात; कुन्तीपुत्रॊ वासुदेवस्य सूत
परियश चैषाम आत्मसमश च कृष्णॊ; विद्वांश चैषां कर्मणि नित्ययुक्तः
समानीय पाणवान सृञ्जयांश च; जनार्दनं युयुधानं विराटम
अनामयं मद्वचनेन पृच्छेः; सर्वांस तथा दरौपदेयांश च पञ्च
यद यत तत्र पराप्तकालं परेभ्यस; तवं मन्येथा भारतानां हितं च
तत तद भाषेथाः संजय राजमध्ये; न मूर्छयेद यन न भवेच च युद्धम
[व]
राज्ञस तु वचनं शरुत्वा धृतराष्ट्रस्य संजयः
उपप्लव्यं ययौ दरष्टुं पाण्डवान अमितौजसः
स तु राजानम आसाद्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
परणिपत्य ततः पूर्वं सूतपुत्रॊ ऽभयभाषत
गावल्गणिः संजय सूत सूनुर; अजातशत्रुम अवदत परतीतः
दिष्ट्या राजंस तवाम अरॊगं परपश्ये; सहायवन्तं च महेन्द्रकल्पम
अनामयं पृच्छति तवाम्बिकेयॊ; वृद्धॊ राजा धृतराष्ट्रॊ मनीषी
कच चिद भीमः कुशली पाण्डवाग्र्यॊ; धनंजयस तौ च माद्री तनूजौ
कच चित कृष्णा दरौपदी राजपुत्री; सत्यव्रता वीर पत्नी सपुत्रा
मनस्विनी यत्र च वाञ्छसि तवम; इष्टान कामान भारत सवस्ति कामः
गावल्गणे संजय सवागतं ते; परीतात्माहं तवाभिवदामि सूत
अनामयं परतिजाने तवाहं; सहानुजैः कुशली चास्मि विद्वन
चिराद इदं कुशलं भरतस्य; शरुत्वा राज्ञः कुरुवृद्धस्य सूत
मन्ये साक्षाद दृष्टम अहं नरेन्द्रं; दृष्ट्वैव तवां संजय परीतियॊगात
पितामहॊ नः सथविरॊ मनस्वी; महाप्रज्ञः सर्वधर्मॊपपन्नः
स कौरव्यः कुशली तात भीष्मॊ; यथापूर्वं वृत्तिर अप्य अस्य कच चित
कच चिद राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रॊ; वैचित्र वीर्यः कुशली महात्मा
महाराजॊ बाह्लिकः परातिपेयः; कच चिद विद्वान कुशली सूतपुत्र
स सॊमदत्तः कुशली तात कच चिद; भूरिश्रवाः सत्यसंधः शलश च
दरॊणः सपुत्रश च कृपश च विप्रॊ; महेष्वासाः कच चिद एते ऽपय अरॊगाः
महाप्राज्ञाः सर्वशास्त्रावदाता; धनुर भृतां मुख्यतमाः पृथिव्याम
कच चिन मानं तात लभन्त एते; धनुर भृतः कच चिद एते ऽपय अरॊगाः
सर्वे कुरुभ्यः सपृहयन्ति संजय; धनुर्धरा ये पृथिव्यां युवानः
येषां राष्ट्रे निवसति दर्शनीयॊ; महेष्वासः शीलवान दरॊणपुत्रः
वैश्यापुत्रः कुशली तात कच चिन; महाप्राज्ञॊ राजपुत्रॊ युयुत्सुः
कर्णॊ ऽमात्यः कुशली तात कच चित; सुयॊधनॊ यस्य मन्दॊ विधेयः
सत्रियॊ वृद्धा भारतानां जनन्यॊ; महानस्यॊ दासभार्याश च सूत
वध्वः पुत्रा भागिनेया भगिन्यॊ; दौहित्रा वा कच चिद अप्य अव्यलीकाः
कच चिद राजा बाह्मणानां यथावत; परवर्तते पूर्ववत तात वृत्तिम
कच चिद दायान मामकान धार्तराष्ट्रॊ; दविजातीनां संजय नॊपहन्ति
कच चिद राजा धृतराष्ट्रः सपुत्र; उपेक्षते बराह्मणातिक्रमान वै
कच चिन न हेतॊर इव वर्त्म भूत; उपेक्षते तेषु स नयून वृत्तिम
एतज जयॊतिर उत्तमं जीवलॊके; शुक्लं परजानां विहितं विधात्रा
ते चेल लॊभं न नियच्छन्ति मन्दाः; कृत्स्नॊ नाशॊ भविता कौरवाणाम
कच चिद राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रॊ; बुभूषते वृत्तिम अमात्यवर्गे
कच चिन न भेदेन जिजीविषन्ति; सुहृद रूपा दुर्हृदश चैकमित्राः
कच चिन न पापं कथयन्ति तात; ते पाण्डवानां कुरवः सर्व एव
कच चिद दृष्ट्वा दस्यु संघान समेतान; समरन्ति पार्थस्य युधां परणेतुः
मौर्वी भुजाग्र परहितान सम तात; दॊधूयमानेन धनुर्धरेण
गाण्डीवमुक्तान सतनयित्नुघॊषान; अजिह्मगान कच चिद अनुस्मरन्ति
न हय अपश्यं कं चिद अहं पृथिव्यां; शरुतं समं वाधिकम अर्जुनेन
यस्यैक षष्टिर निशितास तीक्ष्णधाराः; सुवाससः संमतॊ हस्तवापः
गदापाणिर भीमसेनस तरस्वी; परवेपयञ शत्रुसंघान अनीके
नागः परभिन्न इव नड्वलासु; चङ्क्रम्यते कच चिद एनं समरन्ति
माद्रीपुत्रः सहदेवः कलिङ्गान; समागतान अजयद दन्तकूरे
वामेनास्यन दक्षिणेनैव यॊ वै; महाबलं कच चिद एनं समरन्ति
उद्यन्न अयं नकुलः परेषितॊ वै; गावल्गणे संजय पश्यतस ते
दिशं परतीचीं वशम आनयन मे; माद्री सुतं कच चिद एनं समरन्ति
अभ्याभवॊ दवैतवने य आसीद; दुर्मन्त्रिते घॊषयात्रा गतानाम
यत्र मन्दाञ शत्रुवशं परयातान; अमॊचयद भीमसेनॊ जयश च
अहं पश्चाद अर्जुनम अभ्यरक्षं; माद्रीपुत्रौ भीमसेनश च चक्रे
गाण्डीवभृच छत्रुसंघान उदस्य; सवस्त्य आगमत कच चिद एनं समरन्ति
न कर्मणा साधुनैकेन नूनं; कर्तुं शक्यं भवतीह संजय
सर्वात्मना परिजेतुं वयं चेन; न शक्नुमॊ धृतराष्ट्रस्य पुत्रम
[सम्जय]
यथार्हसे पाण्डव तत तथैव; कुरून कुरुश्रेष्ठ जनं च पृच्छसि
अनामयास तात मनस्विनस ते; कुरुश्रेष्ठान पृच्छसि पार्थ यांस तवम
सन्त्य एव वृद्धाः साधवॊ धार्तराष्ट्रे; सन्त्य एव पापाः पाण्डव तस्य विद्धि
दद्याद रिपॊश चापि हि धार्तराष्ट्रः; कुतॊ दायाँल लॊपयेद बराह्मणानाम
यद युष्माकं वर्तते ऽसौ न धर्म्यम; अद्रुग्धेषु दरुग्धवत तन न साधु
मित्र धरुक सयाद धृतराष्ट्रः सपुत्रॊ; युष्मान दविषन साधु वृतान असाधुः
न चानुजानाति भृशं च तप्यते; शॊचत्य अन्तः सथविरॊ ऽजातशत्रॊ
शृणॊति हि बराह्मणानां समेत्य; मित्रद्रॊहः पातकेभ्यॊ गरीयान
समरन्ति तुभ्यं नरदेवं संगमे; युद्धे च जिष्णॊश च युधां परणेतुः
समुत्कृष्टे दुन्दुभिशङ्खशब्दे; गदापाणिं भीमसेनं समरन्ति
माद्री सुतौ चापि रणाजिमध्ये; सर्वा दिशः संपतन्तौ समरन्ति
सेनां वर्षन्तौ शरवर्षैर अजस्रं; महारथौ समरे दुष्प्रकम्प्यौ
न तव एव मन्ये पुरुषस्य राजन्न; अनागतं जञायते यद भविष्यम
तवं चेद इमं सर्वधर्मॊपपन्नः; पराप्तः कलेशं पाण्डव कृच्छ्ररूपम
तवम एवैतत सर्वम अतश च भूयः; समीकुर्याः परज्ञयाजात शत्रॊ
न कामार्थं संत्यजेयुर हि धर्मं; पाण्डॊः सुताः सर्व एवेन्द्र कल्पाः
तवम एवैतत परज्ञयाजात शत्रॊ; शमं कुर्या येन शर्माप्नुयुस ते
धार्तराष्ट्राः पाण्डवाः सृञ्जयाश च; ये चाप्य अन्ये पार्थिवाः संनिविष्टाः
यन माब्रवीद धृतराष्ट्रॊ निशायाम; अजातशत्रॊ वचनं पिता ते
सहामात्यः सह पुत्रश च राजन; समेत्य तां वाचम इमां निबॊध
[य]
समागताः पाण्डवाः सृञ्जयाश च; जनार्दनॊ युयुधानॊ विराटः
यत ते वाक्यं धृतराष्ट्रानुशिष्टं; गावल्गणे बरूहि तत सूतपुत्र
अजत शत्रुं च वृकॊदरं च; धनंजयं माद्रवतीसुतौ च
आमन्त्रये वासुदेवं च शौरिं; युयुधानं चेकितानं विराटम
पाञ्चालानाम अधिपं चैव वृद्धं; धृष्टद्युम्नं पार्षतं याज्ञसेनिम
सर्वे वाचं शृणुतेमां मदीयां; वक्ष्यामि यां भूतिम इच्छन कुरूणाम
शमं राजा धृतराष्ट्रॊ ऽभिनन्दन्न; अयॊजयत तवरमाणॊ रथं मे
स भरातृपुत्र सवजनस्य राज्ञस; तद रॊचतां पाण्डवानां शमॊ ऽसतु
सर्वैर धर्मैः समुपेताः सथ पार्थाः; परस्थानेन मार्दवेनार्जवेन
जाताः कुले अनृशंसा वदान्या; हरीनिषेधाः कर्मणां निश्चयज्ञाः
न युज्यते कर्म युष्मसु हीनं; सत्त्वं हि वस तादृशं भीमसेनाः
उद्भासते हय अञ्जन बिन्दुवत तच; छुक्ले वस्त्रे यद भवेत किल्बिषं वः
सर्वक्षयॊ दृश्यते यत्र कृत्स्नः; पापॊदयॊ निरयॊ ऽभाव संस्थः
कस तत कुर्याज जतु कर्म परजानन; पराजयॊ यत्र समॊ जयश च
ते वै धन्य यैः कृतं जञातिकार्यं; ये वः पुत्राः सुहृदॊ बान्धवाश च
उपक्रुष्टं जीवितं संत्यजेयुस; ततः कुरूणां नियतॊ वै भवः सयात
ते चेत कुरून अनुशास्य सथ पार्था; निनीय सर्वान दविषतॊ निगृह्य
समं वस तज जीवितं मृत्युना सयाद; यज जीवध्वं जञातिवधे न साधु
कॊ हय एव युस्मान सह केशवेन; स चेकितानान पार्षत बाहुगुप्तान
स सात्यकीन विषहेत परजेतुं; लब्ध्वापि देवान सचिवान सहेन्द्रान
कॊ वा कुरून दरॊण भीष्माभिगुप्तान; अश्वत्थाम्ना शल्य कृपादिभिश च
रणे परसॊढुं विषहेत राजन; राधेय गुप्तान सह भूमिपालैः
महद बलं धार्तराष्ट्रस्य राज्ञः; कॊ वै शक्तॊ हन्तुम अक्षीयमाणः
सॊ ऽहं जये चैव पराजये च; निःश्रेयसं नाधिगच्छामि किं चित
कथं हि नीचा इव दौष्कुलेया; निर्धर्मार्थं कर्म कुर्युश च पार्थाः
सॊ ऽहं परसाद्य परणतॊ वासुदेवं; पाञ्चालानाम अधिपं चैव वृद्धम
कृताञ्जलिः शरणं वः परपद्ये; कथं सवस्ति सत्यात कुरुसृञ्जयानाम
न हय एव ते वचनं वासुदेवॊ; धनंजयॊ वा जातु किं चिन न कुर्यात
पराणान आदौ याच्यमानः कुतॊ ऽनयद; एतद विद्वन साधनार्थं बरवीमि
एतद राज्ञॊ भीष्म पुरॊगमस्य; मतं यद वः शान्तिर इहॊत्तमा सयात
[य]
कां नु वाचं संजय मे शृणॊषि; युद्धैषिणीं येन युद्धाद बिभेषि
अयुद्धं वै तात युद्धाद गरीयः; कस तल लब्ध्वा जातु युध्येत सूत
अकुर्वतश चेत पुरुषस्य संजय; सिध्येत संकल्पॊ मनसा यं यम इच्छेत
न कर्म कुर्याद विदितं ममैतद; अन्यत्र युद्धाद बहु यल लघीयः
कुतॊ युद्धं जातु नरः परजानन; कॊ दैवशप्तॊ ऽभिवृणीत युद्धम
सुखैषिणः कर्म कुर्वन्ति पार्था; धर्माद अहीनं यच च लॊकस्य पथ्यम
कर्मॊदयं सुखम आशंसमानः; कृच्छ्रॊपायं तत्त्वतः कर्म दुःखम
सुखप्रेप्सुर विजिघांसुश च दुःखं; येन्द्रियाणां परीतिवशानुगामी
कामाभिध्या सवशरीरं दुनॊति; यया परयुक्तॊ ऽनुकरॊति दुःखम
यथेध्यमानस्य समिद्ध तेजसॊ; भूयॊ बलं वर्धते पावकस्य
कामार्थलाभेन तथैव भूयॊ; न तृप्यते सर्विषेवाग्निर इद्धः
संपश्येमं भॊगचयं महान्तं; सहास्माभिर धृतराष्ट्रस्य राज्ञः
नाश्रेयसाम ईश्वरॊ विग्रहाणां; नाश्रेयसां गीतशब्दं शृणॊति
नाश्रेयसः सेवते माल्यगन्धान; न चाप्य अश्रेयांस्य अनुलेपनानि
नाश्रेयसः परावरान अध्यवस्ते; कथं तव अस्मान संप्रणुदेत कुरुभ्यः
अत्रैव च सयाद अवधूय एष; कामः शरीरे हृदयं दुनॊति
सवयं राजा विषमस्थः परेषु; सामस्थ्यम अन्विच्छति तन न साधु
यथात्मनः पश्यति वृत्तम एव; तथा परेषाम अपि सॊ ऽभयुपैति
आसन्नम अग्निं तु निदाघकाले; गम्भीरकक्षे गहने विसृज्य
यथा वृद्धं वायुवशेन शॊचेत; कषेमं मुमुक्षुः शिशिर वयपाये
पराप्तैश्वर्यॊ धृतराष्ट्रॊ ऽदय राजा; लालप्यते संजय कस्य हेतॊः
परगृह्य दुर्बुद्धिम अनार्जवे रतं; पुत्रं मन्दं मूढम अमन्त्रिणं तु
अनाप्तः सन्न आप्ततमस्य वाचं; सुयॊधनॊ विदुरस्यावमन्य
सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः परियैषी; संबुध्यमानॊ विशते ऽधर्मम एव
मेधाविनं हय अर्थकामं कुरूणां; बहुश्रुतं वाग्मिनं शीलवन्तम
सूत राजा धृतराष्ट्रः कुरुभ्यॊ; न सॊ ऽसमरद विदुरं पुत्रकाम्यात
मानघ्नस्य आत्मकामस्य चेर्ष्यॊः; संरम्भिणश चार्थधर्मातिगस्य
दुर्भाषिणॊ मन्युवशानुगस्य; कामात्मनॊ दुर्हृदॊ भावनस्य
अनेयस्याश्रेयसॊ दीर्घमन्यॊर; मित्र दरुहः संजय पापबुद्धेः
सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः परियैषी; परपश्यमानः परजहाद धर्मकामौ
तदैव मे संजय दीव्यतॊ ऽभून; नॊ चेत कुरून आगतः सयाद अभावः
काव्यां वाचं विरुदॊ भाषमाणॊ; न विन्दते धृतराष्ट्रात परशंसाम
कषत्तुर यदा अन्ववर्तन्त बुद्धिं; कृच्छ्रं कुरून न तदाभ्याजगाम
यावत परज्ञाम अन्ववर्तन्त तस्य; तावत तेषां राष्ट्रवृद्धिर बभूव
तदर्थलुब्धस्य निबॊध मे ऽदय; ये मन्त्रिणॊ धार्तराष्ट्रस्य सूत
दुःशासनः शकुनिः सूतपुत्रॊ; गावल्गणे पश्य संमॊहम अस्य
सॊ ऽहं न पश्यामि परीक्षमाणः; कथं सवस्ति सयात कुरुसृञ्जयानाम
आत्तैश्वर्यॊ धृतराष्ट्रः परेभ्यः; परव्राजिते विदुरे दीर्घदृष्टौ
आशंसते वै धृतराष्ट्रः सपुत्रॊ; महाराज्यम असपत्नं पृथिव्याम
तस्मिञ शमः केवलं नॊपलभ्यॊ; अत्यासन्नं मद्गतं मन्यते ऽरथम
यत तत कर्णॊ मन्यते पारणीयं; युद्धे गृहीतायुधम अर्जुनेन
आसंश च युद्धानि पुरा महान्ति; कथं कर्णॊ नाभवद दवीप एषाम
कर्णश च जानाति सुयॊधनश च; दरॊणश च जानाति पितामहश च
अन्ये च ये कुरवस तत्र सन्ति; यथार्जुनान नास्त्य अपरॊ धनुर्धरः
जानन्त्य एते कुरवः सर्व एव; ये चाप्य अन्ये भूमिपालाः समेताः
दुर्यॊधनं चापराधे चरन्तम; अरिंदमे फल्गुने ऽविद्यमाने
तेनार्थ बद्धं मन्यते धार्तराष्ट्रः; शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वम
किरीटिना तालमात्रायुधेन; तद वेदिना संयुगं तत्र गत्वा
गाण्डीवविस्फारित शब्दम आजाव; अशृण्वाना घार्तराष्ट्रा धरियन्ते
करुद्धस्य चेद भीमसेनस्य वेगात; सुयॊधनॊ मन्यते सिद्धम अर्थम
इन्द्रॊ ऽपय एतन नॊत्सहेत तात हर्तुम; ऐश्वर्यं नॊ जीवति भीमसेने
धनंजये नकुले चैव सूत; तथा वीरे सहदेवे मदीये
स चेद एतां परतिपद्येत बुद्धिं; वृद्धॊ राजा सह पुत्रेण सूत
एवं रणे पाण्डव कॊपदग्धा; न नश्येयुः संजय धार्तराष्ट्राः
जानासि तवं कलेशम अस्मासु वृत्तं; तवां पूजयन संजयाहं कषमेयम
यच चास्माकं कौरवैर भूतपूर्वं; या नॊ वृत्तिर धार्तराष्ट्रे तदासीत
अद्यापि तत तत्र तथैव वर्ततां; शान्तिं गमिष्यामि यथा तवम आत्थ
इन्द्रप्रस्थे भवतु ममैव राज्यं; सुयॊधनॊ यच्छतु भारताग्र्यः
[स]
धर्मे नित्या पाण्डव ते विचेष्टा; लॊके शरुता दृश्यते चापि पार्थ
महास्रावं जीवितं चाप्य अनित्यं; संपश्य तवं पाण्डव मा विनीनशः
न चेद भागं कुरवॊ ऽनयत्र युद्धात; परयच्छन्ते तुभ्यम अजातशत्रॊ
भैक्ष चर्याम अन्धकवृष्णिराज्ये; शरेयॊ मन्ये न तु युद्धेन राज्यम
अल्पकालं जीवितं यन मनुष्ये; महास्रावं नित्यदुःखं चलं च
भूयश च तद वयसॊ नानुरूपं; तस्मात पापं पाण्डव मा परसार्षीः
कामा मनुष्यं परसजन्त एव; धर्मस्य ये विध्न मूलं नरेन्द्र
पूर्वं नरस तान धृतिमान विनिघ्नँल; लॊके परशंसां लभते ऽनवद्याम
निबन्धनी हय अर्थतृष्णेह पार्थ; ताम एषतॊ बाध्यते धर्म एव
धर्मं तु यः परवृणीते स बुद्धः; कामे गृद्धॊ हीयते ऽरथानुरॊधात
धर्मं कृत्वा कर्मणां तात मुख्यं; महाप्रतापः सवितेव भाति
हानेन धर्मस्य महीम अपीमां; लब्ध्वा नरः सीदति पापबुद्धिः
वेदॊ ऽधीतश चरितं बरह्मचर्यं; यज्ञैर इष्टं बराह्मणेभ्यश च दत्तम
परं सथानं मन्यमानेन भूय; आत्मा दत्तॊ वर्षपूगं सुखेभ्यः
सुखप्रिये सेवमानॊ ऽतिवेलं; यॊगाभ्यासे यॊ न करॊति कर्म
वित्तक्षये हीनसुखॊ ऽतिवेलं; दुःखं शेते कामवेगप्रणुन्नः
एवं पुनर अर्थचर्या परसक्तॊ; हित्वा धर्मं यः परकरॊत्य अधर्मम
अश्रद्दधत परलॊकाय मूढॊ; हित्वा देहं तप्यते परेत्य मन्दः
न कर्मणां विप्रणाशॊ ऽसय अमुत्र; पुण्यानां वाप्य अथ वा पापकानाम
पूर्वं कर्तुर गच्छति पुण्यपापं; पश्चात तव एतद अनुयात्य एव कर्ता
नयायॊपेतं बराह्मणेभ्यॊ यदन्नं; शरद्धा पूतं गन्धरसॊपपन्नम
अन्वाहार्येषूत्तम दक्षिणेषु; तथारूपं कर्म विख्यायते ते
इह कषेत्रे करियते पार्थ कार्यं; न वै किं चिद विद्यते परेत्य कार्यम
कृतं तवया पारलॊक्यं च कार्यं; पुण्यं महत सद्भिर अनुप्रशस्तम
जहाति मृत्युं च जरां भयं च; न कषुत्पिपासे मनसश चाप्रियाणि
न कर्तव्यं विद्यते तत्र किं चिद; अन्यत्र वा इन्द्रियप्रीणनार्थात
एवंरूपं कर्मफलं नरेन्द्र; मात्रावता हृदयस्य परियेण
सक्रॊधजं पाण्डव हर्षजं च; लॊकाव उभौ मा परहासीश चिराय
अन्तं गत्वा कर्मणां या परशंसा; सत्यं दमश चार्जवम आनृशंस्यम
अश्वमेधॊ राजसूयस तथेष्टः; पापस्यान्तं कर्मणॊ मा पुनर गाः
तच चेद एवं देशरूपेण पार्थाः; करिष्यध्वं कर्म पापं चिराय
निवसध्वं वर्षपूगान वनेषु; दुःखं वासं पाण्डवा धर्महेतॊः
अप्रव्रज्ये यॊजयित्वा पुरस्ताद; आत्माधीनं यद बलं ते तदासीत
नित्यं पाञ्चालाः सचिवास तवेमे; जनार्दनॊ युयुधानश च वीरः
मत्स्यॊ राजा रुक्मरथः सपुत्रः; परहारिभिः सह पुत्रैर विराटः
राजानश च ये विजिताः पुरस्तात; तवाम एव ते संश्रयेयुः समस्ताः
महासहायः परतपन बलस्थः; पुरस्कृतॊ वासुदेवार्जुनाभ्याम
वरान हनिष्यन दविषतॊ रङ्गमध्ये; वयनेष्यथा धार्तराष्ट्रस्य दर्पम
बलं कस्माद वर्हयित्वा परस्य; निजान कस्मात कर्शयित्वा सहायान
निरुष्य कस्माद वर्षपूगान वनेषु; युयुत्ससे पाण्डव हीनकालम
अप्रज्ञॊ वा पाण्डव युध्यमानॊ; अधर्मज्ञॊ वा भूतिपथाद वयपैति
परज्ञावान वा बुध्यमानॊ ऽपि धर्मं; संरम्भाद वा सॊ ऽपि भूतेर अपैति
नाधर्मे ते धीयते पार्थ बुद्धिर; न संरम्भात कर्म चकर्थ पापम
अद्धा किं तत कारणं यस्य हेतॊः; परज्ञा विरुद्धं कर्म चिकीर्षसीदम
अव्याधिजं कटुकं शीर्ष रॊगं; यशॊ मुषं पापफलॊदयं च
सतां पेयं यन न पिबन्त्य असन्तॊ; मन्युं महाराज पिब परशाम्य
पापानुबन्धं कॊ नु तं कामयेत; कषमैव ते जयायसी नॊत भॊगाः
यत्र भीष्मः शांतनवॊ हतः सयाद; यत्र दरॊणः सह पुत्रॊ हतः सयात
कृपः शल्यः सौमदत्तिर विकर्णॊ; विविंशतिः कर्णदुर्यॊधनौ च
एतान हत्वा कीदेशं तत सुखं सयाद; यद विन्देथास तद अनुब्रूहि पार्थ
लब्ध्वापीमां पृथिवीं सागरान्तां; जरामृत्यू नैव हि तवं परजह्याः
परियाप्रिये सुखदुःखे च राजन्न; एवं विद्वान नैव युद्धं कुरुष्व
अमात्यानां यदि कामस्य हेतॊर; एवं युक्तं कर्म चिकीर्षसि तवम
अपाक्रमेः संप्रदाय सवम एभ्यॊ; मा गास तवं वा देव यानात पथॊ ऽदय
[य]
असंशयं संजय सत्यम एतद; धर्मॊ वरः कर्मणां यत तवम आत्थ
जञात्वा तु मां संजय गर्हयेस तवं; यदि धर्मं यद्य अधर्मं चरामि
यत्राधर्मॊ धर्मरूपाणि बिभ्रद; धर्मः कृत्स्नॊ दृश्यते ऽधर्मरूपः
तथा धर्मॊ धारयन धर्मरूपं; विद्वांसस तं संप्रपश्यन्ति बुद्ध्या
एवम एताव आपदि लिङ्गम एतद; धर्माधर्मौ वृत्ति नित्यौ भजेताम
आद्यं लिङ्गं यस्य तस्य परमाणम; आपद धर्मं संजय तं निबॊध
लुप्तायां तु परकृतौ येन कर्म; निष्पादयेत तत्परीप्सेद विहीनः
परकृतिस्थश चापदि वर्तमान; उभौ गर्ह्यौ भवतः संजयैतौ
अविलॊपम इच्छतां बराह्मणानां; परायश्चित्तं विहितं यद विधात्रा
आपद्य अथाकर्मसु वर्तमानान; विकर्मस्थान संजय गर्हयेत
मनीषिणां तत्त्वविच छेदनाय; विधीयते सत्सु वृत्तिः सदैव
अब्राह्मणाः सन्ति तु ये न वैद्याः; सर्वॊच्छेदं साधु मन्येत तेभ्यः
तदर्था नः पितरॊ ये च पूर्वे; पितामहा ये च तेभ्यः परे ऽनये
परज्ञैषिणॊ य च हि कर्म चक्रुर; नास्त्य अन्ततॊ नास्ति नास्तीति मन्ये
यत किं चिद एतद वित्तम अस्यां पृथिव्यां; यद देवानां तरिदशानां परत्र
पराजापत्यं तरिदिवं बरह्मलॊकं; नाधर्मतः संजय कामये तत
धर्मेश्वरः कुशलॊ नीतिमांश चाप्य; उपासिता बराह्मणानां मनीषी
नानाविधांश चैव महाबलांश च; राजन्य भॊजनान अनुशास्ति कृष्णः
यदि हय अहं विसृजन सयाम अगर्ह्यॊ; युध्यमानॊ यदि जह्यां सवधर्मम
महायशाः केशवस तद बरवीतु; वासुदेवस तूभयॊर अर्थकामः
शैनेया हि चैत्रकाश चान्धकाश च; वार्ष्णेय भॊजाः कौकुराः सृञ्जयाश च
उपासीना वासुदेवस्य बुद्धिं; निगृह्य शत्रून सुहृदॊ नन्दयन्ति
वृष्ण्यन्धका हय उग्रसेनादयॊ वै; कृष्ण परणीताः सर्वैवेन्द्र कल्पाः
मनस्विनः सत्यपराक्रमाश च; महाबला यादवा भॊगवन्तः
काश्यॊ बभ्रुः शरियम उत्तमां गतॊ; लब्ध्वा कृत्णं भरातरम ईशितारम
यस्मै कामान वर्षति वासुदेवॊ; गरीष्मात्यये मेघ इव परजाभ्यः
ईदृशॊ ऽयं केशवस तात भूयॊ; विद्मॊ हय एनं कर्मणां निश्चयज्ञम
परियश च नः साधुतमश च कृष्णॊ; नातिक्रमे वचनं केशवस्य
[व]
अविनाशं संजय पाण्डवानाम; इच्छाम्य अहं भूतिम एषां परियं च
तथा राज्ञॊ धृतराष्ट्रस्य सूत; सदाशंसे बहुपुत्रस्य वृद्धिम
कामॊ हि मे संजय नित्यम एव; नान्यद बरूयां तान परति शाम्यतेति
राज्ञश च हि परियम एतच छृणॊमि; मन्ये चैतत पाण्डवानां समर्थम
सुदुष्करश चात्र शमॊ हि नूनं; परदर्शितः संजय पाण्डवेन
यस्मिन गृद्धॊ धृतराष्ट्रः सपुत्रः; कस्माद एषां कलहॊ नात्र मूर्च्छेत
तत्त्वं धर्मं विचरन संजयेह; मत्तश च जानासि युधिष्ठिराच च
अथॊ कस्मात संजय पाण्डवस्य; उत्साहिनः पूरयतः सवकर्म
यथाख्यातम आवसतः कुटुम्बं; पुराकल्पात साधु विलॊपम आत्थ
अस्मिन विधौ वर्तमाने यथावद; उच्चावचा मतयॊ बराह्मणानाम
कर्मणाहुः सिद्दिम एके परत्र; हित्वा कर्म विद्यया सिद्धिम एके
नाभुञ्जानॊ भक्ष्यभॊज्यस्य तृप्येद; विद्वान अपीह विदितं बराह्मणानाम
या वै विद्याः साधयन्तीह कर्म; तासां फलं विद्यते नेतरासाम
तत्रेह वै दृष्टफलं तु कर्म; पीत्वॊदकं शाम्यति तृष्णयार्तः
सॊ ऽयं विधिर विहितः कर्मणैव; तद वर्तते संजय तत्र कर्म
तत्र यॊ ऽनयत कर्मणः साधु मन्येन; मॊघं तस्य लपितं दुर्बलस्य
कर्मणामी भान्ति देवाः परत्र; कर्मणैवेह पलवते मातरिश्वा
अहॊरात्रे विदधत कर्मणैव; अतन्द्रितॊ नित्यम उदेति सूर्यः
मासार्ध मादान अथ नक्षत्रयॊगान; अतन्द्रितश चन्द्रमा अभ्युपैति
अतन्द्रितॊ दहते जातवेदाः; समिध्यमानः कर्म कुर्वन परजाभ्यः
अतन्द्रिता भारम इमं महान्तं; बिभर्ति देवी पृथिवी बलेन
अतन्द्रिताः शीघ्रम अपॊ वहन्ति; संतर्पयन्त्यः सर्वभूतानि नद्यः
अतन्द्रितॊ वर्षति भूरि तेजाः; संनादयन्न अन्तरिक्षं दिवं च
अतन्द्रितॊ बरह्मचर्यं चचार; शरेष्ठत्वम इच्छन बलभिद देवतानाम
हित्वा सुखं मनसश च परियाणि; तेन शक्रः कर्मणा शरैष्ठ्यम आप
सत्यं धर्मपालयन्न अप्रमत्तॊ; दमं तितिक्षां समतां परियं च
एतानि सर्वाण्य उपसेवमानॊ; देवराज्यं मघवान पराप मुख्यम
बृहस्पतिर बरह्मचर्यं चचार; समाहितः संशितात्मा यथावत
हित्वा सुखं परतिरुध्येन्द्रियाणि; तेन देवानाम अगमद गौरवं सः
नक्षत्राणि कर्मणामुत्र भान्ति; रुद्रादित्या वसवॊ ऽथापि विश्वे
यमॊ राजा वैश्रवणः कुबेरॊ; गन्धर्वयक्षाप्सरसश च शुभ्राः
बरह्मचर्यं वेदविद याः करियाश च; निषेवमाणा मुनयॊ ऽमुत्र भान्ति
जानन्न इमं सर्वलॊकस्य धर्मं; बराह्मणानां कषत्रियाणां विशां च
स कस्मात तवं जानतां जञानवान सन; वयायच्छसे संजय कौरवार्थे
आम्नायेषु नित्यसंयॊगम अस्य; तथाश्वमेधे राजसूये च विद्धि
संपूज्यते धनुषा वर्मणा च; हस्तत्राणै रथशस्त्रैश च भूयः
ते चेद इमे कौरवाणाम उपायम; अधिगच्छेयुर अवधेनैव पार्थाः
धर्मत्राणं पुण्यम एषां कृतं सयाद; आर्ये वृत्रे भीमसेनं निगृह्य
ते चेत पित्र्ये कर्मणि वर्तमाना; आपद्येरन दिष्ट वशेन मृत्युम
यथाशक्त्या पूरयन्तः सवकर्म; तद अप्य एषां निधनं सयात परशस्तम
उताहॊ तवं मन्यसे सर्वम एव; राज्ञां युद्धे वर्तते धर्मतन्त्रम
अयुद्धे वा वर्तते धर्मतन्त्रं; तथैव ते वाचम इमां शृणॊमि
चातुर्वर्ण्यस्य परथमं विभागम; अवेक्ष्य तवं संजय सवं च कर्म
निशम्याथॊ पाण्डवानां सवकर्म; परशंस वा निन्द वा या मतिस ते
अधीयीत बराह्मणॊ ऽथॊ यजेत; दद्याद इयात तीर्थमुख्यानि चैव
अध्यापयेद याजयेच चापि याज्यान; परतिग्रहान वा विदितान परतीच्छेत
तथा राजन्यॊ रक्षणं वै परजानां; कृत्वा धर्मेणाप्रमत्तॊ ऽथ दत्त्वा
यज्ञैर इष्ट्वा सर्ववेदान अधीत्य; दारान कृत्वा पुण्यकृद आवसेद गृहान
वैश्यॊ ऽधीत्य कृषिगॊरक्ष पुण्यैर; वित्तं चिन्वन पालयन्न अप्रमत्तः
परियं कुर्वन बराह्मणक्षत्रियाणां; धर्मशीलः पुण्यकृद आवसेद गृहान
परिचर्या वन्दनं बराह्मणानां; नाधीयीत परतिषिद्धॊ ऽसय यज्ञः
नित्यॊत्थितॊ भूतये ऽतन्द्रितः सयाद; एष समृतः शूद्र धर्मः पुराणः
एतान राजा पालयन्न अप्रमत्तॊ; नियॊजयन सर्ववर्णान सवधर्मे
अकामात्मा समवृत्तिः परजासु; नाधार्मिकान अनुरुध्येत कामान
शरेयांस तस्माद यदि विद्येत कश चिद; अभिज्ञातः सर्वधर्मॊपपन्नः
स तं दुष्टम अनुशिष्यात परजानन; न चेद गृध्येद इति तस्मिन न साधु
यदा गृध्येत परभूमिं नृशंसॊ; विधिप्रकॊपाद बलम आददानः
अतॊ राज्ञां भविता युद्धम एतत; तत्र जातं वर्म शस्त्रं धनुश च
इन्द्रेणेदं दस्युवधाय कर्म; उत्पादितं वर्म शस्त्रं धनुश च
सतेनॊ हरेद यत्र धनं हय अदृष्टः; परसह्य वा यत्र हरेत दृष्टः
उभौ गर्ह्यौ भवतः संजयैतौ; किं वै पृथक तवं धृतराष्ट्रस्य पुत्रे
यॊ ऽयं लॊभान मन्यते धर्मम एतं; यम इच्छते मनुवशानुगामी
भागः पुनः पाण्डवानां निविष्टस; तं नॊ ऽकस्माद आददीरन परे वै
अस्मिन पदे युद्यतां नॊ वधॊ ऽपि; शलघ्यः पित्र्यः परराज्याद विशिष्टः
एतान धर्मान कौरवाणां पुराणान; आचक्षीथाः संजय राज्यमध्ये
ये ते मन्दा मृत्युवशाभिपन्नाः; समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः
इदं पुनः कर्म पापीय एव; सभामध्ये पश्य वृत्तं कुरूणाम
परियां भार्यां दरौपदीं पाण्डवानां; यशस्विनीं शीलवृत्तॊपपन्नाम
यद उपेक्षन्त कुरवॊ भीष्म मुख्याः; कामानुगेनॊपरुद्धां रुदन्तीम
तं चेत तदा ते स कुमार वृद्धा; अवारयिष्यन कुरवः समेताः
मम परियं धृतराष्ट्रॊ ऽकरिष्यत; पुत्राणां च कृतम अस्याभविष्यत
दुःशासनः परातिलॊम्यान निनाय; सभामध्ये शवशुराणां च कृष्णाम
सा तत्र नीता करुणान्य अवॊचन; नान्यं कषत्तुर नाथम अदृष्टकं चित
कार्पण्याद एव सहितास तत्र राज्ञॊ; नाशक्नुवन परतिवक्तुं सभायाम
एकः कषत्ता धर्म्यम अर्थं बरुवाणॊ; धर्मं बुद्ध्वा परत्युवाचाल्प बुद्धिम
अनुक्त्वा तवं धर्मम एवं सभायाम; अथेच्छसे पाण्डवस्यॊपदेष्टुम
कृष्णा तव एतत कर्म चकार शुद्धं; सुदुष्करं तद धि सभां समेत्य
येन कृच्छ्रात पाण्डवान उज्जहार; तथात्मानं नौर इव सागरौघात
यत्राब्रवीत सूतपुत्रः सभायां; कृष्णां सथितां शवशुराणां समीपे
न ते गतिर विद्यते याज्ञसेनि; परपद्येदानीं धार्तराष्ट्रस्य वेश्म
पराजितास ते पतयॊ न सन्ति; पतिं चान्यं भामिनि तवं वृणीष्व
यॊ बीभत्सॊर हृदये परौढ आसीद; अस्थि परच्छिन मर्मघाती सुघॊरः
कर्णाच्छरॊ वान्मयस तिग्मतेजाः; परतिष्ठितॊ हृदये फल्गुनस्य
कृष्णाजिनानि परिधित समानान; दुःशासनः कटुकान्य अभ्यभाषत
एते सर्वे षण्ढतिला विनष्टाः; कषयं गता नरकं दीर्घकालम
गान्धारराजः शकुनिर निकृत्या; यद अब्रवीद दयूतकाले स पार्थान
पराजितॊ नकुलः किं तवास्ति; कृष्णया तवं दीव्य वै याज्ञसेन्या
जानासि तवं संजय सर्वम एतद; दयूते ऽवाच्यं वाक्यम एवं यथॊक्तम
सवयं तव अहं परार्थये तत्र गन्तुं; समाधातुं कार्यम एतद विपन्नम
अहापयित्वा यदि पाण्डवार्थं; शमं कुरूणाम अथ चेच चरेयम
पुण्यं च मे सयाच चरितं महॊदयं; मुच्येरंश च कुरवॊ मृत्युपाशात
अपि वाचं भाषमाणस्य काव्यां; धर्मारामाम अर्थवतीम अहिंस्राम
अवेक्षेरन धार्तराष्ट्राः समक्षं; मां च पराप्तं कुरवः पूजयेयुः
अतॊ ऽनयथा रथिना फल्गुनेन; भीमेन चैवाहव दंशितेन
परासिक्तान धार्तराष्ट्रांस तु विद्धि; परदह्यमानान कर्मणा सवेन मन्दान
पराजितान पाण्डवेयांस तु वाचॊ; रौद्ररूपा भाषते धार्तराष्ट्रः
गदाहस्तॊ भीमसेनॊ ऽपरमत्तॊ; दुर्यॊधनं समारयित्वा हि काले
सुयॊधनॊ मन्युमयॊ महाद्रुमः; सकन्धः कर्णः शकुनिस तस्य शाखाः
दुःशासनः पुष्पफले समृद्धे; मूलं राजा धृतराष्ट्रॊ ऽमनीषी
युधिष्ठिरॊ धर्ममयॊ महाद्रुमः; सकन्धॊ ऽरजुनॊ भीमसेनॊ ऽसय शाखाः
माद्रीपुत्रौ पुष्पफले समृद्धे; मूलं तव अहं बरह्म च बराह्मणाश च
वनं राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रॊ; वयाघ्रा वने संजय पाण्डवेयाः
मा वनं छिन्धि स वयाघ्रं मा वयाघ्रान नीनशॊ वनात
निर्वनॊ वध्यते वयाघ्रॊ निर्व्याघ्रं छिद्यते वनम
तस्माद वयाघ्रॊ वनं रक्षेद वनं वयाघ्रं च पालयेत
लता धर्मा धार्तराष्ट्राः शालाः संजय पाण्डवाः
न लता वर्धते जातु अनाश्रित्य महाद्रुमम
सथिताः शुश्रूषितुं पार्थाः सथिता यॊद्धुम अरिंदमाः
यत्कृत्यं धृतराष्ट्रस्य तत करॊतु नराधिपः
सथिताः शमे महात्मानः पाण्डवा धर्मचारिणः
यॊधाः समृद्धास तद विद्वन नाचक्षीथा यथातथम
[स]
आमन्त्रये तवा नरदेव देव; गच्छाम्य अहं पाण्डव सवस्ति ते ऽसतु
कच चिन न वाचा वृजिनं हि किं चिद; उच्चारितं मे मनसॊ ऽभिषङ्गात
जनार्दनं भीमसेनार्जुनौ च; माद्री सुतौ सात्यकिं चेकितानम
आमन्त्र्य गच्छामि शिवं सुखं वः; सौम्येन मां पश्यत चक्षुषा नृपाः
अनुज्ञातः संजय सवस्ति गच्छ; न नॊ ऽकार्षीर अप्रियं जातु किं चित
विद्मश च तवा ते च वयं च सर्वे; शुद्धात्मानं मध्यगतं सभस्थम
आप्तॊ दूतः संजय सुप्रियॊ ऽसि; कल्याण वाक शीलवान दृष्टिमांश च
न मुह्येस तवं संजय जातु मत्या; न च करुध्येर उच्यमानॊ ऽपि तथ्यम
न मर्मगां जातु वक्तासि रूक्षां; नॊपस्तुतिं कटुकां नॊत शुक्ताम
धर्मारामाम अर्थवतीम अहिंस्राम; एतां वाचं तव जानामि सूत
तवम एव नः परियतमॊ ऽसि दूत; इहागच्छेद विदुरॊ वा दवितीयः
अभीक्ष्णदृष्टॊ ऽसि पुरा हि नस तवं; धनंजयस्यात्म समः सखासि
इतॊ गत्वा संजय कषिप्रम एव; उपातिष्ठेथा बराह्मणान ये तद अर्हाः
विशुद्धवीर्यांश चरणॊपपन्नान; कुले जातान सर्वधर्मॊपपन्नान
सवाध्यायिनॊ बराह्मणा भिक्षवश च; तपस्विनॊ ये च नित्या वनेषु
अभिवाद्या वै मद्वचनेन वृद्धास; तथेतरेषां कुशलं वदेथाः
पुरॊहितं धृतराष्ट्रस्य राज्ञ; आचार्याश च ऋत्विजॊ ये च तस्य
तैश च तवं तात सहितैर यथार्हं; संगच्छेथाः कुशलेनैव सूत
आचार्य इष्टॊ ऽनपगॊ विधेयॊ; वेदान ईप्सन बरह्मचर्यं चचार
यॊ ऽसत्रं चतुष्पात पुनर एव चक्रे; दरॊणः परसन्नॊ ऽभिवाद्यॊ यथार्हम
अधीत विद्यश चरणॊपपन्नॊ; यॊ ऽसत्रं चतुष्पात पुनर एव चक्रे
गन्धर्वपुत्र परतिमं तरस्विनं; तम अश्वत्थामानं कुशलं सम पृच्छेः
शारद्वतस्यावसथं सम गत्वा; महारथस्यास्त्रविदां वरस्य
तवं माम अभीक्ष्णं परिकीर्तयन वै; कृपस्य पादौ संजय पाणिना सपृशेः
यस्मिञ शौर्यम आनृशंस्यं तपश च; परज्ञा शीलं शरुतिसत्त्वे धृतिश च
पादौ गृहीत्वा कुरुसत्तमस्य; भीष्मस्य मां तत्र निवेदयेथाः
परज्ञा चक्षुर यः परणेता कुरूणां; बहुश्रुतॊ वृद्धसेवी मनीषी
तस्मै राज्ञे सथविरायाभिवाद्य; आचक्षीथाः संजय माम अरॊगम
जयेष्ठः पुत्रॊल्धृतराष्ट्रस्य मन्दॊ; मूर्खः शठः संजय पापशीलः
परशास्ता वै पृथिवी येन सर्वा; सुयॊधनं कुशलं तात पृच्छेः
भराता कनीयान अपि तस्य मन्दस; तथाशीलः संजय सॊ ऽपि शश्वत
महेष्वासः शूरतमः कुरूणां; दुःशासनं कुशलं तात पृच्छेः
वृन्दारकं कविम अर्थेष्व अमूढं; महाप्रज्ञं सर्वधर्मॊपपन्नम
न तस्य युद्धं रॊचते वै कदा चिद; वैश्यापुत्रं कुशलं तात पृच्छेः
निकर्तने देवने यॊ ऽदवितीयश; छन्नॊपधः साधु देवी मताक्षः
यॊ दुर्जयॊ देवितव्येन संख्ये; स चित्रसेनः कुशलं तात वाच्यः
यस्य कामॊ वर्तते नित्यम एव; नान्यः शमाद भारतानाम इति सम
स बाह्लीकानाम ऋषभॊ मनस्वी; पुरा यथा माभिवदेत परसन्नः
गुणैर अनेकैः परवरैश च युक्तॊ; विज्ञानवान नैव च निष्ठुरॊ यः
सनेहाद अमर्षं सहते सदैव; स सॊमदत्तः पूजनीयॊ मतॊ मे
अर्हत्तमः कुरुषु सौमदत्तिः; स नॊ भराता संजय मत सखा च
महेष्वासॊ रथिनाम उत्तमॊ यः; सहामात्यः कुशलं तस्य पृच्छेः
ये चैवान्ये कुरुमुख्या युवानः; पुत्राः पौत्रा भरातरश चैव ये नः
यं यम एषां येन येनाभिगच्छेर; अनामयं मद्वचनेन वाच्यः
ये राजानः पाण्डवायॊधनाय; समानीता धार्तराष्ट्रेण के चित
वसातयः शाल्वकाः केकयाश च; तथाम्बष्ठा ये तरिगर्ताश च मुख्याः
पराच्यॊदीच्या दाक्षिणात्याश च शूरास; तथा परतीच्याः पार्वतीयाश च सर्वे
अनृशंसाः शीलवृत्तॊपपन्नास; तेषां सर्वेषां कुशलं तात पृच्छेः
हस्त्यारॊहा रथिनः सादिनश च; पदातयश चार्यसंघा महान्तः
आख्याय मां कुशलिनं सम तेषाम; अनामयं परिपृच्छेः समग्रान
तथा राज्ञॊ हय अर्थयुक्तान अमात्यान; दौवारिकान ये च सेनां नयन्ति
आयव्ययं ये गणयन्ति युक्ता; अर्थाश च ये महतश चिन्तयन्ति
गान्धारराजः शकुनिः पार्वतीयॊ; निकर्तने यॊ ऽदवितीयॊ ऽकषदेवी
मानं कुर्वन धार्तराष्ट्रस्य सूत; मिथ्या बुद्धेः कुशलं तात पृच्छेः
यः पाण्डवानेक रथेन वीरः; समुत्सहत्य अप्रधृष्यान विजेतुम
यॊ मुह्यतां मॊहयिताद्वितीयॊ; वैकर्तनं कुशलं तात पृच्छेः
स एव भक्तः स गुरुः स भृत्यः; स वै पिता स च माता सुहृच च
अगाध बुद्धिर विदुरॊ दीर्घदर्शी; स नॊ मन्त्री कुशलं तात पृच्छेः
वृद्धाः सत्रियॊ याश च गुणॊपपन्ना; या जञायन्ते संजय मातरस ताः
ताभिः सर्वाभिः सहिताभिः समेत्य; सत्रीभिर वृद्धाभिर अभिवादं वदेथाः
कच चित पुत्रा जीवपुत्राः सुसम्यग; वर्तन्ते वॊ वृत्तिम अनृशंस रूपाम
इति समॊक्त्वा संजय बरूहि पश्चाद; अजातशत्रुः कुशली सपुत्रः
या नॊ भार्याः संजय वेत्थ तत्र; तासां सर्वासां कुशलं तात पृच्छेः
सुसंगुप्ताः सुरभयॊ ऽनवद्याः; कच चिद गृहान आवसथाप्रमत्ताः
कच चिद वृत्तिं शवशुरेषु भद्राः; कल्याणीं वर्तध्वम अनृशंस रूपाम
यथा च वः सयुः पतयॊ ऽनुकूलास; तथा वृत्तिम आत्मनः सथापयध्वम
या नः सनुषाः संजय वेत्थ तत्र; पराप्ता कुलेभ्यश च गुणॊपपन्नाः
परजावत्यॊ बरूहि समेत्य ताश च; युधिष्ठिरॊ वॊ ऽभयवदत परसन्नः
कन्याः सवजेथः सदनेषु संजय; अनामयं मद्वचनेन पृष्ट्वा
कल्याणा वः सन्तु पतयॊ ऽनुकूला; यूयं पतीनां भवतानुकूलाः
अलंकृता वस्त्रवत्यः सुगन्धा; अबीभत्साः सुखिता भॊगवत्यः
लघु यासां दर्शनं वाक च लध्वी; वेश सत्रियः कुशलं तात पृच्छेः
दासी पुत्रा ये च दासाः कुरूणां; तदाश्रया बहवः कुब्ज खञ्जाः
आख्याय मां कुशलिनं सम तेभ्यॊ; अनामयं परिपृच्छेर जघन्यम
कच चिद वृत्तिर वर्तते वै पुराणी; कच चिद भॊगान धार्तराष्ट्रॊ ददाति
अङ्गहीनान कृपणान वामनांश च; आनृशंस्याद धृतराष्ट्रॊ बिभर्ति
अन्धाश च सर्वे सथविरास तथैव; हस्ताजीवा बहवॊ ये ऽतर सन्ति
आख्याय मां कुशलिनं सम तेषाम; अनामयं परिपृच्छेर जघन्यम
मा भैष्ट दुःखेन कुजीवितेन; नूनं कृतं परलॊकेषु पापम
निगृह्य शत्रून सुहृदॊ ऽनुगृह्य; वासॊभिर अन्नेन च वॊ भरिष्ये
सन्त्य एव मे बराह्मणेभ्यः कृतानि; भावीन्य अथॊ नॊ बत वर्तयन्ति
पश्याम्य अहं युक्तरूपांस तथैव; ताम एव सिद्धिं शरावयेथा नृपं तम
ये चानाथा दुर्बलाः सर्वकालम; आत्मन्य एव परयतन्ते ऽथ मूढाः
तांश चापि तवं कृपणान सर्वथैव; अस्मद वाक्यात कुशलं तात पृच्छेः
ये चाप्य अन्ये संश्रिता धार्तराष्ट्रान; नानादिग्भ्यॊ ऽभयागताः सूतपुत्र
दृष्ट्वा तांश चैवार्हतश चापि सर्वान; संपृच्छेथाः कुशलं चाव्ययं च
एवं सर्वानागताभ्यागतांश च; राज्ञॊ दूतान सर्वदिग्भ्यॊ ऽभयुपेतान
पृष्ट्वा सर्वान कुशलं तांश च सूत; पश्चाद अहं कुशली तेषु वाच्यः
न हीदृशः सन्त्य अपरे पृथिव्यां; ये यॊधका धार्तराष्ट्रेण लब्धाः
धर्मस तु नित्यॊ मम धर्म एव; महाबलः शत्रुनिबर्हणाय
इदं पुनर वचनं धार्तराष्ट्रं; सुयॊधनं संजय शरावयेथाः
यस ते शरीरे हृदयं दुनॊति; कामः कुरून असपत्नॊ ऽनुशिष्याम
न विद्यते युक्तिर एतस्य का चिन; नैवंविधाः सयाम यथा परियं ते
ददस्व वा शक्र पुरं ममैव; युध्यस्व वा भारतमुख्यवीर
[य]
उत सन्तम असन्तं च बालं वृद्धं च संजय
उताबलं बलीयांसं धाता परकुरुते वशे
उत बालाय पाण्डित्यं पण्डितायॊत बालताम
ददाति सर्वम ईशानः पुरस्ताच छुक्रम उच्चरन
अलं विज्ञापनाय सयाद आचक्षीथा यथातथम
अथॊ मन्त्रं मन्त्रयित्वा नयॊन्येनातिहृष्टवत
गावल्गणे कुरून गत्वा धृतराष्ट्रं महाबलम
अभिवाद्यॊपसंगृह्य ततः पृच्छेर अनामयम
बरूयाश चैनं तवम आसीनं कुरुभिः परिवारितम
तवैव राजन वीर्येण सुखं जीवन्ति पाण्डवाः
तव परसादाद बालास ते पराप्ता राज्यम अरिंदम
राज्ये तान सथापयित्वाग्रे नॊपेक्षीर विनशिष्यतः
सर्वम अप्य एतद एकस्य नालं संजय कस्य चित
तात संहत्य जीवामॊ मा दविषद्भ्यॊ वशं गमः
तथाभीष्मं शांतनवं भारतानां पितामहम
शिरसाभिवदेथास तवं मम नाम परकीर्तयन
अभिवाद्य च वक्तव्यस ततॊ ऽसमाकं पितामह
भवता शंतनॊर वंशॊ निमग्नः पुनर उद्धृतः
स तवं कुरु तथा तात सवमतेन पितामह
यथा जीवन्ति ते पौत्राः परीतिमन्तः परस्परम
तथैव विदुरं बरूयाः कुरूणाम मन्त्रधारिणम
अयुद्धं सौम्य भाषस्व हितकामॊ युधिष्ठिरः
अथॊ सुयॊधनं बरूया राजपुत्रम अमर्षणम
मध्ये कुरूणाम आसीनम अनुनीय पुनः पुनः
अपश्यन माम उपेक्षन्तं कृष्णाम एकां सभा गताम
तद्दुःखम अतितिक्षाम मा वधीष्म कुरून इति
एवं पूर्वापरान कलेशान अतितिक्षन्त पाण्डवाः
यथाबलीयसः सन्तस तत सर्वं कुरवॊ विदुः
यन नः पराव्राजयः सौम्य अजिनैः परतिवासितान
तद्दुःखम अतितिक्षाम मा वधीष्म कुरून इति
यत तत सभायाम आक्रम्य कृष्णां केशेष्व अधर्षयत
दुःशासनस ते ऽनुमते तच चास्माभिर उपेक्षितम
यथॊचितं सवकं भागं लभेमहि परंतप
निवर्तय परद्रव्ये बुद्धिं गृद्धां नरर्षभ
शान्तिर एवं भवेद राजन परीतिश चैव परस्परम
राज्यैक देशम अपि नः परयच्छ शमम इच्छताम
कुश सथलं वृकस्थलम आसन्दी वारणावतम
अवसानं भवेद अत्र किं चिद एव तु पञ्चमम
भरातॄणां देहि पञ्चानां गरामान पञ्च सुयॊधन
शान्तिर नॊ ऽसतु महाप्राज्ञ जञातिभिः सह संजय
भराता भरातरम अन्वेतु पिता पुत्रेण युज्यताम
समयमानाः समायान्तु पाञ्चालाः कुरुभिः सह
अक्षतान कुरुपाञ्चालान पश्येम इति कामये
सर्वे सुमनसस तात शाम्याम भरतर्षभ
अलम एव शमायास्मि तथा युद्धाय संजय
धर्मार्थयॊर अलं चाहं मृदवे दारुणाय च
[व]
अनुज्ञातः पाण्डवेन परययौ संजयस तदा
शासनं धृतराष्ट्रस्य सर्वं कृत्वा महात्मनः
संप्राप्य हास्तिनपुरं शीघ्रं च परविवेश ह
अन्तःपुरम उपस्थाय दवाःस्थं वचनम अब्रवीत
आचक्ष्व मां धृतराष्ट्राय दवाःस्थ; उपागतं पाण्डवानां सकाशात
जागर्ति चेद अभिवदेस तवं हि कषत्तः; परविशेयं विदितॊ भूमिपस्य
संजयॊ ऽयं भूमिपते नमस ते; दिदृक्षया दवारम उपागतस ते
पराप्तॊ दूतः पाण्डवानां सकाशात; परशाधि राजन किम अयं करॊतु
आचक्ष्व मांसुखिनं काल्यम अस्मै; परवेश्यतां सवागतं संजयाय
न चाहम एतस्य भवाम्य अकाल्यः; स मे कस्माद दवारि तिष्ठेत कषत्तः
ततः परविश्यानुमते नृपस्य; महद वेश्म पराज्ञशूरार्य गुप्तम
सिंहासनस्थं पार्थिवम आससाद; वैचित्रवीर्यं पराञ्जलिः सूतपुत्रः
संजयॊ ऽहं भूमिपते नमस ते; पराप्तॊ ऽसमि गत्वा नरदेव पाण्डवान
अभिवाद्य तवां पाण्डुपुत्रॊ मनस्वी; युधिष्ठिरः कुशलं चान्वपृच्छत
स ते पुत्रान ऋप्च्छति परीयमाणः; कच चित पुत्रैः परीयसे नप्तृभिश च
तथा सुधृद्भिः सचिवैश च राजन; ये चापि तवाम उपजीवन्ति तैश च
अभ्येत्य तवां तात वदामि संजय; अजातशत्रुं च सुखेन पार्थम
कच चित स राजा कुशली सपुत्रः; सहामात्यः सानुजः कौरवाणाम
सहामात्यः कुशली पाण्डुपुत्रॊ; भूयश चातॊ यच च ते ऽगरे मनॊ ऽभूत
निर्णिक्त धर्मार्थकरॊ मनस्वी; बहुश्रुतॊ दृष्टिमाञ शीलवांश च
परं धर्मात पाण्डवस्यानृशंस्यं; धर्मः परॊ वित्तचयान मतॊ ऽसय
सुखप्रिये धर्महीने न पार्थॊ; अनुरुध्यते भारत तस्य विद्धि
परप्रयुक्तः पुरुषॊ विचेष्टते; सूत्रप्रॊता दारुमयीव यॊषा
इमं दृष्ट्वा नियमपाण्डवस्य; मन्ये परं करं दैवं मनुष्यात
इमं च दृष्ट्वा तव कर्म दॊषं; पादॊदर्कं घॊरम अवर्ण रूपम
यावन नरः कामयते ऽतिकाल्यं; तावन नरॊ ऽयं लभते परशंसाम
अजातशत्रुस तु विहाय पापं; जीर्णां तवचं सर्प इवासमर्थाम
विरॊचते ऽहार्य वृत्तेन वीरॊ; युधिष्ठिरस तवयि पापं विसृज्य
अङ्गात्मनः कर्म निबॊध राजन; धर्मार्थयुक्ताद आर्य वृत्ताद अपेतम
उपक्रॊशं चेह गतॊ ऽसि राजन; नॊहेश च पापं परसजेद अमुत्र
स तवम अर्थं संशयितं विना तैर; आशंससे पुत्र वशानुगॊ ऽदय
अधर्मशब्दश च महान पृथिव्यां; नेदं कर्म तवत्समं भारताग्र्य
हीनप्रज्ञॊ दौष्कुलेयॊ नृशंसॊ; दीर्घवैरी कषत्रविद्यास्व अधीरः
एवं धर्मा नापदः संतितीर्षेद; धीन वीर्यॊ यश च भवेद अशिष्टः
कुले जातॊ धर्मवान यॊ यशस्वी; बहुश्रुतः सुखजीवी यतात्मा
धर्मार्थयॊर गरथितयॊर बिभर्ति; नान्यत्र दिष्टस्य वशाद उपैति
कथं हि मन्त्राग्र्य धरॊ मनीषी; धर्मार्थयॊर आपदि संप्रणेता
एवं युक्तः सर्वमन्त्रैर अहीनॊ; अनानृशंस्यं कर्म कुर्याद अमूढः
तवापीमे मन्त्रविदः समेत्य; समासते कर्मसु नित्ययुक्ताः
तेषाम अयं बलवान निश्चयश च; कुरु कषयार्थे निरयॊ वयपादि
अकालिकं कुरवॊ नाभविष्यन; पापेन चेत पापम अजातशत्रुः
इच्छेज जातु तवयि पापं विसृज्य; निन्दा चेयं तव लॊके ऽभिविष्यत
किम अन्यत्र विषयाद ईश्वराणां; यत्र पार्थः परलॊकं ददर्श
अत्यक्रामत स तथा संमतः सयान; न संशयॊ नास्ति मनुष्यकारः
एतान गुणान कर्मकृतान अवेक्ष्य; भावाभावौ वर्तमानाव अनित्यौ
बलिर हि राजा पारम अविन्दमानॊ; नान्यत कालात कारणं तत्र मेने
चक्षुः शरॊत्रे नासिका तवक च जिह्वा; जञानस्यैतान्य आयतनानि जन्तॊः
तानि परीतान्य एव तृष्णा कषयान्ते; तान्य अव्यथॊ दुःखहीनः परणुद्यात
न तव एवम अन्ये पुरुषस्य कर्म; संवर्तते सुप्रयुक्तं यथावत
मातुः पितुः कर्मणाभिप्रसूतः; संवर्धते विधिवद भॊजनेन
परियाप्रिये सुखदुःखे च राजन; निन्दाप्रशंसे च भजेत एनम
परस तव एनं गर्हयते ऽपराधे; परशंसते साधुवृत्तं तम एव
स तवा गर्हे भारतानां विरॊधाद; अन्तॊ नूनं भवितायं परजानाम
नॊ चेद इदं तव कर्मापराधात; कुरून दहेत कृष्ण वर्त्मेव कक्षम
तवम एवैकॊ जातपुत्रेषु राजन; वशं गन्ता सर्वलॊके नरेन्द्र
कामात्मनां शलाघसे दयूतकाले; नान्यच छमात पश्य विपाकम अस्य
अनाप्तानां परग्रहात तवं नरेन्द्र; तथाप्तानां निग्रहाच चैव राजन
भूमिं सफीतां दुर्बलत्वाद अनन्तां; न शक्तस तवं रक्षितुं कौरवेय
अनुज्ञातॊ रथवेगावधूतः; शरान्तॊ निपद्ये शयनं नृसिंह
परातः शरॊतारः कुरवः सभायाम; अजातशत्रॊर वचनं समेताः
[व]
दवाःस्थं पराह महाप्राज्ञॊ धृतराष्ट्रॊ महीपतिः
विदुरं दरष्टुम इच्छामि तम इहानय माचिरम
परहितॊ धृतराष्ट्रेण दूतः कषत्तारम अब्रवीत
ईश्वरस तवां महाराजॊ महाप्राज्ञ दिदृक्षति
एवम उक्तस तु विदुरः पराप्य राजनिवेशनम
अब्रवीद धृतराष्ट्राय दवाःस्थ मां परतिवेदय
विदुरॊ ऽयम अनुप्राप्तॊ राजेन्द्र तव शासनात
दरष्टुम इच्छति ते पादौ किं करॊतु परशाधि माम
परवेशय महाप्राज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम
अहं हि विदुरस्यास्य नाकाल्यॊ जातु दर्शने
परविशान्तः पुरं कषत्तर महाराजस्य धीमतः
न हि ते दर्शने ऽकाल्यॊ जातु राजा बरवीति माम
[व]
ततः परविश्य विदुरॊ धृतराष्ट्र निवेशनम
अब्रवीत पराञ्जलिर वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम
विदुरॊ ऽहं महाप्राज्ञ संप्राप्तस तव शासनात
यदि किं चन कर्तव्यम अयम अस्मि परशाधि माम
संजयॊ विदुर पराप्तॊ गर्हयित्वा च मां गतः
अजातशत्रॊः शवॊ वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति
तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचॊ मया
तन मे दहति गात्राणि तद अकार्षीत परजागरम
जाग्रतॊ दह्यमानस्य शरेयॊ यद इह पश्यसि
तद बरूहि तवं हि नस तात धर्मार्थकुशलॊ हय असि
यतः पराप्तः संजयः पाण्डवेभ्यॊ; न मे यथावन मनसः परशान्तिः
सवेन्द्रियाण्य अप्रकृतिं गतानि; किं वक्ष्यतीत्य एव हि मे ऽदय चिन्ता
अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम
हृतस्वं कामिनं चॊरम आविशन्ति परजागराः
कच चिद एतैर महादॊषैर न सपृष्टॊ ऽसि नराधिप
कच चिन न परवित्तेषु गृध्यन विपरितप्यसे
शरॊतुम इच्छामि ते धर्म्यं परं नैःश्रेयसं वचः
अस्मिन राजर्षिवंशे हि तवम एकः पराज्ञसंमतः
निषेवते परशस्तानि निन्दितानि न सेवते
अनास्तिकः शरद्दधान एतत पण्डित लक्षणम
करॊधॊ हर्षश च दर्पश च हरीस्तम्भॊ मान्यमानिता
यम अर्थान नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते
यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे
कृतम एवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते
यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतम उष्णं भयं रतिः
समृद्धिर असमृद्धिर वा स वै पण्डित उच्यते
यस्य संसारिणी परज्ञा धर्मार्थाव अनुवर्तते
कामाद अर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते
यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते
न किं चिद अवमन्यन्ते पण्डिता भरतर्षभ
कषिप्रं विजानाति चिरं शृणॊति; विज्ञाय चार्थं भजते न कामात
नासंपृष्टॊ वयौपयुङ्क्ते परार्थे; तत परज्ञानं परथमं पण्डितस्य
नाप्राप्यम अभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शॊचितुम
आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डित बुद्धयः
निश्चित्य यः परक्रमते नान्तर वसति कर्मणः
अवन्ध्य कालॊ वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते
आर्य कर्मणि राज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते
हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ
न हृष्यत्य आत्मसंमाने नावमानेन तप्यते
गाङ्गॊ हरद इवाक्षॊभ्यॊ यः स पण्डित उच्यते
तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां यॊगज्ञः सर्वकर्मणाम
उपायज्ञॊ मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते
परवृत्त वाक चित्रकथ ऊहवान परतिभानवान
आशु गरन्थस्य वक्ता च स वै पण्डित उच्यते
शरुतं परज्ञानुगं यस्य परज्ञा चैव शरुतानुगा
असंभिन्नार्य मर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः
अश्रुतश च समुन्नद्धॊ दरिद्रश च महामनाः
अर्थांश चाकर्मणा परेप्सुर मूढ इत्य उच्यते बुधैः
सवम अर्थं यः परित्यज्य परार्थम अनुतिष्ठति
मिथ्या चरति मित्रार्थे यश च मूढः स उच्यते
अकामान कामयति यः कामयानान परिद्विषन
बलवन्तं च यॊ दवेष्टि तम आहुर मूढचेतसम
अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं दवेष्टि हिनस्ति च
कर्म चारभते दुष्टं तम आहुर मूढचेतसम
संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते
चिरं करॊति कषिप्रार्थे स मूढॊ भरतर्षभ
अनाहूतः परविशति अपृष्टॊ बहु भाषते
विश्वसत्य अप्रमत्तेषु मूढ चेता नराधमः
परं कषिपति दॊषेण वर्तमानः सवयं तथा
यश च करुध्यत्य अनीशः सन स च मूढतमॊ नरः
आत्मनॊ बलम आज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम
अलभ्यम इच्छन नैष्कर्म्यान मूढ बुद्धिर इहॊच्यते
अशिष्यं शास्ति यॊ राजन्यश च शून्यम उपासते
कदर्यं भजते यश च तम आहुर मूढचेतसम
अर्थं महान्तम आसाद्य विद्याम ऐश्वर्यम एव वा
विचरत्य असमुन्नद्धॊ यः स पण्डित उच्यते
एकः संपन्नम अश्नाति वस ते वासश च शॊभनम
यॊ ऽसंविभज्य भृत्येभ्यः कॊ नृशंसतरस ततः
एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः
भॊक्तारॊ विप्रमुच्यन्ते कर्ता दॊषेण लिप्यते
एकं हन्यान न वाहन्याद इषुर मुक्तॊ धनुष्मता
बुद्धिर बुद्धिमतॊत्सृष्टा हन्याद राष्ट्रं सराजकम
एकया दवे विनिश्चित्य तरींश चतुर्भिर वशे कुरु
पञ्च जित्वा विदित्वा षट सप्त हित्वा सुखी भव
एकं विषरसॊ हन्ति शस्त्रेणैकश च वध्यते
सराष्ट्रं स परजं हन्ति राजानं मन्त्रविस्रवः
एकः सवादु न भुञ्जीत एकश चार्थान न चिन्तयेत
एकॊ न गच्छेद अध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात
एकम एवाद्वितीयं तद यद राजन नावबुध्यसे
सत्यं सवर्गस्य सॊपानं पारावारस्य नौर इव
एकः कषमावतां दॊषॊ दवितीयॊ नॊपलभ्यते
यद एनं कषमया युक्तम अशक्तं मन्यते जनः
एकॊ धर्मः परं शरेयः कषमैका शान्तिर उत्तमा
विद्यैका परमा दृष्टिर अहिंसैका सुखावहा
दवाव इमौ गरसते भूमिः सर्पॊ बिलशयान इव
राजानं चाविरॊद्धारं बराह्मणं चाप्रवासिनम
दवे कर्मणी नरः कुर्वन्न अस्मिँल लॊके विरॊचते
अब्रुवन परुषं किं चिद असतॊ नार्थयंस तथा
दवाव इमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्यय कारिणौ
सत्रियः कामित कामिन्यॊ लॊकः पूजित पूजकः
दवाव इमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशॊषणौ
यश चाधनः कामयते यश च कुप्यत्य अनीश्वरः
दवाव इमौ पुरुषौ राजन सवर्गस्य परि तिष्ठतः
परभुश च कषमया युक्तॊ दरिद्रश च परदानवान
नयायागतस्य दरव्यस्य बॊद्धव्यौ दवाव अतिक्रमौ
अपात्रे परतिपत्तिश च पात्रे चाप्रतिपादनम
तरयॊ नयाया मनुष्याणां शरूयन्ते भरतर्षभ
कनीयान मध्यमः शरेष्ठ इति वेदविदॊ विदुः
तरिविधाः पुरुषा राजन्न उत्तमाधममध्यमाः
नियॊजयेद यथावत तांस तरिविधेष्व एव कर्मसु
तरय एवाधना राजन भार्या दासस तथा सुतः
यत ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद धनम
चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन; वर्ज्यान्य आहुः पण्डितस तानि विद्यात
अल्पप्रज्ञैः सह मन्त्रं न कुर्यान; न दीर्घसूत्रैर अलसैश चारणैश च
चत्वारि ते तात गृहे वसन्तु; शरियाभिजुष्टस्य गृहस्थ धर्मे
वृद्धॊ जञातिर अवसन्नः कुलीनः; सखा दरिद्रॊ भगिनी चानपत्या
चत्वार्य आह महाराज सद्यस्कानि बृहस्पतिः
पृच्छते तरिदशेन्द्राय तानीमानि निबॊध मे
देवतानां च संकल्पम अनुभावं च धीमताम
विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम
पञ्चाग्नयॊ मनुष्येण परिचर्याः परयत्नतः
पिता माताग्निर आत्मा च गुरुश च भरतर्षभ
पञ्चैव पूजयँल लॊके यशः पराप्नॊति केवलम
देवान पितॄन मनुष्यांश च भिक्षून अतिथिपञ्चमान
पञ्च तवानुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसि
मित्राण्य अमित्रा मध्यस्था उपजीव्यॊपजीविनः
पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेद एकम इन्द्रियम
ततॊ ऽसय सरवति परज्ञा दृतेः पादाद इवॊदकम
षड दॊषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिम इच्छता
निद्रा तन्द्री भयं करॊध आलस्यं दीर्घसूत्रता
षड इमान पुरुषॊ जह्याद भिन्नां नावम इवार्णवे
अप्रवक्तारम आचार्यम अनधीयानम ऋत्विजम
अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रिय वादिनीम
गरामकारं च गॊपालं वनकामं च नापितम
षड एव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदा चन
सत्यं दानम अनालस्यम अनसूया कषमा धृतिः
षण्णाम आत्मनि नित्यानाम ऐश्वर्यं यॊ ऽधिगच्छति
न स पापैः कुतॊ ऽनर्थैर युज्यते विजितेन्द्रियः
षड इमे षट्सु जीवन्ति सप्तमॊ नॊपलभ्यते
चॊराः परमत्ते जीवन्ति वयाधितेषु चिकित्सकाः
परमदाः कामयानेषु यजमानेषु याजकाः
राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिताः
सप्त दॊषाः सदा राज्ञा हातव्या वयसनॊदयाः
परायशॊ यैर विनश्यन्ति कृतमूलाश च पार्थिवाः
सत्रियॊ ऽकषा मृगया पानं वाक पारुष्यं च पञ्चमम
महच च दण्डपारुष्यम अर्थदूषणम एव च
अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यतः
बराह्मणान परथमं दवेष्टि बराह्मणैश च विरुध्यते
बराह्मण सवानि चादत्ते बराह्मणांश च जिघांसति
रमते निन्दया चैषां परशंसां नाभिनन्दति
नैतान समरति कृत्येषु याचितश चाभ्यसूयति
एतान दॊषान नरः पराज्ञॊ बुद्ध्या बुद्ध्वा विवर्जयेत
अष्टाव इमानि हर्षस्य नव नीतानि भारत
वर्तमानानि दृश्यन्ते तान्य एव सुसुखान्य अपि
समागमश च सखिभिर महांश चैव धनागमः
पुत्रेण च परिष्वङ्गः संनिपातश च मैथुने
समये च परियालापः सवयूथेषु च संनतिः
अभिप्रेतस्य लाभश च पूजा च जनसंसदि
नवद्वारम इदं वेश्म तरिस्थूणं पञ्च साक्षिकम
कषेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान यॊ वेद स परः कविः
दश धर्मं न जानन्ति धृतराष्ट्र निबॊध तान
मत्तः परमत्त उन्मत्तः शरान्तः करुद्धॊ बुभुक्षितः
तवरमाणश च भीरुश च लुब्धः कामी च ते दश
तस्माद एतेषु भावेषु न परसज्जेत पण्डितः
अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
पुत्रार्थम असुरेन्द्रेण गीतं चैव सुधन्वना
यः काममन्यू परजहाति राजा; पात्रे परतिष्ठापयते धनं च
विशेषविच छरुतवान कषिप्रकारी; तं सर्वलॊकः कुरुते परमाणम
जानाति विश्वासयितुं मनुष्यान; विज्ञात दॊषेषु दधाति दण्डम
जानाति मात्रां च तथा कषमां च; तं तादृशं शरीर जुषते समग्रा
सुदुर्बलं नावजानाति कं चिद; युक्तॊ रिपुं सेवते बुद्धिपूर्वम
न विग्रहं रॊचयते बलस्थैः; काले च यॊ विक्रमते स धीरः
पराप्यापदं न वयथते कदा चिद; उद्यॊगम अन्विच्छति चाप्रमत्तः
दुःखं च काले सहते जितात्मा; धुरंधरस तस्य जिताः सपत्नाः
अनर्थकं विप्र वासं गृहेभ्यः; पापैः संधिं परदाराभिमर्शम
दम्भं सतैन्यं पैशुनं मद्य पानं; न सेवते यः स सुखी सदैव
न संरम्भेणारभते ऽरथवर्गम; आकारितः शंसति तथ्यम एव
न मात्रार्थे रॊचयते विवादं; नापूजितः कुप्यति चाप्य अमूढः
न यॊ ऽभयसूयत्य अनुकम्पते च; न दुर्बलः परातिभाव्यं करॊति
नात्याह किं चित कषमते विवादं; सर्वत्र तादृग लभते परशंसाम
यॊ नॊद्धतं कुरुते जातु वेषं; न पौरुषेणापि विकत्थते ऽनयान
न मूर्च्छितः कटुकान्य आह किं चित; परियं सदा तं कुरुते जनॊ ऽपि
न वैरम उद्दीपयति परशान्तं; न दर्मम आरॊहति नास्तम एति
न दुर्गतॊ ऽसमीति करॊति मन्युं; तम आर्य शीलं परम आहुर अग्र्यम
न सवे सुखे वै कुरुते परहर्षं; नान्यस्य दुःखे भवति परतीतः
दत्त्वा न पश्चात कुरुते ऽनुतापं; न कत्थते सत्पुरुषार्य शीलः
देशाचारान समयाञ जातिधर्मान; बुभूषते यस तु परावरज्ञः
स तत्र तत्राधिगतः सदैव; महाजनस्याधिपत्यं करॊति
दम्भं मॊहं मत्सरं पापकृत्यं; राजद्विष्टं पैशुनं पूगवैरम
मत्तॊन्मत्तैर दुर्जनैश चापि वादं; यः परज्ञावान वर्जयेत स परधानः
दमं शौचं दैवतं मङ्गलानि; परायश्चित्तं विविधाँल लॊकवादान
एतानि यः कुरुते नैत्यकानि; तस्यॊत्थानं देवता राधयन्ति
समैर विवाहं कुरुते न हीनैः; समैः सख्यं वयवहारं कथाश च
गुणैर विशिष्टांश च पुरॊ दधाति; विपश्चितस तस्य नयाः सुनीताः
मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यॊ; मितं सवपित्य अमितं कर्मकृत्वा
ददात्य अमित्रेष्व अपि याचितः संस; तम आत्मवन्तं परजहात्य अनर्थाः
चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य; नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किं चित
मन्त्रे गुप्ते सम्यग अनुष्ठिते च; सवल्पॊ नास्य वयथते कश चिद अर्थः
यः सर्वभूतप्रशमे निविष्टः; सत्यॊ मृदुर दानकृच छुद्ध भावः
अतीव संज्ञायते जञातिमध्ये; महामणिर जात्य इव परसन्नः
य आत्मनापत्रपते भृशं नरः; स सर्वलॊकस्य गुरुर भवत्य उत
अनन्त तेजाः सुमनाः समाहितः; सवतेजसा सूर्य इवावभासते
वने जाताः शापदग्धस्य राज्ञः; पाण्डॊः पुत्राः पञ्च पञ्चेन्द्र कल्पाः
तवयैव बाला वर्धिताः शिक्षिताश च; तवादेशं पालयन्त्य आम्बिकेय
परदायैषाम उचितं तात राज्यं; सुखी पुत्रैः सहितॊ मॊदमानः
न देवानां नापि च मानुषाणां; भविष्यसि तवं तर्कणीयॊ नरेन्द्र
[धृ]
जाग्रतॊ दह्यमानस्य यत कार्यम अनुपश्यसि
तद बरूहि तवं हि नस तात धर्मार्थकुशलः शुचिः
तवं मां यथावद विदुर परशाधि; परज्ञा पूर्वं सर्वम अजातशत्रॊः
यन मन्यसे पथ्यम अदीनसत्त्व; शरेयः करं बरूहि तद वै कुरूणाम
पापाशङ्गी पापम एव नौपश्यन; पृच्छामि तवां वयाकुलेनात्मनाहम
कवे तन मे बरूहि सर्वं यथावन; मनीषितं सर्वम अजातशत्रॊः
शुभं वा यदि वा पापं दवेष्यं वा यदि वा परियम
अपृष्टस तस्य तद बरूयाद यस्य नेच्छेत पराभवम
तस्माद वक्ष्यामि ते राजन भवम इच्छन कुरून परति
वचः शरेयः करं धर्म्यं बरुवतस तन निबॊध मे
मिथ्यॊपेतानि कर्माणि सिध्येयुर यानि भारत
अनुपाय परयुक्तानि मा सम तेषु मनः कृथाः
तथैव यॊगविहितं न सिध्येत कर्म यन नृप
उपाययुक्तं मेधावी न तत्र गलपयेन मनः
अनुबन्धान अवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु
संप्रधार्य च कुर्वीत न वेगेन समाचरेत
अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकांश चैव कर्मणाम
उत्थानम आत्मनश चैव धीरः कुर्वीत वा न वा
यः परमाणं न जानाति सथाने वृद्धौ तथा कषये
कॊशे जनपदे दण्डे न स राज्यावतिष्ठते
यस तव एतानि परमाणानि यथॊक्तान्य अनुपश्यति
युक्तॊ धर्मार्थयॊर जञाने स राज्यम अधिगच्छति
न राज्यं पराप्तम इत्य एव वर्तितव्यम असांप्रतम
शरियं हय अविनयॊ हन्ति जरा रूपम इवॊत्तमम
भक्ष्यॊत्तम परतिच्छन्नं मत्स्यॊ बडिशम आयसम
रूपाभिपाती गरसते नानुबन्धम अवेक्षते
यच छक्यं गरसितुं गरस्यं गरस्तं परिणमेच च यत
हितं च परिणामे यत तद अद्यं भूतिम इच्छता
वनस्पतेर अपक्वानि फलानि परचिनॊति यः
स नाप्नॊति रसं तेभ्यॊ बीजं चास्य विनश्यति
यस तु पक्वम उपादत्ते काले परिणतं फलम
फलाद रसं स लभते बीजाच चैव फलं पुनः
यथा मधु समादत्ते रक्षन पुष्पाणि षट्पदः
तद्वद अर्थान मनुष्येभ्य आदद्याद अविहिंसया
पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत
माला कार इवारामे न यथाङ्गार कारकः
किं नु मे सयाद इदं कृत्वा किं नु मे सयाद अकुर्वतः
इति कर्माणि संचिन्त्य कुर्याद वा पुरुषॊ न वा
अनारभ्या भवन्त्य अर्थाः के चिन नित्यं तथागताः
कृतः पुरुषकारॊ ऽपि भवेद येषु निरर्थकः
कांश चिद अर्थान नरः पराज्ञॊ लभु मूलान महाफलान
कषिप्रम आरभते कर्तुं न विघ्नयति तादृशान
ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषानुपिबन्न इव
आसीनम अपि तूष्णीकम अनुरज्यन्ति तं परजाः
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम
परसादयति लॊकं यस तं लॊकॊ ऽनुप्रसीदति
यस्मात तरस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान मृगा इव
सागरान्ताम अपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते
पितृपैतामहं राज्यं पराप्तवान सवेन तेजसा
वायुर अभ्रम इवासाद्य भरंशयत्य अनये सथितः
धर्मम आचरतॊ राज्ञः सद्भिश चरितम आदितः
वसुधा वसुसंपूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी
अथ संत्यजतॊ धर्मम अधर्मं चानुतिष्ठतः
परतिसंवेष्टते भूमिर अग्नौ चर्माहितं यथा
य एव यत्नः करियते परर राष्ट्रावमर्दने
स एव यत्नः कर्तव्यः सवराष्ट्र परिपालने
धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत
धर्ममूलां शरियं पराप्य न जहाति न हीयते
अप्य उन्मत्तात परलपतॊ बालाच च परिसर्पतः
सर्वतः सारम आदद्याद अश्मभ्य इव काञ्चनम
सुव्याहृतानि सुधियां सुकृतानि ततस ततः
संचिन्वन धीर आसीत शिला हारी शिलं यथा
गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति बराह्मणाः
चारैः पश्यन्ति राजानश चक्षुर्भ्याम इतरे जनाः
भूयांसं लभते कलेशं या गौर भवति दुर्दुहा
अथ या सुदुहा राजन नैव तां विनयन्त्य अपि
यद अतप्तं परणमति न तत संतापयन्त्य अपि
यच च सवयं नतं दारु न तत संनामयन्त्य अपि
एतयॊपमया धीरः संनमेत बलीयसे
इन्द्राय स परणमते नमते यॊ बलीयसे
पर्जन्यनाथाः पशवॊ राजानॊ मित्र बान्धवाः
पतयॊ बान्धवाः सत्रीणां बराह्मणा वेद बान्धवाः
सत्येन रक्ष्यते धर्मॊ विया यॊगेन रक्ष्यते
मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते
मानेन रक्ष्यते धान्यम अश्वान रक्ष्यत्य अनुक्रमः
अभीक्ष्णदर्शनाद गावः सत्रियॊ रक्ष्याः कुचेलतः
न कुलं वृत्ति हीनस्य परमाणम इति मे मतिः
अन्त्येष्व अपि हि जातानां वृत्तम एव विशिष्यते
य ईर्ष्युः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये
सुखे सौभाग्यसत्कारे तस्य वयाधिर अनन्तकः
अकार्य करणाद भीतः कार्याणां च विवर्जनात
अकाले मन्त्रभेदाच च येन माद्येन न तत पिबेत
विद्यामदॊ धनमदस तृतीयॊ ऽभिजनॊ मदः
एते मदावलिप्तानाम एत एव सतां दमाः
असन्तॊ ऽभयर्थिताः सद्भिः किं चित कार्यं कदा चन
मन्यन्ते सन्तम आत्मानम असन्तम अपि विश्रुतम
गतिर आत्मवतां सन्तः सन्त एव सतां गतिः
असतां च गतिः सन्तॊ न तव असन्तः सतां गतिः
जिता सभा वस्त्रवता समाशा गॊमता जिता
अध्वा जितॊ यानवता सर्वं शीलवता जितम
शीलं परधानं पुरुषे तद यस्येह परणश्यति
न तस्य जीवितेनार्थॊ न धनेन न बन्धुभिः
आढ्यानां मांसपरमं मध्यानां गॊरसॊत्तरम
लवणॊत्तरं दरिद्राणां भॊजनं भरतर्षभ
संपन्नतरम एवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा
कषुत सवादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा
परायेण शरीमतां लॊके भॊक्तुं शक्तिर न विद्यते
दरिद्राणां तु राजेन्द्र अपि काष्ठं हि जीर्यते
अवृत्तिर भयम अन्त्यानां मध्यानां मरणाद भयम
उत्तमानां तु मर्त्यानाम अवमानात परं भयम
ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदाः पानमदादयः
ऐश्वर्यमदमत्तॊ हि नापतित्वा विबुध्यते
इन्द्रियौर इन्द्रियार्थेषु वर्तमानैर अनिग्रहैः
तैर अयं ताप्यते लॊकॊ नक्षत्राणि गरहैर इव
यॊ जितः पञ्चवर्गेण सहजेनात्म कर्शिना
आपदस तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवॊडुराड
अविजित्य य आत्मानम अमात्यान विजिगीषते
अमित्रान वाजितामात्यः सॊ ऽवशः परिहीयते
आत्मानम एव परथमं देशरूपेण यॊ जयेत
ततॊ ऽमात्यान अमित्रांश च न मॊघं विजिगीषते
वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु
परीक्ष्य कारिणं धीरम अत्यन्तं शरीर निषेवते
रथः शरीरं पुरुषस्य राजन; नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्य अस्य चाश्वाः
तैर अप्रमत्तः कुशलः सदश्वैर; दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः
एतान्य अनिगृहीतानि वयापादयितुम अप्य अलम
अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम
अनर्थम अर्थतः पश्यन्न अर्तं चैवाप्य अनर्थतः
इन्द्रियैः परसृतॊ बालः सुदुःखं मन्यते सुखम
धर्मार्थौ यः परित्यज्य सयाद इन्द्रियवशानुगः
शरीप्राणधनदारेभ्य कषिप्रं स परिहीयते
अर्थानाम ईश्वरॊ यः सयाद इन्द्रियाणाम अनीश्वरः
इन्द्रियाणाम अनैश्वर्याद ऐश्वर्याद भरश्यते हि सः
आत्मनात्मानम अन्विच्छेन मनॊ बुद्धीन्द्रियैर यतैः
आत्मैव हय आत्मनॊ बन्धुर आत्मैव रिपुर आत्मनः
कषुद्राक्षेणेव जालेन झषाव अपिहिताव उभौ
कामश च राजन करॊधश च तौ पराज्ञानं विलुम्पतः
समवेक्ष्येह धर्मार्थौ संभारान यॊ ऽधिगच्छति
स वै संभृत संभारः सततं सुखम एधते
यः पञ्चाभ्यन्तराञ शत्रून अविजित्य मतिक्षयान
जिगीषति रिपून अन्यान रिपवॊ ऽभिभवन्ति तम
दृश्यन्ते हि दुरात्मानॊ वध्यमानाः सवकर्म भिः
इन्द्रियाणाम अनीशत्वाद राजानॊ राज्यविभ्रमैः
असंत्यागात पापकृताम अपापांस; तुल्यॊ दण्डः सपृशते मिश्रभावात
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावात; तस्मात पापैः सह संधिं न कुर्यात
निजान उत्पततः शत्रून पञ्च पञ्च परयॊजनान
यॊ मॊहान न निघृह्णाति तम आपद गरसते नरम
अनसूयार्जवं शौचं संतॊषः परियवादिता
दमः सत्यम अनायासॊ न भवन्ति दुरात्मनाम
आत्मज्ञानम अनायासस तितिक्षा धर्मनित्यता
वाक चैव गुप्ता दानं च नैतान्य अन्त्येषु भारत
आक्रॊश परिवादाभ्यां विहिंसन्त्य अबुधा बुधान
वक्ता पापम उपादत्ते कषममाणॊ विमुच्यते
हिंसा बलम असाधूनां राज्ञां दण्डविधिर बलम
शुश्रूषा तु बलं सत्रीणां कषमागुणवतां बलम
वाक संयमॊ हि नृपते सुदुष्करतमॊ मतः
अर्थवच च विचित्रं च न शक्यं बहुभाषितुम
अभ्यावहति कल्याणं विविधा वाक सुभाषिता
सैव दुर्भाषिता राजन्न अनर्थायॊपपद्यते
संरॊहति शरैर विद्धं वनं परशुना हतम
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरॊहति वाक कषतम
कर्णिनालीकनाराचा निर्हरन्ति शरीरतः
वाक्शल्यस तु न निर्हर्तुं शक्यॊ हृदि शयॊ हि सः
वाक सायका वदनान निष्पतन्ति; यैर आहतः शॊचति रत्र्य अहानि
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान पण्डितॊ नावसृजेत परेषु
यस्मै देवाः परयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम
बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सॊ ऽपाचीनानि पश्यति
बुद्धौ कलुष भूतायां विनाशे परत्युपस्थिते
अनयॊ नयसंकाशॊ हृदयान नापसर्पति
सेयं बुद्धिः परीता ते पुत्राणां तव भारत
पाण्डवानां विरॊधेन न चैनाम अवबुध्यसे
राजा लक्षणसंपन्नस तरैलॊक्यस्यापि यॊ भवेत
शिष्यस ते शासिता सॊ ऽसतु धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः
अतीव सर्वान पुत्रांस ते भागधेय पुरस्कृतः
तेजसा परज्ञया चैव युक्तॊ धर्मार्थतत्त्ववित
आनृशंस्याद अनुक्रॊशाद यॊ ऽसौ धर्मभृतां वरः
गौरवात तव राजेन्द्र बहून कलेशांस तितिक्षति
[धृ]
बरूहि भूयॊ महाबुद्धे धर्मार्थसहितं वचः
शृण्वतॊ नास्ति मे तृप्तिर विचित्राणीह भाषसे
सर्वतीर्थेषु वा सनानं सर्वभूतेषु चार्जवम
उभे एते समे सयाताम आर्जवं वा विशिष्यते
आर्जवं परतिपद्यस्व पुत्रेषु सततं विभॊ
इह कीर्तिं परां पराप्य परेत्य सवर्गम अवाप्स्यसि
यावत कीर्तिर मनुष्यस्य पुण्या लॊकेषु गीयते
तावत स पुरुषव्याघ्र सवर्गलॊके महीयते
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
विरॊचनस्य संवादं केशिन्य अर्थे सुधन्वना
किं बराह्मणाः सविच छरेयांसॊ दितिजाः सविद विरॊचन
अथ केन सम पर्यङ्कं सुधन्वा नाधिरॊहति
पराजापत्या हि वै शरेष्ठा वयं केशिनि सत्तमाः
अस्माकं खल्व इमे लॊकाः के देवाः के दविजातयः
इहैवास्स्व परतीक्षाव उपस्थाने विरॊचन
सुधन्वा परातर आगन्ता पश्येयं वां समागतौ
तथा भद्रे करिष्यामि यथा तवं भीरु भाषसे
सुधन्वानं च मां चैव परातर दरष्टासि संगतौ
अन्वालभे हिरण्मयं पराह्रादे ऽहं तवासनम
एकत्वम उपसंपन्नॊ न तव आसेयं तवया सह
अन्वाहरन्तु फलकं कूर्चं वाप्य अथ वा बृसीम
सुधन्वन न तवम अर्हॊ ऽसि मया सह समासनम
पितापि ते समासीनम उपासीतैव माम अधः
बालः सुखैधितॊ गेहे न तवं किं चन बुध्यसे
हिरण्यं च गवाश्वं च यद वित्तम असुरेषु नः
सुधन्वन विपणे तेन परश्नं पृच्छाव ये विदुः
हिरण्यं च गवाश्वं च तवैवास्तु विरॊचन
पराणयॊस तु पणं कृत्वा परश्नं पृच्छाव ये विदुः
आवां कुत्र गमिष्यावः पराणयॊर विपणे कृते
न हि देवेष्व अहं सथाता न मनुष्येषु कर्हि चित
पितरं ते गमिष्यावः पराणयॊर विपणे कृते
पुत्रस्यापि स हेतॊर हि परह्रादॊ नानृतं वदेत
[परह]
इमौ तौ संप्रदृश्येते याभ्यां न चरितं सह
आशीविषाव इव करुद्धाव एकमार्गम इहागतौ
किं वै सहैव चरतॊ न पुरा चरतः सह
विरॊचनैतत पृच्छामि किं ते सख्यं सुधन्वना
न मे सुधन्वना सख्यं पराणयॊर विपणावहे
परह्राद तत तवाम ऋप्च्छामि मा परश्नम अनृतं वदीः
[परह]
उदकं मधुपर्कं चाप्य आनयन्तु सुधन्वने
बरह्मन्न अभ्यर्चनीयॊ ऽसि शवेता गौः पीवरी कृता
उदकं मधुपर्कं च पथ एवार्पितं मम
परह्राद तवं तु नौ परश्नं तथ्यं परब्रूहि पृच्छतॊः
[परह]
पुर्तॊ वान्यॊ भवान बरह्मन साक्ष्ये चैव भवेत सथितः
तयॊर विवदतॊः परश्नं कथम अस्मद विभॊ वदेत
अथ यॊ नैव परब्रूयात सत्यं वा यदि वानृतम
एतत सुधन्वन पृच्छामि दुर्विवक्ता सम किं वसेत
यां रात्रिम अधिविन्ना सत्री यां चैवाक्ष पराजितः
यां च भाराभितप्ताङ्गॊ दुर्विवक्ता सम तां वसेत
नगरे परतिरुद्धः सन बहिर दवारे बुभुक्षितः
अमित्रान भूयसः पश्यन दुर्विवक्ता सम तां वसेत
पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते
शतम अश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते
हन्ति जातान अजातांश च हिरण्यार्थॊ ऽनृतं वदन
सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा सम भूम्यनृतं वदीः
[परह]
मत्तः शरेयान अङ्गिरा वै सुधन्वा तवद विरॊचन
मातास्य शरेयसी मातुस तस्मात तवं तेन वै जितः
विरॊचन सुधन्वायं पराणानाम ईश्वरस तव
सुधन्वन पुनर इच्छामि तवया दत्तं विरॊचनम
यद धर्मम अवृणीथास तवं न कामाद अनृतं वदीः
पुनर ददामि ते तस्मात पुत्रं परह्राद दुर्लभम
एष परह्राद पुत्रस ते मया दत्तॊ विरॊचनः
पादप्रक्षालनं कुर्यात कुमार्याः संनिधौ मम
तस्माद राजेन्द्र भूम्यर्थे नानृतं वक्तुम अर्हसि
मा गमः स सुतामात्यॊ ऽतययं पुत्रान अनुभ्रमन
न देवा यष्टिम आदाय रक्षन्ति पशुपालवत
यं तु रक्षितुम इच्छन्ति बुद्ध्या संविभजन्ति तम
यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः
तथा तथास्य सर्वार्थाः सिध्यन्ते नात्र संशयः
न छन्दांसि वृजिनात तारयन्ति; आयाविनं मायया वर्तमानम
नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाश; छन्दांस्य एनं परजहत्य अन्तकाले
मत्तापानं कलहं पूगवैरं; भार्यापत्यॊर अन्तरं जञातिभेदम
राजद्विष्टं सत्रीपुमांसॊर विवादं; वर्ज्यान्य आहुर यश च पन्थाः परदुष्ठः
सामुद्रिकं वणिजं चॊरपूर्वं; शलाक धूर्तं च चिकित्सकं च
अरिं च मित्रं च कुशीलवं च; नैतान साख्येष्व अधिकुर्वीत सप्त
मानाग्निहॊत्रम उत मानमौनं; मानेनाधीतम उत मानयज्ञः
एतानि चत्वार्य अभयंकराणि; भयं परयच्छन्त्य अयथा कृतानि
अगार दाही गरदः कुण्डाशी सॊमविक्रयी
पर्व कारश च सूची च मित्र धरुक पारदारिकः
भरूणहा गुरु तल्पी च यश च सयात पानपॊ दविजः
अतितीक्ष्णश च काकश च नास्तिकॊ वेद निन्दकः
सरुव परग्रहणॊ वरात्यः कीनाशश चार्थवान अपि
रक्षेत्य उक्तश च यॊ हिंस्यात सर्वे बरह्मण्हणैः समाः
तृणॊक्लया जञायते जातरूपं; युगे भद्रॊ वयवहारेण साधुः
शूरॊ भयेष्व अर्थकृच्छ्रेषु धीरः; कृच्छ्रास्व आपत्सु सुहृदश चारयश च
जरा रूपं हरति हि धैर्यम आशा; मृत्युः पराणान धर्मचर्याम असूया
करॊधः शरियं शीलम अनार्य सेवा; हरियं कामः सर्वम एवाभिमानः
शरीर मङ्गलात परभवति परागल्भ्यात संप्रवर्धते
दाक्ष्यात तु कुरुते मूलं संयमात परतितिष्ठति
अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति; परज्ञा च कौल्यं च दमः शरुतं च
पराक्रमश चाबहु भाषिता च; दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च
एतान गुणांस तात महानुभावान; एकॊ गुणः संश्रयते परसह्य
राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं; सर्वान गुणान एष गुणॊ ऽतिभाति
अष्टौ नृपेमानि मनुष्यलॊके; सवर्गस्य लॊकस्य निदर्शनानि
चत्वार्य एषाम अन्ववेतानि सद्भिश; चत्वार्य एषाम अन्ववयन्ति सन्तः
यज्ञॊ दानम अध्ययनं तपश च; चत्वार्य एतान्य अन्ववेतानि सद्भिः
दमः सत्यम आर्जवम आनृशंस्यं; चत्वार्य एतान्य अन्ववयन्ति सन्तः
न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा; न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम
नासौ हर्मॊ यतन सत्यम अस्ति; न तत सत्यं यच छलेनानुविद्धम
सत्यं रूपं शरुतं विद्या कौल्यं शीलं बलं धनम
शौर्यं च चिरभाष्यं च दशः संसर्गयॊनयः
पापं कुर्वन पापकीर्तिः पापम एवाश्नुते फलम
पुण्यं कुर्वन पुण्यकीर्तिः पुण्यम एवाश्नुते फलम
पापं परज्ञां नाशयति करियमाणं पुनः पुनः
नष्टप्रज्ञः पापम एव नित्यम आरभते नरः
पुण्यं परज्ञां वर्धयति करियमाणं पुनः पुनः
वृद्धप्रज्ञः पुण्यम एव नित्यम आरभते नरः
असूयकॊ दन्द शूकॊ निष्ठुरॊ वैरकृन नरः
स कृच्छ्रं महद आप्नॊतॊ नचिरात पापम आचरन
अनसूयः कृतप्रज्ञ्टः शॊभनान्य आचरन सदा
अकृच्छ्रात सुखम आप्नॊति सर्वत्र च विराजते
परज्ञाम एवागमयति यः पराज्ञेभ्यः स पण्डितः
पराज्ञॊ हय अवाप्य धर्मार्थौ शक्नॊति सुखम एधितुम
दिवसेनैव तत कुर्याद येन रातौ सुखं वसेत
अष्ट मासेन तत कुर्याद येन वर्षाः सुखं वसेत
पूर्वे वयसि तत कुर्याद येन वृद्धसुखं वसेत
यावज जीवेन तत कुर्याद येन परेत्य सुखं वसेत
जीर्णम अन्नं परशंसन्ति भार्यं च गतयौवनाम
शूरं विगतसंग्रामं गतपारं तपस्विनम
धनेनाधर्मलब्धेन यच छिद्रम अपिधीयते
असंवृतं तद भवति ततॊ ऽनयद अवदीर्यते
गुरुर आत्मवतां शास्ता शासा राजा दुरात्मनाम
अथ परच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतॊ यमः
ऋषीणां च नदीनां च कुलानां च महामनाम
परभवॊ नाधिगन्तव्यः सत्रीणां दुश्चरितस्य च
दविजातिपूजाभिरतॊ दाता जञातिषु चार्जवी
कषत्रियः सवर्गभाग राजंश चिरं पालयते महीम
सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास तरयः
शूरश च कृतविद्यश च यश च जानाति सेवितुम
बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत
तानि जङ्घा जघन्यानि भारप्रत्यवराणि च
दुर्यॊधने च शकुनौ मूढे दुःशासने तथा
कर्णे चैश्वर्यम आधाय कथं तवं भूतिम इच्छसि
सर्वैर गुणैर उपेताश च पाण्डवा भरतर्षभ
पितृवत तवयि वर्तन्ते तेषु वर्तस्व पुत्रवत
[वि]
अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
आत्रेयस्य च संवादं साध्यानां चेति नः शरुतम
चरन्तं हंसरूपेण महर्षिं संशितव्रतम
साध्या देवा महाप्राज्ञं पर्यपृच्छन्त वै पुरा
साध्या देवा वयम अस्मॊ महर्षे; दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमॊ ऽनुमातुम
शरुतेन धीरॊ बुद्धिमांस तवं मतॊ नः; काव्यां वाचं वक्तुम अर्हस्य उदाराम
एतत कार्यम अमराः संश्रुतं मे; धृतिः शमः सत्यधर्मानुवृत्तिः
गरन्थिं विनीय हृदयस्य सर्वं; परियाप्रिये चात्मवशं नयीत
आक्रुश्यमानॊ नाक्रॊशेन मन्युर एव तितिक्षितः
आक्रॊष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति
नाक्रॊशी सयान नावमानी परस्य; मित्रद्रॊही नॊत नीचॊपसेवी
न चातिमानी न च हीनवृत्तॊ; रूक्षां वाचं रुशतीं वर्जयीत
मर्माण्य अस्थीनि हृदयं तथासून; घॊरा वाचॊ निर्दहन्तीह पुंसाम
तस्माद वाचं रुशतीं रूक्षरूपां; धर्मारामॊ नित्यशॊ वर्जयीत
अरुं तुरं परुषं रूक्षवाचं; वाक कण्टकैर वितुदन्तं मनुष्यान
विद्याद अलक्ष्मीकतमं जनानां; मुखे निबद्धां निरृतिं वहन्तम
परश चेद एनम अधिविध्येत बाणैर; भृशं सुतीक्ष्णैर अनलार्क दीप्तैः
विरिच्यमानॊ ऽपय अतिरिच्यमानॊ; विद्यात कविः सुकृतं मे दधाति
यदि सन्तं सेवते यद्य असन्तं; तपस्विनं यदि वा सतेनम एव
वासॊ यथा रङ्ग वशं परयाति; तथा स तेषां वशम अभ्युपैति
वादं तु यॊ न परवदेन न वादयेद; यॊ नाहतः परतिहन्यान न घातयेत
यॊ हन्तुकामस्य न पापम इच्छेत; तस्मै देवाः सपृहयन्त्य आगताय
अव्याहृतं वयाहृताच छरेय आहुः; सत्यं वदेद वयाहृतं तद दवितीयम
परियंवदेद वयाहृतं तत तृतीयं; धर्म्यं वदेद वयाहृतं तच चतुर्थम
यादृशैः संविवदते यादृशांश चॊपसेवते
यादृग इच्छेच च भवितुं तादृग भवति पूरुषः
यतॊ यतॊ निवर्तते ततस ततॊ विमुच्यते
निवर्तनाद धि सर्वतॊ न वेत्ति दुःखम अण्व अपि
न जीयते नॊत जिगीषते ऽनयान; न वैरक्कृच चाप्रतिघातकश च
निन्दा परशंसासु समस्वभावॊ; न शॊचते हृष्यति नैव चायम
भावम इच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मतिम
सत्यवादी मृदुर दान्तॊ यः स उत्तमपूरुषः
नानर्थकं सान्त्वयति परतिज्ञाय ददाति च
राद्धापराद्धे जानाति यः स मध्यमपूरुषः
दुःशासनस तूपहन्ता न शास्ता; नावर्तते मन्युवशात कृतघ्नः
न कस्य चिन मित्रम अथॊ दुरात्मा; कलाश चैता अधमस्येह पुंसः
न शरद्दधाति कल्याणं परेभ्यॊ ऽपय आत्मशङ्कितः
निराकरॊति मित्राणि यॊ वै सॊ ऽधम पूरुषः
उत्तमान एव सेवेत पराप्ते काले तु मध्यमान
अधमांस तु न सेवेत य इच्छेच छरेय आत्मनः
पराप्नॊति वै वित्तम असद बलेन; नित्यॊत्थानात परज्ञया पौरुषेण
न तव एव सम्यग लभते परशंसां; न वृत्तम आप्नॊति महाकुलानाम
महाकुलानां सपृहयन्ति देवा; धर्मार्थवृद्धाश च बहुश्रुताश च
पृच्छामि तवां विदुर परश्नम एतं; भवन्ति वै कानि महाकुलानि
तमॊ दमॊ बरह्मवित तवं वितानाः; पुण्या विवाहाः सततान्न दानम
येष्व एवैते सप्तगुणा भवन्ति; सम्यग वृत्तास तानि महाकुलानि
येषां न वृत्तं वयथते न यॊनिर; वृत्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम
ये कीर्तिम इच्छन्ति कुले विशिष्टां; तयक्तानृतास तानि महाकुलानि
अनिज्ययाविवाहैर्श च वेदस्यॊत्सादनेन च
कुलान्य अकुलतां यान्ति धर्मस्यातिक्रमेण च
देव दरव्यविनाशेन बरह्म सवहरणेन च
कुलान्य अकुलतां यान्ति बराह्मणातिक्रमेण च
बराह्मणानां परिभवात परिवादाच च भारत
कुलान्य अकुलतां यान्ति नयासापहरणेन च
कुलानि समुपेतानि गॊभिः पुरुषतॊ ऽशवतः
कुलसंख्यां न गच्छन्ति यानि हीनानि वृत्ततः
वृत्ततस तव अविहीनानि कुलान्य अल्पधनान्य अपि
कुलसंख्यां तु गच्छन्ति कर्षन्ति च मयद यशः
मा नः कुले वैरकृत कश चिद अस्तु; राजामात्यॊ मा परस्वापहारी
मित्रद्रॊही नैकृतिकॊ ऽनृती वा; पूर्वाशी वा पितृदेवातिथिभ्यः
यश च नॊ बराह्मणं हन्याद यश च नॊ बराह्मणान दविषेत
न नः स समितिं गच्छेद यश च नॊ निर्वपेत कृषिम
तृणानि भूमिर उदकं वाक चतुर्थी च सूनृता
सताम एतानि गेहेषु नॊच्छिद्यन्ते कदा चन
शरद्धया परया राजन्न उपनीतानि सत्कृतिम
परवृत्तानि महाप्राज्ञ धर्मिणां पुण्यकर्मणाम
सूक्ष्मॊ ऽपि भारं नृपते सयन्दनॊ वै; शक्तॊ वॊढुं न तथान्ये महीजाः
एवं युक्ता भारसहा भवन्ति; महाकुलीना न तथान्ये मनुष्याः
न तन मित्रं यस्य कॊपाद बिभेति; यद वा मित्रं शङ्कितेनॊपचर्यम
यस्मिन मित्रे पितरीवाश्वसीत; तद वै मित्रं संगतानीतराणि
यदि चेद अप्य असंबन्धॊ मित्रभावेन वर्तते
स एव बन्धुस तन मित्रं सा गतिस तत्परायणम
चलचित्तस्य वै पुंसॊ वृद्धान अनुपसेवतः
पारिप्लवमतेर नित्यम अध्रुवॊ मित्र संग्रहः
चलचित्तम अनात्मानम इन्द्रियाणां वशानुगम
अर्थाः समतिवर्तन्ते हंसाः शुष्कं सरॊ यथा
अकस्माद एव कुप्यन्ति परसीदन्त्य अनिमित्ततः
शीलम एतद असाधूनाम अभ्रं पारिप्लवं यथा
सत्कृताश च कृतार्थाश च मित्राणां न भवन्ति ये
तान मृतान अपि करव्यादाः कृतघ्नान नॊपभुञ्जते
अर्थयेद एव मित्राणि सति वासति वा धने
नानर्थयन विजानाति मित्राणां सारफल्गुताम
संतापाद भरश्यते रूपं संतापाद भरश्यते बलम
संतापाद भरश्यते जञानं संतापाद वयाधिम ऋच्छति
अनवाप्यं च शॊकेन शरीरं चॊपतप्यते
अमित्राश च परहृष्यन्ति मा सम शॊके मनः कृथाः
पुनर नरॊ मरियते जायते च; पुनर नरॊ हीयते वर्धते पुनः
पुनर नरॊ याचति याच्यते च; पुनर नरः शॊचति शॊच्यते पुनः
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च; लाभालाभौ मरणं जीवितं च
पर्यायशः सर्वम इह सपृशन्ति; तस्माद धीरॊ नैव हृष्येन न शॊचेत
चलानि हीमानि षडिन्द्रियाणि; तेषां यद यद वर्तते यत्र यत्र
ततस ततः सरवते बुद्धिर अस्य; छिद्रॊद कुम्भाद इव नित्यम अम्भः
तनुर उच्छः शिखी राजा मिथ्यॊपचरितॊ मया
मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति
नित्यॊद्विग्नम इदं सर्वं नित्यॊद्विग्नम इदं मनः
यत तत पदम अनुद्विग्नं तन मे वद महामते
नान्यत्र विद्या तपसॊर नान्यत्रेन्द्रिय निग्रहात
नान्यत्र लॊभसंत्यागाच छान्तिं पश्याम ते ऽनघ
बुद्ध्या भयं परणुदति तपसा विन्दते महत
गुरुशुश्रूषया जञानं शान्तिं तयागेन विन्दति
अनाश्रिता दानपुण्यं वेद पुण्यम अनाश्रिताः
रागद्वेषविनिर्मुक्ता विचरन्तीह मॊक्षिणः
सवधीतस्य सुयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मणः
तपसश च सुतप्तस्य तस्यान्ते सुखम एधते
सवास्तीर्णानि शयनानि परपन्ना; न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते
न सत्रीषु राजन रतिम आप्नुवन्ति; न मागधैः सतूयमाना न सूतैः
न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्मं; न वै सुखं पराप्नुवन्तीह भिन्नाः
न वै भिन्ना गौरवं मानयन्ति; न वै भिन्नाः परशमं रॊचयन्ति
न वै तेषां सवदते पथ्यम उक्तं; यॊगक्षेमं कल्पते नॊत तेषाम
भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं; न विद्यते किं चिद अन्यद विनाशात
संभाव्यं गॊषु संपन्नं संभाव्यं बराह्मणे तपः
संभाव्यं सत्रीषु चापल्यं संभाव्यं जञातितॊ भयम
तन्तवॊ ऽपय आयता नित्यं तन्तवॊ बहुलाः समाः
बहून बहुत्वाद आयासान सहन्तीत्य उपमा सताम
धूमायन्ते वयपेतानि जवलन्ति सहितानि च
धृतराष्ट्रॊल्मुकानीव जञातयॊ भरतर्षभ
बराह्मणेषु च ये शूराः सत्रीषु जञातिषु गॊषु च
वृन्ताद इव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते
महान अप्य एकजॊ वृक्षॊ बलवान सुप्रतिष्ठितः
परसह्य एव वातेन शाखा सकन्धं विमर्दितुम
अथ ये सहिता वृक्षाः संघशः सुप्रतिष्ठिताः
ते हि शीघ्रतमान वातान सहन्ते ऽनयॊन्यसंश्रयात
एवं मनुष्यम अप्य एकं गुणैर अपि समन्वितम
शक्यं दविषन्तॊ मन्यन्ते वायुर दरुमम इवौकजम
अन्यॊन्यसमुपष्टम्भाद अन्यॊन्यापाश्रयेण च
जञातयः संप्रवर्धन्ते सरसीवॊत्पलान्य उत
अवध्या बराह्मणा गावॊ सत्रियॊ बालाश च जञातयः
येषां चान्नानि भुञ्जीत ये च सयुः शरणागताः
न मनुष्ये गुणः कश चिद अन्यॊ धनवताम अपि
अनातुरत्वाद भद्रं ते मृतकल्पा हि रॊगिणः
अव्याधिजं कटुकं शीर्ष रॊगं; पापानुबन्धं परुषं तीक्ष्णम उग्रम
सतां पेयं यन न पिबन्त्य असन्तॊ; मन्युं महाराज पिब परशाम्य
रॊगार्दिता न फलान्य आद्रियन्ते; न वै लभन्ते विषयेषु तत्त्वम
दुःखॊपेता रॊगिणॊ नित्यम एव; न बुध्यन्ते धनभॊगान न सौख्यम
पुरा हय उक्तॊ नाकरॊस तवं वचॊ मे; दयूते जितां दरौपदीं परेक्ष्य राजन
दुर्यॊधनं वारयेत्य अक्षवत्यां; कितवत्वं पण्डिता वर्जयन्ति
न तद बलं यन मृदुना विरुध्यते; मिश्रॊ धर्मस तरसा सेवितव्यः
परध्वंसिनी करूरसमाहिता शरीर; मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान
धार्तराष्ट्राः पाण्डवान पालयन्तु; पाण्डॊः सुतास तव पुत्रांश च पान्तु
एकारिमित्राः कुरवॊ हय एकमन्त्रा; जीवन्तु राजन सुखिनः समृद्धाः
मेढीभूतः कौरवाणां तवम अद्य; तवय्य आधीनं कुरु कुलम आजमीढ
पार्थान बालान वनवास परतप्तान; गॊपायस्व सवं यशस तात रक्षन
संधत्स्व तवं कौरवान पाण्डुपुत्रैर; मा ते ऽनतरं रिपवः परार्थयन्तु
सत्ये सथितास ते नरदेव सर्वे; दुर्यॊधनं सथापय तवं नरेन्द्र
[वि]
सप्तदशेमान राजेन्द्र मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत
वैचित्रवीर्य पुरुषान आकाशं मुष्टिभिर घनतः
तान एव इन्द्रस्य हि धनुर अनाम्यं नमतॊ ऽबरवीत
अथॊ मरीचिनः पादान अनाम्यान नमतस तथा
यश चाशिष्यं शासति यश च कुप्यते; यश चातिवेलं भजते दविषन्तम
सत्रियश च यॊ ऽरक्षति भद्रम अस्तु ते; यश चायाच्यं याचति यश च कत्थते
यश चाभिजातः परकरॊत्य अकार्यं; यश चाबलॊ बलिना नित्यवैरी
अश्रद्दधानाय च यॊ बरवीति; यश चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र
वध्वा हासं शवशुरॊ यश च मन्यते; वध्वा वसन्न उत यॊ मानकामः
परक्षेत्रे निर्वपति यश च बीजं; सत्रियं च यः परिवदते ऽतिवेलम
यश चैव लब्ध्वा न समरामीत्य उवाच; दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः
यश चासतः सान्त्वम उपासतीह; एते ऽनुयान्त्य अनिलं पाशहस्ताः
यस्मिन यथा वर्तते यॊ मनुष्यस; तस्मिंस तथा वर्तितव्यं स धर्मः
मायाचारॊ मायया वर्तितव्यः; साध्व आचारः साधुना परत्युदेयः
शतायुर उक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा
नाप्नॊत्य अथ च तत सर्वम आयुः केनेह हेतुना
अतिवादॊ ऽतिमानश च तथात्यागॊ नराधिपः
करॊधश चातिविवित्सा च मित्रद्रॊहश च तानि षट
एत एवासयस तीक्ष्णाः कृन्तन्त्य आयूंषि देहिनाम
एतानि मानवान घनन्ति न मृत्युर भद्रम अस्तु ते
विश्वस्तस्यैति यॊ दारान यश चापि गुरु तक्पगः
वृषली पतिर दविजॊ यश च पानपश चैव भारत
शरणागतहा चैव सर्वे बरह्महणैः समाः
एतैः समेत्य कर्तव्यं परायश्चित्तम इति शरुतिः
गृही वदान्यॊ ऽनपविद्ध वाक्यः; शेषान्न भॊकाप्य अविहिंसकश च
नानर्थकृत तयक्तकलिः कृतज्ञः; सत्यॊ मृदुः सवर्गम उपैति विद्वान
सुलभाः पुरुषा राजन सततं परियवादिनः
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता शरॊता च दुर्लभः
यॊ हि धर्मं वयपाश्रित्य हित्वा भर्तुः परियाप्रिये
अप्रियाण्य आह पथ्यानि तेन राजा सहायवान
तयजेत कुलार्थे पुरुषं गरामस्यार्थे कुलं तयजेत
गरामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं तयजेत
आपद अर्थं धनं रक्षेद दारान रक्षेद धनैर अपि
आत्मानं सततं रक्षेद दारैर अपि धनैर अपि
उक्तं मया दयूतकाले ऽपि राजन; नैवं युक्तं वचनं परातिपीय
तदौषधं पथ्यम इवातुरस्य; न रॊचते तव वैचित्र वीर्य
काकैर इमांश चित्रबर्हान मयूरान; पराजैष्ठाः पाण्डवान धार्तराष्ट्रैः
हित्वा सिंहान करॊष्टु कान गूहमानः; पराप्ते काले शॊचिता तवं नरेन्द्र
यस तात न करुध्यति सर्वकालं; भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य
तस्मिन भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति; न चैनम आपत्सु परित्यजन्ति
न भृत्यानां वृत्ति संरॊधनेन; बाह्यं जनं संजिघृक्षेद अपूर्वम
तयजन्ति हय एनम उचितावरुद्धाः; सनिग्धा हय अमात्याः परिहीनभॊगाः
कृत्यानि पूर्वं परिसंख्याय सर्वाण्य; आयव्ययाव अनुरूपां च वृत्तिम
संगृह्णीयाद अनुरूपान सहायान; सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि
अभिप्रायं यॊ विदित्वा तु भर्तुः; सर्वाणि कार्याणि करॊत्य अतन्द्रीः
वक्ता हितानाम अनुरक्त आर्यः; शक्तिज्ञ आत्मेव हि सॊ ऽनुकम्प्यः
वाक्यं तु यॊ नाद्रियते ऽनुशिष्टः; परत्याह यश चापि नियुज्यमानः
परज्ञाभिमानी परतिकूलवादी; तयाज्यः स तादृक तवरयैव भृत्यः
अस्तब्धम अक्लीबम अदीर्घसूत्रं; सानुक्रॊशं शलक्ष्णम अहार्यम अन्यैः
अरॊग जातीयम उदारवाक्यं; दूतं वदन्त्य अष्ट गुणॊपपन्नम
न विश्वासाज जातु परस्य गेहं; गच्छेन नरश चेतयानॊ विकाले
न चत्वरे निशि तिष्ठेन निगूढॊ; न राजन्यां यॊषितं परार्थयीत
न निह्नवं सत्र गतस्य गच्छेत; संसृष्ट मन्त्रस्य कुसंगतस्य
न च बरूयान नाश्वसामि तवयीति; स कारणं वयपदेशं तु कुर्यात
घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः; पुत्रॊ भराता विधवा बाल पुत्रा
सेना जीवी चॊद्धृत भक्त एव; वयवहारे वै वर्जनीयाः सयुर एते
गुणा दश सनानशीलं भजन्ते; बलं रूपं सवरवर्णप्रशुद्धिः
सपर्शश च गन्धश च विशुद्धता च; शरीः सौकुमार्यं परवराश च नार्यः
गुणाश च षण्मितभुक्तं भजन्ते; आरॊग्यम आयुश च सुखं बलं च
अनाविलं चास्य भवेद अपत्यं; न चैनम आद्यून इति कषिपन्ति
अकर्म शीलं च महाशनं च; लॊकद्विष्टं बहु मायं नृशंसम
अदेशकालज्ञम अनिष्ट वेषम; एतान गृहे न परतिवासयीत
कदर्यम आक्रॊशकम अश्रुतं च; वराक संभूतम अमान्य मानिनम
निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्नम; एतान भृतार्तॊ ऽपि न जातु याचेत
संक्लिष्टकर्माणम अतिप्रवादं; नित्यानृतं चादृढ भक्तिकं च
विकृष्टरागं बहुमानिनं चाप्य; एतान न सेवेत नराधमान षट
सहायबन्धना हय अर्थाः सहायाश चार्थबन्धनाः
अन्यॊन्यबन्धनाव एतौ विनान्यॊन्यं न सिध्यतः
उत्पाद्य पुत्रान अनृणांश च कृत्वा; वृत्तिं च तेभ्यॊ ऽनुविधाय कां चित
सथाने कुमारीः परतिपाद्य सर्वा; अरण्यसंस्थॊ मुनिवद बुभूषेत
हितं यत सर्वभूतानाम आत्मनश च सुखावहम
तत कुर्याद ईश्वरॊ हय एतन मूलं धर्मार्थसिद्धये
बुद्धिः परभावस तेजश च सत्त्वम उत्थानम एव च
वयवसायश च यस्य सयात तस्यावृत्ति भयं कुतः
पश्य दॊषान पाण्डवैर विग्रहे तवं; यत्र वयथेरन्न अपि देवाः स शक्राः
पुत्रैर वैरं नित्यम उद्विग्नवासॊ; यशः परणाशॊ दविषतां च हर्षः
भीष्मस्य कॊपस तव चेन्द्र कल्प; दरॊणस्य राज्ञश च युधिष्ठिरस्य
उत्सादयेल लॊकम इमं परवृद्धः; शवेतॊ गरहस तिर्यग इवापतन खे
तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः
पृथिवीम अनुशासेयुर अखिलां सागराम्बराम
धार्तराष्ट्रा वनं राजन वयाघ्राः पाण्डुसुता मताः
मा वनं छिन्धि स वयाघ्रं मा वयाघ्रान नीनशॊ वनात
न सयाद वनम ऋते वयाघ्रान वयाघ्रा न सयुर ऋते वनम
वनं हि रक्ष्यते वयाघ्रैर वयाघ्रान रक्षति काननम
न तथेच्छन्त्य अकल्याणाः परेषां वेदितुं गुणान
यथैषां जञातुम इच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः
अर्थसिद्धिं पराम इच्छन धर्मम एवादितश चरेत
न हि धर्माद अपैत्य अर्थः सवर्गलॊकाद इवामृतम
यस्यात्मा विरतः पापात कल्याणे च निवेशितः
तेन सर्वम इदं बुद्धं परकृतिर विकृतिर्श च या
यॊ धर्मम अर्थं कामं च यथाकालं निषेवते
धर्मार्थकामसंयॊगं यॊ ऽमुत्रेह च विन्दति
संनियच्छति यॊ वेगम उत्थितं करॊधहर्षयॊः
स शरियॊ भाजनं राजन्यश चापत्सु न मुह्यति
बलं पञ्च विधं नित्यं पुरुषाणां निबॊध मे
यत तु बाहुबलं नाम कनिष्ठं बलम उच्यते
अमात्यलाभॊ भद्रं ते दवितीयं बलम उच्यते
धनलाभस तृतीयं तु बलम आहुर जिगीषवः
यत तव अस्य सहजं राजन पितृपैतामहं बलम
अभिजात बलं नाम तच चतुर्थं बलं समृतम
येन तव एतानि सर्वाणि संगृहीतानि भारत
यद बलानां बलं शरेष्ठं तत परज्ञा बलम उच्यते
महते यॊ ऽपकाराय नरस्य परभवेन नरः
तेन वैरं समासज्य दूरस्थॊ ऽसमीति नाश्वसेत
सत्रीषु राजसु सर्पेषु सवाध्याये शत्रुसेविषु
भॊगे चायुषि विश्वासं कः पराज्ञः कर्तुम अर्हति
परज्ञा शरेणाभिहतस्य जन्तॊश; चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि
न हॊममन्त्रा न च मङ्गलानि; नाथर्वणा नाप्य अगदाः सुसिद्धाः
सर्पश चाग्निश च सिंहश च कुलपुत्रश च भारत
नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ते हय अतितेजसः
अग्निस तेजॊ महल लॊके गूढस तिष्ठति दारुषु
न चॊपयुङ्क्ते तद दारु यावन नॊ दीप्यते परैः
स एव खलु दारुभ्यॊ यदा निर्मथ्य दीप्यते
तदा तच च वनं चान्यन निर्दहत्य आशु तेजसा
एवम एव कुले जाताः पावकॊपम तेजसः
कषमावन्तॊ निराकाराः काष्ठे ऽगनिर इव शेरते
लता धर्मा तवं सपुत्रः शालाः पाण्डुसुता मताः
न लता वर्धते जातु महाद्रुमम अनाश्रिता
वनं राजंस तवं सपुत्रॊ ऽमबिकेय; सिंहान वने पाण्डवांस तात विद्धि
सिंहैर विहीनं हि वनं विनश्येत; सिंहा विनश्येयुर ऋते वनेन
[वि]
ऊर्ध्वं पराणा हय उत्क्रामन्ति यूनः सथविर आयति
परत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस तान पतिपद्यते
पीठं दत्त्वा साधवे ऽभयागताय; आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौ
सुखं पृष्ट्वा परतिवेद्यात्म संस्थं; ततॊ दद्याद अन्नम अवेक्ष्य धीरः
यस्यॊदकं मधुपर्कं च गां च; न मन्त्रवित परतिगृह्णाति गेहे
लॊभाद भयाद अर्थकार्पण्यतॊ वा; तस्यानर्थं जीवितम आहुर आर्याः
चिकित्सकः शक्य कर्तावकीर्णी; सतेनः करूरॊ मद्यपॊ भरूणहा च
सेनाजीवी शरुतिविक्रायकश च; भृशं परियॊ ऽपय अतिथिर नॊदकार्हः
अविक्रेयं लवणं पक्वम अन्नं दधि; कषीरं मधु तैलं घृतं च
तिला मांसं मूलफलानि शाकं; रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडश च
अरॊषणॊ यः समलॊष्ट काञ्चनः; परहीण शॊकॊ गतसंधि विग्रहः
निन्दा परशंसॊपरतः परियाप्रिये; चरन्न उदासीनवद एष भिक्षुकः
नीवार मूलेङ्गुद शाकवृत्तिः; सुसंयतात्माग्निकार्येष्व अचॊद्यः
वने वसन्न अतिथिष्व अप्रमत्तॊ; धुरंधरः पुण्यकृद एष तापसः
अपकृत्वा बुद्धिमतॊ दूरस्थॊ ऽसमीति नाश्वसेत
दीर्घौ बुद्धिमतॊ बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः
न विश्वसेद अविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत
विश्वासाद भयम उत्पन्नं मूलान्य अपि निकृन्तति
अनीर्ष्युर गुप्तदारः सयात संविभागी परियंवदः
शलक्ष्णॊ मधुरवाक सत्रीणां न चासां वशगॊ भवेत
पूजनीया महाभागाः पुण्याश च गृहदीप्तयः
सत्रियः शरियॊ गृहस्यॊक्तास तस्माद रक्ष्या विशेषतः
पितुर अन्तःपुरं दद्यान मातुर दद्यान महानसम
गॊषु चात्मसमं दद्यात सवयम एव कृषिं वरजेत
भृत्यैर वणिज्याचारं च पुत्रैः सेवेत बराह्मणान
अद्भ्यॊ ऽगनिर बरह्मतः कषत्रम अश्मनॊ लॊहम उत्थितम
तेषां सर्वत्रगं तेजः सवासु यॊनिषु शाम्यति
नित्यं सन्तः कुले जाताः पावकॊपम तेजसः
कषमावन्तॊ निराकाराः काष्ठे ऽगनिर इव शेरते
यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश चाभ्यन्तराश च ये
स राजा सर्वतश चक्षुश चिरम ऐश्वर्यम अश्नुते
करिष्यन न परभाषेत कृतान्य एव च दर्शयेत
धर्मकामार्थ कार्याणि तथा मन्त्रॊ न भिद्यते
गिरिपृष्ठम उपारुह्य परासादं वा रहॊगतः
अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रॊ विधीयते
नासुहृत परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम
अपण्डितॊ वापि सुहृत पण्डितॊ वाप्य अनात्मवान
अमात्ये हय अर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणम एव च
कृतानि सर्वकार्याणि यस्य वा पार्षदा विदुः
गूढमन्त्रस्य नृपतेस तस्य सिद्धिर असंशयम
अप्रशस्तानि कर्माणि यॊ मॊहाद अनुतिष्ठति
स तेषां विपरिभ्रंशे भरश्यते जीविताद अपि
कर्मणां तु परशस्तानाम अनुष्ठानं सुखावहम
तेषाम एवाननुष्ठानं पश्चात तापकरं महत
सथानवृद्ध कषयज्ञस्य षाड्गुण्य विदितात्मनः
अनवज्ञात शीलस्य सवाधीना पृथिवी नृप
अमॊघक्रॊधहर्षस्य सवयं कृत्यान्ववेक्षिणः
आत्मप्रत्यय कॊशस्य वसुधेयं वसुंधरा
नाममात्रेण तुष्येत छत्रेण च महीपतिः
भृत्येभ्यॊ विसृजेद अर्थान नैकः सर्वहरॊ भवेत
बराह्मणॊ बराह्मणं वेद भर्ता वेद सत्रियं तथा
अमात्यं नृपतिर वेद राजा राजानम एव च
न शत्रुर अङ्कम आपन्नॊ मॊक्तव्यॊ वध्यतां गतः
अहताद धि भयं तस्माज जायते नचिराद इव
दैवतेषु च यत्नेन राजसु बराह्मणेषु च
नियन्तव्यः सदा करॊधॊ वृद्धबालातुरेषु च
निरर्थं कलहं पराज्ञॊ वर्जयेन मूढ सेवितम
कीर्तिं च लभते लॊके न चानर्थेन युज्यते
परसादॊ निष्फलॊ यस्य करॊधश चापि निरर्थकः
न तं भर्तारम इच्छन्ति षण्ढं पतिम इव सत्रियः
न बुद्धिर धनलाभाय न जाड्यम असमृद्धये
लॊकपर्याय वृत्तान्तं पराज्ञॊ जानाति नेतरः
विद्या शीलवयॊवृद्धान बुद्धिवृद्धांश च भारत
धनाभिजन वृद्धांश च नित्यं मूढॊ ऽवमन्यते
अनार्य वृत्तम अप्राज्ञम असूयकम अधार्मिकम
अनर्थाः कषिप्रम आयान्ति वाग दुष्टं करॊधनं तथा
अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रमः
आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक परणिहिता च वाक
अविसंवादकॊ दक्षः कृतज्ञॊ मतिमान ऋजुः
अपि संक्षीण कॊशॊ ऽपि लभते परिवारणम
धृतिः शमॊ दमः शौचं कारुण्यं वाग अनिष्ठुरा
मित्राणां चानभिद्रॊहः सतैताः समिधः शरियः
असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नॊ निरपत्रपः
तादृङ नराधमॊ लॊके वर्जनीयॊ नराधिप
न स रात्रौ सुखं शेते स सर्प इव वेश्मनि
यः कॊपयति निर्दॊषं स दॊषॊ ऽभयन्तरं जनम
येषु दुष्टेषु दॊषः सयाद यॊगक्षेमस्य भारत
सदा परसादनं तेषां देवतानाम इवाचरेत
ये ऽरथाः सत्रीषु समासक्ताः परथमॊत्पतितेषु च
ये चानार्य समासक्ताः सर्वे ते संशयं गताः
यत्र सत्री यत्र कितवॊ यत्र बालॊ ऽनुशास्ति च
मज्जन्ति ते ऽवशा देशा नद्याम अश्मप्लवा इव
परयॊजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत
तान अहं पण्डितान मन्ये विशेषा हि परसङ्गिनः
यं परशंसन्ति कितवा यं परशंसन्ति चारणाः
यं परशंसन्ति बन्धक्यॊ न स जीवति मानवः
हित्वा तान परमेष्वासान पाण्डवान अमितौजसः
आहितं भारतैश्वर्यं तवया दुर्यॊधने महत
तं दरक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात तवं नचिराद इव
ऐश्वर्यमदसंमूढं बलिं लॊकत्रयाद इव
[धृ]
अनीश्वरॊ ऽयं पुरुषॊ भवाभवे; सूत्रप्रॊता दारुमयीव यॊषा
धात्रा हि दिष्टस्य वशे किलायं; तस्माद वद तवं शरवणे घृतॊ ऽहम
अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिर अपि बरुवन
लभते बुद्ध्यवज्ञानम अवमानं च भारत
परियॊ भवति दानेन परियवादेन चापरः
मन्त्रं मूलबलेनान्यॊ यः परियः परिय एव सः
दवेष्यॊ न साधुर भवति न मेधावी न पण्डितः
परिये शुभानि कर्माणि दवेष्ये पापानि भारत
न स कषयॊ महाराज यः कषयॊ वृद्धिम आवहेत
कषयः स तव इह मन्तव्यॊ यं लब्ध्वा बहु नाशयेत
समृद्धा गुणतः के चिद भवन्ति धनतॊ ऽपरे
धनवृद्धान गुणैर हीनान धृतराष्ट्र विवर्जयेत
[धृ]
सर्वं तवम आयती युक्तं भाषसे पराज्ञसंमतम
न चॊत्सहे सुतं तयक्तुं यतॊ धर्मस ततॊ जयः
सवभावगुणसंपन्नॊ न जातु विनयान्वितः
सुसूक्ष्मम अपि भूतानाम उपमर्दं परयॊक्ष्यते
परापवाद निरताः परदुःखॊदयेषु च
परस्परविरॊधे च यतन्ते सततॊथिताः
स दॊषं दर्शनं येषां संवासे सुमहद भयम
अर्थादाने महान दॊषः परदाने च महद भयम
ये पापा इति विख्याताः संवासे परिगर्हिताः
युक्ताश चान्यैर महादॊषैर ये नरास तान विवर्जयेत
निवर्तमाने सौहार्दे परीतिर नीचे परणश्यति
या चैव फलनिर्वृत्तिः सौहृदे चैव यत सुखम
यतते चापवादाय यत्नम आरभते कषये
अल्पे ऽपय अपकृते मॊहान न शान्तिम उपगच्छति
तादृशैः संगतं नीचैर नृशंसैर अकृतात्मभिः
निशाम्य निपुणं बुद्ध्या विद्वान दूराद विवर्जयेत
यॊ जञातिम अनुगृह्णाति दरिद्रं दीनम आतुरम
सपुत्रपशुभिर वृद्धिं यशश चाव्ययम अश्नुते
जञातयॊ वर्धनीयास तैर य इच्छन्त्य आत्मनः शुभम
कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात साधु समाचर
शरेयसा यॊक्ष्यसे राजन कुर्वाणॊ जञातिसत्क्रियाम
विगुणा हय अपि संरक्ष्या जञातयॊ भरतर्षभ
किं पुनर गुणवन्तस ते तवत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणः
परसादं कुरु दीनानां पाण्डवानां विशां पते
दीयन्तां गरामकाः के चित तेषां वृत्त्यर्थम ईश्वर
एवं लॊके यशःप्राप्तॊ भविष्यत्सि नराधिप
वृद्धेन हि तवया कार्यं पुत्राणां तात रक्षणम
मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां तवद्धितैषिणम
जञातिभिर विग्रहस तात न कर्तव्यॊ भवार्थिना
सुखानि सह भॊज्यानि जञातिभिर भरतर्षभ
संभॊजनं संकथनं संप्रीतिश च परस्परम
जञातिभिः सह कार्याणि न विरॊधः कथं चन
जञातयस तारयन्तीह जञातयॊ मज्जयन्ति च
सुवृत्तास तारयन्तीह दुर्वृत्ता मज्जयन्ति च
सुवृत्तॊ भव राजेन्द्र पाण्डवान परति मानद
अधर्षणीयः शत्रूणां तैर वृतस तवं भविष्यसि
शरीमन्तं जञातिम आसाद्य यॊ जञातिर अवसीदति
दिग्धहस्तं मृग इव स एनस तस्य विन्दति
पश्चाद अपि नरश्रेष्ठ तव तापॊ भविष्यति
तान वा हतान सुतान वापि शरुत्वा तद अनुचिन्तय
येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा
आदाव एव न तत कुर्याद अध्रुवे जीविते सति
न कश चिन नापनयते पुमान अन्यत्र भार्गवात
शेषसंप्रतिपत्तिस तु बुद्धिमत्स्व एव तिष्ठति
दुर्यॊधनेन यद्य एतत पापं तेषु पुरा कृतम
तवया तत कुलवृद्धेन परत्यानेयं नरेश्वर
तांस तवं पदे परतिष्ठाप्य लॊके विगतकल्मषः
भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयॊ मनीषिणाम
सुव्याहृतानि धीराणां फलतः परविचिन्त्य यः
अध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति
अवृत्तिं विनयॊ हन्ति हन्त्य अनर्थं पराक्रमः
हन्ति नित्यं कषमा करॊधम आचारॊ हन्त्य अलक्षणम
परिच्छदेन कषत्रेण वेश्मना परिचर्यया
परीक्षेत कुलं राजन भॊजनाच्छादनेन च
ययॊश चित्तेन वा चित्तं नैभृतं नैभृतेन वा
समेति परज्ञया परज्ञा तयॊर मैत्री न जीर्यते
दुर्बुद्धिम अकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैर इव
विवर्जयीत मेधावी तस्मिन मैत्री परणश्यति
अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु च
तथैवापेत धर्मेषु न मैत्रीम आचरेद बुधः
कृतज्ञं धार्मिकं सत्यम अक्षुद्रं दृढभक्तिकम
जितेन्द्रियं सथितं सथित्यां मित्रम अत्यागि चेष्यते
इन्द्रियाणाम अनुत्सर्गॊ मृत्युना न विशिष्यते
अत्यर्थं पुनर उत्सर्गः सादयेद दैवतान्य अपि
मार्दवं सर्वभूतानाम अनसूया कषमा धृतिः
आयुष्याणि बुधाः पराहुर मित्राणां चाविमानना
अपनीतं सुनीतेन यॊ ऽरथं परत्यानिनीषते
मतिम आस्थाय सुदृढां तद अकापुरुष वरतम
आयत्यां परतिकारज्ञस तदात्वे दृढनिश्चयः
अतीते कार्यशेषज्ञॊ नरॊ ऽरथैर न परहीयते
कर्मणा मनसा वाचा यद अभीक्ष्णं निषेवते
तद एवापहरत्य एनं तस्मात कल्याणम आचरेत
मङ्गलालम्भनं यॊगः शरुतम उत्थानम आर्जवम
भूतिम एतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्ण दर्शनम
अनिर्वेदः शरियॊ मूलं दुःखनाशे सुखस्य च
महान भवत्य अनिर्विण्णः सुखं चात्यन्तम अश्नुते
नातः शरीमत्तरं किं चिद अन्यत पथ्यतमं तथा
परभ विष्णॊर यथा तात कषमा सर्वत्र सर्वदा
कषमेद अशक्तः सर्वस्य शक्तिमान धर्मकारणात
अर्थानर्थौ समौ यस्य तस्य नित्यं कषमा हिता
यत सुखं सेवमानॊ ऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते
कामं तद उपसेवेत न मूढ वरतम आचरेत
दुःखार्तेषु परमत्तेषु नास्तिकेष्व अलसेषु च
न शरीर वसत्य अदान्तेषु ये चॊत्साह विवर्जिताः
आर्जवेन नरं युक्तम आर्जवात सव्यपत्रपम
अशक्तिमन्तं मन्यन्तॊ धर्षयन्ति कुबुद्धयः
अत्यार्यम अतिदातारम अतिशूरम अतिव्रतम
परज्ञाभिमानिनं चैव शरीर भयान नॊपसर्पति
अग्निहॊत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं शरुतम
रतिपुत्र फला दारा दत्तभुक्त फलं धनम
अधर्मॊपार्जितैर अर्थैर यः करॊत्य और्ध्व देहिकम
न स तस्य फलं परेत्य भुङ्क्ते ऽरथस्य दुरागमात
कानार वनदुर्गेषु कृच्छ्रास्व आपत्सु संभ्रमे
उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति शेषवतां भयम
उत्थानं संयमॊ दाक्ष्यम अप्रमादॊ धृतिः समृतिः
समीक्ष्य च समारम्भॊ विद्धि मूलं भवस्य तत
तपॊबलं तापसानां बरह्म बरह्मविदां बलम
हिंसा बलम असाधूनां कषमागुणवतां बलम
अष्टौ तान्य अव्रतघ्नानि आपॊ मूलं फलं पयः
हविर बराह्मण काम्या च गुरॊर वचनम औषधम
न तत्परस्य संदध्यात परतिकूलं यदात्मनः
संग्रहेणैष धर्मः सयात कामाद अन्यः परवर्तते
अक्रॊधेन जयेत करॊधम असाधुं साधुना जयेत
जयेत कदर्यं दानेन जयेत सत्येन चानृतम
सत्री धूर्तके ऽलसे भीरौ चण्डे पुरुषमानिनि
चौरे कृतघ्ने विश्वासॊ न कार्यॊ न च नास्तिके
अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धॊपसेविनः
चत्वारि संप्रवर्धन्ते कीर्तिर आयुर यशॊबलम
अतिक्लेशेन ये ऽरथाः सयुर धर्मस्यातिक्रमेण च
अरेर वा परणिपातेन मा सम तेषु मनः कृथाः
अविद्यः पुरुषः शॊच्यः शॊच्यं मिथुनम अप्रजम
निराहाराः परजाः शॊच्याः शॊच्यं राष्ट्रम अराजकम
अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा
असंभॊगॊ जरा सत्रीणां वाक्शल्यं मनसॊ जरा
अनाम्नाय मला वेदा बराह्मणस्याव्रतं मलम
कौतूहलमला साध्वी विप्रवास मलाः सत्रियः
सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं तरपु
जञेयं तरपु मलं सीसं सीसस्यापि मलं मलम
न सवप्नेन जयेन निद्रां न कामेन सत्रियं जयेत
नेन्धनेन जयेद अग्निं न पानेन सुरां जयेत
यस्य दानजितं मित्रम अमित्रा युधि निर्जिताः
अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम
सहस्रिणॊ ऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस तथा
धृतराष्ट्रं विमुञ्चेच्छां न कथं चिन न जीव्यते
यत पृथिव्यां वरीहि यवं हिरण्यं पशवः सत्रियः
नालम एकस्य तत सर्वम इति पश्यन न मुह्यति
राजन भूयॊ बरवीमि तवां पुत्रेषु समम आचर
समता यदि ते राजन सवेषु पाण्डुसुतेषु च
[वि]
यॊ ऽभयर्थितः सद्भिर असज्जमानः; करॊत्य अर्थं शक्तिम अहापयित्वा
कषिप्रं यशस तं समुपैति सन्तम अलं; परसन्ना हि सुखाय सन्तः
महान्तम अप्य अर्थम अधर्मयुक्तं; यः संत्यजत्य अनुपाक्रुष्ट एव
सुखं स दुःखान्य अवमुच्य शेते; जीर्णां तवचं सर्प इवावमुच्य
अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम
गुरॊश चालीक निर्बन्धः समानि बरह्महत्यया
असूयैक पदं मृत्युर अतिवादः शरियॊ वधः
अशुश्रूषा तवरा शलाघा विद्यायाः शत्रवस तरयः
सुखार्थिनः कुतॊ विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखम
सुखार्थी वा तयजेद विद्यां विद्यार्थी वा सुखं तयजेत
नाग्निस तृप्यति काष्ठानां नापगानां महॊदधिः
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलॊचना
आशा धृतिं हन्ति समृद्धिम अन्तकः; करॊधः शरियं हन्ति यशः कदर्यता
अपालनं हन्ति पशूंश च राजन्न; एकः करुद्धॊ बराह्मणॊ हन्ति राष्ट्रम
अजश च कांस्यं च रथश च नित्यं; मध्व आकर्षः शकुनिः शरॊत्रियश च
वृद्धॊ जञातिर अवसन्नॊ वयस्य; एतानि ते सन्तु गृहे सदैव
अजॊक्षा चन्दनं वीणा आदर्शॊ मधुसर्पिषी
विषम औदुम्बरं शङ्खः सवर्णं नाभिश च रॊचना
गृहे सथापयितव्यानि धन्यानि मनुर अब्रवीत
देव बराह्मण पूजार्थम अतिथीनां च भारत
इदं च तवां सर्वपरं बरवीमि; पुण्यं पदं तात महाविशिष्टम
न जातु कामान न भयान न लॊभाद; धर्मं तयजेज जीवितस्यापि हेतॊः
नित्यॊ धर्मः सुखदुःखे तव अनित्ये; नित्यॊ जीवॊ धातुर अस्य तव अनित्यः
तयक्त्वानित्यं परतितिष्ठस्व नित्ये; संतुष्य तवं तॊष परॊ हि लाभः
महाबलान पश्य मनानुभावान; परशास्य भूमिं धनधान्य पूर्णाम
राज्यानि हित्वा विपुलांश च भॊगान; गतान नरेन्द्रान वशम अन्तकस्य
मृतं पुत्रं दुःखपुष्टं मनुष्या; उत्क्षिप्य राजन सवगृहान निर्हरन्ति
तं मुक्तकेशाः करुणं रुदन्तश; चितामध्ये काष्ठम इव कषिपन्ति
अन्यॊ धनं परेतगतस्य भुङ्क्ते; वयांसि चाग्निश च शरीरधातून
दवाभ्याम अयं सह गच्छत्य अमुत्र; पुण्येन पापेन च वेष्ट्यमानः
उत्सृज्य विनिवर्तन्ते जञातयः सुहृदः सुताः
अग्नौ परास्तं तु पुरुषं कर्मान्वेति सवयं कृतम
अस्माल लॊकाद ऊर्ध्वम अमुष्य चाधॊ; महत तमस तिष्ठति हय अन्धकारम
तद वै महामॊहनम इन्द्रियाणां; बुध्यस्व मा तवां परलभेत राजन
इदं वचः शक्ष्यसि चेद यथावन; निशम्य सर्वं परतिपत्तुम एवम
यशः परं पराप्स्यसि जीवलॊके; भयं न चामुत्र न चेह ते ऽसति
आत्मा नदी भारत पुण्यतीर्था; सत्यॊदका धृतिकूला दमॊर्मिः
तस्यां सनातः पूयते पुण्यकर्मा; पुण्यॊ हय आत्मा नित्यम अम्भॊ ऽमभ एव
कामक्रॊधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रिय जलां नदीम
कृत्वा धृतिमयीं नावं जन्म दुर्गाणि संतर
परज्ञा वृद्धं धर्मवृद्धं सवबन्धुं; विद्या वृद्धं वयसा चापि वृद्धम
कार्याकार्ये पूजयित्वा परसाद्य; यः संपृच्छेन न स मुह्येत कदा चित
धृत्या शिश्नॊदरं रक्षेत पाणिपादं च चक्षुषा
चक्षुः शरॊत्रे च मनसा मनॊ वाचं च कर्मणा
नित्यॊदकी नित्ययज्ञॊपवीती; नित्यस्वाध्यायी पतितान्न वर्जी
ऋतं बरुवन गुरवे कर्म कुर्वन; न बराह्मणश चयवते बरह्मलॊकात
अधीत्य वेदान परिसंस्तीर्य चाग्नीन; इष्ट्वा यज्ञैः पालयित्वा परजाश च
गॊब्राह्मणार्थे शस्त्रपूतान्तर आत्मा; हतः संग्रामे कषत्रियः सवर्गम एति
वैश्यॊ ऽधीत्य बराह्मणान कषत्रियांश च; धनैः काले संविभज्याश्रितांश च
तरेता पूतं धूमम आघ्राय पुण्यं; परेत्य सवर्गे देव सुखानि भुङ्क्ते
बरह्मक्षत्रं वैश्य वर्णं च शूद्रः; करमेणैतान नयायतः पूजयानः
तुष्टेष्व एतेष्व अव्यथॊ दग्धपापस; तयक्त्वा देहं सवर्गसुखानि भुङ्क्ते
चातुर्वर्ण्यस्यैष धर्मस तवॊक्तॊ; हेतुं चात्र बरुवतॊ मे निबॊध
कषात्राद धर्माद धीयते पाण्डुपुत्रस; तं तवं राजन राजधर्मे नियुङ्क्ष्व
एवम एतद यथा मां तवम अनुशासति नित्यदा
ममापि च मतिः सौम्य भवत्य एवं यथात्थ माम
सा तु बुद्दिः कृताप्य एवं पाण्डवान रप्ति मे सदा
दुर्यॊधनं समासाद्य पुनर विपरिवर्तते
न दिष्टम अभ्यतिक्रान्तुं शक्यं मर्त्येन केन चित
दिष्टम एव कृतं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम
[धृ]
अनुक्तं यदि ते किं चिद वाचा विदुर विद्यते
तन मे शुश्रूषवे बरूहि विचित्राणि हि भाषसे
धृतराष्ट्र कुमारॊ वै यः पुराणः सनातनः
सनत्सुजातः परॊवाच मृत्युर नास्तीति भारत
स ते गुह्यान परकाशांश च सर्वान हृदयसंश्रयान
परवक्ष्यति महाराज सर्वबुद्धिमतां वरः
किं तवं न वेद तद भूयॊ यन मे बरूयात सनातनः
तवम एव विदुर बरूहि परज्ञा शेषॊ ऽसति चेत तव
शूद्रयॊनाव अहं जातॊ नातॊ ऽनयद वक्तुम उत्सहे
कुमारस्य तु या बुद्धिर वेद तां शाश्वतीम अहम
बराह्मीं हि यॊनिम आपन्नः सुगुह्यम अपि यॊ वदेत
न तेन गर्ह्यॊ देवानां तस्माद एतद बरवीमि ते
बरवीहि विदुर तवं मे पुराणं तं सनातनम
कथम एतेन देहेन सयाद इहैव समागमः
चिन्तयाम आस विदुरस तम ऋषिं संशितव्रतम
स च तच चिन्तितं जञात्वा दर्शयाम आस भारत
स चैनं परतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा
सुखॊपविष्टं विश्रान्तम अथैनं विदुरॊ ऽबरवीत
भगवन संशयः कश चिद धृतराष्ट्रस्य मानसे
यॊ न शक्यॊ मया वक्तुं तम अस्मै वक्तुम अर्हसि
यं शरुत्वायं मनुष्येन्द्रः सुखदुःखातिगॊ भवेत
लाभालाभौ परिय दवेष्यौ यथैनं न जरान्तकौ
विषहेरन भयामर्षौ कषुत्पिपासे मदॊद्भवौ
अरतिश चैव तन्द्री च कामक्रॊधौ कषयॊदयौ
[व]
ततॊ राजा धृतराष्ट्रॊ मनीषी; संपूज्य वाक्यं विदुरेरितं तत
सनत्सुजातं रहिते महात्मा; पप्रच्छ बुद्धिं परमां बुभूषन
सनत्सुजात यदीदं शृणॊमि; मृत्युर हि नासीह तवॊपदेशम
देवासुरा हय आचरन बरह्मचर्यम; अमृत्यवे तत कतरन न सत्यम
[सन]
अमृत्युः कर्मणा के चिन मृत्युर नास्तीति चापरे
शृणु मे बरुवतॊ राजन यथैतन मा विशङ्किथाः
उभे सत्ये कषत्रियाद्य परवृत्ते; मॊहॊ मृत्युः संमतॊ यः कवीनाम
परमादं वै मृत्युम अहं बरवीमि; सदाप्रमादम अमृतत्वं बरवीमि
परमादाद वै असुराः पराभवन्न; अप्रमादाद बरह्मभूता भवन्ति
न वै मृत्युर वयाघ्र इवात्ति जन्तून; न हय अस्य रूपम उपलभ्यते ह
यमं तव एके मृत्युम अतॊ ऽनयम आहुर; आत्मावसन्नम अमृतं बरह्मचर्यम
पितृलॊके राज्यम अनुशास्ति देवः; शिवः शिवानाम अशिवॊ ऽशिवानाम
आस्याद एष निःसरते नराणां; करॊधः परमादॊ मॊहरूपश च मृत्युः
ते मॊहितास तद्वशे वर्तमाना; इतः परेतास तत्र पुनः पतन्ति
ततस तं देवा अनु विप्लवन्ते; अतॊ मृत्युर मरणाख्याम उपैति
कर्मॊदये कर्मफलानुरागास; तत्रानु यान्ति न तरन्ति मृत्युम
यॊ ऽभिध्यायन्न उत्पतिष्णून निहन्याद; अनादरेणाप्रतिबुध्यमानः
स वै मृत्युर मृत्युर इवात्ति भूत्वा; एवं विद्वान यॊ विनिहन्ति कामान
कामानुसारी पुरुषः कामान अनु विनश्यति
कामान वयुदस्य धुनुते यत किं चित पुरुषॊ रजः
तमॊ ऽपरकाशॊ भूतानां नरकॊ ऽयं परदृश्यते
गृह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्तः शवभ्रम उन्मुखाः
अभिध्या वै परथमं हन्ति चैनं; कामक्रॊधौ गृह्य चैनं तु पश्चात
एते बालान मृत्यवे परापयन्ति; धीरास तु धैर्येण तरन्ति मृत्युम
अमन्यमानः कषत्रिय किं चिद अन्यन; नाधीयते तार्ण इवास्य वयाघ्रः
करॊधाल लॊभान मॊहमयान्तर आत्मा; स वै मृत्युस तवच छरीरे य एषः
एवं मृत्युं जायमानं विदित्वा; जञाने तिष्ठन न बिभेतीह मृत्यॊः
विनश्यते विषये तस्य मृत्युर; मृत्यॊर यथा विषयं पराप्य मर्त्यः
ये ऽसमिन धर्मान नाचरन्तीह के चित; तथा धर्मान के चिद इहाचरन्ति
धर्मः पापेन परतिहन्यते सम; उताहॊ धर्मः परतिहन्ति पापम
[सन]
उभयम एव तत्रॊपभुज्यते फलं; धर्मस्यैवेतरस्य च
धर्मेणाधर्मं परणुदतीह विद्वान; धर्मॊ बलीयान इति तस्य विद्धि
यान इमान आहुः सवस्य धर्मस्य लॊकान; दविजातीनां पुण्यकृतां सनातनान
तेषां परिक्रमान कथयन्तस ततॊ ऽनयान; नैतद विद्वन नैव कृतं च कर्म
[सन]
येषां बले न विस्पर्धा बले बलवताम इव
ते बराह्मणा इतः परेत्य सवर्गलॊके परकाशते
यत्र मन्येत भूयिष्ठं परावृषीव तृणॊलपम
अन्नं पानं च बराह्मणस तज जीवन नानुसंज्वरेत
यत्राकथयमानस्य परयच्छत्य अशिवं भयम
अतिरिक्तम इवाकुर्वन स शरेयान नेतरॊ जनः
यॊ वाकथयमानस्य आत्मानं नानुसंज्वरेत
बरह्म सवं नॊपभुञ्जेद वा तदन्नं संमतं सताम
यथा सवं वान्तम अश्नाति शवा वै नित्यम अभूतये
एवं ते वान्तम अश्नन्ति सववीर्यस्यॊपजीवनात
नित्यम अज्ञातचर्या मे इति मन्येत बराह्मणः
जञातीनां तु वसन मध्ये नैव विद्येत किं चन
कॊ हय एवम अन्तरात्मानं बराह्मणॊ हन्तुम अर्हति
तस्माद धि किं चित कषत्रिय बरह्मावसति पश्यति
अश्रान्तः सयाद अनादानात संमतॊ निरुपद्रवः
शिष्टॊ न शिष्टवत स सयाद बराह्मणॊ बरह्मवित कविः
अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या वेदेषु ये दविजाः
ते दुर्धर्षा दुष्प्रकम्प्या विद्यात तान बरह्मणस तनुम
सर्वान सविष्टकृतॊ देवान विद्याद य इह कश चन
न समानॊ बराह्मणस्य यस्मिन परयतते सवयम
यम परयतमानं तु मानयन्ति स मानितः
न मान्यमानॊ मन्येत नामानाद अभिसंज्वरेत
विद्वांसॊ मानयन्तीह इति मन्येत मानितः
अधर्मविदुषॊ मूढा लॊकशास्त्रविशारदाः
न मान्यं मानयिष्यन्ति इति मन्येद अमानितः
न वै मानं च मौनं च सहितौ चरतः सदा
अयं हि लॊकॊ मानस्य असौ मानस्य तद विदुः
शरीः सुखस्येह संवासः सा चापि परिपन्थिनी
बरह्मी सुदुर्लभा शरीर हि परज्ञा हीनेन कषत्रिय
दवाराणि तस्या हिवदन्ति सन्तॊ; बहुप्रकाराणि दुरावराणि
सत्यार्जवे हरीर दमशौचविद्याः; षण मानमॊहप्रतिबाधनानि
[धृ]
ऋचॊ यजूंष्य अधीते यः सामवेदं च यॊ दविजः
पापानि कुर्वन पापेन लिप्यते न स लिप्यते
[सन]
नैनं सामान्य ऋचॊ वापि न यजूंषि विचक्षण
तरायन्ते कर्मणः पापान न ते मिथ्या बरवीम्य अहम
न छन्दांसि वृजिनात तारयन्ति; मायाविनं मायया वर्तमानम
नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाश; छन्दांस्य एनं परजहत्य अन्तकाले
न चेद वेदा वेदविदं शक्तास तरातुं विचक्षण
अथ कस्मात परलापॊ ऽयं बराह्मणानां सनातनः
[सन]
अस्मिँल लॊके तपस तप्तं फलम अन्यत्र दृश्यते
बराह्मणानाम इमे लॊका ऋद्धे तपसि संयताः
कथं समृद्धम अप्य ऋद्धं तपॊ भवति केवलम
सनत्सुजात तद बरूहि यथा विद्याम तद वयम
[सन]
करॊधादयॊ दवादश यस्य दॊषास; तथा नृशंसादि षड अत्र राजन
धर्मादयॊ दवादश चाततानाः; शास्त्रे गुणा ये विदिता दविजानाम
करॊधः कामॊ लॊभमॊहौ विवित्सा; कृपासूया मानशॊकौ सपृहा च
ईर्ष्या जुगुप्सा च मनुष्यदॊषा; वर्ज्याः सदा दवादशैते नरेण
एकैकम एत राजेन्द्र मनुष्यान पर्युपासते
लिप्समानॊ ऽनतरं तेषां मृगाणाम इव लुब्धकः
विकत्थनः सपृहयालुर मनस्वी; बिभ्रत कॊपं चपलॊ ऽरक्षणश च
एते पराप्ताः षण नरान पापधर्मान; परकुर्वते नॊत सन्तः सुदुर्गे
संभॊगसंविद दविषम एधमानॊ; दत्तानुतापी कृपणॊ ऽबलीयान
वर्ग परशंसी वनितासु दवेष्टा; एते ऽपरे सप्त नृशंसधर्माः
धर्मश च सत्यं च दमस तपश च; अमात्सर्यं हरीस तितिक्षानसूया
यज्ञश च दानं च धृतिः शरुतं च; महाव्रता दवादश बराह्मणस्य
यस तव एतभ्यः परवसेद दवादशेभ्यः; सर्वाम अपीमां पृथिवीं परशिष्यात
तरिभिर दवाभ्याम एकतॊ वा विशिष्टॊ; नास्य सवम अस्तीति स वेदितव्यः
दमस तयागॊ ऽपरमादश च एतेष्व अमृतम आहितम
तानि सत्यमुखान्य आहुर बराह्मणा ये मनीषिणः
दमॊ ऽषटादश दॊषः सयात परतिकूलं कृताकृते
अनृतं चाभ्यसूया च कामार्थौ च तथा सपृहा
करॊधः शॊकस तथा तृष्णा लॊभः पैशुन्यम एव च
मत्सरश च विवित्सा च परितापस तथा रतिः
अपस्मारः सातिवादस तथा संभावनात्मनि
एतैर विमुक्तॊ दॊषैर यः स दमः सद्भिर उच्यते
शरेयांस तु षड विधस तयागः परियं पराप्य न हृष्यति
अप्रिये तु समुत्पन्ने वयथां जातु न चार्च्छति
इष्टान दारांश च पुत्रांश च न चान्यं यद वचॊ भवेत
अर्हते याचमानाय परदेयं तद वचॊ भवेत
अप्य अवाच्यं वदत्य एव स तृतीयॊ गुणः समृतः
तयक्तैर दरव्यैर यॊ भवति नॊपयुङ्क्ते च कामतः
न च कर्मसु तद धीनः शिष्यबुद्धिर नरॊ यथा
सर्वैर एव गुणैर युक्तॊ दरव्यवान अपि यॊ भवेत
अप्रमादॊ ऽषट दॊषः सयात तान दॊषान परिवर्जयेत
इन्द्रियेभ्यश च पञ्चभ्यॊ मनसश चैव भारत
अतीतानागतेभ्यश च मुक्तॊ हय एतैः सुखी भवेत
दॊषैर एतैर विमुक्तं तु गुणैर एतैः समन्वितम
एतत समृद्धम अप्य ऋद्धं तपॊ भवति केवलम
यन मां पृच्छसि राजेन्द्र किं भूयः शरॊतुम इच्छसि
आख्यान पञ्चमैर वेदैर भूयिष्ठं कथ्यते जनः
तथैवान्ये चतुर्वेदास तरिवेदाश च तथापरे
दविवेदाश चैकवेदाश च अनृचश च तथापरे
तेषां तु कतमः स सयाद यम अहं वेद बराह्मणम
[सन]
एकस्य वेदस्याज्ञानाद वेदास ते बहवॊ ऽभवन
सत्यस्यैकस्य राजेन्द्र सत्ये कश चिद अवस्थितः
एवं वेदम अनुत्साद्य परज्ञां महति कुर्वते
दानम अध्ययनं यज्ञॊ लॊभाद एतत परवर्तते
सत्यात परच्यवमानानां संकल्पॊ वितथॊ भवेत
ततॊ यज्ञः परतायेत सत्यस्यैवावधारणात
मनसान्यस्य भवति वाचान्यस्यॊत कर्मणा
संकल्पसिद्धः पुरुषः संकल्पान अधितिष्ठति
अनैभृत्येन वै तस्य दीक्षित वरतम आचरेत
नामैतद धातुनिर्वृत्तं सत्यम एव सतां परम
जञानं वै नाम परत्यक्षं परॊक्षं जायते तपः
विद्याद बहु पठन्तं तु बहु पाठीति बराह्मणम
तस्मात कषत्रिय मा मंस्था जल्पितेनैव बराह्मणम
य एव सत्यान नापैति स जञेयॊ बराह्मणस तवया
छन्दांसि नाम कषत्रिय तान्य अथर्वा; जगौ पुरस्ताद ऋषिसर्ग एषः
छन्दॊविदस ते य उ तान अधीत्य; न वेद्य वेदस्य विदुर न वेद्यम
न वेदानां वेदिता कश चिद अस्ति; कश चिद वेदान बुध्यते वापि राजन
यॊ वेद वेदान न स वेद वेद्यं; सत्ये सथितॊ यस तु स वेद वेद्यम
अभिजानामि बराह्मणम आख्यातारं विचक्षणम
यश छिन्नविचिकित्सः सन्न आचष्टे सर्वसंशयान
तस्य पर्येषणं गच्छेत पराचीनं नॊत दक्षिणम
नार्वाचीनं कुतस तिर्यङ नादिशं तु कथं चन
तूष्णींभूत उपासीत न चेष्टेन मनसा अपि
अभ्यावर्तेत बरह्मास्य अन्तरात्मनि वै शरितम
मौनाद धि स मुनिर भवति नारण्य वसनान मुनिः
अक्षरं तत तु यॊ वेद स मुनिः शरेष्ठ उच्यते
सर्वार्थानां वयाकरणाद वैयाकरण उच्यते
परत्यक्षदर्शी लॊकानां सर्वदर्शी भवेन नरः
सत्ये वै बराह्मणस तिष्ठन बरह्म पश्यति कषत्रिय
वेदानां चानुपूर्व्येण एतद विद्वन बरवीमि ते
[धृ]
सनत्सुजात यद इमां परार्थां; बराह्मीं वाचं परवदसि विश्वरूपाम
परां हि कामेषु सुदुर्लभां कथां; तद बरूहि मे वाक्यम एतत कुमार
[सन]
नैतद बरह्म तवरमाणेन लभ्यं; यन मां पृच्छस्य अभिहृष्यस्य अतीव
अव्यक्तविद्याम अभिधास्ये पुराणीं; बुद्ध्या च तेषां बरह्मचर्येण सिद्धाम
अव्यक्तविद्याम इति यत सनातनीं; बरवीषि तवं बरह्मचर्येण सिद्धाम
अनारभ्या वसतीहार्य काले; कथं बराह्मण्यम अमृतत्वं लभेत
[सन]
ये ऽसमिँल लॊके विजयन्तीह कामान; बराह्मीं सथितिम अनुतितिक्षमाणाः
त आत्मानं निर्हरन्तीह देहान; मुञ्जाद इषीकाम इव सत्त्वसंस्थाः
शरीरम एतौ कुरुतः पिता माता च भारत
आचार्य शास्ता या जातिः सा सत्या साजरामरा
आचार्य यॊनिम इह ये परविश्य; भूत्वा गर्भं बरह्मचर्यं चरन्ति
इहैव ते शास्त्रकारा भवन्ति; परहाय देहं परमं यान्ति यॊगम
य आवृणॊत्य अवितथेन कर्णा; वृतं कुर्वन्न अमृतं संप्रयच्छन
तं मन्येत पितरं मातरं च; तस्मै न दरुह्येत कृतम अस्य जानन
गुरुं शिष्यॊ नित्यम अभिमन्यमानः; सवाध्यायम इच्छेच छुचिर अप्रमत्तः
मानं न कुर्यान न दधीत रॊषम; एष परथमॊ बरह्मचर्यस्य पादः
आचार्यस्य परियं कुर्यात पराणैर अपि धनैर अपि
कर्मणा मनसा वाचा दवितीयः पाद उच्यते
समा गुरौ यथावृत्तिर गुरु पत्न्यां तथा भवेत
यथॊक्तकारी परियकृत तृतीयः पाद उच्यते
नाचार्यायेहॊपकृत्वा परवादं; पराज्ञः कुर्वीत नैतद अहं करॊमि
इतीव मन्येत न भाषयेत; स वै चतुर्थॊ बरह्मचर्यस्य पादः
एवं वसन्तं यद उपप्लवेद धनम; आचार्याय तद अनुप्रयच्छेत
सतां वृद्धिं बहुगुणाम एवम एति; गुरॊः पुत्रे भवति च वृत्तिर एषा
एवं वसन सर्वतॊ वर्धतीह; बहून पुत्राँल लभते च परतिष्ठाम
वर्षन्ति चास्मै परदिशॊ दिशश च; वसन्त्य अस्मिन बरह्मचर्ये जनाश च
एतन बरह्मचर्येण देवा देवत्वम आप्नुवन
ऋषयश च महाभागा बरह्मलॊकं मनीषिणः
गन्धर्वाणाम अनेनैव रूपम अप्सरसाम अभूत
एतेन बरह्मचर्येण सूर्यॊ अह्नाय जायते
य आशयेत पाटयेच चापि राजन; सर्वं शरीरं तपसा तप्यमानः
एतेनासौ बाल्यम अत्येति विद्वान; मृत्युं तथा रॊधयत्य अन्तकाले
अन्तवन्तः कषत्रिय ते जयन्ति; लॊकाञ जनाः कर्मणा निर्मितेन
बरह्मैव विद्वांस तेनाभ्येति सर्वं; नान्यः पन्था अयनाय विद्यते
आभाति शुक्लम इव लॊहितम इव; अथॊ कृष्णम अथाञ्जनं काद्रवं वा
तद बराह्मणः पश्यति यॊ ऽतर विद्वान; कथंरूपं तद अमृतम अक्षरं पदम
नाभाति शुक्लम इव लॊहितम इव; अथॊ कृष्णम आयसम अर्कवर्णम
न पृथिव्यां तिष्ठति नान्तरिक्षे; नैतत समुद्रे सलिलं बिभर्ति
न तारकासु न च विद्युद आश्रितं; न चाभ्रेषु दृश्यते रूपम अस्य
न चापि वायौ न च देवतासु; न तच चन्द्रे दृश्यते नॊत सूर्ये
नैवर्क्षु तन न यजुःषु नाप्य अथर्वसु; न चैव दृश्यत्य अमलेषु सामसु
रथंतरे बार्हते चापि राजन; महाव्रते नैव दृश्येद धरुवं तत
अपारणीयं तमसः परस्तात; तद अन्तकॊ ऽपय एति विनाशकाले
अणीय रूपं कषुर धारया तन; महच च रूपं तव अपि पर्वतेभ्यः
सा परतिष्ठा तद अमृतं लॊकास तद बरह्म तद यशः
भूतानि जज्ञिरे तस्मात परलयं यान्ति तत्र च
अनामयं तन महद उद्यतं यशॊ; वाचॊ विकारान कवयॊ वदन्ति
तस्मिञ जगत सर्वम इदं परतिष्ठितं; ये तद विदुर अमृतास ते भवन्ति
[सन]
यत तच छुक्रं महज जयॊतिर दीप्यमानं महद यशः
तद वै देवा उपासन्ते यस्माद अर्कॊ विराजते
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
शुक्राद बरह्म परभवति बरह्म शुक्रेण वर्धते
तच छुक्रं जयॊतिषां मध्ये ऽतप्तं तपति तापनम
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
आपॊ ऽथ अद्भ्यः सलिलस्य मध्ये; उभौ देवौ शिश्रियाते ऽनतरिक्षे
स सध्रीचीः स विषूचीर वसाना; उभे बिभर्ति पृथिवीं दिवं च
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
उभौ च देवौ पृथिवीं दिवं च; दिशश च शुक्रं भुवनं बिभर्ति
तस्माद दिशः सरितश च सरवन्ति; तस्मात समुद्रा विहिता महान्तः
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
चक्रे रथस्य तिष्ठन्तं धरुवस्याव्यय कर्मणः
केतुमन्तं वहन्त्य अश्वास तं दिव्यम अजरं दिवि
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
न सादृश्ये तिष्ठति रूपम अस्य; न चक्षुषा पश्यति कश चिद एनम
मनीषयाथॊ मनसा हृदा च; यैवं विदुर अमृतास ते भवन्ति
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
दवादश पूगां सरितं देव रक्षितम
मधु ईशन्तस तदा संचरन्ति घॊरम
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
तद अर्धमासं पिबति संचित्य भरमरॊ मधु
ईशानः सर्वभूतेषु हविर भूतम अकल्पयत
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
हिरण्यपर्णम अश्वत्थम अभिपत्य अपक्षकाः
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
पूर्णात पूर्णान्य उद्धरन्ति पूर्णात पूर्णानि चक्रिरे
हरन्ति पूर्णात पूर्णानि पूर्णम एवावशिष्यते
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
तस्माद वै वायुर आयातस तस्मिंश च परयतः सदा
तस्माद अग्निश च सॊमश च तस्मिंश च पराण आततः
सर्वम एव ततॊ विद्यात तत तद वक्तुं न शक्नुमः
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
अपानं गिरति पराणः पराणं गिरति चन्द्रमाः
आदित्यॊ गिरते चन्द्रमादित्यं गिरते परः
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
एकं पादं नॊत्क्षिपति सलिलाद धंस उच्चरन
तं चेत सततम ऋत्विजं न मृत्युर नामृतं भवेत
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
एवं देवॊ महात्मा स पावकं पुरुषॊ गिरन
यॊ वै तं पुरुषं वेद तस्येहात्मा न रिष्यते
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
यः सहस्रं सहस्राणां पक्षान संतत्य संपतेत
मध्यमे मध्य आगच्छेद अपि चेत सयान मनॊजवः
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
न दर्शने तिष्ठति रूपम अस्य; पश्यन्ति चैनं सुविशुद्धसत्त्वाः
हितॊ मनीषी मनसाभिपश्येद; ये तं शरयेयुर अमृतास ते भवन्ति
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
गूहन्ति सर्पा इव गह्वराणि; सवशिक्षया सवेन वृत्तेन मर्त्याः
तेषु परमुह्यन्ति जना विमूढा; यथाध्वानं मॊहयन्ते भयाय
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
सदा सदासत्कृतः सयान न मृत्युर अमृतं कुतः
सत्यानृते सत्यसमान बन्धने; सतश च यॊनिर असतश चैक एव
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
न साधुना नॊत असाधुना वा; समानम एतद दृश्यते मानुषेषु
समानम एतद अमृतस्य विद्याद; एवं युक्तॊ मधु तद वै परीप्सेत
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
नास्यातिवादा हृदयं तापयन्ति; नानधीतं नाहुतम अग्निहॊत्रम
मनॊ बराह्मीं लघुताम आदधीत; परज्ञानम अस्य नाम धीरा लभन्ते
यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम
एवं यः सर्वभूतेषु आत्मानम अनुपश्यति
अन्यत्रान्यत्र युक्तेषु किं स शॊचेत ततः परम
यथॊद पाने महति सर्वतः संप्लुतॊदके
एवं सर्वेषु वेदेषु बराह्मणस्य विजानतः
अङ्गुष्ठ मात्रः पुरुषॊ महात्मा; न दृश्यते ऽसौ हृदये निविष्टः
अजश चरॊ दिवारात्रम अतन्द्रितश च; स तं मत्वा कविर आस्ते परसन्नः
अहम एवास्मि वॊ माता पिता पुत्रॊ ऽसम्य अहं पुनः
आत्माहम अपि सर्वस्य यच च नास्ति यद अस्ति च
पितामहॊ ऽसमि सथविरः पिता पुत्रश च भारत
ममैव यूयम आत्मस्था न मे यूयं न वॊ ऽपय अहम
आत्मैव सथानं मम जन्म चात्मा; वेदप्रॊक्तॊ ऽहम अजर परतिष्ठः
अणॊर अणीयान सुमनाः सर्वभूतेषु जागृमि
पितरं सर्वभूतानां पुष्करे निहितं विदुः
[व]
एवं सनत्सुजातेन विदुरेण च धीमता
सार्धं कथयतॊ राज्ञः सा वयतीयाय शर्वरी
तस्यां रजन्यां वयुष्टायां राजानः सर्व एव ते
सभाम आविविशुर हृष्टाः सूतस्यॊपदिदृक्षया
शुश्रूषमाणाः पार्थानां वचॊ धर्मार्थसंहितम
धृतराष्ट्र मुखाः सर्वे ययू राजसभां शुभाम
सुधावदातां विस्तीर्णां कनकाजिर भूषिताम
चन्द्रप्रभां सुरुचिरां सिक्तां परमवारिणा
रुचिरैर आसनैः सतीर्णां काञ्चनैर दारवैर अपि
अश्मसारमयैर दान्तैः सवास्तीर्णैः सॊत्तरच छदैः
भीष्मॊ दरॊणः कृपः शल्यः कृतवर्मा जयद्रथः
अश्वत्थामा विकर्णश च सॊमदत्तश च बाह्लिकः
विदुरश च महाप्राज्ञॊ युयुत्सुश च महारथः
सर्वे च सहिताः शूराः पार्थिवा भरतर्षभ
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य विविशुस तां सभां शुभाम
दुःशासनश चित्रसेनः शकुनिश चापि सौबलः
दुर्मुखॊ दुःसहः कर्ण उलूकॊ ऽथ विविंशतिः
कुरुराजं पुरस्कृत्य दुर्यॊधनम अमर्षणम
विविशुस तां सभां राजन सुराः शक्र सदॊ यथा
आविशद्भिस तदा राजञ शूरैः परिघबाहुभिः
शुशुभे सा सभा राजन सिंहैर इव गिरेर गुहा
ते परविश्य महेष्वासाः सभां समितिशॊभनाः
आसनानि महार्हाणि भेजिरे सूर्यवर्चसः
आसनस्थेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत
दवाःस्थॊ निवेदयाम आस सूतपुत्रम उपस्थितम
अयं स रथ आयाति यॊ ऽयासीत पाण्डवान परति
दूतॊ नस तूर्णम आयातः सैन्धवैः साधु वाहिभिः
उपयाय तु स कषिप्रं रथात परस्कन्द्य कुण्डली
परविवेश सभां पूर्णां महीपालैर महात्मभिः
[सम्जय]
पराप्तॊ ऽसमि पाण्डवान गत्वा तद विजानीत कौरवाः
यथा वयः कुरून सर्वान परतिनन्दन्ति पाण्डवाः
अभिवादयन्ति वृद्धांश च वयस्यांश च वयस्यवत
यूनश चाभ्यवदन पार्थाः परतिपूज्य यथा वयः
यथाहं धृतराष्ट्रेण शिष्टः पूर्वम इतॊ गतः
अब्रुवं पाण्डवान गत्वा तन निबॊधत पार्थिवाः
[धृ]
पृच्छामि तवां संजय राजमध्ये; किम अब्रवीद वाक्यम अदीनसत्त्वः
धनंजयस तात युधां परणेता; दुरात्मनां जीवितच्छिन महात्मा
दुर्यॊधनॊ वाचम इमां शृणॊतु; यद अब्रवीद अर्जुनॊ यॊत्स्यमानः
युधिष्ठिरस्यानुमते महात्मा; धनंजयः शृण्वतः केशवस्य
अन्वत्रस्तॊ बाहुवीर्यं विदान; उपह्वरे वासुदेवस्य धीरः
अवॊचन मां यॊत्स्यमानः किरीटी; मध्ये बरूया धार्तराष्ट्रं कुरूणाम
ये वै राजानः पाण्डवायॊधनाय; समानीताः शृण्वतां चापि तेषाम
यथा समग्रं वचनं मयॊक्तं; सहामात्यं शरावयेथा नृपं तम
यथा नूनं देवराजस्य देवाः; शुश्रूषन्ते वज्रहस्तस्य सर्वे
तथाशृण्वन पाण्डवाः सृञ्जयाश च; किरीटिना वाचम उक्तां समर्थाम
इत्य अब्रवीद अर्जुनॊ यॊत्स्यमानॊ; गाण्डीवधन्वा लॊहितपद्मनेत्रः
न चेद राज्यं मुञ्चति धार्तराष्ट्रॊ; युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः
अस्ति नूनं कर्मकृतं पुरस्ताद; अनिर्विष्टं पापकं धार्तराष्ट्रैः
येषां युद्धं भीमसेनार्जुनाभ्यां; तथाश्विभ्यां वासुदेवेन चैव
शैनेयेन धरुवम आत्तायुधेन; धृष्टद्युम्नेनाथ शिखण्डिना च
युधिष्ठिरेणेन्द्र कल्पेन चैव; यॊ ऽपध्यानान निर्दहेद गां दिवं च
तैश चेद युद्धं मन्यते धार्तराष्ट्रॊ; निर्वृत्तॊ ऽरथः सकलः पाण्डवानाम
मा तत कार्षीः पाण्डवार्थाय हेतॊर; उपैहि युद्धं यदि मन्यसे तवम
यां तां वने दुःखशय्याम उवास; परव्राजितः पाण्डवॊ धर्मचारी
आशिष्यते दुःखतराम अनर्थाम; अन्त्यां शय्यां धार्तराष्ट्रः परासुः
हरिया जञानेन तपसा दमेन; करॊधेनाथॊ धर्मगुप्त्या धनेन
अन्याय वृताः कुरुपाण्डवेयान; अध्यातिष्ठद धार्तराष्ट्रॊ दुरात्मा
मायॊपधः परणिधानार्जवाभ्यां; तपॊ दमाभ्यां धर्मगुप्त्या बलेन
सत्यं बरुवन परीतियुक्त्यानृतेन; तितिक्षमाणः कलिश्यमानॊ ऽतिवेलम
यदा जयेष्ठः पाण्डवः संशितात्मा; करॊधं यत तं वर्षपूगान सुघॊरम
अवस्रष्टा कुरुषूद्वृत्त चेतास; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
कृष्ण वर्त्मेव जवलितः समिद्धॊ; यथा दहेत कक्षम अग्निर निदाघे
एवं दग्धा धार्तराष्ट्रस्य सेनां; युधिष्ठिरः करॊधदीप्तॊ ऽनुवीक्ष्य
यद्या दरष्टा भीमसेनं रणस्थं; गदाहस्तं करॊधविषं वमन्तम
दुर्मर्षणं पाण्डवं भीमवेगं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
महासिंहॊ गाव इव परविश्य; गदापाणिर धार्तराष्ट्रान उपेत्य
यदा भीमॊ भीमरूपॊ निहन्ता; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
महाभये वीतभयः कृतास्त्रः; समागमे शत्रुबलावमर्दी
सकृद रथेन परतियाद रथौघान; पदातिसंघान गदयाभिनिघ्नन
सैन्यान अनेकांस तरसा विमृद्नन; यदा कषेप्ता धार्तराष्ट्रस्य सैन्यम
छिन्दन वनं परशुनेव शूरस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
तृणप्रायं जवलनेनेव दग्धं; गरामं यथा धार्तराष्ट्रः समीक्ष्य
पक्वं सस्यं वैद्युतेनेव दग्धं; परासिक्तं विपुलं सवं बलौघम
हतप्रवीरं विमुखं भयार्तं; पराङ्मुखं परायशॊ ऽधृष्ट यॊधम
शस्त्रार्चिषा भीमसेनेन दग्धं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
उपासङ्गाद उद्धरन दक्षिणेन; परःशतान नकुलश चित्रयॊधी
यदा रथाग्र्यॊ रथिनः परचेता; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
सुखॊचितॊ दुःखशय्यां वनेषु; दीर्घं कालं नकुलॊ याम अशेत
आशीविषः करुद्ध इव शवसन भृशं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
तयक्तात्मानः पार्थिवायॊधनाय; समादिष्टा धर्मराजेन वीराः
रथैः शुभ्रैः सैन्यम अभिद्रवन्तॊ; दृष्ट्वा पश्चात तप्स्यते धार्तराष्ट्रः
शिशून कृतास्त्रान अशिशु परकाशान; यदा दरष्टा कौरवः पञ्च शूरान
तयक्त्वा पराणान केकयान आद्रवन्तस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
यदा गतॊद्वाहम अकूजनाक्षं; सुवर्णतारं रथम आततायी
दान्तैर युक्तं सहदेवॊ ऽधिरूढः; शिरांसि राज्ञां कषेप्स्यते मार्गणौघैः
महाभये संप्रवृत्ते रथस्थं; विवर्तमानं समरे कृतास्त्रम
सर्वां दिशं संपतन्तं समीक्ष्य; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
हरीनिषेधॊ निपुणः सत्यवादी; महाबलः सर्वधर्मॊपपन्नः
गान्धारिम आर्च्छंस तुमुले कषिप्रकारी; कषेप्ता जनान सहदेवस तरस्वी
यदा दरष्टा दरौपदेयान महेषूञ; शूरान कृतास्त्रान रथयुद्धकॊविदान
आशीविषान घॊरविषान इवायतस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
यदाभिमन्युः परवीर घाती; शरैः परान मेघ इवाभिवर्षन
विगाहिता कृष्ण समः कृतास्त्रस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
यदा दरष्टा बालम अबाल वीर्यं; दविषच चमूं मृत्युम इवापतन्तम
सौभद्रम इन्द्र परतिमं कृतास्त्रं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
परभद्रकाः शीघ्रतरा युवानॊ; विशारदाः सिंहसमान वीर्याः
यदा कषेप्तारॊ धार्तराष्ट्रान स सैन्यांस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
वृद्धौ विराटद्रुपदौ महारथौ; पृथक चमूभ्याम अभिवर्तमानौ
यदा दरष्टारौ धार्तराष्ट्रान स सैन्यांस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
यदा कृतास्त्रॊ दरुपदः परचिन्वञ; शिरांसि यूनां समरे रथस्थः
करुद्धः शरैश छेत्स्यति चापमुक्तैस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
यदा विराटः परवीर घाती; मर्मान्तरे शत्रुचमूं परवेष्टा
मत्स्यैः सार्धम अनृशंसरूपैस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
जयेष्ठं मात्स्यानाम अनृशंस रूपं; विराट पुत्रं रथिनं पुरस्तात
यदा दरष्टा दंशितं पाण्डवार्थे; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
रणे हते कौरवाणां परवीरे; शिखण्डिना सत्तमे शंतनूजे
न जातु नः शत्रवॊ धारयेयुर; असंशयं सत्यम एतद बरवीमि
यदा शिखण्डी रथिनः परचिन्वन; भीष्मं रथेनाभियाता वरूथी
दिव्यैर हयैर अवमृद्नन रथौघांस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
यदा दरष्टा सृञ्जयानाम अनीके; धृष्टद्युम्नं परमुखे रॊचमानम
अस्त्रं यस्मै गुह्यम उवाच धीमान; दरॊणस तदा तप्स्यति धार्तराष्ट्रः
यदा स सेनापतिर अप्रमेयः; पराभवन्न इषुभिर धार्तराष्ट्रान
दरॊणं रणे शत्रुसहॊ ऽभियाता; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
हरीमान मनीषी बलवान मनस्वी; स लक्ष्मीवान सॊमकानां परबर्हः
न जातु तं शत्रवॊ ऽनये सहेरन; येषां स सयाद अग्रणीर वृष्णिसिंहः
बरूयाच च मा परवृणीष्वेति लॊके; युद्धे ऽदवितीयं सचिवं रथस्थम
शिनेर नप्तारं परवृणीम सात्यकिं; महाबलं वीतभयं कृतास्त्रम
यदा शिनीनाम अधिपॊ मयॊक्तः; शरैः परान मेघ इव परवर्षन
परच्छादयिष्यञ शरजालेन यॊधांस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
यदा धृतिं कुरुते यॊत्स्यमानः; स दीर्घबाहुर दृढधन्वा महात्मा
सिंहस्येव गन्धम आघ्राय गावः; संवेष्टन्ते शत्रवॊ ऽसयाद यथाग्नेः
स दीर्घबाहुर दृढधन्वा महात्मा; भिन्द्याद गिरीन संहरेत सर्वलॊकान
अस्त्रे कृती निपुणः कषिप्रहस्तॊ; दिवि सथितः सूर्य इवाभिभाति
चित्रः सूक्ष्मः सुकृतॊ यावद अस्य; अस्त्रे यॊगॊ वृष्णिसिंहस्य भूयान
यथाविधं यॊगम आहुः परशस्तं; सर्वैर गुणैः सात्यकिस तैर उपेतः
हिरण्मयं शवेतहयैश चतुर्भिर; यदा युक्तं सयन्दनं माधवस्य
दरष्टा युद्धे सात्यकेर वै सुयॊधनस; तदा तप्स्यत्य अकृतात्मा स मन्दः
यदा रथं हेममणिप्रकाशं; शवेताश्वयुक्तं वानरकेतुम उग्रम
दरष्टा रणे संयतं केशवेन; तदा तप्स्यत्य अकृतात्मा स मन्दः
यदा मौर्व्यास तलनिष्पेषम उग्रं; महाशब्दं वज्रनिष्पेष तुल्यम
विधूयमानस्य महारणे मया; गाण्डीवस्य शरॊष्यति मन्दबुद्धिः
ततॊ मूढॊ धृतराष्ट्रस्य पुत्रस; तप्ता युद्धे दुर्मतिर दुःसहायः
दृष्ट्वा सैन्यं बाणवर्णान्ध कारं; परभज्यन्तं गॊकुलवद रणाग्रे
बलाहकाद उच्चरन्तीव विद्युत; सहस्रघ्नी दविषतां संगमेषु
अस्थिच्छिदॊ मर्मभिदॊ वमेच छरांस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
यदा दरष्टा जया मुखाद वाण संघान; गाण्डीवमुक्तान पततः शिताग्रान
नागान हयान वर्मिणश चाददानांस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
यदा मन्दः परबाणान विमुक्तान; ममेषुभिर हरियमाणान परतीपम
तिर्यग विद्वांश छिद्यमानान कषुरप्रैस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवप्स्यत
यदा विपाठा मद भुजविप्रमुक्ता; दविजाः फलानीव महीरुहाग्रात
परच्छेत्तार उत्तमाङ्गानि यूनां; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत
यदा दरष्टा पततः सयन्दनेभ्यॊ; महागजेभ्यॊ ऽशवगतांश च यॊधान
शरैर हतान पातितांश चैव रङ्गे; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतस्यत
पदातिसंघान रथसंघान समन्ताद; वयात्ताननः काल इवाततेषुः
परणॊत्स्यामि जवलितैर बाणवर्षैः; शत्रूंस तदा तप्स्यति मन्दबुद्धिः
सर्वा दिशः संपतता रथेन; रजॊध्वस्तं गाण्डिवेनापकृत्तम
यदा दरष्टा सवबलं संप्रमूढं; तदा पश्चात तप्स्यति मन्दबुद्धिः
कां दिग भूतं छिन्नगात्रं विसंज्ञं; दुर्यॊधनॊ दरक्ष्यति सर्वसैन्यम
हताश्ववीराग्र्य नरेन्द्र नागं; पिपासितं शरान्तपत्रं भयार्तम
आर्तस्वरं हन्यमानं हतं च; विकीर्णकेशास्थि कपालसंघम
परजापतेः कर्म यथार्ध निष्ठितं; तदा दृष्ट्वा तप्स्यते मन्दबुद्धिः
यदा रथे गाण्डिवं वासुदेवं; दिव्यं शङ्खं पाञ्चजन्यं हयांश च
तूणाव अक्षय्यौ देवदत्तं च मां च; दरष्टा युद्धे धार्तराष्ट्रः समेतान
उद्वर्तयन दस्यु संघान समेतान; परवर्तयन युगम अन्यद युगान्ते
यदा धक्ष्याम्य अग्निवत कौरवेयांस; तदा तप्ता धृतराष्ट्रः सपुत्रः
सह भराता सह पुत्रः स सैन्यॊ; भरष्टैश्वर्यः करॊधवशॊ ऽलपचेताः
दर्पस्यान्ते विहिते वेपमानः; पश्चान मन्दस तप्स्यति धार्तराष्ट्रः
पूर्वाह्ने मां कृतजप्यं कदा चिद; विप्रः परॊवाचॊदकान्ते मनॊज्ञम
करव्यं ते दुष्करं कर्म पार्थ; यॊद्धव्यं ते शत्रुभिः सव्यसाचिन
इन्द्रॊ वा ते हरिवान वज्रहस्तः; पुरस्ताद यातु समरे ऽरीन विनिघ्नन
सुग्रीव युक्तेन रथेन वा ते; पश्चात कृष्णॊ रक्षतु वासुदेवः
वव्रे चाहं वज्रहस्तान महेन्द्राद; अस्मिन युद्धे वासुदेवं सहायम
स मे लब्धॊ दस्युवधाय कृष्णॊ; मन्ये चैतद विहितं दैवतैर मे
अयुध्यमानॊ मनसापि यस्य; जयं कृष्णः पुरुषस्याभिनन्देत
धरुवं सर्वान सॊ ऽभयतीयाद अमित्रान; सेन्द्रान देवान मानुषे नास्ति चिन्ता
स बाहुभ्यां सागरम उत्तितीर्षेन; महॊदधिं सलिलस्याप्रमेयम
तेजस्विनं कृष्णम अत्यन्तशूरं; युद्धेन यॊ वासुदेवं जिगीषेत
गिरिं य इच्छेत तलेन भेत्तुं; शिलॊच्चयं शवेतम अति परमाणम
तस्यैव पाणिः स नखॊ विशीर्येन; न चापि किं चित स गिरेस तु कुर्यात
अग्निं समिद्धं शमयेद भुजाभ्यां; चन्द्रं च सूर्यं च निवारयेत
हरेद देवानाम अमृतं परसह्य; युद्धेन यॊ वासुदेवं जिगीषेत
यॊ रुक्मिणीम एकरथेन भॊज्याम; उत्साद्य राज्ञां विषयं परसह्य
उवाह भार्यां यशसा जवलन्तीं; यस्यां जज्ञे रक्मिणेयॊ महात्मा
अयं गान्धरांस तरसा संप्रमथ्य; जित्वा पुत्रान नग्न जितः समग्रान
बद्धं मुमॊच विनदन्तं परसह्य; सुदर्शनीयं देवतानां ललामम
अयं कवाटे निजघान पाण्ड्यं; तथा कलिङ्गान दन्तकूरे ममर्द
अनेन दग्धा वर्षपूगान विनाथा; वाराणसी नगरी संबभूव
यं सम युद्धे मन्यते ऽनयैर अजेयम; एकलव्यं नाम निषादराजम
वेगेनेव शैलम अभिहत्य जम्भः; शेते स कृष्णेन हतः परासुः
तथॊग्रसेनस्य सुतं परदुष्टं; वृष्ण्यन्धकानां मध्यगां तपन्तम
अपातयद बलदेव दवितीयॊ; हत्वा ददौ चॊग्रसेनाय राज्यम
अयं सौभं यॊधयाम आस सवस्थं; विभीषणं मायया शाल्वराजम
सौभद्वारि परत्यगृह्णाच छतघ्नीं; दॊर्भ्यां क एनं विषहेत मर्त्यः
पराग्ज्यॊतिषं नाम बभूव दुर्गं; पुरं घॊरम असुराणाम असह्यम
महाबलॊ नरकस तत्र भौमॊ; जहारादित्या मणिकुण्डले शुभे
न तं देवाः सह शक्रेण सेहिरे; समागताहरणाय भीताः
दृष्ट्वा च ते विक्रमं केशवस्य; बलं तथैवास्त्रम अवारणीयम
जानन्तॊ ऽसय परकृतिं केशवस्य; नययॊजयन दस्यु वधाय कृष्णम
स तत कर्म परतिशुश्राव दुष्करम; ऐश्वर्यवान सिद्धिषु वासुदेवः
निर्मॊचने षट सहस्राणि हत्वा; संछिद्य पाशान सहसा कषुरान्तान
मुरं हत्वा विनिहत्यौघराक्षसं; निर्मॊचनं चापि जगाम वीरः
तत्रैव तेनास्य बभूव युद्धं; महाबलेनातिबलस्य विष्णॊः
शेते स कृष्णेन हतः परासुर; वातेनेव मथितः कर्णिकारः
आहृत्य कृष्णॊ मणिकुण्डले ते; हत्वा च भौमं नरकं मुरं च
शरिया वृतॊ यशसा चैव धीमान; परत्याजगामाप्रतिम परभावः
तस्मै वरान अददंस तत्र देवा; दृष्ट्वा भीमं कर्म रणे कृतं तत
शरमश च ते युध्यमानस्य न सयाद; आकाशे वा अप्सु चैव करमः सयात
शस्त्राणि गात्रे च न ते करमेरन्न; इत्य एव कृष्णश च ततः कृतार्थः
एवंरूपे वासुदेवे ऽपरमेये; महाबले गुणसंपत सदैव
तम असह्यं विष्णुम अनन्तवीर्यम; आशंसते धारराष्ट्रॊ बलेन
यदा हय एनं तर्कयते दुरात्मा; तच चाप्य अयं सहते ऽसमान समीक्ष्य
पर्यागतं मम कृष्णस्य चैव; यॊ मन्यते कलहं संप्रयुज्य
शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वं; तद वेदिता संयुगं तत्र गत्वा
नमस्कृत्वा शांतनवाय राज्ञे; दरॊणायाथॊ सह पुत्राय चैव
शारद्वतायाप्रतिद्वन्द्विने च; यॊत्स्याम्य अहं राज्यम अभीप्समानः
धर्मेणास्त्रं नियतं तस्य मन्ये; यॊ यॊत्स्यते पाण्डवैर धर्मचारी
मिथ्या घले निर्जिता वै नृशंसैः; संवत्सरान दवादश पाण्डुपुत्राः
अवाप्य कृच्छ्रं विहितं हय अरण्ये; दीर्घं कालं चैकम अज्ञातचर्याम
ते हय अकस्माज जीवितं पाण्डवानां; न मृष्यन्ते हार्तराष्ट्राः पदस्थाः
ते चेद अस्मान युध्यमानाञ जयेयुर; देवैर अपीन्द्र परमुखैः सहायैः
धर्माद अधर्मश चरितॊ गरीयान; इति धरुवं नास्ति कृतं न साधु
न चेद इमं पुरुषं कर्म बद्धं; न चेद अस्मान मन्यते ऽसौ विशिष्टान
आशंसे ऽहं वासुदेव दवितीयॊ; दुर्यॊधनं सानुबन्धं निहन्तुम
न चेद इदं कर्म नरेषु बद्धं; न विद्यते पुरुषस्य सवकर्म
इदं च तच चापि समीक्ष्य नूनं; पराजयॊ धार्तराष्ट्रस्य साधुः
परत्यक्षं वः कुरवॊ यद बरवीमि; युध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति
अन्यत्र युद्धात कुरवः परीप्सन; न युध्यतां शेष इहास्ति कश चित
हत्वा तव अहं धार्तराष्ट्रान स कर्णान; राज्यं कुरूणाम अवजेता समग्रम
यद वः कार्यं तत कुरुध्वं यथास्वम; इष्टान दारान आत्मजांश चॊपभुङ्क्ते
अप्य एवं नॊ बराह्मणाः सन्ति वृद्धा; बहुश्रुताः शीलवन्तः कुलीनाः
सांवत्सरा जयॊतिषि चापि युक्ता; नक्षत्रयॊगेषु च निश्चयज्ञाः
उच्चावचं दैवयुक्तं रहस्यं; दिव्याः परश्ना मृगचक्रा मुहूर्ताः
कषयं महान्तं कुरुसृञ्जयानां; निवेदयन्ते पाण्डवानां जयं च
तथा हि नॊ मन्यते ऽजातशत्रुः; संसिद्धार्थॊ दविषतां निग्रहाय
जनार्दनश चाप्य अपरॊक्ष विद्यॊ; न संशयं पश्यति वृष्णिसिंहः
अहं च जानामि भविष्य रूपं; पश्यामि बुद्ध्या सवयम अप्रमत्तः
दृष्टिश च मे न वयथते पुराणी; युध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति
अनालब्धं जृम्भति गाण्डिवं धनुर; अनालब्धा कम्पति मे धनुर्ज्या
बाणाश च मे तूणमुखाद विसृज्य; मुहुर मुहुर गन्तुम उशन्ति चैव
सैक्यः कॊशान निःसरति परसन्नॊ; हित्वेव जीर्णाम उरगस तवचं सवाम
धवजे वाचॊ रौद्ररूपा वदन्ति; कदा रथॊ यॊक्ष्यते ते किरीटिन
गॊमायुसंघाश च वदन्ति रात्रौ; रक्षांस्य अथॊ निष्पतन्त्य अन्तरिक्षात
मृगाः शृगालाः शितिकण्ठाश च काका; गृध्रा बडाश चैव तरक्षवश च
सुपर्णपाताश च पतन्ति पश्चाद; दृष्ट्वा रथं शवेतहयप्रयुक्तम
अहं हय एकः पार्थिवान सर्वयॊधाञ; शरान वर्षन मृत्युलॊकं नयेयम
समाददानः पृथग अस्त्रमार्गान; यथाग्निर इद्धॊ गहनं निदाघे
सथूणाकर्णं पाशुपतं च घॊरं; तथा बरह्मास्त्रं यच च शक्रॊ विवेद
वधे धृतॊ वेगवतः परमुञ्चन; नाहं परजाः किं चिद इवावशिष्ये
शान्तिं लप्स्ये परमॊ हय एष भावः; सथिरॊ मम बरूहि गावल्गणे तान
नित्यं पुनः सचिवैर यैर अवॊचद; देवान अपीन्द्र परमुखान सहायान
तैर मन्यते कलहं संप्रयुज्य; स धार्तराष्ट्रः पश्यत मॊहम अस्य
वृद्धॊ भीष्मः शांतनवः कृपश च; दरॊणः सपुत्रॊ विदुरश च धीमान
एते सर्वे यद्वद अन्ते तद अस्तु; आयुष्मन्तः कुरवः सन्तु सर्वे
[व]
समवेतेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत
दुर्यॊधनम इदं वाक्यं भीष्मः शांतनवॊ ऽबरवीत
बृहस्पतिश चॊशना च बराह्मणं पर्युपस्थितौ
मरुतश च सहेन्द्रेण वसवश च सहाश्विनौ
आदित्याश चैव साध्याश च ये च सप्तर्षयॊ दिवि
विश्वावसुश च गन्धर्वः शुभाश चापरसां गणाः
नमस्कृत्वॊपजग्मुस ते लॊकवृद्धं पितामहम
परिवार्य च विश्वेशं पर्यासत दिवौकसः
तेषां मनश च तेजश चाप्य आददानौ दिवौकसाम
पूर्वदेवौ वयतिक्रान्तौ नरनारायणाव ऋषी
बृहस्पतिश च पप्रच्छ बराह्मणं काव इमाव इति
भवन्तं नॊपतिष्ठेते तौ नः शंस पितामह
याव एतौ पृथिवीं दयां च भासयन्तौ तपस्विनौ
जवलन्तौ रॊचमानौ च वयाप्यातीतौ महाबलौ
नरनारायणाव एतौ लॊकाल लॊकं समास्थितौ
ऊर्जितौ सवेन तपसा महासत्त्वपराक्रमौ
एतौ हि कर्मणा लॊकान नन्दयाम आसतुर धरुवौ
असुराणाम अभावाय देवगन्धर्वपूजितौ
जगाम शक्रस तच छरुत्वा यत्र तौ तेपतुस तपः
सार्धं देवगणैः सर्वैर बृहस्पतिपुरॊगमैः
तदा देवासुरे घॊरे भये जाते दिवौकसाम
अयाचत महात्मानौ नरनारायणौ वरम
ताव अब्रूतां वृणीष्वेति तदा भरतसत्तम
अथैताव अब्रवीच छक्रः साह्यं नः करियताम इति
ततस तौ शक्रम अब्रूतां करिष्यावॊ यद इच्छसि
ताभ्यां स सहितः शक्रॊ विजिग्ये दैत्यदानवान
नर इन्द्रस्य संग्रामे हत्वा शत्रून परंतपः
पौलॊमान कालखञ्जांश च सहस्राणि शतानि च
एष भरान्ते रथे तिष्ठन भल्लेनापहरच छिरः
जम्भस्य गरसमानस्य यज्ञम अर्जुन आहवे
एष पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरम आरुजत
हत्वा षष्टिसहस्राणि निवातकवचान रणे
एष देवान सहेन्द्रेण जित्वा परपुरंजयः
अतर्पयन महाबाहुर अर्जुनॊ जातवेदसम
नारायणस तथैवात्र भूयसॊ ऽनयाञ जघान ह
एवम एतौ महावीर्यौ तौ पश्यत समागतौ
वासुदेवार्जुनौ वीरौ समवेतौ महारथौ
नरनारायणौ देवौ पूर्वदेवाव इति शरुतिः
अजेयौ मानुषे लॊके सेन्द्रैर अपि सुरासुरैः
एष नारायणः कृष्णः फल्गुनस तु नरः समृतः
नारायणॊ नरश चैव सत्त्वम एकं दविधाकृतम
एतौ हि कर्मणा लॊकान अश्नुवाते ऽकषयान धरुवान
तत्र तत्रैव जायेते युद्धकाले पुनः पुनः
तस्मात कर्मैव कर्तव्यम इति हॊवाच नारदः
एतद धि सर्वम आचष्ट वृष्णिचक्रस्य वेदवित
शङ्खचक्रगदाहस्तं यदा दरक्ष्यसि केशवम
पर्याददानं चास्त्राणि भीमधन्वानम अर्जुनम
सनातनौ महात्मानौ कृष्णाव एकरथे सथितौ
दुर्यॊधन तदा तात समर्तासि वचनं मम
नॊ चेद अयम अभावः सयात कुरूणां परत्युपस्थितः
अर्थाच च तात धर्माच च तव बुद्धिर उपप्लुता
न चेद गरहीष्यसे वाक्यं शरॊतासि सुबहून हतान
तवैव हि मतं सर्वे कुरवः पर्युपासते
तरयाणाम एव च मतं तत्त्वम एकॊ ऽनुमन्यसे
रामेण चैव शप्तस्य कर्णस्य भरतर्षभ
दुर्जातेः सूतपुत्रस्य शकुनेः सौबलस्य च
तथा कषुद्रस्य पापस्य भरातुर दुःशासनस्य च
[कर्ण]
नैवम आयुष्मता वाच्यं यन माम आत्थ पितामह
कषत्रधर्मे सथितॊ हय अस्मि सवधर्माद अनपेयिवान
किं चान्यन मयि दुर्वृत्तं येन मां परिगर्हसे
न हि मे वृजिनं किं चिद धार्तराष्ट्रा विदुः कव चित
राज्ञॊ हि धृतराष्ट्रस्य सर्वं कार्यं परियं मया
तथा दुर्यॊधनस्यापि स हि राज्ये समाहितः
कर्णस्य तु वचः शरुत्वा भीष्मः शांतनवः पुनः
धृतराष्ट्रं महाराजम आभाष्येदं वचॊ ऽबरवीत
यद अयं कत्थते नित्यं हन्ताहं पाण्डवान इति
नायं कलापि संपूर्णा पाण्डवानां महात्मनाम
अनयॊ यॊ ऽयम आगन्ता पुत्राणां ते दुरात्मनाम
तद अस्य कर्म जानीहि सूतपुत्रस्य दुर्मतेः
एनम आश्रित्य पुत्रस ते मन्दबुद्धिः सुयॊधनः
अवमन्यत तान वीरान देवपुत्रान अरिंदमान
किं चाप्य अनेन तत कर्मकृतं पूर्वं सुदुष्करम
तैर यथा पाण्डवैः सर्वैर एकैकेन कृतं पुरा
दृष्ट्वा विराटनगरे भरातरं निहतं परियम
धनंजयेन विक्रम्य किम अनेन तदा कृतम
सहितान हि कुरून सर्वान अभियातॊ धनंजयः
परमथ्य चाच्छिनद गावः किम अयं परॊषितस तदा
गन्धर्वैर घॊषयात्रायां हरियते यत सुतस तव
कव तदा सूतपुत्रॊ ऽभूद य इदानीं वृषायते
ननु तत्रापि पार्थेन भीमेन च महात्मना
यमाभ्याम एव चागम्य गन्धर्वास ते पराजिताः
एतान्य अस्य मृषॊक्तानि बहूनि भरतर्षभ
विकत्थनस्य भद्रं ते सदा धर्मार्थलॊपिनः
भीष्मस्य तु वचः शरुत्वा भारद्वाजॊ महामनाः
धृतराष्ट्रम उवाचेदं राजमध्ये ऽभिपूजयन
यद आह भरतश्रेष्ठॊ भीष्मस तत करियतां नृप
न कामम अर्थलिप्सूनां वचनं कर्तुम अर्हसि
पुरा युद्धात साधु मन्ये पाण्डवैः सह संगम
यद वाक्यम अर्जुनेनॊक्तं संजयेन निवेदितम
सर्वं तद अभिजानामि करिष्यति च पाण्डवः
न हय अस्य तरिषु लॊकेषु सदृशॊ ऽसति धनुर्धरः
अनादृत्य तु तद वाक्यम अर्थवद दरॊण भीष्मयॊः
ततः स संजयं राजा पर्यपृच्छत पाण्डवम
तदैव कुरवः सर्वे निराशा जीविते ऽभवन
भीष्मद्रॊणौ यदा राजा न सम्यग अनुभाषते
[धृ]
किम असौ पाण्डवॊ राजा धर्मपुत्रॊ ऽभयभाषत
शरुत्वेमा बहुलाः सेनाः परत्यर्थेन समागताः
किम इच्छत्य अभिसंरम्भाद यॊत्स्यमानॊ युधिष्ठिरः
कस्य सविद भरातृपुत्राणां चिन्तासु मुखम ईक्षते
के सविद एनं वारयन्ति शाम्य युध्येति वा पुनः
निकृत्या कॊपितं मन्दैर धर्मज्ञं धर्मचारिणम
[सम्जय]
राज्ञॊ मुखम उदीक्षन्ते पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
युधिष्ठिरस्य भद्रं ते स सर्वान अनुशास्ति च
पृथग बूताः पाण्डवानां पाञ्चालानां रथव्रजाः
आयान्तम अभिनन्दन्ति कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम
तमः सूर्यम इवॊद्यन्तं कौन्तेयं दीप्ततेजसम
पाञ्चालाः परतिनन्दन्ति तेजॊराशिम इवॊद्यतम
आ गॊपालावि पालेभ्यॊ नन्दमानं युधिष्ठिरम
पाञ्चालाः केकया मत्स्याः परतिनन्दन्ति पाण्डवम
बराह्मण्यॊ राजपुत्र्यश च विशां दुहितरश च याः
करीडन्त्यॊ ऽभिसमायान्ति पार्थं संनद्धम ईक्षितुम
संजयाचक्ष्व केनास्मान पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
धृष्टद्युम्नेन सेनान्या सॊमकाः किंबला इव
गावल्गणिस तु तत पृष्टः सभायां कुरुसंसदि
निःश्वस्य सुभृशं दीर्घं मुहुः संचिन्तयन्न इव
तत्रानिमित्ततॊ दैवात सूतं कश्मलम आविशत
तदाचचक्षे पुरुषः सभायां राजसंसदि
संजयॊ ऽयं महाराज मूर्च्छितः पतितॊ भुवि
वाचं न सृजते कांचिद धीन परज्ञॊ ऽलपचेतनः
अपश्यत संजयॊ नूनं कुन्तीपुत्रान महारथान
तैर अस्य पुरुषव्याघ्रैर भृशम उद्वेजितं मनः
संजयश चेतनां लब्ध्वा परत्याश्वस्येदम अब्रवीत
धृतराष्ट्रं महाराज सभायां कुरुसंसदि
दृष्टवान अस्मि राजेन्द्र कुन्तीपुत्रान महारथान
मत्स्यराजगृहावासाद अवरॊधेन कर्शितान
शृणु यैर हि महाराज पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
यॊ नैव रॊषान न भयान न कामान नार्थकारणात
न हेतुवादाद धमात्मा सत्यं जह्यात कथं चन
यः परमाणं महाराज धर्मे धर्मभृतां वरः
अजातशत्रुणा तेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
यस्य बाहुबले तुल्यः पृथिव्यां नास्ति कश चन
यॊ वै सर्वान महीपालान वशे चक्रे धनुर्धरः
तेन वॊ भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
निःसृतानां जतु गृहाद धिडिम्बात पुरुषादकात
य एषाम अभवद दवीपः कुन्तीपुत्रॊ वृकॊदरः
याज्ञसेनीम अथॊ यत्र सिन्धुराजॊ ऽपकृष्टवान
तत्रैषाम अभवद दवीपः कुन्तीपुत्रॊ वृकॊदरः
यश च तान संगतान सर्वान पाण्डवान वारणावते
दह्यतॊ मॊचयाम आस तेन वस ते ऽभययुञ्जत
कृष्णायाश चरता परीतिं येन करॊधवशा हताः
परविश्य विषमं घॊरं पर्वतं गन्धमादनम
यस्य नामायुतं वीर्यं भुजयॊः सारम अर्पितम
तेन वॊ भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
कृष्ण दवितीयॊ विक्रम्य तुष्ट्यर्थं जातवेदसः
अजयद यः पुरा वीरॊ युध्यमानं पुरंदरम
यः स साक्षान महादेवं गिरिशं शूलपाणिनम
तॊषयाम आस युद्धेन देवदेवम उमापतिम
यश च सर्वान वशे चक्रे लॊकपालान धनुर्धरः
तेन वॊ विजयेनाजौ पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
यः परतीचीं दिशं चक्रे वशे मेच्छ गनायुताम
स तत्र नकुलॊ यॊद्धा चित्रयॊधी वयवस्थितः
तेन वॊ दर्शनीयेन वीरेणाति धनुर्भृता
माद्रीपुत्रेण कौरव्य पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
यः काशीन अङ्गमगधान कलिङ्गांश च युधाजयत
तेन वः सहदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
यस्य वीर्येण सदृशाश चत्वारॊ भुवि मानवाः
अश्वत्थामा धृष्टकेतुः परद्युम्नॊ रुक्मिर एव च
तेन वः सहदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
यवीयसा नृवीरेण माद्री नन्दिकरेण च
तपश चचार या घॊरं काशिकन्या पुरा सती
भीष्मस्य वधम इच्छन्ती परेत्यापि भरतर्षभ
पाञ्चालस्य सुता जज्ञे दैवाच च स पुनः पुमान
सत्रीपुंसॊः पुरुषव्याघ्र यः स वेद गुणागुणान
यः कलिङ्गान समापेदे पाञ्चालॊ युद्धदुर्मदः
शिखण्डिना वः कुरवः कृतास्त्रेणाभ्ययुञ्जत
यां यक्षः पुरुषं चक्रे भीष्मस्य निधने किल
महेष्वासेन रौद्रेण पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
महेष्वासा राजपुत्रा भारतः पञ्च केकयाः
सुमृष्टकवचाः शूरास तैश च वस ते ऽभययुञ्जत
यॊ दीर्घबाहुः कषिप्रास्त्रॊ धृतिमान सत्यविक्रमः
तेन वॊ वृष्णिवीरेण युयुधानेन संगरः
य आसीच छरणं काले पाण्डवानां महात्मनाम
रणे तेन विराटेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
यः स काशिपती राजा वाराणस्यां महारथः
स तेषाम अभवद यॊधा तेन वस ते ऽभययुञ्जत
शिशुभिर दुर्जयैः संख्ये दरौपदेयैर महात्मभिः
आशीविषसमस्पर्शैः पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
यः कृष्ण सदृशॊ वीर्ये युधिष्ठिर समॊ दमे
तेनाभिमन्युना संख्ये पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
यश चैवाप्रतिमॊ वीर्ये धृष्टकेतुर महायशाः
दुःसहः समरे करुद्धः शैशुपालिर महारथः
तेन वश चेदिराजेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
यः संश्रयः पाण्डवानां देवानाम इव वासवः
तेन वॊ वासुदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत
तथा चेदिपतेर भराता शरभॊ भरतर्षभ
करकर्षेण सहितस ताभ्यां वस ते ऽभययुञ्जत
जारा संधिः सहदेवॊ जयत्सेनश च ताव उभौ
दरुपदश च महातेजा बलेन महता वृतः
तयक्तात्मा पाण्डवार्थाय यॊत्स्यमानॊ वयवस्थितः
एते चान्ये च बहवः पराच्यॊदीच्या महीक्षितः
शतशॊ यान अपाश्रित्य धर्मराजॊ वयवस्थितः
[धृ]
सर्व एते महॊत्साहा ये तवया परिकीर्तिताः
एकतस तव एव ते सर्वे समेता भीम एकतः
भीमसेनाद धि मे भूयॊ भयं संजायते महत
करुद्धाद अमर्षणात तात वयाघ्राद इव महारुरॊः
जागर्मि रात्रयः सर्वा दीर्घम उष्णं च निःश्वसन
भीतॊ वृकॊदरात तात सिंहात पशुर इवाबलः
न हि तस्य महाबाहॊर अक्र परतिमतेजसः
सैन्ये ऽसमिन परतिपश्यामि य एनं विषहेद युधि
अमर्षणश च कौन्तेयॊ दृढवैरश च पाण्डवः
अनर्म हासी सॊन्मादस तिर्यक परेक्षी महास्वनः
महावेगॊ महॊत्साहॊ महाबाहुर महाबलः
मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति
ऊरुग्राहगृहीतानां गदां बिभ्रद वृकॊदरः
कुरूणाम ऋषभॊ युद्धे दण्डपाणिर इवान्तकः
सैक्यायसमयीं घॊरां गदां काञ्चनभूषिताम
मनसाहं परपश्यामि बरह्मदण्डम इवॊद्यतम
यथा रुरूणां यूथेषु सिंहॊ जातबलश चरेत
मामकेषु तथा भीमॊ बलेषु विचरिष्यति
सर्वेषां मम पुत्राणां स एकः करूर विक्रमः
बह्व आशीविप्रतीपश च बाल्ये ऽपि रभसः सदा
उद्वेपते मे हृदयं यदा दुर्यॊधनादयः
बाल्ये ऽपि तेन युध्यन्तॊ वारणेनेव मर्दिताः
तस्य वीर्येण संक्लिष्टा नित्यम एव सुता मम
स एव हेतुर भेदस्य भीमॊ भीमपराक्रमः
गरसमानम अनीकानि नरवारणवाजिनाम
पश्यामीवाग्रतॊ भीमं करॊधमूर्छितम आहवे
अस्त्रे दरॊणार्जुन समं वायुवेगसमं जवे
संजयाचक्ष्व मे शूरं भीमसेनम अमर्षणम
अतिलाभं तु मन्ये ऽहं यत तेन रिपुघातिना
तदैव न हताः सर्वे मम पुत्रा मनस्विना
येन भीमबला यक्षा राक्षसाश च समाहताः
कथं तस्य रणे वेगं मानुषः परसहिष्यति
न स जातु वशे तस्थौ मम बालॊ ऽपि संजय
किं पुनर मम दुष्पुत्रैः कलिष्टः संप्रति पाण्डवः
निष्ठुरः स च नैष्ठुर्याद भज्येद अपि न संनमेत
तिर्यक परेक्षी संहतभ्रूः कथं शाम्येद वृकॊदरः
बृहद अंसॊ ऽपरतिबलॊ गौरस ताल इवॊद्गतः
परमाणतॊ भीमसेनः परादेशेनाधिकॊ ऽरजुनात
जवेन वाजिनॊ ऽतयेति बलेनात्येति कुञ्जरान
अव्यक्तजल्पी मध्व अक्षॊ मध्यमः पाण्डवॊ बली
इति बाल्ये शरुतः पूर्वं मया वयास मुखात पुरा
रूपतॊ वीर्यतश चैव याथातथ्येन पाण्डवः
आयसेन स दण्डेन रथान नागान हयान नरान
हनिष्यति रणे करुद्धॊ भीमः परहरतां वरः
अमर्षी नित्यसंरब्धॊ रौद्रः करूरपराक्रमः
मम तात परतीपानि कुर्वन पूर्वं विमानितः
निष्कीर्णाम आयसीं सथूलां सुपर्वां काञ्चनीं गदाम
शतघ्नीं शतनिर्ह्रादां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः
अपारम अप्लवागाधं समुद्रं शरवेगिनम
भीमसेनमयं दुर्गं तात मन्दास तितीर्षवः
करॊशतॊ मे न शृण्वन्ति बालाः पण्डितमानिनः
विषमं नावबुध्यन्ते परपातं मधु दर्शिनः
संयुगं ये करिष्यन्ति नररूपेण वायुना
नियतं चॊदिता धात्रा सिंहेनेव महामृगाः
शैक्यां तात चतुष्किष्कुं षड अस्रिम अमितौजसम
परहितां दुःखसंस्पर्शां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः
गदां भरामयतस तस्य भिन्दतॊ हस्तिमस्तकान
सृक्किणी लेलिहानस्य बाष्पम उत्सृजतॊ मुहुः
उद्दिश्य पातान पततः कुर्वतॊ भैरवान रवान
परतीपान पततॊ मत्तान कुञ्जरान परतिगर्जतः
विगाह्य रथमार्गेषु वरान उद्दिश्य निघ्नतः
अग्नेः परज्वलितस्येव अपि मुच्येत मे परजा
वीथीं कुर्वन महाबाहुर दरावयन मम वाहिनीम
नृत्यन्न इव गदापाणिर युगान्तं दर्शयिष्यति
परभिन्न इव मातङ्गः परभञ्जन पुष्पितान दरुमान
परवेक्ष्यति रणे सेनां पुत्राणां मे वृकॊदरः
कुर्वन रथान विपुरुषान विध्वजान भग्नपुष्करान
आरुजन पुरुषव्याघ्रॊ रथिनः सादिनस तथा
गङ्गा वेग इवानूपांस तीरजान विविधान दरुमान
परवेक्ष्यति महासेनां पुत्राणां मम संजय
वशं नूनं गमिष्यन्ति भीमसेनबलार्दिताः
मम पुत्राश च भृत्याश च राजानश चैव संजय
येन राजा महावीर्यः परविश्यान्तःपुरं पुरा
वासुदेवसहायेन जरासंधॊ निपातितः
कृत्स्नेयं पृथिवी देवी जरासंधेन धीमता
मागधेन्द्रेण बलिना वशे कृत्वा परतापिता
भीष्म परतापात कुरवॊ नयेनान्धकवृष्णयः
ते न तस्य वशं जग्मुः केवलं दैवम एव वा
स गत्वा पाण्डुपुत्रेण तरसा बाहुशालिना
अनायुधेन वीरेण निहतः किं ततॊ ऽधिकम
दीर्घकालेन संसिक्तं विषम आशीविषॊ यथा
स मॊक्ष्यति रणे तेजः पुत्रेषु मम संजय
महेन्द्र इव वज्रेण दानवान देव सत्तमः
भीमसेनॊ गदापाणिः सूदयिष्यति मे सुतान
अविषह्यम अनावार्यं तीव्रवेगपराक्रमम
पश्यामीवातिताम्राक्षम आपतन्तं वृकॊदरम
अगदस्याप्य अधनुषॊ विरथस्य विवर्मणः
बाहुभ्यां युध्यमानस्य कस तिष्ठेद अग्रतः पुमान
भीष्मॊ दरॊणश च विप्रॊ ऽयं कृपः शारद्वतस तथा
जानन्त्य एते यथैवाहं वीर्यज्ञस तस्य धीमतः
आर्य वरतं तु जानन्तः संगरान न बिभित्सवः
सेनामुखेषु सथास्यन्ति मामकानां नरर्षभाः
बलीयः सर्वतॊ दिष्टं पुरुषस्य विशेषतः
पश्यन्न अपि जयं तेषां न नियच्छामि यत सुतान
ते पुराणं महेष्वासा मार्गम ऐन्द्रं समास्थिताः
तयक्ष्यन्ति तुमुले पराणान रक्षन्तः पार्थिवं यशः
यथैषां मामकास तात तथैषां पाण्डवा अपि
पौत्रा भीष्मस्य शिष्याश च दरॊणस्य च कृपस्य च
यत तव अस्मद आश्रयं किं चिद दत्तम इष्टं च संजय
तस्यापचितिम आर्यत्वात कर्तारः सथविरास तरयः
आददानस्य शस्त्रं हि कषत्रधर्मं परीप्सतः
निधनं बराह्मणस्याजौ वरम एवाहुर उत्तमम
स वै शॊचामि सर्वान वै ये युयुत्सन्ति पाण्डवान
विक्रुष्टं विदुरेणादौ तद एतद भयम आगतम
न तु मन्ये विघाताय जञानं दुःखस्य संजय
भवत्य अतिबले हय एतज जञानम अप्य उपघातकम
ऋषयॊ हय अपि निर्मुक्ताः पश्यन्तॊ लॊकसंग्रहान
सुखे भवन्ति सुखिनस तथा दुःखेन दुःखिताः
किं पुनर यॊ ऽहम आसक्तस तत्र तत्र सहस्रधा
पुत्रेषु राज्यदारेषु पौत्रेष्व अपि च बन्धुषु
संशये तु महत्य अस्मिन किं नु मे कषमम उत्तमम
विनाशं हय एव पश्यामि कुरूणाम अनुचिन्तयन
दयूतप्रमुखम आभाति कुरूणां वयसनं महत
मन्देनैश्वर्यकामेन लॊभात पापम इदं कृतम
मन्ये पर्याय धर्मॊ ऽयं कालस्यात्यन्त गामिनः
चक्रे परधिर इवासक्तॊ नास्य शक्यं पलायितुम
किं नु कार्यं कथं कुर्यां कव नु गच्छामि संजय
एते नश्यन्ति कुरवॊ मन्दाः कालवशं गताः
अवशॊ ऽहं पुरा तात पुत्राणां निहते शते
शरॊष्यामि निनदं सत्रीणां कथं मां मरणं सपृशेत
यथा निदाघे जवलनः समिद्धॊ; दहेत कक्षं वायुना चॊद्यमानः
गदाहस्तः पाण्डवस तद्वद एव; हन्ता मदीयान सहितॊ ऽरजुनेन
[धृ]
यस्य वै नानृता वाचः परवृत्ता अनुशुश्रुमः
तरैलॊक्यम अपि तस्य सयाद यॊधा यस्य धनंजयः
तस्यैव च न पश्यामि युधि गाण्डीवधन्वनः
अनिशं चिन्तयानॊ ऽपि यः परतीयाद रथेन तम
अस्यतः कर्णिनालीकान मार्गणान हृदयच छिदः
परत्येता न समः कश चिद युधि गाण्डीवधन्वनः
दरॊणकर्णौ परतीयातां यदि वीरौ नरर्षभौ
माहात्म्यात संशयॊ लॊके न तव अस्ति विजयॊ मम
घृणी कर्णः परमादी च आचार्यः सथविरॊ गुरुः
समर्थॊ बलवान पार्थॊ दृढधन्वा जितक्लमः
भवेत सुतुमुलं युद्धं सर्वशॊ ऽपय अपराजयः
सर्वे हय अस्त्रविदः शूराः सर्वे पराप्ता महद यशः
अपि सर्मामरैश्वर्यं तयजेयुर न पुनर जयम
वधे नूनं भवेच छान्तिस तयॊर वा फल्गुनस्य वा
न तु जेतार्जुनस्यास्ति हन्ता चास्य न विद्यते
मन्युस तस्य कथं शाम्येन मन्दान परति य उत्थितः
अन्ये ऽपय अस्त्राणि जानन्ति जीयन्ते च जयन्ति च
एकान्तविजयस तव एव शरूयते फल्गुनस्य ह
तरयस तरिंशत समाहूय खाण्डवे ऽगनिम अतर्पयत
जिगाय च सुरान सर्वान नास्य वेद्मि पराजयम
यस्य यन्ता हृषीकेशः शीलवृत्तसमॊ युधि
धरुवस तस्य जयस तात यथेन्द्रस्य जयस तथा
कृष्णाव एकरथे यत्ताव अधिज्यं गाण्डिवं धनुः
युगपत तरीणि तेजांसि समेतान्य अनुशुश्रुमः
नैव नॊ ऽसति धनुस तादृङ न यॊद्धा न च सारथिः
तच च मन्दा न जानन्ति दुर्यॊधन वशानुगाः
शेषयेद अशनिर दीप्तॊ निपतन मूर्ध्नि संजय
न तु शेषं शराः कुर्युर अस्तास तात किरीटिना
अपि चास्यन्न इवाभाति निघ्नन्न इव च फल्गुनः
उद्धरन्न इव कायेभ्यः शिरांसि शरवृष्टिभिः
अपि बाणमयं तेजः परदीप्तम इव सर्वतः
गाण्डीवेद्धं दहेताजौ पुत्राणां मम वाहिनीम
अपि सा रथघॊषेण भयार्ता सव्यसाचिनः
वित्रस्ता बहुला सेना भारती परतिभाति मे
यथा कक्षं दहत्य अग्निः परवृद्धः सर्वतश चरन
महार्चिर अनिलॊद्धूतस तद्वद धक्ष्यति मामकान
यदॊद्वमन निशितान बाणसंघान; सथाताततायी समरे किरीटी
सृष्टॊ ऽनतकः सर्वहरॊ विधात्रा; यथा भवेत तद्वद अवारणीयः
यदा हय अभीक्ष्णं सुबहून परकाराञ; शरॊतास्मि तान आवसथे कुरूणाम
तेषां समन्ताच च तथा रणाग्रे; कषयः किलायं भरतान उपैति
[धृ]
यथैव पाण्डवाः सर्वे पराक्रान्ता जिगीषवः
तथैवाभिसरास तेषां तयक्तात्मानॊ जये धृताः
तवम एव हि पराक्रान्तान आचक्षीथाः परान मम
पाञ्चालान केकयान मत्स्यान मागधान वत्सभूमिपान
यश च सेन्द्रान इमाँल लॊकान इच्छन कुर्याद वशे बली
स शरेष्ठॊ जगतः कृष्णः पाण्डवानां जये धृतः
समस्ताम अर्जुनाद विद्यां सात्यकिः कषिप्रम आप्तवान
शैनेयः समरे सथाता बीजवत परवपञ शरान
धृष्टद्युम्नश च पाञ्चाल्यः करूरकर्मा महारथः
मामकेषु रणं कर्ता बलेषु परमास्त्रवित
युधिष्ठिरस्य च करॊधाद अर्जुनस्य च विक्रमात
यमाभ्यां भीमसेनाच च भयं मे तात जायते
अमानुषं मनुष्येन्द्रैर जालं विततम अन्तरा
मम सेनां हनिष्यन्ति ततः करॊशामि संजय
दर्शनीयॊ मनस्वी च लक्ष्मीवान बरह्म वर्चसी
मेधावी सुकृतप्रज्ञॊ धर्मात्मा पाण्डुनन्दनः
मित्रामात्यैः सुसंपन्नः संपन्नॊ यॊज्य यॊजकैः
भरातृभिः शवशुरैः पुत्रैर उपपन्नॊ महारथैः
धृत्या च पुरुषव्याघॊर नैभृत्येन च पाण्डवः
अनृशंसॊ वदान्यश च हरीमान सत्यपराक्रमः
बहुश्रुतः कृतात्मा च वृद्धसेवी जितेन्द्रियः
तं सर्वगुणसंपन्नं समिद्धम इव पावकम
तपन्तम इव कॊ मन्दः पतिष्यति पतंगवत
पाण्डवाग्निम अनावार्यं मुमूर्षुर मूढ चेतनः
तनुर उच्चः शिखी राजा शुद्धजाम्बूनदप्रभः
मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति
तैर अयुद्धं साधु मन्ये कुरवस तन निबॊधत
युद्धे विनाशः कृत्स्नस्य कुलस्य भविता धरुवम
एषा मे परमा शान्तिर यया शाम्यति मे मनः
यदि तव अयुद्धम इष्टं वॊ वयं शान्त्यै यतामहे
न तु नः शिक्षमाणानाम उपेक्षेत युधिष्ठिरः
जुगुप्सति हय अधर्मेण माम एवॊद्धिश्य कारणम
[स]
एवम एतन महाराज यथा वदसि भारत
युद्धे विनाशः कषत्रस्य गाण्डीवेन परदृश्यते
इदं तु नाभिजानामि तव धीरस्य नित्यशः
यत पुत्र वशम आगच्छेः सत्त्वज्ञः सव्यसाचिनः
नैष कालॊ महाराज तव शश्वत कृतागमः
तवया हय एवादितः पार्था निकृता भरतर्षभ
पिता शरेष्ठः सुहृद यश च सम्यक परणिहितात्मवान
आस्थ्येयं हि हितं तेन न दरॊग्धा गुरुर उच्यते
इदं जितम इदं लब्धम इति शरुत्वा पराजितान
दयूतकाले महाराज समयसे सम कुमारवत
परुषाण्य उच्यमानान सम पुरा पार्थान उपेक्षसे
कृत्स्नं राज्यं जयन्तीति परपातं नानुपश्यसि
पित्र्यं राज्यं महाराज कुरवस ते स जाङ्गलाः
अथ वीरैर जितां भूमिम अखिलां परत्यपद्यथाः
बाहुवीर्यार्जिता भूमिस तव पार्थैर निवेदिता
मयेदं कृतम इत्य एव मन्यसे राजसत्तम
गरस्तान गन्धर्वराजेन मज्जतॊ हय अप्लवे ऽमभसि
आनिनाय पुनः पार्थः पुत्रांस ते राजसत्तम
कुमारवच च समयसे दयूते विनिकृतेषु यत
पाण्डवेषु वनं राजन परव्रजत्सु पुनः पुनः
परवर्षतः शरव्रातान अर्जुनस्य शितान बहून
अप्य अर्णवा विशुष्येयुः किं पुनर मांसयॊनयः
अस्यतां फल्गुनः शरेष्ठॊ गाण्डीवं धनुषां वरम
केशवः सर्वभूतानां चक्राणां च सुदर्शनम
वानरॊ रॊचमानश च केतुः केतुमतां वरः
एवम एतानि स रथॊ वहञ शवेतहयॊ रणे
कषपयिष्यति नॊ राजन कालचक्रम इवॊद्यतम
तस्याद्य वसुधा राजन निखिला भरतर्षभ
यस्य भीमार्जुनौ यॊधौ स राजा राजसत्तम
तथा भीम हतप्रायां मज्जन्तीं तव वाहिनीम
दुर्यॊधनमुखा दृष्ट्वा कषयं यास्यन्ति कौरवाः
न हि भीम भयाद भीता लप्स्यन्ते विजयं विभॊ
तव पुत्रा महाराज राजानश चानुसारिणः
मत्स्यास तवाम अद्य नार्जन्ति पाञ्चालाश च स केकयाः
शाल्वेयाः शरसेनाश च सर्वे तवाम अवजानते
पार्थं हय एते गताः सर्वे वीर्यज्ञास तस्य धीमतः
अनर्हान एव तु वधे धर्मयुक्तान विकर्मणा
सर्वॊपायैर नियन्तव्यः सानुगः पापपूरुषः
तव पुत्रॊ महाराज नात्र शॊचितुम अर्हसि
दयूतकाले मया चॊक्तं विदुरेण च धीमता
यद इदं ते विलपितं पाण्डवान परति भारत
अनीशेनेव राजेन्द्र सर्वम एतन निरर्थकम
[दुर]
न भेतव्यं महाराज न शॊच्या भवता वयम
समर्थाः सम परान राजन विजेतुं समरे विभॊ
वनं परव्राजितान पार्थान यद आयान मधुसूदनः
महता बलचक्रेण परराष्ट्रावमर्दिना
केकया धृष्टकेतुश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः
राजानश चान्वयुः पार्थान बहवॊ ऽनये ऽनुयायिनः
इन्द्रप्रस्थस्य चादूरात समाजग्मुर महारथाः
वयगर्हयंश च संगम्य भवन्तं कुरुभिः सह
ते युधिष्ठिरम आसीनम अजिनैः परतिवासितम
कृष्ण परधानाः संहत्य पर्युपासन्त भारत
परत्यादानं च राज्यस्य कार्यम ऊचुर नराधिपाः
भवतः सानुबन्धस्य समुच्छेदं चिकीर्षवः
शरुत्वा चैतन मयॊक्तास तु भीष्मद्रॊणकृपास तदा
जञातिक्षयभयाद राजन भीतेन भरतर्षभ
न ते सथास्यन्ति समये पाण्डवा इति मे मतिः
समुच्छेदं हि नः कृत्स्नं वासुदेवश चिकीर्षति
ऋते च विदुरं सर्वे यूयं वध्या महात्मनः
धृतराष्ट्रश च धर्मज्ञॊ न वध्यः कुरुसत्तमः
समुच्छेदं च कृत्स्नं नः कृत्वा तात जनार्दनः
एकराज्यं कुरूणां सम चिकीर्षति युधिष्ठिरे
तत्र किं पराप्तकालं नः परणिपातः पलायनम
पराणान वा संपरित्यज्य परतियुध्यामहे परान
परतियुद्धे तु नियतः सयाद अस्माकं पराजयः
युधिष्ठिरस्य सर्वे हि पार्थिवा वशवर्तिनः
विरक्त राष्ट्राश च वयं मित्राणि कुपितानि नः
धिक्कृताः पार्थिवैः सर्वैः सवजनेन च सर्वशः
परणिपाते तु दॊषॊ ऽसति बन्धूनां शाश्वतीः समाः
पितरं तव एव शॊचामि परज्ञा नेत्रं जनेश्वरम
मत्कृते दुःखम आपन्नं कलेशं पराप्तम अनन्तकम
कृतं हि तव पुत्रैश च परेषाम अवरॊधनम
मत्प्रियार्थं पुरैवैतद विदितं ते नरॊत्तम
ते राज्ञॊ धृतराष्ट्रस्य सामात्यस्य महारथाः
वैरं पतिकरिष्यन्ति कुलॊच्छेदेन पाण्डवाः
ततॊ दरॊणॊ ऽबरवीद भीष्मः कृपॊ दरौणिश च भारत
मत्वा मां महतीं चिन्ताम आस्थितं वयथितेन्द्रियम
अभिद्रुग्धाः परे चेन नॊ न भेतव्यं परंतप
असमर्थाः परे जेतुम अस्मान युधि जनेश्वर
एकैकशः समर्थाः समॊ विजेतुं सर्वपार्थिवान
आगच्छन्तु विनेष्यामॊ दर्पम एषां शितैः शरैः
पुरैकेन हि भीष्मेण विजिताः सर्वपार्थिवाः
मृते पितर्य अभिक्रुद्धॊ रथेनैकेन भारत
जघान सुबहूंस तेषां संरब्धः कुरुसत्तमः
ततस ते शरणं जग्मुर देवव्रतम इमं भयात
स भीष्मः सुसमर्थॊ ऽयम अस्माभिः सहितॊ रणे
परान विजेतुं तस्मात ते वयेतु भीर भरतर्षभ
इत्य एषां निश्चयॊ हय आसीत तत कालम अमितौजसाम
पुरा परेषां पृथिवी कृत्स्नासीद वशवर्तिनी
अस्मान पुनर अमी नाद्य समर्था जेतुम आहवे
छिन्नपक्षाः परे हय अद्य वीर्यहीनाश च पाण्डवाः
अस्मत संस्था च पृथिवी वर्तते भरतर्षभ
एकार्थाः सुखदुःखेषु मयानीताश च पार्थिवाः
अप्य अग्निं परविशेयुस ते समुद्रं वा परंतप
मदर्थे पार्थिवाः सर्वे तद विद्धि कुरुसत्तम
उन्मत्तम इव चापि तवां परहसन्तीह दुःखितम
विलपन्तं बहुविधं भीतं परविकत्थने
एषां हय एकैकशॊ राज्ञां समर्थः पाण्डवान परति
आत्मानं मन्यते सर्वॊ वयेतु ते भयम आगतम
सर्वां समग्रां सेनां मे वासवॊ ऽपि न शक्नुयात
हन्तुम अक्षय्य रूपेयं बरह्मणापि सवयम्भुवा
युधिष्ठिरः पुरं हित्वा पञ्च गरामान स याचति
भीतॊ हि मामकात सैन्यात परभावाच चैव मे परभॊ
समर्थं मन्यसे यच च कुन्तीपुत्रं वृकॊदरम
तन मिथ्या न हि मे कृत्स्नं परभावं वेत्थ भारत
मत्समॊ हि गदायुद्धे पृथिव्यां नास्ति कश चन
नासीत कश चिद अतिक्रान्तॊ भविता न च कश चन
युक्तॊ दुःखॊचितश चाहं विद्या पारगतस तथा
तस्मान न भीमान नान्येभ्यॊ भयं मे विद्यते कव चित
दुर्यॊधन समॊ नास्ति गदायाम इति निश्चयः
संकर्षणस्य भद्रं ते यत तदैनम उपावसम
युद्धे संकर्षण समॊ बलेनाभ्यधिकॊ भुवि
गदाप्रहारं भीमॊ मे न जातु विषहेद युधि
एकं परहारं यं दद्यां भीमाय रुषितॊ नृप
स एवैनं नयेद घॊरं कषिप्रं वैवस्वतक्षयम
इच्छेयं च गदाहस्तं राजन दरष्टुं वृकॊदरम
सुचिरं परार्थितॊ हय एष मम नित्यं मनॊरथः
गदया निहतॊ हय आजौ मम पार्थॊ वृकॊदरः
विशीर्णगात्रः पृथिवीं परासुः परपतिष्यति
गदाप्रहाराभिहतॊ हिमवान अपि पर्वतः
सकृन मया विशीर्येत गिरिः शतसहस्रधा
स चाप्य एतद विजानाति वासुदेवार्जुनौ तथा
दुर्यॊधन समॊ नास्ति गदायाम इति निश्चयः
तत ते वृकॊदरमयं भयं वयृतु महाहवे
वयपनेष्याम्य अहं हय एनं मा राजन विमना भव
तस्मिन मया हते कषिप्रम अर्जुनं बहवॊ रथाः
तुल्यरूपा विशिष्टाश च कषेप्स्यन्ति भरतर्षभ
भीष्मॊ दरॊणः कृपॊ दरौणिः कर्णॊ भूरिश्रवास तथा
पराग्ज्यॊतिषाधिपः शल्यः सिन्धुराजॊ जयद्रथः
एकैक एषां शक्तस तु हन्तुं भारत पाण्डवान
समस्तास तु कषणेनैतान नेष्यन्ति यमसादनम
समग्रा पार्थिवी सेना पार्थम एकं धनंजयम
कस्माद अशक्ता निर्जेतुम इति हेतुर न विद्यते
शरव्रातैस तु भीष्मेण शतशॊ ऽथ सहस्रशः
दरॊण दरौणिकृपैश चैव गन्ता पार्थॊ यमक्षयम
पितामहॊ हि गाङ्गेयः शंतनॊर अधि भारत
बरह्मर्षिसदृशॊ जज्ञे देवैर अपि दुरुत्सहः
पित्रा हय उक्तः परसन्नेन नाकामस तवं मरिष्यसि
बरह्मर्षेश च भरद्वाजाद दरॊण्यां दरॊणॊ वयजायत
दरॊणाज जज्ञे महाराज दरौणिश च परमास्त्रवित
कृपश चाचाय मुख्यॊ ऽयं महर्षेर गौतमाद अपि
शरस्तम्बॊद्भवः शरीमान अवध्य इति मे मतिः
अयॊनिजं तरयं हय एतत पिता माता च मातुलः
अश्वत्थाम्नॊ महाराज स च शूरः सथितॊ मम
सर्व एते महाराज देवकल्पा महारथाः
शक्रस्यापि वयथां कुर्युः संयुगे भरतर्षभ
भीष्मद्रॊणकृपाणां च तुल्यः कर्णॊ मतॊ मम
अनुज्ञातश च रामेण मत्समॊ ऽसीति भारत
कुण्डले रुचिरे चास्तां कर्णस्य सहजे शुभे
ते शच्य अर्थे महेन्द्रेण याचितः स परंतपः
अमॊघया महाराज शक्त्या परमभीमया
तस्य शक्त्यॊपगूढस्य कस्माज जीवेद धनंजयः
विजयॊ मे धरुवं राजन फलं पाणाव इवाहितम
अभिव्यक्तः परेषां च कृत्स्नॊ भुवि पराजयः
अह्ना हय एकेन भीष्मॊ ऽयम अयुतं हन्ति भारत
तत समाश च महेष्वासा दरॊण दरौणिकृपा अपि
संशप्तानि च वृन्दानि कषत्रियाणां परंतप
अर्जुनं वयम अस्मान वा धनंजय इति सम ह
तांश चालम इति मन्यन्ते सव्यसाचि वधे विभॊ
पार्थिवाः स भवान राजन्न अकस्माद वयथते कथम
भीमसेने च निहते कॊ ऽनयॊ युध्येत भारत
परेषां तन ममाचक्ष्व यदि वेत्थ परंतप
पञ्च ते भरातरः सर्वे धृष्टद्युम्नॊ ऽथ सात्यकिः
परेषां सप्त ये राजन यॊधाः परमकं बलम
अस्माकं तु विशिष्टा ये भीष्मद्रॊणकृपादयः
दरौणिर वैकर्तनः कर्णः सॊमदत्तॊ ऽथ बाह्लिकः
पराग्ज्यॊतिषाधिपः शल्य आवन्त्यॊ ऽथ जयद्रथः
दुःशासनॊ दुर्मुखश च दुःसहश च विशां पते
शरुतायुश चित्रसेनश च पुरुमित्रॊ विविंशतिः
शलॊ भूरिश्रवाश चॊभौ विकर्णश च तवात्मजः
अक्षौहिण्यॊ हि मे राजन दशैका च समाहृताः
नयूनाः परेषां सप्तैव कस्मान मे सयात पराजयः
बलं तरिगुणतॊ हीनं यॊध्यं पराह बृहस्पतिः
परेभ्यस तरिगुणा चेयं मम राजन्न अनीकिनी
गुणहीनं परेषां च बहु पश्यामि भारत
गुणॊदयं बहुगुणम आत्मनश च विशां पते
एतत सर्वं समाज्ञाय बलाग्र्यं मम भारत
नयूनतां पाण्डवानां च न मॊहं गन्तुम अर्हसि
इत्य उक्त्वा संजयं भूयः पर्यपृच्छत भारत
विधित्सुः पराप्तकालानि जञात्वा परपुरंजयः
[दुर]
अक्षौहिणीः सप्त लब्ध्वा राजभिः सह संजय
किं सविद इच्छति कौन्तेयॊ युद्धप्रेप्सुर युधिष्ठिरः
अतीव मुदितॊ राजन युद्धप्रेप्सुर युधिष्ठिरः
भीमसेनार्जुनौ चॊभौ यमाव अपि न बिभ्यतः
रथं तु दिव्यं कौन्तेयः सर्वा विभ्राजयन दिशः
मन्त्रं जिज्ञासमानः सन बीभत्सुः समयॊजयत
तम अपश्याम संनद्धं मेघं विद्युत्प्रभं यथा
स मन्त्रान समभिध्याय हृष्यमाणॊ ऽभयभाषत
पूर्वरूपम इदं पश्य वयं जेष्याम संजय
बीभत्सुर मां यथॊवाच तथावैम्य अहम अप्य उत
[दुर]
परशंसस्य अभिनन्दंस तान पार्थान अक्षपराजितान
अर्जुनस्य रथे बरूहि कथम अश्वाः कथं धवजः
भौवनः सह शक्रेण बहु चित्रं विशां पते
रूपाणि कल्पयाम आस तवष्टा धात्रा सहाभिभॊ
धवजे हि तस्मिन रूपाणि चक्रुस ते देव मायया
महाधनानि दिव्यानि महान्ति च लघूनि च
सर्वा दिशॊ यॊजनमात्रम अन्तरं; स तिर्यग ऊर्ध्वं च रुरॊध वै धवजः
न संसज्जेत तरुभिः संवृतॊ ऽपि; तथा हि मायाविहिता भौवनेन
यथाकाशे शक्रधनुःप्रकाशते; न चैकवर्णं न च विद्म किं नु तत
तथा धवजॊ विहितॊ भौवनेन; बह्व आकारं दृश्यते रूपम अस्य
यथाग्निधूमॊ दिवम एति रुद्ध्वा; वर्णान बिभ्रत तैजसं तच छरीरम
तथा धवजॊ विहितॊ भौवनेन; न चेद भारॊ भविता नॊत रॊधः
शवेतास तस्मिन वातवेगाः सदश्वा; दिव्या युक्ताश चित्ररथेन दत्ताः
शतं यत तत पूर्यते नित्यकालं; हतं हतं दत्तवरं पुरस्तात
तथा राज्ञॊ दन्तवर्णा बृहन्तॊ; रथे युक्ता भान्ति तद वीर्यतुल्याः
ऋश्य परख्या भीमसेनस्य वाहा; रणे वायॊस तुल्यवेगा बभूवुः
कल्माषाङ्गास तित्तिरि चित्रपृष्ठा; भरात्रा दत्ताः परीयता फल्गुनेन
भरातुर वीरस्य सवैस तुरंगैर विशिष्टा; मुदा युक्ताः सहदेवं वहन्ति
माद्रीपुत्रं नकुलं तव आजमीढं; महेन्द्रदत्ता हरयॊ वाजिमुख्याः
समा वायॊर बलवन्तस तरस्विनॊ; वहन्ति वीरं वृत्र शत्रुं यथेन्द्रम
तुल्याश चैभिर वयसा विक्रमेण; जवेन चैवाप्रतिरूपाः सदश्वाः
सौभद्रादीन दरौपदेयान कुमारान; वहन्त्य अश्वा देवदत्ता बृहन्तः
[धृ]
कांस तत्र संजयापश्यः परत्यर्थेन समागतान
ये यॊत्स्यन्ते पाण्डवार्थे पुत्रस्य मम वाहिनीम
मुख्यम अन्धकवृष्णीनाम अपश्यं कृष्णम आगतम
चेकितानं च तत्रैव युयुधानं च सत्यकिम
पृथग अक्षौहिणीभ्यां तौ पाण्डवान अभिसंश्रितौ
महारथौ समाख्याताव उभौ पुरुषमानिनौ
अक्षौहिण्याथ पाञ्चाल्यॊ दशभिस तनयैर वृतः
सत्यजित परमुखैर वीरैर धृष्टद्युम्नपुरॊगमैः
दरुपदॊ वर्धयन मानं शिखण्डिपरिपालितः
उपायात सर्वसैन्यानां परतिच्छाद्य तदा वपुः
विराटः सह पुत्राभ्यां शङ्खेनैव उत्तरेण च
सूर्यदत्तादिभिर वीरैर मदिराश्वपुरॊगमैः
सहितः पृथिवीपालॊ भरातृभिस तनयैस तथा
अक्षौहिण्यैव सैन्यस्य वृतः पार्थं समाश्रितः
जारासंधिर मागधश च धृष्टकेतुश च चेदिराट
पृथक्पृथग अनुप्राप्तौ पृथग अक्षौहिणी वृतौ
केकया भरातरः पञ्च सर्वे लॊहितक धवजाः
अक्षौहिणीपरिवृताः पाण्डवान अभिसंश्रिताः
एतान एतावतस तत्र यान अपश्यं समागतान
ये पाण्डवार्थे यॊत्स्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम
यॊ वेद मानुषं वयूहं दैवम आन्धर्वम आसुरम
स तस्य सेना परमुखे धृष्टद्युम्नॊ महामनाः
भीष्मः शांतनवॊ राजन भागः कॢप्तः शिखण्डिनः
तं विराटॊ ऽनु संयाता सह मत्स्यैः परहारिभिः
जयेष्टःस्य पाण्डुपुत्रस्य भागॊ मद्राधिपॊ बली
तौ तु तत्राब्रुवन के चिद विषमौ नॊ मताव इति
दुर्यॊधनः सह सुतः सार्धं भरातृशतेन च
पराच्याश च दाक्षिणात्याश च भीमसेनस्य भागतः
अर्जुनस्य तु भागेन कर्णॊ वैकर्तनॊ मतः
अश्वत्थामा विकर्णश च सैन्धवश च जयद्रथः
अशक्याश चैव ये के चित पृथिव्यां शूरमानिनः
सर्वांस तान अर्जुनः पार्थः कल्पयाम आस भागतः
महेष्वासा राजपुत्रा भरातरः पञ्च केकयाः
केकयान एव भागेन कृत्वा यॊत्स्यन्ति संयुगे
तेषाम एव कृतॊ भागॊ मालवाः शाल्व केकयाः
तरिगर्तानां च दवौ मुख्यौ यौ तौ संशप्तकाव इति
दुर्यॊधन सुताः सर्वे तथा दुःशासनस्य च
सौभद्रेण कृतॊ भागॊ राजा चैव बृहद्बलः
दरुपदेया महेष्वासाः सुवर्णविकृतध्वजाः
धृष्टद्युम्नमुखा दरॊणम अभियास्यन्ति भारत
चेकितानः सॊमदत्तं दवैरथे यॊद्धुम इच्छति
भॊजं तु कृतवर्माणं युयुधानॊ युयुत्सति
सहदेवस तु माद्रेयः शूरः संक्रन्दनॊ युधि
सवम अंशं कल्पयाम आस शयालं ते सुबलात्मजम
उलूकं चापि कैतव्यं ये च सारस्वता गणाः
नकुलः कल्पयाम आस भागं माद्रवतीसुतः
ये चान्ये पार्थिवा राजन परत्युद्यास्यन्ति संयुगे
समाह्वानेन तांश चापि पाण्डुपुत्रा अकल्पयन
एवम एषाम अनीकानि परविभक्तानि भागशः
यत ते कार्यं सपुत्रस्य करियतां तद अकालिकम
न सन्ति सर्वे पुत्रा मे मूढा दुर्द्यूत देविनः
येषां युद्धं बलवता भीमेन रणमूर्धनि
राजानः पार्थिवाः सर्वे परॊक्षिताः कालधर्मणा
गाण्डीवाग्निं परवेक्ष्यन्ति पतङ्गा इव पावकम
विदुर्तां वाहिनीं मन्ये कृतवैरैर महात्मभिः
तां रणे के ऽनुयास्यन्ति परभग्नां पाण्डवैर युधि
सर्वे हय अतिरथाः शूराः कीर्तिमन्तः परतापिनः
सूर्यपावकयॊस तुल्यास तेजसा समितिंजयाः
येषां युधिष्ठिरॊ नेता गुप्ता च मधुसूदनः
यॊधौ च पाण्डवौ वीरौ सव्यसाचि वृकॊदरौ
नकुलः सहदेवश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः
सात्यकिर दरुपदश चैव धृष्टद्युम्नस्य चात्मजः
उत्तमौजाश च पाञ्चाल्यॊ युधामन्युश च दुर्जयः
शिखण्डी कषत्रदेवश च तथा वैराटिर उत्तरः
काशयश चेदयश चैव मत्स्याः सर्वे च सृञ्जयाः
विराट पुत्रॊ बभ्रूश च पाञ्चालाश च परभद्रकाः
येषाम इन्द्रॊ ऽपय अकामानां न हरेत पृथिवीम इमाम
वीराणां रणदीराणां ये भिन्द्युः पर्वतान अपि
तान सर्वान गुणसंपन्नान अमनुष्यप्रतापिनः
करॊशतॊ मम दुष्पुत्रॊ यॊद्धुम इच्छति संजय
[दुर]
उभौ सव एकजातीयौ तथॊभौ भूमिगॊचरौ
अथ कस्मात पाण्डवानाम एकतॊ मन्यसे जयम
पितामहं च दरॊणं च कृपं कर्णं च दुर्जयम
जयद्रथं सॊमदत्तम अश्वत्थामानम एव च
सुचेतसॊ महेष्वासान इन्द्रॊ ऽपि सहितॊ ऽमरैः
अशक्तः समरे जेतुं किं पुनर तात पाण्डवाः
सर्वा च पृथिवी सृष्टा मदर्थे तात पाण्डवान
आर्यान धृतिमतः शूरान अग्निकल्पान परबाधितुम
न मामकान पाण्डवास ते समर्थाः परतिवीक्षितुम
पराक्रान्तॊ हय अहं पाण्डून सपुत्रान यॊद्धुम आहवे
मत्प्रियं पार्थिवाः सर्वे ये चिकीर्षन्ति भारत
ते तान आवारयिष्यन्ति ऐणेयान इव तन्तुना
महता रथवंशेन शरजालैश च मामकैः
अभिद्रुता भविष्यन्ति पाञ्चालाः पानवैः सह
उन्मत्त इव मे पुत्रॊ विलपत्य एष संजय
न हि शक्तॊ युधा जेतुं धर्मराजं युधिष्ठिरम
जानाति हि सदा भीष्मः पाण्डवानां यशस्विनाम
बलवत्तां सपुत्राणां धर्मज्ञानां महात्मनाम
यतॊ नारॊचयम अहं विग्रहं तैर महात्मभिः
किं तु संजय मे बरूहि पुनस तेषां विचेष्टितम
कस तांस तरस्विनॊ भूयः संदीपयति पाण्डवान
अर्चिष्मतॊ महैष्वासान हविषा पावकान इव
धृष्टद्युम्नः सदैवैतान संदीपयति भारत
युध्यध्वम इति मा भैष्ट युद्धाद भरतसत्तमाः
ये के चित पार्थिवास तत्र धार्तराष्ट्रेण संवृताः
युद्धे समागमिष्यन्ति तुमुले कवचह्रदे
तान सर्वान आहवे करुद्धान सानुबन्धान समागतान
अहम एकः समादास्ये तिमिर मत्स्यान इवौदकान
भीष्मं दरॊणं कृपं कर्णं दरौणिं शल्यं सुयॊधनम
एतांश चापि निरॊत्स्यामि वेलेव मकरालयम
तथा बरुवाणं धर्मात्मा पराह राजा युधिष्ठिरः
तव धैर्यं च वीर्यं च पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
सर्वे समधिरूढाः सम संग्रामान नः समुद्धर
जानामि तवां महाबाहॊ कषत्रधर्मे वयवस्थितम
समर्थम एकं पर्याप्तं कौरवाणां युयुत्सताम
भवता यद विधातव्यं तन नः शरेयः परंतप
संग्रामाद अपयातानां भग्नानां शरणैषिणाम
पौरुषं दर्शयञ शूरॊ यस तिष्ठेद अग्रतः पुमान
करीणीयात तं सहस्रेण नीतिमन नाम तत पदम
स तवं शूरश च वीरश च विक्रान्तश च नरर्षभ
भयार्तानां परित्राता संयुगेषु न संशयः
एवं बरुवति कौन्तेये धर्मात्मनि युधिष्ठिरे
धृष्टद्युम्न उवाचेदं मां वचॊ गतसाध्वसः
सर्वाञ जनपदान सूत यॊधा दुर्यॊधनस्य ये
स बाह्लीकान कुरून बरूयाः परातिपेयाञ शरद्वतः
सूतपुत्रं तथा दरॊणं सह पुत्रं जयद्रथम
दुःशासनं विकर्णं च तथा दुर्यॊधनं नृपम
भीष्मं चैव बरूहि गत्वा तवम आशु; युधिष्ठिरं साधुनैवाभ्युपेत
मा वॊ वधीद अर्जुनॊ देव गुप्तः; कषिप्रं याचध्वं पाण्डवं लॊकवीरम
नैतादृशॊ हि यॊधॊ ऽसति पृथिव्याम इह कश चन
यथाविधः सव्यसाची पाण्डवः शस्त्रवित्तमः
देवैर हि संभृतॊ दिव्यॊ रथॊ गाण्डीवधन्वनः
न स जेयॊ मनुष्येण मा सम कृध्वं मनॊ युधि
[धृ]
कषत्रतेजा बरह्म चारी कौमाराद अपि पाण्डवः
तेन संयुगम एष्यन्ति मन्दा विलपतॊ मम
दुर्यॊधन निवर्तस्व युद्धाद भरतसत्तम
न हि युद्धं परशंसन्ति सर्वावस्थम अरिंदम
अलम अर्धं पृथिव्यास ते सहामात्यस्य जीवितुम
परयच्छ पाण्डुपुत्राणां यथॊचितम अरिंदम
एतद धि कुरवः सर्वे मन्यन्ते धर्मसंहितम
यत तवं परशान्तिम इच्छेथाः पाण्डुपुत्रैर महात्मभिः
अङ्गेमां समवेक्षस्व पुत्र सवाम एव वाहिनीम
जात एव तव सरावस तवं तु मॊहान न बुध्यसे
न हय अहं युद्धम इच्छामि नैतद इच्छति बाह्लिकः
न च भीष्मॊ न च दरॊणॊ नाश्वत्थामा न संजयः
न सॊमदत्तॊ न शल्यॊ न कृपॊ युद्धम इच्छति
सत्यव्रतः पुरुमित्रॊ जयॊ भूरिश्रवास तथा
येषु संप्रतितिष्ठेयुः कुरवः पीडिताः परैः
ते युद्धं नाभिनन्दन्ति त तुभ्यं तात रॊचताम
न तवं करॊषि कामेन कर्णः कारयिता तव
दुःशासनश च पापात्मा शकुनिश चापि सौबलः
नाहं भवति न दरॊणे नाश्वत्थाम्नि न संजये
न विकर्णे न काम्बॊजे न कृपे न च बाह्लिके
सत्यव्रते पुरुमित्रे भूरिश्रवसि वा पुनः
अन्येषु वा तावकेषु भारं कृत्वा समाह्वये
अहं च तात कर्णश च रणयज्ञं वितत्य वै
युधिष्ठिरं पशुं कृत्वा दीक्षितौ भरतर्षभ
रथॊ वेदी सरुवः खड्गॊ गदा सरुक कवचं सदः
चातुर्हॊत्रं च धुर्यॊ मे शरा दर्भा हविर यशः
आत्मयज्ञेन नृपते इष्ट्वा वैवस्वतं रणे
विजित्य सवयम एष्यावॊ हतामित्रौ शरिया वृतौ
अहं च तात कर्णश च भराता दुःशासनश च मे
एते वयं हनिष्यामः पाण्डवान समरे तरयः
अहं हि पाण्डवान हत्वा परशास्ता पृथिवीम इमाम
मां वा हत्वा पाण्डुपुत्रा भॊक्तारः पृथिवीम इमाम
तयक्तं मे जीवितं राजन धनं राज्यं च पार्थिव
न जातु पाण्डवैः सार्धं वसेयम अहम अच्युत
यावद धि सूच्यास तीक्ष्णाया विध्येद अग्रेण मारिष
तावद अप्य अपरित्याज्यं भूमेर नः पाण्डवान परति
सर्वान वस तात शॊचामि तयक्तॊ दुर्यॊधनॊ मया
ये मन्दम अनुयास्यध्वं यान्तं वैवस्वतक्षयम
रुरूणाम इव यूथेषु वयाघ्राः परहरतां वराः
वरान वरान हनिष्यन्ति समेता युधि पाण्डवाः
परतीपम इव मे भाति युयुधानेन भारती
वयता सीमन्तिनी तरस्ता परमृष्टा दीर्घवाहुना
संपूर्णं पूरयन भूयॊ बलं पार्थस्य माधवः
शैनेयः समरे सथाता बीजवत परवपञ शरान
सेनामुखे परयुद्धानां भीमसेनॊ भविष्यति
तं सर्वे संश्रयिष्यन्ति पराकारम अकुतॊभयम
यदा दरष्क्यसि भीमेन कुञ्जरान विनिपातितान
विशीर्णदन्तान गिर्याभान भिन्नकुम्भान स शॊणितान
तान अभिप्रेक्ष्य संग्रामे विशीर्णान इव पर्वतान
भीतॊ भीमस्य संस्पर्शात समर्तासि वचनस्य मे
निर्दग्धं भीमसेनेन सैन्यं हतरथद्विपम
गतिम अग्नेर इव परेक्ष्य समर्तासि वचनस्य मे
महद वॊ भयम आगामि न चेच छाम्यथ पाण्डवैः
गदया भीमसेनेन हताः शमम उपैष्यथ
महावनम इव छिन्नं यदा दरक्ष्यसि पातितम
बलं कुरूणां संग्रामे तदा समर्तासि मे वचः
एतावद उक्त्वा राजा तु स सर्वान पृथिवीपतीन
अनुभाष्य महाराज पुनः पप्रच्छ संजयम
[धृ]
यद अब्रूतां महात्मानौ वासुदेवधनंजयौ
तन मे बरूहि महाप्राज्ञ शुश्रूषे वचनं तव
शृणु राजन यथादृष्टौ मया कृष्ण धनंजयौ
ऊचतुश चापि यद वीरौ तत ते वक्ष्यामि भारत
पादाङ्गुलीर अभिप्रेक्षन परयतॊ ऽहं कृताञ्जलिः
शुद्धान्तं पराविशं राजन्न आख्यातुं नरदेवयॊः
नैवाभिमन्युर न यमौ तं देशम अभियान्ति वै
यत्र कृष्णौ च कृष्णा च सत्यभामा च भामिनी
उभौ मध्वासवक्षीबाव उभौ चन्दनरूषितौ
सरग्विणौ वरवस्त्रौ तौ दिव्याभरणभूषितौ
नैकरत्नविचित्रं तु काञ्चनं महद आसनम
विविधास्तरणास्तीर्णं यत्रासाताम अरिंदमौ
अर्जुनॊत्सङ्गमौ पादौ केशवस्यॊपलक्षये
अर्जुनस्य च कृष्णायां सत्यायां च महात्मनः
काञ्चनं पादपीठं तु पार्थॊ मे परादिशत तदा
तद अहं पाणिना सपृष्ट्वा ततॊ भूमाव उपाविशम
ऊर्ध्वरेख तलौ पादौ पार्थस्य शुब लक्षणौ
पादपीठाद अहपृतौ तत्रापश्यम अहं शुभौ
शयामौ बृहन्तौ तरुणौ शालस्कन्धाव इवॊद्गतौ
एकासन गतौ दृष्ट्वा भयं मां महद आविशत
इन्द्र विष्णुसमावेतौ मन्दात्मा नावबुध्यते
संश्रयाद दरॊण भीष्माभ्यां कर्णस्य च विकत्थनात
निदेशस्थाव इमौ यस्य मानसस तस्य सेत्स्यते
संकल्पॊ धर्मराजस्य निश्चयॊ मे तदाभवत
सत्कृतश चान्न पानाभ्याम आच्छन्नॊ लब्धसत्क्रियः
अञ्जलिं मूर्ध्नि संधाय तौ संदेशम अचॊदयम
धनुर बाणॊचितेनैक पाणिना शुभलक्षणम
पादम आनमयन पार्थः केशवं समचॊदयत
इन्द्रकेतुर इवॊत्थाय सर्वाभरणभूषितः
इन्द्रवीर्यॊपमः कृष्णः संविष्टॊ माभ्यभाषत
वाचं स वदतां शरेष्ठॊ हलादिनीं वचनक्षमाम
तरासनीं धार्तराष्ट्राणां मृदुपूर्वां सुदारुणाम
वाचं तां वचनार्हस्य शिक्षाक्षर समन्विताम
अश्रौषम अहम इष्टार्थां पश्चाद धृदय शॊषिणीम
[वासु]
संजयेदं वचॊ बरूया धृतराष्ट्रं मनीषिणम
शृण्वतः कुरुमुख्यस्य दरॊणस्यापि च शृण्वतः
यजध्वं विपुलैर यज्ञैर विप्रेभ्यॊ दत्तदक्षिणाः
पुत्रैर दारैश च मॊदध्वं महद वॊ भयम आगतम
अर्थांस तयजत पात्रेभ्यः सुतान पराप्नुत कामजान
परियं परियेभ्यश चरत राजा हि तवरते जये
ऋणम एतत परवृद्धं मे हृदयान नापसर्पति
यद गॊविन्देति चुक्रॊश कृष्णा मां दूरवासिनम
तेजॊमयं दुराधर्षं गाण्डीवं यस्य कार्मुकम
मद्द्वितीयेन तेनेह वैरं वः सव्यसाचिना
मद्द्वितीयं पुनः पार्थं कः परार्थयितुम इच्छति
यॊ न कालपरीतॊ वाप्य अपि साक्षात पुरंदरः
बाहुभ्याम उद्वहेद भूमिं दहेत करुद्ध इमाः परजाः
पातयेत तरिदिवाद देवान यॊ ऽरजुनं समरे जयेत
देवासुरमनुष्येषु यक्षगन्धर्वभॊगिषु
न तं पश्याम्य अहं युद्धे पाण्डवं यॊ ऽभययाद रणे
यत तद विराटनगरे शरूयते महद अद्भुतम
एकस्य च बहूनां च पर्याप्तं तन्निदर्शनम
एकेन पाण्डुपुत्रेण विराटनगरे यदा
भग्नाः पलायन्त दिशः पर्याप्तं तन्निदर्शनम
बलं वीर्यं च तेजश च शीघ्रता लघुहस्तता
अविषादश च धैर्यं च पार्थान नान्यथ विद्यते
इत्य अब्रवीद धृषीकेशः पार्थम उद्धर्षयन गिरा
गर्जन समयवर्षीव गगने पाकशासनः
केशवस्य वचः शरुत्वा किरीटी शवेतवाहनः
अर्जुनस तन महद वाक्यम अब्रवील लॊमहर्षणम
[व]
संजयस्य वचः शरुत्वा परज्ञा चक्षुर नरेश्वरः
ततः संख्यातुम आरेभे तद वचॊ गुणदॊषतः
परसंख्याय च सौक्ष्म्येण गुणदॊषान विचक्षणः
यथावन मतितत्त्वेन जय कामः सुतान परति
बलाबले विनिश्चित्य याथातथ्येन बुद्धिमान
शक्तिं संख्यातुम आरेभे तदा वै मनुजाधिपः
देव मानुषयॊः शक्त्या तेजसा चैव पाण्डवान
कुरूञ शक्त्याल्पतरया दुर्यॊधनम अथाब्रवीत
दुर्यॊधनेयं चिन्ता मे शश्वन नाप्य उपशाम्यति
सत्यं हय एतद अहं मन्ये परत्यक्षं नानुमानतः
आत्मजेषु परं सनेहं सर्वभूतानि कुर्वते
परियाणि चैषां कुर्वन्ति यथाशक्ति हितानि च
एवम एवॊपकर्तॄणां परायशॊ लक्षयामहे
इच्छन्ति बहुलं सन्तः परतिकर्तुं महत परियम
अग्निः साचिव्य कर्ता सयात खाण्डवे तत कृतं समरन
अर्जुनस्यातिभीमे ऽसमिन कुरु पाण्डुसमागमे
जातगृध्याभिपन्नाश च पाण्डवानाम अनेकशः
धर्मादयॊ भविष्यन्ति समाहूता दिवौकसः
भीष्मद्रॊणकृपादीनां भयाद अशनिसंमितम
रिरक्षिषन्तः संरम्भं गमिष्यन्तीति मे मतिः
ते देव सहिताः पार्था न शक्याः परतिवीक्षितुम
मानुषेण नरव्याघ्रा वीर्यवन्तॊ ऽसत्रपारगाः
दुरासदं यस्य दिव्यं गाण्डीवं धनुर उत्तमम
वारुणौ चाक्षयौ दिव्यौ शरपूर्णौ महेषुधी
वानरश च धवजॊ दिव्यॊ निःसङ्गॊ धूमवद गतिः
रथश च चतुरन्तायां यस्य नास्ति समस तविषा
महामेघनिभश चापि निर्घॊषः शरूयते जनैः
महाशनि समः शब्दः शात्रवाणां भयंकरः
यं चातिमानुषं वीर्ये कृत्स्नॊ लॊकॊ वयवस्यति
देवानाम अपि जेतारं यं विदुः पार्थिवा रणे
शतानि पञ्च चैवेषून उद्वपन्न इव दृश्यते
निमेषान्तरमात्रेण मुञ्चन दूरं च पातयन
यम आह भीष्मॊ दरॊणश च कृपॊ दरौणिस तथैव च
मद्रराजस तथा शल्यॊ मध्यस्था ये च मानवाः
युद्धायावस्थितं पार्थं पार्थिवैर अतिमानुषैः
अशक्यं रथशार्दूलं पराजेतुम अरिंदमम
कषिपत्य एकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः
सदृशं बाहुवीर्येण कार्तवीर्यस्य पाण्डवम
तम अर्जुनं महेष्वासं महेन्द्रॊपेन्द्र रक्षितम
निघ्नन्तम इव पश्यामि विमर्दे ऽसमिन महामृधे
इत्य एवं चिन्तयन कृत्स्नम अहॊरात्राणि भारत
अनिद्रॊ निःसुखश चास्मि कुरूणां शम चिन्तया
कषयॊदयॊ ऽयं सुमहान कुरूणां परत्युपस्थितः
अस्य चेत कलहस्यान्तः शमाद अन्यॊ न विद्यते
शमॊ मे रॊचते नित्यं पार्थैस तात न विग्रहः
कुरुभ्यॊ हि सदा मन्ये पाण्डवाञ शक्तिमत्तरान
[व]
पितुर एतद वचः शरुत्वा धार्तराष्ट्रॊ ऽतयमर्षणः
आधाय विपुलं करॊधं पुनर एवेदम अब्रवीत
अशक्या देव सचिवाः पार्थाः सयुर इति यद भवान
मन्यते तद्भयं वयेतु भवतॊ राजसत्तम
अकाम दवेषसंयॊगाद रॊहाल लॊभाच च भारत
उपेक्षया च भावानां देवा देवत्वम आप्नुवन
इति दवैपायनॊ वयासॊ नारदश च महातपाः
जामदग्न्यश च रामॊ नः कथाम अकथयत पुरा
नैव मानुषवद देवाः परवर्तन्ते कदा चन
कामाल लॊभाद अनुक्रॊशाद दवेषाच च भरतर्षभ
यदि हय अग्निश च वायुश च धर्म इन्द्रॊ ऽशविनाव अपि
कामयॊगात परवर्तेरन न पार्था दुःखम आप्नुयुः
तस्मान न भवता चिन्ता कार्यैषा सयात कदा चन
दैवेष्व अपेक्षका हय एते शश्वद भावेषु भारत
अथ चेत कामसंयॊगाद दवेषाल लॊभाच च लक्ष्यते
देवेषु देव परामाण्यं नैव तद विक्रमिष्यति
मयाभिमन्त्रितः शश्वज जातवेदाः परशंसति
दिधक्षुः सकलाँल लॊकान परिक्षिप्य समन्ततः
यद वा परमकं तेजॊ येन युक्ता दिवौकसः
ममाप्य अनुपमं भूयॊ देवेभ्यॊ विद्धि भारत
परदीर्यमाणां वसुधां गिरीणां शिखराणि च
लॊकस्य पश्यतॊ राजन सथापयाम्य अभिमन्त्रणात
चेतनाचेतनस्यास्य जङ्गम सथावरस्य च
विनाशाय समुत्पन्नं महाघॊरं महास्वनम
अश्मवर्षं च वायुं च शमयामीह नित्यशः
जगतः पश्यतॊ ऽभीक्ष्णं भूतानाम अनुकम्पया
सतम्भितास्व अप्सु गच्छन्ति मया रथपदातयः
देवासुराणां भावानाम अहम एकः परवर्तिता
अक्षौहिणीभिर यान देशान यामि कार्येण केन चित
तत्रापॊ मे परवर्तन्ते यत्र यत्राभिकामये
भयानि विषये राजन वयालादीनि न सन्ति मे
मत्तः सुप्तानि भूतानि न हिंसन्ति भयंकराः
निकामवर्णी पर्जन्यॊ राजन विषयवासिनाम
धर्मिष्ठाश च परजाः सर्वा ईतयश च न सन्ति मे
अश्विनाव अथ वाय्वग्नी मरुद्भिः सह वृत्रहा
धर्मश चैव मया दविष्टान नॊत्सहन्ते ऽभिरक्षितुम
यदि हय एते समर्थाः सयुर मद दविषस तरातुम ओजसा
न सम तरयॊदश समाः पार्था दुःखम अवाप्नुयुः
नैव देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः
शक्तास तरातुं मया दविष्टं सत्यम एतद बरवीमि ते
यद अभिध्याम्य अहं शश्वच छुभं वा यदि वाशुभम
नैतद विपन्नपूर्वं मे मित्रेष्व अरिषु चॊभयॊः
भविष्यतीदम इति वा यद बरवीमि परंतप
नान्यथा भूतपूर्वं तत सत्यवाग इति मां विदुः
लॊकसाक्षिकम एतन मे माहात्म्यं दिष्कु विश्रुतम
आश्वासनार्थं भवतः परॊक्तं न शलाघया नृप
न हय अहं शलाघनॊ राजन भूतपूर्वः कदा चन
असद आचरितं हय एतद यद आत्मानं परशंसति
पाण्डवांश चैव मत्स्यांश च पाञ्चालान केकयैः सह
सात्यकिं वासुदेवं च शरॊतासि विजितान मया
सरितः सागरं पराप्य यथा नश्यन्ति सर्वशः
तथैव ते विनङ्क्ष्यन्ति माम आसाद्य सहान्वयाः
परा बुद्धिः परं तेजॊ वीर्यं च परमं मयि
परा विद्या परॊ यॊगॊ मम तेभ्यॊ विशिष्यते
पितामहश च दरॊणश च कृपः शल्यः शलस तथा
अस्त्रेषु यत परजानन्ति सर्वं तन मयि विद्यते
इत्य उक्त्वा संजयं भूयः पर्यपृच्छत भारत
जञात्वा युयुत्सुः कार्याणि पराप्तकालम अरिंदम
[व]
तथा तु पृच्छन्तम अतीव पार्थान; वैचित्रवीर्यं तम अचिन्तयित्वा
उवाच कर्णॊ धृतराष्ट्र पुत्रं; परहर्षयन संसदि कौरवाणाम
मिथ्याप्रतिज्ञाय मया यद अस्त्रं; रामाद धृतं बरह्म पुरं पुरस्तात
विज्ञाय तेनास्मि तदैवम उक्तस; तवान्त काले ऽपरतिभास्यतीति
महापराधे हय अपि संनतेन; महर्षिणाहं गुरुणा च शप्तः
शक्तः परदग्धुं हय अपि तिग्मतेजाः; स सागराम अप्य अवनिं महर्षिः
परसादितं हय अस्य मया मनॊ ऽभूच; छुश्रूषया सवेन च पौरुषेण
ततस तद अस्त्रं मम सावशेषं; तस्मात समर्थॊ ऽसमि ममैष भारः
निमेष मात्रं तम ऋषिप्रसादम; अवाप्य पाञ्चाल करूषमत्स्यान
निहत्य पार्थांश च सपुत्रपौत्राँल; लॊकान अहं शस्त्रजितान परपत्स्ये
पितामहस तिष्ठतु ते समीपे; दरॊणश च सर्वे च नरेन्द्रमुख्याः
यथाप्रधानेन बलेन यात्वा; पार्थान हनिष्यामि ममैष भारः
एवं बरुवाणं तम उवाच भीष्मः; किं कत्थसे कालपरीत बुद्धे
न कर्ण जानासि यथा परधाने; हते हताः सयुर धृतराष्ट्र पुत्राः
यत खाण्डवं दाहयता कृतं हि; कृष्ण दवितीयेन धनंजयेन
शरुत्वैव तत कर्म नियन्तुम आत्मा; शक्यस तवया वै सह बान्धवेन
यां चापि शक्तिं तरिदशाधिपस ते; ददौ महामा भगवान महेन्द्रः
भस्मीकृतां तां पतितां विशीर्णां; चक्राहतां दरक्ष्यसि केशवेन
यस ते शरः सर्पमुखॊ विभाति; सदाग्र्य माल्यैर महितः परयत्नात
स पाण्डुपुत्राभिहतः शरौघैः; सह तवया यास्यति कर्ण नाशम
बाणस्य भौमस्य च कर्ण हन्ता; किरीटिनं रक्षति वासुदेवः
यस तवादृशानां च गरीयसां च; हन्ता रिपूणां तुमुले परगाढे
[कर्ण]
असंशयं वृष्णिपतिर यथॊक्तस; तथा च भूयश च ततॊ महात्मा
अहं यद उक्तः परुषं तु किं चित; पितामहस तस्य फलं शृणॊतु
नयस्यामि शस्त्राणि न जातु संख्ये; पितामहॊ दरक्ष्यति मां सभायाम
तवयि परशान्ते तु मम परभावं; दरक्ष्यन्ति सर्वे भुवि भूमिपालाः
इत्य एवम उक्त्वा स महाधनुष्मान; हित्वा सभां सवं भवनं जगाम
भीष्मस तु दुर्यॊधनम एव राजन; मध्ये कुरूणां परहसन्न उवाच
सत्यप्रतिज्ञः किल सूतपुत्रस; तथा स भारं विषहेत कस्मात
वयूहं परतिव्यूह्य शिरांसि भित्त्वा; लॊकक्षयं पश्यत भीमसेनात
आवन्त्यकालिङ्गजयद्रथेषु; वेदिध्वजे तिष्ठति बाह्लिके च
अहं हनिष्यामि सदा परेषां; सहस्रशश चायुतशश च यॊधान
यदैव रामे भगवत्य अनिन्द्ये; बरह्म बरुवाणः कृतवांस तद अस्त्रम
तदैव धर्मश च तपश च नष्टं; वैकर्तनस्याधम पुरुषस्य
अथॊक्त वाक्ये नृपतौ तु भीष्मे; निक्षिप्य शस्त्राणि गते च कर्णे
वैचित्रवीर्यस्य सुतॊ ऽलपबुद्धिर; दुर्यॊधनः शांतनवं बभाषे
[दुर]
सदृशानां मनुष्येषु सर्वेषां तुल्यजन्मनाम
कथम एकान्ततस तेषां पार्थानां मन्यसे जयम
सर्वे सम समजातीयाः सर्वे मानुषयॊनयः
पितामह विजानीषे पार्थेषु विजयं कथम
नाहं भवति न दरॊणे न कृपे न च बाह्लिके
अन्येषु च नरेन्द्रेषु पराक्रम्य समारभे
अहं वैकर्तनः कर्णॊ भराता दुःशासनश च मे
पाण्डवान समरे पञ्च हनिष्यामः शितैः शरैः
ततॊ राजन महायज्ञैर विविधैर भूरिदक्षिणैः
बराह्मणांस तर्पयिष्यामि गॊभिर अश्वैर धनेन च
शकुनीनाम इहार्थाय पाशं भूमाव अयॊजयत
कश चिच छाकुनिकस ताथ पूर्वेषाम इति शुश्रुम
तस्मिन दवौ शकुनौ बद्धौ युगपत समपौरुषौ
ताव उपादाय तं पाशं जग्मतुः खचराव उभौ
तौ विहायसम आक्रान्तौ दृष्ट्वा शाकुनिकस तदा
अन्वधावद अनिर्विण्णॊ येन येन सम गच्छतः
तथा तम अनुधावन्तं मृगयुं शकुनार्थिनम
आश्रमस्थॊ मुनिः कश चिद ददर्शाथ कृताह्निकः
ताव अन्तरिक्षगौ शीघ्रम अनुयान्तं मही चरम
शलॊकेनानेन कौरव्य पप्रच्छ स मुनिस तदा
विचित्रम इदम आश्चर्यं मृगहन परतिभाति मे
पलवमानौ हि खचरौ पदातिर अनुधावसि
[षाकुनिक]
पाशम एकम उभाव एतौ सहितौ हरतॊ मम
यत्र वै विवदिष्येते तत्र मे वशम एष्यतः
तौ विवादम अनुप्राप्तौ शकुनौ मृत्युसंधितौ
विगृह्य च सुदुर्बुद्धी पृथिव्यां संनिपेततुः
तौ युध्यमानौ संरब्धौ मृत्युपाशवशानुगौ
उपसृत्यापरिज्ञातॊ जग्राह मृगयुस तदा
एवं ये जञातयॊ ऽरथेषु मिथॊ गच्छन्ति विग्रहम
ते ऽमित्रवशम आयान्ति शकुनाव इव विग्रहात
संभॊजनं संकथनं संप्रश्नॊ ऽथ समागमः
एतानि जञातिकार्याणि न विरॊधः कदा चन
यस्मिन काले सुमनसः सर्वे वृद्धान उपासते
सिंहगुप्तम इवारण्यम अप्रधृष्या भवन्ति ते
ये ऽरथं संततम आसाद्य दीना इव समासते
शरियं ते संप्रयच्छन्ति दविषद्भ्यॊ भरतर्षभ
धूमायन्ते वयपेतानि जवलन्ति सहितानि च
धृतराष्ट्रॊल्मुकानीव जञातयॊ भरतर्षभ
इदम अन्यत परवक्ष्यामि यथादृष्टं गिरौ मया
शरुत्वा तद अपि कौरव्य यथा शरेयस तथा कुरु
वयं किरातैः सहिता गच्छामॊ गिरिम उत्तरम
बराह्मणैर देवकल्पैश च विद्या जम्भक वातिकैः
कुञ्ज भूतं गिरिं सर्वम अभितॊ गन्धमादनम
दीप्यमानौषधि गणं सिद्धगन्धर्वसेवितम
तत्र पश्यामहे सर्वे मधु पीतम अमाक्षिकम
मरु परपाते विषमे निविष्टं कुम्भसंमितम
आशीविषै रक्ष्यमाणं कुबेर दयितं भृशम
यत पराश्य पुरुषॊ मर्त्यॊ अमरत्वं निगच्छति
अचक्षुर लभते चक्षुर वृद्धॊ भवति वै युवा
इति ते कथयन्ति सम बराह्मणा जम्भ साधकाः
ततः किरातास तद दृष्ट्वा परार्थयन्तॊ महीपते
विनेशुर विषमे तस्मिन ससर्पे गिरिगह्वरे
तथैव तव पुत्रॊ ऽयं पृथिवीम एक इच्छति
मधु पश्यति संमॊहात परपातं नानुपश्यति
दुर्यॊधनॊ यॊद्धुमनाः समरे सव्यसाचिना
न च पश्यामि तेजॊ ऽसय विक्रमं वा तथाविधम
एकेन रथम आस्थाय पृथिवी येन निर्जिता
परतीक्षमाणॊ यॊ वीरः कषमते वीक्षितं तव
दरुपदॊ मत्स्यराजश च संक्रुद्धश च धनंजयः
न शेषयेयुः समरे वायुयुक्ता इवाग्नयः
अङ्के कुरुष्व राजानं धृतराष्ट्र युधिष्ठिरम
युध्यतॊर हि दवयॊर युद्धे नैकान्तेन भवेज जयः
[धृ]
दुर्यॊधन विजानीहि यत तवां वक्ष्यामि पुत्रक
उत्पथं मन्यसे मार्गम अनभिज्ञ इवाध्वगः
पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां यत तेजः परमिमीषसि
पञ्चानाम इव भूतानां महतां सुमहात्मनाम
युधिष्ठिरं हि कौन्तेयं परं धर्मम इहास्थितम
परां गतिम असंप्रेक्ष्य न तवं वेत्तुम इहार्हसि
भीमसेनं च कौन्तेयं यस्य नास्ति समॊ बले
रणान्तकं तर्कयसे महावातम इव दरुमः
सर्वशस्त्रभृतां शरेष्ठं मेरुं शिखरिणाम इव
युधि गाण्डीवधन्वानं कॊ नु युध्येत बुद्धिमान
धृष्टद्युम्नश च पाञ्चाल्यः कम इवाद्य न शातयेत
शत्रुमध्ये शरान मुञ्चन देवराड अशनीम इव
सात्यकिश चापि दुर्धर्षः संमतॊ ऽनधकवृष्णिषु
धवंसयिष्यति ते सेनां पाण्डवेय हिते रतः
यः पुनः परतिमानेन तरीँल लॊकान अतिरिच्यते
तं कृष्णं पुण्डरीकाक्षं कॊ नु युध्येत बुद्धिमान
एकतॊ हय अस्य दाराश च जञातयश च स बान्धवाः
आत्मा च पृथिवी चेयम एकतश च धनंजयः
वासुदेवॊ ऽपि दुर्धर्षॊ यतात्मा यत्र पाण्डवः
अविषह्यं पृथिव्यापि तद बलं यत्र केशवः
तिष्ठ तात सतां वाक्ये सुहृदाम अर्थवादिनाम
वृद्धं शांतनवं भीष्मं तितिक्षस्व पितामहम
मां च बरुवाणं शुश्रूष कुरूणाम अर्थवादिनम
दरॊणं कृपं विकर्णं च महाराजं च बाह्लिकम
एते हय अपि यथैवाहं मन्तुम अर्हसि तांस तथा
सर्वे धर्मविदॊ हय एते तुल्यस्नेहाश च भारत
यत तद विराटनगरे सह भरातृभिर अग्रतः
उत्सृज्य गाः सुसंत्रस्तं बलं ते समशीर्यत
यच चैव तस्मिन नगरे शरूयते महद अद्भुतम
एकस्य च बहूनां च पर्याप्तं तन्निदर्शनम
अर्जुनस तत तथाकार्षीत किं पुनः सर्व एव ते
स भरातॄन अभिजानीहि वृत्त्या च परतिपादय
[व]
एवम उक्त्वा महाप्राज्ञॊ धृतराष्ट्रः सुयॊधनम
पुनर एव महाभागः संजयं पर्यपृच्छत
बरूहि संजय यच छेषं वासुदेवाद अनन्तरम
यद अर्जुन उवाच तवां परं कौतूहलं हि मे
वासुदेव वचः शरुत्वा कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः
उवाच काले दुर्धर्षॊ वासुदेवस्य शृण्वतः
पितामहं शांतनवं धृतराष्ट्रं च संजय
दरॊणं कृपं च कर्णं च महाराजं च बाह्लिकम
दरौणिं च सॊमदत्तं च शकुनिं चापि सौबलम
दुःशासनं शलं चैव पुरुमित्रं विविंशतिम
विकर्णं चित्रसेनं च जयत्सेनं च पार्थिवम
विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ दुर्मुखं चापि कौरवम
सैन्धवं दुःसहं चैव भूरिश्रवसम एव च
भगदत्तं च राजानं जलसंधं च पार्थिवम
ये चाप्य अन्ये पार्थिवास तत्र यॊद्धुं; समागताः कौरवाणां परियार्थम
मुमूर्षवः पाण्डवाग्नौ परदीप्ते; समानीता धार्तराष्ट्रेण सूत
यथान्यायं कौशलं वन्दनं च; समागता मद्वचनेन वाच्याः
इदं बरूयाः संजय राजमध्ये; सुयॊधनं पापकृतां परधानम
अमर्षणं दुर्मतिं राजपुत्रं; पापात्मानं धार्तराष्ट्रं सुलुब्धम
सर्वं ममैतद वचनं समग्रं; सहामात्यं संजय शरावयेथाः
एवं परतिष्ठाप्य धनंजयॊ मां; ततॊ ऽरथवद धर्मवच चापि वाक्यम
परॊवाचेदं वासुदेवं समीक्ष्य; पार्थॊ धीमाँल लॊहितान्तायताक्षः
यथा शरुतं ते वदतॊ महात्मनॊ; मधु परवीरस्य वचः समाहितम
तथैव वाच्यं भवता हि मद्वचः; समागतेषु कषितिपेषु सर्वशः
शराग्निधूमे रथनेमि नादिते; धनुः सरुवेणास्त्र बलापहारिणा
यथा न हॊमः करियते महामृधे; तथा समेत्य परयतध्वम आदृताः
न चेत परयच्छध्वम अमित्रघातिनॊ; युधिष्ठिरस्यांशम अभीप्सितं सवकम
नयामि वः सवाश्वपदातिकुञ्जरान; दिशं पितॄणाम अशिवां शितैः शरैः
ततॊ ऽहम आमन्त्र्य चतुर्भुजं हरिं; धनंजयं चैव नमस्य स तवरः
जवेन संप्राप्त इहामर दयुते; तवान्तिकं परापयितुं वचॊ महत
[व]
दुर्यॊधने धार्तराष्ट्रे तद वचॊ ऽपरतिनन्दति
तूष्णींभूतेषु सर्वेषु समुत्तस्थुर नरेश्वराः
उत्थितेषु महाराज पृथिव्यां सर्वराजसु
रहिते संजयं राजा परिप्रष्टुं परचक्रमे
आशंसमानॊ विजयं तेषां पुत्र वशानुगाः
आत्मनश च परेषां च पाण्डवानां च निश्चयम
गावल्गणे बरूहि नः सारफल्गु; सवसेनायां यावद इहास्ति किं चित
तवं पाण्डवानां निपुणं वेत्थ सर्वं; किम एषां जयायः किम उ तेषां कनीयः
तवम एतयॊः सारवित सर्वदर्शी; धर्मार्थयॊर निपुणॊ निश्चयज्ञः
स मे पृष्टः संजय बरूहि सर्वं; युध्यमानाः कतरे ऽसमिन न सन्ति
न तवां बरूयां रहिते जातु किं चिद; असूया हि तवां परसहेत राजन
आनयस्व पितरं संशितव्रतं; गांधारीं च महिषीम आजमीढ
तौ ते ऽसुयां विनयेतां नरेन्द्र; धर्मज्ञौ तौ निपुणौ निश्चयज्ञौ
तयॊस तु तवां संमिधौ तद वदेयं; कृत्स्नं मतं वासुदेवार्जुनाभ्याम
ततस तन मतम आज्ञाय संजयस्यात्मजस्य च
अभ्युपेत्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत
संपृच्छते धृतराष्ट्राय संजय; आचक्ष्व सर्वं यावद एषॊ ऽनुयुङ्क्ते
सर्वं यावद वेत्थ तस्मिन यथावद; याथातथ्यं वासुदेवे ऽरजुने च
[स]
अर्जुनॊ वासुदेवश च धन्विनौ परमार्चितौ
कामाद अन्यत्र संभूतौ सर्वाभावाय संमितौ
दयाम अन्तरं समास्थाय यथा युक्तं मनस्विनः
चक्रं तद वासुदेवस्य मायया वर्तते विभॊ
सापह्नवं पाण्डवेषु पाण्डवानां सुसंमतम
सारासार बलं जञात्वा तत समासेन मे शृणु
नरकं शम्बरं चैव कंसं चैद्यं च माधवः
जितवान घॊरसंकाशान करीडन्न इव जनार्दनः
पृथिवीं चान्तरिक्षं च दयां चैव पुरुषॊत्तमः
मनसैव विशिष्टात्मा नयत्य आत्मवशं वशी
भूयॊ भूयॊ हि यद राजन पृच्छसे पाण्डवान परति
सारासार बलं जञातुं तन मे निगदतः शृणु
एकतॊ वा जगत कृत्स्नम एकतॊ वा जनार्दनः
सारतॊ जगतः कृत्स्नाद अतिरिक्तॊ जनार्दनः
भस्म कुर्याज जगद इदं मनसैव जनार्दनः
न तु कृत्स्नं जगच छक्तं भस्म कर्तुं जनार्दनम
यतः सत्यं यतॊ धर्मॊ यतॊ हरीर आर्जवं यतः
ततॊ भवति गॊविन्दॊ यतः कृष्णस ततॊ जयः
पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिवं च पुरुषॊत्तमः
विचेष्टयति भूतात्मा करीडन्न इव जनार्दनः
स कृत्वा पाण्डवान सत्रं लॊकं संमॊहयन्न इव
अधर्मनिरतान मूढान दग्धुम इच्छति ते सुतान
कालचक्रं जगच चक्रं युगचक्रं च केशवः
आत्मयॊगेन भगवान परिवर्तयते ऽनिशम
कालस्य च हि मृत्यॊश च जङ्गम सथावरस्य च
ईशते भगवान एकः सत्यम एतद बरवीमि ते
ईशन्न अपि महायॊगी सर्वस्य जगतॊ हरिः
कर्माण्य आरभते कर्तुं कीनाश इव दुर्बलः
तेन वञ्चयते लॊकान मायायॊगेन केशवः
ये तम एव परपद्यन्ते न ते मुह्यन्ति मानवाः
[धृ]
कथं तवं माधवं वेत्थ सर्वलॊकमहेश्वरम
कथम एनं न वेदाहं तन ममाचक्ष्व संजय
विद्या राजन न ते विद्या मम विद्या न हीयते
विद्या हीनस तमॊ धवस्तॊ नाभिजानाति केशवम
विद्यया तात जानामि तरियुगं मधुसूदनम
कर्तारम अकृतं देवं भूतानां परभवाप्ययम
गावल्गणे ऽतर का भक्तिर या ते नित्या जनार्दने
यया तवम अभिजानासि तरियुगं मधुसूदनम
मायां न सेवे भद्रं ते न वृथाधर्मम आचरे
शुद्धभावं गतॊ भक्त्या शास्त्राद वेद्मि जनार्दनम
दुर्यॊधन हृषीकेशं परपद्यस्व जनार्दनम
आप्तॊ नः संजयस तात शरणं गच्छ केशवम
भगवान देवकीपुत्रॊ लॊकं चेन निहनिष्यति
परवदन्न अर्जुने सख्यं नाहं गच्छे ऽदय केशवम
[तढृ]
अवाग गान्धारि पुत्रास ते गच्छत्य एष सुदुर्मतिः
ईर्ष्युर दुरात्मा मानी च शरेयसां वचनातिगः
[ग]
ऐश्वर्यकामदुष्टात्मन वृद्धानां शासनातिग
ऐश्वर्यजीविते हित्वा पितरं मां च बालिश
वर्धयन दुर्हृदां परीतिं मां च शॊकेन वर्धयन
निहतॊ भीमसेनेन समर्तासि वचनं पितुः
दयितॊ ऽसि राजन कृष्णस्य धृतराष्ट्र निबॊध मे
यस्य ते संजयॊ दूतॊ यस तवां शरेयसि यॊक्ष्यते
जानात्य एष हृषीकेशं पुराणं यच च वै नवम
शुश्रूषमाणम एकाग्रं मॊक्ष्यते महतॊ भयात
वैचित्रवीर्य पुरुषाः करॊधहर्षतमॊ वृताः
सिता बहुविधैः पाशैर ये न तुष्टाः सवकैर धनैः
यमस्य वशम आयान्ति काममूढाः पुनः पुनः
अन्धनेत्रा यथैवान्धा नीयमानाः सवकर्मभिः
एष एकायनः पन्था येन यान्ति मनीषिणः
तं दृष्ट्वा मृत्युम अत्येति महांस तत्र न सज्जते
अङ्गसंजय मे शंस पन्थानम अकुतॊभयम
येन गत्वा हृषीकेशं पराप्नुयां शान्तिम उत्तमाम
नाकृतात्मा कृतात्मानं जातु विद्याज जनार्दनम
आत्मनस तु करियॊपायॊ नान्यत्रेन्द्रिय निग्रहात
इन्द्रियाणाम उदीर्णानां कामत्यागॊ ऽपरमादतः
अप्रमादॊ ऽविहिंसा च जञानयॊनिर असंशयम
इन्द्रियाणां यमे यत्तॊ भव राजन्न अतन्द्रितः
बुद्धिश च मा ते चयवतु नियच्छैतां यतस ततः
एतज जञानं विदुर विप्रा धरुवम इन्द्रियधारणम
एतज जञानं च पन्थाश च येन यान्ति मनीषिणः
अप्राप्यः केशवॊ राजन्न इन्द्रियौर अजितैर नृभिः
आगमाधिगतॊ यॊगाद वशीतत्त्वे परसीदति
[धृ]
भूयॊ मे पुण्डरीकाक्षं संजयाचक्ष्व पृच्छते
नाम कर्मार्थवित तात पराप्नुयां पुरुषॊत्तमम
शरुतं मे तस्य देवस्य नाम निर्वचनं शुभम
यावत तत्राभिजाने ऽहम अप्रमेयॊ हि केशवः
वसनात सर्वभूतानां वसुत्वाद देव यॊनितः
वासुदेवस ततॊ वेद्यॊ वृषत्वाद वृष्णिर उच्यते
मौनाद धयानाच च यॊगाच च विद्धि भारत माधवम
सर्वतत्त्वलयाच चैव मधुहा मधुसूदनः
कृषिर भूवाचकः शब्दॊ णश च निर्वृति वाचकः
कृष्णस तद्भावयॊगाच च कृष्णॊ भवति शाश्वतः
पुण्डरीकं परं धाम नित्यम अक्षयम अक्षरम
तद्भावात पुण्डरीकाक्षॊ दस्यु तरासाज जनार्दनः
यतः सत्त्वं न चयवते यच च सत्त्वान न हीयते
सत्त्वतः सात्वतस तस्माद अर्षभाद वृषभेक्षणः
न जायते जनित्र्यां यद अजस तस्माद अनीकजित
देवानां सवप्रकाशत्वाद दमाद दामॊदरं विदुः
हर्षात सौख्यात सुखैश्वर्याद धृषीकेशत्वम अश्नुते
बाहुभ्यां रॊदसी बिभ्रन महाबाहुर इति समृतः
अधॊ न कषीयते जातु यस्मात तस्माद अधॊक्षजः
नराणाम अयनाच चापि तेन नारायणः समृतः
पूरणात सदनाच चैव ततॊ ऽसौ पुरुषॊत्तमः
असतश च सतश चैव सर्वस्य परभवाप्ययात
सर्वस्य च सदा जञानात सर्वम एनं परचक्षते
सत्ये परतिष्ठितः कृष्णः सत्यम अत्र परतिष्ठितम
सत्यात सत्यं च गॊविन्दस तस्मात सत्यॊ ऽपि नामतः
विष्णुर विक्रमणाद एव जयनाज जिष्णुर उच्यते
शाश्वतत्वाद अनन्तश च गॊविन्दॊ वेदनाद गवाम
अतत्त्वं कुरुते तत्त्वं तेन मॊहयते परजाः
एवंविधॊ धर्मनित्यॊ भगवान मुनिभिः सह
आगन्ता हिमहा बाहुर आनृशंस्यार्थम अच्युतः
[धृ]
चक्षुष्मतां वै सपृहयामि संजय; दरक्ष्यन्ति ये वासुदेवं समीपे
विभ्राजमानं वपुषा परेण; परकाशयन्तं पर्दिशॊ दिशश च
ईरयन्तं भारतीं भारतानाम; अभ्यर्चनीयां शंकरीं सृञ्जयानाम
बुभूषद्भिर गरहणीयाम अनिन्द्यां; परासूनाम अग्रहणीय रूपाम
समुद्यन्तं सात्वतम एकवीरं; परणेतारम ऋषभं यादवानाम
निहन्तारं कषॊभणं शात्रवाणां; मुष्णन्तं च दविषतां वै यशांसि
दरष्टारॊ हि कुरवस तं समेता; महात्मानं शत्रुहणं वरेण्यम
बरुवन्तं वाचम अनृशंस रूपां; वृष्णिश्रेष्ठं मॊहयन्तं मदीयान
ऋषिं सनातनतमं विपश्चितं; वाचः समुद्रं कलशं यतीनाम
अरिष्टनेमिं गरुडं सुपर्णं; पतिं परजानां भुवनस्य धाम
सहस्रशीर्षं पुरुषं पुराणम; अनादिमध्यान्तम अनन्त कीर्तिम
शुक्रस्य धातारम अजं जनित्रं; परं परेभ्यः शरणं परपद्ये
तरैलॊक्यनिर्माण करं जनित्रं; देवासुराणाम अथ नागरक्षसाम
नराधिपानां विदुषां परधानम; इन्द्रानुजं तं शरणं परपद्ये
[व]
संजये परतियाते तु धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
अभ्यभाषत दाशार्हम ऋषभं सर्वसात्वताम
अयं स कालः संप्राप्तॊ मित्राणां मे जनार्दन
न च तवदन्यं पश्यामि यॊ न आपत्सु तारयेत
तवां हि माधव संश्रित्य निर्भया मॊहदर्पितम
धार्तराष्ट्रं सहामात्यं सवम अंशम अनुयुञ्ज्महे
यथा हि सर्वास्व आपत्सु पासि वृष्णीन अरिंदम
तथा ते पाण्डवा रक्ष्याः पाह्य अस्मान महतॊ भयात
[भगवान]
अयम अस्मि महाबाहॊ बरूहि यत ते विवक्षितम
करिष्यामि हि तत सर्वं यत तवं वक्ष्यसि भारत
शरुतं ते धृतराष्ट्रस्य सपुत्रस्य चिकीर्षितम
एतद धि सकलं कृष्ण संजयॊ मां यद अब्रवीत
तन मतं धृतराष्ट्रस्य सॊ ऽसयात्मा विवृतान्तरः
यथॊक्तं दूत आचष्टे वध्यः सयाद अन्यथा बरुवन
अप्रदानेन राज्यस्य शान्तिम अस्मासु मार्गति
लुब्धः पापेन मनसा चरन्न असमम आत्मनः
यत तद दवादश वर्षाणि वने निर्व्युषिता वयम
छद्मना शरदं चैकां धृतराष्ट्रस्य शासनात
सथाता नः समये तस्मिन धृतराष्ट्र इति परभॊ
नाहास्म समयं कृष्ण तद धि नॊ बराह्मणा विदुः
वृद्धॊ राजा धृतराष्ट्रः सवधर्मं नानुपश्यति
पश्यन वा पुत्रगृद्धित्वान मन्दस्यान्वेति शासनम
सुयॊधन मते तिष्ठन राजास्मासु जनार्दन
मिथ्या चरति लुब्धः संश चरन परियम इवात्मनः
इतॊ दुःखतरं किं नु यत्राहं मातरं ततः
संविधातुं न शक्नॊमि मित्राणां वा जनार्दन
काशिभिश चेदिपाञ्चालैर मत्स्यैश च मधुसूदन
भवता चैव नाथेन पञ्च गरामा वृता मया
कुश सथलं वृकस्थलम आसन्दी वारणावतम
अवसानं च गॊविन्द किं चिद एवात्र पञ्चमम
पञ्च नस तात दीयन्तां गरामा वा नगराणि वा
वसेम सहिता येषु मा च नॊ भरता नशन
न च तान अपि दुष्टात्मा धार्तराष्ट्रॊ ऽनुमन्यते
सवाम्यम आत्मनि मत्वासाव अतॊ दुःखतरं नु किम
कुले जातस्य वृद्धस्य परवित्तेषु गृध्यतः
लॊभः परज्ञानम आहन्ति परज्ञा हन्ति हता हरियम
हरीर हता बाधते धर्मं धर्मॊ हन्ति हतः शरियम
शरीर हता पुरुषं हन्ति पुरुषस्यास्वता वधः
अस्वतॊ हि निवर्तन्ते जञातयः सुहृदर्त्विजः
अपुष्पाद अफलाद वृक्षाद यथा तात पतत्रिणः
एतच च मरणं तात यद अस्मात पतिताद इव
जञातयॊ विनिवर्तन्ते परेतसत्त्वाद इवासवः
नातः पापीयसीं कां चिद अवस्थां शम्बरॊ ऽबरवीत
यत्र नैवाद्य न परातर भॊजनं पतिदृश्यते
धनम आहुः परं धर्मं धने सर्वं परतिष्ठितम
जीवन्ति धनिनॊ लॊके मृता ये तव अधना नराः
ये धनाद अपकर्षन्ति नरं सवबलम आश्रिताः
ते धर्मम अर्थं कामं च परमथ्नन्ति नरं च तम
एताम अवस्थां पराप्यैके मरणं वव्रिरे जनाः
गरामायैके वनायैके नाशायैके पवव्रजुः
उन्मादम एके पुष्यन्ति यान्त्य अन्ये दविषतां वशम
दास्यम एके निगच्छन्ति परेषाम अर्थहेतुना
आपद एवास्य मरणात पुरुषस्य गरीयसी
शरियॊ विनाशस तद धयस्य निमित्तं धर्मकामयॊः
यद अस्य धर्म्यं मरणं शाश्वतं लॊकवर्त्म तत
समन्तात सर्वभूतानां न तद अत्येति कश चन
न तथा बाध्यते कृष्ण परकृत्या निर्धनॊ जनः
यथा भद्रां शरियं पराप्य तया हीनः सुखैधितः
स तदात्मापराधेन संप्राप्तॊ वयसनं महत
सेन्द्रान गर्हयते देवान नात्मानं च कथं चन
न चास्मिन सर्वशास्त्राणि परतरन्ति निगर्हणाम
सॊ ऽभिक्रुध्यति भृत्यानां सुहृदश चाभ्यसूयति
तं तदा मन्युर एवैति स भूयः संप्रमुह्यति
स मॊहवशम आपन्नः करूरं कर्म निषेवते
पापकर्मात्ययायैव संकरं तेन पुष्यति
संकरॊ नरकायैव सा काष्ठा पापकर्मणाम
न चेत परबुध्यते कृष्ण नरकायैव गच्छति
तस्य परबॊधः परज्ञैव परज्ञा चक्षुर न रिष्यति
परज्ञा लाभे हि पुरुषः शास्त्राण्य एवान्ववेक्षते
शास्त्रनित्यः पुनर धर्मं तस्य हरीर अङ्गम उत्तमम
हरीमान हि पापं परद्वेष्टि तस्य शरीर अभिवर्धते
शरीमान स यावद भवति तावद भवति पूरुषः
धर्मनित्यः परशान्तात्मा कार्ययॊगवहः सदा
नाधर्मे कुरुते बुद्धिं न च पापेषु वर्तते
अह्रीकॊ वा विमूढॊ वा नैव सत्री न पुनः पुमान
नास्याधिकारॊ धर्मे ऽसति यथा शूद्रस तथैव सः
हरीमान अवति देवांश च पितॄन आत्मानम एव च
तेनामृतत्वं वरजति सा काष्ठा पुण्यकर्मणाम
तद इदं मयि ते दृष्टं परत्यक्षं मधुसूदन
यथा राज्यात परिभ्रष्टॊ वसामि वसतीर इमाः
ते वयं न शरियं हातुम अलं नयायेन केन चित
अत्र नॊ यतमानानां वधश चेद अपि साधु तत
तत्र नः परथमः कल्पॊ यद वयं ते च माधव
परशान्ताः समभूताश च शरियं तान अश्नुवीमहि
तत्रैषा परमा काष्ठा रौद्रकर्म कषयॊदया
यद वयं हौरवान हत्वा तानि राष्ट्राण्य अशीमहि
ये पुनः सयुर असंबद्धा अनार्याः कृष्ण शत्रवः
तेषाम अप्य अवधः कार्यः किं पुनर ये सयुर ईदृशाः
जञातयश च हि भूयिष्ठाः सहाया गुरवश च नः
तेषां वधॊ ऽतिपापीयान किं नु युद्धे ऽसति शॊभनम
पापः कषत्रिय धर्मॊ ऽयं वयं च कषत्रबान्धवाः
स नः सवधर्मॊ ऽधर्मॊ वा वृत्तिर अन्या विगर्हिता
शूद्रः करॊति शुश्रूषां वैश्या विपणि जीविनः
वयं वधेन जीवामः कपालं बराह्मणैर वृतम
कषत्रियः कषत्रियं हन्ति मत्स्यॊ मत्स्येन जीवति
शवा शवानं हन्ति दाशार्ह पश्य धर्मॊ यथागतः
युद्धे कृष्ण कलिर नित्यं पराणाः सीदन्ति संयुगे
बलं तु नीतिमात्राय हठे जयपराजयौ
नात्मच छन्देन भूतानां जीवितं मरणं तथा
नाप्य अकाले सुखं पराप्यं दुःखं वापि यदूत्तम
एकॊ हय अपि बहून हन्ति घनन्त्य एकं बहवॊ ऽपय उत
शूरं कापुरुषॊ हन्ति अयशस्वी यशस्विनम
जयश चैवॊभयॊर दृष्ट उभयॊश च पराजयः
तथैवापचयॊ दृष्टॊ वयपयाने कषयव्ययौ
सर्वथा वृजिनं युद्धं कॊ घनन न परतिहन्यते
हतस्य च हृषीकेश समौ जयपराजयौ
पराजयश च मरणान मन्ये नैव विशिष्यते
यस्य सयाद विजयः कृष्ण तस्याप्य अपचयॊ धरुवम
अन्ततॊ दयितं घनन्ति के चिद अप्य अपरे जनाः
तस्याङ्गबलहीनस्य पुत्रान भरातॄन अपश्यतः
निर्वेदॊ जीविते कृष्ण सर्वतश चॊपजायते
ये हय एव वीरा हरीमन्त आर्याः करुणवेदिनः
त एव युद्धे हन्यन्ते यवीयान मुच्यते जनः
हत्वाप्य अनुशयॊ नित्यं परान अपि जनार्दन
अनुबन्धश च पापॊ ऽतर शेषश चाप्य अवशिष्यते
शेषे हि बलम आसाद्य न शेषम अवषेषयेत
सर्वॊच्छेदे च यतते वैरस्यान्त विधित्सया
जयॊ वैरं परसृजति दुःखम आस्ते पराजितः
सुखं परशान्तः सवपिति हित्वा जयपराजयौ
जातवैरश च पुरुषॊ दुःखं सवपिति नित्यदा
अनिर्वृतेन मनसा स सर्प इव वेश्मनि
उत्सादयति यः सर्वं यशसा स वियुज्यते
अकीर्तिं सर्वभूतेषु शाश्वतीं स नियच्छति
न हि वैराणि शाम्यन्ति दीर्घकालकृतान्य अपि
आख्यातारश च विद्यन्ते पुमांश चॊत्पद्यते कुले
न चापि वैरं वैरेण केशव वयुपशाम्यति
हविषाग्निर यथा कृष्ण भूय एवाभिवर्धते
अतॊ ऽनयथा नास्ति शान्तिर नित्यम अन्तरम अन्ततः
अन्तरं लिप्समानानाम अयं दॊषॊ निरन्तरः
पौरुषेयॊ हि बलवान आधिर हृदयबाधनः
तस्य तयागेन वा शान्तिर निवृत्त्या मनसॊ ऽपि वा
अथ वा मूलघातेन दविषतां मधुसूदन
फलनिर्वृत्तिर इद्धा सयात तन नृशंसतरं भवेत
या तु तयागेन शान्तिः सयात तद ऋते वध एव सः
संशयाच च समुच्छेदाद दविषताम आत्मनस तथा
न च तयक्तुं तद इच्छामॊ न चेच्छामः कुलक्षयम
अत्र या परणिपातेन शान्तिः सैव गरीयसी
सर्वथा यतमानानाम अयुद्धम अभिकाङ्क्षताम
सान्त्वे परतिहते युद्धं परसिद्धम अपराक्रमम
परतिघातेन सान्त्वस्य दारुणं संप्रवर्तते
तच छुनाम इव गॊपादे पण्डितैर उपलक्षितम
लाङ्गूलचालनं कष्वेडः परतिरावॊ विवर्तनम
दन्तदर्शनम आरावस ततॊ युद्धं परवर्तते
तत्र यॊ बलवान कृष्ण जित्वा सॊ ऽतति तद आमिषम
एवम एव मनुष्येषु विशेषॊ नास्ति कश चन
सर्वथा तव एतद उचितं दुर्बलेषु बलीयसाम
अनादरॊ विरॊधश च परणिपाती हि दुर्बलः
पिता राजा च वृद्धश च सर्वथा मानम अर्हति
तस्मान मान्यश च पूज्यश च धृतराष्ट्रॊ जनार्दन
पुत्रस्नेहस तु बलवान धृतराष्ट्रस्य माधव
सपुत्रवशम आपन्नः परणिपातं परहास्यति
तत्र किं मन्यसे कृष्ण पराप्तकालम अनन्तरम
कथम अर्थाच च धर्माच च न हीयेमहि माधव
ईदृशे हय अर्थकृच्छ्रे ऽसमिन कम अन्यं मधुसूदन
उपसंप्रष्टुम अर्हामि तवाम ऋते पुरुषॊत्तम
परियश च परियकामश च गतिज्ञः सर्वकर्मणाम
कॊ हि कृष्णास्ति नस तवादृक सर्वनिश्चयवित सुहृत
एवम उक्तः परत्युवाच धर्मराजं जनार्दनः
उभयॊर एव वाम अर्थे यास्यामि कुरुसंसदम
शमं तत्र लभेयं चेद युष्मदर्थम अहापयन
पुण्यं मे सुमहद राजंश चरितं सयान महाफलम
मॊचयेयं मृत्युपाशात संरब्धान कुरुसृञ्जयान
पाण्डवान धार्तराष्ट्रांश च सर्वां च पृथिवीम इमाम
न ममैतन मतं कृष्ण यत तवं यायाः कुरून परति
सुयॊधनः सूक्तम अपि न करिष्यति ते वचः
समेतं पार्थिवं कषत्रं सुयॊधन वशानुगम
तेषां मध्यावतरणं तव कृष्ण न रॊचये
न हि नः परीणयेद दरव्यं न देवत्वं कुतः सुखम
न च सर्वामरैश्वर्यं तव रॊधेन माधव
[भगवान]
जानाम्य एतां महाराज धार्तराष्ट्रस्य पापताम
अवाच्यास तु भविष्यामः सर्वलॊके महीक्षिताम
न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः
करुद्धस्य परमुखे सथातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः
अथ चेत ते परवर्तेरन मयि किं चिद असांप्रतम
निर्दहेयं कुरून सर्वान इति मे धीयते मतिः
न जातु गमनं तत्र भवेत पार्थ निरर्थकम
अर्थप्राप्तिः कदा चित सयाद अन्ततॊ वाप्य अवाच्यता
यत तुभ्यं रॊचते कृष्ण सवस्ति पराप्नुहि कौरवान
कृतार्थं सवस्तिमन्तं तवां दरक्ष्यामि पुनरागतम
विष्वक्सेन कुरून गत्वा भारताञ शमयेः परभॊ
यथा सर्वे सुमनसः सह सयामः सुचेतसः
भराता चासि सखा चासि बीभत्सॊर मम च परियः
सौहृदेनाविशङ्क्यॊ ऽसि सवस्ति पराप्नुहि भूतये
अस्मान वेत्थ परान वेत्थ वेत्थार्थं वेत्थ भाषितम
यद यद अस्मद्धितं कृष्ण तत तद वाच्यः सुयॊधनः
यद यद धर्मेण संयुक्तम उपपद्येद धितं वचः
तत तत केशव भाषेथाः सान्त्वं वा यदि वेतरत
[भगवान]
संजयस्य शरुतं वाक्यं भवतश च शरुतं मया
सर्वं जानाम्य अभिप्रायं तेषां च भवतश च यः
तव धर्माश्रिता बुद्धिस तेषां वैराश्रिता मतिः
यद अयुद्धेन लभ्येत तत ते बहुमतं भवेत
न च तन नैष्ठिकं कर्म कषत्रियस्य विशां पते
आहुर आश्रमिणः सर्वे यद भैक्षं कषत्रियश चरेत
जयॊ वधॊ वा संग्रामे धात्रा दिष्टः सनातनः
सवधर्मः कषत्रियस्यैष कार्पण्यं न परशस्यते
न हि कार्पण्यम आस्थाय शक्या वृत्तिर युधिष्ठिर
विक्रमस्व महाबाहॊ जहि शत्रून अरिंदम
अतिगृद्धाः कृतस्नेहा दीर्घकालं सहॊषिताः
कृतमित्राः कृतबला धार्तराष्ट्राः परंतप
न पर्यायॊ ऽसति यत साम्यं तवयि कुर्युर विशां पते
बलवत्तां हि मन्यन्ते भीष्मद्रॊणकृपादिभिः
यावच च मार्दवेनैतान राजन्न उपचरिष्यसि
तावद एते हरिष्यन्ति तव राज्यम अरिंदम
नानुक्रॊशान न कार्पण्यान न च धर्मार्थकारणात
अलं कर्तुं धारराष्ट्रास तव कामम अरिंदम
एतद एव निमित्तं ते पाण्डवास तु यथा तवयि
नान्वतप्यन्त कौपीनं तावत कृत्वापि दुष्करम
पितामहस्य दरॊणस्य विदुरस्य च धीमतः
पश्यतां कुरुमुख्यानां सर्वेषाम एव तत्त्वतः
दानशीलं मृदुं दान्तं धर्मकामम अनुव्रतम
यत तवाम उपधिना राजन दयूतेनावञ्चयत तदा
न चापत्रपते पापॊ नृशंसस तेन कर्मणा
तथाशीर समाचारे राजन मा परणयं कृथाः
वध्यास ते सर्वलॊकस्य किं पुनस तव भारत
वाग्भिस तव अप्रतिरूपाभिर अतुदत स कनीयसम
शलाघमानः परहृष्टः सन भाषते भरातृभिः सह
एतावत पाण्डवानां हि नास्ति किं चिद इह सवकम
नामधेयं च गॊत्रं च तद अप्य एषां न शिष्यते
कालेन महता चैषां भविष्यति पराभवः
परकृतिं ते भजिष्यन्ति नष्टप्रकृतयॊ जनाः
एताश चान्याश च परुषा वाचः स समुदीरयन
शलाघते जञातिमध्ये सम तवयि पव्रजिते वनम
ये तत्रासन समानीतास ते दृष्ट्वा तवाम अनागसम
अश्रुकण्ठा रुदन्तश च सभायाम आसते तदा
न चैनम अभ्यनन्दंस ते राजानॊ बराह्मणैः सह
सर्वे दुर्यॊधनं तत्र निन्दन्ति सम सभासदः
कुलीनस्य च या निन्दा वधश चामित्रकर्शन
महागुणॊ वधॊ राजन न तु निन्दा कुजीविका
तदैव निहतॊ राजन यदैव निरपत्रपः
निन्दितश च महाराज पृथिव्यां सर्वराजसु
ईषत्कार्यॊ वधस तस्य यस्य चारित्रम ईदृशम
परस्कम्भन परतिस्तब्धश छिन्नमूल इव दरुमः
वध्यः सर्प इवानार्यः सर्वलॊकस्य दुर्मतिः
जह्य एनं तवम अमित्रघ्न मा राजन विचिकित्सिथाः
सर्वथा तवत कषमं चैतद रॊचते च ममानघ
यत तवं पितरि भीष्मे च परणिपातं समाचरेः
अहं तु सर्वलॊकस्य गत्वा छेत्स्यामि संशयम
येषाम अस्ति दविधा भावॊ राजन दुर्यॊधनं परति
मध्ये राज्ञाम अहं तत्र परातिपौरुषिकान गुणान
तव संकीर्तयिष्यामि ये च तस्य वयतिक्रमाः
बरुवतस तत्र मे वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम
निशम्य पार्थिवाः सर्वे नानाजनपदेश्वराः
तवयि संप्रतिपत्स्यन्ते धर्मात्मा सत्यवाग इति
तस्मिंश चाधिगमिष्यन्ति यथा लॊभाद अवर्तत
गर्हयिष्यामि चैवैनं पौरजानपदेष्व अपि
वृद्धबालान उपादाय चातुर्वर्ण्यसमागमे
शमं चेद याचमानस तवं न धर्मं तत्र लप्स्यसे
कुरून विगर्हयिष्यन्ति धृतराष्ट्रं च पार्थिवाः
तस्मिँल लॊकपरित्यक्ते किं कार्यम अवशिष्यते
हते दुर्यॊधने राजन यद अन्यत करियताम इति
यात्वा चाहं कुरून सर्वान युष्मदर्थम अहापयन
यतिष्ये परशमं कर्तुं लक्षयिष्ये च चेष्टितम
कौरवाणां परवृत्तिं च गत्वा युद्धाधिकारिकाम
निशाम्य विनिवर्तिष्ये जयाय तव भारत
सर्वथा युद्धम एवाहम आशंसामि परैः सह
निमित्तानि हि सर्वाणि तथा परादुर्भवन्ति मे
मृगाः शकुन्ताश च वदन्ति घॊरं; हस्त्यश्वमुख्येषु निशामुखेषु
घॊराणि रूपाणि तथैव चाग्निर; वर्णान बहून पुष्यति घॊररूपान
मनुष्यलॊकक्षपणॊ ऽथ घॊरॊ; नॊ चेद अनुप्राप्त इहान्तकः सयात
शस्त्राणि पत्रं कवचान रथांश च; नागान धवजांश च परतिपादयित्वा
यॊधाश च सर्वे कृतनिश्रमास ते; भवन्तु हस्त्यश्वरथेषु यत्ताः
सांग्रामिकं ते यद उपार्जनीयं; सर्वं समग्रं कुरु तन नरेन्द्र
दुर्यॊधनॊ न हय अलम अद्य दातुं; जीवंस तवैतन नृपते कथं चित
यत ते पुरस्ताद अभवत समृद्धं; दयूते हृतं पाण्डवमुख्यराज्यम
[भीम]
यथा यथैव शान्तिः सयात कुरूणां मधुसूदन
तथा तथैव भाषेथा मा सम युद्धेन भीषयेः
अमर्षी नित्यसंरब्धः शरेयॊ दवेषी महामनाः
नॊग्रं दुर्यॊधनॊ वाच्यः साम्नैवैनं समाचरेः
परकृत्या पापसत्त्वश च तुल्यचेताश च दस्युभिः
ऐश्वर्यमदमत्तश च कृतवैरश च पाण्डवैः
अदीर्घदर्शी निष्ठूरी कषेप्ता करूरपराक्रमः
दीर्घमन्युर अनेयश च पापात्मा निकृतिप्रियः
मरियेतापि न भज्येत नैव जह्यात सवकं मतम
तादृशेन शमं कृष्ण मये परमदुष्करम
सुहृदाम अप्य अवाचीनस तयक्तधर्मः परियानृतः
परतिहन्त्य एव सुहृदां वाचश चैव मनांसि च
स मन्युवशम आपन्नः सवभावं दुष्टम आस्थितः
सवभावात पापम अन्वेति तृणैस तुन्न इवॊरगः
दुर्यॊधनॊ हि यत सेनः सर्वथा विदितस तव
यच छीलॊ यत सवभावश च यद बलॊ यत पराक्रमः
पुरा परसन्नाः कुरवः सह पुत्रास तथा वयम
इन्द्र जयेष्ठा इवाभूम मॊदमानाः स बान्धवाः
दुर्यॊधनस्य करॊधेन भारता मधुसूदन
धक्ष्यन्ते शिशिरापाये वनानीव हुताशनैः
अष्टादशेमे राजानः परख्याता मधुसूदन
ये समुच्चिच्छिदुर जञातीन सुहृदश च स बान्धवान
असुराणां समृद्धानां जवलताम इव तेजसा
पर्याय काले धर्मस्य पराप्ते बलिर अजायत
हैहयानाम उदावर्तॊ नीपानां जनमेजयः
बहुलस तालजङ्घानां कृमीणाम उद्धतॊ वसुः
अज बिन्दुः सुवीराणां सुराष्ट्राणां कुशर्द्धिकः
अर्कजश च बलीहानां चीनानां धौतमूलकः
हयग्रीवॊ विदेहानां वरप्रश च महौजसाम
बाहुः सुन्दर वेगानां दीप्ताक्षाणां पुरूरवाः
सहजश चेदिमत्स्यानां परचेतानां बृहद्बलः
धारणश चेन्द्र वत्सानां मुकुटानां विगाहनः
शमश च नन्दिवेगानाम इत्य एते कुलपांसनाः
युगान्ते कृष्ण संभूताः कुलेषु पुरुषाधमाः
अप्य अयं नः कुरूणां सयाद युगान्ते कालसंभृतः
दुर्यॊधनः कुलाङ्गारॊ जघन्यः पापपूरुषः
तस्मान मृदु शनैर एनं बरूया धर्मार्थसंहितम
कामानुबन्ध बहुलं नॊग्रम उग्रपराक्रमम
अपि दुर्यॊधनं कृष्ण सर्वे वयम अधश चराः
नीचैर भूत्वानुयास्यामॊ मा सम नॊ भरता नशन
अप्य उदासीनवृत्तिः सयाद यथा नः कुरुभिः सह
वासुदेव तथा कार्यं न कुरून अनयः सपृशेत
वाच्यः पितामहॊ वृद्धॊ ये च कृष्ण सभासदः
भरातॄणाम अस्तु सौभ्रात्रं धार्तराष्ट्रः परशाम्यताम
अहम एतद बरवीम्य एवं राजा चैव परशंसति
अर्जुनॊ नैव युद्धार्थी भूयसी हि दयार्जुने
[वै]
एतच छरुत्वा महाबाहुः केशवः परहसन्न इव
अभूतपूर्वं भीमस्य मार्दवॊपगतं वचः
गिरेर इव लघुत्वं तच छीतत्वम इव पावके
मत्वा रामानुजः शौरिः शार्ङ्गधन्वा वृकॊदरम
संतेजयंस तदा वाग्भिर मातरिश्वेव पावकम
उवाच भीमम आसीनं कृपयाभिपरिप्लुतम
तवम अन्यदा भीमसेन युद्धम एव परशंससि
वधाभिनन्दिनः करूरान धार्तराष्ट्रान मिमर्दिषुः
न च सवपिषि जागर्षि नयुब्जः शेषे परंतप
घॊराम अशान्तां रुशतीं सदा वाचं परभाषसे
निःश्वसन्न अग्निवर्णेन सतप्तः सवेन मन्युना
अप्रशान्त मना भीम स धूम इव पावकः
एकान्ते निष्टनञ शेषे भारार्त इव दुर्बलः
अपि तवां के चिद उन्मत्तं मन्यन्ते ऽतद्विदॊ जनाः
आरुज्य वृक्षान निर्मूलान गजः परिभुजन्न इव
निघ्नन पद्भिः कषितिं भीम निष्टनन परिधावसि
नास्मिञ जने ऽभिरमसे रहः कषियसि पाण्डव
नान्यं निशि दिवा वापि कदा चिद अभिनन्दसि
अकस्मात समयमानश च रहस्य आस्से रुदन्न इव
जान्वॊर मूर्धानम आधाय चिरम आस्से परमीलितः
भरुकुटिं च पुनः कुर्वन्न ओष्ठौ च विलिहन्न इव
अभीक्ष्णं दृश्यसे भीम सर्वं तन मन्युकारितम
यथा पुरस्तात सविता दृश्यते शुक्रम उच्चरन
यथा च पश्चान निर्मुक्तॊ धरुवं पर्येति रश्मिवान
तथा सत्यं बरवीम्य एतन नास्ति तस्य वयतिक्रमः
हन्ताहं गदयाभ्येत्य दुर्यॊधनम अमर्षणम
इति सम मध्ये भरातॄणां सत्येनालभसे गदाम
तस्य ते पशमे बुद्धिर धीयते ऽदय परंतप
अहॊ युद्धप्रतीपानि युद्धकाल उपस्थिते
पश्यसीवाप्रतीपानि किं तवां भीर भीम विन्दति
अहॊ पार्थ निमित्तानि विपरीतानि पश्यसि
सवप्नान्ते जागरान्ते च तस्मात परशमम इच्छसि
अहॊ नाशंससे किं चित पुंस्त्वं कलीब इवात्मनि
कश्मलेनाभिपन्नॊ ऽसि तेन ते विकृतं मनः
उद्वेपते ते हृदयं मनस ते परविषीदति
ऊरुस्तम्भगृहीतॊ ऽसि तस्मात परशमम इच्छसि
अनित्यं किल मर्त्यस्य चित्तं पार्थ चलाचलम
वातवेगप्रचलिता अष्ठीला शाल्मलेर इव
तवैषा विकृता बुद्धिर गवां वाग इव मानुषी
मनांसि पाण्डुपुत्राणां मज्जयत्य अप्लवान इव
इदं मे महद आश्चर्यं पर्वतस्येव सर्पणम
यदीदृशं परभाषेथा भीमसेनासमं वचः
स दृष्ट्वा सवानि कर्माणि कुले जन्म च भारत
उत्तिष्ठस्व विषादं मा कृथा वीर सथिरॊ भव
न चैतद अनुरूपं ते यत ते गलानिर अरिंदम
यद ओजसा न लभते कषत्रियॊ न तद अश्नुते
[व]
तथॊक्तॊ वासुदेवेन नित्यमन्युर अमर्षणः
सदश्ववत समाधावद बभाषे तदनन्तरम
अन्यथा मां चिकीर्षन्तम अन्यथा मन्यसे ऽचयुत
परणीत भावम अत्यन्तं युधि सत्यपराक्रमम
वेत्थ दाशार्ह सत्त्वं मे दीर्घकालं सहॊषितः
उत वा मां न जानासि पलवन हरद इवाल्पवः
तस्माद अप्रतिरूपाभिर वाग्भिर मां तवं समर्छसि
कथं हि भीमसेनं मां जानन कश चन माधव
बरूयाद अप्रतिरूपाणि यथा मां वक्तुम अर्हसि
तस्माद इदं परवक्ष्यामि वचनं वृष्णिनन्दन
आत्मनः पौरुषं चैव बलं च न समं परैः
सर्वथा नार्य कर्मैतत परशंसा सवयम आत्मनः
अतिवादापविद्धस तु वक्ष्यामि बलम आत्मनः
पश्येमे रॊदसी कृष्ण ययॊर आसन्न इमाः परजाः
अचले चाप्य अनन्ते च परतिष्ठे सर्वमातरौ
यदीमे सहसा करुद्धे समेयातां शिले इव
अमम एते निगृह्णीयां बाहुभ्यां सचराचरे
पश्यैतद अन्तरं बाह्वॊर महापरिघयॊर इव
य एतत पराप्य मुच्येत न तं पश्यामि पूरुषम
हिमवांश च समुद्रश च वज्री च बलभित सवयम
मयाभिपन्नं तरायेरन बलम आस्थाय न तरयः
युध्येयं कषत्रियान सर्वान पाण्डवेष्व आततायिनः
अधः पादतलेनैतान अधिष्ठास्यामि भूतले
न हि तवं नाभिजानासि मम विक्रमम अच्युत
यथा मया विनिर्जित्य राजानॊ वशगाः कृताः
अथ चेन मां न जानासि सूर्यस्येवॊद्यतः परभाम
विगाढे युधि संबाधे वेत्स्यसे मां जनार्दन
किं मात्यवाक्षीः परुषैर वरणं सूच्या इवानघ
यथामति बरवीम्य एतद विद्धि माम अधिकं ततः
दरष्टासि युधि संबाधे परवृत्ते वैशसे ऽहनि
मया परणुन्नान मातङ्गान रथिनः सादिनस तथा
तथा नरान अभिक्रुद्धं निघ्नन्तं कषत्रियर्षभान
दरष्टा मां तवं च लॊकश च विकर्षन्तं वरान वरान
न मे सीदन्ति मज्जानॊ न ममॊद्वेपते मनः
सर्वलॊकाद अभिक्रुद्धान न भयं विद्यते मम
किं तु सौहृदम एवैतत कृपया मधुसूदन
सर्वांस तितिक्षे संक्लेशान मा सम नॊ भरता नशन
[भगवान]
भावं जिज्ञासमानॊ ऽहं परणयाद इदम अब्रुवम
न चाक्षेपान न पाण्डित्यान न करॊधान न विवक्षया
वेदाहं तव माहात्म्यम उत ते वेद यद बलम
उत ते वेद कर्माणि न तवां परिभवाम्य अहम
यथा चात्मनि कल्याणं संभावयसि पाण्डव
सहस्रगुणम अप्य एतत तवयि संभावयाम्य अहम
यादृशे च कुले जन्म सर्वराजाभिपूजिते
बन्धुभिश च सुहृद्भिश च भीम तवम असि तादृशः
जिज्ञासन्तॊ हि धर्मस्य संदिग्धस्य वृकॊदर
पर्यायं न वयवस्यन्ति दैवमानुषयॊर जनाः
स एव हेतुर भूत्वा हि पुरुषस्यार्तसिद्धिषु
विनाशे ऽपि स एवास्य संदिग्धं कर्म पौरुषम
अन्यथा परिदृष्टानि कविभिर दॊषदर्शिभिः
अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः
सुमन्त्रितं सुनीतं च नयायतश चॊपपादितम
कृतं मानुष्यकं कर्म दैवेनापि विरुध्यते
दैवम अप्य अकृतं कर्म पौरुषेण विहन्यते
शीतम उष्णं तथा वर्षं कषुत्पिपासे च भारत
यद अन्यद दिष्ट भावस्य पुरुषस्य सवयं कृतम
तस्माद अनवरॊधश च विद्यते तत्र लक्षणम
लॊकस्य नान्यतॊ वृत्तिः पाण्डवान्यत्र कर्मणः
एवं बुद्धिः परवर्तेत फलं सयाद उभयान्वयात
य एवं कृतबुद्धिः सन कर्मस्व एव परवर्तते
नासिद्धौ वयथते तस्य न सिद्धौ हर्षम अश्नुते
तत्रेयम अर्थमात्रा मे भीमसेन विवक्षिता
नैकान्त सिद्धिर मन्तव्या कुरुभिः सह संयुगे
नातिप्रणीत रश्मिः सयात तथा भवति पर्यये
विषादम अर्छेद गलानिं वा एतदर्थं बरवीमि ते
शवॊभूते धृतराष्ट्रस्य समीपं पराप्य पाण्डव
यतिष्ये परशमं कर्तुं युष्मदर्थम अहापयन
शमं चेत ते करिष्यन्ति ततॊ ऽनन्तं यशॊ मम
भवतां च कृतः कामस तेषां च शरेय उत्तमम
ते चेद अभिनिवेक्ष्यन्ति नाभ्युपैष्यन्ति मे वचः
कुरवॊ युद्धम एवात्र रौद्रं कर्म भविष्यति
अस्मिन युद्धे भीमसेन तवयि भारः समाहितः
धूर अर्जुनेन धार्या सयाद वॊढव्य इतरॊ जनः
अहं हि यन्ता बीभत्सॊर भविता संयुगे सति
धनंजयस्यैष कामॊ न हि युद्धं न कामये
तस्माद आशङ्कमानॊ ऽहं वृकॊदर मतिं तव
तुदन्न अक्लीबया वाचा तेजस ते समदीपयम
[अर्जुन]
उक्तं युधिष्ठिरेणैव यावद वाच्यं जनार्दन
तव वाक्यं तु मे शरुत्वा परतिभाति परंतप
नैव परशमम अत्र तवं मन्यसे सुकरं परभॊ
लॊभाद वा धृतराष्ट्रस्य दैन्याद वा समुपस्थितात
अफलं मन्यसे चापि पुरुषस्य पराक्रमम
न चान्तरेण कर्माणि पौरुषेण फलॊदयः
तद इदं भाषितं वाक्यं तथा च न तथैव च
न चैतद एवं दरष्टव्यम असाध्यम इति किं चन
किं चैतन मन्यसे कृच्छ्रम अस्माकं पापम आदितः
कुर्वन्ति तेषां कर्माणि येषां नास्ति फलॊदयः
संपाद्यमानं सम्यक च सयात कर्म सफलं परभॊ
स तथा कृष्ण वर्तस्व यथा शर्म भवेत परैः
पाण्डवानां कुरूणां च भवान परमकः सुहृत
सुराणाम असुराणां च यथा वीर परजापतिः
कुरूणां पाण्डवानां च परतिपत्स्व निरामयम
अस्मद्धितम अनुष्ठातुं न मन्ये तव दुष्करम
एवं चेत कार्यताम एति कार्यं तव जनार्दन
गमनाद एवम एव तवं करिष्यसि न संशयः
चिकीर्षितम अथान्यत ते तस्मिन वीर दुरात्मनि
भविष्यति तथा सर्वं यथा तव चिकीर्षितम
शर्म तैः सह वा नॊ ऽसतु तव वा यच चिकीर्षितम
विचार्यमाणॊ यः कामस तव कृष्ण स नॊ गुरुः
न स नार्हति दुष्टात्मा वधं ससुत बान्धवः
येन धर्मसुते दृष्ट्वा न सा शरीर उपमर्षिता
यच चाप्य अपश्यतॊपायं धर्मिष्ठं मधुसूदन
उपायेन नृशंसेन हृता दुर्द्यूत देविना
कथं हि पुरुषॊ जातः कषत्रियेषु धनुर्धरः
समाहूतॊ निवर्तेत पराणत्यागे ऽपय उपस्थिते
अधमेण जितान दृष्ट्वा वने परव्रजितांस तथा
वध्यतां मम वार्ष्णेय निर्गतॊ ऽसौ सुयॊधनः
न चैतद अद्भुतं कृष्ण मित्रार्थे यच चिकीर्षसि
करिया कथं नु मुख्या सयान मृदुना वेतरेण वा
अथ वा मन्यसे जयायान वधस तेषाम अनन्तरम
तद एव करियताम आशु न विचार्यम अतस तवया
जानासि हि यथा तेन दरौपदी पापबुद्धिना
परिक्लिष्टा सभामध्ये तच च तस्यापि मर्षितम
स नाम सम्यग वर्तेत पाण्डवेष्व इति माधव
न मे संजायते बुद्धिर बीजम उप्तम इवॊषरे
तस्माद यन मन्यसे युक्तं पाण्डवानां च यद धितम
तद आशु कुरु वार्ष्णेय यन नः कार्यम अनन्तरम
[भगवान]
एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि पाण्डव
सर्वं तव इदं समायत्तं बीभत्सॊ कर्मणॊर दवयॊः
कषेत्रं हि रसवच छुद्धं कर्षकेणॊपपादितम
ऋते वर्षं न कौन्तेय जातु निर्वर्तयेत फलम
तत्र वै पौरुषं बरूयुर आसेकं यत्नकारितम
तत्र चापि धरुवं पश्येच छॊषणं दैवकारितम
तद इदं निश्चितं बुद्ध्या पूर्वैर अपि महात्मभिः
दैवे च मानुषे चैव संयुक्तं लॊककारणम
अहं हि तत करिष्यामि परं पुरुषकारतः
दैवं तु न मया शक्यं कर्म कर्तुं कथं चन
स हि धर्मं च सत्यं च तयक्त्वा चरति दुर्मतिः
न हि संतप्यते तेन तथारूपेण कर्मणा
तां चापि बुद्धिं पापिष्ठां वर्धयन्त्य अस्य मन्त्रिणः
शकुनिः सूतपुत्रश च भराता दुःशासनस तथा
स हि तयागेन राज्यस्य न शमं समुपेष्यति
अन्तरेण वधात पार्थ सानुबन्धः सुयॊधनः
न चापि परणिपातेन तयक्तुम इच्छति धर्मराट
याच्यमानस तु राज्यं स न परदास्यति दुर्मतिः
न तु मन्ये स तद वाच्यॊ यद युधिष्ठिर शासनम
उक्तं परयॊजनं तत्र धर्मराजेन भारत
तथा पापस तु तत सर्वं न करिष्यति कौरवः
तस्मिंश चाक्रियमाणे ऽसौ लॊकवध्यॊ भविष्यति
मम चापि स वध्यॊ वै जगतश चापि भारत
येन कौमारके यूयं सर्वे विप्रकृतास तथा
विप्रलुप्तं च वॊ राज्यं नृशंसेन दुरात्मना
न चॊपशाम्यते पापः शरियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरे
असकृच चाप्य अहं तेन तवत्कृते पार्थ भेदितः
न मया तद्गृहीतं च पापं तस्य चिकीर्षितम
जानासि हि महाबाहॊ तवम अप्य अस्य परं मतम
परियं चिकीर्षमाणं च धर्मराजस्य माम अपि
स जानंस तस्य चात्मानं मम चैव परं मतम
अजानन्न इव चाकस्माद अर्जुनाद्याभिशङ्कसे
यच चापि परमं दिव्यं तच चाप्य अवगतं तवया
विधानविहितं पार्थ कथं शर्म भवेत परैः
यत तु वाचा मया शक्यं कर्मणा चापि पाण्डव
करिष्ये तद अहं पार्थ न तव आशंसे शमं परैः
कथं गॊहरणे बरूयाद इच्छञ शर्म तथाविधम
याच्यमानॊ ऽपि भीष्मेण संवत्सरगते ऽधवनि
तदैव ते पराभूता यदा संकल्पितास तवया
लवशः कषणशश चापि न च तुष्टः सुयॊधनः
सर्वथा तु मया कार्यं धर्मराजस्य शासनम
विभाव्यं तस्य भूयश च कर्म पापं दुरात्मनः
[नकुल]
उक्तं बहुविधं वाक्यं धर्मराजेन माधव
धर्मज्ञेन वदान्येन धर्मयुक्तं च तत्त्वतः
मतम आज्ञाय राज्ञश च भीमसेनेन माधव
संशमॊ बाहुवीर्यं च खयापितं माधवात्मनः
तथैव फल्गुनेनापि यद उक्तं तत तवया शरुतम
आत्मनश च मतं वीर कथितं भवतासकृत
सर्वम एतद अतिक्रम्य शरुत्वा परमतं भवान
यत पराप्तकालं मन्येथास तत कुर्याः पुरुषॊत्तम
तस्मिंस तस्मिन निमित्ते हि मतं भवति केशव
पराप्तकालं मनुष्येण सवयं कार्यम अरिंदम
अन्यथा चिन्तितॊ हय अर्थः पुनर भवति सॊ ऽनयथा
अनित्य मतयॊ लॊके नराः पुरुषसत्तम
अन्यथा बुद्धयॊ हय आसन्न अस्मासु वनवासिषु
अदृश्येष्व अन्यथा कृष्ण दृश्येषु पुनर अन्यथा
अस्माकम अपि वार्ष्णेय वने विचरतां तदा
न तथा परणयॊ राज्ये यथा संप्रति वर्तते
निवृत्तवनवासान नः शरुत्वा वीर समागताः
अक्षौहिण्यॊ हि सप्तेमास तवत्प्रसादाज जनार्दन
इमान हि पुरुषव्याघ्रान अचिन्त्यबलपौरुषान
आत्तशस्त्रान रणे दृष्ट्वा न वयथेद इह कः पुमान
स भवान कुरुमध्ये तं सान्त्वपूर्वं भयान्वितम
बरूयाद वाक्यं यथा मन्दॊ न वयथेत सुयॊधनः
युधिष्ठिरं भीमसेनं बीभत्सुं चापराजितम
सहदेवं च मां चैव तवां च रामं च केशव
सात्यकिं च महावीर्यं विराटं च सहात्मजम
दरुपदं च सहामात्यं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम
काशिराजं च विक्रान्तं धृष्टकेतुं च चेदिपम
मांसशॊणितभृन मर्त्यः परतियुध्येत कॊ युधि
स भवान गमनाद एव साधयिष्यत्य असंशयम
इष्टम अर्थं महाबाहॊ धर्मराजस्य केवलम
विदुरश चैव भीष्मश च दरॊणश च सह बाह्लिकः
शरेयः समर्था विज्ञातुम उच्यमानं तवयानघ
ते चैनम अनुनेष्यन्ति धृतराष्ट्रं जनाधिपम
तं च पापसमाचारं सहामात्यं सुयॊधनम
शरॊता चार्थस्य विदुरस तवं च वक्ता जनार्दन
कम इवार्थं विवर्तन्तं सथापयेतां न वर्त्मनि
[सहदेव]
यद एतत कथितं राज्ञा धर्म एष सनातनः
यथा तु युद्धम एव सयात तथा कार्यम अरिंदम
यदि परशमम इच्छेयुः कुरवः पाण्डवैः सह
तथापि युद्धं दाशार्ह यॊजयेथाः सहैव तैः
कथं नु दृष्ट्वा पाञ्चालीं तथा कलिष्टां सभा गताम
अवधेन परशाम्येत मम मन्युः सुयॊधने
यदि भीमार्जुनौ कृष्ण धर्मराजश च धार्मिकः
धर्मम उत्सृज्य तेनाहं यॊद्धुम इच्छामि संयुगे
[सात्यकि]
सत्यम आह महाबाहॊ सहदेवॊ महामतिः
दुर्यॊधन वधे शान्तिस तस्य कॊपस्य मे भवेत
जानासि हि यथादृष्ट्वा चीराजिनधरान वने
तवापि मन्युर उद्भूतॊ दुःखितान परेक्ष्य पाण्डवान
तस्मान माद्री सुतः शूरॊ यद आह पुरुषर्षभः
वचनं सर्वयॊधानां तन मतं पुरुषॊत्तम
[व]
एवं वदति वाक्यं तु युयुधाने महामतौ
सुभीमः सिंहनादॊ ऽभूद यॊधानां तत्र सर्वशः
सर्वे हि सर्वतॊ वीरास तद वचः परत्यपूजयन
साधु साध्व इति शैनेयं हर्षयन्तॊ युयुत्सवः
[व]
राज्ञस तु वचनं शरुत्वा धर्मार्थसहितं हितम
कृष्णा दाशार्हम आसीनम अब्रवीच छॊककर्षिता
सुता दरुपदराजस्य सवसितायत मूर्धजा
संपूज्य सहदेवं च सात्यकिं च महारथम
भीमसेनं च संशान्तं दृष्ट्वा परमदुर्मनाः
अश्रुपूर्णेक्षणा वाक्यम उवाचेदं मनस्विनी
विदितं ते महाबाहॊ धर्मज्ञ मधुसूदन
यथा निकृतिम आस्थाय भरंशिताः पाण्डवाः सुखात
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सामात्येन जनार्दन
यथा च संजयॊ राज्ञा मन्त्रं रहसि शरावितः
युधिष्ठिरेण दाशार्ह तच चापि विदितं तव
यथॊक्तः संजयश चैव तच च सर्वं शरुतं तवया
पञ्च नस तात दीयन्तां गरामा इति महाद्युते
कुश सथलं वृकस्थलम आसन्दी वारणावतम
अवसानं महाबाहॊ किं चिद एव तु पञ्चमम
इति दुर्यॊधनॊ वाच्यः सुहृदश चास्य केशव
तच चापि नाकरॊद वाक्यं शरुत्वा कृष्ण सुयॊधनः
युधिष्ठिरस्य दाशार्ह हरीमतः संधिम इच्छतः
अप्रदानेन राज्यस्य यदि कृष्ण सुयॊधनः
संधिम इच्छेन न कर्तव्यस तत्र गत्वा कथं चन
शक्ष्यन्ति हि महाबाहॊ पाण्डवाः सृञ्जयैः सह
धार्तराष्ट्र बलं घॊरं करुद्धं परतिसमासितुम
न हि साम्ना न दानेन शक्यॊ ऽरथस तेषु कश चन
तस्मात तेषु न कर्तव्या कृपा ते मधुसूदन
साम्ना दानेन वा कृष्ण ये न शाम्यन्ति शत्रवः
मॊक्तव्यस तेषु दण्डः सयाज जीवितं परिरक्षता
तस्मात तेषु महादण्डः कषेप्तव्यः कषिप्रम अच्युत
तवया चैव महाबाहॊ पाण्डवैः सह सृज्ञ्जयैः
एतत समर्थं पार्थानां तव चैव यशः करम
करियमाणं भवेत कृष्ण कषत्रस्य च सुखावहम
कषत्रियेण हि हन्तव्यः कषत्रियॊ लॊभम आस्थितः
अक्षत्रियॊ वा दाशार्ह सवधर्मम अनुतिष्ठता
अन्यत्र बराह्मणात तात सर्वपापेष्व अवस्थितात
गुरुर हि सर्ववर्णानां बराह्मणः परसृताग्र भुज
यथा वध्ये भवेद दॊषॊ वध्यमाने जनार्दन
स वध्यस्यावधे दृष्ट इति धर्मविदॊ विदुः
यथा तवां न सपृशेद एष दॊषः कृष्ण तथा कुरु
पाण्डवैः सह दाशार्ह सृञ्जयैश च ससैनिकैः
पुनर उक्तं च वक्ष्यामि विश्रम्भेण जनार्दन
का नु सीमन्तिनी मादृक पृथिव्याम अस्ति केशव
सुता दरुपदराजस्य वेदिमध्यात समुत्थिता
धृष्टद्युम्नस्य भगिनी तव कृष्ण परिया सखी
आजमीढ कुलं पराप्ता सनुषा पाण्डॊर महात्मनः
महिषी पाण्डुपुत्राणां पञ्चेन्द्र समवर्चसाम
सुता मे पञ्चभिर वीरैः पञ्च जाता महारथाः
अभिमन्युर यथा कृष्ण तथा ते तव धर्मतः
साहं केशग्रहं पराप्ता परिक्लिष्टा सभां गता
पश्यतां पाण्डुपुत्राणां तवयि जीवति केशव
जीवत्सु कौरवेयेषु पाञ्चालेष्व अथ वृष्णिषु
दासी भूतास्मि पापानां सभामध्ये वयवस्थिता
निरामर्षेष्व अचेष्टेषु परेक्षमाणेषु पाण्डुषु
तराहि माम इति गॊविन्द मनसा काङ्क्षितॊ ऽसि मे
यत्र मां भगवान राजा शवशुरॊ वाक्यम अब्रवीत
वरं वृणीष्व पाञ्चालि वरार्हासि मतासि मे
अदासाः पाण्डवाः सन्तु सरथाः सायुधा इति
मयॊक्ते यत्र निर्मुक्ता वनवासाय केशव
एवंविधानां दुःखानाम अभिज्ञॊ ऽसि जनार्दन
तराहि मां पुण्डरीकाक्ष सभर्तृज्ञातिबान्धवाम
नन्व अहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चॊभयॊः
सनुषा भवामि धर्मेण साहं दासी कृताभवम
धिग बलं भीमसेनस्य धिक पार्थस्य धनुष्मताम
यत्र दुर्यॊधनः कृष्ण मुहूर्तम अपि जीवति
यदि ते ऽहम अनुग्राह्या यदि ते ऽसति कृपा मयि
धार्तराष्ट्रेषु वै कॊपः सर्वः कृष्ण विधीयताम
इत्य उक्त्वा मृदु संहारं वृजिनाग्रं सुदर्शनम
सुनीलम असितापाङ्गी पुण्यगन्धाधिवासितम
सर्वलक्षणसंपन्नं महाभुजग वर्चसम
केशपक्षं वरारॊहा गृह्य सव्येन पाणिना
पद्माक्षी पुण्डरीकाक्षम उपेत्य गजगामिनी
अश्रुपूर्णेक्षणा कृष्णा कृष्णं वचनम अब्रवीत
अयं ते पुण्डरीकाक्ष दुःशासन करॊद्धृतः
समर्तव्यः सर्वकालेषु परेषां संधिम इच्छता
यदि भीमार्जुनौ कृष्ण कृपणौ संधिकामुकौ
पिता मे यॊत्स्यते वृद्धः सह पुत्रैर महारथैः
पञ्च चैव महावीर्याः पुत्रा मे मधुसूदन
अभिमन्युं पुरस्कृत्य यॊत्स्यन्ति कुरुभिः सह
दुःशासन भुजं शयामं संछिन्नं पांसुगुण्ठितम
यद्य अहं तं न पश्यामि का शान्तिर हृदयस्य मे
तरयॊदश हि वर्षाणि परतीक्षन्त्या गतानि मे
निधाय हृदये मन्युं परदीप्तम इव पावकम
विदीर्यते मे हृदयं भीम वाक्शल्य पीडितम
यॊ ऽयम अद्य महाबाहुर धर्मं समनुपश्यति
इत्य उक्त्वा बाष्पसन्नेन कण्ठेनायत लॊचना
रुरॊद कृष्णा सॊत्कम्पं सस्वरं बाष्पगद्गदम
सतनौ पीनायतश्रॊणी सहिताव अभिवर्षती
दरवी भूतम इवात्युष्णम उत्सृजद वारि नेत्रजम
ताम उवाच महाबाहुः केशवः परिसान्त्वयन
अचिराद दरक्ष्यसे कृष्णे रुदतीर भरत सत्रियः
एवं ता भीरु रॊत्स्यन्ति निहतज्ञातिबान्धवाः
हतमित्रा हतबला येषां करुद्धासि भामिनि
अहं च तत करिष्यामि भींमार्जुन यमैः सह
युधिष्ठिर नियॊगेन दैवाच च विधिनिर्मितात
धार्तराष्ट्राः कालपक्वा न चेच छृण्वन्ति मे वचः
शेष्यन्ते निहता भूमौ शवशृगालादनी कृताः
चलेद धि हिमवाञ शैलॊ मेदिनी शतधा भवेत
दयौः पतेच च सनक्षत्रा न मे मॊघं वचॊ भवेत
सत्यं ते परतिजानामि कृष्णे बाष्पॊ निगृह्यताम
हतामित्राञ शरिया युक्तान अचिराद दरक्ष्यसे पतीन
[अर्जुन]
कुरूणाम अद्य सर्वेषां भवान सुहृद अनुत्तमः
संबन्धी दयितॊ नित्यम उभयॊः पक्षयॊर अपि
पाण्डवैर धार्तराष्ट्राणां परतिपाद्यम अनामयम
समर्थ परशमं चैषां कर्तुं तवम असि केशव
तवम इतः पुण्डरीकाक्ष सुयॊधनम अमर्षणम
शान्त्य अर्थं भारतं बरूया यत तद वाच्यम अमित्रहन
तवया धर्मार्थयुक्तं चेद उक्तं शिवम अनामयम
हितं नादास्यते बालॊ दिष्टस्य वशम एष्यति
[भ]
धर्म्यम अस्मद्धितं चैव कुरूणां यद अनामयम
एष यास्यामि राजानं धृतराष्ट्रम अभीष्प्सया
[व]
ततॊ वयपेते तमसि सूर्ये विमल उद्गते
मैत्रे मुहूर्ते संप्राप्ते मृद्व अर्चिषि दिवाकरे
कौमुदे मासि रेवत्यां शरद अन्ते हिमागमे
सफीतसस्यमुखे काले कल्यः सत्त्ववतां वरः
मङ्गल्याः पुण्यनिर्घॊषा वाचः शृण्वंश च सूनृताः
बराह्मणानां परतीतानाम ऋषीणाम इव वासवः
कृत्वा पौर्वाह्णिकं कृत्यं सनातः शुचिर अलंकृतः
उपतस्थे विवस्वन्तं पावकं च जनार्दनः
ऋषभं पृष्ठ आलभ्य बराह्मणान अभिवाद्य च
अग्निं परदक्षिणं कृत्वा पश्यन कल्याणम अग्रतः
तत परतिज्ञाय वचनं पाण्डवस्य जनार्दनः
शिनेर नप्तारम आसीनम अभ्यभाषत सात्यकिम
रथ आरॊप्यतां शङ्खश चक्रं च गदया सह
उपासङ्गाश च शक्त्यश च सर्वप्रहरणानि च
दुर्यॊधनॊ हि दुष्टात्मा कर्णश च सह सौबलः
न च शत्रुर अवज्ञेयः पराकृतॊ ऽपि बलीयसा
ततस तन मतम आज्ञाय केशवस्य पुरःसराः
परसस्रुर यॊजयिष्यन्तॊ रथं चक्रगदाभृतः
तं दीप्तम इव कालाग्निम आकाशगम इवाध्वगम
चन्द्रसूर्यप्रकाशाभ्यां चक्राभ्यां समलंकृतम
अर्धचन्द्रैश च चन्द्रैश च मत्स्यैः समृगपक्षिभिः
पुष्पैश च विविधैश चित्रं मणिरत्नैश च सर्वशः
तरुणादित्यसंकाशं बृहन्तं चारुदर्शनम
मणिहेमविचित्राङ्गं सुध्वजं सुपताकिनम
सूपस्करम अनाधृष्यं वैयाघ्रपरिवारणम
यशॊघ्नं परत्यमित्राणां यदूनां नन्दिवर्धनम
वाजिभिः सैन्यसुग्रीवम एध पुष्पबलाहकैः
सनातैः संपादयां चक्रुः संपन्नैः सर्वसंपदा
महिमानं तु कृष्णस्य भूय एवाभिवर्धयन
सुघॊषः पतगेन्द्रेण धवजेन युयुजे रथः
तं मेरुशिखरप्रख्यं मेघदुन्दुभि निस्वनम
आरुरॊह रथं शौरिर विमानम इव पुण्यकृत
ततः सात्यकिम आरॊप्य परययौ पुरुषॊत्तमः
पृथिवीं चान्तरिक्षं च रथगॊषेण नादयन
वयपॊढाभ्र घनः कालः कषणेन समपद्यत
शिवश चानुववौ वायुः परशान्तम अभवद रविः
परदक्षिणानुलॊमाश च मङ्गल्या मृगपक्षिणः
परयाणे वासुदेवस्य बभूवुर अनुयायिनः
मङ्गल्यार्थ पदैः शब्दैर अन्ववर्तन्त सर्वशः
सारसाः शतपत्राश च हंसाश च मधुसूदनम
मन्त्राहुति महाहॊमैर हूयमानश च पावकः
परदक्षिणशिखॊ भूत्वा विधूमः समपद्यत
वसिष्ठॊ वामदेवश च भूरिद्युम्नॊ गयः करथः
शुक्रनारद वाल्मीका मरुतः कुशिकॊ भृगुः
बरह्म देवर्षयश चैव कृष्णं यदुसुखावहम
परदक्षिणम अवर्तन्त सहिता वासवानुजम
एवम एतैर महाभागैर महर्षिगणसाधुभिः
पूजितः परययौ कृष्णः कुरूणां सदनं परति
तं परयान्तम अनुप्रायात कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
भीमसेनार्जुनौ चॊभौ माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
चेकितानश च विक्रान्तॊ धृष्टकेतुश च चेदिपः
दरुपदः काशिराजश च शिखण्डी च महारथः
धृष्टद्युम्नः सपुत्रश च विराटः केकयैः सह
संसाधनार्थं परययुः कषत्रियाः कषत्रियर्षभम
ततॊ ऽनुव्रज्य गॊविन्दं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
राज्ञां सकाशे दयुतिमान उवाचेदं वचस तदा
यॊ नैव कामान न भयान न लॊभान नार्थकारणात
अन्यायम अनुवर्तेत सथिरबुद्धिर अलॊलुपः
धर्मज्ञॊ धृतिमान पराज्ञः सर्वभूतेषु केशवः
ईश्वरः सर्वभूतानां देवदेवः परतापवान
तं सर्वगुणसंपन्नं शरीवत्स कृतलक्षणम
संपरिष्वज्य कौन्तेयः संदेष्टुम उपचक्रमे
या सा बाल्यात परभृत्य अस्मान पर्यवर्धयताबला
उपवासतपः शीला सदा सवस्त्ययने रता
देवतातिथिपूजासु गुरुशुश्रूषणे रता
वत्सला परियपुत्रा च परियास्माकं जनार्दन
सुयॊधन भयाद या नॊ ऽतरायतामित्रकर्शन
महतॊ मृत्युसंबाधाद उत्तरन नौर इवार्णवात
अस्मत कृते च सततं यया दुःखानि माधव
अनुभूतान्य अदुःखार्हा तां सम पृच्छेर अनामयम
भृशम आश्वासयेश चैनां पुत्रशॊकपरिप्लुताम
अभिवाद्य सवजेथाश च पाण्डवान परिकीर्तयन
ऊढात परभृति दुःखानि शवशुराणाम अरिंदम
निकारान अतदर्हा च पश्यन्ती दुःखम अश्नुते
अपि जातु स कालः सयात कृष्ण दुःखविपर्ययः
यद अहं मातरं कलिष्टां सुखे दध्याम अरिंदम
परव्रजन्तॊ ऽनवधावत सा कृपणा पुत्रगृद्धिनी
रुदतीम अपहायैनाम उपगच्छाम यद वनम
न नूनं मरियते दुःखैः सा चेज जीवति केशव
तथा पुत्राधिभिर गाढम आर्ता हय आनर्त सत्कृता
अभिवाद्या तु सा कृष्ण तवया मद्वचनाद विभॊ
धृतराष्ट्रश च कौरव्यॊ राजानश च वयॊ ऽधिकाः
भीष्मं दरॊणं कृपं चैव महाराजं च बाह्लिकम
दरौणिं च सॊमदत्तं च सर्वांश च भरतान पृथक
विदुरं च महाप्राज्ञं कुरूणां मन्त्रधारिणम
अगाध बुद्धिं धर्मज्ञं सवजेथा मधुसूदन
इत्य उक्त्वा केशवं तत्र राजमध्ये युधिष्ठिरः
अनुज्ञातॊ निववृते कृष्णं कृत्वा परदक्षिणम
वरजन्न एव तु बीभत्सुः सखायं पुरुषर्षभम
अब्रवीत परवीरघ्नं दाशार्हम अपराजितम
यद अस्माकं विभॊ वृत्तं पुरा वै मन्त्रनिश्चये
अर्धराज्यस्य गॊविन्द विदितं सर्वराजसु
तच चेद दद्याद असङ्गेन सत्कृत्यानवमन्य च
परियं मे सयान महाबाहॊ मुच्येरन महतॊ भयात
अतश चेद अन्यथा कर्ता धार्तराष्ट्रॊ ऽनुपायवित
अन्तं नूनं करिष्यामि कषत्रियाणां जनार्दन
एवम उक्ते पाण्डवेन पर्यहृष्यद वृकॊदरः
मुहुर मुहुः करॊधवशात परवेपत च पाण्डवः
वेपमानश च कौन्तेयः पराक्रॊशन महतॊ रवान
धनंजय वचः शरुत्वा हर्षॊत्सिक मना भृशम
तस्य तं निनदं शरुत्वा संप्रावेपन्त धन्विनः
वाहनानि च सर्वाणि शकृन मूत्रं परसुस्रुवुः
इत्य उक्त्वा केशवं तत्र तथा चॊक्त्वा विनिश्चयम
अनुज्ञातॊ निववृते परिष्वज्य जनार्दनम
तेषु राजसु सर्वेषु निवृत्तेषु जनार्दनः
तूर्णम अभ्यपतद धृष्टः सैन्यसुग्रीव वाहनः
ते हया वासुदेवस्य दारुकेण परचॊदिताः
पन्थानम आचेमुर इव गरसमाना इवाम्बरम
अथापश्यन महाबाहुर ऋषीन अध्वनि केशवः
बराह्म्या शरिया दीप्यमानान सथितान उभयतः पथि
सॊ ऽवतीर्य रथात तूर्णम अभिवाद्य जनार्दनः
यथावत तान ऋषीन सर्वान अभ्यभाषत पूजयन
कच चिल लॊकेषु कुशलं कच चिद धर्मः सवनुष्ठितः
बराह्मणानां तरयॊ वर्णाः कच चित तिष्ठन्ति शासने
तेभ्यः परयुज्य तां पूजां परॊवाच मधुसूदनः
भगवन्तः कव संसिद्धाः का वीथी भवताम इह
किं वा भगवतां कार्यम अहं किं करवाणि वः
केनार्थेनॊपसंप्राप्ता भगवन्तॊ महीतलम
तम अब्रवीज जामदग्न्य उपेत्य मधुसूदनम
परिष्वज्य च गॊविन्दं पुरा सुचरिते सखा
देवर्षयः पुण्यकृतॊ बराह्मणाश च बहुश्रुताः
राजर्षयश च दाशार्ह मानयन्तस तपस्विनः
देवासुरस्य दरष्टारः पुराणस्य महाद्युते
समेतं पार्थिवं कषत्रं दिदृक्षन्तश च सर्वतः
सभासदश च राजानस तवां च सत्यं जनार्दन
एतन महत परेक्षणीयं दरष्टुं गच्छाम केशव
धर्मार्थसहिता वाचः शरॊतुम इच्छामि माधव
तवयॊच्यमानाः कुरुषु राजमध्ये परंतप
भीष्मद्रॊणादयश चैव विदुरश च महामतिः
तवं च यादव शार्दूलसभायां वै समेष्यथ
तव वाक्यानि दिव्यानि तत्र तेषां च माधव
शरॊतुम इच्छामि गॊविन्द सत्यानि च शुभानि च
आपृष्टॊ ऽसि महाबाहॊ पुनर दरक्ष्यामहे वयम
याह्य अविघ्नेन वै वीर दरक्ष्यामस तवां सभा गतम
[व]
परयान्तं देवकीपुत्रं परवीर रुजॊ दश
महारथा महाबाहुम अन्वयुः शस्त्रपाणयः
पदातीनां सहस्रं च सादिनां च परंतप
भॊज्यं च विपुलं राजन परेष्याश च शतशॊ ऽपरे
[ज]
कथं परयातॊ दाशार्हॊ महात्मा मधुसूदनः
कानि वा वरजतस तस्य निमित्तानि महौजसः
[व]
तस्य परयाणे यान्य आसन्न अद्भुतानि महात्मनः
तानि मे शृणु दिव्यानि दैवान्य औत्पातिकानि च
अनभ्रे ऽशनिनिर्घॊषः सविद्युत्समजायत
अन्वग एव च पर्जन्यः परावर्षद विघने भृशम
परत्यग ऊहुर महानद्यः पराङ्मुखाः सिन्धुसत्तमाः
विपारीता दिशः सर्वा न पराज्ञायत किं चन
पराज्वलन्न अग्नयॊ राजन पृथिवीसमकम्पत
उदपानाश च कुम्भाश च परासिञ्चञ शतशॊ जलम
तमः संवृतम अप्य आसीत सर्वं जगद इदं तदा
न दिशॊ नादिशॊ राजन परज्ञायन्ते सम रेणुना
परादुरासीन महाञ शब्दः खे शरीरं न दृश्यते
सर्वेषु राजन देशेषु तद अद्भुतम इवाभवत
परामथ्नाद धास्तिन पुरं वातॊ दक्षिणपश्चिमः
आरुजन गणशॊ वृक्षान परुषॊ भीमनिस्वनः
यत्र यत्र तु वार्ष्णेयॊ वर्तते पथि भारत
तत्र तत्र सुखॊ वायुः सर्वं चासीत परदक्षिणम
ववर्ष पुष्पवर्षं च कमलानि च भूरिशः
समश च पन्था निर्दुःखॊ वयपेतकुश कण्टकः
स गच्छन बराह्मणै राजंस तत्र तत्र महाभुजः
अर्च्यते मधुपर्कैश च सुमनॊभिर वसु परदः
तं किरन्ति महात्मानं वन्यैः पुष्पैः सुगन्धिभिः
सत्रियः पथि समागम्य सर्वभूतहिते रतम
स शालिभवनं रम्यं सर्वसस्य समाचितम
सुखं परमधर्मिष्ठम अत्यगाद भरतर्षभ
पश्यन बहु पशून गरामान रम्यान हृदयतॊषणान
पुराणि च वयतिक्रामन राष्ट्राणि विविधानि च
नित्यहृष्टाः सुमनसॊ भारतैर अभिरक्षिताः
नॊद्विग्नाः परचक्राणाम अनयानाम अकॊविदाः
उपप्लव्याद अथायान्तं जनाः पुरनिवासिनः
पथ्य अतिष्ठन्त सहिता विष्वक्सेन दिदृक्षया
ते तु सर्वे सुनामानम अग्निम इद्धम इव परभुम
अर्चयाम आसुर अर्च्यं तं देशातिथिम उपस्थितम
वृकस्थलं समासाद्य केशवः परवीरहा
परकीर्णरश्माव आदित्ये विमले लॊहितायति
अवतीर्य रथात तूर्णं कृत्वा शौचं यथाविधि
रथमॊचनम आदिश्य संध्याम उपविवेश ह
दारुकॊ ऽपि हयान मुक्त्वा परिचर्य च शास्त्रतः
मुमॊच सर्वं वर्माणि मुक्त्वा चैनान अवासृजत
अभ्यतीत्य तु तत सर्वम उवाच मधुसूदनः
युधिष्ठिरस्य कार्यार्थम इह वत्स्यामहे कषपाम
तस्य तन मतम आज्ञाय चक्रुर आवसथं नराः
कषणेन चान्न पानानि गुणवन्ति समार्जयन
तस्मिन गरामे परधानास तु य आसन बराह्मणा नृप
आर्याः कुलीना हरीमन्तॊ बराह्मीं वृत्तिम अनुष्ठिताः
ते ऽभिगम्य महात्मानं हृषीकेशम अरिंदमम
पूजां चक्रुर यथान्यायम आशीर मङ्गलसंयुताम
ते पूजयित्वा दाशार्हं सर्वलॊकेषु पूजितम
नयवेदयन्त वेश्मानि रत्नवन्ति महात्मने
तान परभुः कृतम इत्य उक्त्वा सत्कृत्य च यथार्हतः
अभ्येत्य तेषां वेश्मानि पुनर आयात सहैव तैः
सुमृष्टं भॊजयित्वा च बराह्मणांस तत्र केशवः
भुक्त्वा च सह तैः सर्वैर अवसत तां कषपां सुखम
[व]
तथा दूतैः समाज्ञाय आयान्तं मधुसूदनम
धृतराष्ट्रॊ ऽबरवीद भीष्मम अर्चयित्वा महाभुजम
दरॊणं च संजयं चैव विदुरं च महामतिम
दुर्यॊधनं च सामात्यं हृष्टरॊमाब्रवीद इदम
अद्भुतं महद आश्चर्यं शरूयते कुरुनन्दन
सत्रियॊ बालाश च वृद्धाश च कथयन्ति गृहे गृहे
सत्कृत्याचक्षते चान्ये तथैवान्ये समागताः
पृथग वादाश च वर्तन्ते चत्वरेषु सभासु च
उपयास्यति दाशार्हः पाण्डवार्थे पराक्रमी
स नॊ मान्यश च पूज्यश च सर्वथा मधुसूदनः
तस्मिन हि यात्रा लॊकस्य भूतानाम ईश्वरॊ हि सः
तस्मिन धृतिश च वीर्यं च परज्ञा चौजश च माधवे
स मान्यतां नरश्रेष्ठः स हि धर्मः सनातनः
पूजितॊ हि सुखाय सयाद असुखः सयाद अपूजितः
स चेत तुष्यति दाशार्ह उपचारैर अरिंदमः
कृत्स्नान सर्वान अभिप्रायान पराप्स्यामः सर्वराजसु
तस्य पूजार्थम अद्यैव संविधत्स्व परंतप
सभाः पथि विधीयन्तां सर्वकामसमाहिताः
यथा परीतिर महाबाहॊ तवयि जायेत तस्य वै
तथा कुरुष्व गान्धारे कथं वा भीष्म मन्यसे
ततॊ भीष्मादयः सर्वे धृतराष्ट्रं जनाधिपम
ऊचुः परमम इत्य एवं पूजयन्तॊ ऽसय तद वचः
तेषाम अनुमतं जञात्वा राजा दुर्यॊधनस तदा
सभा वास्तूनि रम्याणि परदेष्टुम उपचक्रमे
ततॊ देशेषु देशेषु रमणीयेषु भागशः
सर्वरत्नसमाकीर्णाः सभाश चक्रुर अनेकशः
आसनानि विचित्राणि युक्तानि विविधैर गुणैः
सत्रियॊ गन्धान अलंकारान सूक्ष्माणि वसनानि च
गुणवन्त्य अन्नपानानि भॊज्यानि विविधानि च
माल्यानि च सुगन्धीनि तानि राजा ददौ ततः
विशेषतश च वासार्थं सभां गरामे वृकस्थले
विदधे कौरवॊ राजा बहुरत्नां मनॊरमाम
एतद विधाय वै सर्वं देवार्हम अतिमानुषम
आचख्यौ धृतराष्ट्राय राजा दुर्यॊधनस तदा
ताः सभाः केशवः सर्वा रत्नानि विविधानि च
असमीक्ष्यैव दाशार्ह उपायात कुरु सद्म तत
[धृ]
उपप्लव्याद इह कषत्तर उपयातॊ जनार्दनः
वृकस्थले निवसति स च परातर इहैषति
आहुकानाम अधिपतिः पुरॊगः सर्वसात्वताम
महामना महावीर्यॊ महामात्रॊ जनार्दनः
सफीतस्य वृष्णिवंशस्य भर्ता गॊप्ता च माधवः
तरयाणाम अपि लॊकानां भगवान परपितामहः
वृष्ण्यन्धकाः सुमनसॊ यस्य परज्ञाम उपासते
आदित्या वसवॊ रुद्रा यथाबुद्धिं बृहस्पतेः
तस्मै पूजां परयॊक्ष्यामि दाशार्हाय महात्मने
परत्यक्षं तव धर्मज्ञ तन मे कथयतः शृणु
एकवर्णैः सुकृष्णाङ्गैर बाह्लिजातैर हयॊत्तमैः
चतुर्युक्तान रथांस तस्मै रौक्मान दास्यामि षॊडश
नित्यप्रभिन्नान मातङ्गान ईषा दन्तान परहारिणः
अष्टानुचरम एकैकम अष्टौ दास्यामि केशवे
दासीनाम अप्रजातानां शुभानां रुक्मवर्चसाम
शतम अस्मै परदास्यामि दासानाम अपि तावतः
आविकं भहु सुस्पर्शं पार्वतीयैर उपाहृतम
तद अप्य अस्मै परदास्यामि सहस्राणि दशाष्ट च
अजिनानां सहस्राणि चीन देशॊद्भवानि च
तान्य अप्य अस्मै परदास्यामि यावद अर्हति केशवः
दिवारात्रौ च भात्य एष सुतेजा विमलॊ मणिः
तम अप्य अस्मै परदास्यामि तम अप्य अर्हति केशवः
एकेनापि पतत्य अह्ना यॊजनानि चतुर्दश
यानम अश्वतरी युक्तं दास्ये तस्मै तद अप्य अहम
यावन्ति वाहनान्य अस्य यावन्तः पुरुषाश च ते
ततॊ ऽषट गुणम अप्य अस्मै भॊज्यं दास्याम्य अहं सदा
मम पुत्राश च पौत्राश च सर्वे दुर्यॊधनाद ऋते
परत्युद्यास्यन्ति दाशार्हं रथैर मृष्टैर अलंकृताः
सवलंकृताश च कल्याण्यः पादैर एव सहस्रशः
वार मुख्या महाभागं परयुद्यास्यन्ति केशवम
नगराद अपि याः काश चिद गमिष्यन्ति जनार्दनम
दरष्टुं कन्याश च कल्याण्यस ताश च यास्यन्त्य अनावृताः
सस्त्री पुरुषबालं हि नगरं मधुसूदनम
उदीक्षते महात्मानं भानुमन्तम इव परजाः
महाध्वजपताकाश च करियन्तां सर्वतॊदिशम
जलावसिक्तॊ विरजाः पन्थास तस्येति चान्वशात
दुःशासनस्य च गृहं दुर्यॊधन गृहाद वरम
तद अस्य करियतां कषिप्रं सुसंमृष्टम अलंकृतम
एतद धि रुचिर आकारैः परासादैर उपशॊभितम
शिवं च रमणीयं च सर्वर्तुसु महाधनम
सर्वम अस्मिन गृहे रत्नं मम दुर्यॊधनस्य च
यद यद अर्हेत स वार्ष्णेयस तत तद देयम असंशयम
[वि]
राजन बहुमतश चासि तरैलॊक्यस्यापि सत्तमः
संभावितश च लॊकस्य संमतश चासि भारत
यत तवम एवंगते बरूयाः पश्चिमे वयसि सथितः
शास्त्राद वा सुप्रतर्काद वा सुस्थिरः सथविरॊ हय असि
लॊखाश्मनीव भाः सूर्ये महॊर्मिर इव सागरे
धर्मस तवयि महान राजन्न इति वयवसिताः परजाः
सदैव भावितॊ लॊकॊ गुणौघैस तव पार्थिव
गुणानां रक्षणे नित्यं परयतस्व सबान्धवः
आर्जवं परतिपद्यस्व मा बाल्याद बहुधा नशीः
राज्यं पुत्रांश च पौत्रांश च सुहृदश चापि सुप्रियान
यत तवं दित्ससि कृष्णाय राजन्न अतिथये बहु
एतद अन्यच च दाशार्हः पृथिवीम अपि चार्हति
न तु तवं धर्मम उद्धिश्य तस्य वा परियकारणात
एतद इच्छसि कृष्णाय सत्येनात्मानम आलभे
मायैषातत्त्वम एवैतच छद्मैतद भूरिदक्षिण
जानामि ते मतं राजन गूढं बाह्येन कर्मणा
पञ्च पञ्चैव लिप्सन्ति गरामकान पानवा नृप
न च दित्ससि तेभ्यस तांस तच छमं कः करिष्यति
अर्थेन तु महाबाहुं वार्ष्णेयं तवं जिहीर्षसि
अनेनैवाभ्युपायेन पाण्डवेभ्यॊ बिभित्ससि
न च वित्तेन शक्यॊ ऽसौ नॊद्यमेन न गर्हया
अन्यॊ धनंजयात कर्तुम एतत तत्त्वं बरवीमि ते
वेद कृष्णस्य माहात्म्यं वेदास्य दृढभक्तिताम
अत्याज्यम अस्य जानामि पराणैस तुल्यं धनंजयम
अन्यत कुम्भाद अपां पुर्णाद अन्यत पादावसेचनात
अन्यत कुशलसंप्रश्नान नैषिष्यति जनार्दनः
यत तव अस्य परियम आतिथ्यं मानार्हस्य महात्मनः
तद अस्मै करियतां राजन मानार्हॊ हि जनार्दनः
आशंसमानः कल्याणं कुरून अभ्येति केशवः
येनैव राजन्न अर्थेन तद एवास्मा उपाकुरु
शमम इच्छति दाशार्हस तव दुर्यॊधनस्य च
पाण्डवानां च राजेन्द्र तद अस्य वचनं कुरु
पितासि राजन पुत्रास ते वृद्धस तवं शिशवः परे
वर्तस्व पितृवत तेषु वर्तन्ते ते हि पुत्रवत
[दुर]
यद आह विरुदः कृष्णे सर्वं तत सत्यम उच्यते
अनुरक्तॊ हय असंहार्यः पार्थान परति जनार्दनः
यत तु सत्कारसंयुक्तं देयं वसु जनार्दने
अनेकरूपं राजेन्द्र न तद देयं कदा चन
देशः कालस तथायुक्तॊ न हि नार्हति केशवः
मंस्यत्य अधॊक्षजॊ राजन भयाद अर्चति माम इति
अवमानश च यत्र सयात कषत्रियस्य विशां पते
न तत कुर्याद बुधः कार्यम इति मे निश्चिता मतिः
स हि पूज्यतमॊ देवः कृष्णः कमललॊचनः
तरयाणाम अपि लॊकानां विदितं मम सर्वथा
न तु तस्मिन परदेयं सयात तथा कार्यगतिः परभॊ
विग्रहः समुपारब्धॊ न हि शाम्यत्य अविग्रहात
[व]
तस्य तद वचनं शरुत्वा भीष्मः कुरुपितामहः
वैचित्रवीर्यं राजानम इदं वचनम अब्रवीत
सत्कृतॊ ऽसत्कृतॊ वापि न करुध्येत जनार्दनः
नालम अन्यम अवज्ञातुम अवज्ञातॊ ऽपि केशवः
यत तु कार्यं महाबाहॊ मनसा कार्यतां गतम
सर्वॊपायैर न तच छक्यं केन चित कर्तुम अन्यथा
स यद बरूयान महाबाहुस तत कार्यम अविशङ्कया
वासुदेवेन तीर्थेन कषिप्रं संशाम्य पाण्डवैः
धर्म्यम अर्थ्यं स धर्मात्मा धरुवं वक्ता जनार्दनः
तस्मिन वाच्याः परिया वाचॊ भवता बान्धवैः सह
[दुर]
न पर्यायॊ ऽसति यद राजञ शरियं निष्केवलाम अहम
तैः सहेमाम उपाश्नीयां जीवञ जीवैः पितामह
इदं तु सुमहत कार्यं शृणु मे यत समर्थितम
परायणं पाण्डवानां नियंस्यामि जनार्दनम
तस्मिन बद्धे भविष्यन्ति वृष्णयः पृथिवी तथा
पाण्डवाश च विधेया मे स च परातर इहैष्यति
अत्रॊपायं यथा सम्यङ न बुध्येत जनार्दनः
न चापायॊ भवेत कश चित तद भवान परब्रवीतु मे
[व]
तस्य तद वचनं शरुत्वा घॊरं कृष्णाभिसंहितम
धृतराष्ट्रः सहामात्यॊ वयथितॊ विमनाभवत
ततॊ दुर्यॊधनम इदं धृतराष्ट्रॊ ऽबरवीद वचः
मैवं वॊचः परजा पाल नैष धर्मः सनातनः
दूतश च हि हृषीकेशः संबन्धी च परियश च नः
अपापः कौरवेयेषु कथं बन्धनम अर्हति
[भीस्म]
परीतॊ धृतराष्ट्रायं तव पुत्रः सुमन्दधीः
वृणॊत्य अनर्थं नत्व अर्थं याच्यमानः सुहृद्गणैः
इमम उत्पथि वर्तन्तं पापं पापानुबन्धिनम
वाक्यानि सुहृदां हित्वा तवम अप्य अस्यानुवर्तसे
कृष्णम अक्लिष्टकर्माणम आसाद्यायं सुदुर्मतिः
तव पुत्रः सहामात्यः कषणेन न भविष्यति
पापस्यास्य नृशंसस्य तयक्तहर्मस्य दुर्मतेः
नॊत्सहे ऽनर्थसंयुक्तां वाचं शरॊतुं कथं चन
[व]
इत्य उक्त्वा भरतश्रेष्ठॊ वृद्धः परममन्युमान
उत्थाय तस्मात परातिष्ठद भीष्मः सत्यपराक्रमः
[व]
परातर उत्थाय कृष्णस तु कृतवान सर्वम आह्निकम
बराह्मणैर अभ्यनुज्ञातः परययौ नगरं परति
तं परयान्तं महाबाहुम अनुज्ञाप्य ततॊ नृप
पर्यवर्तन्त ते सर्वे वृकस्थलनिवासिनः
धार्तराष्ट्रास तम आयान्तं परत्युज्जग्मुः सवलंकृताः
दुर्यॊधनम ऋते सर्वे भीष्मद्रॊणकृपादयः
पौराश च बहुला राजन हृषीकेशं दिदृक्षवः
यानैर बहुविधैर अन्ये पद्भिर एव तथापरे
स वै पथि समागम्य भीष्मेणाक्लिष्ट कर्मणा
दरॊणेन धार्तराष्ट्रैश च तैर वृतॊ नगरं ययौ
कृष्ण संमाननार्थं च नगरं समलंकृतम
बभूवू राजमार्गाश च बहुरत्नसमाचिताः
न सम कश चिद गृहे राजंस तद आसीद भरतर्षभ
न सत्री न वृद्धॊ न शिशुर वासुदेव दिदृक्षया
राजमार्गे नरा न सम संभवन्त्य अवनिं गताः
तथा हि सुमहद राजन हृषीकेश परवेशने
आवृतानि वरस्त्रीभिर गृहाणि सुमहान्त्य अपि
परचलन्तीव भारेण दृश्यन्ते सम महीतले
तथा च गतिमन्तस ते वासुदेवस्य वाजिनः
परनष्टगतयॊ ऽभूवन राजमार्गे नरैर वृते
स गृहं धृतराष्ट्रस्य पराविशच छत्रुकर्शनः
पाण्डुरं पुण्डरीकाक्षः परासादैर उपशॊभितम
तिस्रः कक्ष्या वयतिक्रम्य केशवॊ राजवेश्मनः
वैचित्र वीर्यं राजानम अभ्यगच्छद अरिंदमः
अह्यागच्छति दाशार्हे परज्ञा चक्षुर नरेश्वरः
सहैव दरॊण भीष्माभ्याम उदतिष्ठन महायशाः
कृपश च सॊमदत्तश च महाराजश च बाह्लिकः
आसनेभ्यॊ ऽचलन सर्वे पूजयन्तॊ जनार्दनम
ततॊ राजानम आसाद्य धृतराष्ट्रं यशस्विनम
स भीष्मं पूजयाम आस वार्ष्णेयॊ वाग्भिर अञ्जसा
तेषु धर्मानुपूर्वीं तां परयुज्य मधुसूदनः
यथा वयः समीयाय राजभिस तत्र माधवः
अथ दरॊणं सपुत्रं स बाह्लीकं च यशस्विनम
कृपं च सॊमदत्तं च समीयाय जनार्दनः
तत्रासीद ऊर्जितं मृष्टं काञ्चनं महद आसनम
शासनाद धृतराष्ट्रस्य तत्रॊपाविशद अच्युतः
अथ गां मधुपर्कं चाप्य उदकं च जनार्दने
उपजह्रुर यथान्यायं धृतराष्ट्र पुरॊहिताः
कृतातिथ्यस तु गॊविन्दः सर्वान परिहसन कुरून
आस्ते संबन्धकं कुर्वन कुरुभिः परिवारितः
सॊ ऽरचितॊ धृतराष्ट्रेण पूजितश च महायशाः
राजानं समनुज्ञाप्य निराक्रामद अरिंदमः
तैः समेत्य यथान्यायं कुरुभिः कुरुसंसदि
विदुरावसथं रम्यम उपातिष्ठत माधवः
विदुरः सर्वकल्याणैर अभिगम्य जनार्दनम
अर्चयाम आस दाशार्हं सर्वकामैर उपस्थितम
कृतातिथ्यं तु गॊविन्दं विदुरः सर्वधर्मवित
कुशलं पाण्डुपुत्राणाम अपृच्छन मधुसूदनम
परीयमाणस्य सुहृदॊ विदुषॊ बुद्धिसत्तमः
धर्मनित्यस्य च तदा गतदॊषस्य धीमतः
तस्य सर्वं सविस्तारं पाण्डवानां विचेष्टितम
कषत्तुर आचष्ट दाशार्हः सर्वप्रत्यक्षदर्शिवान
[व]
अथॊपगम्य विदुरम अपहाह्णे जनार्दनः
पितृष्वसारं गॊविन्दः सॊ ऽभयगच्छद अरिंदमः
सा दृष्ट्वा कृष्णम आयान्तं परसन्नादित्य वर्चसम
कण्ठे गृहीत्वा पराक्रॊशत पृथा पार्थान अनुस्मरन
तेषां सत्त्ववतां मध्ये गॊविन्दं सहचारिणम
चिरस्य दृष्ट्वा वार्ष्णेयं बाष्पम आहारयत पृथा
साब्रवीत कृष्णम आसीनं कृतातिथ्यं युधां पतिम
बाष्पगद्गद पूर्णेन मुखेन परिशुष्यता
ये ते बाल्यात परभृत्येव गुरुशुश्रूषणे रताः
परस्परस्य सुहृदः संमताः समचेतसः
निकृत्या भरंशिता राज्याज जनार्हा निर्जनं गताः
विनीतक्रॊधहर्शाश च बरह्मण्याः सत्यवादिनः
तयक्त्वा परिय सुखे पार्था रुदन्तीम अपहाय माम
अहार्षुश च वनं यान्तः समूलं हृदयं मम
अतदर्हा महात्मानः कथं केशव पाण्डवाः
ऊषुर महावने तात सिंहव्याघ्र गजाकुले
बाला विहीनाः पित्रा ते मया सततलालिताः
अपश्यन्तः सवपितरौ कथम ऊषुर महावने
शङ्खदुन्दुभिनिर्घॊषैर मृदङ्गैर वैणवैर अपि
पाण्डवाः समबॊध्यन्त बाल्यात परभृति केशव
ये सम वारणशब्देन हयानां हेषितेन च
रथनेमि निनादैश च वयबॊध्यन्त सदा गृहे
शङ्खभेरी निनादेन वेणुवीणानुनादिना
पुण्याहघॊषमिश्रेण पूज्यमाना दविजातिभिः
वस्त्रै रत्नैर अलंकारैः पूजयन्तॊ दविजन्मनः
गीर्भिर मङ्गलयुक्ताभिर बाह्मणानां महात्मनाम
अर्चितैर अर्चनार्हैर्श च सतुब्वद्भिर अभिनन्दिताः
परासादाग्रेष्व अबॊध्यन्त राङ्क वाजिन शायिनः
ते नूनं निनदं शरुत्वा शवापदानां महावने
न समॊपयान्ति निद्रां वै अतदर्हा जनार्दन
भेरीमृदङ्गनिननैः शङ्खवैणव निस्वनैः
सत्रीणां गीतनिनादैश च मधुरैर मधुसूदन
बन्दि मागध सूतैश च सतुवद्भिर बॊधिताः कथम
महावने वयबॊध्यन्त शवापदानां रुतेन ते
हरीमान सत्यधृतिर दान्तॊ भूतानाम अनुकम्पिता
कामद्वेषौ वशे कृत्वा सतां वर्त्मानुवर्तते
अम्बरीषस्य मान्धातुर ययातेर नहुषस्य च
भरतस्य दिलीपस्य शिबेर औशीनरस्य च
राजर्षीणां पुराणानां धुरं धत्ते दुरुद्वहाम
शीलवृत्तॊपसंपन्नॊ धर्मज्ञः सत्यसंगरः
राजा सर्वगुणॊपेतस तरैलॊक्यस्यापि यॊ भवेत
अजातशत्रुर धर्मात्मा शुद्धजाम्बूनदप्रभः
शरेष्ठः कुरुषु सर्वेषु धर्मतः शरुतवृत्ततः
परियदर्शनॊ दीर्घभुजः कथं कृष्ण युधिष्ठिरः
यः स नागायुत पराणॊ वातरंहा वृकॊदरः
अमर्षी पाण्डवॊ नित्यं परियॊ भरातुः परियं करः
कीचकस्य च सज्ञातेर यॊ हन्ता मधुसूदन
शूरः करॊधवशानां च हिडिम्बस्य बकस्य च
पराक्रमे शक्रसमॊ वायुवेगसमॊ जवे
महेश्वर समः करॊधे भीमः परहरतां वरः
करॊधं बलम अमर्षं च यॊ निधाय परंतपः
जितात्मा पाण्डवॊ ऽमर्षी भरातुस तिष्ठति शासने
तेजॊराशिं महात्मानं बलौघम अमितौजसम
भीमं परदर्शनेनापि भीमसेनं जनार्दन
तं ममाचक्ष्व वार्ष्णेय कथम अद्य वृकॊदरः
आस्ते परिघबाहुः स मध्यमः पाण्डवॊ ऽचयुत
अर्जुनेनार्जुनॊ यः स कृष्ण बाहुसहस्रिणा
दविबाहुः सपर्धते नित्यम अतीतेनापि केशव
कषिपत्य एकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः
इष्वस्त्रे सदृशे राज्ञः कार्तवीर्यस्य पाण्डवः
तेजसादित्यसदृशॊ महर्षिप्रतिमॊ दमे
कषमया पृथिवी तुल्यं महेन्द्रसमविक्रमः
आधिराज्यं महद दीप्तं परथितं मधुसूदन
आहृतं येन वीर्येण कुरूणां सर्वराजसु
यस्य बाहुबलं घॊरं कौरवाः पर्युपासते
स सर्वरथिनां शरेष्ठ पाण्डवः सत्यविक्रमः
यॊ ऽपाश्रयः पाण्डवानां देवानाम इव वासवः
स ते भराता सखा चैव कथम अद्य धनंजयः
दयावान सर्वभूतेषु हरीनिषेधॊ महास्त्रवित
मृदुश च सुकुमारश च धार्मिकश च परियश च मे
सहदेवॊ महेष्वासः शूरः समितिशॊभनः
भरातॄणां कृष्ण शुश्रूषुर धर्मार्थकुशलॊ युवा
सदैव सहदेवस्य भरातरॊ मधुसूदन
वृत्तं कल्याण वृत्तस्य पूजयन्ति महात्मनः
जयेष्ठापचायिनं वीरं सहदेवं युधां पतिम
शुश्रूषुं मम वार्ष्णेय माद्रीपुत्रं परचक्ष्व मे
सुकुमारॊ युवा शूरॊ दर्शनीयश च पाण्डवः
भरातॄणां कृष्ण सर्वेषां परियः पराणॊ बहिश्चरः
चित्रयॊधी च नकुलॊ महेष्वासॊ महाबलः
कच चित स कुशली कृष्ण वत्सॊ मम सुखैधितः
सुखॊचितम अदुःखार्हं सुकुमारं महारथम
अपि जातु महाबाहॊ पश्येयं नकुलं पुनः
पक्ष्म संपातजे काले नकुलेन विनाकृता
न लभामि सुखं वीर साद्य जीवामि पश्य माम
सर्वैः पुत्रैः परियतमा दरौपदी मे जनार्दन
कुलीना शीलसंपन्ना सर्वैः समुदिता गुणैः
पुत्र लॊकात पतिलॊकान वृण्वाना सत्यवादिनी
परियान पुत्रान परित्यज्य पाण्डवान अन्वपद्यत
महाभिजन संपन्ना सर्वकामैः सुपूजिता
ईश्वरी सर्वकल्याणी दरौपदी कथम अच्युत
पतिभिः पञ्चभिः शूरैर अग्निकल्पैः परहारिभिः
उपपन्ना महर्ष्वासैर दरौपदी दुःखभागिनी
चतुर्दशम इमं वर्षं यन नापश्यम अरिंदम
पुत्राधिभिः परिद्यूनां दरौपदीं सत्यवादिनीम
न नूनं कर्मभिः पुण्यैर अश्नुते पुरुषः सुखम
दरौपदी चेत तथा वृत्ता नाश्नुते सुखम अव्ययम
न परियॊ मम कृष्णाय बीभत्सुर न युधिष्ठिरः
भीमसेनॊ यमौ वापि यद अपश्यं सभा गताम
न मे दुःखतरं किं चिद भूतपूर्वं ततॊ ऽधिकम
यद दरौपदीं निवातस्थां शवशुराणां समीपगाम
आनायिताम अनार्येण करॊधलॊभानुवर्तिना
सर्वे परैक्षन्त कुरव एकवस्त्रां सभा गताम
तत्रैव धृतराष्ट्रश च महाराजश च बाह्लिकः
कृपश च सॊमदत्तश च निर्विण्णाः कुरवस तथा
तस्यां संसदि सर्वस्यां कषत्तारं पूजयाम्य अहम
वृत्तेन हि भवत्य आर्यॊ न धनेन न विद्यया
तस्य कृष्ण महाबुद्धेर गम्भीरस्य महामनः
कषत्तुः शीलम अलंकारॊ लॊकान विष्टभ्य तिष्ठति
सा शॊकार्ता च हृष्टा च दृष्ट्वा गॊविन्दम आगतम
नानाविधानि दुःखानि सर्वाण्य एवान्वकीर्तयत
पूर्वैर आचरितं यत तत कुराजभिर अरिंदम
अक्षद्यूतं मृगवधः कच चिद एषां सुखावहम
तन मां दहति यत कृष्णा सभायां कुरु संनिधौ
धार्तराष्ट्रैः परिक्लिष्टा यथा न कुशलं तथा
निर्वासनं च नगरात परव्रज्या च परंतप
नानाविधानां दुःखानाम आवासॊ ऽसमि जनार्दन
अज्ञातचर्या बालानाम अवरॊधश च केशव
न सम कलेशतमं मे सयात पुत्रैः सह परंतप
दुर्यॊधनेन निकृता वर्षम अद्य चतुर्दशम
दुःखाद अपि सुखं न सयाद यदि पुण्यफलक्षयः
न मे विशेषॊ जात्व आसीद धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवैः
तेन सत्येन कृष्ण तवां हतामित्रं शरिया वृतम
अस्माद विमुक्तं संग्रामात पश्येयं पाण्डवैः सह
नैव शक्याः पराजेतुं सत्त्वं हय एषां तथागतम
पितरं तव एव गर्हेयं नात्मानं न सुयॊधनम
येनाहं कुन्तिभॊजाय धनं धूर्तैर इवार्पिता
बालां माम आर्यकस तुभ्यं करीडन्तीं कन्दु हस्तकाम
अददात कुन्तिभॊजाय सखा सख्ये महात्मने
साहं पित्रा च निकृता शवशुरैश च परंतप
अत्यन्तदुःखिता कृष्ण किं जीवितफलं मम
यन मा वाग अब्रवीन नक्तं सूतके सव्यसाचिनः
पुत्रस ते पृथिवीं जेता यशश चास्य दिवं सपृशेत
हत्वा कुरून गरामजन्ये राज्यं पराप्य धनंजयः
भरातृभिः सह कौन्तेयस तरीन मेधान आहरिष्यति
नाहं ताम अभ्यसूयामि नमॊ धर्माय वेधसे
कृष्णाय महते नित्यं धर्मॊ धारयति परजाः
धर्मश चेद अस्ति वार्ष्णेय तथा सत्यं भविष्यति
तवं चापि तत तथा कृष्ण सर्वं संपादयिष्यसि
न मां माधव वैधव्यं नार्थनाशॊ न वैरिता
तथा शॊकाय भवति यथा पुत्रैर विनाभवः
याहं गाण्डीवधन्वानं सर्वशस्त्रभृतां वरम
धनंजयं न पश्यामि का शान्तिर हृदयस्य मे
इदं चतुर्दशं वर्षं यन नापश्यं युधिष्ठिरम
धनंजयं च गॊविन्द यमौ तं च वृकॊदरम
जीवनाशं परनष्टानां शराद्धं कुर्वन्ति मानवाः
अर्थतस ते मम मृतास तेषां चाहं जनार्दन
बरूया माधव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
भूयांस ते हीयते धर्मॊ मा पुत्रक वृथा कृथाः
पराश्रया वासुदेव या जीवामि धिग अस्तु माम
वृत्तेः कृपण लब्धाया अप्रतिष्ठैव जयायसी
अथॊ धनंजयं बरूया नित्यॊद्युक्तं वृकॊदरम
यदर्थं कषत्रिया सूते तस्य वॊ ऽतिक्रमिष्यति
अस्मिंश चेद आगते काले कालॊ वॊऽतिक्रमिष्यति
लॊकसंभाविताः सन्तः सुनृशंसं करिष्यथ
नृशंसेन च वॊ युक्तांस तयजेयं शाश्वतीः समाः
काले हि समनुप्राप्ते तयक्तव्यम अपि जीवितम
माद्रीपुत्रौ च वक्तव्यौ कषत्रधर्मरतौ सदा
विक्रमेणार्जितान भॊगान वृणीतं जीविताद अपि
विक्रमाधिगता हय अर्थाः कषत्रधर्मेण जीवतः
मनॊ मनुष्यस्य सदा परीणन्ति पुरुषॊत्तम
गत्वा बरूहि महाबाहॊ सर्वशस्त्रभृतां वरम
अर्जुनं पाण्डवं वीरं दरौपद्याः पदवीं चर
विदितौ हि तवात्यन्तं करुद्धाव इव यथान्तकौ
भीमार्जुनौ नयेतां हि देवान अपि परां गतिम
तयॊश चैतद अवज्ञानं यत सा कृष्णा सभां गता
दुःशासनश च कर्णश च परुषाण्य अभ्यभाषताम
दुर्यॊधनॊ भीमसेनम अभ्यगच्छन मनस्विनम
पश्यतां कुरुमुख्यानां तस्य दरक्ष्यति यत फलम
न हि वैरं समासाद्य परशाम्यति वृकॊदरः
सुचिराद अपि भीमस्य न हि वैरं परशाम्यति
यावदन्तं न नयति शात्रवाञ शत्रुकर्शनः
न दुःखं राज्यहरणं न च दयूते पराजयः
परव्राजनं च पुत्राणां न मे तद्दुःखकारणम
यत तु सा बृहती शयामा एकवस्त्रा सभां गता
अशृणॊत परुषा वाचस ततॊ दुःखतरं नु किम
सत्री धर्मिणी वरारॊहा कषत्रधर्मरता सदा
नाध्यगच्छत तथा नाथं कृष्णा नाथवती सती
यस्या मम सपुत्रायास तवं नाथॊ मधुसूदन
रामश च बलिनां शरेष्ठः परद्युम्नश च महारथः
साहम एवंविधं दुःखं सहे ऽदय पुरुषॊत्तम
भीमे जीवति दुर्धर्षे विजये चापलायिनि
तत आश्वासयाम आस पुत्राधिभिर अभिप्लुताम
पितृष्वसारं शॊचन्तीं शौरिः पार्थ सखः पृथाम
का नु सीमन्तिनी तवादृग लॊकेष्व अस्ति पितृष्वसः
शूरस्य राज्ञॊ दुहिता आजमीढ कुलं गता
महाकुलीना भवती दरहाद धरदम इवागता
ईश्वरी सर्वकल्याणी भर्ता परमपूजिता
वीरसूर वीर पत्नी च सर्वैः समुदिता गुणैः
सुखदुःखे महाप्राज्ञे तवादृशी सॊढुम अर्हति
निद्रा तन्द्री करॊधहर्षौ कषुत्पिपासे हिमातपौ
एतानि पार्था निर्जित्य नित्यं वीराः सुखे रताः
तयक्तग्राम्य सुखाः पार्था नित्यं वीर सुखप्रियाः
न ते सवल्पेन तुष्येयुर महॊत्साहा महाबलाः
अन्तं धीरा निषेवन्ते मध्यं गराम्यसुखप्रियाः
उत्तमांश च परिक्लेशान भॊगांश चातीव मानुषान
अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे
अन्तप्राप्तिं सुखाम आहुर दुःखम अन्तरम अन्तयॊः
अभिवादयन्ति भवतीं पाण्डवाः सह कृष्णया
आत्मानं च कुशलिनं निवेद्याहुर अनामयम
अरॊगान सर्वसिद्धार्थान कषिप्रं दरक्ष्यसि पाण्डवान
ईश्वरान सर्वलॊकस्य हतामित्राञ शरिया वृतान
एवम आश्वासिता कुन्ती परत्युवाच जनार्दनम
पुत्राधिभिर अभिध्वस्ता निगृह्याबुद्धिजं तमः
यद यत तेषां महाबाहॊ पथ्यं सयान मधुसूदन
यथा यथा तवं मन्येथाः कुर्याः कृष्ण तथा तथा
अविलॊपेन धर्मस्य अनिकृत्या परंतप
परभावज्ञास्मि ते कृष्ण सत्यस्याभिजनस्य च
वयवस्थायां च मित्रेषु बुद्धिविक्रमयॊस तथा
तवम एव नः कुले धर्मस तवं सत्यं तवं तपॊ महत
तवं तराता तवं महद बरह्म तवयि सर्वं परतिष्ठितम
यथैवात्थ तथैवैतत तवयि सत्यं भविष्यति
ताम आमन्त्र्य च गॊविन्दः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम
परातिष्ठत महाबाहुर दुर्यॊधन गृहान परति
[व]
पृथाम आमन्त्र्य गॊविन्दः कृत्वा चापि परदक्षिणम
दुर्यॊधन गृहं शौरिर अभ्यगच्छद अरिंदमः
लक्ष्म्या परमया युक्तं पुरंदर गृहॊपमम
तस्य कक्ष्या वयतिक्रम्य तिस्रॊ दवाःस्थैर अवारितः
ततॊ ऽभरघनसंकाशं गिरिकूटम इवॊच्छ्रितम
शरिया जवलन्तं परासादम आरुरॊह महायशाः
तत्र राजसहस्रैश च कुरुभिश चाभिसंवृतम
धार्तराष्ट्रं महाबाहुं ददर्शासीनम आसने
दुःशासनं च कर्णं च शकुनिं चापि सौबलम
दुर्यॊधन समीपे तान आसनस्थान ददर्श सः
अभ्यागच्छति दाशार्हे धार्तराष्ट्रॊ महायशाः
उदतिष्ठत सहामात्यः पूजयन मधुसूदनम
समेत्य धार्तराष्ट्रेण सहामात्येन केशवः
राजभिस तत्र वार्ष्णेयः समागच्छद यथा वयः
तत्र जाम्बूनदमयं पर्यङ्कं सुपरिष्कृतम
विविधास्तरणास्तीर्णम अभ्युपाविशद अच्युतः
तस्मिन गां मधुपर्कं च उपहृत्य जनार्दने
निवेदयाम आस तदा गृहान राज्यं च कौरवः
तत्र गॊविन्दम आसीनं परसन्नादित्य वर्चसम
उपासां चक्रिरे सर्वे कुरवॊ राजभिः सह
ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा वार्ष्णेयं जयतां वरम
नयमन्त्रयद भॊजनेन नाभ्यनन्दच च केशवः
ततॊ दुर्यॊधनः कृष्णम अब्रवीद राजसंसदि
मृदुपूर्वं शठॊदर्कं कर्णम आभाष्य कौरवः
कस्माद अन्नानि पानानि वासांसि शयनानि च
तवदर्थम उपनीतानि नाग्रहीस तवं जनार्दन
उभयॊश चाददः साह्यम उभयॊश च हते रतः
संबन्धी दयितश चासि धृतराष्ट्रस्य माधव
तवं हि गॊविन्द धर्मार्थौ वेत्थ तत्त्वेन सर्वशः
तत्र कारणम इच्छामि शरॊतुं चक्रगदाधर
स एवम उक्तॊ गॊविन्दः परत्युवाच महामनाः
ओघमेघस्वनः काले परगृह्य विपुलं भुजम
अनम्बू कृतम अग्रस्तम अनिरस्तम असंकुलम
राजीवनेत्रॊ राजानं हेतुमद्वाक्यम उत्तमम
कृतार्था भुञ्जते दूताः पूजां गृह्णन्ति चैव हि
कृतार्थं मां सहामात्यस तवम अर्चिष्यसि भारत
एवम उक्तः परत्युवाच धार्तराष्ट्रॊ जनार्दनम
न युक्तं भवतास्मासु परतिपत्तुम असांप्रतम
कृतार्थं चाकृतार्थं च तवां वयं मधुसूदन
यतामहे पूजयितुं गॊविन्द न च शक्नुमः
न च तत कारणं विद्मॊ यस्मिन नॊ मधुसूदन
पूजां कृतां परीयमाणैर नामंस्थाः पुरुषॊत्तम
वैरं नॊ नास्ति भवता गॊविन्द न च विग्रहः
स भवान परसमीक्ष्यैतन नेदृशं वक्तुम अर्हति
एवम उक्तः परत्युवाच धार्तराष्ट्रं जनार्दनः
अभिवीक्ष्य सहामात्यं दाशार्हः परहसन्न इव
नाहं कामान न संरम्भान न दवेषान नार्थकारणात
न हेतुवादाल लॊभाद वा धर्मं जह्यां कथं चन
संप्रीति भॊज्यान्य अन्नानि आपद भॊज्यानि वा पुनः
न च संप्रीयसे राजन न चाप्य आपद गता वयम
अकस्माद दविषसे राजञ जन्मप्रभृति पाण्डवान
परियानुवर्तिनॊ भरातॄन सर्वैः समुदितान गुणैः
अकस्माच चैव पार्थानां दवेषणं नॊपपद्यते
धर्मे सथिताः पाण्डवेयाः कस तान किं वक्तुम अर्हति
यस तान दवेष्टि स मां दवेष्टि यस तान अनु स माम अनु
ऐकात्म्यं मां गतं विद्धि पाण्डवैर धर्मचारिभिः
कामक्रॊधानुवर्ती हि यॊ मॊहाद विरुरुत्सते
गुणवन्तं च यॊ दवेष्टि तम आहुः पुरुषाधमम
यः कल्याण गुणाञ जञातीन मॊहाल लॊभाद दिदृक्षते
सॊ ऽजितात्माजित करॊधॊ नचिरं तिष्ठति शरियम
अथ यॊ गुणसंपन्नान हृदयस्याप्रियान अपि
परियेण कुरुते वश्यांश चिरं यशसि तिष्ठति
सर्वम एतद अभॊक्तव्यम अन्नं दुष्टाभिसंहितम
कषत्तुर एकस्य भॊक्तव्यम इति मे धीयते मतिः
एवम उक्त्वा महाबाहुर दुर्यॊधनम अमर्षणम
निश्चक्राम ततः शुभ्राद धार्तराष्ट्र निवेशनात
निर्याय च महाबाहुर वासुदेवॊ महामनाः
निवेशाय ययौ वेश्म विरुदस्य महात्मनः
तम अभ्यगच्छद दरॊणश च कृपॊ भीष्मॊ ऽथ बाह्लिकः
कुरवश च महाबाहुं विरुदस्य गृहे सथितम
ते ऽभिगम्याब्रुवंस तत्र कुरवॊ मधुसूदनम
निवेदयामॊ वार्ष्णेय सरत्नांस ते गृहान्वयम
तान उवाच महातेजाः कौरवान मधुसूदनः
सर्वे भवन्तॊ गच्छन्तु सर्वा मे ऽपचितिः कृता
यातेषु कुरुषु कषत्ता दाशार्हम अपराजितम
अभ्यर्चयाम आस तदा सर्वकामैः परयत्नवान
ततः कषत्तान्न पानानि शुचीनि गुणवन्ति च
उपाहरद अनेकानि केशवाय महात्मने
तैर तर्पयित्वा परथमं बराह्मणान मधुसूदनः
वेदविद्भ्यॊ ददौ कृष्णः परमद्रविणान्य अपि
ततॊ ऽनुयायिभिः सार्धं मरुद्भिर इव वासवः
विदुरान्नानि बुभुजे शुचीनि गुणवन्ति च
[व]
तं भुक्तवन्तम आश्वस्तं निशायां विदुरॊ ऽबरवीत
नेदं सम्यग वयवसितं केशवागमनं तव
अर्धधर्मातिगॊ मूढः संरम्भी च जनार्दन
मानघ्नॊ मानकामश च वृद्धानां शासनातिगः
धर्मशास्त्रातिगॊ मन्दॊ दुरात्मा परग्रहं गतः
अनेयः शरेयसां पापॊ धार्तराष्ट्रॊ जनार्दन
कामात्मा पराज्ञमानी च मित्रध्रुक सर्वशङ्कितः
अकर्ता चाकृतज्ञश च तयक्तधर्मः परियानृतः
एतैश चान्यैश च बहुभिर दॊषैर एष समन्वितः
तवयॊच्यमानः शरेयॊ ऽपि संरम्भान न गरहीष्यति
सेना समुदयं दृष्ट्वा पार्थिवं मधुसूदन
कृतार्थं मन्यते बाल आत्मानम अविचक्षणः
एकः कर्णः पराञ जेतुं समर्थ इति निश्चितम
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेः स शमं नॊपयास्यति
भीष्मे दरॊणे कृपे कर्णे दरॊणपुत्रे जयद्रथे
भूयसीं वर्तते वृत्तिं न शमे कुरुते मनः
निश्चितं धार्तराष्ट्राणां सकर्णानां जनार्दन
भीष्मद्रॊणकृपान पार्था न शक्ताः परतिवीक्षितुम
संविच च धार्तराष्ट्राणां सर्वेषाम एव केशव
शमे परयतमानस्य तव सौभ्रात्र काङ्क्षिणः
न पाण्डवानाम अस्माभिः परतिदेयं यथॊचितम
इति वयवसितास तेषु वचनं सयान निरर्थकम
यत्र सूक्तं दुरुक्तं च समं सयान मधुसूदन
न तत्र परलपेत पराज्ञॊ बधिरेष्व इव गायनः
अविजानत्सु मूढेषु निर्मर्यादेषु माधव
न तवं वाक्यं बरुवन युक्तश चाण्डालेषु दविजॊ यथा
सॊ ऽयं बलस्थॊ मूढश च न करिष्यति ते वचः
तस्मिन निरर्थकं वाक्यम उक्तं संपत्स्यते तव
तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां पापचेतसाम
तव मध्यावतरणं मम कृष्ण न रॊचते
दुर्बुद्धीनाम अशिष्टानां बहूनां पापचेतसाम
परतीपं वचनं मध्ये तव कृष्ण न रॊचते
अनुपासितवृद्धत्वाच छरिया मॊहाच च दर्पितः
वयॊ दर्पाद अमर्षाच च न ते शरेयॊ गरहीष्यति
बलं बलवद अप्य अस्य यदि वक्ष्यसि माधव
तवय्य अस्य महती शङ्का न करिष्यति ते वचः
नेदम अद्य युधा शक्यम इन्द्रेणापि सहामरैः
इति वयवसिताः सर्वे धार्तराष्ट्रा जनार्दन
तेष्व एवम उपपन्नेषु कामक्रॊधानुवर्तिषु
समर्थम अपि ते वाक्यम असमर्थं भविष्यति
मध्ये तिष्ठन हस्त्यनीकस्य मन्दॊ; रथाश्वयुक्तस्य बलस्य मूढः
दुर्यॊधनॊ मन्यते वीतमन्युः; कृत्स्ना मयेयं पृथिवी जितेति
आशंसते धृतराष्ट्रस्य पुत्रॊ; महाराज्यम असपत्नं पृथिव्याम
तस्मिञ शमः केवलॊ नॊपलभ्यॊ; बद्धं सन्तम आगतं मन्यते ऽरथम
पर्यस्तेयं पृथिवी कालपक्वा; दुर्यॊधनार्थे पाण्डवान यॊद्धुकामाः
समागताः सर्वयॊधाः पृथिव्यां; राजानश च कषितिपालैः समेताः
सर्वे चैते कृतवैराः पुरस्तात; तवया राजानॊ हृतसाराश च कृष्ण
तवॊद्वेगात संश्रिता धार्तराष्ट्रान; सुसंहताः सह कर्णेन वीराः
तयक्तात्मानः सह दुर्यॊधनेन; सृष्टा यॊद्धुं पाण्डवान सर्वयॊधाः
तेषां मध्ये परविशेथा यदि तवं; न तन मतं मम दाशार्ह वीर
तेषां समुपविष्टानां बहूनां दुष्टचेतसाम
कथं मध्यं परपद्येथाः शत्रूणां शत्रुकर्शन
सर्वथा तवं महाबाहॊ देवैर अपि दुरुत्सहः
परभावं पौरुषं बुद्धिं जानामि तव शत्रुहन
या मे परीतिः पाण्डवेषु भूयः सा तवयि माधव
परेम्णा च बहुमानाच च सौहृदाच च बरवीम्य अहम
[भ]
यथा बरूयान महाप्राज्ञॊ यथा बरूयाद विचक्षणः
यथा वाच्यस तवद्विधेन सुहृदा मद्विधः सुहृत
धर्मार्थयुक्तं तथ्यं च यथा तवय्य उपपद्यते
तथा वचनम उक्तॊ ऽसमि तवयैतत पितृमातृवत
सत्यं पराप्तं च युक्तं चाप्य एवम एव यथात्थ माम
शृणुष्वागमने हेतुं विदुरावहितॊ भव
दौरात्म्यं धार्तराष्ट्रस्य कषत्रियाणां च वैरिताम
सर्वम एतद अहं जानन कषत्तः पराप्तॊ ऽदय कौरवान
पर्यस्तां पृथिवीं सर्वां साश्वां सरथ कुञ्जराम
यॊ मॊचयेन मृत्युपाशात पराप्नुयाद धर्मम उत्तमम
धर्मकार्यं यतञ शक्त्या न चेच छक्नॊति मानवः
पराप्तॊ भवति तत पुण्यम अत्र मे नास्ति संशयः
मनसा चिन्तयन पापं कर्मणा नाभिरॊचयन
न पराप्नॊति फलं तस्य एवं धर्मविदॊ विदुः
सॊ ऽहं यतिष्ये परशमं कषत्तः कर्तुम अमायया
कुरूणां सृञ्जयानां च संग्रामे विनशिष्यताम
सेयम आपन महाघॊरा कुरुष्व एव समुत्थिता
कर्ण दुर्यॊधन कृता सर्वे हय एते तद अन्वयाः
वयसनैः कलिश्यमानं हि यॊ मित्रं नाभिपद्यते
अनुनीय यथाशक्ति तं नृशंसं विदुर बुधाः
आ केशग्रहणान मित्रम अकार्यात संनिवर्तयन
अवाच्यः कस्य चिद भवति कृतयत्नॊ यथाबलम
तत समर्थं शुभं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम
धार्तराष्ट्रः सहामात्यॊ गरहीतुं विदुरार्हति
हितं हि धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां तथैव च
पृथिव्यां कषत्रियाणां च यतिष्ये ऽहम अमायया
हिते परयतमानं मां शङ्केद दुर्यॊधनॊ यदि
हृदयस्य च मे परीतिर आनृण्यं च भविष्यति
जञातीनां हि मिथॊ भेदे यन मित्रं नाभिपद्यते
सर्वयत्नेन मध्यस्थं न तन मित्रं विदुर बुधाः
न मां बरूयुर अधर्मज्ञा मूढा असुहृदस तथा
शक्तॊ नावारयत कृष्णः संरब्धान कुरुपाण्डवान
उभयॊः साधयन्न अर्थम अहम आगत इत्य उत
तत्र यत्नम अहं कृत्वा गच्छेयं नृष्व अवाच्यताम
मम धर्मार्थयुक्तं हि शरुत्वा वाक्यम अनामयम
न चेद आदास्यते बालॊ दिष्टस्य वशम एष्यति
अहापयन पाण्डवार्थं यथावच; छमं कुरूणां यदि चाचरेयम
पुण्यं च मे सयाच चरितं महार्थं; मुच्येरंश च कुरवॊ मृत्युपाशात
अपि वाचं भाषमाणस्य काव्यां; धर्मारामाम अर्थवतीम अहिंस्राम
अवेक्षेरन धार्तराष्ट्राः समर्थां; मां च पराप्तं कुरवः पूजयेयुः
न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः
करुद्धस्य परमुखे सथातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः
[व]
इत्य एवम उक्त्वा वचनं वृष्णीनाम ऋषभस तदा
शयने सुखसंस्पर्शे शिश्ये यदुसुखावहः
[व]
तथा कथयतॊर एव तयॊर बुद्धिमतॊस तदा
शिवा नक्षत्रसंपन्ना सा वयतीयाय शर्वरी
धर्मार्थकामयुक्ताश च विचित्रार्थपदाक्षराः
शृण्वतॊ विविधा वाचॊ विदुरस्य महात्मनः
कथाभिर अनुरूपाभिः कृष्णस्यामित तेजसः
अकामस्येव कृष्णस्य सा वयतीयाय शर्वरी
ततस तु सवरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः
शङ्खदुन्दुभिनिर्घॊषैः केशवं परत्यबॊधयन
तत उत्थाय दाशार्ह ऋषभः सर्वसात्वताम
सर्वम आवश्यकं चक्रे परातः कार्यं जनार्दनः
कृतॊद कार्यजप्यः स हुताग्निः समलंकृतः
तत आदित्यम उद्यन्तम उपातिष्ठत माधवः
अथ दुर्यॊधनः कृष्णं शकुनिश चापि सौबलः
संध्यां तिष्ठन्तम अभ्येत्य दाशार्हम अपराजितम
आचक्षेतां तु कृष्णस्य धृतराष्ट्रं सभा गतम
कुरूंश च भीष्म परमुखान राज्ञः सर्वांश च पार्थिवान
तवाम अर्थयन्ते गॊविन्द दिवि शक्रम इवामराः
ताव अभ्यनन्दद गॊविन्दः साम्ना परमवल्गुना
ततॊ विमल आदित्ये बराह्मणेभ्यॊ जनार्दनः
ददौ हिरण्यं वासांसि गाश चाश्वांश च परंतपः
विसृष्टवन्तं रत्नानि दाशार्हम अपराजितम
तिष्ठन्तम उपसंगम्य ववन्दे सारथिस तदा
तम उपस्थितम आज्ञाय रथं दिव्यं महामनाः
महाभ्रघननिर्घॊषं सर्वरत्नविभूषितम
अग्निं परदक्षिणं कृत्वा बराह्मणांश च जनार्दनः
कौस्तुभं मणिम आमुच्य शरिया परमया जवलन
कुरुभिः संवृतः कृष्णॊ वृष्णिभिश चाभिरक्षितः
आतिष्ठत रथं शौरिः सर्वयादवनन्दनः
अन्वारुरॊह दाशार्हं विदुरः सर्वधर्मवित
सर्वप्राणभृतां शरेष्ठं सर्वधर्मभृतां वरम
ततॊ दुर्यॊधनः कृष्णं शकुनिश चापि सौबलः
दवितीयेन रथेनैनम अन्वयातां परंतपम
सात्यकिः कृतवर्मा च वृष्णीनां च महारथाः
पृष्ठतॊ ऽनुययुः कृष्णं रथैर अश्वैर गजैर अपि
तेषां हेमपरिष्कारा युक्ताः परमवाजिभिः
गच्छतां घॊषिणश चित्राश चारु बभ्राजिरे रथाः
संमृष्टसंसिक्त रजः परतिपेदे महापथम
राजर्षिचरितं काले कृष्णॊ धीमाञ शरिया जवलन
ततः परयाते दाशार्हे परावाद्यन्तैक पुष्कराः
शङ्खाश च दध्मिरे तत्र वाद्यान्य अन्यानि यानि च
परवीराः सर्वलॊकस्य युवानः सिंहविक्रमाः
परिवार्य रथं शौरेर अगच्छन्त परंतपाः
ततॊ ऽनये बहुसाहस्रा विचित्राद्भुत वाससः
असि परासायुध धराः कृष्णस्यासन पुरःसराः
गजाः परःशतास तत्र वराश चाश्वाः सहस्रशः
परयान्तम अन्वयुर वीरं दाशार्हम अपराजितम
पुरं कुरूणां संवृत्तं दरष्टुकामं जनार्दनम
सवृद्धबालं सस्त्रीकं रथ्या गतम अरिंदमम
वेदिकापाश्रिताभिश च समाक्रान्तान्य अनेकशः
परचलन्तीव भारेण यॊषिद्भिर भवनान्य उत
संपूज्यमानः कुरुभिः संशृण्वन विविधाः कथाः
यथार्हं परतिसत्कुर्वन परेक्षमाणः शनैर ययौ
ततः सभां समासाद्य केशवस्यानुयायिनः
सशङ्खैर वेणुनिर्घॊषैर दिशः सर्वा वयनादयन
ततः सा समितिः सर्वा राज्ञाम अमिततेजसाम
संप्राकम्पत हर्षेण कृष्णागमन काङ्क्षया
ततॊ ऽभयाशगते कृष्णे समहृष्यन नराधिपाः
शरुत्वा तं रथनिर्घॊषं पर्यज्ञ्य निनदॊपमम
आसाद्य तु सभा दवारम ऋषभः सर्वसात्वताम
अवतीर्य रथाच छौरिः कैलासशिखरॊपमात
नगमेघप्रतीकाशां जवलन्तीम इव तेजसा
महेन्द्र सदन परख्यां परविवेश सभां ततः
पाणौ गृहीत्वा विदुरं सात्यकिं च महायशाः
जयॊतींष्य आदित्यवद राजन कुरून परच्छादयञ शरिया
अग्रतॊ वासुदेवस्य कर्णदुर्यॊधनाव उभौ
वृष्णयः कृतवर्मा च आसन कृष्णस्य पृष्ठतः
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य भीष्मद्रॊणादयस ततः
आसनेभ्यॊ ऽचलन सर्वे पूजयन्तॊ जनार्दनम
अभ्यागच्छति दाशार्हे परज्ञा चक्षुर महामनाः
सहैव भीष्मद्रॊणाभ्याम उदतिष्ठन महायशाः
उत्तिष्ठति महाराजे धृतराष्ट्रे जनेश्वरे
तानि राजसहस्राणि समुत्तस्थुः समन्ततः
आसनं सर्वतॊभद्रं जाम्बूनदपरिष्कृतम
कृष्णार्थे कल्पितं तत्र धृतराष्ट्रस्य शासनात
समयमानस तु राजानं भीष्मद्रॊणौ च माधवः
अभ्यभाषत धर्मात्मा राज्ञश चान्यान यथा वयः
तत्र केशवम आनर्चुः सम्यग अभ्यागतं सभाम
राजानः पार्थिवाः सर्वे कुरवश च जनार्दनम
तत्र तिष्ठन स दाशार्हॊ राजमध्ये परंतपः
अपश्यद अन्तरिक्षस्थान ऋषीन परपुरंजयः
ततस तान अभिसंप्रेक्ष्य नारदप्रमुखान ऋषीन
अभ्यभाषत दाशार्हॊ भीष्मं शांतनवं शनैः
पार्थिवीं समितिं दरष्टुम ऋषयॊ ऽभयागता नृप
निमन्त्र्यताम आसनैश च सत्कारेण च भूयसा
नैतेष्व अनुपविष्टेषु शक्यं केन चिद आसितुम
पूजा परयुज्यताम आशु मुनीनां भावितात्मनाम
ऋषीञ शांतनवॊ दृष्ट्वा सभा दवारम उपस्थितान
तवरमाणस ततॊ भृत्यान आसनानीत्य अचॊदयत
आसनान्य अथ मृष्टानि महान्ति विपुलानि च
मणिकाञ्चनचित्राणि समाजह्रुस ततस ततः
तेषु तत्रॊपविष्टेषु गृहीतार्धेषु भारत
निषसादासने कृष्णॊ राजानश च यथासनम
दुःशासनः सात्यकये ददाव आसनम उत्तमम
विविंशतिर ददौ पीठं काञ्चनं कृतवर्मणे
अविदूरे ऽथ कृष्णस्य कर्णदुर्यॊधनाव उभौ
एकासने महात्मानौ निषीदतुर अमर्षणौ
गान्धारराजः शकुनिर गान्धारैर अभिरक्षितः
निषसादासने राजा सह पुत्रॊ विशां पते
विदुरॊ मणिपीठे तु शुक्लस्पर्ध्याजिनॊत्तरे
संस्पृशन्न आसनं शौरेर महामतिर उपाविशत
चिरस्य दृष्ट्वा दाशार्हं राजानः सर्वपार्थिवाः
अमृतस्येव नातृप्यन परेक्षमाणा जनार्दनम
अतसी पुष्पसंकाशः पीतवासा जनार्दनः
वयभ्राजत सभामध्ये हेम्नीवॊपहितॊ मणिः
ततस तूष्णीं सर्वम आसीद गॊविन्द गतमानसम
न तत्र कश चित किं चिद धि वयाजहार पुमान कव चित
[व]
तेष्व आसीनेषु सर्वेषु तूष्णींभूतेषु राजसु
वाक्यम अभ्याददे कृष्णः सुदंष्ट्रॊ दुन्दुभिस्वनः
जीमूत इव धर्मान्ते सर्वां संश्रावयन सभाम
धृतराष्ट्रम अभिप्रेक्ष्य समभाषत माधवः
कुरूणां पाण्डवानां च शमः सयाद इति भारत
अप्रयत्नेन वीराणाम एतद यतितुम आगतः
राजन नान्यत परवक्तव्यं तव निःश्रेयसं वचः
विदितं हय एव ते सर्वं वेदितव्यम अरिंदम
इदम अद्य कुलं शरेष्ठं सर्वराजसु पार्थिव
शरुतवृत्तॊपसंपन्नं सर्वैः समुदितं गुणैः
कृपानुकम्पा कारुण्यम आनृशंस्यं च भारत
तथार्जवं कषमा सत्यं कुरुष्व एतद विशिष्यते
तस्मिन्न एवंविधे राजन कुले महति तिष्ठति
तवन्निमित्तं विशेषेण नेह युक्तम असांप्रतम
तवं हि वारयिता शरेष्ठः कुरूणां कुरुसत्तम
मिथ्या परचरतां तात बाह्येष्व आभ्यन्तरेषु च
ते पुत्रास तव कौरव्य दुर्यॊधन पुरॊगमाः
धर्मार्थौ पृष्ठतः कृत्वा परचरन्ति नृशंसवत
अशिष्टा गतमर्यादा लॊभेन हृतचेतसः
सवेषु बन्धुषु मुख्येषु तद वेत्थ भरतर्षभ
सेयम आपन महाघॊरा कुरुष्व एव समुत्थिता
उपेक्ष्यमाणा कौरव्य पृथिवीं घातयिष्यति
शक्या चेयं शमयितुं तवं चेद इच्छसि भारत
न दुष्करॊ हय अत्र शमॊ मतॊ मे भरतर्षभ
तवय्य अधीनः शमॊ राजन मयि चैव विशां पते
पुत्रान सथापय कौरव्य सथापयिष्याम्य अहं परान
आज्ञा तव हि राजेन्द्र कार्या पुत्रैः सहान्वयैः
हितं बलवद अप्य एषां तिष्ठतां तव शासने
तव चैव हितं राजन पाण्डवानाम अथॊ हितम
शमे परयतमानस्य मम शासनकाङ्क्षिणाम
सवयं निष्कलम आलक्ष्य संविधत्स्व विशां पते
सह भूतास तु भरतास तवैव सयुर जनेश्वर
धर्मार्थयॊर तिष्ठ राजन पाण्डवैर अभिरक्षितः
न हि शक्यास तथा भूता यत्नाद अपि नराधिप
न हि तवां पाण्डवैर जेतुं रक्ष्यमाणं महात्मभिः
इन्द्रॊ ऽपि देवैः सहितः परसहेत कुतॊ नृपाः
यत्र भीष्मश च दरॊणश च कृपः कर्णॊ विविंशतिः
अश्वत्थामा विकर्णश च सॊमदत्तॊ ऽथ बाह्लिकः
सैन्धवश च कलिङ्गश च काम्बॊजश च सुदक्षिणः
युधिष्ठिरॊ भीमसेनः सव्यसाची यमौ तथा
सात्यकिश च महातेजा युयुत्सुश च महारथ
कॊ नु तान विपरीतात्मा युध्येत भरतर्षभ
लॊकस्येश्वरतां भूयः शत्रुभिश चाप्रधृष्यताम
पराप्स्यसि तवम अमित्रघ्न सहितः कुरुपाण्डवैः
तस्य ते पृथिवीपालास तवत्समाः पृथिवीपते
शरेयांसश चैव राजानः संधास्यन्ते परंतप
स तवं पुत्रैश च पौत्रैश च भरातृभिः पितृभिस तथा
सुहृद्भिः सर्वतॊ गुप्तः सुखं शक्ष्यसि जीवितुम
एतान एव पुरॊधाय सत्कृत्य च यथा पुरा
अखिलां भिक्ष्यसे सर्वां पृथिवीं पृथिवीपते
एतैर हि सहितः सर्वैः पाण्डवैः सवैश च भारत
अन्यान विजेष्यसे शत्रून एष सवार्थस तवाखिलः
तैर एवॊपार्जितां भूमिं भॊक्ष्यसे च परंतप
यदि संपत्स्यसे पुत्रैः सहामात्यैर नराधिप
संयुगे वै महाराज दृश्यते सुमहान कषयः
कषये चॊभयतॊ राजन कं धर्मम अनुपश्यसि
पाण्डवैर निहतैः संख्ये पुत्रैर वापि महाबलैः
यद विन्देथाः सुखं राजंस तद बरूहि भरतर्षभ
शूराश च हि कृतास्त्राश च सर्वे युद्धाभिकाङ्क्षिणः
पाण्डवास तावकाश चैव तान रक्ष महतॊ भयात
न पश्येम कुरून सर्वान पाण्डवांश चैव संयुगे
कषीणान उभयतः शूरान रथेभ्यॊ रथिभिर हतान
समवेताः पृथिव्यां हि राजानॊ राजसत्तम
अमर्षवशम आपन्ना नाशयेयुर इमाः परजाः
तराहि राजन्न इमं लॊकं न नश्येयुर इमाः परजाः
तवयि परकृतिम आपन्ने शेषं सयात कुरुनन्दन
शुक्ला वदान्या हरीमन्त आर्याः पुण्याभिजातयः
अन्यॊन्यसचिवा राजंस तान पाहि महतॊ भयात
शिवेनेमे भूमिपालाः समागम्य परस्परम
सह भुक्त्वा च पीत्वा च परतियान्तु यथा गृहम
सुवाससः सरग्विणश च सत्कृत्य भरतर्षभ
अमर्षांश च निराकृत्य वैराणि च परंतप
हार्दं यत पाण्डवेष्व आसीत पराप्ते ऽसमिन्न आयुषः कषये
तद एव ते भवत्य अद्य शश्वच च भरतर्षभ
बाला विहीनाः पित्रा ते तवयैव परिवर्धिताः
तान पालय यथान्यायं पुत्रांश च भरतर्षभ
भवतैव हि रक्ष्यास ते वयसनेषु विशेषतः
मा ते धर्मस तथैवार्थॊ नश्येत भरतर्षभ
आहुस तवां पाण्डवा राजन्न अभिवाद्य परसाद्य च
भवतः शासनाद दुःखम अनुभूतं सहानुगैः
दवादशेमानि वर्षाणि वने निर्व्युषितानि नः
तरयॊदशं तथाज्ञातैः सजने परिवत्सरम
सथाता नः समये तस्मिन पितेति कृतनिश्चयाः
नाहास्म समयं तात तच च नॊ बराह्मणा विदुः
तस्मिन नः समये तिष्ठ सथितानां भरतर्षभ
नित्यं संक्लेशिता राजन सवराज्यांशं लभेमहि
तवं धर्मम अर्थं युञ्जानः सम्यङ नस तरातुम अर्हसि
गुरुत्वं भवति परेक्ष्य बहून कलेशांस तितिक्ष्महे
स भवान मातृपितृवद अस्मासु परतिपद्यताम
गुरॊर गरीयसी वृत्तिर या च शिष्यस्य भारत
पित्रा सथापयितव्या हि वयम उत्पथम आस्थिताः
संस्थापय पथिष्व अस्मांस तिष्ठ राजन सववर्त्मनि
आहुश चेमां परिषदं पुत्रास ते भरतर्षभ
धर्मज्ञेषु सभासत्सु नेह युक्तम असांप्रतम
यत्र धर्मॊ हय अधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च
हन्यते परेक्षमाणानां हतास तत्र सभासदः
विद्धॊ धर्मॊ हय अधर्मेण सभां यत्र परपद्यते
न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास तत्र सभासदः
धर्म एतान आरुजति यथा नद्य अनुकूलजान
ये धर्मम अनुपश्यन्तस तूष्णीं धयायन्त आसते
ते सत्यम आहुर धर्मं च नयाय्यं च भरतर्षभ
शक्यं किम अन्यद वक्तुं ते दानाद अन्यज जनेश्वर
बरुवन्तु वा महीपालाः सभायां ये समासते
धर्मार्थौ संप्रधार्यैव यदि सत्यं बरवीम्य अहम
परमुञ्चेमान मृत्युपाशात कषत्रियान कषत्रियर्षभ
परशाम्य भरतश्रेष्ठ मा मन्युवशम अन्वगाः
पित्र्यं तेभ्यः परदायांशं पाण्डवेभ्यॊ यथॊचितम
ततः सपुत्रः सिद्धार्थॊ भुङ्क्ष्व भॊगान परंतप
अजातशत्रुं जानीषे सथितं धर्मे सतां सदा
सपुत्रे तवयि वृत्तिं च वर्तते यां नराधिप
दाहितश च निरस्तश च तवाम एवॊपाश्रितः पुनः
इन्द्रप्रस्थं तवयैवासौ सपुत्रेण विवासितः
स तत्र निवसन सर्वान वशम आनीय पार्थिवान
तवन मुखान अकरॊद राजन न च तवाम अत्यवर्तत
तस्यैवं वर्तमानस्य सौबलेन जिहीर्षता
राष्ट्राणि धनधान्यं च परयुक्तः परमॊपधिः
स ताम अवस्थां संप्राप्य कृष्णां परेक्ष्य सभा गताम
कषत्रधर्माद अमेयात्मा नाकम्पत युधिष्ठिरः
अहं तु तव तेषां च शरेय इच्छामि भारत
धर्माद अर्थात सुखाच चैव मा राजन नीनशः परजाः
अनर्थम अर्थं मन्वाना अर्थं वानर्थम आत्मनः
लॊभे ऽतिप्रसृतान पुत्रान निगृह्णीष्व विशां पते
सथिताः शुश्रूषितुं पार्थाः सथिता यॊद्धुम अरिंदमाः
यत ते पथ्यतमं राजंस तस्मिंस तिष्ठ परंतप
तद वाक्यं पार्थिवाः सर्वे हृदयैः समपूजयन
न तत्र कश चिद वक्तुं हि वाचं पराकामद अग्रतः
[व]
तस्मिन्न अभिहिते वाक्ये केशवेन महात्मना
सतिमिता हृष्टरॊमाण आसन सर्वे सभासदः
कः सविद उत्तरम एतस्माद वक्तुम उत्सहते पुमान
इति सर्वे मनॊभिस ते चिन्तयन्ति सम पार्थिवाः
तथा तेषु च सर्वेषु तूष्णींभूतेषु राजसु
जामदग्न्य इदं वाक्यम अब्रवीत कुरुसंसदि
इमाम एकॊपमां राजञ शृणु सत्याम अशङ्कितः
तां शरुत्वा शरेय आदत्स्व यदि साध्व इति मन्यसे
राजा दम्भॊद्भवॊ नाम सार्वभौमः पुराभवत
अखिलां बुभुजे सर्वां पृथिवीम इति नः शरुतम
स सम नित्यं निशापाये परातर उत्थाय वीर्यवान
बराह्मणान कषत्रियांश चैव पृच्छन्न आस्ते महारथः
अस्ति कश चिद विशिष्टॊ वा मद्विधॊ वा भवेद युधि
शुद्रॊ वैश्यः कषत्रियॊ वा बराह्मणॊ वापि शस्त्रभृत
इति बरुवन्न अन्वचरत स राजा पृथिवीम इमाम
दर्पेण महता मत्तः कं चिद अन्यम अचिन्तयन
तं सम वैद्या अकृपणा बराह्मणाः सर्वतॊ ऽभयाः
परत्यषेधन्त राजानं शलाघमानं पुनः पुनः
परतिषिध्यमानॊ ऽपय असकृत पृच्छत्य एव स वै दविजान
अभिमानी शरिया मत्तस तम ऊचुर बराह्मणास तदा
तपस्विनॊ महात्मानॊ वेद वरतसमन्विताः
उदीर्यमाणं राजानं करॊधदीप्ता दविजातयः
अनेकजननं सख्यं ययॊः पुरुषसिंहयॊः
तयॊस तवं न समॊ राजन भवितासि कदा चन
एवम उक्तः स राजा तु पुनः पप्रच्छ तान दविजान
कव तौ वीरौ कव जन्मानौ किं कर्माणौ च कौ च तौ
[बराह्मणाह]
नरॊ नारायणश चैव तापसाव इति नः शरुतम
आयातौ मानुषे लॊके ताभ्यां युध्यस्व पार्थिव
शरूयते तौ महात्मानौ नरनारायणाव उभौ
तपॊ घॊरम अनिर्देश्यं तप्येते गन्धमादने
[राम]
स राजा महतीं सेनां यॊजयित्वा षडङ्गिनीम
अमृष्यमाणः संप्रायाद यत्र ताव अपराजितौ
स गत्वा विषमं घॊरं पर्वतं गन्धमादनम
मृगयाणॊ ऽनवगच्छत तौ तापसाव अपराजितौ
तौ दृष्ट्वा कषुत्पिपासाभ्यां कृशौ धमनि संततौ
शीतवातातपैश चैव कर्शितौ पुरुषॊत्तमौ
अभिगम्यॊपसंगृह्य पर्यपृच्छद अनामयम
तम अर्चित्वा मूलफलैर आसनेनॊदकेन च
नयमन्त्रयेतां राजानं किं कार्यं करियताम इति
[दम्भौद्भव]
बाहुभ्यां मे जिता भूमिर निहताः सर्वशत्रवः
भवद्भ्यां युद्धम आकाङ्क्षन्न उपयातॊ ऽसमि पर्वतम
आतिथ्यं दीयताम एतत काङ्क्षितं मे चिरं परति
[नरनारायणौ]
अपेतक्रॊधलॊभॊ ऽयम आश्रमॊ राजसत्तम
न हय अस्मिन्न आश्रमे युद्धं कुतः शस्त्रं कुतॊ ऽनृजुः
अन्यत्र युद्धम आकाङ्क्ष्व बहवः कषत्रिया कषितौ
[र]
उच्यमानस तथापि सम भूय एवाभ्यभाषत
पुनः पुनः कषम्यमाणः सान्त्व्यमानश च भारत
दम्भॊद्भवॊ युद्धम इच्छन्न आह्वयत्य एव तापसौ
ततॊ नरस तव इषीकाणां मुष्टिम आदाय कौरव
अब्रवीद एहि युध्यस्व युद्धकामुक कषत्रिय
सर्वशस्त्राणि चादत्स्व यॊजयस्व च वाहिनीम
अहं हि ते विनेष्यामि युद्धश्रद्धाम इतः परम
[द]
यद्य एतद अस्त्रम अस्मासु युक्तं तापस मन्यसे
एतेनापि तवया यॊत्स्ये युद्धार्थी हय अहम आगतः
[र]
इत्य उक्त्वा शरवर्षेण सर्वतः समवाकिरत
दम्भॊद्भवस तापसं तं जिघांसुः सह सैनिकः
तस्य तान अस्यतॊ घॊरान इषून परतनुच छिदः
कदर्थी कृत्यस मुनिर इषीकाभिर अपानुदत
ततॊ ऽसमै परासृजद घॊरम ऐषीकम अपराजितः
अस्त्रम अप्रतिसंधेयं तद अद्भुतम इवाभवत
तेषाम अक्षीणि कर्णांश च नस्तकांश चैव मायया
निमित्तवेधी स मुनिर इषीकाभिः समर्पयत
स दृष्ट्वा शवेतम आकाशम इषीकाभिः समाचितम
पादयॊर नयपतद राजा सवस्ति मे ऽसत्व इति चाब्रवीत
तम अब्रवीन नरॊ राजञ शरण्यः शरणैषिणाम
बरह्मण्यॊ भव धर्मात्मा मा च समैवं पुनः कृथाः
मा च दर्पसमाविष्टः कषेप्सीः कांश चित कदा चन
अल्पीयांसं विशिष्टं वा तत ते राजन परं हितम
कृतप्रज्ञॊ वीतलॊभॊ निरहंकार आत्मवान
दान्तः कषान्तॊ मृदुः कषेमः परजाः पालय पार्थिव
अनुज्ञातः सवस्ति गच्छ मैवं भूयः समाचरेः
कुशलं बराह्मणान पृच्छेर आवयॊर वचनाद भृशम
ततॊ राजा तयॊः पादाव अभिवाद्य महात्मनॊः
परत्याजगाम सवपुरं धर्मं चैवाचिनॊद भृशम
सुमहच चापि तत कर्म यन नरेण कृतं पुरा
ततॊ गुणैः सुबहुभिः शरेष्ठॊ नारायणॊ ऽभवत
तस्माद यावद धनुःश्रेष्ठे गाण्डीवे ऽसव्रं न युज्यते
तावत तवं मानम उत्सृज्य गच्छ राजन धनंजयम
काकुदीकं शुकं नाकम अक्षिसंतर्जनं तथा
संतानं नर्तनं घॊरम आस्यम ओदकम अष्टमम
एतैर विद्धाः सर्व एव मरणं यान्ति मानवाः
उन्मत्ताश च विचेष्टन्ते नष्टसंज्ञा विचेतसः
सवपन्ते च पलवन्ते च छर्दयन्ति च मानवाः
मूत्रयन्ते च सततं रुदन्ति च हसन्ति च
असंख्येया गुणाः पार्थे तद विशिष्टॊ जनार्दनः
तवम एव भूयॊ जानासि कुन्तीपुत्रं धनंजयम
नरनारायणौ यौ तौ ताव एवार्जुन केशवौ
विनाजीहि महाराज परवीरौ पुरुषर्षभौ
यद्य एतद एवं जानासि न च माम अतिशङ्कसे
आर्यां मतिं समास्थाय शाम्य भारत पाण्डवैः
अथ चेन मन्यसे शरेयॊ न मे भेदॊ भवेद इति
परशाम्य भरत शरेष्ठॊ मा च युद्धे मनः कृथाः
भवतां च कुरुश्रेष्ठ कुलं बहुमतं भुवि
तत तथैवास्तु भद्रं ते सवार्थम एवानुचिन्तय
[व]
जामदग्न्यवचः शरुत्वा कण्वॊ ऽपि भगवान ऋषिः
दुर्यॊधनम इदं वाक्यम अब्रवीत कुरुसंसदि
अक्षयश चाव्ययश चैव बरह्मा लॊकपितामहः
तथैव भगवन्तौ तौ नरनारायणाव ऋषी
आदित्यानां हि सर्वेषां विष्णुर एकः सनातनः
अजय्यश चाव्ययश चैव शाश्वतः परभुर ईश्वरः
निमित्तमरणास तव अन्ये चन्द्रसूर्यौ मही जलम
वायुर अग्निस तथाकाशं गरहास तारागणास तथा
ते च कषयान्ते जगतॊ हित्वा लॊकत्रयं सदा
कषयं गच्छन्ति वै सर्वे सृज्यन्ते च पुनः पुनः
मुहूर्तमरणास तव अन्ये मानुषा मृगपक्षिणः
तरियग यॊन्यश च ये चान्ये जीवलॊकचराः समृताः
भूयिष्ठेन तु राजानः शरियं भुक्त्वायुषः कषये
मरणं परतिगच्छन्ति भॊक्तुं सुकृतदुष्कृतम
स भवान धर्मपुत्रेण शम कर्तुम इहार्हति
पाण्डवाः कुरवश चैव पालयन्तु वसुंधराम
बलवान अहम इत्य एव न मन्तव्यं सुयॊधन
बलवन्तॊ हि बलिभिर दृश्यन्ते पुरुषर्षभ
न बलं बलिनां मध्ये बलं भवति कौरव
बलवन्तॊ हि ते सर्वे पाण्डवा देव विक्रमाः
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
मातलेर दातुकामस्य कन्यां मृगयतॊ वरम
मतस तरैलॊक्यराजस्य मातलिर नाम सारथिः
तस्यैकैव कुले कन्या रूपतॊ लॊकविश्रुता
गुणकेशीति विख्याता नाम्ना सा देवरूपिणी
शरिया च वपुषा चैव सत्रियॊ ऽनयाः सातिरिच्यते
तस्याः परदानसमयं मातलिः सह भार्यया
जञात्वा विममृशे राजंस तत्परः परिचिन्तयन
धिक खल्व अलघु शीलानाम उच्छ्रितानां यशस्विनाम
नराणाम ऋद्धसत्त्वानां कुले कन्या पररॊहणम
मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव परदीयते
कुलत्रयं संशयितं कुरुते कन्यका सताम
देव मानुषलॊकौ दवौ मानसेनैव चक्षुषा
अवगाह्यैव विचितौ न च मे रॊचते वरः
न देवान नैव दितिजान न गन्धर्वान न मानुषान
अरॊचयं वरकृते तथैव बहुलान ऋषीन
भार्यया तु स संमन्त्र्य सह रात्रौ सुधर्मया
मातलिर नागलॊकाय चकार गमने मतिम
न मे देवमनुष्येषु गुणकेश्याः समॊ वरः
रूपतॊ दृश्यते कश चिन नागेषु भविता धरुवम
इत्य आमन्त्र्य सुधर्मां स कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम
कन्यां शिरस्य उपाघ्राय परविवेश महीतलम
[कण्व]
मातलिस तु वरजन मार्गे नारदेन महर्षिणा
वरुणं गच्छता दरष्टुं समागच्छद यदृच्छया
नारदॊ ऽथाब्रवीद एनं कव भवान गन्तुम उद्यतः
सवेन वा सूत कार्येण शासनाद वा शतक्रतॊः
मातलिर नारदेनैवं संपृष्टः पथि गच्छता
यथावत सर्वम आचष्ट सवकार्यं वरुणं परति
तम उवाचाथ स मुनिर गच्छावः सहिताव इति
सलिलेश दिदेक्षार्थम अहम अप्य उद्यतॊ दिवः
अहं ते सर्वम आख्यास्ये दर्शयन वसुधातलम
दृष्ट्वा तत्र वरं कं चिद रॊचयिष्याव मातले
अवगाह्य ततॊ भूमिम उभौ मातलिनारदौ
ददृशाते महात्मानौ लॊकपालम अपां पतिम
तत्र देवर्षिसदृशीं पूजां पराप स नारदः
महेन्द्रसदृशीं चैव मातलिः पत्यपद्यत
ताव उभौ परीतमनसौ कार्यवत्तां निवेद्य ह
वरुणेनाभ्यनुज्ञातौ नागलॊकं विचेरतुः
नारदः सर्वभूतानाम अन्तर भूमिनिवासिनाम
जानंश चकार वयाख्यानं यन्तुः सर्वम अशेषतः
[नारद]
दृष्टस ते वरुणस तात पुत्रपौत्र समावृतः
पश्यॊदक पतेः सथानं सर्वतॊभद्रम ऋद्धिमत
एष पुत्रॊ महाप्राज्ञॊ वरुणस्येह गॊपतेः
एष तं शीलवृत्तेन शौचेन च विशिष्यते
एषॊ ऽसय पुत्रॊ ऽभिमतः पुष्करः पुष्करेक्षणः
रूपवान दर्शनीयश च सॊमपुत्र्या वृतः पतिः
जयॊत्स्ना कालीति याम आहुर दवितीयां रूपतः शरियम
आदित्यस्यैव गॊः पुत्रॊ जयेष्टः पुत्रः कृतः समृतः
भवनं पश्य वारुण्या यद एतत सर्वकाञ्चनम
यां पराप्य सुरतां पराप्ताः सुराः सुरपतेः सखे
एतानि हृतराज्यानां दैतेयानां सम मातले
दीप्यमानानि दृश्यन्ते सर्वप्रहरणान्य उत
अक्षयाणि किलैतानि विवर्तन्ते सम मातले
अनुभाव परयुक्तानि सुरैर अवजितानि ह
अत्र राक्षस जात्यश च भूतजात्यश च मातले
दिव्यप्रहरणाश चासन पूर्वदैवतनिर्मिताः
अग्निर एष महार्चिष्माञ जागर्ति वरुण हरदे
वैष्णवं चक्रम आविद्धं विधूमेन हविष्मता
एष गाण्डीमयश चापॊ लॊकसंहार संभृतः
रक्ष्यते दैवतैर नित्यं यतस तद गाण्डिवं धनुः
एष कृत्ये समुत्पन्ने तत तद धारयते बलम
सहस्रशतसंख्येन पराणेन सततं धरुवम
अशास्यान अपि शास्त्य एष रक्षॊ बन्धुषु राजसु
सृष्टः परथमजॊ दण्डॊ बराह्मणा बरह्मवादिना
एतच छत्रं नरेन्द्राणां महच छक्रेण भाषितम
पुत्राः सलिलराजस्य धारयन्ति महॊदयम
एतत सलिलराजस्य छत्रं छत्रगृहे सथितम
सर्वतः सलिलं शीतं जीमूत इव वर्षति
एतच छत्रात परिभ्रष्टं सलिलं सॊमनिर्मलम
तमसा मूर्छितं याति येन नार्छति दर्शनम
बहून्य अद्भुतरूपाणि दरष्टव्यानीह मातले
तव कार्यॊपरॊधस तु तस्माद गच्छाव माचिरम
[नारद]
एतत तु नागलॊकस्य नाभिस्थाने सथितं पुरम
पातालम इति विख्यातं दैत्यदानव सेवितम
इदम अद्भिः समं पराप्ता ये के चिद धरुवजङ्गमाः
परविशन्तॊ महानादं नदन्ति भयपीडिताः
अत्रासुरॊ ऽगनिः सततं दीप्यते वारि भॊजनः
वयापारेण धृतात्मानं निबद्धं समबुध्यत
अत्रामृतं सुरैः पीत्वा निहितं निहतारिभिः
अतः सॊमस्य हानिश च वृद्धिश चैव परदृश्यते
अत्र दिव्यं हयशिरः काले पर्वणि पर्वणि
उत्तिष्ठति सुवर्णाभं वार्भिर आपूरयञ जगत
यस्माद अत्र समग्रास ताः पतन्ति जलमूर्तयः
तस्मात पातालम इत्य एतत खयायते पुरम उत्तमम
ऐरावतॊ ऽसमात सलिलं गृहीत्वा जगतॊ हितः
मेघेष्व आमुञ्चते शीतं यन महेन्द्रः परवर्षति
अत्र नानाविधाकारास तिमयॊ नैकरूपिणः
अप्सु सॊमप्रभां पीत्वा वसन्ति जलचारिणः
अत्र सूर्यांशुभिर भिन्नाः पातालतलम आश्रिताः
मृता दिवसतः सूत पुनर जीवन्ति ते निशि
उदये नित्यशश चात्र चन्द्रमा रश्मिभिर वृतः
अमृतं सपृश्य संस्पर्शात संजीवयति देहिनः
अत्र ते ऽधर्मनिरता बद्धाः कालेन पीडिताः
दैतेया निवसन्ति सम वासवेन हृतश्रियः
अत्र भूतपतिर नाम सर्वभूतमहेश्वरः
भूतये सर्वभूतानाम अचरत तप उत्तमम
अत्र गॊव्रतिनॊ विप्राः सवाध्यायाम्नाय कर्शिताः
तयक्तप्राणा जितस्वर्गा निवसन्ति महर्षयः
यत्र तत्र शयॊ नित्यं येन केन चिद आशितः
येन केन चिद आच्छन्नः स गॊव्रत इहॊच्यते
ऐरावतॊ नागराजॊ वामनः कुमुदॊ ऽञजनः
परसूताः सुप्रतीकस्य वंशे वारणसत्तमाः
पश्य यद्य अत्र ते कश चिद रॊचते गुणतॊ वरः
वरयिष्याव तं गत्वा यत्नम आस्थाय मातले
अण्डम एतज जले नयस्तं दीप्यमानम इव शरिया
आ परजानां निसर्गाद वै नॊद्भिद्यति न सर्पति
नास्य जातिं निसर्गं वा कथ्यमानं शृणॊमि वै
पितरं मातरं वापि नास्य जानाति कश चन
अतः किल महान अग्निर अन्तकाले समुत्थितः
धक्ष्यते मातले सर्वं तरैलॊक्यं सचराचरम
[कण्व]
मातलिस तव अब्रवीच छरुत्वा नारदस्याथ भाषितम
न मे ऽतर रॊचते कश चिद अन्यतॊ वरज माचिरम
[न]
हिरण्यपुरम इत्य एतत खयातं पुरवरं महत
दैत्यानां दानवानां च माया शतविचारिणाम
अनल्पेन परयत्नेन निर्मितं विश्वकर्मणा
मयेन मनसा सृष्टं पातालतलम आश्रितम
अत्र माया सहस्राणि विकुर्वाणा महौजसः
दानवा निवसन्ति सम शूरा दत्तवराः पुरा
नैते शक्रेण नान्येन वरुणेन यमेन वा
शक्यन्ते वशम आनेतुं तथैव धनदेन च
असुराः कालखञ्जाश च तथा विष्णुपदॊद्भवाः
नैरृता यातुधानाश च बरह्म वेदॊद्भवाश च ये
दंष्ट्रिणॊ भीमरूपाश च निवसन्त्य आत्मरक्षिणः
मायावीर्यॊपसंपन्ना निवसन्त्य आत्मरक्षिणः
निवातकवचा नाम दानवा युद्धदुर्मदाः
जानासि च यथा शक्रॊ नैताञ शक्नॊति वाधितुम
बहुशॊ मातले तवं च तव पुत्रश च गॊमुखः
निर्भग्नॊ देवराजश च सह पुत्रः शचीपतिः
पश्य वेश्मानि रौक्माणि मातले राजतानि च
कर्मणा विधियुक्तेन युक्तान्य उपगतानि च
वैडूर्य हरितानीव परवालरुचिराणि च
अर्कस्फटिक शुभ्राणि वर्ज सारॊज्ज्वलानि च
पार्थिवानीव चाभान्ति पुनर नगमयानि च
शैलानीव च दृश्यन्ते तारकाणीव चाप्य उत
सूर्यरूपाणि चाभान्ति दीप्ताग्निसदृशानि च
मणिजालविचित्राणि परांशूनि निबिडानि च
नैतानि शक्यं निर्देष्टुं रूपतॊ दरव्यतस तथा
गुणतश चैव सिद्धानि परमाण गुणवन्ति च
आक्रीडान पश्य दैत्यानां तथैव शयनान्य उत
रत्नवन्ति महार्हाणि भाजनान्य आसनानि च
जलदाभांस तथा शैलांस तॊयप्रस्रवणान्वितान
कामपुष्पफलांश चैव पादपान कामचारिणः
मातले कश चिद अत्रापि रुचितस ते वरॊ भवेत
अथ वान्यां दिशं भूमेर गच्छाव यदि मन्यसे
[कण्व]
मातलिस तव अब्रवीद एनं भाषमाणं तथाविधम
देवर्षे नैव मे कार्यं विप्रियं तरिदिवौकसाम
नित्यानुषक्त वैरा हि भरातरॊ देवदानवाः
अरिपक्षेण संबन्धं रॊचयिष्याम्य अहं कथम
अन्यत्र साधु गच्छावॊ दरष्टुं नार्हामि दानवान
जानामि तु तथात्मानं दित्सात्म कमलं यथा
[न]
अयं लॊकः सुपर्णानां पक्षिणां पन्नगाशिनाम
विक्रमे गमने भारे नैषाम अस्ति परिश्रमः
वैनतेय सुतैः सूत षड्भिस ततम इदं कुलम
सुमुखेन सुनाम्ना च सुनेत्रेण सुवर्चसा
सुरूप पक्षिराजेन सुबलेन च मातले
वर्थितानि परसूत्या वै विनता कुलकर्तृभिः
पक्षिराजाभिजात्यानां सहस्राणि शतानि च
कश्यपस्य ततॊ वंशे जातैर भूतिविवर्धनैः
सर्वे हय एते शरिया युक्ताः सर्वे शरीवत्स लक्षणाः
सर्वे शरियम अभीप्सन्तॊ धारयन्ति बलान्य उत
कर्मणा कषत्रियाश चैते निर्घृणा भॊगि भॊजिनः
जञातिसंक्षय कर्तृत्वाद बराह्मण्यं न लभन्ति वै
नामानि चैषां वक्ष्यामि यथा पराधान्यतः शृणु
मातले शलाघ्यम एतद धि कुलं विष्णुपरिग्रहम
दैवतं विष्णुर एतेषां विष्णुर एव परायणम
हृदि चैषां सदा विष्णुर विष्णुर एव गतिः सदा
सुवर्णचूडॊ नागाशी दारुणश चण्डतुण्डकः
अनलश चानिलश चैव विशालाक्षॊ ऽथ कुण्डली
काश्यपिर धवजविष्कम्भॊ वैनतेयाथ वामनः
वातवेगॊ दिशा चक्षुर निमेषॊ निमिषस तथा
तरिवारः सप्त वारश च वाल्मीकिर दवीपकस तथा
दैत्य दवीपः सरिद दवीपः सारसः पद्मकेसरः
सुमुखः सुखकेतुश च चित्रबर्हस तथानघः
मेघकृत कुमुदॊ दक्षः सर्पान्तः सॊमभॊजनः
गुरुभारः कपॊतश च सूर्यनेत्रश चिरान्तकः
विष्णुधन्वा कुमारश च परिबर्हॊ हरिस तथा
सुस्वरॊ मधुपर्कश च हेमवर्णस तथैव च
मलयॊ मातरिश्वा च निशाकरदिवाकरौ
एते परदेश मात्रेण मयॊक्ता गरुडात्मजाः
पराधान्यतॊ ऽथ यशसा कीर्तिताः पराणतश च ते
यद्य अत्र न रुचिः का चिद एहि गच्छाव मातले
तं नयिष्यामि देशं तवां रुचिं यत्रॊपलप्स्यसे
[न]
इदं रसातलं नाम सप्तमं पृथिवीतलम
यत्रास्ते सुरभिर माता गवाम अमृतसंभवा
कषरन्ती सततं कषीरं पृथिवी सारसंभवम
षण्णां रसानां सारेण रसम एकम अनुत्तमम
अमृतेनाभितृप्तस्य सारम उद्गिरतः पुरा
पितामहस्य वदनाद उदतिष्ठद अनिन्दिता
यस्याः कषीरस्य धाराया निपतन्त्या महीतले
हरदः कृतः कषीरनिधिः पवित्रं परम उत्तमम
पुष्पितस्येव फेनस्य पर्यन्तम अनुवेष्टितम
पिबन्तॊ निवसन्त्य अत्र फेनपा मुनिसत्तमाः
फेनपा नाम नाम्ना ते फेनाहाराश च मातले
उग्रे तपसि वर्तन्ते येषां बिभ्यति देवताः
अस्याश चतस्रॊ धेन्वॊ ऽनया दिक्षु सर्वासु मातले
निवसन्ति दिशापाल्यॊ धारयन्त्यॊ दिशः समृताः
पूर्वां दिशं धारयते सुरूपा नाम सौरभी
दक्षिणां हंसका नाम धारयत्य अपरां दिशम
पश्चिमा वारुणी दिक च धार्यते वै सुभद्रया
महानुभावया नित्यं मातले विश्वरूपया
सर्वकामदुघा नाम धेनुर धारयते दिशम
उत्तरां मातले धर्म्यां तथैलविल संज्ञिताम
आसां तु पयसा मिश्रं पयॊ निर्मथ्य सागरे
मन्थानं मन्दरं कृत्वा देवैर असुरसंहितैः
उद्धृता वारुणी लक्ष्मीर अमृतं चापि मातले
उच्चैःश्रवाश चाश्वराजॊ मणिरत्नं च कौस्तुभम
सुधा हारेषु च सुधां सवधा भॊजिषु च सवधाम
अमृतं चामृताशेषु सुरभिः कषरते पयः
अत्र गाथा पुरा गीता रसातलनिवासिभिः
पौराणी शरूयते लॊके गीयते या मनीषिभिः
न नागलॊके न सवर्गे न विमाने तरिविष्टपे
परिवासः सुखस तादृग रसातलतले यथा
[न]
इयं भॊगवती नाम पुरी वासुकिपालिता
यादृशी देवराजस्य पुरी वर्यामरावती
एष शेषः सथितॊ नागॊ येनेयं धार्यते सदा
तपसा लॊकमुख्येन परभावमहता मही
शवेतॊच्चय निभाकारॊ नानाविध विभूषणः
सहस्रं धारयन मूर्ध्ना जवाला जिह्वॊ महाबलः
इह नानाविधाकारा नानाविध विभूषणाः
सुरसायाः सुता नागा निवसन्ति गतव्यथाः
मणिस्वस्तिक चक्राङ्काः कमण्डलुक लक्षणाः
सहस्रसंख्या बलिनः सर्वे रौद्राः सवभावतः
सहस्रशिरसः के चित के चित पञ्चशताननाः
शतशीर्षास तथा के चित के चित तरिशिरसॊ ऽपि च
दविपञ्च शिरसः के चित के चित सप्त मुखास तथा
महाभॊगा महाकायाः पर्वताभॊगभॊगिनः
बहूनीह सहस्राणि परयुतान्य अर्बुदानि च
नागानाम एकवंशानां यथा शरेष्ठांस तु मे शृणु
वासुकिस तक्षकश चैव कर्कॊटक धनंजयौ
कालीयॊ नहुषश चैव कम्बलाश्वतराव उभौ
बाह्यकुण्डॊ मणिर नागस तथैवापूरणः खगः
वामनश चैल पत्रश च कुकुरः कुकुणस तथा
आर्यकॊ नन्दकश चैव तथा कलशपॊतकौ
कैलासकः पिञ्जरकॊ नागश चैरावतस तथा
सुमनॊमुखॊ दधिमुखः शङ्खॊ नन्दॊपनन्दकौ
आप्तः कॊटनकश चैव शिखी निष्ठूरिकस तथा
तित्तिरिर हस्तिभद्रश च कुमुदॊ माल्यपिण्डकः
दवौ पद्मौ पुण्डरीकश च पुष्पॊ मुद्गरपर्णकः
करवीरः पीठरकः संवृत्तॊ वृत्त एव च
पिण्डारॊ बिल्वपत्रश च मूषिकादः शिरीषकः
दिलीपः शङ्खशीर्षश च जयॊतिष्कॊ ऽथापराजितः
कौरव्यॊ धृतराष्ट्रश च कुमारः कुशकस तथा
विरजा धारणश चैव सुबाहुर मुखरॊ जयः
बधिरान्धौ विकुण्डश च विरसः सुरसस तथा
एते चान्ये च बहवः कश्यपस्यात्मजाः समृताः
मातले पश्य यद्य अत्र कश चित ते रॊचते वरः
[कण्व]
मातलिस तव एकम अव्यग्रः सततं संनिरीक्ष्य वै
पप्रच्छ नारदं तत्र परीतिमान इव चाभवत
सथितॊ य एष पुरतः कौरव्यस्यार्यकस्य च
दयुतिमान दर्शनीयश च कस्यैष कुलनन्दनः
कः पिता जननी चास्य कतमस्यैष भॊगिनः
वंशस्य कस्यैष महान केतुभूत इव सथितः
परणिधानेन धैर्येण रूपेण वयसा च मे
मनः परविष्टॊ देवर्षे गुणकेश्याः पतिर वरः
मातलिं परीतिमनसं दृष्ट्वा सुमुख दर्शनात
निवेदयाम आस तदा माहात्म्यं जन्म कर्म च
ऐरावत कुले जातः सुमुखॊ नाम नागराट
आर्यकस्य मतः पौत्रॊ दौहित्रॊ वामनस्य च
एतस्य हि पिता नागश चिकुरॊ नाम मातले
नचिराद वैनतेयेन पञ्चत्वम उपपादितः
ततॊ ऽबरवीत परीतमना मातलिर नारदं वचः
एष मे रुचितस तात जामाता भुजगॊत्तमः
करियताम अत्र यत्नॊ हि परीतिमान अस्म्य अनेन वै
अस्य नागपतेर दातुं परियां दुहितरं मुने
[नारद]
सूतॊ ऽयं मातलिर नाम शक्रस्य दयितः सुहृत
शुचिः शीलगुणॊपेतस तेजस्वी वीर्यवान बली
शक्रस्यायं सखा चैव मन्त्री सारथिर एव च
अल्पान्तरप्रभावश च वासवेन रणे रणे
अयं हरिसहस्रेण युक्तं जैत्रं रथॊत्तमम
देवासुरेषु युद्धेषु मनसैव नियच्छति
अनेन विजितान अश्वैर दॊर्भ्यां जयति वासवः
अनेन परहृते पूर्वं बलभित परहरत्य उत
अस्य कन्या वरारॊहा रूपेणासदृशी भुवि
सत्त्वशीलगुणॊपेता गुणकेशीति विश्रुता
तस्यास्य यत्नाच चरतस तरैलॊक्यम अमर दयुते
सुमुखॊ भवतः पौत्रॊ रॊचते दुहितुः पतिः
यदि ते रॊचते सौम्य भुजगॊत्तम माचिरम
करियताम आर्यक कषिप्रं बुद्धिः कन्या परतिग्रहे
यथा विष्णुकुले लक्ष्मीर यथा सवाहा विभावसॊः
कुले तव तथैवास्तु गुणकेशी परतीच्छतु
पौत्रस्यार्थे भवांस तस्माद गुणकेशी परतीच्छतु
सदृशीं परतिरूपस्य वासवस्य शचीम इव
पितृहीनम अपि हय एनं गुणतॊ वरयामहे
बहुमानाच च भवतस तथैवैरावतस्य च
सुमुखस्य गुणैश चैव शीलशौचदमादिभिः
अभिगम्य सवयं कन्याम अयं दातुं समुद्यतः
मालतेस तस्य संमानं कर्तुम अर्हॊ भवान अपि
स तु दीनः परहृष्टश च पराह नारदम आर्यकः
वरियमाणे तथा पौत्रे पुत्रे च निधनं गते
न मे नैतद बहुमतं देवर्षे वचनं तव
सखा शक्रस्य संयुक्तः कस्यायं नेप्सितॊ भवेत
कारणस्य तु दौर्बल्याच चिन्तयामि महामुने
भक्षितॊ वैनतेयेन दुःखार्तास तेन वै वयम
पुनर एव च तेनॊक्तं वैनतेयेन गच्छता
मासेनान्येन सुमुखं भक्षयिष्य इति परभॊ
धरुवं तथा तद भविता जानीमस तस्य निश्चयम
तेन हर्षः परनष्टॊ मे सुपर्णवचनेन वै
मातलिस तव अब्रवीद एनं बुद्धिर अत्र कृता मया
जामातृभावेन वृतः सुमुखस तव पुत्रजः
सॊ ऽयं मया च सहितॊ नारदेन च पन्नगः
तरिलॊकेशं सुरपतिं गत्वा पश्यतु वासवम
शेषेणैवास्य कार्येण परज्ञास्याम्य अहम आयुषः
सुपर्णस्य विघाते च परयतिष्यामि सत्तम
सुमुखश च मया सार्धं देवेशम अभिगच्छतु
कार्यसंसाधनार्थाय सवस्ति ते ऽसतु भुजंगम
ततस ते सुमुखं गृह्य सर्व एव महौजसः
ददृशुः शक्रम आसीनं देवराजं महाद्युतिम
संगत्या तत्र भगवान विष्णुर आसीच चतुर्भुजः
ततस तत सर्वम आचख्यौ नारदॊ मातलिं परति
ततः पुरंदरं विष्णुर उवाच भुवनेश्वरम
अमृतं दीयताम अस्मै करियताम अमरैः समः
मातलिर नारदश चैव सुमुखश चैव वासव
लभन्तां भवतः कामात कामम एतं यथेप्सितम
पुरंदरॊ ऽथ संचिन्त्य वैनतेय पराक्रमम
विष्णुम एवाब्रवीद एनं भवान एव ददात्व इति
ईशस तवम असि लॊकानां चराणाम अचराश च ये
तवया दत्तम अदत्तं कः कर्तुम उत्सहते विभॊ
परादाच छक्रस ततस तस्मै पन्नगायायुर उत्तमम
न तव एनम अमृतप्राशं चकार बलवृत्रहा
लब्ध्वा वरं तु सुमुखः सुमुखः संबभूव ह
कृतदारॊ यथाकामं जगाम च गृहान परति
नारदस तव आर्यकश चैव कृतकार्यौ मुदा युतौ
परतिजग्मतुर अभ्यर्च्य देवराजं महाद्युतिम
[कण्व]
गरुडस तत तु शुश्राव यथावृत्तं महाबलः
आयुः परदानं शक्रेण कृतं नागस्य भारत
पक्षवातेन महता रुद्ध्वा तरिभुवनं खगः
सुपर्णः परमक्रुद्धॊ वासवं समुपाद्रवत
भगवन किम अवज्ञानात कषुधां परति भये मम
कामकार वरं दत्त्वा पुनश चलितवान असि
निसर्गात सर्वभूतानां सर्वभूतेश्वरेण मे
आहारॊ विहितॊ धात्रा किमर्थं वार्यते तवया
वृतश चैष महानागः सथापितः समयश च मे
अनेन च मया देव भर्तव्यः परसवॊ महान
एतस्मिंस तव अन्यथा भूते नान्यं हिंसितुम उत्सहे
करीडसे कामकारेण देवराजयथेच्छकम
सॊ ऽहं पराणान विमॊक्ष्यामि तथा परिजनॊ मम
ये च भृत्या मम गृहे परीतिमान भव वासव
एतच चैवाहम अर्हामि भूयश च बलवृत्रहन
तरैलॊक्यस्येश्वरॊ यॊ ऽहं परभृत्यत्वम आगतः
तवयि तिष्ठति देवेश न विष्णुः कारणं मम
तरैलॊक्या राजराज्यं हि तवयि वासव शाश्वतम
ममापि दक्षस्य सुता जननी कश्यपः पिता
अहम अप्य उत्सहे लॊकान समस्तान वॊढुम अञ्जसा
असह्यं सर्वभूतानां ममापि विपुलं बलम
मयापि सुमहत कर्मकृतं दैतेय विग्रहे
शरुतश्रीः शरुतसेनश च विवस्वान रॊचना मुखः
परसभः कालकाक्षाश च मयापि दितिजा हताः
यत तु धवजस्थान गतॊ यत्नात परिचराम्य अहम
वहामि चैवानुजं ते तेन माम अवमन्यसे
कॊ ऽनयॊ भारसहॊ हय अस्ति कॊ ऽनयॊ ऽसति बलवत्तरः
मया यॊ ऽहं विशिष्टः सन वहामीमं सबान्धवम
अवज्ञाय तु यत ते ऽहं भॊजनाद वयपरॊपितः
तेन मे गौरवं नष्टं तवत्तश चास्माच च वासव
अदित्यां य इमे जाता बलविक्रम शालिनः
तवम एषां किल सर्वेषां विशेषाद बलवत्तरः
सॊ ऽहं पक्षैक देशेन वहामि तवां गतक्लमः
विमृश तवं शनैस तात कॊ नव अत्र बलवान इति
तस्य तद वचनं शरुत्वा खगस्यॊदर्क दारुणम
अक्षॊभ्यं कषॊभयंस तार्क्ष्यम उवाच रथचक्रभृत
गरुत्मन मन्यस आत्मानं बलवन्तं सुदुर्बलम
अलम अस्मत समक्षं ते सतॊतुम आत्मानम अण्डज
तरैलॊक्यम अपि मे कृत्स्नम अशक्तं देहधारणे
अहम एवात्मनात्मानं वहामि तवां च धारये
इमं तावन ममैकं तवं बाहुं सव्येतरं वह
यद्य एनं धारयस्य एकं सफलं ते विकत्थितम
ततः स भगवांस तस्य सकन्धे बाहुं समासजत
निपपात स भारार्तॊ विह्वलॊ नष्टचेतनः
यावान हि भारः कृत्स्नायाः पृथिव्याः पर्वतैः सह
एकस्या देहशाखायास तावद भारम अमन्यत
न तव एनं पीडयाम आस बलेन बलवत्तरः
ततॊ हि जीवितं तस्य न वयनीनशद अच्युतः
विपक्षः सरस्तकायश च विचेता विह्वलः खगः
मुमॊच पत्राणि तदा गुरुभारप्रपीडितः
स विष्णुं शिरसा पक्षी परणम्य विनतासुतः
विचेता विह्वलॊ दीनः किं चिद वचनम अब्रवीत
भगवँल लॊकसारस्य सदृशेन वपुष्मता
भुजेन सवैरमुक्तेन निष्पिष्टॊ ऽसमि महीतले
कषन्तुम अर्हसि मे देव विह्वलस्याल्प चेतसः
बलदाह विदग्धस्य पक्षिणॊ धवजवासिनः
न विज्ञातं बलं देव मया ते परमं विभॊ
तेन मन्याम्य अहं वीर्यम आत्मनॊ ऽसदृशं परैः
ततश चक्रे स भगवान परसादं वै गरुत्मतः
मैवं भूय इति सनेहात तदा चैनम उवाच ह
तथा तवम अपि गान्धारे यावत पाण्डुसुतान रणे
नासादयसि तान वीरांस तावज जीवसि पुत्रक
भीमः परहरतां शरेष्ठॊ वायुपुत्रॊ महाबलः
धनंजयश चेन्द्र सुतॊ न हन्यातां तु कं रणे
विष्णुर वायुश च शक्रश च धर्मस तौ चाश्विनाव उभौ
एते देवास तवया केन हेतुना शक्यम ईक्षितुम
तद अलं ते विरॊधेन शमं गच्छ नृपात्मज
वासुदेवेन तीर्थेन कुलं रक्षितुम अर्हसि
परत्यक्षॊ हय अस्य सर्वस्य नारदॊ ऽयं महातपाः
माहात्म्यं यत तदा विष्णुर यॊ ऽयं चक्रगदाधरः
दुर्यॊधनस तु तच छरुत्वा निःश्वसन भृकुटी मुखः
राधेयम अभिसंप्रेक्ष्य जहास सवनवत तदा
कदर्थी कृत्यतद वाक्यम ऋषेः कण्वस्य दुर्मतिः
ऊरुं गजकराकारं ताडयन्न इदम अब्रवीत
यथैवेश्वर सृष्टॊ ऽसमि यद भावि या च मे गतिः
तथा महर्षे वर्तामि किं परलापः करिष्यति
[ज]
अनर्थे जातनिर्बन्धं परार्थे लॊभमॊहितम
अनार्यकेष्व अभिरतं मरणे कृतनिश्चयम
जञातीनां दुःखकर्तारं बन्धूनां शॊकवर्धनम
सुहृदां कलेशदातारं दविषतां हर्षवर्धनम
कथं नैनं विमार्गस्थं वारयन्तीह बान्धवाः
सौहृदाद वा सुहृत्स्निग्धॊ भगवान वा पितामहः
उक्तं भगवता वाक्यम उक्तं भीष्मेण यत कषमम
उक्तं बहुविधं चैव नारदेनापि तच छृणु
दुर्लभॊ वै सुहृच छरॊता दुर्लभश च हितः सुहृत
तिष्ठते हि सुहृद यत्र न बन्धुस तत्र तिष्ठति
शरॊतव्यम अपि पश्यामि सुहृदां कुरुनन्दन
न कर्तव्यश च निर्बन्धॊ निर्बन्धॊ हि सुदारुणः
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
यथा निर्बन्धतः पराप्तॊ गालवेन पराजयः
विश्वामित्रं तपस्यन्तं धर्मॊ जिज्ञासया पुरा
अभ्यगच्छत सवयं भूत्वा वसिष्ठॊ भगवान ऋषिः
सप्तर्षीणाम अन्यतमं वेषम अस्थाय भारत
बुभुक्षुः कषुधितॊ राजन्न आश्रमं कौशिकस्य ह
विश्वामित्रॊ ऽथ संभ्रान्तः शरपयाम आस वै चरु
परमान्नस्य यत्नेन न च स परत्यपालयत
अन्नं तेन यदा भुक्तम अन्यैर दत्तं तपस्विभिः
अथ गृह्यान नमत्य उष्णं विश्वामित्रॊ ऽभयुपागमत
भुक्तं मे तिष्ठ तावत तवम इत्य उक्त्वा भगवान ययौ
विश्वामित्रस ततॊ राजन सथित एव महाद्युतिः
भक्तं परगृह्य मूर्ध्ना तद बाहुभ्यां पार्श्वतॊ ऽगमत
सथितः सथाणुर इवाभ्याशे निश्चेष्टॊ मारुताशनः
तस्य शुश्रूषणे यत्नम अकरॊद गालवॊ मुनिः
गौरवाद बहुमानाच च हार्देन परियकाम्यया
अथ वर्षशते पूर्णे धर्मः पुनर उपागमत
वासिष्ठं वेषम आस्थाय कौशिकं भॊजनेप्सया
स दृष्ट्वा शिरसा भक्तं धरियमाणं महर्षिणा
तिष्ठता वायुभक्षेण विश्वामित्रेण धीमता
परतिगृह्य ततॊ धर्मस तथैवॊष्णं तथा नवम
भुक्त्वा परीतॊ ऽसमि विप्रर्षे तम उक्त्वा स मुनिर गतः
कषत्रभावाद अपगतॊ विश्वामित्रस तदाभवत
धर्मस्य वचनात परीतॊ विश्वामित्रस तदाभवत
विश्वामित्रस तु शिष्यस्य गालवस्य तपस्विनः
शुश्रूषया च भक्त्या च परीतिमान इत्य उवाच तम
अनुज्ञातॊ मया वत्स यथेष्टं गच्छ गालव
इत्य उक्तः परत्युवाचेदं गालवॊ मुनिसत्तमम
परीतॊ मधुरया वाचा विश्वामित्रं महाद्युतिम
दक्षिणां कां परयच्छामि भवते गुरु कर्मणि
दक्षिणाभिर उपेतं हि कर्म सिध्यति मानवम
दक्षिणानां हि सृष्टानाम अपवर्गेण भुज्यते
सवर्गे करतुफलं सद्भिर दक्षिणा शान्तिर उच्यते
किम आहरामि गुर्वर्थं बरवीतु भगवान इति
जानमानस तु भगवाञ जितः शुश्रूषणेन च
विश्वामित्रस तम असकृद गच्छ गच्छेत्य अचॊदयत
असकृद गच्छ गच्छेति विश्वामित्रेण भाषितः
किं ददानीति बहुशॊ गालवः परत्यभाषत
निर्बन्धतस तु बहुशॊ गालवस्य तपस्विनः
किं चिद आगतसंरम्भॊ विश्वामित्रॊ ऽबरवीद इदम
एकतः शयाम कर्णानां शतान्य अष्टौ ददस्व मे
हयानां चन्द्र शुभ्राणां गच्छ गालव माचिरम
[न]
एवम उक्तस तदा तेन विश्वामित्रेण धीमता
नास्ते न शेते नाहारं कुरुते गालवस तदा
तवग अस्थि भूतॊ हरिणश चिन्ताशॊकपरायणः
शॊचमानॊ ऽतिमात्रं स दह्यमानश च मन्युना
कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतॊ ऽरथाः संचयः कुतः
हयानां चन्द्र शुभ्राणां शतान्य अष्टौ कुतॊ मम
कुतॊ मे भॊजनश्रद्धा सुखश्रद्धा कुतश च मे
शरद्धा मे जीवितस्यापि छिन्ना किं जीवितेन मे
अहं पारं समुद्रस्य पृथिव्या वा परं परात
गत्वात्मानं विमुञ्चामि किं फलं जीवितेन मे
अधनस्याकृतार्थस्य तयक्तस्य विविधैः फलैः
ऋणं धारयमाणस्य कुतः सुखम अनीहया
सुहृदां हि धनं भुक्त्वा कृत्वा परणयम ईप्सितम
परतिकर्तुम अशक्तस्य जीवितान मरणं वरम
परतिश्रुत्य करिष्येति कर्तव्यं तद अकुर्वतः
मिथ्यावचनदग्धस्य इष्टापूर्तं परणश्यति
न रूपम अनृतस्यास्ति नानृतस्यास्ति संततिः
नानृतस्याधिपत्यं च कुत एव गतिः शुभा
कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः सथानं कुतः सुखम
अश्रद्धेयः कृतघ्नॊ हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
न जीवत्य अधनः पापः कुतः पापस्य तन्त्रणम
पापॊ धरुवम अवाप्नॊति विनाशं नाशयन कृतम
सॊ ऽहं पापः कृतघ्नश च कृपणश चानृतॊ ऽपि च
गुरॊर यः कृतकार्यः संस तत करॊमि न भाषितम
सॊ ऽहं पराणान विमॊक्ष्यामि कृत्वा यत्नम अनुत्तमम
अर्थना च मया का चित कृतपूर्वा दिवौकसाम
मानयन्ति च मां सर्वे तरिदशा यज्ञसंस्तरे
अहं तु विबुधश्रेष्ठं देवं तरिभुवनेश्वरम
विष्णुं गच्छाम्य अहं कृष्णं गतिं गतिमतां वरम
भॊगा यस्मात परतिष्ठन्ते वयाप्य सर्वान सुरासुरान
परयतॊ दरष्टुम इच्छामि महायॊगिनम अव्ययम
एवम उक्ते सखा तस्य गरुडॊ विनतात्मजः
दर्शयाम आस तं पराह संहृष्टः परियकाम्यया
सुहृद भवान मम मतः सुहृदां च मतः सुहृत
ईप्सितेनाभिलाषेण यॊक्तव्यॊ विभवे सति
विभवश चास्ति मे विप्र वासवावरजॊ दविज
पूर्वम उक्तस तवदर्थं च कृतः कामश च तेन मे
स भवान एतु गच्छाव नयिष्ये तवां यथासुखम
देशं पारं पृथिव्या वा गच्छ गालव माचिरम
[सुपर्ण]
अनुशिष्टॊ ऽसमि देवेन गालवाज्ञात यॊनिना
बरूहि काम अनुसंयामि दरष्टुं परथमतॊ दिशम
पूर्वां वा दक्षिणां वाहम अथ वा पश्चिमां दिशम
उत्तरां वा दविजश्रेष्ठ कुतॊ गच्छामि गालव
यस्याम उदयते पूर्वं सर्वलॊकप्रभावनः
सविता यत्र संध्यायां साध्यानां वर्तते तपः
यस्यां पूर्वं मतिर जाता यया वयाप्तम इदं जगत
चक्षुषी यत्र धर्मस्य यत्र चैष परतिष्ठितः
हुतं यतॊ मुखैर हव्यं सर्पते सर्वतॊदिशम
एतद दवारं दविजश्रेष्ठ दिवसस्य तथाध्वनः
यत्र पूर्वं परसूता वै दाक्षायण्यः परजाः सत्रियः
यस्यां दिशि परवृद्धाश च कश्यपस्यात्मसंभवाः
यतॊमूला सुराणां शरीर यत्र शक्रॊ ऽभयषिच्यता
सुरराज्येन विप्रर्षे देवैश चात्र तपश चितम
एतस्मात कारणाद बरह्मन पूर्वेत्य एषा दुग उच्यते
यस्मात पूर्वतरे काले पूर्वम एषावृता सुरैः
अत एव च पूर्वेषां पूर्वाम आशाम अवेक्षताम
पूर्वकार्याणि कार्याणि दैवानि सुखम ईप्सता
अत्र वेदाञ जगौ पूर्वं भगवाँल लॊकभावनः
अत्रैवॊक्ता सवित्रासीत सावित्री बरह्मवादिषु
अत्र दत्तानि सूर्येण यजूंषि दविजसत्तम
अत्र लब्धवरैः सॊमः सुरैः करतुषु पीयते
अत्र तृप्ता हुतवहाः सवां यॊनिम उपभुञ्जते
अत्र पातालम आश्रित्य वरुणः शरियम आप च
अत्र पूर्वं वसिष्ठस्य पौराणस्य दविजर्षभ
सूतिश चैव परतिष्ठा च निधनं च परकाशते
ओंकारस्यात्र जायन्ते सूतयॊ दशतीर दश
पिबन्ति मुनयॊ यत्र हविर्धाने सम सॊमपाः
परॊक्षिता यत्र बहवॊ वराहाद्या मृगा वने
शक्रेण यत्र भागार्थे दैवतेषु परकल्पिताः
अत्राहिताः कृतघ्नाश च मानुषाश चासुराश च ये
उदयंस तान हि सर्वान वै करॊधाद धन्ति विभावसुः
एतद दवारं तरिलॊकस्य सवर्गस्य च मुखस्य च
एष पूर्वॊ दिशा भागॊ विशावैनं यदीच्छसि
परियं कार्यं हि मे तस्य यस्यास्मि वचने सथितः
बरूहि गालव यास्यामि शृणु चाप्य अपरां दिशम
[सुपर्ण]
इयं विवस्वता पूर्वं शरौतेन विधिना किल
गुरवे दक्षिणा दत्ता दक्षिणेत्य उच्यते ऽथ दिक
अत्र लॊकत्रयस्यास्य पितृपक्षः परतिष्ठितः
अत्रॊष्मपानां देवानां निवासः शरूयते दविज
अत्र विश्वे सदा देवाः पितृभिः सार्धम आसते
इज्यमानाः सम लॊकेषु संप्राप्तास तुल्यभागताम
एतद दवितीयं धर्मस्य दवारम आचक्षते दविज
तरुटिशॊ लवशश चात्र गण्यते कालनिश्चयः
अत्र देवर्षयॊ नित्यं पितृलॊकर्षयस तथा
तथा राजर्षयः सर्वे निवसन्ति गतव्यथाः
अत्र धर्मश च सत्यं च कर्म चात्र निशाम्यते
गतिर एषा दविजश्रेष्ठ कर्मणात्मावसादिनः
एषा दिक सा दविजश्रेष्ठ यां सर्वः परतिपद्यते
वृता तव अनवबॊधेन सुखं तेन न गम्यते
नैरृतानां सहस्राणि बहून्य अत्र दविजर्षभ
सृष्टानि परतिकूलानि दरष्टव्यान्य अकृतात्मभिः
अत्र मन्दरकुञ्जेषु विप्रर्षिसदनेषु च
गन्धर्वा गान्ति गाथा वै चित्तबुद्धिहरा दविज
अत्र सामानि गाथाभिः शरुत्वा गीतानि रैवतः
गतदारॊ गतामात्यॊ गतराज्यॊ वनं गतः
अत्र सावर्णिना चैव यवक्रीतात्मजेन च
मर्यादा सथापिता बरह्मन यां सूर्यॊ नातिवर्तते
अत्र राक्षसराजेन पौलस्थ्येन महात्मना
रावणेन तपश चीर्त्वा सुरेभ्यॊ ऽमरता वृता
अत्र वृत्तेन वृत्रॊ ऽपि शक्रशत्रुत्वम ईयिवान
अत्र सर्वासवः पराप्ताः पुनर गच्छन्ति पञ्चधा
अत्र दुष्कृतकर्माणॊ नराः पच्यन्ति गालव
अत्र वैतरणी नाम नदी वितरणैर वृता
अत्र गत्वा सुखस्यान्तं दुःखस्यान्तं परपद्यते
अत्रावृत्तॊ दिनकरः कषरते सुरसं पयः
काष्ठां चासाद्य धानिष्ठां हिमम उत्सृजते पुनः
अत्राहं गालव पुरा कषुधार्तः परिचिन्तयन
लब्धवान युध्यमानौ दवौ बृहन्तौ गल कच्छपौ
अत्र शक्रधनुर नाम सूर्याज जातॊ महान ऋषिः
विदुर यं कपिलं देवं येनात्ताः सगरात्मजाः
अत्र सिद्धाः शिवा नाम बराह्मणा वेदपारगाः
अधीत्य सखिलान वेदान आलभन्ते यमक्षयम
अत्र भॊगवती नाम पुरी वासुकिपालिता
तक्षकेण च नागेन तथैवैरावतेन च
अत्र निर्याणकालेषु तमः संप्राप्यते महत
अभेद्यं भास्करेणापि सवयं वा कृष्णवर्त्मना
एष तस्यापि ते मार्गः परितापस्य गालव
बरूहि मे यदि गन्तव्यं परतीचीं शृणु वा मम
[सुपर्ण]
इयं दिग दयिता राज्ञॊ वरुणस्य तु गॊपतेः
सदा सलिलराजस्य परतिष्ठा चादिर एव च
अत्र पश्चाद अहः सूर्यॊ विसर्जयति भाः सवयम
पश्चिमेत्य अभिविख्याता दिग इयं दविजसत्तम
यादसाम अत्र राज्येन सलिलस्य च गुप्तये
कश्यपॊ भगवान देवॊ वरुणं समाभ्यषेचयत
अत्र पीत्वा समस्तान वै वरुणस्य रसांस तु षट
जायते तरुणः सॊमः शुक्लस्यादौ तमिस्रहा
अत्र पश्चात कृता दैत्या वायुना संयतास तदा
निःश्वसन्तॊ महानागैर अर्दिताः सुषुपुर दविज
अत्र सूर्यं परणयिनं परतिगृह्णाति पर्वतः
अस्तॊ नाम यतः संध्या पश्चिमा परतिसर्पति
अतॊ रात्रिश च निद्रा च निर्गता दिवसक्षये
जायते जीवलॊकस्य हर्तुम अर्धम इवायुषः
अत्र देवीं दितिं सुप्ताम आत्मप्रसव धारिणीम
विगर्भाम अकरॊच छक्रॊ यत्र जातॊ मरुद्गणः
अत्र मूलं हिमवतॊ मन्दरं याति शाश्वतम
अपि वर्षसहस्रेण न चास्यान्तॊ ऽधिगम्यते
अत्र काञ्चनशैलस्य काञ्चनाम्बुवहस्य च
उदधेस तीरम आसाद्य सुरभिः कषरते पयः
अत्र मध्ये समुद्रस्य कबन्धः परतिदृश्यते
सवर्भानॊः सूर्यकल्पस्य सॊमसूर्यौ जिघांसतः
सुवर्णशिरसॊ ऽपय अत्र हरिरॊम्णः परगायतः
अदृश्यस्याप्रमेयस्य शरूयते विपुलॊ धवनिः
अत्र धवजवती नाम कुमारी हरि मेधसः
आकाशे तिष्ठ तिष्ठेति तस्थौ सूर्यस्य शासनात
अत्र वायुस तथा वह्निर आपः खं चैव गालव
आह्निकं चैव नैशं च दुःखस्पर्शं विमुञ्चति
अतः परभृति सूर्यस्य तिर्यग आवर्तते गतिः
अत्र जयॊतींषि सर्वाणि विशन्त्य आदित्यमण्डलम
अष्टाविंशति रात्रं च चङ्क्रम्य सह भानुना
निष्पतन्ति पुनः सूर्यात सॊमसंयॊगयॊगतः
अत्र नित्यं सरवन्तीनां परभवः सागरॊदयः
अत्र लॊकत्रयस्यापस तिष्ठन्ति वरुणाश्रयाः
अत्र पन्नगराजस्याप्य अनन्तस्य निवेशनम
अनादि निधनस्यात्र विष्णॊः सथानम अनुत्तमम
अत्रानल सखस्यापि पवनस्य निवेशनम
महर्षेः कश्यपस्यात्र मारीचस्य निवेशनम
एष ते पश्चिमॊ मार्गॊ दिग दवारेण परकीर्तितः
बरूहि गालव गच्छावॊ बुद्धिः का दविजसत्तम
[सुपर्ण]
यस्माद उत्तार्यते पापाद यस्मान निःश्रेयसॊ ऽशनुते
तस्माद उत्तारण फलाद उत्तरेत्य उच्यते बुधैः
उत्तरस्य हिरण्यस्य परिवापस्य गालव
मार्गः पश्चिमपूर्वाभ्यां दिग्भ्यां वै मध्यमः समृतः
अस्यां दिशि वरिष्ठायाम उत्तरायां दविजर्षभ
नासौम्यॊ नाविधेयात्मा नाधर्म्यॊ वसते जनः
अत्र नारायणः कृष्णॊ जुष्णुश चैव नरॊत्तमः
बदर्याम आश्रमपदे तथा बरह्मा च शाश्वतः
अत्र वै हिमवत्पृष्ठे नित्यम आस्ते महेश्वरः
अत्र राज्येन विप्राणां चन्द्रमाश चाभ्यषिच्यत
अत्र गङ्गां महादेवः पतन्तीं गगनाच चयुताम
परतिगृह्य ददौ लॊके मानुषे बरह्मवित्तम
अत्र देव्या तपस तप्तं महेश्वर परीप्सया
अत्र कामश च रॊषश च शैलश चॊमा च संबभुः
अत्र राक्षस यक्षाणां गन्धर्वाणां च गालव
आधिपत्येन कैलासे धनदॊ ऽपय अभिषेचितः
अत्र चैत्ररथं रम्यम अत्र वैखानसाश्रमः
अत्र मन्दाकिनी चैव मन्दरश च दविजर्षभ
अत्र सौगन्धिक वनं नैरृतैर अभिरक्ष्यते
शाड्वलं कदली सकन्धम अत्र संतानका नगाः
अत्र संयमनित्यानां सिद्धानां सवैरचारिणाम
विमानान्य अनुरूपाणि कामभॊग्यानि गालव
अत्र ते ऋषयः सप्त देवी चारुन्धती तथा
अत्र तिष्ठति वै सवातिर अत्रास्या उदयः समृतः
अत्र यज्ञं समारुह्य धरुवं सथाता पितामह
जयॊतींषि चन्द्रसूर्यौ च परिवर्तन्ति नित्यशः
अत्र गायन्तिका दवारं रक्षन्ति दविजसत्तमाः
धामा नाम महात्मानॊ मुनयः सत्यवादिनः
न तेषां जञायते सूतिर नाकृतिर न तपश चितम
अप्रिवर्त सहस्राणि कामभॊग्यानि गालव
यथा यथा परविशति तस्मात परतरं नरः
तथा तथा दविजश्रेष्ठ परविलीयति गालव
न तत केन चिद अन्येन गतपूर्वं दविजर्षभ
ऋते नारायणं देवं नरं वा जिष्णुम अव्ययम
अत्र कैलासम इत्य उक्तं सथानम ऐलविलस्य तत
अत्र विद्युत्प्रभा नाम जज्ञिरे ऽपसरसॊ दश
अत्र विष्णुपदं नाम करमता विष्णुना कृतम
तरिलॊकविक्रमे बरह्मन्न उत्तरां दिशम आश्रितम
अत्र राज्ञा मरुत्तेन यज्ञेनेष्टं दविजॊत्तम
उशीरबीजे विप्रर्षे यत्र जाम्बूनदं सरः
जीमूतस्यात्र विप्रर्षेर उपतस्थे महात्मनः
साक्षाद धैमवतः पुण्यॊ विमलः कमलाकरः
बराह्मणेषु च यत्कृत्स्नं सवन्तं कृत्वा धनं महत
वव्रे वनं महर्षिः स जैमूतं तद वनं ततः
अत्र नित्यं दिशापालाः सायंप्रातर दविजर्षभ
कस्य कार्यं किम इति वै करिक्रॊशन्ति गालव
एवम एषा दविजश्रेष्ठगुणैर अन्यैर दिग उत्तरा
उत्तरेति परिख्याता सर्वकर्मसु चॊत्तरा
एता विस्तरशस तात तव संकीर्तिता दिशः
चतस्रः करमयॊगेन कामाशां गन्तुम इच्छसि
उद्यतॊ ऽहं दविजश्रेष्ठ तव दर्शयितुं दिशः
पृथिवीं चाखिलां बरह्मंस तस्माद आरॊह मां दविज
[गालव]
गरुत्मन भुजगेन्द्रारे सुपर्णविनतात्मज
नयमां तार्क्ष्य पूर्वेण यत्र धर्मस्य चक्षुषी
पूर्वम एतां दिशं गच्छ या पूर्वं परिकीर्तिता
दैवतानां हि सांनिध्यम अत्र कीर्तितवान असि
अत्र सत्यं च धर्मश च तवया सम्यक परकीर्तितः
इच्छेयं तु समागन्तुं समस्तैर दैवतैर अहम
भूयश च तान सुरान दरष्टुम इच्छेयम अरुणानुज
तम आह विनता सूनुर आरॊहस्वेति वै दविजम
आरुरॊहाथ स मुनिर गरुडं गालवस तदा
करममाणस्य ते रूपं दृश्यते पन्नगाशन
भास्करस्येव पूर्वाह्णे सहस्रांशॊर विवस्वतः
पक्षवातप्रणुन्नानां वृक्षाणाम अनुगामिनाम
परस्थितानाम इव समं पश्यामीह गतिं खग
ससागरवनाम उर्वीं सशैलवनकाननाम
आकर्षन्न इव चाभासि पक्षवातेन खेचर
समीननागनक्रं च खम इवारॊप्यते जलम
वायुना चैव महता पक्षवातेन चानिशम
तुल्यरूपाननान मत्स्यांस तिमिमत्स्यांस तिमिंगिलान
नागांश च नरवक्त्रांश च पश्याम्य उन्मथितान इव
महार्णवस्य च रवैः शरॊत्रे मे बधिरी कृते
न शृणॊमि न पश्यामि नात्मनॊ वेद्मि कारणम
शनैः साधु भवान यातु बरह्महत्याम अनुस्मरन
न दृश्यते रविस तात न दिशॊ न च खं खग
तम एव तु पश्यामि शरीरं ते न लक्षये
मणीव जात्यौ पश्यामि चक्षुषी ते ऽहम अण्डज
शरीरे तु न पश्यामि तव चैवात्मनश च ह
पदे पदे तु पश्यामि सलिलाद अग्निम उत्थितम
स मे निर्वाप्य सहसा चक्षुषी शाम्यते पुनः
तन निवर्त महान कालॊ गच्छतॊ विनतात्मज
न मे परयॊजनं किं चिद गमने पन्नगाशन
संनिवर्त महावेगन वेगं विषहामि ते
गुरवे संश्रुतानीह शतान्य अष्टौ हि वाजिनाम
एकतः शयाम कर्णानां शुभ्राणां चन्द्र वर्चसाम
तेषां चैवापवर्गाय मार्गं पश्यामि नाण्डज
ततॊ ऽयं जीवितत्यागे दृष्टॊ मार्गॊ मयात्मनः
नैव मे ऽसति धनं किं चिन न धनेनान्वितः सुहृत
न चार्थेनापि महता शक्यम एतद वयपॊहितुम
एवं बहु च दीनं च बरुवाणं गालवं तदा
परत्युवाच वरजन्न एव परहसन विनतात्मजः
नातिप्रज्ञॊ ऽसि विप्रर्षे यॊ ऽऽतमानं तयक्तुम इच्छसि
न चापि कृत्रिमः कालः कालॊ हि परमेश्वरः
किम अहं पूर्वम एवेह भवता नाभिचॊदितः
उपायॊ ऽतर महान अस्ति येनैतद उपपद्यते
तद एष ऋषभॊ नाम पर्वतः सागरॊरसि
अत्र विश्रम्य भुक्त्वा च निवर्तिष्याव गालव
[न]
ऋषभस्य ततः शृङ्गे निपत्य दविज पक्षिणौ
शाण्डिलीं बराह्मणीं तत्र ददृशाते तपॊऽनविताम
अभिवाद्य सुपर्णस तु गालवश चाभिपूज्य ताम
तया च सवागतेनॊक्तौ विष्टरे संनिषीदतुः
सिद्धम अन्नं तया कषिप्रं बलिमन्त्रॊपबृंहितम
भुक्त्वा तृप्ताव उभौ भूमौ सुप्तौ ताव अन्नमॊहितौ
मुहूर्तात परतिबुद्धस तु सुपर्णॊ गमनेप्सया
अथ भरष्टतनूजाङ्गम आत्मानं ददृशे खगः
मांसपिण्डॊपमॊ ऽभूत स मुखपादान्वितः खगः
गालवस तं तथा दृष्ट्वा विषण्णः पर्यपृच्छत
किम इदं भवता पराप्तम इहागमनजं फलम
वासॊ ऽयम इह कालं तु कियन्तं नौ भविष्यति
किं नु ते मनसा धयातम अशुभं धर्मदूषणम
न हय अयं भवतः सवल्पॊ वयभिचारॊ भविष्यति
सुपर्णॊ ऽथाब्रवीद विप्रं परध्यातं वै मया दविज
इमां सिद्धाम इतॊ नेतुं तत्र यत्र परजापतिः
यत्र देवॊ महादेवॊ यत्र विष्णुः सनातनः
यत्र धर्मश च यज्ञश च तत्रेयं निवसेद इति
सॊ ऽहं भगवतीं याचे परणतः परियकाम्यया
मयैतन नाम परध्यातं मनसा शॊचता किल
तद एवं बहुमानात ते मयेहानीप्सितं कृतम
सुकृतं दुष्कृतं वा तवं माहात्म्यात कषन्तुम अर्हसि
सा तौ तदाब्रवीत तुष्टा पतगेन्द्र दविजर्षभौ
न भेतव्यं सुपर्णॊ ऽसि सुपर्ण तयज संभ्रमम
निन्दितास्मि तवया वत्स न च निन्दां कषमाम्य अहम
लॊकेभ्यः स परिभ्रश्येद यॊ मां निन्देत पापकृत
हीनयाकल्षणैः सर्वैस तथानिन्दितया मया
आचारं परतिगृह्णन्त्या सिद्धिः पराप्तेयम उत्तमा
आचाराल लभते धर्मम आचाराल लभते धनम
आचाराच छरियम आप्नॊति आचारॊ हन्त्य अलक्षणम
तदायुष्मन खग पते यथेष्टं गम्यताम इतः
न च ते गर्हणीयापि हर्हितव्याः सत्रियः कव चित
भवितासि यथापूर्वं बलवीर्यसमन्वितः
बभूवतुस ततस तस्य पक्षौ दरविणवत्तरौ
अनुज्ञातश च शाण्डिल्या यथागतम उपागमत
नैव चासादयाम आस तथारूपांस तुरंगमान
विश्वामित्रॊ ऽथ तं दृष्ट्वा गालवं चाध्वनि सथितम
उवाच वदतां शरेष्ठॊ वैनतेयस्य संनिधौ
यस तवया सवयम एवार्थः परतिज्ञातॊ मम दविज
तस्य कालॊ ऽपवर्गस्य यथा वा मन्यते भवान
परतीक्षिष्याम्य अहं कालम एतावन्तं तथा परम
यथा संसिध्यते विप्र स मार्गस तु निशम्यताम
सुपर्णॊ ऽथाब्रवीद दीनं गालवं भृशदुःखितम
परत्यक्षं खल्व इदानीं मे विश्वामित्रॊ यद उक्तवान
तद आगच्छ दविजश्रेष्ठ मन्त्रयिष्याव गालव
नादत्त्वा गुरवे शक्यं कृत्स्नम अर्थं तवयासितुम
[न]
अथाह गालवं दीनं सुपर्णः पततां वरः
निर्मितं वह्निना भूमौ वायुना वैधितं तथा
यस्माद धिरण्मयं सर्वं हिरण्यं तेन चॊच्यते
धत्ते धारयते चेदम एतस्मात कारणाद धनम
तद एतत तरिषु लॊकेषु धनं तिष्ठति शाश्वतम
नित्यं परॊष्ठपदाभ्यां च शुक्रे धनपतौ तथा
मनुष्येभ्यः समादत्ते शुक्रश चित्तार्जितं धनम
अजैक पाद अहिर बुध्न्यै रक्ष्यते धनदेन च
एवं न शक्यते लब्धुम अलब्धव्यं दविजर्षभ
ऋते च धनम अश्वानां नावाप्तिर विद्यते तव
अर्थं याचात्र राजानं कं चिद राजर्षिवंशजम
अपीड्य राजा पौरान हि यॊ नौ कुर्यात कृताथिनौ
अस्ति सॊमान्ववाये मे जातः कश चिन नृपः सखा
अभिगच्छावहे तं वै तस्यास्ति विभवॊ भुवि
ययातिर नाम राजर्षिर नाहुषः सत्यविक्रमः
स दास्यति मया चॊक्तॊ भवता चार्थितः सवयम
विभवश चास्य सुमहान आसीद धनपतेर इव
एवं स तु धनं विद्वान दानेनैव वयशॊधयत
तथा तौ कथयन्तौ च चिन्तयन्तौ च यत कषमम
परतिष्ठाने नरपतिं ययातिं परयुपस्थितौ
परतिगृह्य च सत्कारम अर्घादिं भॊजनं वरम
पृष्टश चागमने हेतुम उवाच विनतासुतः
अयं मे नाहुष सखा गालवस तपसॊ निधिः
विश्वामित्रस्य शिष्यॊ ऽभूद वर्षाण्य अयुतशॊ नृप
सॊ ऽयं तेनाभ्यनुज्ञात उपकारेप्सया दविजः
तम आह भगवान कां ते ददानि गुरु दक्षिणाम
असकृत तेन चॊक्तेन किं चिद आगतमन्युना
अयम उक्तः परयच्छेति जानता विभवं लघु
एकतः शयाम कर्णानां शुभ्राणां शुद्धजन्मनाम
अष्टौ शतानि मे देहि हयानां चन्द्र वर्चसाम
गुर्वर्थॊ दीयताम एष यदि गालव मन्यसे
इत्य एवम आह सक्रॊधॊ विश्वामित्रस तपॊधनः
सॊ ऽयं शॊकेन महता तप्यमानॊ दविजर्षभः
अशक्तः परतिकर्तुं तद भवन्तं शरणं गतः
पतिगृह्य नरव्याघ्र तवत्तॊ भिक्षां गतव्ययः
कृत्वापवर्गं गुरवे चरिष्यति महत तपः
तपसः संविभागेन भवन्तम अपि यॊक्ष्यते
सवेन राजर्षितपसा पूर्णं तवां पूरयिष्यति
यावन्ति रॊमाणि हये भवन्ति हि नरेश्वर
तावतॊ वाजिदा लॊकान पराप्नुवन्ति महीपते
पात्रं परतिग्रहस्यायं दातुं पात्रं तथा भवान
शङ्खे कषीरम इवासक्तं भवत्व एतत तथॊपमम
[न]
एवम उक्तः सुपर्णेन तथ्यं वचनम उत्तमम
विमृश्यावहितॊ राजा निश्चित्य च पुनः पुनः
यष्टा करतुसहस्राणां दाता दानपतिः परभुः
ययातिर वत्स काशीश इदं वचनम अब्रवीत
दृष्ट्वा परियसखं तार्क्ष्यं गालवं च दविजर्षभम
निदर्शनं च तपसॊ भिक्षां शलाघ्यां च कीर्तिताम
अतीत्य च नृपान अन्यान आदित्यकुलसंभवान
मत्सकाशम अनुप्राप्ताव एतौ बुद्धिम अवेक्ष्य च
अद्य मे सफलं जन्म तारितं चाद्य मे कुलम
अद्यायं तारितॊ देशॊ मम तार्क्ष्य तवयानघ
वक्तुम इच्छामि तु सखे यथा जानासि मां पुरा
न तथा वित्तवान अस्मि कषीणं वित्तं हि मे सखे
न च शक्तॊ ऽसमि ते कर्तुं मॊघम आगमनं खग
न चाशाम अस्य विप्रर्षेर वितथां कर्तुम उत्सहे
तत तु दास्यामि यत कार्यम इदं संपादयिष्यति
अभिगम्य हताशॊ हि निवृत्तॊ दहते कुलम
नातः परं वैनतेय किं चित पापिष्ठम उच्यते
यथाशा नाशनम लॊके देहि नास्तीति वा वचः
हताशॊ हय अकृतार्थः सन हतः संभावितॊ नरः
हिनस्ति तस्य पुत्रांश च पौत्रांश चाकुर्वतॊ ऽरथिनाम
तस्माच चतुर्णां वंशानां सथापयित्री सुता मम
इयं सुरसुत परख्या सर्वधर्मॊपचायिनी
सदा देवमनुष्याणाम असुराणां च गालव
काङ्क्षिता रूपतॊ बाला सुता मे परतिगृह्यताम
अस्याः शुल्कं परदास्यन्ति नृपा राज्यम अपि धरुवम
किं पुनः शयाम कर्णानां हयानां दवे चतुःशते
स भवान परतिगृह्णातु ममेमां माधवीं सुताम
अहं दौहित्रवान सयां वै वर एष मम परभॊ
परतिगृह्य च तां कन्यां गालवः सह पक्षिणा
पुनर दरक्ष्याव इत्य उक्त्वा परतस्थे सह कन्यया
उपलब्धम इदं दवारम अश्वानाम इति चाण्डजः
उक्त्वा गालवम आपृच्छ्य जगाम भवनं सवकम
गते पतगराजे तु गालवः सह कन्यया
चिन्तयानः कषमं दाने राज्ञां वै शुल्कतॊ ऽगमत
सॊ ऽगच्छन मनसेक्ष्वाकुं हर्यश्वं राजसत्तमम
अयॊध्यायां महावीर्यं चतुरङ्ग बलान्वितम
कॊशधान्य बलॊपेतं परिय पौरं दविज परियम
परजाभिकामं शाम्यन्तं कुर्वाणं तप उत्तमम
तम उपागम्य विप्रः स हर्यश्वं गालवॊ ऽबरवीत
कन्येयं मम राजेन्द्र परसवैः कुलवर्धिनी
इयं शुक्लेन भार्यार्थे हर्यश्वप्रतिगृह्यताम
शुल्कं ते कीर्तयिष्यामि तच छरुत्वा संप्रधार्यताम
[न]
हर्यश्वस तव अब्रवीद राजा विचिन्त्य बहुधा ततः
दीर्घम उष्णं च निःश्वस्य परजा हेतॊर नृपॊत्तमः
उन्नतेषून्नता षट्सु सूक्ष्मा सूक्ष्मेषु सप्तसु
गम्भीरा तरिषु गम्भीरेष्व इयं रक्ता च पञ्चसु
बहु देवासुरालॊका बहु गन्धर्वदर्शना
बहु लक्षणसंपन्ना बहु परसव दारिणी
समर्थेयं जनयितुं चक्रवर्तिनम आत्मजम
बरूहि शुल्कं दविजश्रेष्ठ समीक्ष्य विभवं मम
एकतः शयाम कर्णानां शतान्य अष्टौ ददस्व मे
हयानां चन्द्र शुभ्राणां देशजानां वपुष्मताम
ततस तव भवित्रीयं पुत्राणां जननी शुभा
अरणीव हुताशानां यॊनिर आयतलॊचना
एतच छरुत्वा वचॊ राजा हर्यश्वः काममॊहितः
उवाच गालवं दीनॊ राजर्षिर ऋषिसत्तमम
दवे मे शते संनिहिते हयानां यद विधास तव
एष्टव्याः शतशस तव अन्ये चरन्ति मम वाजिनः
सॊ ऽहम एकम अपत्यं वै जनयिष्यामि गालव
अस्याम एतं भवान कामं संपादयतु मे वरम
एतच छरुत्वा तु सा कन्या गालवं वाक्यम अब्रवीत
मम दत्तॊ वरः कश चित केन चिद बरह्मवादिना
परसूत्य अन्ते परसूत्य अन्ते कन्यैव तवं भविष्यसि
स तवं ददस्व मां राज्ञे परतिगृह्य हयॊत्तमान
नृपेभ्यॊ हि चतुर्भ्यस ते पूर्णान्य अष्टौ शतानि वै
भविष्यन्ति तथा पुत्रा मम चत्वार एव च
करियतां मम संहारॊ गुर्वर्थं दविजसत्तम
एषा तावन मम परज्ञा यथा वा मन्यसे दविज
एवम उक्तस तु स मुनिः कन्यया गालवस तदा
हर्यश्वं पृथिवीपालम इदं वचनम अब्रवीत
इयं कन्या नरश्रेष्ठ हर्यश्वप्रतिगृह्यताम
चतुर्भागेन शुल्कस्य जनयस्वैकम आत्मजम
पतिगृह्य स तां कन्यां गालवं पतिनन्द्य च
समये देशकाले च लब्धवान सुतम ईप्सितम
ततॊ वसु मना नाम वसुभ्यॊ वसुमत्तरः
वसु परख्यॊ नरपतिः स बभूव वसु परदः
अथ काले पुनर धीमान गालवः पत्युपस्थितः
उपसंगम्य चॊवाच हर्यश्वं परीतिमानसम
जातॊ नृपसुतस ते ऽयं बाल भास्करसंनिभः
कालॊ गन्तुं नरश्रेष्ठ भिक्षार्थम अपरं नृपम
हर्यश्वः सत्यवचने सथितः सथित्वा च पौरुषे
दुर्लभत्वाद धयानां च परददौ माधवीं पुनः
माधवी च पुनर दीप्तां परित्यज्य नृप शरियम
कुमारी कामतॊ भूत्वा गालवं पृष्ठतॊ ऽनवगात
तवय्य एव तावत तिष्ठन्तु हया इत्य उक्तवान दविजः
परययौ कन्यया सार्धं दिवॊदासं परजेश्वरम
[ग]
महावीर्यॊ महीपालः काशीनाम ईश्वरः परभुः
दिवॊदास इति खयातॊ भैमसेनिर नराधिपः
तत्र गच्छावहे भद्रे शनैर आगच्छ मा शुचः
धार्मिकः संयमे युक्तः सत्यश चैव जनेश्वरः
तम उपागम्य स मुनिर नयायतस तेन सत्कृतः
गालवः परसवस्यार्थे तं नृपं परत्यचॊदयत
शरुतम एतन मया पूर्वं किम उक्त्वा विस्तरं दविज
काङ्क्षितॊ हि मयैषॊ ऽरथः शरुत्वैतद दविजसत्तम
एतच च मे बहुमतं यद उत्सृज्य नराधिपान
माम एवम उपयातॊ ऽसि भावि चैतद असंशयम
स एव विभवॊ ऽसमाकम अश्वानाम अपि गालव
अहम अप्य एकम एवास्यां जनयिष्यामि पार्थिवम
तथेत्य उक्त्वा दविजश्रेष्ठः परादात कन्यां महीपतेः
विधिपूर्वं च तां राजा कन्यां परतिगृहीतवान
रेमे स तस्यां राजर्षिः परभावत्यां यथा रविः
सवाहायां च यथा वह्निर यथा शच्यां स वासवः
यथा चन्द्रश च रॊहिण्यां यथा धूमॊर्णया यमः
वरुणश च यथा गौर्यां यथा चर्द्ध्यां धनेश्वरः
यथा नारायणॊ लक्ष्यां जाह्नव्यां च यथॊदधिः
यथा रुद्रश च रुद्राण्यां यथा वेद्यां पितामहः
अदृश्यन्त्यां च वासिष्ठॊ वसिष्ठश चाक्षमालया
चयवनश च सुकन्यायां पुलस्त्यः संध्यया यथा
अगस्त्यश चापि वैदर्भ्यां सावित्र्यां सत्यवान यथा
यथा भृगुः पुलॊमायाम अदित्यां कश्यपॊ यथा
रेणुकायां यथर्चीकॊ हैमवत्यां च कौशिकः
बृहस्पतिश च तारायां शुक्रश च शतपर्वया
यथा भूम्यां भूमिपतिर उर्वश्यां च पुरूरवाः
ऋचीकः सत्यवत्यां च सरस्वत्यां यथा मनुः
तथा तु रममाणस्य दिवॊदासस्य भूपतेः
माधवी जनयाम आस पुत्रम एकं परतर्दनम
अथाजगाम भगवान दिवॊदासं स गालवः
समये समनुप्राप्ते वचनं चेदम अब्रवीत
निर्यातयतु मे कन्यां भवांस तिष्ठन्तु वाजिनः
यावद अन्यत्र गच्छामि शुक्लार्थं पृथिवीपते
दिवॊदासॊ ऽथ धर्मात्मा समये गालवस्य ताम
कन्यां निर्यातयाम आस सथितः सत्ये महीपतिः
[न]
तथैव सा शरियं तयक्त्वा कन्या भूत्वा यशस्विनी
माधवी गालवं विप्रम अन्वयात सत्यसंगरा
गालवॊ विमृशन्न एव सवकार्यगतमानसः
जगाम भॊजनगरं दरष्टुम औशीनरं नृपम
तम उवाचाथ गत्वा स नृपतिं सत्यविक्रमम
इयं कन्या सुतौ दवौ ते जनयिष्यति पार्थिवौ
अस्यां भवान अवाप्तार्थॊ भवति परेत्य चेह च
सॊमार्क परतिसंकाशौ जनयित्वा सुतौ नृप
शुल्कं तु सर्वधर्मज्ञ हयानां चन्द्र वर्चसाम
एकतः शयाम कर्णानां देयं मह्यं चतुःशतम
गुर्वर्थॊ ऽयं समारम्भॊ न हयैः कृत्यम अस्ति मे
यदि शक्यं महाराज करियतां मा विचार्यताम
अनपत्यॊ ऽसि राजर्षे पुत्रौ जनय पार्थिव
पितॄन पुत्र पलवेन तवम आत्मानं चैव तारय
न पुत्रफलभॊक्ता हि राजर्षे पात्यते दिवः
न याति नरकं घॊरं यत्र गच्छन्त्य अनात्मजाः
एतच चान्यच च विविधं शरुत्वा गालव भाषितम
उशीनरः पतिवचॊ ददौ तस्य नराधिपः
शरुतवान अस्मि ते वाक्यं यथा वदसि गालव
विधिस तु बलवान बरह्मन परवणं हि मनॊ मम
शते दवे तु ममाश्वानाम ईदृशानां दविजॊत्तम
इतरेषां सहस्राणि सुबहूनि चरन्ति मे
अहम अप्य एकम एवास्यां जनयिष्यामि गालव
पुत्रं दविज गतं मार्गं गमिष्यामि परैर अहम
मूल्येनापि समं कुर्यां तवाहं दविजसत्तम
पौरजानपदार्थं तु ममार्थॊ नात्म भॊगतः
कामतॊ हि धनं राजा पारक्यं यः परयच्छति
न स धर्मेण धर्मात्मन युज्यते यशसा न च
सॊ ऽहं पतिग्रहीष्यामि ददात्व एतां भवान मम
कुमारीं देवगर्भाभाम एकपुत्र भवाय मे
तथा तु बहुकल्याणम उक्तवन्तं नराधिपम
उशीनरं दविजश्रेष्ठॊ गालवः परत्यपूजयत
उशीनरं परतिग्राह्य गालवः परययौ वनम
रेमे स तां समासाद्य कृतपुण्य इव शरियम
कन्दरेषु च शैलानां नदीनां निर्झरेषु च
उद्यानेषु विचित्रेषु वनेषूपवनेषु च
हर्म्येषु रमणीयेषु परासादशिखरेषु च
वातायनविमानेषु तथा गर्भगृहेषु च
ततॊ ऽसय समये जज्ञे पुत्रॊ बाल रविप्रभः
शिबिर नाम्नाभिविख्यातॊ यः स पार्थिव सत्तमः
उपस्थाय स तं विप्रॊ गालवः परतिगृह्य च
कन्यां परयातस तां राजन दृष्टवान विनतात्मजम
[न]
गालवं वैनतेयॊ ऽथ परहसन्न इदम अब्रवीत
दिष्ट्या कृतार्थं पश्यामि भवन्तम इह वै दविज
गालवस तु वचः शरुत्वा वैनतेयेन भाषितम
चतुर्भागावशिष्टं तद आचख्यौ कार्यम अस्य हि
सुपर्णस तव अब्रवीद एनं गालवं पततां वरः
परयत्नस ते न कर्तव्यॊ नैष संपत्स्यते तव
पुरा हि कन्यकुब्जे वै गाधेः सत्यवतीं सुताम
भार्यार्थे ऽवरयत कन्याम ऋचीकस तेन भाषितः
एकतः शयाम कर्णानां हयानां चन्द्र वर्चसाम
भगवन दीयतां मह्यं सहस्रम इति गालव
ऋचीकस तु तथेत्य उक्त्वा वरुणस्यालयं गतः
अश्वतीर्थे हयाँल लब्ध्वा दत्तवान पार्थिवाय वै
इष्ट्वा ते पुण्डरीकेण दत्ता राज्ञा दविजातिषु
तेभ्यॊ दवे दवे शते करीत्वा पराप्तास ते पार्थिवैस तदा
अपराण्य अपि चत्वारि शतानि दविजसत्तम
नीयमानानि संतारे हृतान्य आसन वितस्तया
एवं न शक्यम अप्राप्यं पराप्तुं गालव कर्हि चित
इमाम अश्वशताभ्यां वै दवाभ्यं तस्मै निवेदय
विश्वामित्राय धर्मात्मन षड्भिर अश्वशतैः सह
ततॊ ऽसि गतसंमॊहः कृतकृत्यॊ दविजर्षभ
गालवस तं तथेत्य उक्त्वा सुपर्णसहितस ततः
आदायाश्वांश च कन्यां च विश्मामित्रम उपागमत
अश्वानां काङ्क्षितार्थानां षड इमानि शतानि वै
शतद्वयेन कन्येयं भवता परतिगृह्यताम
अस्यां राजर्षिभिः पुत्रा जाता वै धार्मिकास तरयः
चतुर्थं जनयत्व एकं भवान अपि नरॊत्तम
पूर्णान्य एवं शतान्य अष्टौ तुरगाणां भवन्तु ते
भवतॊ हय अनृणॊ भूत्वा तपः कुर्यां यथासुखम
[न]
विश्वामित्रस तु तं दृष्ट्वा गालवं सह पक्षिणा
कन्यां च तां वरारॊहाम इदम इत्य अब्रवीद वचः
किम इयं पूर्वम एवेह न दत्ता मम गालव
पुत्रा ममैव चत्वारॊ भवेयुः कुलभावनाः
परतिगृह्णामि ते कन्याम एकपुत्र फलाय वै
अश्वाश चाश्रमम आसाद्य तिष्ठन्तु मम सर्वशः
स तया रममाणॊ ऽथ विश्वामित्रॊ महाद्युतिः
आत्मजं जनयाम आस माधवी पुत्रम अष्टकम
जातमात्रं सुतं तं च विश्वामित्रॊ महाद्युतिः
संयॊज्यार्थैस तथा धर्मैर अश्वैस तैः समयॊजयत
अथाष्टकः पुरं परायात तदा सॊमपुरप्रभम
निर्यात्य कन्यां शिष्याय कौशिकॊ ऽपि वनं ययौ
गालवॊ ऽपि सुपर्णेन सह निर्यात्य दक्षिणाम
मनसाभिप्रतीतेन कन्याम इदम उवाच ह
जातॊ दानपतिः पुत्रस तवया शूरस तथापरः
सत्यधर्मरतश चान्यॊ यज्वा चापि तथापरः
तद आगच्छ वरारॊहे तारितस ते पिता सुतैः
चत्वारश चैव राजानस तथाहं च सुमध्यमे
गालवस तव अभ्यनुज्ञाय सुपर्णं पन्नगाशनम
पितुर निर्यात्य तां कन्यां परययौ वनम एव ह
[न]
स तु राजा पुनस तस्याः कर्तुकामः सवयंवरम
उपगम्याश्रमपदं गङ्गा यमुन संगमे
गृहीतमाल्यदामां तां रथम आरॊप्य माधवीम
पूरुर यदुश च भगिनीम आश्रमे पर्यधावताम
नागयक्षमनुष्याणां पतत्रिमृगपक्षिणाम
शैलद्रुम वनौकानाम आसीत तत्र समागमः
नाना पुरुषदेशानाम ईश्वरैश च समाकुलम
ऋषिभिर बरह्मकल्पैश च समन्ताद आवृतं वनम
निर्दिश्यमानेषु तु सा वरेषु वरवर्णिनी
वरान उत्क्रम्य सर्वांस तान वनं वृतवती वरम
अवतीर्य रथात कन्या नमस्कृत्वा च बन्धुषु
उपगम्य वनं पुण्यं तपस तेपे ययातिजा
उपवासैर्श च विविधैर दीक्षाभिर नियमैस तथा
आत्मनॊ लघुतां कृत्वा बभूव मृगचारिणी
वैडूर्याङ्कुल कल्पानि मृदूनि हरितानि च
चरन्ती शष्पमुख्यानि तिक्तानि मधुराणि च
सरवन्तीनां च पुण्यानां सुरसानि शुचीनि च
पिबन्ती वारि मुख्यानि शीतानि विमलानि च
वनेषु मृगराजेषु सिंहविप्रॊषितेषु च
दावाग्निविप्रमुक्तेषु शूण्येषु गहनेषु च
चरन्ती हरिणैः सार्धं मृगीव वनराचिणी
चचार विपुलं धर्मं बरह्मचर्येण संवृता
ययातिर अपि पूर्वेषां राज्ञां वृत्तम अनुष्ठितः
बहुवर्षसहस्रायुर अयुजत कालधर्मणा
पूरुर यदुश च दवौ वंशौ वर्धमानौ नरॊत्तमौ
ताभ्यां परतिष्ठितॊ लॊके परलॊके च नाहुषः
महीयते नरपतिर ययातिः सवर्गम आस्थितः
महर्षिकल्पॊ नृपतिः सवर्गाग्र्य फलभुग विभुः
बहुवर्षसहस्राख्ये काले बहुगुणे गते
राजर्षिषु निषण्णेषु महीयःसु महर्षिषु
अवमेने नरान सर्वन देवान ऋषिगणांस तथा
ययातिर मूढ विज्ञानॊ विस्मयाविष्टचेतनः
ततस तं बुबुधे देवः शक्रॊ बलनिषूदनः
ते च राजर्षयः सर्वे धिग धिग इत्य एवम अब्रुवन
विचारश च समुत्पन्नॊ निरीक्ष्य नहुषात्मजम
कॊ नव अयं कस्य वा राज्ञः कथं वा सवर्गम आगतः
कर्मणा केन सिद्धॊ ऽयं कव वानेन तपश चितम
कथं वा जञायते सवर्गे केन वा जञायते ऽपय उत
एवं विचारयन्तस ते राजानः सवर्गवासिनः
दृष्ट्वा पप्रच्छुर अन्यॊन्यं ययातिं नृपतिं परति
विमानपालाः शतशः सवर्गद्वाराभिरक्षिणः
पृष्टा आसनपालाश च न जानीमेत्य अथाब्रुवन
सर्वे ते हय आवृतज्ञाना नाभ्यजानन्त तं नृपम
स मुहूर्ताद अथ नृपॊ हतौजा अभवत तदा
[न]
अथ परचलितः सथानाद आसनाच च परिच्युतः
कम्पितेनैव मनसा धर्षितः शॊकवह्निना
मलानस्रग भरष्टविज्ञानः परभ्रष्ट मुकुटाङ्गदः
विघूर्णन सरस्तसर्वाङ्गः परभ्रष्टाभरणाम्बरः
अदृश्यमानस तान पश्यन्न अपश्यंश च पुनः पुनः
शून्यः शून्येन मनसा परपतिष्यन महीतलम
किं मया मनसा धयातम अशुभं धर्मदूषणम
येनाहं चलितः सथानाद इति राजा वयचिन्तयत
ते तु तत्रैव राजानः सिद्धाश चाप्सरसस तथा
अपश्यन्त निरालम्बं ययातिं तं परिच्युतम
अथैत्य पुरुषः कश चित कषीणपुण्यनिपातकः
ययातिम अब्रवीद राजन देवराजस्य शासनात
अतीव मदमत्तस तवं न कं चिन नावमन्यसे
मानेन भरष्टः सवर्गस ते नार्हस तवं पार्थिवात्मज
न च परज्ञायसे गच्छ पतस्वेति तम अब्रवीत
पतेयं सत्स्व इति वचस तरिर उक्त्वा नहुषात्मजः
पतिष्यंश चिन्तयाम आस गतिं गतिमतां वरः
एतस्मिन्न एव काले तु नैमिषे पार्थिवर्षभान
चतुरॊ ऽपश्यत नृपस तेषां मध्ये पपात सः
परतर्दनॊ वसु मनाः शिबिरौशीनरॊ ऽषटकः
वाजपेयेन यज्ञेन तर्पयन्ति सुरेश्वरम
तेषाम अध्वरजं धूमं सवर्गद्वारम उपस्थितम
ययातिर उपजिघ्रन वै निपपात महीं परति
भूमौ सवर्गे च संबद्धां नदीं धूममयीं नृपः
स गङ्गाम इव गच्छन्तीम आलम्ब्य जगतीपतिः
शरीमत्स्व अवभृथाग्र्येषु चतुर्षु परतिबन्धुषु
मध्ये निपतितॊ राजा लॊकपालॊपमेषु च
चतुर्षु हुतकल्पेषु राजसिंहमहाग्निषु
पपात मध्ये राजर्षिर ययातिः पुण्यसंक्षये
तम आहुः पार्थिवाः सर्वे परतिमानम इव शरियः
कॊ भवान कस्य वा बन्धुर देशस्य नगरस्य वा
यक्षॊ वाप्य अथ वा देवॊ गन्धर्वॊ राक्षसॊ ऽपि वा
न हि मानुषरूपॊ ऽसि कॊ वार्थः काङ्क्षितस तवया
ययातिर अस्मि राजर्षिः कषीणपुण्यश चयुतॊ दिवः
पतेयं सत्स्व इति धयायन भवत्सु पतितस ततः
सत्यम एतद भवतु ते काङ्क्षितं पुरुषर्षभ
सर्वेषां नः करतुफलं धर्मश च परतिगृह्यताम
नाहं परतिग्रह धनॊ बराह्मणः कषत्रियॊ हय अहम
न च मे परवणा बुद्धिः परपुण्यविनाशने
एतस्मिन्न एव काले तु मृगचर्या करमागताम
माधवीं परेक्ष्य राजानस ते ऽभिवाद्येदम अब्रुवन
किम आगमनकृत्यं ते किं कुर्वः शासनं तव
आज्ञाप्या हि वयं सर्वे तव पुत्रास तपॊधने
तेषां तद भाषितं शरुत्वा माधवी परया मुदा
पितरं समुपागच्छद ययातिं सा ववन्द च
दृष्ट्वा मूर्ध्ना नतान पुत्रांस तापसी वाक्यम अब्रवीत
दौहित्रास तव राजेन्द्र मम पुत्रा न ते पराः
इमे तवां तारयिष्यन्ति दिष्टम एतत पुरातनम
अहं ते दुहिता राजन माधवी मृगचारिणी
मयाप्य उपचितॊ धर्मस ततॊ ऽरधं परतिगृह्यताम
यस्माद राजन नराः सर्वे अपत्यफलभागिनः
तस्माद इच्छन्ति दौहित्रान यथा तवं वसुधाधिप
ततस ते पार्थिवाः सर्वे शिरसा जननीं तदा
अभिवाद्य नमस्कृत्य मातामहम अथाब्रुवन
उच्चैर अनुपमैः सनिग्धैः सवरैर आपूय मेदिनीम
मातामहं नृपतयस तारयन्तॊ दिवश चयुतम
अथ तस्माद उपगतॊ गालवॊ ऽपय आह पार्थिवम
तपसॊ मे ऽषट भागेन सवर्गम आरॊहतां भवान
[न]
परत्यभिज्ञात मात्रॊ ऽथ सद्भिस तैर नरपुंगवः
ययातिर दिव्यसंस्थानॊ बभूव विगतज्वरः
दिव्यमाल्याम्बरधरॊ दिव्याभरणभूषितः
दिव्यगन्धगुणॊपेतॊ न पृथ्वीम अस्पृशत तदा
ततॊ वसु मनाः पूर्वम उच्चैर उच्चारयन वचः
खयातॊ दानपतिर लॊके वयाजहार नृपं तदा
पराप्तवान अस्मि यल लॊके सर्ववर्णेष्व अगर्हया
तद अप्य अथ च दास्यामि तेन संयुज्यतां भवान
यत फलं दानशीलस्य कषमा शीलस्य यत फलम
यच च मे फलम आधाने तेन संयुज्यतां भवान
ततः परतर्दनॊ ऽपय आह वाक्यं कषत्रिय पुंगवः
यथा धर्मरतिर नित्यं नित्यं युद्धपरायणः
पराप्तवान अस्मि यल लॊके कषत्रधर्मॊद्भवं यशः
वीर शब्दफलं चैव तेन संयुज्यतां भवान
शिबिरौशीनरॊ धीमान उवाच मधुरां गिरम
यथा बालेषु नारीषु वैहार्येषु तथैव च
संगरेषु निपातेषु तथापद वयसनेषु च
अनृतं नॊक्तपूर्वं मे तेन सत्येन खं वरज
यथाप्राणांश च राज्यं च राजन कर्म सुखानि च
तयजेयं न पुनः सत्यं तेन सत्येन खं वरज
यथासत्येन मे धर्मॊ यथासत्येन पावकः
परीतः शक्रश च सत्येन तेन सत्येन खं वरज
अष्टकस तव अथ राजर्षिः कौशिकॊ माधवी सुतः
अनेकशतयज्वानं वचनं पराह धर्मवित
शतशः पुण्डरीका मे गॊसवाश च चिताः परभॊ
करतवॊ वाजपेयाश च तेषां फलम अवाप्नुहि
न मे रत्नानि न धनं न तथान्ये परिच्छदाः
करतुष्व अनुपयुक्तानि तेन सत्येन खं वरज
यथा यथा हि जल्पन्ति दौहित्रास तं नराधिपम
तथा तथा वसुमतीं तयक्त्वा राजा दिवं ययौ
एवं सर्वे समस्तास ते राजानः सुकृतैस तदा
ययातिं सवर्गतॊ भरष्टं तारयाम आसुर अञ्जसा
दौहित्राः सवेन धर्मेण यज्ञदानकृतेन वै
चतुर्षु राजवंशेषु संभूताः कुलवर्धनाः
मातामहं महाप्राज्ञं दिवम आरॊपयन्ति ते
राजधर्मगुणॊपेताः सर्वधर्मगुणान्विताः
दौहित्रास ते वयं राजन दिवम आरॊह पार्थिवः
[न]
सद्भिर आरॊपितः सवर्गं पार्थिवैर भूरिदक्षिणैः
अभ्यनुज्ञाय दौहित्रान ययातिर दिवम आस्थितः
अभिवृष्टश च वर्षेण नानापुष्पसुगन्धिना
परिष्वक्तश च पुण्येन वायुना पुण्यगन्धिना
अचलं सथानम आरुह्य दौहित्र फलनिर्जितम
कर्मभिः सवैर उपचितॊ जज्वाल परया शरिया
उपगीतॊपनृत्तश च गन्धर्वाप्सरसां गणैः
परीत्या परतिगृहीतश च सवर्गे दुन्दुभिनिस्वनैः
अभिष्टुतश च विविधैर देवराजर्षिचारणैः
अर्चितश चॊत्तमार्घेण दैवतैर अभिनन्दितः
पराप्तः सवर्गफलं चैव तम उवाच पितामहः
निर्वृतं शान्तमनसं वचॊभिस तर्पयन्न इव
चतुष पादस तवया धर्मश चितॊ लॊक्येन कर्मणा
अक्षयस तव लॊकॊ ऽयं कीर्तिश चैवाक्षया दिवि
पुनस तवाद्य राजर्षे सुकृतेनेह कर्मणा
आवृतं तमसा चेतः सर्वेषां सवर्गवासिनाम
येन तवां नाभिजानन्ति ततॊ ऽजञात्वासि पातितः
परीत्यैव चासि दौहित्रैस तारितस तवम इहागतः
सथानं च परतिपन्नॊ ऽसि कर्मणा सवेन निर्जितम
अचलं शाश्वतं पुण्यम उत्तमं धरुवम अव्ययम
भगवन संशयॊ मे ऽसति कश चित तं छेत्तुम अर्हसि
न हय अन्यम अहम अर्हामि परष्टुं लॊकपितामह
बहुवर्षसहस्रान्तं परजापालनवर्धितम
अनेकक्रतुदानौघैर अर्जितं मे महत फलम
कथं तद अल्पकालेन कषीणं येनास्मि पातितः
भगवन वेत्थ लॊकांश च शाश्वतान मम निर्जितान
बहुवर्षसहस्रान्तं परजापालनवर्धितम
अनेकक्रतुदानौघैर यत तवयॊपार्जितं फलम
तद अनेनैव दॊषेण कषीणं येनासि पातितः
अभिमानेन राजेन्द्र धिक्कृतः सवर्गवासिभिः
नायं मानेन राजर्षे न बलेन न हिंसया
न शाठ्येन न मायाभिर लॊकॊ भवति शाश्वतः
नावमान्यास तवया राजन्न अवरॊत्कृष्टमध्यमाः
न हि मानप्रदग्धानां कश चिद अस्ति समः कव चित
पतनारॊहणम इदं कथयिष्यन्ति ये नराः
विषमाण्य अपि ते पराप्तास तरिष्यन्ति न संशयः
एष दॊषॊ ऽभिमानेन पुरा पराप्तॊ ययातिना
निर्बन्धतश चातिमात्रं गालवेन महीपते
शरॊतव्यं हितकामानां सुहृदां भूतिम इच्छताम
न कर्तव्यॊ हि निर्बन्धॊ निर्बन्धॊ हि कषयॊदयः
तस्मात तवम अपि गान्धारे मानं करॊधं च वर्जय
संधत्स्व पाण्डवैर वीर संरम्भं तयज पार्थिव
ददाति यत पार्थिव यत करॊति; यद वा तपस तप्यति यज जुहॊति
न तस्य नाशॊ ऽसति न चापकर्षॊ; नान्यस तद अश्नाति स एव कर्ता
इदं महाख्यानम अनुत्तमं मतं; बहुश्रुतानां गतरॊषरागिणाम
समीक्ष्य लॊके बहुधा परधाविता; तरिवर्गदृष्टिः पृथिवीम उपाश्नुते
[धृ]
भगवन्न एवम एवैतद यथा वदसि नारद
इच्छामि चाहम अप्य एवं न तव ईशॊ भगवन्न अहम
एवम उक्त्वा ततः कृष्णम अभ्यभाषत भारत
सवर्ग्यं लॊक्यं च माम आत्थ धर्म्यं नयाय्यं च केशव
न तव अहं सववशस तात करियमाणं न मे परियम
अङ्गदुर्यॊधनं कृष्ण मन्दं शास्त्रातिगं मम
अनुनेतुं महाबाहॊ यतस्व पुरुषॊत्तम
सुहृत कार्यं तु सुमहत कृतं ते सयाज जनार्दन
ततॊ ऽभयावृत्य वार्ष्णेयॊ दुर्यॊधनम अमर्षणम
अब्रवीन मधुरां वाचं सर्वधर्मार्थतत्त्ववित
दुर्यॊधन निबॊधेदं मद्वाक्यं कुरुसत्तम
समर्थं ते विशेषेण सानुबन्धस्य भारत
महाप्राज्ञ कुले जातः साध्व एतत कर्तुम अर्हसि
शरुतवृत्तॊपसंपन्नः सर्वैः समुदितॊ गुणैः
दौष्कुलेया दुरात्मानॊ नृषंशा निरपत्रपाः
त एतद ईदृशं कुर्युर यथा तवं तात मन्यसे
धर्मार्थयुक्ता लॊके ऽसमिन परवृत्तिर लक्ष्यते सताम
असतां विपरीता तु लक्ष्यते भरतर्षभ
विपरीता तव इयं वृत्तिर असकृल लक्ष्यते तवयि
अधर्मश चानुबन्धॊ ऽतर घॊरः पराणहरॊ महान
अनेकशस तवन्निमित्तम अयशस्यं च भारत
तम अनर्थं परिहरन्न आत्मश्रेयः करिष्यसि
भरातॄणाम अथ भृत्यानां मित्राणां च परंतप
अधर्म्याद अयशस्याच च कर्मणस तवं परमॊक्ष्यसे
पराज्ञैः शूरैर महॊत्साहैर आत्मवद्भिर बहुश्रुतैः
संधत्स्व पुरुषव्याघ्र पाण्डवैर भरतर्षभ
तद धितं च परियं चैव धृतराष्ट्रस्य धीमतः
पितामहस्य दरॊणस्य विदुरस्य महामतेः
कृपस्य सॊमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः
अश्वत्थाम्नॊ विकर्णस्य संजयस्य विशां पते
जञातीनां चैव भूयिष्ठं मित्राणां च परंतप
शमे शर्म भवेत तात सर्वस्य जगतस तथा
हरीमान असि कुले जातः शरुतवान अनृशंसवान
तिष्ठ तात पितुः शास्त्रे मातुश च भरतर्षभ
एतच छरेयॊ हि मन्यन्ते पिता यच छास्ति भारत
उत्तमापद गतः सर्वः पितुः समरति शासनम
रॊचते ते पितुस तात पाण्डवैः सह संगमः
सामात्यस्य कुरुश्रेष्ठ तत तुभ्यं तात रॊचताम
शरुत्वा यः सुहृदां शास्त्रं मर्त्यॊ न परतिपद्यते
विपाकान्ते दहत्य एनं किं पाकम इव भक्षितम
यस तु निःश्रेयसं वाक्यं मॊहान न परतिपद्यते
स दीर्घसूत्रॊ हीनार्थः पश्चात तापेन युज्यते
यस तु निःश्रेयसं शरुत्वा पराप्तम एवाभिपद्यते
आत्मनॊ मतम उत्सृज्य स लॊके सुखम एधते
यॊ ऽरथकामस्य वचनं परातिकूल्यान न मृष्यते
शृणॊति परतिकूलानि दविषतां वशम एति सः
सतां मतम अतिक्रम्य यॊ ऽसतां वर्तते मते
शॊचन्ते वयसने तस्य सुहृदॊ नचिराद इव
मुख्यान अमात्यान उत्सृज्य यॊ निहीनान निषेवते
स घॊराम आपदं पराप्य नॊत्तारम अधिगच्छति
यॊ ऽसत सेवी वृथाचारॊ न शरॊता सुहृदां सदा
परान वृणीते सवान दवेष्टि तं गौः शपति भारत
स तवं विरुध्य तैर वीरैर अन्येभ्यस तराणम इच्छसि
अशिष्टेभ्यॊ ऽसमर्थेभ्यॊ मूढेभ्यॊ भरतर्षभ
कॊ हि शक्रं समाञ जञातीन अतिक्रम्य महारथान
अन्येभ्यस तराणम आशंसेत तवदन्यॊ भुवि मानवः
जन्मप्रभृति कौन्तेया नित्यं विनिकृतास तवया
न च ते जातु कुप्यन्ति धर्मात्मानॊ हि पाण्डवाः
मिथ्या परचरितास तात जन्मप्रभृति पाण्डवाः
तवयि सम्यङ महाबाहॊ परतिपन्ना यशस्विनः
तवयापि परतिपत्तव्यं तथैव भरतर्षभ
सवेषु बन्धुषु मुख्येषु मा मन्युवशम अन्वगाः
तरिवर्गयुक्ता पराज्ञानाम आरम्भा भरतर्षभ
धर्मार्थाव अनुरुध्यन्ते तरिवर्गासंभवे नराः
पृथक तु विनिविष्टानां धर्मं धीरॊ ऽनुरुध्यते
मध्यमॊ ऽरथं कलिं बालः कामम एवानुरुध्यते
इन्द्रियैः परसृतॊ लॊभाद धर्मं विप्रजहाति यः
कामार्थाव अनुपायेन लिप्समानॊ विनश्यति
कामार्थौ लिप्समानस तु धर्मम एवादितश चरेत
न हि धर्माद अपैत्य अर्थः कामॊ वापि कदा चन
उपायं धर्मम एवाहुस तरिवर्गस्य विशां पते
लिप्समानॊ हि तेनाशु कक्षे ऽगनिर इव वर्धते
स तवं तातानुपायेन लिप्ससे भरतर्षभ
आधिराज्यं महद दीप्तं परथितं सर्वराजसु
आत्मानं तक्षति हय एष वनं परशुना यथा
यः सम्यग वर्तमानेषु मिथ्या राजन परवर्तते
न तस्य हि मतिं छिन्द्याद यस्य नेच्छेत पराभवम
अविच्छिन्नस्य धीरस्य कल्याणे धीयते मतिः
तयक्तात्मानं न बाधेत तरिषु लॊकेषु भारत
अप्य अन्यं पराकृतं किं चित किम उ तान पाण्डवर्षभान
अमर्षवशम आपन्नॊ न किं चिद बुध्यते नरः
छिद्यते हय आततं सर्वं परमाणं पश्य भारत
शरेयस ते दुर्जनात तात पाण्डवैः सह संगमः
तैर हि संप्रीयमाणस तवं सर्वान कामान अवाप्स्यसि
पाण्डवैर निर्जितां भूमिं भुञ्जानॊ राजसत्तम
पाण्डवान पृष्ठतः कृत्वा तराणम आशंससे ऽनयथ
दुःशासने दुर्विषहे कर्णे चापि ससौबले
एतेष्व ऐश्वर्यम आधाय भूतिम इच्छसि भारत
न चैते तव पर्याप्ता जञाने धर्मार्धयॊस तथा
विक्रमे चाप्य अपर्याप्ताः पाण्डवान परति भारत
न हीमे सर्वराजानः पर्याप्ताः सहितास तवया
करुद्धस्य भीमसेनस्य परेक्षितुं मुखम आहवे
इदं संनिहितं तात समग्रं पार्थिवं बलम
अयं भीष्मस तथा दरॊणः कर्णश चायं तथा कृपः
भूरिश्रवाः सौमदत्तिर अश्वत्थामा जयद्रथः
अशक्ताः सर्व एवैते परतियॊद्धुं धनंजयम
अजेयॊ हय अर्जुनः करुद्धः सर्वैर अपि सुरासुरैः
मानुषैर अपि गन्धर्वैर मा युद्धे चेत आधिथाः
दृश्यतां वा पुमान कश चित समग्रे पार्थिवे बले
यॊ ऽरजुनं समरे पराप्य सवस्तिमान आव्रजेद गृहान
किं ते जनक्षयेणेह कृतेन भरतर्षभ
यस्मिञ जिते जितं ते सयात पुमान एकः स दृश्यताम
यः स देवान सगन्धर्वान सयक्षासुरपन्नगान
अजयत खाण्डव परस्थे कस तं युध्येत मानवः
तथा विराटनगरे शरूयते महद अद्भुतम
एकस्य च बहूनां च पर्याप्तं तन्निदर्शनम
तम अजेयम अनाधृष्यं विजेतुं जिष्णुम अच्युतम
आशंससीह समरे वीरम अर्जुनम ऊर्जितम
मद्द्वितीयं पुनः पार्थं कः परार्थयितुम अर्हति
युद्धे परतीपम आयान्तम अपि साक्षात पुरंदरः
बाहुभ्याम उद्धरेद भूमिं दहेत करुद्ध इमाः परजाः
पातयेत तरिदिवाद देवान यॊ ऽरजुनं समरे जयेत
पश्य पुत्रांस तथा भरातॄञ जञातीन संबन्धिनस तथा
तवत्कृते न विनश्येयुर एते भरतसत्तम
अस्तु शेषं कौरवाणां मा पराभूद इदं कुलम
कुलघ्न इति नॊच्येथा नष्टकीर्तिर नराधिप
तवाम एव सथापयिष्यन्ति यौवराज्ये महारथाः
महाराज्ये च पितरं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम
मा तात शरियम आयान्तीम अवमंस्थाः समुद्यताम
अर्धं परदाय पार्थेभ्यॊ महतीं शरियम आप्स्यसि
पाण्डवैः संशमं कृत्वा कृत्वा च सुहृदां वचः
संप्रीयमाणॊ मित्रैश च चिरं भद्राण्य अवाप्स्यसि
[व]
ततः शांतनवॊ भीष्मॊ दुर्यॊधनम अमर्षणम
केशवस्य वचः शरुत्वा परॊवाच भरतर्षभ
कृष्णेन वाक्यम उक्तॊ ऽसि सुहृदां शमम इच्छता
अनुपश्यस्व तत तात मा मन्युवशम अन्वगाः
अकृत्वा वचनं तात केशवस्य महात्मनः
शरेयॊ न जातु न सुखं न कल्याणम अवाप्स्यसि
धर्म्यम अर्थं महाबाहुर आह तवां तात केशवः
तम अर्थम अभिपद्यस्व मा राजन नीनशः परजाः
इमां शरियं परज्वलितां भारतीं सर्वराजसु
जीवतॊ धृतराष्ट्रस्य दौरात्म्याद भरंशयिष्यसि
आत्मानं च सहामात्यं सपुत्रपशुबान्धवम
सह मित्रम असद बुद्ध्या जीविताद भरंशयिष्यसि
अतिक्रामन केशवस्य तथ्यं वचनम अर्थवत
पितुश च भतर शरेष्ठ विदुरस्य च धीमतः
मा कुलघ्नॊ ऽनतपुरुषॊ दुर्मतिः कापथं गमः
पितरं मातरं चैव वृद्धौ शॊकाय मा ददः
अथ दरॊणॊ ऽबरवीत तत्र दुर्यॊधनम इदं वचः
अमर्षवशम आपन्नॊ निःश्वसन्तं पुनः पुनः
धर्मार्थयुक्तं वचनम आह तवां तात केशवः
तथा भीष्मः शांतनवस तज जुषस्व नराधिप
पराज्ञौ मेधाविनौ दान्ताव अर्थकामौ बहुश्रुतौ
आहतुस तवां हितं वाक्यं तद आदत्स्व परंतप
अनुतिष्ठ महाप्राज्ञ कृष्ण भीष्मौ यद ऊचतुः
मा वचॊ लघु बुद्धीनां समास्थास तवं परंतप
ये तवां परॊत्साहयन्त्य एते नैते कृत्याय कर्हि चित
वैरं परेषां गरीवायां परतिमॊक्ष्यन्ति संयुगे
मा कुरूञ जीघनः सर्वान पुत्रान भरातॄंस तथैव च
वासुदेवार्जुनौ यत्र विद्ध्य अजेयं बलं हि तत
एतच चैव मतं सत्यं सुहृदॊः कृष्ण भीष्मयॊः
यदि नादास्यसे तात पश्चात तप्स्यसि भारत
यथॊक्तं जामदग्न्येन भूयान एव ततॊ ऽरजुनः
कृष्णॊ हि देवकीपुत्रॊ देवैर अपि दुरुत्सहः
किं ते सुखप्रियेणेह परॊक्तेन भरतर्षभ
एतत ते सर्वम आख्यातं यथेच्छसि तथा कुरु
न हि तवाम उत्सहे वक्तुं भूयॊ भरतसत्तम
तस्मिन वाक्यान्तरे वाक्यं कषत्तापि विदुरॊ ऽबरवीत
दुर्यॊधनम अभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रम अमर्षणम
दुर्यॊधन न शॊचामि तवाम अहं भरतर्षभ
इमौ तु वृद्धौ शॊचामि गान्धारीं पितरं च ते
याव अनाथौ चरिष्येते तवया नाथेन दुर्हृदा
हतमित्रौ हतामात्यौ लूनपक्षाव इव दविजौ
भिक्षुकौ विचरिष्येते शॊचन्तौ पृथिवीम इमाम
कुलघ्नम ईदृशं पापं जनयित्वा कुपूरुषम
अथ दुर्यॊधनं राजा धृतराष्ट्रॊ ऽभयभाषत
आसीनं भरातृभिः सार्धं राजभिः परिवारितम
दुर्यॊधन निबॊधेदं शौरिणॊक्तं महात्मना
आदत्स्व शिवम अत्यन्तं यॊगक्षेमवद अव्ययम
अनेन हि सहायेन कृष्णेनाक्लिष्ट कर्मणा
इष्टान सर्वान अभिप्रायान पराप्स्यामः सर्वराजसु
सुसंहितः केशवेन गच्छ तात युधिष्ठिरम
चर सवस्त्ययनं कृत्ष्णं भारतानाम अनामयम
वासुदेवेन तीर्थेन तात गच्छस्व संगमम
कालप्राप्तम इदं मन्ये मा तवं दुर्यॊधनातिगाः
शमं चेद याचमानं तवं परत्याख्यास्यसि केशवम
तवदर्थम अभिजल्पन्तं न तवास्त्य अपराभवः
[व]
धृतराष्ट्रवचः शरुत्वा भीष्मद्रॊणौ समर्थ्य तौ
दुर्यॊधनम इदं वाक्यम ऊचतुः शासनातिगम
यावत कृष्णाव असंनद्धौ यावत तिष्ठति गाण्डिवम
यावद धौम्यॊ न सेनाग्नौ जुह्यॊतीह दविषद बलम
यावन न परेक्षते करुद्धः सेनां तव युधिष्ठिरः
हरीनिषेधॊ महेष्वासस तावच छाम्यतु वैशसम
यावन न दृष्यते पार्थः सवेष्व अनीकेष्व अवस्थितः
भीमसेनॊ महैष्वासस तावच छाम्यतु वैशसम
यावन न चरते मार्गान पृतनाम अभिहर्षयन
यावन न शातयत्य आजौ शिरांसि गतयॊद्निनाम
गदया वीर घातिन्या फलानीव वनस्पतेः
कालेन परिपक्वानि तावच छाम्यतु वैशसम
नकुलः सहदेवश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः
विराटश च शिखण्डी च शैशुपालिश च दंशिताः
यावन न परविशन्त्य एते नक्रा इव महार्णवम
कृतास्त्राः कषिप्रम अस्यन्तस तावच छाम्यतु वैशसम
यावन न सुकुमारेषु शरीरेषु महीक्षिताम
गार्ध्रपत्राः पतन्त्य उग्रास तावच छाम्यतु वैशसम
चन्दनागरुदिग्धेषु हारनिष्कधरेषु च
नॊरःसु यावद यॊधानां महेष्वासैर महेषवः
कृतास्त्रैः कषिप्रम अस्यद्भिर दूरपातिभिर आयसाः
अभिलक्ष्यैर निपात्यन्ते तावच छाम्यतु वैशसम
अभिवादयमानं तवां शिरसा राजकुञ्जरः
पाणिभ्यां परतिगृह्णातु धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
धवजाङ्कुश पताकाङ्कं दक्षिणं ते सुदक्षिणः
सकन्धे निक्षिपतां बाहुं शान्तये भरतर्षभ
रत्नौषधि समेतेन रत्नाङ्गुलि तलेन च
उपविष्टस्य पृष्ठं ते पाणिना परिमार्जतु
शालस्कन्धॊ महाबाहुस तवां सवजानॊ वृकॊदरः
साम्नाभिवदतां चापि शान्तये भरतर्षभ
अर्जुनेन यमाभ्यां च तरिभिस तैर अभिवादितः
मूर्ध्नि तान समुपाघ्राय परेम्णाभिवद पार्थिव
दृष्ट्वा तवां पाण्डवैर वीरैर भरातृभिः सह संगतम
यावद आनन्दजाश्रूणि परमुञ्चन्तु नराधिपाः
घुष्यतां राजधानीषु सर्वसंपन महीक्षिताम
पृथिवी भरातृभावेन भुज्यतां विज्वरॊ भव
[व]
शरुत्वा दुर्यॊधनॊ वाक्यम अप्रियं कुरुसंसदि
परत्युवाच महाबाहुं वासुदेवं यशस्विनम
परसमीक्ष्य भवान एतद वक्तुम अर्हति केशव
माम एव हि विशेषेण विभाष्य परिगर्हसे
भक्तिवादेन पार्थानाम अकस्मान मधुसूदन
भवान गर्हयते नित्यं किं समीक्ष्य बलाबलम
भवान कषत्ता च राजा च आचार्यॊ वा पितामहः
माम एव परिगर्हन्ते नान्यं कं चन पार्थिवम
न चाहं लक्षये कं चिद वयभिचारम इहात्मनः
अथ सर्वे भवन्तॊ मां विद्विषन्ति सराजकाः
न चाहं कं चिद अत्यर्थम अपराधम अरिंदम
विचिन्तयन परपश्यामि सुसूक्ष्मम अपि केशव
परियाभ्युपगते दयूते पाण्डवा मधुसूदन
जिताः शकुनिना राज्यं तत्र किं मम दुष्कृतम
यत पुनर दरविणं किं चित तत्राजीयन्त पाण्डवाः
तेभ्य एवाभ्यनुज्ञातं तत तदा मधुसूदन
अपराधॊ न चास्माकं यत ते हय अक्षपराजिताः
अजेया जयतां शरेष्ठ पार्थाः परव्राजिता वनम
केन चाप्य अपवादेन विरुध्यन्ते ऽरिभिः सह
अशक्ताः पाण्डवाः कृष्ण परहृष्टाः परत्यमित्रवत
किम अस्माभिः कृतं तेषां कस्मिन वा पुनर आगसि
धार्तराष्ट्राञ जिघांसन्ति पाण्डवाः सृञ्जयैः सह
न चापि वयम उग्रेण कर्मणा वचनेन वा
वित्रस्ताः परणमामेह भयाद अपि शतक्रतॊः
न च तं कृष्ण पश्यामि कषत्रधर्मम अनुष्ठितम
उत्सहेत युधा जेतुं यॊ नः शत्रुनिबर्हण
न हि भीष्म कृप दरॊणाः सगणा मधुसूदन
देवैर अपि युधा जेतुं शक्याः किम उत पाण्डवैः
सवधर्मम अनुतिष्ठन्तॊ यदि माधव संयुगे
शस्त्रेण निधनं काले पराप्स्यामः सवर्गम एव तत
मुख्यश चैवैष नॊ धर्मः कषत्रियाणां जनार्दन
यच छयीमहि संग्रामे शरतल्पगता वयम
ते वयं वीरशयनं पराप्स्यामॊ यदि संयुगे
अप्रणम्यैव शत्रूणां न नस तप्स्यति माधव
कश च जातु कुले जातः कषत्रधर्मेण वर्तयन
भयाद वृत्तिं समीक्ष्यैवं परणमेद इह कस्य चित
उद्यच्छेद एव न नमेद उद्यमॊ हय एव पौरुषम
अप्य अपर्वणि भज्येत न नमेद इह कस्य चित
इति मातङ्गवचनं परीप्सन्ति हितेप्सवः
धर्माय चैव परणमेद बराह्मणेभ्यश च मद्विधः
अचिन्तयन कं चिद अन्यं यावज जीवं तथाचरेत
एष धर्मः कषत्रियाणां मतम एतच च मे सदा
राज्यांशश चाभ्यनुज्ञातॊ यॊ मे पित्रा पुराभवत
न स लभ्यः पुनर्जातु मयि जीवति केशव
यावच च राजा धरियते धृतराष्ट्रॊ जनार्दन
नयस्तशस्त्रा वयं ते वाप्य उपजीवाम माधव
यद्य अदेयं पुरा दत्तं राज्यं परवतॊ मम
अज्ञानाद वा भयाद वापि मयि बाले जनार्दन
न तद अद्य पुनर लभ्यं पाण्डवै वृष्णिनन्दन
धरियमाणे महाबाहॊ मयि संप्रति केशव
यावद धि सूच्यास तीक्ष्णाया विध्येद अग्रेण माधव
तावद अप्य अपरित्याज्यं भूमेर नः पाण्डवान परति
[व]
ततः परहस्य दाशार्हः करॊधपर्याकुलेक्षणः
दुर्यॊधनम इदं वाक्यम अब्रवीत कुरुसंसदि
लप्स्यसे वीरशयनं कामम एतद अवाप्स्यसि
सथिरॊ भव सहामात्यॊ विमर्दॊ भविता महान
यच च वं मन्यसे मूढ न मे कश चिद वयतिक्रमः
पाण्डवेष्व इति तत सर्वं निबॊधत नराधिपाः
शरिया संतप्यमानेन पाण्डवानां महात्मनाम
तवया दुर्मन्त्रितं दयूतं सौबलेन च भारत
कथं च जञातयस तात शरेयांसः साधु संमताः
तथान्याय्यम उपस्थातुं जिह्मेनाजिह्म चारिणः
अक्षद्यूतं महाप्राज्ञ सताम अरति नाशनम
असतां तत्र जायन्ते भेदाश च वयसनानि च
तद इदं वयसनं घॊरं तवया दयूतमुखं कृतम
असमीक्ष्य सद आचारैः सार्धं पापानुबन्धनैः
कश चान्यॊ जञातिभार्यां वै विप्रकर्तुं तथार्हति
आनीय च सभां वक्तुं यथॊक्ता दरौपदी तवया
कुलीना शीलसंपन्ना पराणेभ्यॊ ऽपि गरीयसी
महिषी पाण्डुपुत्राणां तथा विनिकृता तवया
जानन्ति कुरवः सर्वे यथॊक्ताः कुरुसंसदि
दुःशासनेन कौन्तेयाः परव्रजन्तः परंतपाः
सम्यग्वृत्तेष्व अलुब्धेषु सततं धर्मचारिषु
सवेषु बन्धुषु कः साधुश चरेद एवम असांप्रतम
नृशंसानाम अनार्याणां परुषाणां च भाषणम
कर्ण दुःशासनाभ्यां च तवया च बहुशः कृतम
सह मात्रा परदग्धुं तान बालकान वारणावते
आस्थितः परमं यत्नं न समृद्धं च तत तव
ऊषुश च सुचिरं कालं परच्छन्नाः पाण्डवास तदा
मात्रा सहैक चक्रायां बराह्मणस्य निवेशने
विषेण सर्पबन्धैर्श च यतिताः पाण्डवास तवयाः
सर्वॊपायैर विनाशाय न समृद्धं च तत तव
एवं बुद्धिः पाण्डवेषु मिथ्यावृत्थिः सदा भवान
कथं ते नापराधॊ ऽसति पाण्डवेषु महात्मसु
कृत्वा बहून्य अकार्याणि पाण्डवेषु नृशंसवत
मिथ्यावृत्तिर अनार्यः सन्न अद्य विप्रतिपद्यसे
माता पितृभ्यां भीष्मेण दरॊणेन विदुरेण च
शाम्येति मुहुर उक्तॊ ऽसि न च शाम्यसि पार्थिव
शमे हि सुमहान अर्थस तव पार्थस्य चॊभयॊः
न च रॊचयसे राजन किम अन्यद बुद्धिलाभवात
न शर्म पराप्स्यसे राजन्न उत्क्रम्य सुहृदां वचः
अधर्म्यम अयशस्यं च करियते पार्थिव तवया
एवं बरुवति दाशार्हे दुर्यॊधनम अमर्षणम
दुःशासन इदं वाक्यम अब्रवीत कुरुसंसदि
न चेत संधास्यसे राजन सवेन कामेन पाण्डवैः
बद्ध्वा किल तवां दास्यन्ति कुन्तीपुत्राय कौरवाः
वैकर्तनं तवां च मां च तरीन एतान मनुजर्षभ
पाण्डवेभ्यः परदास्यन्ति भीष्मॊ दरॊणः पिता च ते
भरातुर एतद वचः शरुत्वा धार्तराष्ट्रः सुयॊधनः
करुद्धः परातिष्ठतॊत्थाय महानाग इव शवसन
विदुरं धृतराष्ट्रं च महाराजं च बाह्लिकम
कृपं च सॊमदत्तं च भीष्मं दरॊणं जनार्दनम
सर्वान एतान अनादृत्य दुर्मतिर निरपत्रपः
अशिष्टवद अमर्यादॊ मानी मान्यावमानिता
तं परस्थितम अभिप्रेक्ष्य भरातरॊ मनुजर्षभम
अनुजग्मुः सहामात्या राजानश चापि सर्वशः
सभायाम उत्थितं करुद्धं परस्थितं भरातृभिः सह
दुर्यॊधनम अभिप्रेष्क्य भीष्मः शांतनवॊ ऽबरवीत
धर्मार्थाव अभिसंत्यज्य संरम्भं यॊ ऽनुमन्यते
हसन्ति वयसने तस्य दुर्हृदॊ नचिराद इव
दूरात्मा राजपुत्रायं धार्तराष्ट्रॊ नुपायवित
मिथ्याभिमानी राज्यस्य करॊधलॊभ वशानुगः
कालपक्वम इदं मन्ये सर्वक्षत्रं जनार्दन
सर्वे हय अनुसृता मॊहात पार्थिवाः सह मन्त्रिभिः
भीष्मस्याथवचः शरुत्वा दाशार्हः पुष्करेक्षणः
भीष्मद्रॊणमुखान सर्वान अभ्यभाषत वीर्यवान
सर्वेषां कुरुवृद्धानां महान अयम अतिक्रमः
परसह्य मन्दम ऐश्वर्ये न नियच्छत यन नृपम
तत्र कार्यम अहं मन्ये पराप्तकालम अरिंदमाः
करियमाणे भवेच छरेयस तत सर्वं शृणुतानघाः
परत्यक्षम एतद भवतां यद वक्ष्यामि हितं वचः
भवताम आनुकूल्येन यदि रॊचेत भारताः
भॊजराजस्य वृद्धस्य दुराचारॊ हय अनात्मवान
जीवतः पितुर ऐश्वर्यं हृत्वा मन्युवशं गतः
उग्रसेनसुतः कंसः परित्यक्तः स बान्धवैः
जञातीनां हितकामेन मया शस्तॊ महामृधे
आहुकः पुनर अस्माभिर जञातिभिश चापि सत्कृतः
उग्रसेनः कृतॊ राजा भॊजराजन्यवर्धनः
कंसम एकं परित्यज्य कुलार्थे सर्वयादवाः
संभूय सुखम एधन्ते भारतान्धकवृष्णयः
अपि चाप्य अवदद राजन परमेष्ठी परजापतिः
वयूढे देवासुरे युद्धे ऽभयुद्यतेष्व आयुधेषु च
दवैधी भूतेषु लॊकेषु विनश्यत्सु च भारत
अब्रवीत सृष्टिमान देवॊ भगवाँल लॊकभावनः
पराभविष्यन्त्य असुरा दैतेया दानवैः सह
आदित्या वसवॊ रुद्रा भविष्यन्ति दिवौकसः
देवासुरमनुष्याश च गन्धर्वॊरगराक्षसाः
अस्मिन युद्धे सुसंयत्ता हनिष्यन्ति परस्परम
इति मत्वाब्रवीद धर्मं परमेष्ठी परजापतिः
वरुणाय परयच्छैतान बद्ध्वा दैतेय दानवान
एवम उक्तस ततॊ धर्मॊ नियॊगात परमेष्ठिनः
वरुणाय ददौ सर्वान बद्ध्वा दैत्येय दानवान
तान बद्ध्वा धर्मपाशैश च सवैश च पाशैर जलेश्वरः
वरुणः सागरे यत्तॊ नित्यं रक्षति दानवान
तथा दुर्यॊधनं कर्णं शकुनिं चापि सौबलम
बद्ध्वा दुःशासनं चापि पाण्डवेभ्यः परयच्छत
तयजेत कुलार्थे पुरुषं गरामस्यार्थे कुलं तयजेत
गरामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं तयजेत
राजन दुर्यॊधनं बद्ध्वा ततः संशाम्य पाण्डवैः
तवत्कृते न विनश्येयुः कषत्रियाः कषत्रियर्षभ
[व]
कृष्णस्य वचनं शरुत्वा धृतराष्ट्रॊ जनेश्वरः
विदुरं सर्वधर्मज्ञं तवरमाणॊ ऽभयभाषत
गच्छ तात महाप्राज्ञां गान्धारीं दीर्घदर्शिनीम
आनयेह तया सार्धम अनुनेष्यामि दुर्मतिम
यदि सापि दुरात्मानं शमयेद दुष्टचेतसम
अपि कृष्णाय सुहृदस तिष्ठेम वचने वयम
अपि लॊभाभिभूतस्य पन्थानम अनुदर्शयेत
दुर्बुद्धेर दुःसहायस्य समर्थं बरुवती वचः
अपि नॊ वयसनं घॊरं दुर्यॊधनकृतं महत
शमयेच चिररात्राय यॊगक्षेमवद अव्ययम
राज्ञस तु वचनं शरुत्वा विदुरॊ दीर्घदर्शिनीम
आनयाम आस गान्धारीं धृतराष्ट्रस्य शासनात
एष गान्धारि पुत्रस ते दुरात्मा शासनातिगः
ऐश्वर्यलॊभाद ऐश्वर्यं जीवितं च परहास्यति
अशिष्टवद अमर्यादः पापैः सह दुरात्मभिः
सभाया निर्गतॊ मूढॊ वयतिक्रम्य सुहृद वचः
सा भर्तुर वचनं शरुत्वा राजपुत्री यशस्विनी
अन्विच्छन्ती महच छरेयॊ गान्धारी वाक्यम अब्रवीत
आनयेह सुतं कषिप्रं राज्यकामुकम आतुरम
न हि राज्यम अशिष्टेन शक्यं धर्मार्थलॊपिना
तवं हय एवात्र भृशं गर्ह्यॊ धृतराष्ट्र सुतप्रियः
यॊ जानपापताम अस्य तत परज्ञाम अनुवर्तसे
स एष काममन्युभ्यां परलब्धॊ मॊहम आस्थितः
अशक्यॊ ऽदय तवया राजन विनिवर्तयितुं बलात
राज्यप्रदाने मूढस्य बालिशस्य दुरात्मनः
दुःसहायस्य लुब्धस्य धृतराष्ट्रॊ ऽशरुते फलम
कथं हि सवजने भेदम उपेक्षेत महामतिः
भिन्नं हि सवजनेन तवां परसहिष्यन्ति शत्रवः
या हि शक्या महाराज साम्ना दानेन वा पुनः
निस्तर्तुम आपदः सवेषु दण्डं कस तत्र पातयेत
शासनाद धृतराष्ट्रस्य दुर्यॊधनम अमर्षणम
मातुश च वचनात कषत्ता सभां परावेशयत पुनः
स मातुर वचनाकाङ्क्षी परविवेश सभां पुनः
अभिताम्रेक्षणः करॊधान निःश्वसन्न इव पन्नगः
तं परविष्टम अभिप्रेक्ष्य पुत्रम उत्पथम आस्थितम
विगर्हमाणा गान्धारी समर्थं वाक्यम अब्रवीत
दुर्यॊधन निबॊधेदं वचनं मम पुत्रक
हितं ते सानुबन्धस्य तथायत्यां सुखॊदयम
भीष्मस्य तु पितुश चैव मम चापचितिः कृता
भवेद दरॊण मुखानां च सुहृदां शाम्यता तवया
न हि राज्यं महाप्राज्ञ सवेन कामेन शक्यते
अवाप्तुं रक्षितुं वापि भॊक्तुं वा भरतर्षभ
न हय अवश्येन्द्रियॊ राज्यम अश्नीयाद दीर्घम अन्तरम
विजितात्मा तु मेधावी स राज्यम अभिपालयेत
कामक्रॊधौ हि पुरुषम अर्थ्येभ्यॊ वयपकर्षतः
तौ तु शत्रू विनिर्जित्य राजा विजयते महीम
लॊकेश्वर परभुत्वं हि महद एतद दुरात्मभिः
राज्यं नामेप्सितं सथानं न शक्यम अभिरक्षितुम
इन्द्रियाणि महत परेप्सुर नियच्छेद अर्थधर्मयॊः
इन्द्रियैर नियतैर बुद्धिर वर्धते ऽगनिर इवेन्धनैः
अविध्येयानि हीमानि वयापादयितुम अप्य अलम
अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम
अविजित्य य आत्मानम अमात्यान विजिगीषते
अजितात्माजितामात्यः सॊ ऽवशः परिहीयते
आत्मानम एव परथमं देशरूपेण यॊ जयेत
ततॊ ऽमात्यान अमित्रांश च न मॊघं विजिगीषते
वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु
परीक्ष्य कारिणं धीरम अत्यन्तं शरीर निषेवते
कषुद्राक्षेणेव जालेन झषाव अपिहिताव उभौ
कामक्रॊधौ शरीरस्थौ परज्ञानं तौ विलुम्पतः
याभ्यां हि देवाः सवर्यातुः सवर्गस्यापिदधुर मुखम
बिभ्यतॊ ऽनुपरागस्य कामक्रॊधौ सम वर्धितौ
कामं करॊधं च लॊभं च दम्भं दर्पं च भूमिपः
सम्यग विजेतुं यॊ वेद स समीम अभिजायते
सततं निग्रहे युक्त इन्द्रियाणां भवेन नृपः
ईप्सन्न अर्थं च धर्मं च दविषतां च पराभवम
कामाभिभूतः करॊधाद वा यॊ मिथ्या परतिपद्यते
सवेषु चान्येषु वा तस्य न सहाया भवन्त्य उत
एकीभूतैर महाप्राज्ञैः शूरैर अरिनिबर्हणैः
पाण्डवैः पृथिवीं तात भॊक्ष्यसे सहितः सुखी
यथा भीष्मः शांतनवॊ दरॊणश चापि महारथः
आहतुस तात तः सत्यम अजेयौ कृष्ण पाण्डवौ
परपद्यस्व महाबाहुं कृष्णम अक्लिष्टकारिणम
परसन्नॊ हि सुखाय सयाद उभयॊर एव केशवः
सुहेदाम अर्थकामानां यॊ न तिष्ठति शासने
पराज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुनन्दनः
न युद्धे तात कल्याणं न धर्मार्थौ कुतः सुखम
न चापि विजयॊ नित्यं मा युद्धे चेत आधिथाः
भीष्मेण हि महाप्राज्ञ पित्रा ते बाह्लिकेन च
दत्तॊ ऽंशः पाण्डुपुत्राणां भेदाद भीतैर अरिंदम
तस्य चैतत परदानस्य फलम अद्यानुपश्यसि
यद्भुङ्क्षे पृथिवीं सर्वां शूरैर निहतकण्टकाम
परयच्छ पाण्डुपुत्राणाम्यथॊचितम अरिंदम
यदीच्छसि सहामात्यॊ भॊक्तुम अर्धं महीक्षिताम
अलम अर्धं पृथिव्यास ते सहामात्यस्य जीवनम
सुहृदां वचने तिष्ठन यशः पराप्स्यसि भारत
शरीमद्भिर आत्मवद्भिर हि बुद्धिमद्भिर जितेन्द्रियैः
पाण्डवैर विग्रहस तात भरंशयेन महतः सुखात
निगृह्य सुहृदां मन्युं शाधि राज्यं यथॊचितम
सवम अंशं पाण्डुपुत्रेभ्यः परदाय भरतर्षभ
अलम अह्ना निकारॊ ऽयं तरयॊदश समाः कृतः
शमयैनं महाप्राज्ञ कामक्रॊधसमेधितम
न चैष शक्तः पार्थानां यस तवदर्थम अभीप्सति
सूतपुत्रॊ दृढक्रॊधॊ भराता दुःशासनश च ते
भीष्मे दरॊणे कृपे कर्णे भीमसेने धनंजये
धृष्टद्युम्ने च संक्रुद्धे न सयुः सर्वाः परजा धरुवम
अमर्षवशम आपन्नॊ मा कुरूंस तात जीघनः
सर्वा हि पृथिवी सपृष्टा तवत पाण्डव कृते वधम
यच च तवं मन्यसे मूढ भीष्मद्रॊणकृपादयः
यॊत्स्यन्ते सर्वशक्त्येति नैतद अद्यॊपपद्यते
समं हि राज्यं परीतिश च सथानं च विजितात्मनाम
पाण्डवेष्व अथ युष्मासु धर्मस तव अभ्यधिकस ततः
राजपिण्ड भयाद एते यदि हास्यन्ति जीवितम
न हि शक्ष्यन्ति राजानं युधिष्ठिरम उदीक्षितुम
न लॊभाद अर्थसंपत्तिर नराणाम इह दृश्यते
तद अलं तात लॊभेन परशाम्य भरतर्षभ
[व]
तत तु वाक्यम अनादृत्य सॊ ऽरथवन मातृभाषितम
पुनः परतस्थे संरम्भत सकाशम अकृतात्मनाम
ततः सभाया निर्गम्य मन्त्रयाम आस कौरवः
सौबलेन मताक्षेण राज्ञा शकुनिना सह
दुर्यॊधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च
दुःशासनचतुर्थानाम इदम आसीद विचेष्टितम
पुरायम अस्मान गृह्णाति कषिप्रकारी जनार्दनः
सहितॊ धृतराष्ट्रेण राज्ञा शांतनवेन च
वयम एव हृषीकेशं निगृह्णीम बलाद इव
परसह्य पुरुषव्याघ्रम इन्द्रॊ वैरॊचनिं यथा
शरुत्वा गृहीतं वार्ष्णेयं पाण्डवा हतचेतसः
निरुत्साहा भविष्यन्ति भग्नदंष्ट्रा इवॊरगाः
अयं हय एषां महाबाहुः सर्वेषां शर्म वर्म च
अस्मिन गृहीते वरदे ऋषभे सर्वसात्वताम
निरुद्यमा भविष्यन्ति पाण्डवाः सॊमकैः सह
तस्माद वयम इहैवैनं केशवं कषिप्रकारिणम
करॊशतॊ धृतराष्ट्रस्य बद्ध्वा यॊत्स्यामहे रिपून
तेषां पापम अभिप्रायं पापानां दुष्टचेतसाम
इङ्गितज्ञः कविः कषिप्रम अन्वबुध्यत सात्यकिः
तदर्थम अभिनिष्क्रम्य हार्दिक्येन सहास्थितः
अब्रवीत कृतवर्माणं कषिप्रं यॊजय वाहिनीम
वयूढानीकः सभा दवारम उपतिष्ठस्व दंशितः
यावद आख्याम्य अहं चैतत कृष्णायाक्लिष्ट कर्मणे
स परविश्य सभां वीरः सिंहॊ गिरिगुहाम इव
आचष्ट तम अभिप्रायं केशवाय महात्मने
धृतराष्ट्रं ततश चैव विदुरं चान्वभाषत
तेषाम एतम अभिप्रायम आचचक्षे समयन्न इव
धर्माद अपेतम अर्थाच च कर्म साधु विगर्हितम
मन्दाः कर्तुम इहेच्छन्ति न चावाप्यं कथं चन
पुरा विकुर्वते मूढाः पापात्मानः समागताः
धर्षिताः काममन्युभ्यां करॊधलॊभ वशानुगाः
इमं हि पुण्डरीकाक्षं जिघृक्षन्त्य अल्पचेतसः
पटेनानिगं परज्वलितं यथा बाला यथा जडाः
सात्यकेस तद वचः शरुत्वा विदुरॊ दीर्घदर्शिवान
धृतराष्ट्रं महाबाहुम अब्रवीत कुरुसंसदि
राजन परीतकालास ते पुत्राः सर्वे परंतप
अयशस्यम अशक्यं च कर्म कर्तुं समुद्यताः
इमं हि पुण्डरीकाक्षम अभिभूय परसह्य च
निग्रहीतुं किलेच्छन्ति सहिता वासवानुजम
इमं पुरुषशार्दूलम अप्रधृष्यं दुरासदम
आसाद्य न भविष्यन्ति पतंगा इव पावकम
अयम इच्छन हि तान सर्वान यतमानाञ जनार्दनः
सिंहॊ मृगान इव करुद्धॊ गमयेद यमसादनम
न तव अयं निन्तिदं कर्म कुर्यात कृष्णः कथं चन
न च धर्माद अपक्रामेद अच्युतः पुरुषॊत्तमः
विदुरेणैवम उक्ते तु केशवॊ वाक्यम अब्रवीत
धृतराष्ट्रम अभिप्रेक्ष्य सुहृदां शृण्वतां मिथः
राजन्न एते यदि करुद्धा मां निगृह्णीयुर ओजसा
एते वा माम अहं वैनान अनुजानीहि पार्थिव
एतान हि सर्वान संरब्धान नियन्तुम अहम उत्सहे
न तव अहं निन्दितं कर्म कुर्यां पापं कथं चन
पाण्डवार्थे हि लुभ्यन्तः सवार्थाद धास्यन्ति ते सुताः
एते चेद एवम इच्छन्ति कृतकार्यॊ युधिष्ठिरः
अद्यैव हय अहम एतांश च ये चैतान अनु भारत
निगृह्य राजन पार्थेभ्यॊ दद्यां किं दुष्कृतं भवेत
इदं तु न परवर्तेयं निन्दितं कर्म भारत
संनिधौ ते महाराज करॊधजं पापबुद्धिजम
एष दुर्यॊधनॊ राजन यथेच्छति तथास्तु तत
अहं तु सर्वान समयान अनुजानामि भारत
एतच छरुत्वा तु विदुरं धृतराष्ट्रॊ ऽभयभाषत
कषिप्रम आनय तं पापं राज्यलुब्धं सुयॊधनम
सह मित्रं सहामात्यं ससॊदर्यं सहानुगम
शक्नुयां यदि पन्थानम अवतारयितुं पुनः
ततॊ दुर्यॊधनं कषत्ता पुनः परावेशयत सभाम
अकामं भरातृभिः सार्धं राजभिः परिवारितम
अथ दुर्यॊधनं राजा धृतराष्ट्रॊ ऽभयभाषत
कर्ण दुःशासनाभ्यां च राजभिश चाभिसंवृतम
नृशंसपापभूयिष्ठ कषुद्रकर्म सहायवान
पापैः सहायैः संहत्य पापं कर्म चिकीर्षसि
अशक्यम अयशस्यं च सद्भिश चापि विगर्हितम
यथा तवादृशकॊ मूढॊ वयवस्येत कुलपांसनः
तवम इमं पुण्डरीकाक्षम अप्रधृष्यं दुरासदम
पापैः सहायैः संहत्य निग्रहीतुं किलेच्छसि
यॊ न शक्यॊ बलात कर्तुं देवैर अपि सवासवैः
तं तवं परार्थयसे मन्दबालश चन्द्रमसं यथा
देवैर मनुष्यैर गन्धर्वैर असुरैर उरगैश च यः
न सॊढुं समरे शक्यस तं न बुध्यसि केशवम
दुर्ग्रहः पाणिना वायुर दुःस्पर्शः पाणिना शशी
दुर्धरा पृथिवी मूर्ध्ना दुर्ग्रहः केशवॊ बलात
इत्य उक्ते धृतराष्ट्रेण कषत्तापि विदुरॊ ऽबरवीत
दुर्यॊधनम अभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रम अमर्षणम
सौभद्वारे वानरेन्द्रॊ दविविदॊ नाम नामतः
शिला वर्षेण महता छादयाम आस केशवम
गरहीतुकामॊ विक्रम्य सर्वयत्नेन माधवम
गरहीतुं नाशकत तत्र तं तवं परार्थयसे बलात
निर्मॊचने षट सहस्राः पाशैर बद्ध्वा महासुराः
गरहीतुं नाशकंश चैनं तं तवं परार्थयसे बलात
पराग्ज्यॊतिष गतं शौरिं नरकः सह दानवैः
गरहीतुं नाशकत तत्र तं तवं परार्थयसे बलात
अनेन हि हता बाल्ये पूतना शिशुना तथा
गॊवर्धनॊ धारितश च गवार्थे भरतर्षभ
अरिष्टॊ धेनुकश चैव चाणूरश च महाबलः
अश्वराजश च निहतः कंसश चारिष्टम आचरन
जरासंधश च वक्रश च शिशुपालश च वीर्यवान
बाणश च निहतः संख्ये राजान च निषूदिताः
वरुणॊ निर्जितॊ राजा पावकश चामितौजसा
पारिजातं च हरता जितः साक्षाच छची पतिः
एकार्णवे शयानेन हतौ तौ मधुकैटभौ
जन्मान्तरम उपागम्य हयग्रीवस तथा हतः
अयं कर्ता न करियते कारणं चापि पौरुषे
यद यद इच्छेद अयं शौरिस तत तत कुर्याद अयत्नतः
तं न बुध्यसि गॊविन्दं घॊरविक्रमम अच्युतम
आशीविषम इव करुद्धं तेजॊराशिम अनिर्जितम
परधर्षयन महाबाहुं कृष्णम अक्लिष्टकारिणम
पतंगॊ ऽगनिम इवासाद्य सामात्यॊ न भविष्यसि
[व]
विदुरेणैवम उक्ते तु केशवः शत्रुपूगहा
दुर्यॊधनं धार्तराष्ट्रम अभ्यभाषत वीर्यवान
एकॊ ऽहम इति यन मॊहान मन्यसे मां सुयॊधन
परिभूय च दुर्बुद्धे गरहीतुं मां चिकीर्षसि
इहैव पाण्डवाः सर्वे तथैवान्धकवृष्णयः
इहादित्याश च रुद्राश च वसवश च महर्षिभिः
एवम उक्त्वा जहासॊच्चैः केशवः परवीरहा
तस्य संस्मयतः शौरेर विद्युद्रूपा महात्मनः
अङ्गुष्ठ मात्रास तरिदशा मुमुचुः पावकार्चिषः
तस्य बरह्मा ललाटस्थॊ रुद्रॊ वक्षसि चाभवत
लॊकपाला भुजेष्व आसन्न अग्निर आस्याद अजायत
आदित्याश चैव साध्याश च वसवॊ ऽथाश्विनाव अपि
मरुतश च सहेन्द्रेण विश्वे देवास तथैव च
बभूवुश चैव रूपाणि यक्षगन्धर्वरक्षसाम
परादुरास्तां तथा दॊर्भ्यां संकर्षण धनंजयौ
दक्षिणे ऽथार्जुनॊ धन्वी हली रामश च सव्यतः
भीमॊ युधिष्ठिरश चैव माद्रीपुत्रौ च पृष्ठतः
अन्धका वृष्णयश चैव परद्युम्न परमुखास ततः
अग्रे बभूवुः कृष्णस्य समुद्यतमहायुधाः
शङ्खचक्रगदाशक्तिर शार्ङ्गलाङ्गलनन्दकाः
अदृश्यन्तॊद्यतान्य एव सर्वप्रहरणानि च
नाना बाहुषु कृष्णस्य दीप्यमानानि सर्वशः
नेत्राभ्यां नस ततश चैव शरॊत्राभ्यां च समन्ततः
परादुरासन महारौद्राः सधूमाः पावकार्चिषः
रॊमकूपेषु च तथा सूर्यस्येव मरीचयः
तं दृष्ट्वा घॊरम आत्मानं केशवस्य महात्मनः
नयमीलयन्त नेत्राणि राजानस तरस्तचेतसः
ऋते दरॊणं च भीष्मं च विदुरं च महामतिम
संजयं च महाभागम ऋषींश चैव तपॊधनान
परादात तेषां स भगवान दिव्यं चक्षुर जनार्दनः
तद दृष्ट्वा महद आश्चर्यं माधवस्य सभा तले
देवदुन्दुभयॊ नेदुः पुष्पवर्षं पपात च
चचाल च महीकृत्स्ना सागरश चापि चुक्षुभे
विस्मयं परमं जग्मुः पार्थिवा भरतर्षभ
ततः स पुरुषव्याघ्रः संजहार वपुः सवकम
तां दिव्याम अद्भुतां चित्राम ऋद्धिमत्ताम अरिंदमः
ततः सात्यकिम आदाय पाणौ हार्दिक्यम एव च
ऋषिभिस तैर अनुज्ञातॊ निर्ययौ मधुसूदनः
ऋषयॊ ऽनतर्हिता जग्मुस ततस ते नारदादयः
तस्मिन कॊलाहले वृत्ते तद अद्भुतम अभूत तदा
तं परस्थितम अभिप्रेक्ष्य कौरवाः सह राजभिः
अनुजग्मुर नरव्याघ्रं देवा इव शतक्रतुम
अचिन्तयन्न अमेयात्मा सर्वं तद राजमण्डलम
निश्चक्राम ततः शौरिः सधूम इव पावकः
ततॊ रथेन शुभ्रेण महता किङ्किणीकिना
हेमजालविचित्रेण लघुना मेघनादिना
सूपस्करेण शुभ्रेण वैयाघ्रेण वरूथिना
सैन्यसुग्रीव युक्तेन परत्यदृश्यत दारुकः
तथैव रथम आस्थाय कृतवर्मा महारथः
वृष्णीनां संमतॊ वीरॊ हार्दिक्यः परत्यदृश्यत
उपस्थित रथं शौरिं परयास्यन्तम अरिंदमम
धृतराष्ट्रॊ महाराजः पुनर एवाभ्यभाषत
यावद बलं मे पुत्रेषु पश्यस्य एतज जनार्दन
परत्यक्षं ते न ते किं चित परॊक्षं शत्रुकर्शन
कुरूणां शमम इच्छन्तं यतमानं च केशव
विदित्वैताम अवस्थां मे नातिशङ्कितुम अर्हसि
न मे पापॊ ऽसत्य अभिप्रायः पाण्डवान परति केशव
जञातम एव हि ते वाक्यं यन मयॊक्तः सुयॊधनः
जानन्ति कुरवः सर्वे राजानश चैव पार्थिवाः
शमे परयतमानं मां सर्वयत्नेन माधव
ततॊ ऽबरवीन महाबाहुर धृतराष्ट्रं जनेश्वरम
दरॊणं पितामहं भीष्मं कषत्तारं बाह्लिकं कृपम
परत्यक्षम एतद भवतां यद्वृत्तं कुरुसंसदि
यथा चाशिष्टवन मन्दॊ रॊषाद असकृद उत्थितः
वदत्य अनीशम आत्मानं धृतराष्ट्रॊ महीपतिः
आपृच्छे भवतः सर्वान गमिष्यामि युधिष्ठिरम
आमन्त्र्य परस्थितं शौरिं रथस्थं पुरुषर्षभम
अनुजग्मुर महेष्वासाः परवीरा भरतर्षभाः
भीष्मॊ दरॊणः कृपः कषत्ता धृतराष्ट्रॊ ऽथ बाह्लिकः
अश्वत्थामा विकर्णश च युयुत्सुश च महारथः
ततॊ रथेन शुभ्रेण महता किङ्किणीकिना
कुरूणां पश्यतां परायात पृथां दरष्टुं पितृष्वसाम
[व]
परविश्याथ गृहं तस्याश चरणाव अभिवाद्य च
आचख्यौ तत समासेन यद्वृत्तं कुरुसंसदि
उक्तं बहुविधं वाक्यं गरहणीयं सहेतुकम
ऋषिभिश च मया चैव न चासौ तद्गृहीतवान
कालपक्वम इदं सर्वं दुर्यॊधन वशानुगम
आपृच्छे भवतीं शीघ्रं परयास्ये पाण्डवान परति
किं वाच्याः पाण्डवेयास ते भवत्या वननान मया
तद बरूहि तवं महाप्राज्ञे शुश्रूषे वचनं तव
बरूयाः केशव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
भूयांस ते हीयते धर्मॊ मा पुत्रक वृथा कृथाः
शरॊत्रियस्येव ते राजन मन्दकस्याविपश्चितः
अनुवाक हता बुद्धिर धर्मम एवैकम ईक्षते
अङ्गावेक्षस्व धर्मं तवं यथा सृष्टः सवयम्भुवाम
उरस्तः कषत्रियः सृष्टॊ बाहुवीर्यॊपजीविता
करूराय कर्मणे नित्यं परजानां परिपालने
शृणु चात्रॊपमाम एकां या वृद्धेभ्यः शरुता मया
मुचुकुन्दस्य राजर्षेर अददात पृथिवीम इमाम
पुरा वैश्रवणः परीतॊ न चासौ तां गृहीतवान
बाहुवीर्यार्जितं राज्यम अश्नीयाम इति कामये
ततॊ वैश्वरणः परीतॊ विस्मितः समपद्यत
मुचुकुन्दस ततॊ राजा सॊ ऽनवशासद वसुंधराम
बाहुवीर्यार्जितां सम्यक कषत्रधर्मम अनुव्रतः
यं हि धर्मं चरन्तीह परजा राज्ञा सुरक्षिताः
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भारत विन्दति
राजा चरति चेद धर्मं देवत्वायैव कल्पते
स चेद अधर्मं चरति नरकायैव गच्छति
दण्डनीतिः सवधर्मेण चातुर्वर्ण्यं नियच्छति
परयुक्ता सवामिना सम्यग अधर्मेभ्यश च यच्छति
दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक कार्त्स्न्येन वर्तते
तदा कृतयुगं नाम कालः शरेष्ठः परवर्तते
कालॊ वा कारणं राज्ञॊ राजा वा कालकारणम
इति ते संशयॊ मा भूद राजा कालस्य कारणम
राजा कृतयुगस्रष्टा तरेताया दवापरस्य च
युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम
कृतस्य कारणाद राजा सवर्गम अत्यन्तम अश्नुते
तरेतायाः कारणाद राजा सवर्गं नात्यन्तम अश्नुते
परवर्तनाद दवापरस्य यथाभागम उपाश्नुते
ततॊ वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः
राजदॊषेण हि जगत सपृश्यते जगतः स च
राजधर्मान अवेक्षस्व पितृपैतामहॊचितान
नैतद राजर्षिवृत्तं हि यत्र तवं सथातुम इच्छसि
न हि वैक्लव्य संसृष्ट आनृशंस्ये वयवस्थितः
परजापालनसंभूतं किं चित पराप फलं नृपः
न हय एताम आशिषं पाण्डुर न चाहं न पितामहः
परयुक्तवन्तः पूर्वं ते यया चरसि मेधया
यज्ञॊ दानं तपः शौर्यं परजा संतानम एव च
माहात्म्यं बलभॊजश च नित्यम आशंसितं मया
नित्यं सवाहा सवधा नित्यं ददुर मानुषदेवताः
दीर्घम आयुर धनं पुत्रान सम्यग आराधिताः शुभाः
पुत्रेष्व आशासते नित्यं पितरॊ दैवतानि च
दानम अध्ययनं यज्ञं परजानां परिपालनम
एतद धर्मम अधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायथाः
ते सथ वैद्याः कुले जाता अवृत्त्या तात पीडिताः
यत तु दानपतिं शूरं कषुधिताः पृथिवीचराः
पराप्य तृप्ताः परतिष्ठन्ते धर्मः कॊ ऽभयधिकस ततः
दानेनान्यं बलेनान्यं तहा सूनृतयापरम
सर्वतः परतिगृह्णीयाद राज्यं पराप्येह धार्मिकः
बराह्मणः परचरेद भैक्षं कषत्रियः परिपालयेत
वैश्यॊ धनार्जनं कुर्याच छूद्रः परिचरेच च तान
भैक्षं विप्रतिषिद्धं ते कृषिर नैवॊपपद्यते
कषत्रियॊ ऽसि कषतास तराता बाहुवीर्यॊपजीविता
पित्र्यम अंशं महाबाहॊ निमग्नं पुनर उद्धर
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनाथ नयेन च
इतॊ दुःखतरं किं नु यद अहं हीनबान्धवा
परपिण्डम उदीक्षामि तवां सूत्वामित्रनन्दन
युध्यस्व राजधर्मेण मा निमज्जीः पितामहान
मा गमः कषीणपुण्यस तवं सानुगः पापिकां गतिम
[क]
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
विदुरायाश च संवादं पुत्रस्य च परंतप
अत्र शरेयश च भूयश च यथा सा वक्तुम अर्हति
यशस्विनी मनुमती कुले जाता विभावरी
कषत्रधर्मरता धन्या विदुरा दीर्घदर्शिनी
विश्रुता राजसंसत्सु शरुतवाक्या बहुश्रुता
विदुरा नाम वै सत्या जगर्हे पुत्रम औरसम
निर्जितं सिन्धुराजेन शयानं दीनचेतसम
अनन्दनम अधर्मज्ञं दविषतां हर्षवर्धनम
न मया तवं न पित्रासि जातः कवाभ्यागतॊ हय असि
निर्मन्युर उपशाखीयः पुरुषः कलीब साधनः
यावज जीवं निराशॊ ऽसि कल्याणाय धुरं वह
मात्मानम अवमन्यस्व मैनम अल्पेन बीभरः
मनः कृत्वा सुकल्याणं मा भैस तवं परतिसंस्तभ
उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितः
अमित्रान नन्दयन सर्वान निर्मानॊ बन्धुशॊकदः
सुपूरा वै कुनदिका सुपूरॊ मूषिकाञ्जलिः
सुसंतॊषः कापुरुषः सवल्पकेनापि तुष्यति
अप्य अरेर आरुजन दंष्ट्राम आश्वा इव निधनं वरज
अपि वा संशयं पराप्य जीविते ऽपि पराक्रम
अप्य अरेः शयेनवच छिद्रं पश्येस तवं विपरिक्रमन
विनदन वाथ वा तूष्णीं वयॊम्नि वापरिशङ्कितः
तवम एवं परेतवच छेषे कस्माद वज्रहतॊ यथा
उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितः
मास्तं गमस तवं कृपणॊ विश्रूयस्व सवकर्मणा
मा मध्ये मा जघन्ये तवं माधॊ भूस तिष्ठ चॊर्जितः
अलातं तिन्दुकस्येव मुहूर्तम अपि विज्वल
मा तुषाग्निर इवानर्चिः काकरङ्खा जिजीविषुः
मुहूर्तं जवलितं शरेयॊ न तु धूमायितं चिरम
मा ह सम कस्य चिद गेहे जनी राज्ञः खरी मृदुः
कृत्वा मानुष्यकं कर्म सृत्वाजिं यावद उत्तमम
धर्मस्यानृण्यम आप्नॊति न चात्मानं विगर्हते
अलब्ध्वा यदि वा लब्ध्वा नानुशॊचन्ति पण्डिताः
आनन्तर्यं चारभते न पराणानां धनायते
उद्भावयस्व वीर्यं वा तां वा गच्छ धरुवां गतिम
धर्मं पुत्राग्रतः कृत्वा किंनिमित्तं हि जीवसि
इष्टापूर्तं हि ते कलीब कीर्तिश च सकला हता
विच्छिन्नं भॊगमूलं ते किंनिमित्तं हि जीवसि
शत्रुर निमज्जता गराह्यॊ जङ्घायां परपतिष्यता
विपरिच्छिन्न मूलॊ ऽपि न विषीदेत कथं चन
उद्यम्य दुरम उत्कर्षेद आजानेय कृतं समरन
कुरु सत्त्वं च मानं च विद्धि पौरुषम आत्मनः
उद्भावय कुलं मग्नं तवत्कृते सवयम एव हि
यस्य वृत्तं न जल्पन्ति मानवा महद अद्भुतम
राशिवर्धन मात्रं स नैव सत्री न पुनः पुमान
दाने तपसि शौर्ये च यस्य न परथितं यशः
विद्यायाम अर्थलाभे वा मातुर उच्चार एव सः
शरुतेन तपसा वापि शरिया वा विक्रमेण वा
जनान यॊ ऽभिभवत्य अन्यान कर्णमा हि स वै पुमान
न तव एव जाल्मीं कापालीं वृत्तिम एषितुम अर्हसि
नृशंस्याम अयशस्यां च दुःखां कापुरुषॊचिताम
यम एनम अभिनन्देयुर अमित्राः पुरुषं कृशम
लॊकस्य समवज्ञातं निहीताशन वाससम
अहॊ लाभकरं दीनम अल्पजीवनम अल्पकम
नेदृशं बन्धुम आसाद्य बान्धवः सुखम एधते
अवृत्त्यैव विपत्स्यामॊ वयं राष्ट्रात परवासिताः
सर्वकामरसैर हीनाः सथानभ्रष्टा अकिंचनाः
अवर्ण कारिणं सत्सु कुलवंशस्य नाशनम
कलिं पुत्र परवादेन संजय तवाम अजीजनम
निरमर्षं निरुत्साहं निर्वीर्यम अरिनन्दनम
मा सम सीमन्तिनी का चिज जनयेत पुत्रम ईदृशम
मा धूमाय जवलात्यन्तम आक्रम्य जहि शात्रवान
जवल मूर्धन्य अमित्राणां मुहूर्तम अपि वा कषणम
एतावान एव पुरुषॊ यद अमर्षी यद अक्षमी
कषमावान निरमर्शश च नैव सत्री न पुनः पुमान
संतॊषॊ वै शरियं हन्ति तथानुक्रॊश एव च
अनुत्थान भये चॊभे निरीहॊ नाश्नुते महत
एभ्यॊ निकृतिपापेभ्यः परमुञ्चात्मानम आत्मना
आयसं हृदयं कृत्वा मृगयस्व पुनः सवकम
पुरं विषहते यस्मात तस्मात पुरुष उच्यते
तम आहुर वयर्थनामानं सत्रीवद य इह जीवति
शूरस्यॊर्जित सत्त्वस्य सिंहविक्रान्त गामिनः
दिष्ट भावं गतस्यापि विघसे मॊदते परजा
य आत्मनः परिय सुखे हित्वा मृगयते शरियम
अमात्यानाम अथॊ हर्षम आदधात्य अचिरेण सः
किं नु ते माम अपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया
किम आभरणकृत्यं ते किं भॊगैर जीवितेन वा
किम अद्यकानां ये लॊका दविषन्तस तान अवाप्नुयुः
ये तव आदृतात्मनां लॊकाः सुहृदस तान वरजन्तु नः
भृत्यैर विहीयमानानां परपिण्डॊपजीविनाम
कृपणानाम असत्त्वानां मा वृत्तिम अनुवर्तिथाः
अनु तवां तात जीवन्तु बराह्मणाः सुहृदस तथा
पर्जन्यम इव भूतानि देवा इव शतक्रतुम
यम आजीवन्ति पुरुषं सर्वभूतानि संजय
पक्वं दरुमम इवासाद्य तस्य जीवितम अर्थवत
यस्य शूरस्य विक्रान्तैर एधन्ते बान्धवाः सुखम
तरिदशा इव शक्रस्य साधु तस्येह जीवितम
सवबाहुबलम आश्रित्य यॊ ऽभयुज्जीवति मानवः
स लॊके लभते कीर्तिं परत्र च शुभां गतिम
[विदुरा]
अथैतस्याम अवस्थायां पौरुषं हातुम इच्छसि
निहीन सेवितं मार्गं गमिष्यस्य अचिराद इव
यॊ हि तेजॊ यथाशक्ति न दर्शयति विक्रमात
कषत्रियॊ जीविताकाङ्क्षी सतेन इत्य एव तं विदुः
अर्थवन्त्य उपपन्नानि वाक्यानि गुणवन्ति च
नैव संप्राप्नुवन्ति तवां मुमूर्षुम इव भेषजम
सन्ति वै सिन्धुराजस्य संतुष्टा बहवॊ जनाः
दौर्बल्याद आसते मूढा वयसनौघप्रतीक्षिणः
सहायॊचपयं कृत्वा वयवसाय्य ततस ततः
अनुदुष्येयुर अपरे पश्यन्तस तव पौरुषम
तैः कृत्वा सह संघातं गिरिदुर्गालयांश चर
काले वयसनम आकाङ्क्षन नैवायम अजरामरः
संजयॊ नामतश च तवं न च पश्यामि तत तवयि
अन्वर्थ नामा भव मे पुत्र मा वयर्थनामकः
सम्यग दृष्टिर महाप्राज्ञॊ बालं तवां बराह्मणॊ ऽबरवीत
अयं पराप्य महत कृच्छ्रं पुनर वृद्धिं गमिष्यति
तस्य समरन्ती वचनम आशंसे विजयं तव
तस्मात तात बरवीमि तवां वक्ष्यामि च पुनः पुनः
यस्य हय अर्थाभिनिर्वृत्तौ भवन्त्य आप्यायिताः परे
तस्यार्थसिद्धिर नियता नयेष्व अर्थानुसारिणः
समृद्दिह्र असमृद्धिर वा पूर्वेषां मम संजय
एवं विद्वान युद्धमना भव मा परत्युपाहर
नातः पापीयसीं कां चिद अवस्था शम्बरॊ ऽबरवीत
यत्र नैवाद्य न परात्र भॊजनं परतिदृश्यते
पतिपुत्र वधाद एतत परमं दुःखम अब्रवीत
दारिद्र्यम इति यत परॊक्तं पर्याय मरणं हि तत
अहं महाकुले जाता हरदाद धरदम इवागता
ईश्वरी सर्वकल्याणैर भर्त्रा परमपूजिता
महार्हमाल्याभरणां सुमृष्टाम्बर वाससम
पुरा दृष्ट्वा सुहृद्वर्गॊ माम अपश्यत सुदुर्गताम
यदा मां चैव भार्यां च दरष्टासि भृशदुर्बले
न तदा जीवितेनार्थॊ भविता तव संजय
दासकर्म करान भृत्यान आचार्यर्त्विक पुरॊहितान
अवृत्त्यास्मान परजहतॊ दृष्ट्वा किं जीवितेन ते
यदि कृत्यं न पश्यामि तवाद्येह यथा पुरा
शलाघनीयं यशस्यं च का शान्तिर हृदयस्य मे
नेति चेद बराह्मणान बरूयां दीर्यते हृदयं मम
न हय अहं न च मे भर्ता नेति बराह्मणम उक्तवान
वयम आश्रमणीयाः सम नाश्रितारः परस्य च
सान्यान आश्रित्य जीवन्ती परित्यक्ष्यामि जीवितम
अपारे भव नः पारम अप्लवे भव नः पलवः
कुरुष्व सथानम अस्थाने मृतान संजीवयस्व नः
सर्वे ते शत्रवः सह्या न चेज जीवितुम इच्छसि
अथ चेद ईदृशीं वृत्तिं कलीबाम अभ्युपपद्यसे
निर्विण्णात्मा हतमना मुञ्चैतां पापजीविकाम
एकशत्रुवधेनैव शूरॊ गच्छति विश्रुतिम
इन्द्रॊ वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत
माहेन्द्रं च गरहं लेभे लॊकानां चेश्वरॊ ऽभवत
नाम विश्राव्य वा संख्ये शत्रूर आहूय दंशितान
सेनाग्रं वापि विद्राव्य हत्वा वा पुरुषं वरम
यदैव लभते वीरः सुयुद्धेन महद यशः
तदैव परव्यथन्ते ऽसय शत्रवॊ विनमन्ति च
तयक्त्वात्मानं रणे दक्षं शूरं कापुरुषा जनाः
अवशाः पूरयन्ति सम सर्वकामसमृद्धिभिः
राज्यं वाप्य उग्रविभ्रंशं संशयॊ जीवितस्य वा
परलब्धस्य हि शत्रॊर वै शेषं कुर्वन्ति साधवः
सवर्गद्वारॊपमं राज्यम अथ वाप्य अमृतॊपमम
रुद्धम एकायने मत्वा पतॊल्मुक इवारिषु
जहि शत्रून रणे राजन सवधर्मम अनुपालय
मा तवा पश्येत सुकृपणं शत्रुः शरीमान कदा चन
अस्मदीयैश च शॊचद्भिर नदद्भिश च परैर वृतम
अपि तवां नानुपश्येयं दीना दीनम अवस्थितम
उष्य सौवीरकन्याभिः शलाघस्वार्थैर यथा पुरा
मा च सैन्धव कन्यानाम अवन्सन नॊ वशं गमः
युवा रूपेण संपन्नॊ विद्ययाभिजनेन च
यस तवादृशॊ विकुर्वीत यशस्वी लॊकविश्रुतः
वॊढव्ये धुर्य अनडुवन मन्ये मरणम एव तत
यदि तवाम अनुपश्यामि परस्य परियवादिनम
पृष्ठतॊ ऽनुव्रजन्तं वा का कान्तिर हृदयस्य मे
नास्मिञ जातु कुले जातॊ गच्छेद यॊ ऽनयस्य पृष्ठतः
न तवं परस्यानुधुरं तात जीवितुम अर्हसि
अहं हि कषत्रहृदयं वेद यत परिशाश्वतम
पूर्वैः पूर्वतरैः परॊक्तं परैः परतरैर अपि
यॊ वै कश चिद इहाजातः कषत्रियः कषत्रधर्मवित
भयाद वृत्ति समीक्षॊ वा न नमेद इह कस्य चित
उद्यच्छेद एव न नमेद उद्यमॊ हय एव पौरुषम
अप्य अपर्वणि भज्येत न नमेद इह कस्य चित
मातङ्गॊ मत्त इव च परीयात सुमहामनाः
बराह्मणेभ्यॊ नमेन नित्यं धर्मायैव च संजय
नियच्छन्न इतरान वर्णान विनिघ्नन सर्वदुष्कृतः
ससहायॊ ऽसहायॊ वा यावज जीवं तथा भवेत
[पुत्र]
कृष्णायसस्येव च ते संहत्य हृदयं कृतम
मम मातस तव अकरुणे वैरप्रज्ञे हय अमर्षणे
अहॊ कषत्रसमाचारॊ यत्र माम अपरं यथा
ईदृशं वचनं बरूयाद भवती पुत्रम एकजम
किं नु ते माम अपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया
किम आभरणकृत्यं ते किं भॊगैर जीवितेन वा
सर्वारम्भा हि विदुषां तात धर्मार्थकारणात
तान एवाभिसमीक्ष्याहं संजय तवाम अचूचुदम
स समीक्ष्य करमॊपेतॊ मुख्यः कालॊ ऽयम आगतः
अस्मिंश चेद आगते काले कार्यं न परतिपद्यसे
असंभावित रूपस तवं सुनृशंसं करिष्यसि
तं तवाम अयशसा सपृष्टं न बरूयां यदि संजय
खरी वात्सल्यम आहुस तन निः सामर्थ्यम अहेतुकम
सद्भिर विगर्हितं मार्गं तयज मूर्ख निषेवितम
अविद्या वै महत्य अस्ति याम इमां संश्रिताः परजाः
तव सयाद यदि सद्वृत्तं तेन मे तवं परियॊ भवेः
धर्मार्थगुणयुक्तेन नेतरेण कथं चन
दैवमानुषयुक्तेन सद्भिर आचरितेन च
यॊ हय एवम अविनीतेन रमते पुत्र नप्तृणा
अनुत्थानवता चापि मॊघं तस्य परजा फलम
अकुर्वन्तॊ हि कर्माणि कुर्वन्तॊ निन्दितानि च
सुखं नैवेह नामुत्र लभन्ते पुरुषाधमाः
युद्धाय कषत्रियः सृष्टः संजयेह जयाय च
करूराय कर्मणे नित्यं परजानां परिपालने
जयन वा वध्यमानॊ वा पराप्नॊतीन्द्र सलॊकताम
न शक्र भवने पुण्ये दिवि तद्विद्यते सुखम
यद अमित्रान वशे कृत्वा कषत्रियः सुखम अश्नुते
मन्युना दह्यमानेन पुरुषेण मनस्विना
निकृतेनेह बहुशः शत्रून परतिजिगीषया
आत्मानं वा परित्यज्य शत्रून वा विनिपात्य वै
अतॊ ऽनयेन परकारेण शान्तिर अस्य कुतॊ भवेत
इह पराज्ञ्डॊ हि पुरुषः सवल्पम अप्रियम इच्छति
यस्य सवल्पं परियं लॊके धरुवं तस्याल्पम अप्रियम
परियाभावाच च पुरुषॊ नैव पराप्नॊति शॊभनम
धरुवं चाभावम अभ्येति गत्वा गङ्गेव सागरम
[पुत्र]
नेयं मतिस तवया वाच्या मातः पुत्रे विशेषतः
कारुण्यम एवात्र पश्य भूत्वेह जड मूकवत
अतॊ मे भूयसी नन्दिर यद एवम अनुपश्यसि
चॊद्यं मां चॊदयस्य एतद भृशं वै चॊदयामि ते
अथ तवां पूजयिष्यामि हत्वा वै सर्वसैन्धवान
अहं पश्यामि विजयं कृत्स्नं भाविनम एव ते
अकॊशस्यासहायस्य कुतः सविद विजयॊ मम
इत्य अवस्थां विदित्वेमाम आत्मनात्मनि दारुणाम
राज्याद भावॊ निवृत्तॊ मे तरिदिवाद इव दुष्कृतेः
ईदृशं भवती कं चिद उपायम अनुपश्यति
तन मे परिणत परज्ञे सम्यक परब्रूहि पृच्छते
करिष्यामि हि तत सर्वं यथावद अनुशासनम
पुत्रात्मा नावमन्तव्यः पूर्वाभिर असमृद्धिभिः
अभूत्वा हि भवन्त्य अर्था भूत्वा नश्यन्ति चापरे
अमर्षेणैव चाप्य अर्था नारब्धव्याः सुबालिशैः
सर्वेषां कर्मणां तात फले नित्यम अनित्यता
अनित्यम इति जानन्तॊ न भवन्ति भवन्ति च
अथ ये नैव कुर्वन्ति नैव जातु भवन्ति ते
ऐकगुण्यम अनीहायाम अभावः कर्मणां फलम
अथ दवैगुण्यम ईहायां फलं भवति वा न वा
यस्य पराग एव विदिता सर्वार्थानाम अनित्यता
नुदेद वृद्धिसमृद्धी स परतिकूले नृपात्मज
उत्थातव्यं जागृतव्यं यॊक्तव्यं भूतिकर्मसु
भविष्यतीत्य एव मनः कृत्वा सततम अव्यथैः
मङ्गलानि पुरस्कृत्य बराह्मणैश चेश्वरैः सह
पराज्ञस्य नृपतेर आशु वृद्धिर भवति पुत्रक
अभिवर्तति लक्ष्मीस तं पराचीम इव दिवाकरः
निदर्शनान्य उपायांश च बहून्य उद्धर्षणानि च
अनुदर्शित रूपॊ ऽसि पश्यामि कुरु पौरुषम
पुरुषार्थम अभिप्रेतं समाहर्तुम इहार्हसि
करुद्धाँल लुब्धान परिक्षीणान अवक्षिप्तान विमानितान
सपर्धिनश चैव ये के चित तान युक्त उपधारय
एतेन तवं परकारेण महतॊ भेत्स्यसे गणान
महावेग इवॊद्धूतॊ मातरिश्वा बलाहकान
तेषाम अग्रप्रदायी सयाः कल्यॊत्थायी परियंवदः
ते तवां परियं करिष्यन्ति पुरॊ धास्यन्ति च धरुवम
यदैव शत्रुर जानीयात सपत्नं तयक्तजीवितम
तदैवास्माद उद्विजते सर्पाद वेश्म गताद इव
तं विदित्वा पराक्रान्तं वशे न कुरुते यदि
निर्वादैर निर्वदेद एनम अन्ततस तद भविष्यति
निर्वादाद आस्पदं लब्ध्वा धनवृद्धिर भविष्यति
धनवन्तं हि मित्राणि भजन्ते चाश्रयन्ति च
सफलितार्थं पुनस तात संत्यजन्त्य अपि बान्धवाः
अप्य अस्मिन्न आश्रयन्ते च जुगुप्सन्ति च तादृशम
शत्रुं कृत्वा यः सहायं विश्वासम उपगच्छति
अतः संभाव्यम एवैतद यद राज्यं पराप्नुयाद इति
[म]
नैव राज्ञा दरः कार्यॊ जातु कस्यां चिद आपदि
अथ चेद अपि दीर्णः सयान नैव वर्तेत दीर्णवत
दीर्णं हि दृष्ट्वा राजानं सर्वम एवानुदीर्यते
राष्ट्रं बलम अमात्याश च पृथक कुर्वन्ति ते मतिम
शत्रून एके परपद्यन्ते परजहत्य अपरे पुनः
अन्व एके परजिहीर्षन्ति ये पुरस्ताद विमानिताः
य एवात्यन्त सुहृदस त एनं पर्युपासते
अशक्तयः सवस्ति कामा बद्धवत्सा इडा इव
शॊचन्तम अनुशॊचन्ति परतीतान इव बान्धवान
अपि ते पूजिताः पूर्वम अपि ते सुहृदॊ मताः
ये राष्ट्रम अभिमन्यन्ते राज्ञॊ वयसनम ईयुषः
मा दीदरस तवं सुहृदॊ मा तवां दीर्णं परहासिषुः
परभावं पौरुषं बुद्धिं जिज्ञासन्त्या मया तव
उल्लपन्त्या समाश्वासं बलवान इव दुर्बलम
यद्य एतत संविजानासि यदि सम्यग बरवीम्य अहम
कृत्वासौम्यम इवात्मानं जयायॊत्तिष्ठ संजय
अस्ति नः कॊशनिचयॊ महान अविदितस तव
तम अहं वेद नान्यस तम उपसंपादयामि ते
सन्ति नैकशता भूयः सुहृदस तव संजय
सुखदुःखसहा वीर शतार्हा अनिवर्तिनः
तादृशा हि सहाया वै पुरुषस्य बुभूषतः
ईषद उज्जिहतः किं चित सचिवाः शत्रुकर्शनाः
कस्य तव ईदृशकं वाक्यं शरुत्वापि सवल्प चेतसः
तमॊ न वयपहन्येत सुचित्रार्थ पदाक्षरम
उदके धूर इयं धार्या सर्तव्यं परवणे मया
यस्य मे भवती नेत्री भविष्यद भूतदर्शिनी
अहं हि वचनं तवत्तः शुश्रूषुर अपरापरम
किं चित किं चित परतिवदंस तूष्णीम आसं मुहुर मुहुः
अतृप्यन्न अमृतस्येव कृच्छ्राल लब्धस्य बान्धवात
उद्यच्छाम्य एष शत्रूणां नियमाय जयाय च
सदश्व इव स कषिप्तः परणुन्नॊ वाक्यसायकैः
तच चकार तथा सर्वं यथावद अनुशासनम
इदम उद्धर्षणं भीमं तेजॊवर्धनम उत्तमम
राजानं शरावयेन मन्त्री सीदन्तं शत्रुपीडितम
जयॊ नामेतिहासॊ ऽयं शरॊतव्यॊ विजिगीषुणा
महीं विजयते कषिप्रं शरुत्वा शत्रूंश च मर्दति
इदं पुंसवनं चैव वीराजननम एव च
अभीक्ष्णं गर्भिणी शरुत्वा धरुवं वीरं परजायते
विद्या शूरं तपः शूरं दमशूरं तपस्विनम
बराह्म्या शरिया दीप्यमानं साधुवादेन संमतम
अर्चिष्मन्तं बलॊपेतं महाभागं महारथम
धृष्टवन्तम अनाधृष्यं जेतारम अपराजितम
नियन्तारम असाधूनां गॊप्तारं हर्म चारिणाम
तदर्थं कषत्रिया सूते वीरं सत्यपराक्रमम
[क]
अर्जुनं केशव बरूयास तवयि जाते सम सूतके
उपॊपविष्टा नारीभिर आश्रमे परिवारिता
अथान्तरिक्षे वाग आसीद दिव्यरूपा मनॊरमा
सहस्राक्षसमः कुन्ति भविष्यत्य एष ते सुतः
एष जेष्यति संग्रामे कुरून सर्वान समागतान
भीमसेनद्वितीयश च लॊकम उद्वर्तयिष्यति
पुत्रस ते पृथिवीं जेता यशश चास्य दिवस्पृशम
हत्वा कुरून गरामजन्ये वासुदेवसहायवान
पित्र्यम अंशं परनष्टं च पुनर अप्य उद्धरिष्यति
भरातृभिः सहितः शरीमांस तरीन मेधान आहरिष्यति
तं सत्यसंधं बीभत्सुं सव्यसाचिनम अच्युत
यथाहम एवं जानामि बलवन्तं दुरासदम
तथा तद अस्तु दाशार्ह यथा वाग अभ्यभाषत
धर्मश चेद अस्ति वार्ष्णेय तथा सत्यं भविष्यति
तवं चापि तत तथा कृष्ण सर्वं संपादयिष्यसि
नाहं तद अभ्यसूयामि यथा वाग अभ्यभाषत
नमॊ धर्माय महते धर्मॊ धारयति परजाः
एतद धनंजयॊ वाच्यॊ नित्यॊद्युक्तॊ वृकॊदरः
यदर्थं कषत्रिया सूते तस्य कालॊ ऽयम आगतः
न हि वैरं समासाद्य सीदन्ति पुरुषर्षभाः
विदिता ते सदा बुद्धिर भीमस्य न स शाम्यति
यावदन्तं न कुरुते शत्रूणां शत्रुकर्शणः
सर्वधर्मविशेषज्ञां सनुषां पाण्डॊर महात्मनः
बरूया माधव कल्याणीं कृष्णां कृष्ण यशस्विनीम
युक्तम एतन महाभागे कुले जाते यशस्विनि
यन मे पुत्रेषु सर्वेषु यथावत तवम अवर्तिथाः
माद्रीपुत्रौ च वक्तव्यौ कषत्रधर्मरताव उभौ
विक्रमेणार्जितान भॊगान वृणीतं जीविताद अपि
विक्रमाधिगता हय अर्थाः कषत्रधर्मेण जीवतः
मनॊ मनुष्यस्य सदा परीणन्ति पुरुषॊत्तम
यच च वः परेक्षमाणानां सर्वधर्मॊपचायिनी
पाञ्चाली परुषाण्य उक्ता कॊ नुतत कषन्तुम अर्हति
न राज्यहरणं दुःखं दयूते चापि पराजयः
परव्राजनं सुतानां वा न मे तद्दुःखकारणम
यत तु सा बृहती शयामा सभायां रुदती तदा
अश्रौषीत परुषा वाचस तन मे दुःखतरं मतम
सत्री धर्मिणी वरारॊहा कषत्रधर्मरता सदा
नाध्यगच्छत तदा नाथं कृष्णा नाथवती सती
तं वै बरूहि महाबाहॊ सर्वशस्त्रभृतां वरम
अर्जुनं पुरुषव्याघ्रं दरौपद्याः पदवीं चर
विदितौ हि तवात्यन्तं करुद्धाव इव यमान्तकौ
भीमार्जुनौ नयेतां हि देवान अपि परां गतिम
तयॊश चैतद अवज्ञानं यत सा कृष्णा सभा गता
दुःशासनश च यद भीमं कटुकान्य अभ्यभाषत
पश्यतां कुरुवीराणां तच च संस्मारयेः पुनः
पाण्डवान कुशलं पृच्छेः सपुत्रान कृष्णया सह
मां च कुशलिनीं बरूयास तेषु भूयॊ जनार्दन
अरिष्टं गच्छ पन्थानं पुत्रान मे परिपालय
अभिवाद्याथ तां कृष्णः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम
निश्चक्राम महाबाहुः सिंहखेल गतिस ततः
ततॊ विसर्जयाम आस भीष्मादीन कुरुपुंगवान
आरॊप्य च रथे कर्णं परायात सात्यकिना सह
ततः परयाते दाशार्हे कुरवः संगता मिथः
जजल्पुर महद आश्चर्यं केशवे परमाद्भुतम
परमूढा पृथिवी सर्वा मृत्युपाशसिता कृता
दुर्यॊधनस्य बालिश्यान नैतद अस्तीति चाब्रुवन
ततॊ निर्याय नगरात परययौ पुरुषॊत्तमः
मन्त्रयाम आस च तदा कर्णेन सुचिरं सह
विसर्जयित्वा राधेयं सर्वयादवनन्दनः
ततॊ जवेन महता तूर्णम अश्वान अचॊदयत
ते पिबन्त इवाकाशं दारुकेण परचॊदिताः
हया जग्मुर महावेगा मनॊमारुतरंहसः
ते वयतीत्य तम अध्वानं कषिप्रं शयेना इवाशुगाः
उच्चैः सूर्यम उपप्लव्यं शार्ङ्गधन्वानम आवहन
[व]
कुन्त्यास तु वचनं शरुत्वा भीष्मद्रॊणौ महारथौ
दुर्यॊधनम इदं वाक्यम ऊचतुः शासनातिगम
शरुतं ते पुरुषव्याघ्र कुन्त्याः कृष्णस्य संनिधौ
वाक्यम अर्थवद अव्यग्रम उक्तं धर्म्यम अनुत्तमम
तत करिष्यन्ति कौन्तेया वासुदेवस्य संमतम
न हि ते जातु शाम्येरन्न ऋते राज्येन कौरव
कलेशिता हि तवया पार्था धर्मपाशसितास तदा
सभायां दरौपदी चैव तैश च तन मर्षितं तव
कृतास्त्रं हय अर्जुनं पराप्य भीमं च कृतनिश्रमम
गाण्डीवं चेषुधी चैव रथं च धवजम एव च
सहायं वासुदेवं च न कषंस्यति युधिष्ठिरः
परत्यक्षं ते महाबाहॊ यथा पार्थेन धीमता
विराटनगरे पूर्वं सर्वे सम युधि निर्जिताः
दानवान घॊरकर्माणॊ निवातकवचान युधि
रौद्रम अस्त्रं समाधाय दग्धवान अस्त्रवह्निना
कर्णप्रभृतयश चेमे तवं चापि कवची रथी
मॊक्षिता घॊषयात्रायां पर्याप्तं तन्निदर्शनम
परशाम्य भरतश्रेष्ठ भरातृभिः सह पाण्डवैः
रक्षेमां पृथिवीं सर्वां मृत्यॊर दंष्ट्रान्तरं गताम
जयेष्ठॊ भराता धर्मशीलॊ वत्सलः शलक्ष्णवाक शुचिः
तं गच्छ पुरुषव्याघ्रं वयपनीयेह किल्बिषम
दृष्टश चेत तवं पाण्डवेन वयपनीतशरासनः
परसन्नभ्रुकुटिः शरीमान कृता शान्तिः कुलस्य नः
तम अभ्येत्य सहामात्यः परिष्वज्य नृपात्मजम
अभिवादय राजानं यथापूर्वम अरिंदम
अभिवादयमानं तवां पाणिभ्यां भीम पूर्वजः
परतिगृह्णातु सौहार्दात कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
सिंहस्कन्धॊरु बाहुस तवां वृत्तायतमहाभुजः
परिष्वजतु बाहुभ्यां भीमः परहरतां वरः
सिंहग्रीवॊ गुडाकेशस ततस तवां पुष्करेक्षणः
अभिवादयतां पार्थः कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः
आश्विनेयौ नरव्याघ्रौ रूपेणाप्रतिमौ भुवि
तौ च तवां गुरुवत परेम्णा पूजया परत्युदीयताम
मुञ्चन्त्व आनन्दजाश्रूणि दाशार्ह परमुखा नृपाः
संगच्छ भरातृभिः सार्धं मानं संत्यज्य पार्थिव
परशाधि पृथिवीं कृत्स्नां ततस तं भरातृभिः सह
समालिङ्ग्य च हर्षेण नृपा यान्तु परस्परम
अलं युद्धेन राजेन्द्र सुहृदां शृणु कारणम
धरुवं विनाशॊ युद्धे हि कषत्रियाणां परदृश्यते
जयॊतींषि परतिकूलानि दारुणा मृगपक्षिणः
उत्पाता विविधा वीर दृश्यन्ते कषत्रनाशनाः
विशेषत इहास्माकं निमित्तानि विनाशने
उल्काभिर हि परदीप्ताभिर वध्यते पृतना तव
वाहनान्य अप्रहृष्टानि रुदन्तीव विशां पते
गृध्रास ते पर्युपासन्ते सैन्यानि च समन्ततः
नगरं न यथापूर्वं तथा राजनिवेशनम
शिवाश चाशिव निर्घॊषा दीप्तां सेवन्ति वै दिशम
कुरु वाक्यं पितुर मातुर अस्माकं च हितैषिणाम
तवय्य आयत्तॊ महाबाहॊ शमॊ वयायाम एव च
न चेत करिष्यसि वचः सुहृदाम अरिकर्शन
तप्स्यसे वाहिनीं दृष्ट्वा पार्थ बाणप्रपीडिताम
भीमस्य च महानादं नदतः शुष्मिणॊ रणे
शरुत्वा समर्तासि मे वाक्यं गाण्डीवस्य च निस्वनम
यद्य एतद अपसव्यं ते भविष्यति वचॊ मम
[व]
एवम उक्तस तु विमनास तिर्यग्दृष्टिर अधॊमुखः
संहत्य च भरुवॊर मध्यं न किं चिद वयाजहार ह
तं वै विमनसं दृष्ट्वा संप्रेक्ष्यान्यॊन्यम अन्तिकात
पुनर एवॊत्तरं वाक्यम उक्तवन्तौ नरर्षभौ
शुश्रूषुम अनसूयं च बरह्मण्यं सत्यसंगरम
परतियॊत्स्यामहे पार्थम अतॊ दुःखतरं नु किम
अश्वत्थाम्नि यथा पुत्रे भूयॊ मम धनंजये
बहुमानः परॊ राजन संनतिश च कपिध्वजे
तं चेत पुत्रात परियतरं परतियॊत्स्ये धनंजयम
कषत्रधर्मम अनुष्ठाय धिग अस्तु कषत्रजीविकाम
यस्य लॊके समॊ नास्ति कश चिद अन्यॊ धनुर्धरः
मत्प्रसादात स बीभत्सुः शरेयान अन्यैर धनुर्धरैः
मित्रध्रुग दुष्टभावश च नास्तिकॊ ऽथानृजुः शठः
न सत्सु लभते पूजां यज्ञे मूर्ख इवागतः
वार्यमाणॊ ऽपि पापेभ्यः पापात्मा पापम इच्छति
चॊद्यमानॊ ऽपि पापेन शुभात्मा शुभम इच्छति
मिथ्यॊपचरिता हय एते वर्तमाना हय अनु परिये
अहितत्वाय कल्पन्ते दॊषा भरतसत्तम
तवम उक्तः कुरुवृद्धेन मया च विदुरेण च
वासुदेवेन च तथा शरेयॊ नैवाभिपद्यसे
अस्ति मे बलम इत्य एव सहसा तवं तितीर्षसि
सग्राह नक्रमकरं गङ्गा वेगम इवॊष्णगे
वास एव यथा हि तवं परावृण्वानॊ ऽदय मन्यसे
सरजं तयक्ताम इव पराप्य लॊभाद यौधिष्ठिरीं शरियम
दरौपदी सहितं पार्थं सायुधैर भरातृभिर वृतम
वनस्थम अपि राज्यस्थः पाण्डवं कॊ ऽतिजीवति
निदेशे यस्य राजानः सर्वे तिष्ठन्ति किंकराः
तम ऐलविलम आसाद्य धर्मराजॊ वयराजत
कुबेर सदनं पराप्य ततॊ रत्नान्य अवाप्य च
सफीतम आक्रम्य ते राष्ट्रं राज्यम इच्छन्ति पाण्डवाः
दत्तं हुतम अधीतं च बराह्मणास तर्पिता धनैः
आवयॊर गतम आयुश च कृतकृत्यौ च विद्धि नौ
तवं तु हित्वा सुखं राज्यं मित्राणि च धनानि च
विग्रहं पाण्डवैः कृत्वा महद वयसनम आप्स्यसि
दरौपदी यस्य चाशास्ते विजयं सत्यवादिनी
तपॊ घॊरव्रता देवी न तवं जेष्यसि पाण्डवम
मन्त्री जनार्दनॊ यस्य भराता यस्य धनंजयः
सर्वशस्त्रभृतां शरेष्ठं कथं जेष्यसि पाण्डवम
सहाया बराह्मणा यस्य धृतिमन्तॊ जितेन्द्रियाः
तम उग्रतपसं वीरं कथं जेष्यसि पाण्डवम
पुनर उक्तं च वक्ष्यामि यत कार्यं भूतिम इच्छता
सुहृदा मज्जमानेषु सुहृत्सु वयसनार्णवे
अलं युद्धेन तैर वीरैः शाम्य तवं कुरुवृद्धये
मा गमः ससुतामात्यः सबलश च पराभवम
[धृ]
राजपुत्रैः परिवृतस तथामात्यैश च संजय
उपारॊप्य रथे कर्णं निर्यातॊ मधुसूदनः
किम अब्रवीद रथॊपस्थे राधेयं परवीरहा
कानि सान्त्वानि गॊविन्दः सूतपुत्रे परयुक्तवान
ओघमेघस्वनः काले यत कृष्णः कर्णम अब्रवीत
मृदु वा यदि वा तीक्ष्णं तन ममाचक्ष्व संजय
आनुपूर्व्येण वाक्यानि शलक्ष्णानि च मृदूनि च
परियाणि धर्मयुक्तानि सत्यानि च हितानि च
हृदयग्रहणीयानि राधेयं मधुसूदनः
यान्य अब्रवीद अमेयात्मा तानि मे शृणु भारत
उपासितास ते राधेय बराह्मणा वेदपारगाः
तत्त्वार्थं परिपृष्टाश च नियतेनानसूयया
तवम एव कर्ण जानासि वेदवादान सनातनान
तवं हय एव धर्मशास्त्रेषु सूक्ष्मेषु परिनिष्ठितः
कानीनश च सहॊढश च कन्यायां यश च जायते
वॊढारं पितरं तस्य पराहुः शास्त्रविदॊ जनाः
सॊ ऽसि कर्ण तथा जातः पाण्डॊः पुत्रॊ ऽसि धर्मतः
निग्रहाद धर्मशास्त्राणाम एहि राजा भविष्यसि
पितृपक्षे हि ते पार्था मातृपक्षे च वृष्णयः
दवौ पक्षाव अभिजानीहि तवम एतौ पुरुषर्षभ
मया सार्धम इतॊ यातम अद्य तवां तात पाण्डवाः
अभिजानन्तु कौन्तेयं पूर्वजातं युधिष्ठिरात
पादौ तव गरहीष्यन्ति भरातरः पञ्च पाण्डवाः
दरौपदेयास तथा पञ्च सौभद्रश चापराजितः
राजानॊ राजपुत्राश च पाण्डवार्थे समागताः
पादौ तव गरहीष्यन्ति सर्वे चान्धकवृष्णयः
हिरण्मयांश च ते कुम्भान राजतान पार्थिवांस तथा
ओषध्यः सर्वबीजानि सर्वरत्नानि वीरुधः
राजन्या राजकन्याश चाप्य आनयन्त्व अभिषेचनम
षष्ठे च तवां तथा काले दरौपद्य उपगमिष्यति
अद्य तवाम अभिषिञ्चन्तु चातुर्वैद्या दविजातयः
पुरॊहितः पाण्डवानां वयाघ्रचर्मण्य अवस्थितम
तथैव भरातरः पञ्च पाण्डवाः पुरुषर्षभाः
दरौपदेयास तथा पञ्च पाञ्चालाश चेदयस तथा
अहं च तवाभिषेक्ष्यामि राजानं पृथिवीपतिम
युवराजॊ ऽसतु ते राजा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
गृहीत्वा वयसनं शवेतं धर्मात्मा संशितव्रतः
उपान्वारॊहतु रथं कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
छत्रं च ते महच छवेतं भीमसेनॊ महाबलः
अभिषिक्तस्य कौनेय कौन्तेयॊ धारयिष्यति
किङ्किणीशतनिर्घॊषं वैयाघ्रपरिवारणम
रथं शवेतहयैर युक्तम अर्जुनॊ वाहयिष्यति
अभिमन्युश च ते नित्यं परत्यासन्नॊ भविष्यति
नकुलः सहदेवश च दरौपदेयाश च पञ्च ये
पाञ्चालास तवानुयास्यन्ति शिखण्डी च महारथः
अहं च तवानुयास्यामि सर्वे चान्धकवृष्णयः
दाशार्हाः परिवारास ते दाशार्णाश च विशां पते
भुङ्क्ष्व राज्यं महाबाहॊ भरातृभिः सह पाण्डवैः
जपैर हॊमैश च संयुक्तॊ मङ्गलैश च पृथग्विधैः
पुरॊगमाश च ते सन्तु दरविडाः सह कुन्तलैः
आन्ध्रास तालचराश चैव चूचुपा वेणुपास तथा
सतुवन्तु तवाद्य बहुशः सतुतिभिः सूतमागधाः
विजयं वसुषेणस्य घॊषयन्तु च पाण्डवाः
स तवं परिवृतः पार्थैर नक्षत्रैर इव चन्द्रमाः
परशाधि राज्यं कौन्तेय कुन्तीं च परतिनन्दय
मित्राणि ते परहृष्यन्तु वयथन्तु रिपवस तथा
सौभ्रात्रं चैव ते ऽदयास्तु भरातृभिः सह पाण्डवैः
[कर्ण]
असंशयं सौहृदान मे परणयाच चात्थ केशव
सख्येन चैव वार्ष्णेय शरेयस्कामतया एव च
सर्वं चैवाभिजानामि पाण्डॊः पुत्रॊ ऽसमि धर्मतः
निग्रहाद धर्मशास्त्राणां यथा तवं कृष्ण मन्यसे
कन्या गर्भं समाधत्त भास्करान मां जनार्दन
आदित्यवचनाच चैव जातं मां सा वयसर्जयत
सॊ ऽसमि कृष्ण तथा जातः पाण्डॊः पुत्रॊ ऽसमि धर्मतः
कुन्त्या तव अहम अपाकीर्णॊ यथा न कुशलं तथा
सूतॊ हि माम अधिरथॊ देष्ट्वैव अनयद गृहान
राधायाश चैव मां परादात सौहार्दान मधुसूदन
मत सनेहाच चैव राधायाः सद्यः कषीरम अवातरत
सा मे मूत्रं पुरीषं च परतिजग्राह माधव
तस्याः पिण्ड वयपनयं कुर्याद अस्मद्विधः कथम
धर्मविद धर्मशास्त्राणां शरवणे सततं रथ
तथा माम अभिजानाति सूतश चाधिरथः सुतम
पितरं चाभिजानामि तम अहं सौहृदात सदा
स हि मे जातकर्मादि कारयाम आस माधव
शास्त्रदृष्टेन विधिना पुत्र परीत्या जनार्दन
नाम मे वसुषेणेति कारयाम आस वै दविजैः
भार्याश चॊढा मम पराप्ते यौवने तेन केशव
तासु पुत्राश च पौत्राश च मम जाता जनार्दन
तासु मे हृदयं कृष्ण संजातं कामबन्धनम
न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभिः
हर्षाद भयाद वा गॊविन्द अनृतं वक्तुम उत्सहे
धृतराष्ट्र कुले कृष्ण दुर्यॊधन समाश्रयात
मया तरयॊदश समा भुक्तं राज्यम अकण्टकम
इष्टं च बहुभिर यज्ञैः सह सूतैर मयासकृत
आवाहाश च विवाहाश च सह सूतैः कृता मया
मां च कृष्ण समाश्रित्य कृतः शस्त्रसमुद्यमः
दुर्यॊधनेन वार्ष्णेय विग्रहश चापि पाण्डवैः
तस्माद रणे दवैरथे मां परत्युद्यातारम अच्युत
वृतवान परमं हृष्टः परतीपं सव्यसाचिनः
वधाद बन्धाद भयाद वापि लॊभाद वापि जनार्दन
अनृतं नॊत्सहे कर्तुं धार्तराष्ट्रस्य धीमतः
यदि हय अद्य न गच्छेयं दवैरथं सव्यसाचिना
अकीर्तिः सयाद धृषीकेश मम पार्थस्य चॊभयॊः
असंशयं हितार्थाय बरूयास तवं मधुसूदन
सर्वं च पाण्डवाः कुर्युस तव वशित्वान न संशयः
मन्त्रस्य नियमं कुर्यास तवम अत्र पुरुषॊत्तम
एतद अत्र हितं मन्ये सर्वयादवनन्दन
यदि जानाति मां राजा धर्मात्मा संशितव्रतः
कुन्त्याः परथमजं पुत्रं न स राज्यं गरहीष्यति
पराप्य चापि महद राज्यं तद अहं मधुसूदन
सफीतं दुर्यॊधनायैव संप्रदद्याम अरिंदम
स एव राजा धर्मात्मा शाश्वतॊ ऽसतु युधिष्ठिरः
नेता यस्य हृषीकेशॊ यॊधा यस्य धनंजयः
पृथिवी तस्य राष्ट्रं च यस्य भीमॊ महारथः
नकुलः सहदेवश च दरौपदेयाश च माधव
उत्तमौजा युधामन्युः सत्यधर्मा च सॊमकिः
चैद्यश च चेकितानश च शिखण्डी चापराजितः
इन्द्र गॊपक वर्णाश च केकया भरातरस तथा
इन्द्रायुधसवर्णश च कुन्तिभॊजॊ महारथः
मातुलॊ भीमसेनस्य सेनजिच च महारथः
शङ्खः पुत्रॊ विराटस्य निधिस तवं च जनार्दन
महान अयं कृष्ण कृतः कषत्रस्य समुदानयह
राज्यं पराप्तम इदं दीप्तं परथितं सर्वराजसु
धार्तराष्ट्रस्य वार्ष्णेय शस्त्रयज्ञॊ भविष्यति
अस्य यज्ञस्य वेत्ता तवं भविष्यसि जनार्दन
आध्वर्यवं च ते कृष्ण करताव अस्मिन भविष्यति
हॊता चैवात्र बीभत्सुः संनद्धः स कपिध्वजः
गाण्डीवं सरुक तथाज्यं च वीर्यं पुंसां भविष्यति
ऐन्द्रं पाशुपतं बराह्मं सथूणाकर्णं च माधव
मन्त्रास तत्र भविष्यन्ति परयुक्ताः सव्यसाचिना
अनुयातश च पितरम अधिकॊ वा पराक्रमे
गराव सतॊत्रं स सौभद्रः सम्यक तत्र करिष्यति
उद्गातात्र पुनर भीमः परस्तॊता सुमहाबलः
विनदन स नरव्याघ्रॊ नागानीकान्तकृद रणे
स चैव तत्र धर्मात्मा शश्वद राजा युधिष्ठिरः
जपैर हॊमैश च संयुक्तॊ बरह्मत्वं कारयिष्यति
शङ्खशब्दाः समुरजा भेर्यश च मधुसूदन
उत्कृष्टसिंहनादाश च सुब्रह्मण्यॊ भविष्यति
नकुलः सहदेवश च माद्रीपुत्रौ यशस्विनौ
शामित्रं तौ महावीर्यौ सम्यक तत्र करिष्यतः
कल्माषदण्डा गॊविन्द विमला रथशक्तयः
यूपाः समुपकल्पन्ताम अस्मिन यज्ञे जनार्दन
कर्णिनालीकनाराचा वत्सदन्तॊपबृंहणाः
तॊमराः सॊमकलशाः पवित्राणि धनूंषि च
असयॊ ऽतर कपालानि पुरॊडाशाः शिरांसि च
हविस तु रुधिरं कृष्ण अस्मिन यज्ञे भविष्यति
इध्माः परिधयश चैव शक्त्यॊ ऽथ विमला गदाः
सदस्या दरॊणशिष्याश च कृपस्य च शरद्वतः
इषवॊ ऽतर परिस्तॊमा मुक्ता गाण्डीवधन्वना
महारथप्रयुक्ताश च दरॊण दरौणिप्रचॊदिताः
परातिप्रस्थानिकं कर्म सात्यकिः स करिष्यति
दीक्षितॊ धार्तराष्ट्रॊ ऽतर पत्नी चास्य महाचमूः
घटॊत्चकॊ ऽतर शामित्रं करिष्यति महाबलः
अतिरात्रे महाबाहॊ वितते यज्ञकर्मणि
दक्षिणा तव अस्य यज्ञस्य धृष्टद्युम्नः परतापवान
वैताने कर्मणि तते जातॊ यः कृष्ण पावकात
यद अब्रुवम अहं कृष्ण कटुकानि सम पाण्डवान
परियार्थं धार्तराष्ट्रस्य तेन तप्ये ऽदय कर्मणा
यदा दरक्ष्यसि मां कृष्ण निहतं सव्यसाचिना
पुनश चितिस तदा चास्य यज्ञस्याथ भविष्यति
दुःशासनस्य रुधिरं यदा पास्यति पाण्डवः
आनर्दं नर्दतः सम्यक तदा सुत्यं भविष्यति
यदा दरॊणं च भीष्मं च पाञ्चाल्यौ पातयिष्यतः
तदा यज्ञावसानं तद भविष्यति जनार्दन
दुर्यॊधनं यदा हन्ता भीमसेनॊ महाबलः
तदा समाप्स्यते यज्ञॊ धार्तराष्ट्रस्य माधव
सनुषाश च परस्नुषाश चैव धृतराष्ट्रस्य संगताः
हतेश्वरा हतसुता हतनाथाश च केशव
गान्धार्या सह रॊदन्त्यः शवगृध्रकुरराकुले
स यज्ञे ऽसमिन्न अवभृथॊ भविष्यति जनार्दन
विद्या वृद्धा वयॊवृद्धाः कषत्रियाः कषत्रियर्षभ
वृथा मृत्युं न कुर्वीरंस तवत्कृते मधुसूदन
शस्त्रेण निधनं गच्छेत समृद्धं कषत्रमण्डलम
कुरुक्षेत्रे पुण्यतमे तरैलॊक्यस्यापि केशवन
तद अत्र पुण्डरीकाक्ष विधत्स्व यद अभीप्सितम
यथा कार्त्स्न्येन वार्ष्णेय कषत्रं सवर्गम अवाप्नुयात
यावत सथास्यन्ति गिरयः सरितश च जनार्दन
तावत कीर्तिभवः शब्दः शाश्वतॊ ऽयं भविष्यति
बराह्मणाः कथयिष्यन्ति महाभारतम आहवम
समागमेषु वार्ष्णेय कषत्रियाणां यशॊधरम
समुपानय कौन्तेयं युद्धाय मम केशव
मन्त्रसंवरणं कुर्वन नित्यम एव परंतप
[सम्जय]
कर्णस्य वचनं शरुत्वा केशवः परवीरहा
उवाच परहसन वाक्यं समितपूर्वम इदं तदा
अपि तवां न तपेत कर्ण राज्यलाभॊपपादना
मया दत्तां हि पृथिवीं न परशासितुम इच्छसि
धरुवॊ जयः पाण्डवानाम इतीदं; न संशयः कश चन विद्यते ऽतर
जय धवजॊ दृश्यते पाण्डवस्य; समुच्छ्रितॊ वानरराज उग्रः
दिव्या मायाविहिता भौवनेन; समुच्छ्रिता इन्द्रकेतुप्रकाशा
दिव्यानि भूतानि भयावहानि; दृश्यन्ति चैवात्र भयानकानि
न सज्जते शैलवनस्पतिभ्य; ऊर्ध्वं तिर्यग यॊजनमात्ररूपः
शरीमान धवजः कर्ण धनंजयस्य; समुच्छ्रितः पावकतुल्यरूपः
यदा दरक्ष्यसि संग्रामे शवेताश्वं कृष्णसारथिम
ऐन्द्रम अस्त्रं विकुर्वाणम उभे चैवाग्निमारुते
गाण्डीवस्य च निर्घॊषं विस्फूर्जितम इवाशनेः
न तदा भविता तरेता न कृतं दवापरं न च
यदा दरक्ष्यसि संग्रामे कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम
जपहॊमसमायुक्तं सवां रक्षन्तं महाचमूम
आदित्यम इव दुर्धर्षं तपन्तं शत्रुवाहिनीम
न तदा भविता तरेता न कृतं दवापरं न च
यदा दरक्ष्यसि संग्रामे भीमसेनं महाबलम
दुःशासनस्य रुधिरं पीत्वा नृत्यन्तम आहवे
परभिन्नम इव मातङ्गं परतिद्विरदघातिनम
न तदा भविता तरेता न कृतं दवापरं न च
यदा दरक्ष्यसि संग्रामे माद्रीपुत्रौ महारथौ
वाहिनीं धार्तराष्ट्राणां कषॊभयन्तौ गजाव इव
विगाढे शस्त्रसंपाते परवीर रथा रुजौ
न तदा भविता तरेता न कृतं दवापरं न च
यदा दरक्ष्यसि संग्रामे दरॊणं शांतनवं कृपम
सुयॊधनं च राजानं सैन्धवं च जयद्रथम
युद्धायापततस तूर्णं वारितान सव्यसाचिना
न तदा भविता तरेता न कृतं दवापरं न च
बरूयाः कर्ण इतॊ गत्वा दरॊणं शांतनवं कृपम
सौम्यॊ ऽयं वर्तते मासः सुप्राप यवसेन्धनः
पक्वौषधि वनस्फीतः फलवान अल्पमक्षिकः
निष्पङ्कॊ रसवत तॊयॊ नात्युष्ण शिशिरः सुखः
सप्तमाच चापि दिवसाद अमावास्या भविष्यति
संग्रामं यॊजयेत तत्र तां हय आहुः शक्र देवताम
तथा राज्ञॊ वदेः सर्वान ये युद्धायाभ्युपागताः
यद वॊ मनीषितं तद वै सर्वं संपादयामि वः
राजानॊ राजपुत्राश च दुर्यॊधन वशानुगाः
पराप्य शस्त्रेण निधनं पराप्स्यन्ति गतिम उत्तमाम
[स]
केशवस्य तु तद वाक्यं कर्णः शरुत्वा हितं शुभम
अब्रवीद अभिसंपूज्य कृष्णं मधु निषूदनम
जानन मां हिं महाबाहॊ संमॊहयितुम इच्छसि
यॊ ऽयं पृथिव्याः कार्त्स्न्येन विनाशः समुपस्थितः
निमित्तं तत्र शकुनिर अहं दुःशासनस तथा
दुर्यॊधनश च नृपतिर धृतराष्ट्र सुतॊ ऽभवत
असंशयम इदं कृष्ण महद युद्धम उपस्थितम
पाण्डवानां कुरूणां च घॊरं रुधिरकर्दमम
राजानॊ राजपुत्राश च दुर्यॊधन वशानुगाः
रणे शस्त्राग्निना दग्धाः पराप्स्यन्ति यमसादनम
सवप्ना हि बहवॊ घॊरा दृश्यन्ते मधुसूदन
निमित्तानि च घॊराणि तथॊत्पाताः सुदारुणाः
पराजयं धार्तराष्ट्रे विजयं च युधिष्ठिरे
शंसन्त इव वार्ष्णेय विविधा लॊमहर्षणाः
पराजापत्यं हि नक्षत्रं गरहस तीक्ष्णॊ महाद्युतिः
शनैश्चरः पीडयति पीडयन पराणिनॊ ऽधिकम
कृत्वा चाङ्गारकॊ वक्रं जयेष्ठायां मधुसूदन
अनुराधां परार्थयते मैत्रं संशमयन्न इव
नूनं मह भयं कृष्ण कुरूणां समुपस्थितम
विशेषेण हि वार्ष्णेय चित्रां पीडयते गरहः
सॊमस्य लक्ष्म वयावृत्तं राहुर अर्कम उपेष्यति
दिवश चॊल्काः पतन्त्य एताः सनिर्घाताः सकम्पनाः
निष्टनन्ति च मातङ्गा मुञ्चन्त्य अस्रूणि वाजिनः
पानीयं यवसं चापि नाभिनन्दन्ति माधव
परादुर्भूतेषु चैतेषु भयम आहुर उपस्थितम
निमित्तेषु महाबाहॊ दारुणं पराणिनाशनम
अल्पे भुक्ते पुरीषं च परभूतम इह दृश्यते
वाजिनां वारणानां च मनुष्याणां च केशव
धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु सर्वेषु मधुसूदन
पराभवस्य तल लिङ्गम इति पराहुर मनीषिणः
परहृष्टं वाहनं कृष्ण पाण्डवानां परचक्षते
परदक्षिणा मृगाश चैव तत तेषां जयलक्षणम
अपसव्या मृगाः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य केशव
वाचश चाप्य अशरीरिण्यस तत्पराभव लक्षणम
मयूराः पुष्पशकुना हंसाः सारसचातकाः
जीवं जीवक संघाश चाप्य अनुगच्छन्ति पाण्डवान
गृध्राः काका बडाः शयेना यातुधानाः शला वृकाः
मक्षिकाणां च संघाता अनुगच्छन्ति कौरवान
धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु भेरीणां नास्ति निस्वनः
अनाहताः पाण्डवानां नदन्ति पटहाः किल
उदपानाश च नर्दन्ति यथा गॊवृषभास तथा
धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु तत्पराभव लक्षणम
मांसशॊणितवर्षं च वृष्टं देवेन माधव
तथा गन्धर्वनगरं भानुमन्तम उपस्थितम
सप्राकारं सपरिखं सवप्रं चारुतॊरणम
कृष्णश च परिघस तत्र भानुम आवृत्य तिष्ठति
उदयास्तमये संध्ये वेदयानॊ महद भयम
एका सृग वाशते घॊरं तत्पराभव लक्षणम
कृष्ण गरीवाश च शकुना कम्बमाना भयानकाः
संध्याम अभिमुखा यान्ति तत्पराभव लक्षणम
बराह्मणान परथमं दवेष्टि गुरूंश च मधुसूदन
भृत्यान भक्तिमतश चापि तत्पराभव लक्षणम
पूर्वा दिग लॊहिताकारा शस्त्रवर्णा च दक्षिणा
आमपात्रप्रतीकाशा पश्चिमा मधुसूदन
परदीप्ताश च दिशः सर्वा धार्तराष्ट्रस्य माधव
महद भयं वेदयन्ति तस्मिन्न उत्पातलक्षणे
सहस्रपादं परासादं सवप्नान्ते सम युधिष्ठिरः
अधिरॊहन मया दृष्टः सह भरातृभिर अच्युत
शवेतॊष्णीषाश च दृश्यन्ते सर्वे ते शुक्लवाससः
आसनानि च शुभ्राणि सर्वेषाम उपलक्षये
तव चापि मया कृष्ण सवप्नान्ते रुधिराविला
आन्त्रेण पृथिवी दृष्टा परिक्षिप्ता जनार्दन
अस्थि संचयम आरूढश चामितौजा युधिष्ठिरः
सुवर्णपात्र्यां संहृष्टॊ भुक्तवान घृतपायसम
युधिष्ठिरॊ मया दृष्टॊ गरसमानॊ वसुंधराम
तवया दत्ताम इमां वयक्तं भॊक्ष्यते स वसुंधराम
उच्चं पर्वतम आरूढॊ भीमकर्मा वृकॊदरः
गदापाणिर नरव्याघ्रॊ वीक्षन्न इव महीम इमाम
कषपयिष्यति नः सर्वान स सुव्यक्तं महारणे
विदितं मे हृषीकेश यतॊ धर्मस ततॊ जयः
पाण्डुरं गमम आरूढॊ गाण्डीवी सधनंजयः
तवया सार्धं हृषीकेश शरिया परमया जवलन
यूयं सर्वान वधिष्यध्वं तत्र मे नास्ति संशयः
पार्थिवान समरे कृष्ण दुर्यॊधन पुरॊगमान
नकुलः सहदेवश च सात्यकिश च महारथः
शुद्धकेयूर कण्ठत्राः शुक्लमाल्याम्बरावृताः
अधिरूढा नरव्याघ्रा नरवाहनम उत्तमम
तरय एते महामात्राः पाण्डुरच छत्रवाससः
शवेतॊष्णीषाश च दृश्यन्ते तरय एव जनार्दन
धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु तान्विजानीहि केशव
अश्वत्थामा कृपश चैव कृतवर्मा च सात्वतः
रक्तॊष्णीषाश च दृश्यन्ते सर्वे माधव पार्थिवाः
उष्ट्रयुक्तं समारूढौ भीष्मद्रॊणौ जनार्दन
मया सार्धं महाबाहॊ धार्तराष्ट्रेण चाभिभॊ
अगस्त्यशास्तां च दिशं परयाताः सम जनार्दन
अचिरेणैव कालेन पराप्स्यामॊ यमसादनम
अहं चान्ये च राजानॊ यच च तत कषत्रमण्डलम
गाण्डीवाग्निं परवेक्ष्याम इति मे नास्ति संशयः
उपस्थित विनाशेयं नूनम अद्य वसुंधरा
तथा हि मे वचः कर्ण नॊपैति हृदयं तव
सर्वेषां तात भूतानां विनाशे समुपस्थिते
अनयॊ नयसंकाशॊ हृदयान नापसर्पति
अपि तवा कृष्ण पश्याम जीवन्तॊ ऽसमान महारणात
समुत्तीर्णा महाबाहॊ वीर कषयविनाशनात
अथ वा संगमः कृष्ण सवर्गे नॊ भविता धरुवम
तत्रेदानीं समेष्यामः पुनः सार्धं तवयानघ
इत्य उक्त्वा माधवं कर्णः परिष्वज्य च पीडितम
विसर्जितः केशवेन रथॊपस्थाद अवातरत
ततः सवरथम आस्थाय जाम्बूनदविभूषितम
सहास्माभिर निववृते राध्येयॊ दीनमानसः
ततः शीघ्रतरं परायात केशवः सह सात्यकिः
पुनर उच्चारयन वाणीं याहि याहीति सारथिम
[व]
असिद्धानुनये कृष्णे कुरुभ्यः पाण्डवान गते
अभिगम्य पृथां कषत्ता शनैः शॊचन्न इवाब्रवित
जानासि मे जीवपुत्रे भावं नित्यम अनुग्रहे
करॊशतॊ न च गृह्णीते वचनं मे सुयॊधनः
उपपन्नॊ हय असौ राजा चेदिपाञ्चालकेकयैः
भीमार्जुनाभ्यां कृष्णेन युयुधान यमैर अपि
उपप्लव्ये निविष्टॊ ऽपि धर्मम एव युधिष्ठिरः
काङ्क्षते जञातिसौहार्दाद बलवान दुर्बलॊ यथा
राजा तु धृतराष्ट्रॊ ऽयं वयॊवृद्धॊ न शाम्यति
मत्तः पुत्र मदेनैव विधर्मे पथि वर्तते
जयद्रथस्य कर्णस्य तथा दुःशासनस्य च
सौबलस्य च दुर्बुद्ध्या मिथॊ भेदः परवर्तते
अधर्मेण हि धर्मिष्ठं हृतं वै राज्यम ईदृशम
येषां तेषाम अयं धर्मः सानुबन्धॊ भविष्यति
हरियमाणे बलाद धर्मे कुरुभिः कॊ न संज्वरेत
असाम्ना केशवे याते समुद्यॊक्ष्यन्ति पाण्डवाः
ततः कुरूणाम अनयॊ भविता वीर नाशनः
चिन्तयन न लभे निद्राम अहःसु च निशासु च
शरुत्वा तु कुन्ती तद वाक्यम अर्थकामेन भाषितम
अनिष्टनन्ती दुःखार्ता मनसा विममर्श ह
धिग अस्त्व अर्थं यत्कृते ऽयं महाञ जञातिवधे कषयः
वर्त्स्यते सुहृदां हय एषां युद्धे ऽसमिन वै पराभवः
पाण्डवाश चेदिपाञ्चाला यादवाश च समागताः
भारतैर यदि यॊत्स्यन्ति किं नु दुःखम अतः परम
पश्ये दॊषं धरुवं युद्धे तथा युद्धे पराभवम
अधनस्य मृतं शरेयॊ न हि जञातिक्षये जयः
पितामहः शांतनव आचार्यश च युधां पतिः
कर्णश च धार्तराष्ट्रार्थं वर्धयन्ति भयं मम
नाचार्यः कामवाञ शिष्यैर दरॊणॊ युध्येत जातुचित
पाण्डवेषु कथं हार्दं कुर्यान न च पितामहः
अयं तव एकॊ वृथा दृष्टिर धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः
मॊहानुवर्ती सततं पापॊ दवेष्टि च पाण्डवान
महत्य अनर्थे निर्बन्धी बलवांश च विशेषतः
कर्णः सदा पाण्डवानां तन मे दहति सांप्रतम
आशंसे तव अद्य कर्णस्य मनॊ ऽहं पाण्डवान परति
परसादयितुम आसाद्य दर्शयन्ती यथातथम
तॊषितॊ भवगान यत्र दुर्वासा मे वरं ददौ
आह्वानं देव संयुक्तं वसन्त्याः पितृवेश्मनि
साहम अन्तःपुरे राज्ञः कुन्तिभॊजपुरस्कृता
चिन्तयन्ती बहुविधं हृदयेन विदूयता
बलाबलं च मन्त्राणां बराह्मणस्य च वाग्बलम
सत्रीभावाद बालभावाच च निन्तयन्ती पुनः पुनः
धात्र्या विश्रब्धया गुप्ता सखीजनवृता तदा
दॊषं परिहरन्ती च पितुश चारित्ररक्षिणी
कथं नु सुकृतं मे सयान नापराधवती कथम
भवेयम इति संचिन्त्य बराह्मणं तं नमस्य च
कौतूहलात तु तं लब्ध्वा बालिश्याद आचरं तदा
कन्या सती देवम अर्कम आसादयम अहं ततः
यॊ ऽसौ कानीन गर्भॊ मे पुत्रवत परिवर्तितः
कस्मान न कुर्याद वचनं पथ्यं भरातृहितं तथा
इति कुन्ती विनिश्चित्य कार्यं निश्चितम उत्तमम
कार्यार्थम अभिनिर्याय ययौ भागीरथीं परति
आत्मजस्य ततस तस्य घृणिनः सत्यसङ्गिनः
गङ्गातीरे पृथाशृण्वद उपाध्ययन निस्वनम
पराङ्मुखस्यॊर्ध्व बाहॊः सा पर्यतिष्ठत पृष्ठतः
जप्यावसानं कार्यार्थं परतीक्षन्ती तपस्विनी
अतिष्ठत सूर्यतापार्ता कर्णस्यॊत्तर वाससि
कौरव्य पत्नी वार्ष्णेयी पद्ममालेव शुष्यती
आ पृष्ठतापाज जप्त्वा स परिवृत्य यतव्रतः
दृष्ट्वा कुन्तीम उपातिष्ठद अभिवाद्य कृताञ्जलिः
यथान्यायं महातेजा मानी धर्मभृतां वरः
[कर्ण]
राधेयॊ ऽहम आधिरथिः कर्णस तवाम अभिवादये
पराप्ता किमर्थं बवती बरूहि किं करवाणि ते
कौन्तेयस तवं न राधेयॊ न तवाधिरथः पिता
नासि सूत कुले जातः कर्ण तद विद्धि मे वचः
कानीनस तवं मया जातः पूर्वजः कुक्षिणा धृतः
कुन्तिभॊजस्य भवने पार्थस तवम असि पुत्रक
परकाशकर्मा तपनॊ यॊ ऽयं देवॊ विरॊचनः
अजीजनत तवां मय्य एष कर्ण शस्त्रभृतां वरम
कुण्डली बद्धकवचॊ देवगर्भः शरिया वृतः
जातस तवम असि दुर्धर्ष मया पुत्र पितुर गृहे
स तवं भरातॄन असंबुद्ध्वा मॊहाद यद उपसेवसे
धार्तराष्ट्रान न तद युक्तं तवयि पुत्र विशेषतः
एवद धर्मफलं पुत्र नराणां धर्मनिश्चये
यत तुष्यन्त्य अस्य पितरॊ माता चाप्य एकदर्शिनी
अर्जुनेनार्जितां पूर्वं हृतां लॊभाद असाधुभिः
आच्छिद्य धार्तराष्ट्रेभ्यॊ भुङ्क्ष्व यौधिष्ठिरीं शरियम
अद्य पश्यन्तु कुरवः कर्णार्जुन समागमम
सौभ्रात्रेण तद आलक्ष्य संनमन्ताम असाधवः
कर्णार्जुनौ वै भवतां यथा राम जनार्दनौ
असाध्यं कुं नु लॊके सयाद युवयॊः सहितात्मनॊः
कर्ण शॊभिष्यसे नूनं पञ्चभिर भरातृभिर वृतः
वेदैः परिवृतॊ बरह्मा यथा वेदाङ्गपञ्चमैः
उपपन्नॊ गुणैः शरेष्ठॊ जयेष्ठः शरेष्ठेषु बन्धुषु
सूतपुत्रेति मा शब्दः पार्थस तवम असि वीर्यवान
[व]
ततः सूर्यान निश्चरितां कर्णः शुश्राव भारतीम
दुरत्ययां परणयिनीं पितृवद भास्करेरिताम
सत्यम आह पृथा वाक्यं कर्ण मातृवचः कुरु
शरेयस ते सयान नरव्याघ्र सर्वम आचरतस तथा
एवम उक्तस्य मात्रा च सवयं पित्रा च भानुना
चचाल नैव कर्णस्य मतिः सत्यधृतेस तदा
न ते न शरद्दधे वाक्यं कषत्रिये भाषितं तवया
धर्मद्वारं ममैतत सयान नियॊग करणं तव
अकरॊन मयि यत पापं भवती सुमहात्ययम
अवकीर्णॊ ऽसमि ते तेन तद यशः कीर्तिनाशनम
अहं च कषत्रियॊ जातॊ न पराप्तः कषत्रसत्क्रियाम
तवत्कृते किं नु पापीयः शत्रुः कुर्यान ममाहितम
करिया काले तव अनुक्रॊशम अकृत्वा तवम इमं मम
हीनसंस्कार समयम अद्य मां समचूचुदः
न वै मम हितं पूर्वं मातृवच चेष्टितं तवया
सा मां संबॊधयस्य अद्य केवलात्म हितैषिणी
कृष्णेन सहितात कॊ वै न वयथेत धनंजयात
कॊ ऽदय भीतं न मां विद्यात पार्थानां समितिं गतम
अभ्राता विदितः पूर्वं युद्धकाले परकाशितः
पाण्डवान यदि गच्छामि किं मां कषत्रं वदिष्यति
सर्वकामैः संविभक्तः पूजितश च सदा भृशम
अहं वै धार्तराष्ट्राणां कुर्यां तद अफलं कथम
उपनह्य परैर वैरं ये मां नित्यम उपासते
नमस्कुर्वन्ति च सदा वसवॊ वासवं यथा
मम पराणेन ये शत्रूञ शक्ताः परतिसमासितुम
मन्यन्ते ऽदय कथं तेषाम अहं भिन्द्यां मनॊरथम
मया पलवेन संग्रामं तितीर्षन्ति दुरत्ययम
अपारे पारकामा ये तयजेयं तान अहं कथम
अयं हि कालः संप्राप्तॊ धार्तराष्ट्रॊपजीविनाम
निर्वेष्टव्यं मया तत्र पराणान अपरिरक्षता
कृतार्थाः सुभृता ये हि कृत्यकाल उपस्थिते
अनवेक्ष्य कृतं पापा विकुर्वन्त्य अनवस्थिताः
राजकिल्बिषिणां तेषां भर्तृपिण्डापहारिणाम
नैवायं न परॊ लॊकॊ विद्यते पापकर्मणाम
धृतराष्ट्रस्य पुत्राणाम अर्थे यॊत्स्यामि ते सुतैः
बलं च शक्तिं चास्थाय न वै तवय्य अनृतं वदे
आनृशंस्यम अथॊ वृत्तं रक्षन सत्पुरुषॊचितम
अतॊ ऽरथकरम अप्य एतन न करॊम्य अद्य ते वचः
न तु ते ऽयं समारम्भॊ मयि मॊघॊ भविष्यति
वध्यान विषह्यान संग्रामे न हनिष्यामि ते सुतान
युधिष्ठिरं च भीमं च यमौ चैवार्जुनाद ऋते
अर्जुनेन समं युद्धं मम यौधिष्ठिरे बले
अर्जुनं हि निहन्त्य आजौ संप्राप्तं सयात फलं मया
यशसा चापि युज्येयं निहतः सव्यसाचिना
न ते जातु नशिष्यन्ति पुत्राः पञ्च यशस्विनि
निरर्जुनाः सकर्णा वा सार्जुना व हते मयि
इति कर्णवचः शरुत्वा कुन्ती दुःखात परवेपती
उवाच पुत्रम आश्लिष्य कर्णं धैर्याद अकम्पितम
एवं वै भाव्यम एतेन कषयं यास्यन्ति कौरवः
यथा तवं भाषसे कर्ण दैवं तु बलवत्तरम
तवया चतुर्णां भरातॄणाम अभयं शत्रुकर्शन
दत्तं तत परतिजानीहि संगर परतिमॊचनम
अनामयं सवस्ति चेति पृथाथॊ कर्णम अब्रवी
तां कर्णॊ ऽभयवदत परीतस ततस तौ जग्मतुः पृथक
[व]
आगम्य हास्तिनपुराद उपप्लव्यम अरिंदमः
पाण्डवानां यथावृत्तं केशवः सर्वम उक्तवान
संभाष्य सुचिरं कालं मन्त्रयित्वा पुनः पुनः
सवम एवावसथं शौरिर विश्रामार्थं जगाम ह
विसृज्य सर्वान नृपतीन विराट परमुखांस तदा
पाण्डवा भरातरः पञ्च भानाव अस्तं गते सति
संध्याम उपास्य धयायन्तस तम एव गतमानसाः
आनाय्य कृष्णं दाशार्हं पुनर मन्त्रम अमन्त्रयन
तवया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजः
किम उक्तः पुण्डरीकाक्ष तन नः शंसितुम अर्हसि
मया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजः
तथ्यं पथ्यं हितं चॊक्तॊ न च गृह्णाति दुर्मतिः
तस्मिन्न उत्पथम आपन्ने कुरुवृद्धः पितामहः
किम उक्तवान हृषीकेश दुर्यॊधनम अमर्षणम
आचार्यॊ वा महाबाहॊ भारद्वाजः किम अब्रवीत
पिता यवीयान अस्माकं कषत्ता धर्मभृतां वरः
पुत्रशॊकाभिसंतप्तः किम आह धृतराष्ट्रजम
किं च सर्वे नृपतयः सभायां ये समासते
उक्तवन्तॊ यथातत्त्वं तद बरूहि तवं जनार्दन
उक्तवान हि भवान सर्वं वचनं कुरुमुख्ययॊः
कामलॊभाभिभूतस्य मन्दस्य पराज्ञमानिनः
अप्रियं हृदये मह्यं तन न तिष्ठति केशव
तेषां वाक्यानि गॊविन्द शरॊतुम इच्छाम्य अहं विभॊ
यथा च नाभिपद्येत कालस तात तथा कुरु
भवान हि नॊ गतिः कृष्ण भवान नाथॊ भवान गुरुः
शृणु राजन यथा वाक्यम उक्तॊ राजा सुयॊधनः
मध्ये कुरूणां राजेन्द्र सभायां तन निबॊध मे
मया वै शराविते वाक्ये जहास धृतराष्ट्रजः
अथ भीष्मः सुसंक्रुद्ध इदं वचनम अब्रवीत
दुर्यॊधन निबॊधेदं कुलार्थे यद बरवीमि ते
तच छरुत्वा राजशार्दूल सवकुलस्य हितं कुरु
मम तात पिता राजञ शंतनुर लॊकविश्रुतः
तस्याहम एक एवासं पुत्रः पुत्रवतां वरः
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना दवितीयः सयात कथं सुतः
एकपुत्रम अपुत्रं वै परवदन्ति मनीषिणः
न चॊच्छेदं कुलं यायाद विस्तीर्येत कथं यशः
तस्याहम ईप्सितं बुद्ध्वा कालीं मातरम आवहम
परतिज्ञां कुष्करां कृत्वा पितुर अर्थे कुलस्य च
अराजा चॊर्ध्वरेताश च यथा सुविदितं तव
परतीतॊ निवसाम्य एष परतिज्ञाम अनुपालयन
तस्यां जज्ञे महाबाहुः शरीमान कुरुकुलॊद्वहः
विचित्रवीर्यॊ धर्मात्मा कनीयान मम पार्थिवः
सवर्याते ऽहं पितरि तं सवराज्ये संन्यवेशयम
विचित्रवीर्यं राजानं भृत्यॊ भूत्वा हय अधश चरः
तस्याहं सदृशान दारान राजेन्द्र समुदावहम
जित्वा पार्थिव संघातम अपि ते बहुशः शरुतम
ततॊ रामेण समरे दवन्द्वयुद्धम उपागमम
स हि राम भयाद एभिर नागरैर विप्रवासितः
दारेष्व अतिप्रसक्तश च यक्ष्माणं समपद्यत
यदा तव अराजके राष्ट्रे न ववर्ष सुरेश्वरः
तदाभ्यधावन माम एव परजाः कषुद्भयपीडिताः
उपक्षीणाः परजाः सर्वा राजा भव भवाय नः
ईतयॊ नुद भद्रं ते शंतनॊः कुलवर्धन
पीड्यन्ते ते परजाः सर्वा वयाधिभिर भृशदारुणैः
अल्पावशिष्टा गाङ्गेय ताः परित्रातुम अर्हसि
वयाधीन परणुद्य वीर तवं परजा धर्मेण पालय
तवयि जीवति मा राष्ट्रं विनाशम उपगच्छतु
परजानां करॊशतीनां वै नैवाक्षुभ्यत मे मनः
परतिज्ञां रक्षमाणस्य सद्वृत्तं समरतस तथा
ततः पौरा महाराज माता काली च मे शुभा
भृत्याः पुरॊहिताचार्या बराह्मणाश च बहुश्रुताः
माम ऊचुर भृशसंतप्ता भव राजेति संततम
परतीप रक्षितं राष्ट्रं तवां पराप्य विनशिष्यति
स तवम अस्मद्धितार्थं वै राजा भव महामते
इत्य उक्तः पराञ्जलिर भूत्वा दुःखितॊ भृशम आतुरः
तेभ्यॊ नयवेदयं पुत्र परतिज्ञां पितृगौरवात
ऊर्ध्वरेता हय अराजा च कुलस्यार्थे पुनः पुनः
ततॊ ऽहं पराञ्जलिर भूत्वा मातरं संप्रसादयम
नाम्ब शंतनुना जातः कौरवं वंशम उद्वहन
परतिज्ञां वितथां कुर्याम इति राजन पुनः पुनः
विशेषतस तवदर्थं च धुरि मा मां नियॊजय
अहं परेष्यश च दासश च तवाम्ब सुत वत्सले
एवं ताम अनुनीयाहं मातरं जनम एव च
अयाचं भरातृदारेषु तदा वयासं महामुनिम
सह मात्रा महाराज परसाद्य तम ऋषिं तदा
अपत्यार्थम अयाचं वै परसादं कृतवांश च सः
तरीन सपुत्रान अजनयत तदा भरतसत्तम
अन्धः करण हीनेति न वै राजा पिता तव
राजा तु पाण्डुर अभवन महात्मा लॊकविश्रुतः
स राजा तस्य ते पुत्राः पितुर दायाद्य हारिणः
मा तात कलहं कार्षी राज्यस्यार्धं परदीयताम
मयि जीवति राज्यं कः संप्रशासेत पुमान इह
मावमंस्था वचॊ मह्यं शमम इच्छामि वः सदा
न विशेषॊ ऽसति मे पुत्र तवयि तेषु च पार्थिव
मतम एतत पितुस तुभ्यं गान्धार्याविदुरस्य च
शरॊतव्यं यदि वृद्धानां मातिशङ्कीर वचॊ मम
नाशयिष्यसि मा सर्वम आत्मानं पृथिवीं तथा
[वासु]
भीष्मेणॊक्ते ततॊ दरॊणॊ दुर्यॊधनम अभाषत
मध्ये नृपाणां भद्रं ते वचनं वचनक्षमः
पातीपः शंतनुस तात कुरस्यार्थे यथॊत्थितः
तथा देवव्रतॊ भीष्मः कुलस्यार्थे सथितॊ ऽभवत
ततः पाण्डुर नरपतिः सत्यसंधॊ जितेन्द्रियः
राजा कुरूणां धर्मात्मा सुव्रतः सुसमाहितः
जयेष्ठाय राज्यम अददाद धृतराष्ट्राय धीमते
यवीयसस तथा कषत्तुः कुरुवंशविवर्धनः
ततः सिंहासने राजन सथापयित्वैनम अच्युतम
वनं जगाम कौरव्यॊ भार्याभ्यां सहितॊ ऽनघ
नीचैः सथित्वा तु विदुर उपास्ते सम विनीतवत
परेष्यवत पुरुषव्याघ्रॊ वालव्यजनम उत्क्षिपन
ततः सर्वाः परजास तात धृतराष्ट्रं जनेश्वरम
अन्वपद्यन्त विधिवद यथा पाण्डुं नराधिपम
विसृज्य धृतराष्ट्राय राज्यं स विदुराय च
चचार पृथिवीं पाण्डुः सर्वां परपुरंजयः
कॊशसंजनने दाने भृत्यानां चान्ववेक्षणे
भरणे चैव सर्वस्य विदुरः सत्यसंगरः
संधिविघ्रह संयुक्तॊ राज्ञः संवाहन करियाः
अवैक्षत महातेजा भीष्मः परपुरंजयः
सिंहासनस्थॊ नृपतिर धृतराष्ट्रॊ महाबलः
अन्वास्यमानः सततं विदुरेण महात्मना
कथं तस्य कुले जातः कुलभेदं वयवस्यसि
संभूय भरातृभिः सार्धं भुङ्क्ष्व भॊगाञ जनाधिप
बरवीम्य अहं न कार्पण्यान नार्थहेतॊः कथं चन
भीष्मेण दत्तम अश्नामि न तवया राजसत्तम
नाहं तवत्तॊ ऽभिकाङ्क्षिष्ये वृत्त्युपायं जनाधिप
यतॊ भीष्मस ततॊ दरॊणॊ यद भीष्मस तव आह तत कुरु
दीयतां पाण्डुपुत्रेभ्यॊ राज्यार्धम अरिकर्शन
समम आचार्यकं तात तव तेषां च मे सदा
अश्वथामा यथा मह्यं तथा शवेतहयॊ मम
बहुना किं परलापेन यतॊ धर्मस ततॊ जयः
एवम उक्ते महाराज दरॊणेनामिततेजसा
वयाजहार ततॊ वाक्यं विदुरः सत्यसंगरः
पितुर वदनम अन्वीक्ष्य परिवृत्य च धर्मवित
देवव्रत निबॊधेदं वचनं मम भाषतः
परनष्टः कौरवॊ वंशस तवयायं पुनर उद्धृतः
तन मे विलपमानस्य वचनं समुपेक्षसे
कॊ ऽयं दुर्यॊधनॊ नाम कुले ऽसमिन कुलपांसनः
यस्य लॊभाभिभूतस्य मतिं समनुवर्तसे
अनार्यस्याकृतज्ञस्य लॊभॊपहतचेतसः
अतिक्रामति यः शास्त्रं पितुर धर्मार्थदर्शिनः
एते नश्यन्ति कुरवॊ दुर्यॊधनकृतेन वै
यथा ते न परणश्येयुर महाराज तथा कुरु
मां चैव धृतराष्ट्रं च पूर्वम एव महाद्युते
चित्रकार इवालेख्यं कृत्वा मा सम विनाशय
परजापतिः परजाः सृष्ट्वा यथा संहरते तथा
नॊपेक्षस्व महाबाहॊ पश्यमानः कुलक्षयम
अथ ते ऽदय मतिर नष्टा विनाशे परत्युपस्थिते
वनं गच्छ मया सार्धं धृतराष्ट्रेण चैव ह
बद्ध्वा वा निकृतिप्रज्ञं धार्तराष्ट्रं सुदुर्मतिम
साध्व इदं राज्यम अद्यास्तु पाण्डवैर अभिरक्षितम
परसीद राजशार्दूल विनाशॊ दृश्यते महान
पाण्डवानां कुरूणां च राज्ञां चामिततेजसाम
विररामैवम उक्त्वा तु विदुरॊ दीनमानसः
परध्यायमानः स तदा निःश्वसंश च पुनः पुनः
ततॊ ऽथ राज्ञः सुबलस्य पुत्री; धर्मार्थयुक्तं कुलनाश भीता
दुर्यॊधनं पापमतिं नृशंसं; राज्ञां समक्षं सुतम आह कॊपात
ये पार्थिवा राजसभां परविष्टा; बरह्मर्षयॊ ये च सभासदॊ ऽनये
शृण्वन्तु वक्ष्यामि तवापराधं; पापस्य सामात्यपरिच्छदस्य
राज्यं कुरूणाम अनुपूर्व भॊग्यं; करमागतॊ नः कुलधर्म एषः
तवं पापबुद्धे ऽतिनृशंस कर्मन; राज्यं कुरूणाम अनयाद विहंसि
राज्ये सथितॊ धृतराष्ट्रॊ मनीषी; तस्यानुगॊ विदुरॊ दीर्घदर्शी
एताव अतिक्रम्य कथं नृपत्वं; दुर्यॊधन परार्थयसे ऽदय मॊहात
राजा च कषत्ता च महानुभावौ; भीष्मे सथिते परवन्तौ भवेताम
अयं तु धर्मज्ञतया महात्मा; न राज्यकामॊ नृपरॊ नदीजः
राज्यं तु पाण्डॊर इदम अप्रधृष्यं; तस्याद्य पुत्राः परभवन्ति नान्ये
राज्यं तद एतन निखिलं पाण्डवानां; पैतामहं पुत्रपौत्रानुगामि
यद वै बरूते कुरुमुख्यॊ महात्मा; देवव्रतः सत्यसंधॊ मनीषी
सर्वं तद अस्माभिर अहत्य धर्मं; गराह्यं सवधर्मं परिपालयद्भिः
अनुज्ञया चाथ महाव्रतस्य; बरूयान नृपॊ यद विदुरस तथैव
कार्यं भवेत तत सुहृद्भिर नियुज्य; धर्मं पुरस्कृत्य सुदीर्घ कालम
नयायागतं राज्यम इदं कुरूणां; युधिष्ठिरः शास्तु वै धर्मपुत्रः
परचॊदितॊ धृतराष्ट्रेण राज्ञा; पुरस्कृतः शांतनवेन चैव
[वासु]
एवम उक्ते तु गान्धार्या धृतराष्ट्रॊ जनेश्वरः
दुर्यॊधनम उवाचेदं नृपमध्ये जनाधिप
दुर्यॊधन निबॊधेदं यद वां वक्ष्यामि पुत्रक
तथा तत कुरु भद्रं ते यद्य अस्ति पितृगौरवम
सॊमः परजापतिः पूर्वं कुरूणां वंशवर्धनः
सॊमाद बभूव षष्ठॊ वै ययातिर नहुषात्मजः
तस्य पुत्रा बभूवुश च पञ्च राजर्षिसत्तमाः
तेषां यदुर महातेजा जयेष्ठः समभवत परभुः
पूरुर यवीयांश च ततॊ यॊ ऽसमाकं वंशवर्धनः
शर्मिष्ठायाः संप्रसूतॊ दुहितुर वृषपर्वणः
यदुश च भरतश्रेष्ठ देव यान्याः सुतॊ ऽभवत
दौहित्रस तात शुक्रस्य काव्यस्यामित तेजसः
यादवानां कुलकरॊ बलवान वीर्यसंमतः
अवमेने स तु कषत्रं दर्पपूर्णः सुमन्दधीः
न चातिष्ठत पितुः शास्त्रे बलदर्प विमॊहितः
अवमेने च पितरं भरातॄंश चाप्य अपराजितः
पृथिव्यां चतुरन्तायां यदुर एवाभवद बली
वशे कृत्वा स नृपतीन अवसन नागसाह्वये
तं पिता परमक्रुद्धॊ ययातिर नहुषात्मजः
शशाप पुत्रं गान्धारे राज्या च वयपरॊपयत
य चैनम अन्ववर्तन्त भरातरॊ बलदर्पितम
शशाप तान अपि करुद्धॊ ययातिस तनयान अथ
यवीयांसं ततः पूरुं पुत्रं सववशवर्तिनम
राज्ये निवेशयाम आस विधेयं नृपसत्तमः
एवं जयेष्ठॊ ऽपय अथॊत्सिक्तॊ न राज्यम अभिजायते
यवीयांसॊ ऽभिजायन्ते राज्यं वृद्धॊपसेवया
तथैव सर्वधर्मज्ञः पितुर मम पितामहः
परतीपः पृथिवीपालस तरिषु लॊकेषु विश्रुतः
तस्य पार्थिव सिंहस्य राज्यं धर्मेण शासतः
तरयः परजज्ञिरे पुत्रा देवकल्पा यशस्विनः
देवापिर अभवज जयेष्ठॊ बाह्लीकस तदनन्तरम
तृतीयः शंतनुस तात धृतिमान मे पितामहः
देवापिस तु महातेजास तवग दॊषी राजसत्तमः
धार्मिकः सत्यवादी च पितुः शुश्रूषणे रतः
पौरजानपदानां च संमतः साधु सत्कृतः
सर्वेषां बालवृद्धानां देवापिर हृदयंगमः
पराज्ञश च सत्यसंधश च सर्वभूतहिते रतः
वर्तमानः पितुः शास्त्रे बराह्मणानां तथैव च
बाह्लीकस्य परियॊ भराता शंतनॊश च महात्मनः
सौभ्रात्रं च परं तेषां सहितानां महात्मनाम
अथ कालस्य पर्याये वृद्धॊ नृपतिसत्तमः
संभारान अभिषेकार्थं कारयाम आस शास्त्रतः
मङ्गलानि च सर्वाणि कारयाम आस चाभिभूः
तं बराह्मणाश च वृद्धाश च पौरजानपदैः सह
सर्वे निवारयाम आसुर देवापेर अभिषेचनम
स तच छरुत्वा तु नृपतिर अभिषेकनिवारणम
अश्रुकण्ठॊ ऽभवद राजा पर्यशॊचत चात्मजम
एवं वदान्यॊ धर्मज्ञः सत्यसंधश च सॊ ऽभवत
परियः परजानाम अपि संस तवग दॊषेण परदूषितः
हीनाङ्गं पृथिवीपालं नाभिनन्दन्ति देवताः
इति कृत्वा नृपश्रेष्ठं परत्यषेधन दविजर्षभाः
ततः परव्यथितात्मासौ पुत्रशॊकसमन्वितः
ममार तं मृतं दृट्वा देवापिः संश्रितॊ वनम
बाह्लीकॊ मातुलकुले तयक्त्वा राज्यं वयवस्थितः
पितृभ्रातॄन परित्यज्य पराप्तवान पुरम ऋद्धिमत
बाह्लीकेन तव अनुज्ञातः शंतनुर लॊकविश्रुतः
पितर्य उपरते राजन राजा राज्यम अकारयत
तथैवाहं मतिमता परिचिन्त्येह पाण्डुना
जयेष्ठः परभ्रंशितॊ राज्याद धीनाङ्ग इति भारत
पाण्डुस तु राज्यं संप्राप्तः कनीयान अपि सन नृपः
विनाशे तस्य पुत्राणाम इदं राज्यम अरिंदम
मय्य अभागिनि राज्याय कथं तवं राज्यम इच्छसि
युधिष्ठिरॊ राजपुत्रॊ महात्मा; नयायागतं राज्यम इदं च तस्य
स कौरवस्यास्य जनस्य भर्ता; परशासिता चैव महानुभावः
स सत्यसंधः सतताप्रमत्तः; शास्त्रे सथितॊ बन्धुजनस्य साधुः
परियः परजानां सुहृद अनुकम्पी; जितेन्द्रियः साधु जनस्य भर्ता
कषमा तितिक्षा दम आर्जवं च; सत्यव्रतत्वं शरुतम अप्रमादः
भूतानुकम्पा हय अनुशासनं च; युधिष्ठिरे राजगुणाः समस्ताः
अराज पुत्रस तवम अनार्य वृत्तॊ; लुब्धस तथा बन्धुषु पापबुद्धिः
करमागतं राज्यम इदं परेषां; हर्तुं कथं शक्ष्यसि दुर्विनीतः
परयच्छ राज्यार्थम अपेतमॊहः; सवाहनं तवं सपरिच्छदं च
ततॊ ऽवशेषं तव जीवितस्य; सहानुजस्यैव भवेन नरेन्द्र
[वासु]
एवम उक्ते तु भीष्मेण दरॊणेन विदुरेण च
गान्धार्या धृतराष्ट्रेण न च मन्दॊ ऽनवबुध्यत
अवधूयॊत्थितः करुद्धॊ रॊषात संरक्तलॊचनः
अन्वद्रवन्त तं पश्चाद राजानस तयक्तजीविताः
अज्ञापयच च राज्ञस तान पार्थिवन दुष्टचेतसः
परयाध्वं वै कुरुक्षेत्रं पुष्यॊ ऽदयेति पुनः पुनः
ततस ते पृथिवीपालाः परययुः सह सैनिकाः
भीष्मं सेनापतिं कृत्वा संहृष्टाः कालचॊदिताः
अक्षौहिण्यॊ दशैका च पार्थिवानां समागताः
तासां परमुखतॊ भीष्मस तालकेतुर वयरॊचत
यद अत्र युक्तं पराप्तं च तद विधत्स्व विशां पते
उक्तं भीष्मेण यद वाक्यं दरॊणेन विदुरेण च
गान्धार्या धृतराष्ट्रेण समक्षं मम भारत
एतत ते कथितं राजन यद्वृत्तं कुरुसंसदि
साम दादौ परयुक्तं मे राजन सौभ्रात्रम इच्छता
अभेदात कुरुवंशस्य परजानां च विवृद्धये
पुनर भेदश च मे युक्तॊ यदा साम न गृह्यते
कर्मानुकीर्तनं चैव देव मानुषसंहितम
यदा नाद्रियते वाक्यं सामपूर्वं सुयॊधनः
तदा मया समानीय भेदिताः सर्वपार्थिवाः
अद्भुतानि च घॊराणि दारुणानि च भारत
अमानुषाणि कर्माणि दर्शितानि च मे विभॊ
भर्त्सयित्वा तु राज्ञस तांस तृणी कृत्यसुयॊधनम
राध्येयं भीषयित्वा च सौबलं च पुनः पुनः
नयूनतां धार्तराष्ट्राणां निन्दां चैव पुनः पुनः
भेदयित्वा नृपान सर्वान वाग्भिर मन्त्रेण चासकृत
पुनः सामाभिसंयुक्तं संप्रदानम अथाब्रुवम
अभेदात कुरुवंशस्य कार्ययॊगात तथैव च
ते बाला धृतराष्ट्रस्य भीष्मस्य विदुरस्य च
तिष्ठेयुः पाण्डवाः सर्वे हित्वा मानम अधश चराः
परयच्छन्तु च ते राज्यम अनीशास ते भवन्तु च
यथाह राजा गाङ्गेयॊ विदुरश च तथास्तु तत
सर्वं भवतु ते राज्यं पञ्च गरामान विसर्जय
अवश्यं भरणीया हि पितुस ते राजसत्तम
एवम उक्तस तु दुष्टात्मा नैव भावं वयमुञ्चत
दण्डं चतुर्थं पश्यामि तेषु पापेषु नान्यथा
निर्याताश च विनाशाय कुरुक्षेत्रं नराधिपाः
एतत ते कथितं सर्वं यद्वृत्तं कुरुसंसदि
न ते राज्यं परयच्छन्ति विना युद्धेन पाण्डव
विनाशहेतवः सर्वे परत्युपस्थित मृत्यवः
[व]
जनार्दनवचः शरुत्वा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
भरातॄन उवाच धर्मात्मा समक्षं केशवस्य ह
शरुतं भवद्भिर यद्वृत्तं सभायां कुरुसंसदि
केशवस्यापि यद वाक्यं तत सर्वम अवधारितम
तस्मात सेना विभागं मे कुरुध्वं नरसत्तमाः
अक्षौहिण्यस तु सप्तैताः समेता विजयाय वै
तासां मे पतयः सप्त विख्यातास तान निबॊधत
दरुपदश च विराटश च धृष्टद्युम्न शिखण्डिनौ
सात्यकिश चेकितानश च भीमसेनश च वीर्यवान
एते सेना परणेतारॊ वीराः सर्वे तनुत्यजः
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः
हरीमन्तॊ नीतिमन्तश च सर्वे युद्धविशारदाः
इष्वस्त्रकुशलाश चैव तथा सर्वास्त्रयॊधिनः
सप्तानाम अपि यॊ नेता सेनानां परविभागवित
यः सहेत रणे भीष्मं शरार्चिः पावकॊपमम
तवं तावत सहदेवात्र परब्रूहि कुरुनन्दन
सवमतं पुरुषव्याघ्र कॊ नः सेनापतिः कषमः
संयुक्त एकदुःखश च वीर्यवांश च महीपतिः
यं समाश्रित्य धर्मज्ञं सवम अंशम अनुयुञ्ज्महे
मत्स्यॊ विराटॊ बलवान कृतास्त्रॊ युद्धदुर्मदः
परसहिष्यति संग्रामे भीष्मं तांश च महारथान
तथॊक्ते सहदेवेन वाक्ये वाक्यविशारदः
नकुलॊ ऽनन्तरं तस्माद इदं वचनम आददे
वयसा शास्त्रतॊ धैर्यात कुलेनाभिजनेन च
हरीमान कुलान्वितः शरीमान सर्वशास्त्रविशारदः
वेद चास्त्रं भरद्वाजाद दुर्धर्षः सत्यसंगरः
यॊ नित्यं सपर्धते दरॊणं भीष्मं चैव महाबलम
शलाघ्यः पार्थिव संघस्य परमुखे वाहिनीपतिः
पुत्रपौत्रैः परिवृतः शतशाख इव दरुमः
यस तताप तपॊ घॊरं सदारः पृथिवीपतिः
रॊषाद दरॊण विनाशाय वीरः समितिशॊभनः
पितेवास्मान समाधत्ते यः सदा पार्थिवर्षभः
शवशुरॊ दरुपदॊ ऽसमाकं सेनाम अग्रे परकर्षतु
स दरॊण भीष्माव आयान्तौ सहेद इति मतिर मम
स हि दिव्यास्त्रविद राजा सखा चाङ्गिरसॊ नृपः
माद्री सुताभ्याम उक्ते तु सवमते कुरुनन्दनः
वासविर वासव समः सव्यसाच्य अब्रवीद वचः
यॊ ऽयं तपः परभावेन ऋषिसंतॊषणेन च
दिव्यः पुरुष उत्पन्नॊ जवाला वर्णॊ महाबलः
धनुष्मान कवची खङ्गी रथम आरुह्य दंशितः
दिव्यैर हयवरैर युक्तम अग्निकुण्डात समुत्थितः
गर्हन्न इव महामेघॊ रथघॊषेण वीर्यवान
सिंहसंहननॊ वीरः सिंहविक्रान्त विक्रमः
सिंहॊरस्कॊ महाबाहुः सिंहवक्षा महावलः
सिंहप्रगर्जनॊ वीरः सिंहस्कन्धॊ महाद्युतिः
सुभ्रूः सुदंष्ट्रः सुहनुः सुबाहु सुमुखॊ ऽकृशः
सुजत्रुः सुविशालाक्षः सुपादः सुप्रतिष्ठितः
अभेद्यः सर्वशस्त्राणां परभिन्न इव वारणः
जज्ञे दरॊण विनाशाय सत्यवादी जितेन्द्रियः
धृष्टद्युम्नम अहं मन्ये सहेद भीष्मस्य सायकान
वज्राशनिसमस्पर्शान दीप्तास्यान उरगान इव
यमदूत समान वेगे निपाते पावकॊपमान
रामेणाजौ विषहितान वज्रनिष्पेष दारुणान
पुरुषं तं न पश्यामि यः सहेत महाव्रतम
धृष्टद्युम्नम ऋते राजन्न इति मे धीयते मतिः
कषिप्रहस्तश चित्रयॊधी मतः सेनापतिर मम
अभेद्यकवचः शरीमान मातङ्ग इव यूथपः
वधार्थं यः समुत्पन्नः शिखण्डी दरुपदात्मजः
वदन्ति सिद्धा राजेन्द्र ऋषयश च समागताः
यस्य संग्राममध्येषु दिव्यम अस्त्रं विकुर्वतः
रूपं दरक्ष्यन्ति पुरुषा रामस्येव महात्मनः
न तं युद्धेषु पश्यामि यॊ विभिन्द्याच छिखण्डिनम
शस्त्रेण समरे राजन संनद्धं सयन्दने सथितम
दवैरथे विषहेन नान्यॊ भीष्मं राजन महाव्रतम
शिखण्डिनम ऋते वीरं स मे सेनापतिर मतः
सर्वस्य जगतस तात सारासारं बलाबलम
सर्वं जानाति धर्मात्मा गतम एष्यच च केशवः
यम आह कृष्णॊ दाशार्हः सॊ ऽसतु नॊ वाहिनीपतिः
कृतास्त्रॊ हय अकृतास्त्रॊ वा वृद्धॊ वा यदि वा युवा
एष नॊ विजये मूलम एष तात विपर्यये
अत्र पराणाश च राज्यं च भावाभावौ सुखासुखे
एष धाता विधाता च सिद्धिर अत्र परतिष्ठिता
यम आह कृष्णॊ दाशार्हः स नः सेनापतिः कषमः
बरवीतु वदतां शरेष्ठॊ निशा समतिवर्तते
ततः सेनापतिं कृत्वा कृष्णस्य वशवर्तिनम
रात्रिशेषे वयतिक्रान्ते परयास्यामॊ रणाजिरम
अधिवासित शस्त्राश च कृतकौतुक मङ्गलाः
तस्य तद वचनं शरुत्वा धर्मराजस्य धीमतः
अब्रवीत पुण्डरीकाक्षॊ धनंजयम अवेक्ष्य ह
ममाप्य एते महाराज भवद्भिर य उदाहृताः
नेतारस तव सेनायाः शूरा विक्रान्तयॊधिनः
सर्व एते समर्था हि तव शत्रून परमर्दितुम
इन्द्रस्यापि भयं हय एते जनयेयुर महाहवे
किं पुनर धार्तराष्ट्राणां लुब्धानां पापचेतसाम
महापि हि महाबाहॊ तवत्प्रियार्थम अरिंदम
कृतॊ यत्नॊ महांस तत्र शमः सयाद इति भारत
धर्मस्य गतम आनृण्यं न सम वाच्या विवक्षताम
कृतार्थं मन्यते बालः सॊ ऽऽतमानम अविचक्षणः
धार्तराष्ट्रॊ बलस्थं च मन्यते ऽऽतमानम आतुरः
युज्यतां वाहिनी साधु वधसाध्या हि ते मताः
न धार्तराष्ट्राः शक्ष्यन्ति सथातुं दृष्ट्वा धनंजयम
भीमसेनं च संक्रुद्धं यमौ चापि यमॊपमौ
युयुधान दवितीयं च धृष्टद्युम्नम अमर्षणम
अभिमन्युं दरौपदेयान विराटद्रुपदाव अपि
अक्षौहिणीपतींश चान्यान नरेन्द्रान दृढविक्रमान
सारवद बलम अस्माकं दुष्प्रधर्षं दुरासदम
धार्तराष्ट्र बलं संख्ये वधिष्यति न संशयः
एवम उक्ते तु केष्णेन संप्रहृष्यन नरॊत्तमाः
तेषां परहृष्टमनसां नादः समभवन महान
यॊग इत्य अथ सैन्यानां तवरतां संप्रधावताम
हयवारणशब्दश च नेमिघॊषश च सर्वशः
शङ्खदुन्दुभिनिर्घॊषस तुमुलः सर्वतॊ ऽभवत
परयास्यतां पाण्डवानां ससैन्यानां समन्ततः
गङ्गेव पूर्णा दुर्धर्षा समदृश्यत वाहिनी
अग्रानीके भीमसेनॊ माद्रीपुत्रौ च दंशितौ
सौभद्रॊ दरौपदेयाश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः
परभद्रकाश च पाञ्चाला भीमसेनमुखा ययुः
ततः शब्दः समभवत समुद्रस्येव पर्वणि
हृष्टानां संप्रयातानां घॊषॊ दिवम इवास्पृशत
परहृष्टा दंशिता यॊधाः परानीक विदारणाः
तेषां मध्ये ययौ राजा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
शकटापण वेशाश च यानयुग्यं च सर्वशः
कॊशयन्त्रायुधं चैव ये च वैद्याश चिकित्सकाः
फल्गु यच च बलं किं चित तथैव कृश दुर्बलम
तत संगृह्य ययौ राजा य चापि परिचारकाः
उपप्लव्ये तु पाञ्चाली दरौपदी सत्यवादिनी
सह सत्रीभिर निववृते दासीदास समावृता
कृत्वा मूलप्रतीकारान गुल्मैः सथावरजङ्गमैः
सकन्धावारेण महता परययुः पाण्डुनन्दनाः
ददतॊ गां हिरण्यं च बराह्मणैर अभिसंवृताः
सतूयमाना ययू राजन रथैर मणिविभूषितैः
केकया धृष्टकेतुश च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः
शरेणिमान वसु दानश च शिखण्डी चापराजितः
हृष्टास तुष्टाः कवचिनः सशस्त्राः समलंकृताः
राजानम अन्वयुः सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरम
जघनार्धे विराटश च यज्ञसेनश च सॊमकिः
सुधर्मा कुन्तिभॊजश च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः
रथायुतानि चत्वारि हयाः पञ्च गुणास ततः
पत्तिसैन्यं दशगुणं सादिनाम अयुतानि षट
अनाधृष्टिश चेकितानश चेदिराजॊ ऽथ सात्यकिः
परिवार्य ययुः सर्वे वासुदेवधनंजयौ
आसाद्य तु कुरुक्षेत्रं वयूढानीकाः परहारिणः
पाण्डवाः समदृश्यन्त नर्दन्तॊ वृषभा इव
ते ऽवगाह्य कुरुक्षेत्रं शङ्खान दध्मुर अरिंदमाः
तथैव दध्मतुः शङ्खौ वासुदेवधनंजयौ
पाञ्चजन्यस्य निर्घॊषं विस्फूर्जितम इवाशनेः
निशम्य सर्वसैन्यानि समहृष्यन्त सर्वशः
शङ्खदुन्दुभिसंसृष्टः सिंहनादस तरस्विनाम
पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरांश चान्वनादयत
तदॊ देशे समे सनिग्धे परभूतयवसेन्धने
निवेशयाम आस तदा सेनां राजा युधिष्ठिरः
परिहृत्य शमशानानि देवतायतनानि च
आश्रमांश च महर्षीणां तीर्थान्य आयतनानि च
मधुरानूषरे देशे शिवे पुण्ये महीपतिः
निवेशं कारयाम आस कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
ततश च पुनर उत्थाय सुखी विश्रान्त वाहनः
परययौ पृथिवीपालैर वृतः शतसहस्रशः
विद्राव्य शतशॊ गुल्मान धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान
पर्यक्रामत समन्ताच च पार्थेन सह केशवः
शिबिरं मापयाम आस धृष्टद्युम्नश च पार्षतः
सात्यकिश च रथॊदारॊ युयुधानः परतापवान
आसाद्य सरितं पुण्यां कुरुक्षेत्रे हिरण्वतीम
सूपतीर्थाम शुचि जलां शर्करा पङ्कवर्जिताम
खानयाम आस परिखां केशवस तत्र भारत
गुप्त्यर्थम अपि चादिश्य बलं तत्र नयवेशयत
विधिर यः शिबिरस्यासीत पाण्डवानां महात्मनाम
तद विधानि नरेन्द्राणां कारयाम आस केशवः
परभूतजलकाष्ठानि दुराधर्षतराणि च
भक्ष्यभॊज्यॊपपन्नानि शतशॊ ऽथ सहस्रशः
शिबिराणि महार्हाणि राज्ञां तत्र पृथक पृथक
विमानानीव राजेन्द्र निविष्टानि महीतले
तत्रासञ शिल्पिनः पराज्ञाः शतशॊ दत्तवेतनाः
सर्व औपकरणैर युक्ता वैद्याश च सुविशारदाः
जया धनुर्वर्म शस्त्राणां तथैव मधुसर्पिषॊः
ससर्ज रसपांसूनां राशयः पर्वतॊपमाः
बहूदकं सुयवसं तुषाङ्गार समन्वितम
शिबिरे शिबिरे राजा संचकार युधिष्ठिरः
महायन्त्राणि नाराचास तॊमरर्ष्टि परश्वधाः
धनूंषि कवचादीनि हृद्य अभूवन नृणां तदा
गजाः कङ्कट संनाहा लॊहवर्मॊत्तरच छदाः
अदृश्यंस तत्र गिर्याभाः सहस्रशतयॊधिनः
निविष्टान पाण्डवांस तत्र जञात्वा मित्राणि भारत
अभिसस्रुर यथॊद्देशं सबलाः सहवाहनाः
चरितब्रह्म चर्यास ते सॊमपा भूरिदक्षिणाः
जयाय पाण्डुपुत्राणां समाजग्मुर महीक्षितः
[ज]
युधिष्ठिरं सहानीकम उपयान्तं युयुत्सया
संनिविष्टं कुरुक्षेत्रं वासुदेवेन पालितम
विराटद्रुपदाभ्यां च सपुत्राभ्यां समन्वितम
केकयैर वृष्णिभिश चैव पार्थिवैः शतशॊ वृतम
महेन्द्रम इव चादित्यैर अभिगुप्तं महारथैः
शरुत्वा दुर्यॊधनॊ राजा किं कार्यं परत्यपद्यत
एतद इच्छाम्य हं शरॊतुं विस्तरेण तपॊधन
संभ्रमे तुमुले तस्मिन यदासीत कुरुजाङ्गले
वयथयेयुर हि देवानां सेनाम अपि समागमे
पाण्डवा वासुदेवश च विराटद्रुपदौ तथा
धृष्टद्युम्नश च पाञ्चाल्यः शिखण्डी च महारथः
युयुधानश च विक्रान्तॊ देवैर अपि दुरासदः
एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं विस्तरेण तपॊधन
कुरूणां पाण्डवानां च यद यद आसीद विचेष्टितम
परतियाते तु दाशार्हे राजा दुर्यॊधनस तदा
कर्णं दुःशासनं चैव शकुनिं चाब्रवीद इदम
अकृतेनैव कार्येण गतः पार्थान अधॊक्षजः
स एनान मन्युनाविष्टॊ धरुवं वक्ष्यत्य असंशयम
इष्टॊ हि वासुदेवस्य पाण्डवैर मम विग्रहः
भीमसेनार्जुनौ चैव दाशार्हस्य मते सथितौ
अजातशत्रुर अप्य अद्य भीमार्जुनवशानुगः
निकृतश च मया पूर्वं सह सर्वैः सहॊदरैः
विराटद्रुपदौ चैव कृतवैरौ मया सह
तौ च सेना परणेतारौ वासुदेव वशानुगौ
भविता विग्रहः सॊ ऽयं तुमुलॊ लॊमहर्षणः
तस्मात सांग्रामिकं सर्वं कारयध्वम अतन्द्रिताः
शिबिराणि कुरुक्षेत्रे करियन्तां वसुधाधिपाः
सुपर्याप्तावकाशानि दुरादेयानि शत्रुभिः
आसन्न जलकाण्ठानि शतशॊ ऽथ सहस्रशः
अच्छेद्याहार मार्गाणि रत्नॊच्चय चितानि च
विविधायुधपूर्णानि पताकाध्वजवन्ति च
समाश च तेषां पन्थानः करियन्तां नगराद बहिः
परयाणं घुष्यताम अद्य शवॊभूत इति माचिरम
ते तथेति परतिज्ञाय शवॊभूते चक्रिरे तथा
हृष्टरूपा महात्मानॊ विनाशाय महीक्षिताम
ततस ते पार्थिवाः सर्वे तच छरुत्वा राजशासनम
आसनेभ्यॊ महार्हेभ्य उदतिष्ठन्न अमर्षिताः
बाहून परिघसंकाशान संस्क्पृशन्तः शनैः शनैः
काञ्चनाङ्गददीप्तांश च चन्दनागरुभूषितान
उष्णीषाणि नियच्छन्न्तः पुण्डरीकनिभैः करैः
अन्तरीयॊत्तरीयाणि भूषणानि च सर्वशः
ते रथान रथिनः शरेष्ठा हयांश च हयकॊविदाः
सज्जयन्ति सम नागांश च नागशिक्षासु निष्ठिताः
अथ वर्माणि चित्राणि काञ्चनानि बहूनि च
विविधानि च शस्त्राणि चक्रुः सज्जानि सर्वशः
पदातयश च पुरुषाः शस्त्राणि विविधानि च
उपजह्रुः शरीरेषु हेमचित्राण्य अनेकशः
तद उत्सव इवॊदग्रं संप्रहृष्टनरावृतम
नगरं धार्तराष्ट्रस्य भारतासीत समाकुलम
जनौघसलिलावर्तॊ रथनागाश्वमीनवान
शङ्खदुन्दुभिनिर्घॊषः कॊशसंचय रत्नवान
चित्राभरण वर्मॊर्मिः शस्त्रनिर्मल फेनवान
परासादमालाद्रिवृतॊ रथ्यापण महाह्रदः
यॊधचन्द्रॊदयॊद्भूतः कुरुराजमहार्णवः
अदृश्यत तदा राजंश चन्द्रॊदय इवार्णवः
[व]
वासुदेवस्य तद वाक्यम अनुस्मृत्य युधिष्ठिरः
पुनः पप्रच्छ वार्ष्णेयं कथं मन्दॊ ऽबरवीद इदम
अस्मिन्न अभ्यागते काले किं च नः कषमम अच्युत
कथं च वर्तमाना वै सवधर्मान न चयवेमहि
दुर्यॊधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च
वासुदेव मतज्ञॊ ऽसि मम सभ्रातृकस्य च
विदुरस्यापि ते वाक्यं शरुतं भीष्मस्य चॊभयॊः
कुन्त्याश च विपुलप्रज्ञ परज्ञा कार्त्स्न्येन ते शरुता
सर्वम एतद अतिक्रम्य विचार्य च पुनः पुनः
य नः कषमं महाबाहॊ तद बरवीह्य अविचारयन
शरुत्वैतद धर्मराजस्य धर्मार्थसहितं वचः
मेघदुन्दुभि निर्घॊषः कृष्णॊ वचनम अब्रवीत
उक्तवान अस्मि यद वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम
न तु तन निकृतिप्रज्ञे कौरव्ये परतितिष्ठति
न च भीष्मस्य दुर्मेधाः शृणॊति विदुरस्य वा
मम वा भाषितं किं चित सर्वम एवातिवर्तते
न स कामयते धर्मं न स कामयते यशः
जितं स मन्यते सर्वं दुरात्मा कर्णम आश्रितः
बन्धम आज्ञापयाम आस मम चापि सुयॊधनः
न च तं लब्धवान कामं दुरात्मा शासनातिगः
न च भीष्मॊ न च दरॊणॊ युक्तं तत्राहतुर वचः
सर्वे तम अनुवर्तन्ते ऋते विदुरम अच्युत
शकुनिः सौबलश चैव कर्ण दुःशासनाव अपि
तवय्य अयुक्तान्य अभाषन्त मूढा मूढम अमर्षणम
किं च तेन मयॊक्तेन यान्य अभाषन्त कौरवाः
संक्षेपेण दुरात्मासौ न युक्तं तवयि वर्तते
न पार्थिवेषु सर्वेषु य इमे तव सैनिकाः
यत पापं यन न कल्याणं सर्वं तस्मिन परतिष्ठितम
न चापि वयम अत्यर्थं परित्यागेन कर्हि चित
कौरवैः शमम इच्छामस तत्र युद्धम अनन्तरम
तच छरुत्वा पार्थिवाः सर्वे वासुदेवस्य भाषितम
अब्रुवन्तॊ मुखं राज्ञः समुदैक्षन्त भारत
युधिष्ठिरस तव अभिप्रायम उपलभ्य महीक्षिताम
यॊगम आज्ञापयाम आस भीमार्जुनयमैः सह
ततः किल किला भूतम अनीकं पाण्डवस्य ह
आज्ञापिते तदा यॊगे समहृष्यन्त सैनिकाः
अवध्यानां वधं पश्यन धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
निष्ठनन भीमसेनं च विजयं चेदम अब्रवीत
यदर्थं वनवासश च पराप्तं दुःखं च यन मया
सॊ ऽयम अस्मान उपैत्य एव परॊ ऽनर्थः परयत्नतः
यस्मिन यत्नः कृतॊ ऽसमाभिः स नॊ हीनः परयत्नतः
अकृते तु परयत्ने ऽसमान उपावृत्तः कलिर महान
कथं हय अवध्यैः संग्रामः कार्यः सह भविष्यति
कथं हत्वा गुरून वृद्धान विजयॊ नॊ भविष्यति
तच छुत्वा धर्मराजस्य सव्यसाची परंतपः
यद उक्तं वासुदेवेन शरावयाम आस तद वचः
उक्तवान देवकीपुत्रः कुन्त्याश च विदुरस्य च
वचनं त तवया राजन निखिलेनावधारितम
न च तौ वक्ष्यतॊ ऽधर्मम इति मे नैष्ठिकी मतिः
न चापि युक्तं कौन्तेय निवर्तितुम अयुध्यतः
तच छरुत्वा वासुदेवॊ ऽपि सव्यसाचि वचस तदा
समयमानॊ ऽबरवीत पार्थम एवम एतद इति बरुवन
ततस ते धृतसंकल्पा युद्धाय सह सैनिकाः
पाण्डवेया महाराज तां रात्रिं सुखम आवसन
[व]
वयुषितायां रजन्यां तु राजा दुर्यॊधनस ततः
वयभजत तान्य अनीकानि दश चैकं च भारत
नरहस्तिरथाश्वानां सारं मध्यं च फल्गु च
सर्वेष्व एतेष्व अनीकेषु संदिदेश महीपतिः
सानुकर्षाः सतूणीराः सवरूथाः सतॊमराः
सॊपासङ्गाः सशक्तीकाः सनिषङ्गाः सपॊथिकाः
सध्वजाः सपताकाश च सशरासन तॊमराः
रज्जुभिश च विचित्राभिः सपाशाः सपरिस्तराः
सकच गरहविक्षेपाः सतैल गुड वालुकाः
साशीविषघटाः सर्वे ससर्ज रसपांसवः
सघण्टा फलकाः सर्वे वासी वृक्षादनान्विताः
वयाघ्रचर्म परीवारा वृताश च दवीपिचर्मभिः
सवस्तयः सशृङ्गाश च सप्रास विविधायुधाः
सकुठाराः सकुद्दालाः सतैल कषौमसर्पिषः
चित्रानीकाः सुवपुषॊ जवलिता इव पावकाः
तथा कवचिनः शूराः शस्त्रेषु कृतनिश्रमाः
कुलीना हययॊनिज्ञाः सारथ्ये विनिवेशिताः
बद्धारिष्टा बद्धकक्ष्या बद्धध्वजपताकिनः
चतुर्युजॊ रथाः सर्वे सर्वे शस्त्रसमायुताः
संहृष्टवाहनाः सर्वे सर्वे शतशरासनाः
दुर्ययॊर हययॊर एकस तथान्यौ पार्ष्णिसारथी
तौ चापि रथिनां शरेष्ठौ रथी च हयवित तथा
नगराणीव गुप्तानि दुरादेयानि शत्रुभिः
आसन रथसहस्राणि हेममालीनि सर्वशः
यथा रथास तथा नागबद्धकक्ष्याः सवलंकृताः
बभूवुः सप्त पुरुषा रत्नवन्त इवाद्रयः
दवाव अङ्कुश धरौ तेषु दवाव उत्तमधनुर्धरौ
दवौ वरासि धरौ राजन्न एकः शक्तिपताकधृक
गजैर मत्तैः समाकीर्णं सवर्मायुध कॊशकैः
तद बभूव बलं राजन कौरव्यस्य सहस्रशः
विचित्रकवचामुक्तैः सपताकैः सवलंकृतैः
सादिभिश चॊपसंपन्ना आसन्न अयुतशॊ हयाः
सुसंग्राहाः सुसंतॊषा हेमभाण्ड परिच्छदाः
अनेकशतसाहस्रास ते च सादिवशे सथिताः
नानारूपविकाराश च नाना कवचशस्त्रिणः
पदातिनॊ नरास तत्र बभूवुर हेममालिनः
रथस्यासन दश गजा गजस्य दशवाजिनः
नरा दश हयस्यासन पादरक्षाः समन्ततः
रथस्य नागाः पञ्चाशन नागस्यासञ शतं हयाः
हयस्य पुरुषाः सप्त भिन्नसंधान कारिणः
सेना पञ्चशतं नागा रथास तावन्त एव च
दश सेना च पृतना पृतना दशवाहिनी
वाहिनी पृतना सेना धवजिनी सादिनी चमूः
अक्षौहिणीति पर्यायैर निरुक्ताथ वरूथिनी
एवं वयूढान्य अनीकानि कौरवेयेण धीमता
अक्षौहिण्यॊ दशैका च संख्याताः सप्त चैव ह
अक्षौहिण्यस तु सप्तैव पाण्डवानाम अभूद बलम
अक्षौहिण्यॊ दशैका च कौरवाणाम अभूद बलम
नराणां पञ्च पञ्चाशद एषा पत्तिर विधीयते
सेनामुखं च तिस्रस ता गुल्म इत्य अभिसंज्ञितः
दश गुल्मा गणस तव आसीद गणास तव अयुतशॊ ऽभवन
दुर्यॊधनस्य सेनासु यॊत्स्यमानाः परहारिणः
तत्र दुर्यॊधनॊ राजा शूरान बुद्धिमतॊ नरान
परसमीक्ष्य महाबाहुश चक्रे सेनापतींस तदा
पृथग अक्षौहिणीनां च परणेतॄन नरसत्तमान
विधिपूर्वं समानीय पार्थिवान अभ्यषेचयत
कृपं दरॊणं च शल्यं च सैन्धवं च महारथम
सुदक्षिणं च काम्बॊजं कृतवर्माणम एव च
दरॊणपुत्रं च कर्णं च भूरिश्रवसम एव च
शकुनिं सौबलं चैव बाह्लीकं च महारथम
दिवसे दिवसे तेषां परतिवेलं च भारत
चक्रे स विविधाः संज्ञाः परत्यक्षं च पुनः पुनः
तथा विनियताः सर्वे ये च तेषां पदानुगाः
बभूवुः सैनिका राजन राज्ञः परियचिकीर्षवः
[व]
ततः शांतनवं भीष्मं पराञ्जलिर धृतराष्ट्रजः
सह सर्वैर महीपालैर इदं वचनम अब्रवीत
ऋते सेना परणेतारं पृतना सुमहत्य अपि
दीर्यते युद्धम आसाद्य पिपीलिक पुटं यथा
न हि जातु दवयॊर बुद्धिः समा भवति कर्हि चित
शौर्यं च नाम नेतॄणां सपर्धते च परस्परम
शरूयते च महाप्राज्ञ हैहयान अमितौजसः
अभ्ययुर बराह्मणाः सर्वे समुच्छ्रितकुशध्वजाः
तान अन्वयुस तदा वैश्याः शूद्राश चैव पितामह
एकतस तु तरयॊ वर्णा एकतः कषत्रियर्षभाः
ते सम युद्धेष्व अभज्यन्त तरयॊ वर्णाः पुनः पुनः
कषत्रियास तु जयन्त्य एव बहुलं चैकतॊ बलम
ततस ते कषत्रियान एव पप्रच्छुर दविजसत्तमाः
तेभ्यः शशंसुर धर्मज्ञा याथातथ्यं पितामह
वयम एकस्य शृणुमॊ महाबुद्धिमतॊ रणे
भवन्तस तु पृथक सर्वे सवबुद्धिवशवर्तिनः
ततस ते बराह्मणाश चक्रुर एकं सेनापतिं दविजम
नयेषु कुशलं शूरम अजयन कषत्रियांस ततः
एवं ये कुशलं शूलं हिते सथितम अकल्मषम
सेनापतिं परकुर्वन्ति ते जयन्ति रणे रिपून
भवान उशनसा तुल्यॊ हितैषी च सदा मम
असंहार्यः सथितॊ धर्मे स नः सेनापतिर भव
रश्मीवताम इवादित्यॊ वीरुधाम इव चन्द्रमाः
कुबेर इव यक्षाणां मरुताम इव वासवः
पर्वतानां यथा मेरुः सुपर्णः पतताम इव
कुमार इव भूतानां वसूनाम इव हव्यवाट
भवता हि वयं गुप्ताः शक्रेणेव दिवौकसः
अनाधृष्या भविष्यामस तरिदशानाम अपि धरुवम
परयातु नॊ भवान अग्रे देवानाम इव पावकिः
वयं तवाम अनुयास्यामः सौरभेया इवर्षभम
एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि भारत
यथैव हि भवन्तॊ मे तथैव मम पाण्डवाः
अपि चैव मय शरेयॊ वाच्यं तेषां नराधिप
यॊद्धव्यं तु तवार्थाय यथा स समयः कृतः
न तु पश्यामि यॊद्धारम आत्मनः सदृशं भुवि
ऋते तस्मान नरव्याघ्रात कुन्तीपुत्राद धनंजयात
स हि वेद महाबाहुर दिव्यान्य अस्त्राणि सर्वशः
न तु मां विवृतॊ युद्धे जातु युध्येत पाण्डवः
अहं स च कषणेनैव निर्मनुष्यम इदं जगत
कुर्यां शस्त्रबलेनैव ससुरासुरराक्षसम
न तव एवॊत्सादनीया मे पाण्डॊः पुत्रा नराधिप
तस्माद यॊधान हनिष्यामि परयॊगेणायुतं सदा
एवम एषां करिष्यामि निधनं कुरुनन्दन
न चेत ते मां हनिष्यन्ति पूर्वम एव समागमे
सेनापतिस तव अहं राजन समयेनापरेण ते
भविष्यामि यथाकामं तन मे शरॊतुम इहार्हसि
कर्णॊ वा युध्यतां पूर्वम अहं वा पृथिवीपते
सपर्धते हि सदात्यर्थं सूतपुत्रॊ मया रणे
नाहं जीवति गाङ्गेये यॊत्स्ये राजन कथं चन
हते भीष्मे तु यॊत्स्यामि सह गाण्डीवधन्वना
ततः सेनापतिं चक्रे विधिवद भूरिदक्षिणम
धृतराष्ट्रात्मजॊ भीष्मं सॊ ऽभिषिक्तॊ वयरॊचत
ततॊ भेरीश च शङ्खांश च शतशश चैव पुष्करान
वदयाम आसुर अव्यग्राः पुरुषा राजशासनात
सिंहनाशाश च विविधा वाहनानां चनिस्वनाः
परादुरासन्न अनभ्रे च वर्षं रुधिरकर्दमम
निर्घाताः पृथिवी कम्पा गजबृंहित निस्वनाः
आसंश च सर्वयॊधानां पातयन्तॊ मनांस्य उत
वाचश चाप्य अशरीरिण्यॊ दिवश चॊल्काः परपेदिरे
शिवाश च भयवेदिन्यॊ नेदुर दीप्तस्वरा भृशम
सेनापत्ये यदा राजा गाङ्गेयम अभिषिक्तवान
तदैतान्य उग्ररूपाणि अभवञ शतशॊ नृप
ततः सेनापतिं कृत्वा भीष्मं परबलार्दनम
वाचयित्वा दविजश्रेष्ठान निष्कैर गॊभिश च भूरिशः
वर्धमानॊ जयाशीर्भिर निर्ययौ सैनिकैर वृतः
आपगेयं पुरस्कृत्य भरातृभिः सहितस तदा
सकन्धावारेण महता कुरुक्षेत्रं जगाम ह
परिक्रम्य कुरुक्षेत्रं कर्णेन सह कौरवः
शिबिरं मापयाम आस समे देशे नराधिपः
मधुरानूषरे देशे परभूतयवसेन्धने
यथैव हास्तिनपुरं तद्वच छिबिरम आबभौ
[ज]
आपगेयं महात्मानं भीष्मं शस्त्रभृतां वरम
पितामहं भारतानां धवजं सर्वमहीक्षिताम
बृहस्पतिसमं बुद्ध्या कषमया पृथिवीसमम
समुद्रम इव गाम्भीर्ये हिमवन्तम इव सथितम
परजापतिम इवौदार्ये तेजसा भास्करॊपमम
महेन्द्रम इव शत्रूणां धवंसनं शरवृष्टिभिः
रणयज्ञे परतिभये सवाभीले लॊमहर्षणे
दीक्षितं चिररात्राय शरुता राजा युधिष्ठिरः
किम अब्रवीन महाबाहुः सर्वधर्मविशारदः
भीमसेनार्जुनौ वापि कृष्णॊ वा परत्यपद्यत
आपद धर्मार्थकुशलॊ महाबुद्धिर युधिष्ठिरः
सर्वान भरातॄन समानीय वासुदेवं च सात्वतम
उवाच वदतां शरेष्ठः सान्त्वपूर्वम इदं वचः
पर्याक्रामत सैन्यानि यत तास तिष्ठत दंशिताः
पितामहेन वॊ युद्धं पूर्वम एव भविष्यति
तस्मात सप्तसु सेनासु परणेतॄन मम पश्यत
यथार्हति भवान वक्तुम अस्मिन काल उपस्थिते
तथेदम अर्थवद वाक्यम उक्तं ते भरतर्षभ
रॊचते मे महाबाहॊ करियतां यद अनन्तरम
नायकास तव सेनायाम अभिषिच्यन्तु सप्त वै
ततॊ दरुपदम आनाय्य विराटं शिनिपुंगवम
धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यं धृष्टकेतुं च पार्थिवम
शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं सहदेवं च मागधम
एतान सप्त महैष्वासान वीरान युद्धाभिनन्दिनः
सेना परणेतॄन विधिवद अभ्यषिञ्चद युधिष्ठिरः
सर्वसेनापतिं चात्र धृष्टद्युम्नम उपादिशत
दरॊणान्त हेतॊर उत्पन्नॊ य इद्धाञ जातवेदसः
सर्वेषाम एव तेषां तु समस्तानां महात्मनाम
सेनापतिपतिं चक्रे गुडाकेशं धनंजयम
अर्जुनस्यापि नेता च संयन्ता चव वाजिनाम
संकर्षणानुजः शरीमान महाबुद्धिर जनार्दनः
तद दृष्ट्वॊपस्थितं युद्धं समासन्नं महात्ययम
पराविशद भवनं राज्ञः पाण्डवस्य हलायुधः
सहाक्रूरप्रभृतिभिर गद साम्बॊल्मुकादिभिः
रौक्मिणेयाहुक सुतैश चारुदेष्ण पुरॊगमैः
वृष्णिमुख्यैर अभिगतैर वयाघ्रैर इव बलॊत्कटैः
अभिगुप्तॊ महाबाहुर मरुद्भिर इव वासवः
नीलकौशेय वसनः कौलास शिखरॊपमः
सिंहखेल गतिः शरीमान मदरक्तान्त लॊचनः
तं दृष्ट्वा धर्मराजश च केशवश च महाद्युतिः
उदतिष्ठत तदा पार्थॊ भीमकर्मा वृकॊदरः
गाण्डीवधन्वा ये चान्ये राजानस तत्र के चन
पूजयां चक्रुर अभ्येत्य ते सम सर्वे हलायुधम
ततस तं पाण्डवॊ राजा करे पस्पर्श पाणिना
वासुदेव पुरॊगास तु सर्व एवाभ्यवादयन
विराटद्रुपदौ वृद्धाव अभिवाद्य हलायुधः
युधिष्ठिरेण सहित उपाविशद अरिंदमः
ततस तेषूपविष्टेषु पार्थिवेषु समन्ततः
वासुदेवम अभिप्रेक्ष्य रौहिणेयॊ ऽभयभाषत
भवितायं महारौद्रॊ दारुणः पुरुषक्षयः
दिष्टम एतद धरुवं मन्ये न शक्यम अतिवर्तितुम
अस्माद युद्धात समुत्तीर्णान अपि वः ससुहृज्जनान
अरॊगान अक्षतैर देहैः पश्येयम इति मे मतिः
समेतं पार्थिवं कषत्रं कालपक्वम असंशयम
विमर्दः सुमहान भावी मांसशॊणितकर्दमः
उक्तॊ मया वासुदेवः पुनः पुनर उपह्वरे
संबन्धिषु समां वृत्तिं वर्तस्व मधुसूदन
पाण्डवा हि यथास्माकं तथा दुर्यॊधनॊ नृपः
तस्यापि करियतां युक्त्या सपर्येति पुनः पुनः
तच च मे नाकरॊद वाक्यं तवदर्थे मधुसूदनः
निविष्टः सर्वभावेन धनंजयम अवेक्ष्य च
धरुवॊ जयः पाण्डवानाम इति मे निश्चिता मतिः
तथा हय अभिनिवेशॊ ऽयं वासुदेवस्य भारत
न चाहम उत्सहे कृष्णम ऋते लॊकम उदीक्षितुम
ततॊ ऽहम अनुवर्तामि केषवस्य चिकीर्षितम
उभौ शिष्यौ हि मे वीरौ गदायुद्धविशारदौ
तुल्यस्नेहॊ ऽसम्य अतॊ भीमे तथा दुर्यॊधने नृपे
तस्माद यास्यामि तीर्थानि सरस्वत्यानिषेवितुम
न हि शक्ष्यामि कौरव्यान नश्यमानान उपेक्षितुम
एवम उक्त्वा महाबाहुर अनुज्ञातश च पाण्डवैः
तीर्थयात्रां ययौ रामॊ निवर्त्य मधुसूदनम
[व]
एतस्मिन्न एव काले तु भीष्मकस्य महात्मनः
हिरण्यलॊम्नॊ नृपतेः साक्षाद इन्द्र सखस्य वै
आहृतीनाम अधिपतेर भॊजस्यातियशस्विनः
दाक्षिणात्य पतेः पुत्रॊ दिक्षु रुक्मीति विश्रुतः
यः किंपुरुष सिंहस्य गन्धमादनवासिनः
शिष्यः कृत्स्नं धनुर्वेदं चतुष्पादम अवाप्तवान
यॊ माहेन्द्रं धनुर लेभे तुल्यं गाण्डीवतेजसा
शार्ङ्गेण च महाबाहुः संमितं दिव्यम अक्षयम
तरीण्य एवैतानि दिव्यानि धनूंषि दिवि चारिणाम
वारुणं गाण्डिवं तत्र माहेन्द्रं विजयं धनुः
शार्ङ्गं तु वैष्णवं पराहुर दिव्यं तेजॊमयं धनुः
धारयाम आस यत कृष्णः परसेना भयावहम
गाण्डीवं पावकाल लेभे खाण्डवे पाकशासनिः
दरुमाद रुक्मी महातेजा विजयं परत्यपद्यत
संछिद्य मौरवान पाशान निहत्य मुरम ओजसा
निर्जित्य नरकं भौमम आहृत्य पणि कुण्डले
षॊडश सत्रीसहस्राणि रत्नानि विविधानि च
परतिपेदे हृषीकेशः शार्ङ्गं च धनुर उत्तमम
रुक्मी तु विजयं लब्ध्वा धनुर मेघसमस्वनम
विभीषयन्न इव जगत पाण्डवान अभ्यवर्तत
नामृष्यत पुरा यॊ ऽसौ सवबाहुबलदर्पितः
रुक्मिण्या हरणं वीरॊ वासुदेवेन धीमता
कृत्वा परतिज्ञां नाहत्वा निवर्तिष्यामि केशवम
ततॊ ऽनवधावद वार्ष्णेयं सर्वशस्त्रभृतां वरम
सेनया चतुरङ्गिण्या महत्या दूरपातया
विचित्रायुध वर्मिण्या गङ्गयेव परवृद्धया
स समासाद्य वार्ष्णेयं गॊनानाम ईश्वरं परभुम
वयंसितॊ वरीडितॊ राजन्न आजगाम स कुण्डिनम
यत्रैव कृष्णेन रणे निर्जितः परवीरहा
तत्र भॊजकटं नाम चक्रे नगरम उत्तमम
सैन्येन महता तेन परभूतगजवाजिना
पुरं तद भुवि विख्यात्म नाम्न भॊजकटं नृप
स भॊजराजः सैन्येन महता परिवारितः
अक्षौहिण्या महावीर्यः पाण्डवान समुपागमत
ततः स कवची खड्गी शरी धन्वी तली रथी
धवजेनादित्य वर्णेन परविवेश महाचमूम
विदितः पाण्डवेयानां वासुदेव परियेप्सया
युधिष्ठिरस तु तं राजा परत्युद्गम्याभ्यपूजयत
स पूजितः पाण्डुसुतैर यथान्यायं सुसत्कृतः
परतिपूज्य च तान सर्वान विश्रान्तः सह सैनिकः
उवाच मध्ये वीराणां कुन्तीपुत्रं धनंजयम
सहायॊ ऽसमि सथितॊ युद्धे यदि भीतॊ ऽसि पाण्डव
करिष्यामि रणे साह्यम असह्यं तव शत्रुभिः
न हि मे विक्रमे तुल्यः पुमान अस्तीह कश चन
निहत्य समरे शत्रूंस तव दास्यामि फल्गुन
इत्य उक्तॊ धर्मराजस्य केशवस्य च संनिधौ
शृण्वतां पार्थिवेन्द्राणाम अन्येषां चैव सर्वशः
वासुदेवम अभिप्रेक्ष्य धर्मराजं च पाण्डवम
उवाच धीमान कौन्तेयः परहस्य सखिपूर्वकम
युध्यमानस्य मे वीर गन्धर्वैः सुमहाबलैः
सहायॊ घॊषयात्रायां कस तदासीत सखा मम
तथा परतिभये तस्मिन देवदानव संकुले
खाण्डवे युध्यमानस्य कः सहायस तदाभवत
निवातकवचैर युद्धे कालकेयैश च दानवैः
तत्र मे युध्यमानस्य कः सहायस तदाभवत
तथा विराटनगरे कुरुभिः सह संगरे
युध्यतॊ बहुभिस तात कः सहायॊ ऽभवन मम
उपजीव्य रणे रुद्रं शक्रं वैश्वरणं यमम
वरुणं पावकं चैव कृपं दरॊणं च माधवम
धारयन गाण्डिवं दिव्यं धनुस तेजॊमयं दृढम
अक्षय्य शरसंयुक्तॊ दिव्यास्त्रपरिबृंहितः
कौरवाणां कुले जातः पाण्डॊः पुत्रॊ विशेषतः
दरॊणं वयपदिशञ शिष्यॊ वासुदेवसहायवान
कथम अस्मद्विधॊ बरूयाद भीतॊ ऽसतीत्य अयशस्करम
वचनं नरशार्दूल वज्रायुधम अपि सवयम
नास्मि भीतॊ महाबाहॊ सहायार्थश च नास्ति मे
यथाकामं यथायॊगं गच्छ वान्यत्र तिष्ठ वा
विनिवर्त्य ततॊ रुक्मी सेनां सागरसंनिभाम
दुर्यॊधनम उपागच्छत तथैव भरतर्षभ
तथैव चाभिगम्यैनम उवाच स नराधिपः
परत्याख्यातश च तेनापि स तदा शूरमानिना
दवाव एव तु महाराज तस्माद युद्धाद वयपेयतुः
रौहिणेयश च वार्ष्णेयॊ रुक्मी च वसुधाधिपः
गते रामे तीर्थयात्रां भीष्मकस्य सुते तथा
उपाविशन पाण्डवेया मन्त्राय पुनर एव हि
समितिर धर्मराजस्य सा पार्थिव समाकुला
शुशुभे तारका चित्रा दयौश चन्द्रेणेव भारत
[ज]
तथा वयूढेष्व अनीकेषु कुरुक्षेत्रे दविजर्षभ
किम अकुर्वन्त कुरवः कालेनाभिप्रचॊदिताः
तथा वयूढेष्व अनीकेषु यत तेषु भरतर्षभ
धृतराष्ट्रॊ महाराज संजयं वाक्यम अब्रवीत
एहि संजय मे सर्वम आचक्ष्वानवशेषतः
सेनानिवेशे यद्वृत्तं कुरुपाण्डवसेनयॊः
दिष्टम एव परं मन्ये पौरुषं चाप्य अनर्थकम
यद अहं जानमानॊ ऽपि युद्धदॊषान कषयॊदयान
तथापि निकृतिप्रज्ञं पुत्रं दुर्द्यूत देविनम
न शक्नॊमि नियन्तुं वा कर्तुं वा हितम आत्मनः
भवत्य एव हि मे सूत बुद्धिर दॊषानुदर्शिनी
दुर्यॊधनं समासाद्य पुनः सा परिवर्तते
एवंगते वै यद भावि तद भविष्यति संजय
कषत्रधर्मः किल रणे तनुत्यागॊ ऽभिपूजितः
तवद युक्तॊ ऽयम अनुप्रश्नॊ महाराज यथार्हसि
न तु दुर्यॊधने दॊषम इमम आसक्तुम अर्हसि
शृणुष्वानवशेषेण वदतॊ मम पार्थिव
य आत्मनॊ दुश्चरिताद अशुभं पराप्नुयान नरः
एनसा न स दैवं वा कालं वा गन्तुम अर्हति
महाराज मनुष्येषु निन्द्यं यः सर्वम आचरेत
स वध्यः सर्वलॊकस्य निन्दितानि समाचरन
निकारा मनुजश्रेष्ठ पाण्डवैस तवत्प्रतीक्षया
अनुभूताः सहामात्यैर निकृतैर अधिदेवने
हयानां च गजानां च राज्ञां चामिततेजसाम
वैशसं समरे वृत्तं यत तन मे शृणु सर्वशः
सथिरॊ भूत्वा महाराज सर्वलॊकक्षयॊदयम
यथा भूतं महायुद्धे शरुत्वा मा विमना भव
न हय एव कर्ता पुरुषः कर्मणॊः शुभपापयॊः
अस्वतन्त्रॊ हि पुरुषः कार्यते दारु यन्त्रवत
के चिद ईश्वर निर्दिष्टाः के चिद एव यदृच्छया
पूर्वकर्मभिर अप्य अन्ये तरैधम एतद विकृष्यते
[स]
हिरण्वत्यां निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु
दुर्यॊधनॊ महाराज कर्णेन सह भारत
सौबलेन च राजेन्द्र तथा दुःशासनेन च
आहूयॊपह्वरे राजन्न उलूकम इदम अब्रवीत
उलूक गच्छ कैतव्य पाण्डवान सह सॊमकान
गत्वा मम वचॊ बरूहि वासुदेवस्य शृण्वतः
इदं तत समनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितम
पाण्डवानां कुरूणां च युद्धं लॊकभयंकरम
यद एतत कत्थना वाक्यं संजयॊ महद अब्रवीत
मध्ये कुरूणां कौन्तेय तस्य कालॊ ऽयम आगतः
यथा वः संप्रतिज्ञातं तत सर्वं करियताम इति
अमर्षं राज्यहरणं वनवासं च पाण्डव
दरौपद्याश च परिक्लेशं संस्मरन पुरुषॊ भव
यदर्थं कषत्रिया सूते गर्भं तद इदम आगतम
बलं वीर्यं च शौर्यं च परं चाप्य अस्त्रलाघवम
पौरुषं दर्शयन युद्धे कॊपस्य कुरु निष्कृतिम
परिक्लिष्टस्य दीनस्य दीर्घकालॊषितस्य च
न सफुटेद धृदयं कस्य ऐश्वर्याद भरंशितस्य च
कुले जातस्य शूरस्य परवित्तेषु गृध्यतः
आच्छिन्नं राज्यम आक्रम्य कॊपं कस्य न दीपयेत
यत तद उक्तं महद वाक्यं कर्मणा तद विभाव्यताम
अकर्मणा कत्थितेन सन्तः कुपुरुषं विदुः
अमित्राणां वशे सथानं राज्यस्य च पुनर भवः
दवाव अर्थौ युध्यमानस्य तस्मात कुरुत पौरुषम
अस्मान वा तवं पराजित्य परशाधि पृथिवीम इमाम
अथ वा निहतॊ ऽसमाभिर वीरलॊकं गमिष्यसि
राष्ट्रात परव्राजनं कलेशं वनवासं च पाण्डव
कृष्णायाश च परिक्लेशं संस्मरन पुरुषॊ भव
अप्रियाणां च वचने परव्रजत्सु पुनः पुनः
अमर्षं दर्शयाद्य तवम अमर्षॊ हय एव पौरुषम
करॊधॊ बलं तथा वीर्यं जञानयॊगॊ ऽसत्रलाघवम
इह ते पार्थ दृश्यन्तां संग्रामे पुरुषॊ भव
तं च तूबरकम मूढं बह्व आशिनम अविद्यकम
उलूक मद्वचॊ बरूया असकृद भीमसेनकम
अशक्तेनैव यच छप्तं सभामध्ये वृकॊदर
दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते
लॊहाभिहारॊ निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रम अकर्दमम
पुष्टास ते ऽशवा भृता यॊधाः शवॊ युध्यस्व सकेशवः
[स]
सेनानिवेशं संप्राप्य कैतव्यः पाण्डवस्य ह
समागतः पाण्डवेयैर युधिष्ठिरम अभाषत
अभिज्ञॊ दूतवाक्यानां यथॊक्तं बरुवतॊ मम
दुर्यॊधन समादेशं शरुत्वा न करॊद्धुम अर्हसि
उलूक न भयं ते ऽसति बरूहि तवं विगतज्वरः
यन मतं धार्तराष्ट्रस्य लुब्धस्यादीर्घ दर्शिनः
ततॊ दयुतिमतां मध्ये पाण्डवानां महात्मनाम
सृञ्जयानां च सर्वेषां कृष्णस्य च यशस्विनः
दरुपदस्य सपुत्रस्य विराटस्य च संनिधौ
भूमिपानां च सर्वेषां मध्ये वाक्यं जगाद ह
इदं तवाम अब्रवीद राजा धार्तराष्ट्रॊ महामनाः
शृण्वतां कुरुवीराणां तन निबॊध नराधिप
पराजितॊ ऽसि दयूतेन कृष्णा चानायिता सभाम
शक्यॊ ऽमर्षॊ मनुष्येण कर्तुं पुरुषमानिना
दवादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याद विवासिताः
संवत्सरं विराटस्य दास्यम आस्थाय चॊषिताः
अमर्षं राज्यहरणं वनवासं च पाण्डव
दरौपद्याश च परिक्लेशं संस्मरन पुरुषॊ भव
अशक्तेन च यच छप्तं भीमसेनेन पाण्डव
दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते
लॊहाभिहारॊ निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रम अकर्दमम
समः पन्था भृता यॊधाः शवॊ युध्यस्व सकेशवः
असमागम्य भीष्मेण संयुगे किं विकत्थसे
आरुरुक्षुर यथा मन्दः पर्वतं गन्धमादनम
दरॊणं च युध्यतां शरेष्ठं शचीपतिसमं युधि
अजित्वा संयुगे पार्थ राज्यं कथम इहेच्छसि
बराह्मे धनुषि चाचार्यं वेदयॊर अन्तरं दवयॊः
युधि धुर्यम अविक्षॊभ्यम अनीक धरम अच्युतम
दरॊणं मॊहाद युधा पार्थ यज जिगीषसि तन मृषा
न हि शुश्रुम वातेन मेरुम उन्मथितं गिरिम
अनिलॊ वा वहेन मेरुं दयौर वापि निपतेन महीम
युगं वा परिवर्तेत यद्य एवं सयाद यथात्थ माम
कॊ हय आभ्यां जीविताकाङ्क्षी पराप्यास्त्रम अरिमर्दनम
गजॊ वाजी नरॊ वापि पुनः सवस्ति गृहान वरजेत
कथम आभ्याम अभिध्यातः संसृष्टॊ दारुणेन वा
रणे जीवन मिमुच्येत पदा भूमिम उपस्पृशन
किं दर्दुरः कूपशयॊ यथेमां; न बुध्यसे राजचमूं समेताम
दुराधर्षां देव चमू परकाशां; गुप्तां नरेन्द्रैस तरिदशैर इव दयाम
पराच्यैः परतीच्यैर अथ दाक्षिणात्यैर; उदीच्यकाम्बॊजशकैः खशैश च
शाल्वैः समत्स्यैः कुरुमध्यदेशैर; मलेच्छैः पुलिन्दैर दरविडान्ध्र काञ्च्यैः
नानाजनौघं युधि संप्रवृद्धं; गाङ्गं यथा वेगम अवारणीयम
मां च सथितं नागबलस्य मध्ये; युयुत्ससे मन्दकिम अल्पबुद्धे
इत्य एवम उक्त्वा राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम
अभ्यावृत्य पुनर जिष्णुम उलूकः परत्यभाषत
अकत्थमानॊ युध्यस्व कत्थसे ऽरजुन किं बहु
पर्यायात सिद्धिर एतस्य नैतत सिध्यति कत्थनात
यदीदं कत्थनात सिध्येत कर्म लॊके धनंजय
सर्वे भवेयुः सिद्धार्था बहु कत्थेत दुर्गतः
जानामि ते वासुदेवं सहायं; जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम
जानाम्य एतत तवादृशॊ नास्ति; यॊधा राज्यं च ते जानमानॊ हरामि
न तु पर्याय धर्मेण सिद्धिं पराप्नॊति भूयसीम
मनसैव हि भूतानि धाता परकुरुते वशे
तरयॊदश समा भुक्तं राज्यं विलपतस तव
भूयश चैव परशासिष्ये निहत्य तवां सबान्धवम
कव तदा गाण्डिवं ते ऽभूद यत तवं दासपणे जितः
कव तदा भीमसेनस्य बलम आसीच च फल्गुन
सगदाद भीमसेनाच च पार्थाच चैव सगाण्डिवात
न वै मॊक्षस तदा वॊ ऽभूद विना कृष्णाम अनिन्दिताम
सा वॊ दास्यं समापन्नान मॊक्षयाम आस भामिनी
अमानुष्य समायुक्तान दास्य कर्मण्य अवस्थितान
अवॊचं यत षण्ढतिलान अहं वस तथ्यम एव तत
धृता हि वेणी पार्थेन विराटनगरे तदा
सूदकर्मणि च शरान्तं विराटस्य महानसे
भीमसेनेन कौन्तेय यच च तन मम पौरुषम
एवम एव सदा दण्डं कषत्रियाः कषत्रिये दधुः
शरेण्यां कक्ष्यां च वेण्यां च संयुगे यः पलायते
न भयाद वासुदेवस्य न चापि तव फल्गुन
राज्यं परतिप्रदास्यामि युध्यस्व सह केशवः
न माया हीन्द्र जालं वा कुहका वा विभीषणी
आत्तशस्त्रस्य मे युद्धे वहन्ति परतिगर्जनाः
वासुदेव सहस्रं वा फल्गुनानां शतानि वा
आसाद्य माम अमॊघेषुं दरविष्यन्ति दिशॊ दश
संयुगं गच्छ भीष्मेण भिन्धि तवं शिरसा गिरिम
परतरेमं महागाधं बाहुभ्यां पुरुषॊदधिम
शारद्वत महीमानं विविंशति झषाकुलम
बृहद्बलसमुच्चालं सौमदत्ति तिमिंगिलम
दुःशासनौघं शल शल्य मत्स्यं; सुषेण चित्रायुधनागनक्रम
जयद्रथाद्रिं पुरुमित्र गाधं; दुर्मर्षणॊदं शकुनिप्रपातम
शस्त्रौघम अक्षय्यम अतिप्रवृद्धं; यदावगाह्य शरमनष्टचेताः
भविष्यसि तवं हतसर्वबान्धवस; तदा मनस ते परितापम एष्यति
तदा मनस ते तरिदिवाद इवाशुचेर; निवर्ततां पार्थ मही परशासनात
राज्यं परशास्तुं हि सुदुर्लभं तवया; बुभूषता सवर्ग इवातपस्विना
[स]
उलूकस तव अर्जुनं भूयॊ यथॊक्तं वाक्यम अब्रवीत
आशीविषम इव करुद्धं तुदन वाक्यशलाकया
तस्य तद वचनं शरुत्वा रुषिताः पाण्डवा भृशम
पराग एव भृशसंक्रुद्धाः कैतव्येन परधर्षिताः
नासनेष्व अवतिष्ठन्त बहूंश चैव विचिक्षिपुः
आशीविषा इव करुद्धा वीक्षां चक्रुः परस्परम
अवाक्शिरा भीमसेनः समुदैक्षत केशवम
नेत्राभ्यां लॊहितान्ताभ्याम आशीविष इव शवसन
आर्तं वातात्मजं दृष्ट्वा करॊधेनाभिहतं भृशम
उत्स्मयन्न इव दाशार्हः कैतव्यं परत्यभाषत
परयाहि शीघ्रं कैतव्य बरूयाश चैव सुयॊधनम
शरुतं वाक्यं गृहीतॊ ऽरथॊ मतं यत ते तथास्तु तत
मद्वचश चापि भूयस ते वक्तव्यः स सुयॊधनः
शव इदानीं परदृश्येथाः पुरुषॊ भव दुर्मते
मन्यसे यच च मूढ तवं न यॊत्स्यति जनार्दनः
सारथ्येन वृतः पार्थैर इति तवं न बिभेषि च
जघन्यकालम अप्य एतद भवेद यत सर्वपार्थिवान
निर्दहेयम अहं करॊधात कृणानीव हुताशनः
युधिष्ठिर नियॊगात तु फल्गुनस्य महात्मनः
करिष्ये युध्यमानस्य सारथ्यं विदितात्मनः
यद्य उत्पतसि लॊकांस तरीन यद्य आविशसि भूतलम
तत्र तत्रार्जुन रथं परभाते दरक्ष्यसे ऽगरतः
यच चापि भीमसेनस्य मन्यसे मॊघगर्जितम
दुःशासनस्य रुधिरं पीतम इत्य अवधार्यताम
न तवां समीक्षते पार्थॊ नापि राजा युधिष्ठिरः
न भीमसेनॊ न यमौ परतिकूलप्रभाषिणम
[स]
दुर्यॊधनस्य तद वाक्यं निशम्य भरतर्षभः
नेत्राभ्याम अतिताम्राभ्यां कैतव्यं समुदैक्षत
स केशवम अभिप्रेक्ष्य गुडाकेशॊ महायशाः
अभ्यभाषत कैतव्यं परगृह्य विपुलं भुजम
सववीर्यं यः समाश्रित्य समाह्वयति वै परान
अभीतः पूरयञ शक्तिं स वै पुरुष उच्यते
परवीर्यं समाश्रित्य यः समाह्वयते परान
कषत्रबन्धुर अशक्तत्वाल लॊके स पुरुषाधमः
स तवं परेषां वीर्येण मन्यसे वीर्यम आत्मनः
सवयं कापुरुषॊ मूढः परांश चक्षेप्तुम इच्छसि
यस तवं वृद्धं सर्वराज्ञां हितबुद्धिं जितेन्द्रियम
मरणाय महाबुद्धिं दीक्षयित्वा विकत्थसे
भावस ते विदितॊ ऽसमाभिर दुर्बुद्धे कुलपांसन
न हनिष्यन्ति गङ्गेयं पाण्डवाघृणयेति च
यस्य वीर्यं समाश्रित्य धार्तराष्ट्र विकत्थसे
हन्तास्मि परथमं भीष्मं मिषतां सर्वधन्विनाम
कैतव्य गत्वा भरतान समेत्य; सुयॊधनं धार्तराष्ट्रं बरवीहि
तथेत्य आह अर्जुनः सव्यसाची; निशा वयपाये भविता विमर्दः
यद वॊ ऽबरवीद वाक्यम अदीनसत्त्वॊ; मध्ये कुरूणां हर्षयन सत्यसंधः
अहं हन्ता पाण्डवानाम अनीकं; शाल्वेयकांश चेति ममैष भारः
हन्याम अहं दरॊणम ऋते हि लॊकं; न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः
ततॊ हि ते लब्धतमं च राज्यं; कषयं गताः पाण्डवाश चेति भावः
स दर्पपूर्णॊ न समीक्षसे तवम; अनर्थम आत्मन्य अपि वर्तमानम
तस्माद अहं ते परथमं समूहे; हन्ता समक्षं कुरुवृद्धम एव
सूर्यॊदये युक्तसेनः पतीक्ष्य; धवजी रथी रक्ष च सत्यसंधम
अहं हि वः पश्यतां दवीपम एनं; रथाद भीष्मं पातयितास्मि बाणैः
शवॊभूते कत्थना वाक्यं विज्ञास्यति सुयॊधनः
अर्दितं शरजालेन मया दृष्ट्वा पितामहम
यद उक्तश च सभामध्ये पुरुषॊ हरस्वदर्शनः
करुद्धेन भीमसेनेन भराता दुःशासनस तव
अधर्मज्ञॊ नित्यवैरी पापबुद्धिर नृशंसकृत
सत्यां परतिज्ञां नचिराद रक्ष्यसे तां सुयॊधन
अभिमानस्य दर्पस्य करॊधपारुष्ययॊस तथा
नैष्ठुर्यस्यावलेपस्य आत्मसंभावनस्य च
नृशंसतायास तैक्ष्ण्यस्य धर्मविद्वेषणस्य च
अधर्मस्यातिवादस्य वृद्धातिक्रमणस्य च
दर्शनस्य च वक्रस्य कृत्स्नस्यापनयस्य च
दरक्ष्यसि तवं फलं तीव्रम अचिरेण सुयॊधन
वासुदेव दवितीये हि मयि करुद्धे नराधिप
आशा ते जीविते मूढ राज्ये वा केन हेतुना
शान्ते भीष्मे तथा दरॊणे सूतपुत्रे च पातिते
निराशॊ जीविते राज्ये पुत्रेषु च भविष्यसि
भरातॄणां निधनं दृष्ट्वा पुत्राणां च सुयॊधन
भीमसेनेन निहतॊ दुष्कृतानि समरिष्यसि
न दवितीयां परतिज्ञां हि परतिज्ञास्यति केशवः
सत्यं बरवीम्य अहं हय एतत सर्वं सत्यं भविष्यति
इत्य उक्तः कैतवॊ राजंस तद वाक्यम उपधार्य च
अनुज्ञातॊ निववृते पुनर एव यथागतम
उपावृत्य तु पाण्डुभ्यः कैतव्यॊ धृतराष्ट्रजम
गत्वा यथॊक्तं तत सर्वम उवाच कुरुसंसदि
केशवार्जुनयॊर वाक्यं निशम्य भरतर्षभः
दुःशासनं च कर्णं च शकुनिं चाभ्यभाषत
आज्ञापयत राज्ञश च बलं मित्रबलं तथा
यथा परागु दयात सर्वा युक्ता तिष्ठत्य अनीकिनी
ततः कर्ण समादिष्टा दूताः परत्वरिता रथैः
उष्ट्रवामीभिर अप्य अन्ये सदश्वैर्श च महाजवैः
तूर्णं परिययुः सेनां कृत्स्नां कर्णस्य शासनात
आज्ञापयन्तॊ राज्ञस तान यॊगः पराग उदयाद इति
[स]
उलूकस्य वचः शरुत्वा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
सेनां निर्यापयाम आस धृष्टद्युम्नपुरॊगमाम
पदातिनीं नागवतीं रथिनीम अश्ववृन्दिनीम
चतुर्विध बलां भीमाम अकम्प्यां पृथिवीम इव
भीमसेनादिभिर गुप्तां सार्जुनैश च महारथैः
धृष्टद्युम्न वशां दुर्गां सागरस्तिमितॊपमाम
तस्यास तव अग्रे महेष्वासः पाञ्चाल्यॊ युद्धदुर्मदः
दरॊण परेप्सुर अनीकानि धृष्टद्युम्नः परकर्षति
यथाबलं यथॊत्साहं रथिनः समुपादिशत
अर्जुनं सूतपुत्राय भीमं दुर्यॊधनाय च
अश्वत्थाम्ने च नकुलं शैब्यं च कृतवर्मणे
सैन्धवाय च वार्ष्णेयं युयुधानम उपादिशत
शिखण्डिनं च भीष्माय परमुखे समकल्पयत
सहदेवं शकुनये चेकितानं शलाय च
धृष्टकेतुं च शल्याय गौतमायॊत्तमौजसम
दरौपदेयांश च पञ्चभ्यस तरिगर्तेभ्यः समादिशत
वृषसेनाय सौभद्रं शेषाणां च महीक्षिताम
समर्थं तं हि मेने वै पार्थाद अभ्यधिकं रणे
एवं विभज्य यॊधांस तान पृथक च सह चैव ह
जवाला वर्णॊ महेष्वासॊ दरॊणम अंशम अकल्पयत
धृष्टद्युम्नॊ महेष्वासः सेनापतिपतिस ततः
विधिवद वयूढ्य मेधावी युद्धाय धृतमानसः
यथादिष्टान्य अनीकानि पाण्डवानाम अयॊजयत
जयाय पाण्डुपुत्राणां यत्तस तस्थौ रणाजिरे
[धृ]
परतिज्ञाते फल्गुनेन वधे भीष्मस्य संजय
किम अकुर्वन्त मे मन्दाः पुत्रा दुर्यॊधनादयः
हतम एव हि पश्यामि गाङ्गेयं पितरं रणे
वासुदेवसहायेन पार्थेन दृढधन्वना
स चापरिमित परज्ञस तच छरुत्वा पार्थ भाषितम
किम उक्तवान महेष्वासॊ भीष्मः परहरतां वरः
सेनापत्यं च संप्राप्य कौरवाणां धुरंधरः
किम अचेष्टत गाङ्गेयॊ महाबुद्धिपराक्रमः
ततस तत संजयस तस्मै सर्वम एव नयवेदयत
यथॊक्तं कुरुवृद्धेन भीष्मेणामित तेजसा
सेनापत्यम अनुप्राप्य भीष्मः शांतनवॊ नृप
दुर्यॊधनम उवाचेदं वचनं हर्षयन्न इव
नमस्कृत्वा कुमाराय सेनान्ये शक्तिपाणये
अहं सेनापतिस ते ऽदय भविष्यामि न संशयः
सेना कर्मण्य अभिज्ञॊ ऽसमि वयूहेषु विविधेषु च
कर्म कारयितुं चैव भृतान अप्य अभृतांस तथा
यात्रा यानेषु युद्धेषु लब्धप्रशमनेषु च
भृशं वेद महाराज यथा वेद बृहस्पतिः
वयूहान अपि महारम्भान दैवगान्धर्व मानुषान
तैर अहं मॊहयिष्यामि पाण्डवान वयेतु ते जवरः
सॊ ऽहं यॊत्स्यामि तत्त्वेन पालयंस तव वाहिनीम
यथावच छास्त्रतॊ राजन वयेतु ते मानसॊ जवरः
न विद्यते मे गाङ्गेय भयं देवासुरेष्व अपि
समस्तेषु महाबाहॊ सत्यम एतद बरवीमि ते
किं पुनस तवयि दुर्धर्षे सेनापत्ये वयवस्थिते
दरॊणे च पुरुषव्याघ्रे सथिते युद्धाभिनन्दिनि
भवद्ब्यां पुरुषाग्र्याभ्यां सथिताभ्यां विजयॊ मम
न दुर्लभं कुरुश्रेष्ठ देवराज्यम अपि धरुवम
रथसंख्यां तु कार्त्स्न्येन परेषाम आत्मनस तथा
तथैवातिरथानां च वेत्तुम इच्छामि कौरव
पितामहॊ हि कुशलः परेषाम आत्मनस तथा
शरॊतुम इच्छाम्य अहं सर्वैः सहैभिर वसुधाधिपैः
गान्धारे शृणु राजेन्द्र रथसंख्यां सवके बले
ये रथाः पृथिवीपाल तथैवातिरथाश च ये
बहूनीह सहस्राणि परयुतान्य अर्बुदानि च
रथानां तव सेनायां यथामुख्यं तु मे शृणु
भवान अग्रे रथॊदारः सह सर्वैः सहॊदरैः
दुःशासनप्रभृतिभिर भरातृभिः शतसंमितैः
सर्वे कृतप्रहरणाश छेद्य भेद्य विशारदाः
रथॊपस्थे गजस्कन्धे गदायुद्धे ऽसि चर्मणि
संयन्तारः परहर्तारः कृतास्त्रा भारसाधनाः
इष्वस्त्रे दरॊणशिष्याश च कृपस्य च शरद्वतः
एते हनिष्यन्ति रणे पाञ्चालान युद्धदुर्मदान
कृतकिल्बिषाः पाण्डवेयैर धार्तराष्ट्रा मनस्विनः
ततॊ ऽहं भरतश्रेष्ठ सर्वसेनापतिस तव
शत्रून विध्वंसयिष्यामि कदर्थी कृत्यपाण्डवान
न तव आत्मनॊ गुणान वक्तुम अर्हामि विदितॊ ऽसमि ते
कृतवर्मा तव अतिरथॊ भॊजः परहरतां वरः
अर्थसिद्धिं तव रणे करिष्यति न संशयः
अस्त्रविद्भिर अनाधृष्यॊ दूरपाती दृढायुधः
हनिष्यति रुपूंस तुभ्यं महेन्द्रॊ दानवान इव
मद्रराजॊ महेष्वासः शल्यॊ मे ऽतिरथॊ मतः
सपर्धते वासुदेवेन यॊ वै नित्यं रणे रणे
भागिनेयान निजांस तयक्त्वा शल्यस ते रथसत्तमः
एष यॊत्स्यति संग्रामे कृष्णं चक्रगदाधरम
सागरॊर्मि समैर वेगैः पलावयन्न इव शात्रवान
भूरिश्रवाः कृतास्त्रश च तव चापि हितः सुहृत
सौमदत्तिर महेष्वासॊ रथयूथप यूथपः
बलक्षयम अमित्राणां सुमहान्तं करिष्यति
सिन्धुराजॊ महाराज मतॊ मे दविगुणॊ रथः
यॊत्स्यते समरे राजन विक्रान्तॊ रथसत्तमः
दरौपदी हरणे पूर्वं परिक्लिष्टः स पाण्डवैः
संस्मरंस तं परिक्लेशं यॊत्स्यते परवीहरा
एतेन हि तदा राजंस तप आस्थाय दारुणम
सुदुर्लभॊ वरॊ लब्धः पाण्डवान यॊद्धुम आहवे
स एष रथशार्दूलस तद वैरं संस्मरन रणे
यॊत्स्यते पाण्डवां सतात पराणांस तयक्त्वा सुदुस्त्यजान
[भीस्म]
सुदक्षिणस तु काम्बॊजॊ रथ एकगुणॊ मतः
तवार्थ सिद्धिम आकाङ्क्षन यॊत्स्यते समरे परैः
एतस्य रथसिंहस्य तवार्थे राजसत्तम
पराक्रमं यथेन्द्रस्य दरक्ष्यन्ति कुरवॊ युधि
एतस्य रथवंशॊ हि तिग्मवेगप्रहारिणाम
काम्बॊजानां महाराज शलभानाम इवायतिः
नीलॊ माहिष्मती वासी नीलवर्म धरस तव
रथवंशेन शत्रूणां कदनं वै करिष्यति
कृतवैरः पुरा चैव सहदेवेन पार्थिवः
यॊत्स्यते सततं राजंस तवार्थे कुरुसत्तम
विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ समेतौ रथसत्तमौ
कृतिनौ समरे तात दृढवीर्यपराक्रमौ
एतौ तौ पुरुषव्याघ्रौ रिपुसैन्यं परधक्ष्यतः
गदा परासासिनाराचैस तॊमरैश च भुजच्युतैः
युद्धाभिकामौ समरे करीडन्ताव इव यूथपौ
यूथमध्ये महाराज विचरन्तौ कृतान्तवत
तरिगर्ता भरातरः पञ्च रथॊदारा मता मम
कृतवैराश च पार्थेन विराटनगरे तदा
मकरा इव राजेन्द्र समुद्धत तरङ्गिणीम
गङ्गां विक्षॊभयिष्यन्ति पार्थानां युधि वाहिनीम
ते रथाः पञ्च राजेन्द्र येषां सत्यरथॊ मुखम
एते यॊत्स्यन्ति समरे संस्मरन्तः पुरा कृतम
वयलीकं पाण्डवेयेन भीमसेनानुजेन ह
दिशॊ विजयता राजञ शवेतवाहेन भारत
ते हनिष्यन्ति पार्थानां समासद्य महारथान
वरान वरान महेष्वासान कषत्रियाणां धुरंधराः
लक्ष्मणस तव पुत्रस तु तथा दुःशासनस्य च
उभौ तौ पुरुषव्याघ्रौ संग्रामेष्व अनिवर्तिनौ
तरुणौ सुकुमारौ च राजपुत्रौ तरस्विनौ
युद्धानां च विशेषज्ञौ परणेतारौ च सर्वशः
रथौ तौ रथशार्दूल मतौ मे रथसत्तमौ
कषत्रधर्मरतौ वीरौ महत कर्म करिष्यतः
दण्डधारॊ महाराज रथ एकॊ नरर्षभः
यॊत्स्यते समरं पराप्य सवेन सैन्येन पालितः
बृहद्बलस तथा राजा कौसल्यॊ रथसत्तमः
रथॊ मम मतस तात दृढवेगपराक्रमः
एष यॊत्स्यति संग्रामे सवां चमूं संप्रहर्षयन
उग्रायुधॊ महेष्वासॊ धार्तराष्ट्र हिते रतः
कृपः शारद्वतॊ राजन रथयूथप यूथपः
परियान पराणान परित्यज्य परधक्ष्यति रिपूंस तव
गौतमस्य महर्षेर य आचार्यस्य शरद्वतः
कार्तिकेय इवाजेयः शरस्तम्बात सुतॊ ऽभवत
एष सेनां बहुविधां विविधायुधकार्मुकाम
अग्निवत समरे तात चरिष्यति विमर्दयन
[भीस्म]
शकुनिर मातुलस ते ऽसौ रथ एकॊ नराधिप
परसज्य पाण्डवैर वैरं यॊत्स्यते नात्र संशयः
एतस्य सैन्या दुर्धर्षाः समरे ऽपरतियायिनः
विकृतायुध भूयिष्ठा वायुवेगसमा जवे
दरॊणपुत्रॊ महेष्वासः सर्वेषाम अति धन्विनाम
समरे चित्रयॊधी च दृढास्त्रश च महारथः
एतस्य हि महाराज यथा गाण्डीवधन्वनः
शरासनाद विनिर्मुक्ताः संसक्ता यान्ति सायकाः
नैष शक्यॊ मया वीरः संख्यातुं रथसत्तमः
निर्दहेद अपि लॊकांस तरीन इच्छन्न एष महायशाः
करॊधस तेजश च तपसा संभृतॊ ऽऽशरमवासिना
दरॊणेनानुगृहीतश च दिव्यैर अस्त्रैर उदारधीः
दॊषस तव अस्य महान एकॊ येनैष भरतर्षभ
न मे रथॊ नातिरथॊ मतः पार्थिव सत्तम
जीवितं परियम अत्यर्थम आयुष कामः सदा दविजः
न हय अस्य सदृशः कश चिद उभयॊः सेनयॊर अपि
हन्याद एकरथेनैव देवानाम अपि वाहिनीम
वपुष्मांस तलघॊषेण सफॊटयेद अपि पर्वतान
असंख्येयगुणॊ वीरः परहर्ता दारुणद्युतिः
दण्डपाणिर इवासह्यः कालवत परचरिष्यति
युगान्ताग्निसमः करॊधे सिंहग्रीवॊ महामतिः
एष भारत युद्धस्य पृष्ठं संशमयिष्यति
पिता तव अस्य महातेजा वृद्धॊ ऽपि युवभिर वरः
रणे कर्म महत कर्ता तत्र मे नास्ति संशयः
अस्त्रवेगानिलॊद्धूतः सेना कष्णेन्धनॊत्थितः
पाण्डुपुत्रस्य सैन्यानि परधक्ष्यति जये धृतः
रथयूथप यूथानां यूथपः स नरर्षभः
भारद्वाजात्मजः कर्ता कर्म तीव्रं हिताय वः
सर्वमूर्धाभिषिक्तानाम आचार्यः सथविरॊ गुरुः
गच्छेद अन्तं सृञ्जयानां परियस तव अस्य धनंजयः
नैष जातु महेष्वासः पार्थम अक्लिष्टकारिणम
हन्याद आचार्यकं दीप्तं संस्मृत्य गुणनिर्जितम
शलाघत्य एष सदा वीरः पार्थस्य गुणविस्तरैः
पुत्राद अभ्यधिकं चैव भारद्वाजॊ ऽनुपश्यति
हन्याद एकरथेनैव देवगन्धर्वदानवान
एकीभूतान अपि रणे दिव्यैर अस्त्रैः परतापवान
पौरवॊ राजशार्दूलस तव राजन महारथः
मतॊ मम रथॊ वीर परवीर रथारुजः
सवेन सैन्येन सहितः परतपञ शत्रुवाहिनीम
परधक्ष्यति सपाञ्चालान कक्षं कृष्ण गतिर यथा
सत्यव्रतॊ रथवरॊ राजपुत्रॊ महारथः
तव राजन रिपुबले कालवत परचरिष्यति
एतस्य यॊधा राजेन्द्र विचित्रकवचायुधाः
विचरिष्यन्ति संग्रामे निघ्नन्तः शात्रवांस तव
वृषसेनॊ रथाग्र्यस ते कर्ण पुत्रॊ महारथः
परधक्ष्यति रिपूणां ते बलानि बलिनां वरः
जलसंधॊ महातेजा राजन रथवरस तव
तयक्ष्यते समरे पराणान मागधः परवीरहा
एष यॊत्स्यति संग्रामे गजस्कन्धविशारदः
रथेन वा महाबाहुः कषपयञ शत्रुवाहिनीम
रथ एष महाराज मतॊ मम नरर्षभः
तवदर्थे तयक्ष्यति पराणान सह सैन्यॊ महारणे
एष विक्रान्तयॊधी च चित्रयॊधी च संगरे
वीतभीश चापि ते राजञ शात्रवैः सह यॊत्स्यते
बाह्लीकॊ ऽतिरथश चैव समरे चानिवर्तिता
मम राजन मतॊ युद्धे शूरॊ वैवस्वतॊपमः
न हय एष समरं पराप्य निवर्तेत कथं चन
यथा सततगॊ राजन नाभिहत्य परान रणे
सेनापतिर महाराज सत्यवांस ते महारथः
रणेष्व अद्भुतकर्मा च रथः पररथारुजः
एतस्य समरं दृष्ट्वा न वयथास्ति कथं चन
उत्स्मयन्न अभ्युपैत्य एष परान रथपथे सथितान
एष चारिषु विक्रान्तः कर्म सत्पुरुषॊचितम
कर्ता विमर्दे सुमहत तवदर्थे पुरुषॊत्तमः
अलायुधॊ राक्षसेन्द्रः करूरकर्मा महाबलः
हनिष्यति परान राजन पूर्ववैरम अनुस्मरन
एष राक्षससैन्यानां सर्वेषां रथसत्तमः
मायावी दृढवैरश च समरे विचरिष्यति
पराग्ज्यॊतिषाधिपॊ वीरॊ भगदत्तः परतापवान
गजाङ्कुश धरश्रेष्ठॊ रथे चैव विशारदः
एतेन युद्धम अभवत पुरा गाण्डीवधन्वनः
दिवसान सुबहून राजन्न उभयॊर जय गृद्धिनॊः
ततः सखायं गान्धारे मानयन पाकशासनम
अकरॊत संविदं तेन पाण्डवेन महात्मना
एष यॊत्स्यति संग्रामे गजस्कन्धविशारदः
ऐरावत गतॊ राजा देवानाम इव वासवः
[भीस्म]
अचलॊ वृषकश चैव भरातरौ सहिताव उभौ
रथौ तव दुराधर्षौ शत्रून विध्वंसयिष्यतः
बलवन्तौ नरव्याघ्रौ दृढक्रॊधौ परहारिणौ
गान्धारमुख्यौ तरुणौ दर्शनीयौ महाबलौ
सखा ते दयितॊ नित्यं य एष रणकर्कशः
परॊत्साहयति राजंस तवां विग्रहे पाण्डवैः सह
परुषः कत्थनॊ नीचः कर्णॊ वैकर्तनस तव
मन्त्री नेता च बन्धुश च मानी चात्यन्तम उच्छ्रितः
एष नैव रथः पूर्णॊ नाप्य एवातिरथॊ नृप
वियुक्तः कवचेनैष सहजेन विचेतनः
कुण्डलाभ्यां च दिव्याभ्यां वियुक्तः सततं धृणी
अभिशापाच च रामस्य बराह्मणस्य च भाषणात
करणानां वियॊगाच च तेन मे ऽरधरथॊ मतः
नैष फल्गुनम आसाद्य पुनर जीवन विमॊक्ष्यते
[स]
ततॊ ऽबरवीन महाबाहुर दरॊणः शस्त्रभृतां वरः
एवम एतद यथात्थ तवं न मिथ्यास्तीति किं चन
रणे रणे ऽतिमानी च विमुखश चैव दृश्यते
घृणी कर्णः परमादी च तेन मे ऽरधरथॊ मतः
एतच छरुत्वा तु राधेयः करॊधाद उत्फुल्ललॊचनः
उवाच भीष्मं राजेन्द्र तुदन वाग्भिः परतॊदवत
पितामह यथेष्टं मां वाक्शरैर उपकृन्तसि
अनागसं सदा दवेषाद एवम एव पदे पदे
मर्षयामि च तत सर्वं दुर्यॊधनकृतेन वै
तवं तु मां मन्यसे ऽशक्तं यथा पापुरुषं तथा
भवान अर्धरथॊ मह्यं मतॊ नास्त्य अत्र संशयः
सर्वस्य जगतश चैव गाङ्गेय न मृषा वदे
कुरूणाम अहितॊ नित्यं न च राजावबुध्यते
कॊ हि नाम समानेषु राजसूदात्त कर्मसु
तेजॊवधम इमं कुर्याद विभेदयिषुर आहवे
यथा तवं गुणनिर्देशाद अपराधं चिकीर्षसि
न हायनैर न पलितैर न वित्तैर न च बन्धुभिः
महारथत्वं संख्यातुं शक्यं कषत्रस्य कौरव
बलज्येष्ठं समृतं कषत्रं मन्त्रज्येष्ठा दविजातयः
धनज्येष्ठाः समृता वैश्याः शूद्रास तु वयसाधिकाः
यथेच्छकं सवयं गराहाद रथान अतिरथांस तथा
कामद्वेषसमायुक्तॊ मॊहात परकुरुते भवान
दुर्यॊधन महाबाहॊ साधु सम्यग अवेक्ष्यताम
तयज्यतां दुष्टभावॊ ऽयं भीष्मः किल्बिषकृत तव
भिन्ना हि सेना नृपते दुःसंधेया भवत्य उत
मैलापि पुरुषव्याघ्र किम उ नाना समुत्थिता
एषां दवैधं समुत्पन्नं यॊधानां युधि भारत
तेजॊवधॊ नः करियते परत्यक्षेण विशेषतः
रथानां कव च विज्ञानं कव च भीष्मॊ ऽलपचेतनः
अहम आवारयिष्यामि पाण्डवानाम अनीकिनीम
आसाद्य माम अमॊघेषुं गमिष्यन्ति दिशॊ दश
पाण्डवाः सह पञ्चालाः शार्दूलं वृषभा इव
कव च युद्धविमर्दॊ वा मन्त्राः सुव्याहृतानि वा
कव च भीष्मॊ गतवया मन्दात्मा कालमॊहितः
सपर्धते हि सदा नित्यं सर्वेण जगता सह
न चान्यं पुरुषं कं चिन मन्यते मॊघदर्शनः
शरॊतव्यं खलु वृद्धानाम इति शास्त्रनिदर्शनम
न तव एवाप्य अतिवृद्धानां पुनर बाला हि ते मताः
अहम एकॊ हनिष्यामि पाण्डवान नात्र संशयः
सुयुद्धे राजशार्दूल यशॊ भीष्मं गमिष्यति
कृतः सेनापतिस तव एष तवया भीष्मॊ नराधिप
सेनापतिं गुणॊ गन्ता न तु यॊधान कथं चन
नाहं जीवति गाङ्गेये यॊत्स्ये राजन कथं चन
हते तु भीष्मे यॊधास्मि सर्वैर एव महारथैः
[भीस्म]
समुद्यतॊ ऽयं भारॊ मे सुमहान सागरॊपमः
धार्तराष्ट्रस्य संग्रामे वर्षपूगाभिचिन्तितः
तस्मिन्न अभ्यागते काले परतप्ते लॊमहर्षणे
मिथॊ भेदॊ न मे कार्यस तेन जीवसि सूतज
न हय अहं नाद्य विक्रम्य सथविरॊ ऽपि शिशॊस तव
युद्धश्रद्धां रणे छिन्द्यां जीवितस्य च सूतज
जामदग्न्येन रामेण महास्त्राणि परमुञ्चता
न मे वयथाभवत का चित तवं तु मे किं करिष्यसि
कामं नैतत परशंसन्ति सन्तॊ ऽऽतमबलसंस्तवम
वक्ष्यामि तु तवां संतप्तॊ निहीन कुलपांसन
समेतं पार्थिवं कषत्रं काशिराज्ञः सवयंवरे
निर्जित्यैक रथेनैव यत कन्यास तरसा हृताः
ईदृशानां सहस्राणि विशिष्टानाम अथॊ पुनः
मयैकेन निरस्तानि ससैन्यानि रणाजिरे
तवां पराप्य वैरपुरुषं कुरूणाम अनयॊ महान
उपस्थितॊ विनाशाय यतस्व पुरुषॊ भव
युध्यस्व पार्थं समरे येन विस्पर्धसे सह
दरक्ष्यामि तवां विनिर्मुक्तम अस्माद युद्धात सुदुर्मते
तम उवाच ततॊ राजा धार्तराष्ट्रॊ महामनाः
माम अवेक्षस्व गाङ्गेय कार्यं हि महद उद्यतम
चिन्त्यताम इदम एवाग्रे मम निःश्रेयसं परम
उभाव अपि भवन्तौ मे महत कर्म करिष्यतः
भूयश च शरॊतुम इच्छामि परेषां रथसत्तमान
ये चैवातिरथास तत्र तथैव रथयूथपाः
बलाबलम अमित्राणां शरॊतुम इच्छामि कौरव
परभातायां रजन्यां वै इदं युद्धं भविष्यति
एते रथास ते संख्यातास तथैवातिरथा नृप
य चाप्य अर्धरथा राजन पाण्डवानाम अतः शृणु
यदि कौतूहलं ते ऽदय पाण्डवानां बले नृप
रथसंख्यां महाबाहॊ सहैभिर वसुधाधिपैः
सवयं राजा रथॊदारः पाण्डवः कुन्तिनन्दनः
अग्निवत समरे तात चरिष्यति न संशयः
भीमसेनस तु राजेन्द्र रथॊ ऽषट गुणसंमितः
नागायुत बलॊ मानी तेजसा न स मानुषः
माद्रीपुत्रौ तु रथिनौ दवाव एव पुरुषर्षभौ
अश्विनाव इव रूपेण तेजसा च समन्वितौ
एते चमूमुखगताः समरन्तः कलेशम आत्मनः
रुद्रवत परचरिष्यन्ति तत्र मे नास्ति संशयः
सर्व एव महात्मानः शालस्कन्धा इवॊद्गताः
परादेशेनाधिकाः पुम्भिर अन्यैस ते च परमाणतः
सिंहसंहननाः सर्वे पाण्डुपुत्रा महाबलाः
चरितब्रह्म चर्याश च सर्वे चातितपस्विनः
हरीमन्तः पुरुषव्याघ्रा वयाघ्रा इव बलॊत्कटाः
जवे परहारे संमर्दे सर्व एवातिमानुषाः
सर्वे जितमहीपाला दिग जये भरतर्षभ
न चैषां पुरुषाः के चिद आयुधानि गदाः शरान
विषहन्ति सदा कर्तुम अधिज्यान्य अपि कौरव
उद्यन्तुं वा गदां गुर्वीं शरान वापि परकर्षितुम
जवे लक्ष्यस्य हरणे भॊज्ये पांसुविकर्षणे
बलैर अपि भवन्तस तैः सर्व एव विशेषिताः
ते ते सैन्यं समासाद्य वयाघ्रा इव बलॊत्कटाः
विध्वंसयिष्यन्ति रणे मा सम तैः सह संगमः
एकैकशस ते संग्रामे हन्युः सर्वान महीक्षितः
परत्यक्षं तव राजेन्द्र राजसूये यथाभवत
दरौपद्याश च परिक्लेशं दयूते च परुषा गिरः
ते संस्मरन्तः संग्रामे विचरिष्यन्ति कालवत
लॊहिताक्षॊ गुडा केशॊ नारायण सहायवान
उभयॊः सेनयॊर वीर रथॊ नास्तीह तादृशः
न हि देवेषु वा पूर्वं दानवेषूरगेषु वा
राक्षसेष्व अथ यक्षेषु नरेषु कुत एव तु
भूतॊ ऽथ व भविष्यॊ वा रथः कश चिन मया शरुतः
समायुक्तॊ महाराज यथा पार्थस्य धीमतः
वासुदेवश च संयन्ता यॊधा चैव धनंजयः
गाण्डीवं च धनुर दिव्यं ते चाश्वा वातरंहसः
अभेद्यं कवचं दिव्यम अक्षय्यौ च महेषुधी
अस्त्रग्रामश च माहेन्द्रॊ रौद्रः कौबेर एव च
याम्यश च वारुणश चैव गदाश चॊग्रप्रदर्शनाः
वज्रादीनि च मुख्यानि नानाप्रहरणानि वै
दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम
हतान्य एकरथेनाजौ कस तस्य सदृशॊ रथः
एष हन्याद धि संरम्भी बलवान सत्यविक्रमः
तव सेनां महाबाहुः सवां चैव परिपालयन
अहं चैनं पत्युदियामाचार्यॊ वा धनंजयम
न तृतीयॊ ऽसति राजेन्द्र सेनयॊर उभयॊर अपि
य एनं शरवर्षाणि वर्षन्तम उदियाद रथी
जीमूत इव घर्मान्ते महावातसमीरितः
समायुक्तस तु कौन्तेयॊ वासुदेवसहायवान
तरुणश च कृती चैव जीर्णाव आवाम उभाव अपि
एतच छरुत्वा तु भीष्मस्य राज्ञां दध्वंसिरे तदा
काञ्चनाङ्गदिनः पीना भुजाश चन्दनरूषिताः
मनॊभिः सह सावेगैः संस्मृत्य च पुरातनम
सामर्थ्यं पाण्डवेयानां यथा परत्यक्षदर्शनात
[भीस्म]
दरौपदेया महाराज सर्वे पञ्च महारथाः
वैराटिर उत्तरश चैव रथॊ मम महान मतः
अभिमन्युर महाराज रथयूथप यूथपः
समः पार्थेन समरे वासुदेवेन वा भवेत
लघ्व अस्त्रश चित्रयॊधी च मनस्वी दृढविक्रमः
संस्मरन वै परिक्लेशं सवपितुर विक्रमिष्यति
सात्यकिर माधवः शूरॊ रथयूथप यूथपः
एष वृष्णिप्रवीराणाम अमर्षी जितसाध्वसः
उत्तमौजास तथा राजन रथॊ मम महान मतः
युधामन्युश च विक्रान्तॊ रथॊदारॊ नरर्षभः
एतेषां बहुसाहस्रा रथा नागा हयास तथा
यॊत्स्यन्ते ते तनुं तयक्त्वा कुन्तीपुत्र परियेप्सया
पाण्डवैः सह राजेन्द्र तव सेनासु भारत
अग्निमारुतवद राजन्न आह्वयन्तः परस्परम
अजेयौ समरे वृद्धौ विराटद्रुपदाव उभौ
महारथौ महावीर्यौ मतौ मे पुरुषर्षभौ
वयॊवृद्धाव अपि तु तौ कषत्रधर्मपरायणौ
यतिष्येते परं शक्त्या सथितौ वीर गते पथि
संबन्धकेन राजेन्द्र तौ तु वीर्यबलान्वयात
आर्य वृत्तौ महेष्वासौ सनेहपाशसिताव उभौ
कारणं पराप्य तु नराः सर्व एव महाभुजाः
शूरा वा कातरा वापि भवन्ति नरपुंगव
एकायनगताव एतौ पार्थेन दृढभक्तिकौ
तयक्त्वा पराणान परं शक्त्या घटितारौ नराधिप
पृथग अक्षौहिणीभ्यां ताव उभौ संयति दारुणौ
संबन्धिभावं रक्षन्तौ महत कर्म करिष्यतः
लॊकवीरौ महेष्वासौ तयक्तात्मानौ च भारत
परत्ययम्परिरक्षन्तौ महत कर्म करिष्यतः
[भीस्म]
पाञ्चालराजस्य सुतॊ राजन परपुरंजयः
शिखण्डी रथमुख्यॊ मे मतः पार्थस्य भारत
एष यॊत्स्यति संग्रामे नाशयन पूर्वसंस्थितिम
परं यशॊ विप्रथयंस तव सेनासु भारत
एतस्य बहुलाः सेनाः पाञ्चालाश च परभद्रकाः
तेनासौ रथवंशेन महत कर्म करिष्यति
धृष्टद्युम्नश च सेनानीः सर्वसेनासु भारत
मतॊ मे ऽतिरथॊ राजन दरॊणशिष्यॊ महारथः
एष यॊत्स्यति संग्रामे सूदयन वै परान रणे
भगवान इव संक्रुद्धः पिनाकी युगसंक्षये
एतस्य तद्रथानीकं कथयन्ति रणप्रियाः
बहुत्वात सागरप्रख्यं देवानाम इव संयुगे
कषत्रधर्मा तु राजेन्द्र मतॊ मे ऽरधरथॊ नृप
धृष्टद्युम्नस्य तनयॊ बाल्यान नातिकृत शरमः
शिशुपाल सुतॊ वीरश चेदिराजॊ महारथः
धृष्टकेतुर महेष्वासः संबन्धी पाण्डवस्य ह
एष चेदिपतिः शूरः सह पुत्रेण भारत
महारथेनासुकरं महत कर्म करिष्यति
कषत्रधर्मरतॊ मह्यं मतः परपुरंजयः
कषत्रदेवस तु राजेन्द्र पाण्डवेषु रथॊत्तमः
जयन्तश चामितौजाश च सत्यजिच च महारथः
महारथा महात्मानः सर्वे पाञ्चाल सत्तमाः
यॊत्स्यन्ते समरे तात संरब्धा इव कुञ्जराः
अजॊ भॊजश च विक्रान्तौ पाण्डवेषु महारथौ
पाण्डवानां सहायार्थे परं शक्थ्या यतिष्यतः
शीघ्रास्त्रौ चित्रयॊद्धारौ कृतिनौ दृढविक्रमौ
केकयाः पञ्च राजेन्द्र भरातरॊ युद्धदुर्मदाः
सर्व एते रथॊदाराः सर्वे लॊहितक धवजाः
काशिकः सुकुमारश च नीलॊ यश चापरॊ नृपः
सूर्यदत्तश च शङ्खश च मदिराश्वश च नामतः
सर्व एते रथॊदाराः सर्वे चाहवलक्षणाः
सर्वास्त्रविदुषः सर्वे महात्मानॊ मता मम
वार्धक्षेमिर महाराज रथॊ मम महान मतः
चित्रायुधश च नृपतिर मतॊ मे रथसत्तमः
स हि संग्रामशॊभी च भक्तश चापि किरीटिनः
चेकितानः सत्यधृतिः पाण्डवानां महारथौ
दवाव इमौ पुरुषव्याघौ रथॊदारौ मतौ मम
वयाघ्रदत्तश च राजेन्द्र चन्द्र सेनश च भारत
मतौ मम रथॊदारौ पाण्डवानां न संशयः
सेना बिन्दुश च राजेन्द्र करॊधहन्ता च नामतः
यः समॊ वासुदेवेन भीमसेनेन चाभिभूः
स यॊत्स्यतीह विक्रम्य समरे तव सैनिकैः
मां दरॊणं च कृपं चैव यथा संमन्यते भवान
तथा स समरश्लाघी मन्तव्यॊ रथसत्तमः
काश्यः परमशीघ्रास्त्रः शलाघनीयॊ रथॊत्तमः
रथ एकगुणॊ मह्यं मतः परपुरंजयः
अयं च युधि विक्रान्तॊ मन्तव्यॊ ऽषट गुणॊ रथः
सत्यजित समरश्लाघी दरुपदस्यात्मजॊ युवा
गतः सॊ ऽतिरथत्वं हि धृष्टद्युम्नेन संमितः
पाण्डवानां यशः कामः परं कर्म करिष्यति
अनुरक्तश च शूरश च रथॊ ऽयम अपरॊ महान
पाण्ड्य राजॊ महावीर्यः पाण्डवानां धुरंधरः
दृढधन्वा महेष्वासः पाण्डवानां रथॊत्तमः
शरेणिमान कौरवश्रेष्ठ वसु दानश च पार्थिवः
उभाव एताव अतिरथौ मतौ मम परंतप
[भीस्म]
रॊचमानॊ महाराज पाण्डवानां महारथः
यॊत्स्यते ऽमरवत संख्ये परसैन्येषु भारत
पुरुजित कुन्तिभॊजश च महेष्वासॊ महाबलः
मातुलॊ भीमसेनस्य स च मे ऽतिरथॊ मतः
एष वीरॊ महेष्वासः कृती च निपुणश च ह
चित्रयॊधी च शक्तश च मतॊ मे रथपुंगवः
स यॊत्स्यति हि विक्रम्य मघवान इव दानवैः
यॊधाश चास्य परिख्याताः सर्वे युद्धविशारदाः
भागिनेय कृते वीरः स करिष्यति संगरे
सुमहत कर्म पाण्डूनां सथितः परियहिते नृपः
भैमसेनिर महाराज हैडिम्बॊ राक्षसेश्वरः
मतॊ मे बहु मायावी रथयूथप यूथपः
यॊत्स्यते समरे तात मायाभिः समरप्रियः
ये चास्य राक्षसाः शूराः सचिवा वशवर्तिनः
एते चान्ये च बहवॊ नानाजनपदेश्वराः
समेताः पाण्डवस्यार्थे वासुदेव पुरॊगमाः
एते पराधान्यतॊ राजन पाण्डवस्य महात्मनः
रथाश चातिरथाश चैव ये चाप्य अर्धरथा मताः
नेष्यन्ति समरे सेनां भीमां यौधिष्ठिरीं नृप
महेन्द्रेणेव वीरेण पाल्यमानां किरीटिना
तैर अहं समरे वीर तवाम आयद्भिर जयैषिभिः
यॊत्स्यामि जयम आकाङ्क्षन्न अथ वा निधनं रणे
पार्थं च वासुदेवं च चक्रगाण्डीवधारिणौ
संध्यागताव इवार्केन्दू समेष्ये पुरुषॊत्तमौ
ये चैव ते रथॊदाराः पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः
सह सैन्यान अहं तांश च परतीयां रणमूर्धनि
एते रथाश चातिरथाश च तुभ्यं; यथा परधानं नृप कीर्तिता मया
तथा राजन्न अर्धरथाश च के चित; तथैव तेषाम अपि कौरवेन्द्र
अर्जुनं वासुदेवं च ये चान्ये तत्र पार्थिवाः
सर्वान आवारयिष्यामि यावद दरक्ष्यामि भारत
पाञ्चाल्यं तु महाबाहॊ नाहं हन्यां शिखण्डिनम
उद्यतेषुम अभिप्रेक्ष्य परतियुध्यन्तम आहवे
लॊकस तद वेद यद अहं पितुः परियचिकीर्षया
पराप्तं राज्यं परित्यज्य बरह्मचर्ये धृतव्रतः
चित्राङ्गदं कौरवाणाम अहं राज्ये ऽभयषेचयम
विचित्रवीर्यं च शिशुं यौवराज्ये ऽभयषेचयम
देवव्रतत्वं विख्याप्य पृथिव्यां सर्वराजसु
नैव हन्यां सत्रियं जातु न सत्रीपूर्वं कथं चन
स हि सत्रीपूर्वकॊ राजञ शिखण्डी यदि ते शरुतः
कन्या भूत्वा पुमाञ जातॊ न यॊत्स्ये तेन भारत
सर्वांस तव अन्यान हनिष्यामि पार्थिवान भरतर्षभ
यान समेष्यामि समरे न तु कुन्तीसुतान नृप
दुर्यॊधन उवाच
किमर्थं भरतश्रेष्ठ न हन्यास तवं शिखण्डिनम
उद्यतेषुम अथॊ दृष्ट्वा समरेष्व आततायिनम
पूर्वम उक्त्वा महाबाहॊ पाण्डवान सह सॊमकैः
वधिष्यामीति गाङ्गेय तन मे बरूहि पितामह
भीष्म उवाच
शृणु दुर्यॊधन कथां सहैभिर वसुधाधिपैः
यदर्थं युधि संप्रेक्ष्य नाहं हन्यां शिखण्डिनम
महाराजॊ मम पिता शंतनुर भरतर्षभः
दिष्टान्तं पराप धर्मात्मा समये पुरुषर्षभ
ततॊ ऽहं भरतश्रेष्ठ परतिज्ञां परिपालयन
चित्राङ्गदं भरातरं वै महाराज्ये ऽभयषेचयम
तस्मिंश च निधनं पराप्ते सत्यवत्या मते सथितः
विचित्रवीर्यं राजानम अभ्यषिञ्चं यथाविधि
मयाभिषिक्तॊ राजेन्द्र यवीयान अपि धर्मतः
विचित्रवीर्यॊ धर्मात्मा माम एव समुदैक्षत
तस्य दारक्रियां तात चिकीर्षुर अहम अप्य उत
अनुरूपाद इव कुलाद इति चिन्त्य मनॊ दधे
तथाश्रौषं महाबाहॊ तिस्रः कन्याः सवयंवरे
रूपेणाप्रतिमाः सर्वाः काशिराजसुतास तदा
अम्बा चैवाम्बिका चैव तथैवाम्बालिकापरा
राजानश च समाहूताः पृथिव्यां भरतर्षभ
अम्बा जयेष्ठाभवत तासाम अम्बिका तव अथ मध्यमा
अम्बालिका च राजेन्द्र राजकन्या यवीयसी
सॊ ऽहम एकरथेनैव गतः काशिपतेः पुरीम
अपश्यं ता महाबाहॊ तिस्रः कन्याः सवलंकृताः
राज्ञश चैव समावृत्तान पार्थिवान पृथिवीपते
ततॊ ऽहं तान नृपान सर्वान आहूय समरे सथितान
रथम आरॊपयां चक्रे कन्यास ता भरतर्षभ
वीर्यशुल्काश च ता जञात्वा समारॊप्य रथं तदा
अवॊचं पार्थिवान सर्वान अहं तत्र समागतान
भीष्मः शांतनवः कन्या हरतीति पुनः पुनः
ते यतध्वं परं शक्त्या सर्वे मॊक्षाय पार्थिवाः
परसह्य हि नयाम्य एष मिषतां वॊ नराधिपाः
ततस ते पृथिवीपालाः समुत्पेतुर उदायुधाः
यॊगॊ यॊग इति करुद्धाः सारथींश चाप्य अचॊदयन
ते रथैर मेघसंकाशैर गजैश च गजयॊधिनः
पृष्ठ्यैश चाश्वैर महीपालाः समुत्पेतुर उदायुधाः
ततस ते मां महीपालाः सर्व एव विशां पते
रथव्रातेन महता सर्वतः पर्यवारयन
तान अहं शरवर्षेण महता परत्यवारयम
सर्वान नृपांश चाप्य अजयं देवराड इव दानवान
तेषाम आतपतां चित्रान धवजान हेमपरिष्कृतान
एकैकेन हि बाणेन भूमौ पातितवान अहम
हयांश चैषां गजांश चैव सारथींश चाप्य अहं रणे
अपातयं शरैर दीप्तैः परहसन पुरुषर्षभ
ते निवृत्ताश च भग्नाश च दृष्ट्वा तल लाघवं मम
अथाहं हास्तिनपुरम आयां जित्वा महीक्षितः
अतॊ ऽहं ताश च कन्या वै भरातुर अर्थाय भारत
तच च कर्म महाबाहॊ सत्यवत्यै नयवेदयम
भीष्म उवाच
ततॊ ऽहं भरतश्रेष्ठ मातरं वीरमातरम
अभिगम्यॊपसंगृह्य दाशेयीम इदम अब्रुवम
इमाः काशिपतेः कन्या मया निर्जित्य पार्थिवान
विचित्रवीर्यस्य कृते वीर्यशुल्का उपार्जिताः
ततॊ मूर्धन्य उपाघ्राय पर्यश्रुनयना नृप
आह सत्यवती हृष्टा दिष्ट्या पुत्र जितं तवया
सत्यवत्यास तव अनुमते विवाहे समुपस्थिते
उवाच वाक्यं सव्रीडा जयेष्ठा काशिपतेः सुता
भीष्म तवम असि धर्मज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः
शरुत्वा च धर्म्यं वचनं मह्यं कर्तुम इहार्हसि
मया शाल्वपतिः पूर्वं मनसाभिवृतॊ वरः
तेन चास्मि वृता पूर्वं रहस्य अविदिते पितुः
कथं माम अन्यकामां तवं राजञ शास्त्रम अधीत्य वै
वासयेथा गृहे भीष्म कौरवः सन विशेषतः
एतद बुद्ध्या विनिश्चित्य मनसा भरतर्षभ
यत कषमं ते महाबाहॊ तद इहारब्धुम अर्हसि
स मां परतीक्षते वयक्तं शाल्वराजॊ विशां पते
कृपां कुरु महाबाहॊ मयि धर्मभृतां वर
तवं हि सत्यव्रतॊ वीर पृथिव्याम इति नः शरुतम
भीष्म उवाच
ततॊ ऽहं समनुज्ञाप्य कालीं सत्यवतीं तदा
मन्त्रिणश च दविजांश चैव तथैव च पुरॊहितान
समनुज्ञासिषं कन्यां जयेष्ठाम अम्बां नराधिप
अनुज्ञाता ययौ सा तु कन्या शाल्वपतेः पुरम
वृद्धैर दविजातिभिर गुप्ता धात्र्या चानुगता तदा
अतीत्य च तम अध्वानम आससाद नराधिपम
सा तम आसाद्य राजानं शाल्वं वचनम अब्रवीत
आगताहं महाबाहॊ तवाम उद्दिश्य महाद्युते
ताम अब्रवीच छाल्वपतिः समयन्न इव विशां पते
तवयान्यपूर्वया नाहं भार्यार्थी वरवर्णिनि
गच्छ भद्रे पुनस तत्र सकाशं भारतस्य वै
नाहम इच्छामि भीष्मेण गृहीतां तवां परसह्य वै
तवं हि निर्जित्य भीष्मेण नीता परीतिमती तदा
परामृश्य महायुद्धे निर्जित्य पृथिवीपतीन
नाहं तवय्य अन्यपूर्वायां भार्यार्थी वरवर्णिनि
कथम अस्मद्विधॊ राजा परपूर्वां परवेशयेत
नारीं विदितविज्ञानः परेषां धर्मम आदिशन
यथेष्टं गम्यतां भद्रे मा ते कालॊ ऽतयगाद अयम
अम्बा तम अब्रवीद राजन्न अनङ्गशरपीडिता
मैवं वद महीपाल नैतद एवं कथं चन
नास्मि परीतिमती नीता भीष्मेणामित्रकर्शन
बलान नीतास्मि रुदती विद्राव्य पृथिवीपतीन
भजस्व मां शाल्वपते भक्तां बालाम अनागसम
भक्तानां हि परित्यागॊ न धर्मेषु परशस्यते
साहम आमन्त्र्य गाङ्गेयं समरेष्व अनिवर्तिनम
अनुज्ञाता च तेनैव तवैव गृहम आगता
न स भीष्मॊ महाबाहुर माम इच्छति विशां पते
भरातृहेतॊः समारम्भॊ भीष्मस्येति शरुतं मया
भगिन्यौ मम ये नीते अम्बिकाम्बालिके नृप
परादाद विचित्रवीर्याय गाङ्गेयॊ हि यवीयसे
यथा शाल्वपते नान्यं नरं धयामि कथं चन
तवाम ऋते पुरुषव्याघ्र तथा मूर्धानम आलभे
न चान्यपूर्वा राजेन्द्र तवाम अहं समुपस्थिता
सत्यं बरवीमि शाल्वैतत सत्येनात्मानम आलभे
भजस्व मां विशालाक्ष सवयं कन्याम उपस्थिताम
अनन्यपूर्वां राजेन्द्र तवत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणीम
ताम एवं भाषमाणां तु शाल्वः काशिपतेः सुताम
अत्यजद भरतश्रेष्ठ तवचं जीर्णाम इवॊरगः
एवं बहुविधैर वाक्यैर याच्यमानस तयानघ
नाश्रद्दधच छाल्वपतिः कन्याया भरतर्षभ
ततः सा मन्युनाविष्टा जयेष्ठा काशिपतेः सुता
अब्रवीत साश्रुनयना बाष्पविह्वलया गिरा
तवया तयक्ता गमिष्यामि यत्र यत्र विशां पते
तत्र मे सन्तु गतयः सन्तः सत्यं यथाब्रुवम
एवं संभाषमाणां तु नृशंसः शाल्वराट तदा
पर्यत्यजत कौरव्य करुणं परिदेवतीम
गच्छ गच्छेति तां शाल्वः पुनः पुनर अभाषत
बिभेमि भीष्मात सुश्रॊणि तं च भीष्मपरिग्रहः
एवम उक्ता तु सा तेन शाल्वेनादीर्घदर्शिना
निश्चक्राम पुराद दीना रुदती कुररी यथा
भीष्म उवाच
सा निष्क्रमन्ती नगराच चिन्तयाम आस भारत
पृथिव्यां नास्ति युवतिर विषमस्थतरा मया
बान्धवैर विप्रहीनास्मि शाल्वेन च निराकृता
न च शक्यं पुनर गन्तुं मया वारणसाह्वयम
अनुज्ञातास्मि भीष्मेण शाल्वम उद्दिश्य कारणम
किं नु गर्हाम्य अथात्मानम अथ भीष्मं दुरासदम
आहॊस्वित पितरं मूढं यॊ मे ऽकार्षीत सवयंवरम
ममायं सवकृतॊ दॊषॊ याहं भीष्मरथात तदा
परवृत्ते वैशसे युद्धे शाल्वार्थं नापतं पुरा
तस्येयं फलनिर्वृत्तिर यद आपन्नास्मि मूढवत
धिग भीष्मं धिक च मे मन्दं पितरं मूढचेतसम
येनाहं वीर्यशुल्केन पण्यस्त्रीवत परवेरिता
धिङ मां धिक शाल्वराजानं धिग धातारम अथापि च
येषां दुर्नीतभावेन पराप्तास्म्य आपदम उत्तमाम
सर्वथा भागधेयानि सवानि पराप्नॊति मानवः
अनयस्यास्य तु मुखं भीष्मः शांतनवॊ मम
सा भीष्मे परतिकर्तव्यम अहं पश्यामि सांप्रतम
तपसा वा युधा वापि दुःखहेतुः स मे मतः
कॊ नु भीष्मं युधा जेतुम उत्सहेत महीपतिः
एवं सा परिनिश्चित्य जगाम नगराद बहिः
आश्रमं पुण्यशीलानां तापसानां महात्मनाम
ततस ताम अवसद रात्रिं तापसैः परिवारिता
आचख्यौ च यथावृत्तं सर्वम आत्मनि भारत
विस्तरेण महाबाहॊ निखिलेन शुचिस्मिता
हरणं च विसर्गं च शाल्वेन च विसर्जनम
ततस तत्र महान आसीद बराह्मणः संशितव्रतः
शैखावत्यस तपॊवृद्धः शास्त्रे चारण्यके गुरुः
आर्तां ताम आह स मुनिः शैखावत्यॊ महातपाः
निःश्वसन्तीं सतीं बालां दुःखशॊकपरायणाम
एवंगते किं नु भद्रे शक्यं कर्तुं तपस्विभिः
आश्रमस्थैर महाभागैस तपॊनित्यैर महात्मभिः
सा तव एनम अब्रवीद राजन करियतां मदनुग्रहः
परव्राजितुम इहेच्छामि तपस तप्स्यामि दुश्चरम
मयैवैतानि कर्माणि पूर्वदेहेषु मूढया
कृतानि नूनं पापानि तेषाम एतत फलं धरुवम
नॊत्सहेयं पुनर गन्तुं सवजनं परति तापसाः
परत्याख्याता निरानन्दा शाल्वेन च निराकृता
उपदिष्टम इहेच्छामि तापस्यं वीतकल्मषाः
युष्माभिर देवसंकाशाः कृपा भवतु वॊ मयि
स ताम आश्वासयत कन्यां दृष्टान्तागमहेतुभिः
सान्त्वयाम आस कार्यं च परतिजज्ञे दविजैः सह
भीष्म उवाच
ततस ते तापसाः सर्वे कार्यवन्तॊ ऽभवंस तदा
तां कन्यां चिन्तयन्तॊ वै किं कार्यम इति धर्मिणः
के चिद आहुः पितुर वेश्म नीयताम इति तापसाः
के चिद अस्मदुपालम्भे मतिं चक्रुर दविजॊत्तमाः
के चिच छाल्वपतिं गत्वा नियॊज्यम इति मेनिरे
नेति के चिद वयवस्यन्ति परत्याख्याता हि तेन सा
एवंगते किं नु शक्यं भद्रे कर्तुं मनीषिभिः
पुनर ऊचुश च ते सर्वे तापसाः संशितव्रताः
अलं परव्रजितेनेह भद्रे शृणु हितं वचः
इतॊ गच्छस्व भद्रं ते पितुर एव निवेशनम
परतिपत्स्यति राजा स पिता ते यद अनन्तरम
तत्र वत्स्यसि कल्याणि सुखं सर्वगुणान्विता
न च ते ऽनया गतिर नयाय्या भवेद भद्रे यथा पिता
पतिर वापि गतिर नार्याः पिता वा वरवर्णिनि
गतिः पतिः समस्थाया विषमे तु पिता गतिः
परव्रज्या हि सुदुःखेयं सुकुमार्या विशेषतः
राजपुत्र्याः परकृत्या च कुमार्यास तव भामिनि
भद्रे दॊषा हि विद्यन्ते बहवॊ वरवर्णिनि
आश्रमे वै वसन्त्यास ते न भवेयुः पितुर गृहे
ततस तु ते ऽबरुवन वाक्यं बराह्मणास तां तपस्विनीम
तवाम इहैकाकिनीं दृष्ट्वा निजने गहने वने
परार्थयिष्यन्ति राजेन्द्रास तस्मान मैवं मनः कृथाः
अम्बॊवाच
न शक्यं काशिनगरीं पुनर गन्तुं पितुर गृहान
अवज्ञाता भविष्यामि बान्धवानां न संशयः
उषिता हय अन्यथा बाल्ये पितुर वेश्मनि तापसाः
नाहं गमिष्ये भद्रं वस तत्र यत्र पिता मम
तपस तप्तुम अभीप्सामि तापसैः परिपालिता
यथा परे ऽपि मे लॊके न सयाद एवं महात्ययः
दौर्भाग्यं बराह्मणश्रेष्ठास तस्मात तप्स्याम्य अहं तपः
भीष्म उवाच
इत्य एवं तेषु विप्रेषु चिन्तयत्सु तथा तथा
राजर्षिस तद वनं पराप्तस तपस्वी हॊत्रवाहनः
ततस ते तापसाः सर्वे पूजयन्ति सम तं नृपम
पूजाभिः सवागताद्याभिर आसनेनॊदकेन च
तस्यॊपविष्टस्य ततॊ विश्रान्तस्यॊपशृण्वतः
पुनर एव कथां चक्रुः कन्यां परति वनौकसः
अम्बायास तां कथां शरुत्वा काशिराज्ञश च भारत
स वेपमान उत्थाय मातुर अस्याः पिता तदा
तां कन्याम अङ्गम आरॊप्य पर्याश्वासयत परभॊ
स ताम अपृच्छत कार्त्स्न्येन वयसनॊत्पत्तिम आदितः
सा च तस्मै यथावृत्तं विस्तरेण नयवेदयत
ततः स राजर्षिर अभूद दुःखशॊकसमन्वितः
कार्यं च परतिपेदे तन मनसा सुमहातपाः
अब्रवीद वेपमानश च कन्याम आर्तां सुदुःखितः
मा गाः पितृगृहं भद्रे मातुस ते जनकॊ हय अहम
दुःखं छेत्स्यामि ते ऽहं वै मयि वर्तस्व पुत्रिके
पर्याप्तं ते मनः पुत्रि यद एवं परिशुष्यसि
गच्छ मद्वचनाद रामं जामदग्न्यं तपस्विनम
रामस तव महद दुःखं शॊकं चापनयिष्यति
हनिष्यति रणे भीष्मं न करिष्यति चेद वचः
तं गच्छ भार्गवश्रेष्ठं कालाग्निसमतेजसम
परतिष्ठापयिता स तवां समे पथि महातपाः
ततस तु सस्वरं बाष्पम उत्सृजन्ती पुनः पुनः
अब्रवीत पितरं मातुः सा तदा हॊत्रवाहनम
अभिवादयित्वा शिरसा गमिष्ये तव शासनात
अपि नामाद्य पश्येयम आर्यं तं लॊकविश्रुतम
कथं च तीव्रं दुःखं मे हनिष्यति स भार्गवः
एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुम अथ यास्यामि तत्र वै
हॊत्रवाहन उवाच
रामं दरक्ष्यसि वत्से तवं जामदग्न्यं महावने
उग्रे तपसि वर्तन्तं सत्यसंधं महाबलम
महेन्द्रे वै गिरिश्रेष्ठे रामं नित्यम उपासते
ऋषयॊ वेदविदुषॊ गन्धर्वाप्सरसस तथा
तत्र गच्छस्व भद्रं ते बरूयाश चैनं वचॊ मम
अभिवाद्य पूर्वं शिरसा तपॊवृद्धं दृढव्रतम
बरूयाश चैनं पुनर भद्रे यत ते कार्यं मनीषितम
मयि संकीर्तिते रामः सर्वं तत ते करिष्यति
मम रामः सखा वत्से परीतियुक्तः सुहृच च मे
जमदग्निसुतॊ वीरः सर्वशस्त्रभृतां वरः
एवं बरुवति कन्यां तु पार्थिवे हॊत्रवाहने
अकृतव्रणः परादुरासीद रामस्यानुचरः परियः
ततस ते मुनयः सर्वे समुत्तस्थुः सहस्रशः
स च राजा वयॊवृद्धः सृञ्जयॊ हॊत्रवाहनः
ततः पृष्ट्वा यथान्यायम अन्यॊन्यं ते वनौकसः
सहिता भरतश्रेष्ठ निषेदुः परिवार्य तम
ततस ते कथयाम आसुः कथास तास ता मनॊरमाः
कान्ता दिव्याश च राजेन्द्र परीतिहर्षमुदा युताः
ततः कथान्ते राजर्षिर महात्मा हॊत्रवाहनः
रामं शरेष्ठं महर्षीणाम अपृच्छद अकृतव्रणम
कव संप्रति महाबाहॊ जामदग्न्यः परतापवान
अकृतव्रण शक्यॊ वै दरष्टुं वेदविदां वरः
अकृतव्रण उवाच
भवन्तम एव सततं रामः कीर्तयति परभॊ
सृञ्जयॊ मे परियसखॊ राजर्षिर इति पार्थिव
इह रामः परभाते शवॊ भवितेति मतिर मम
दरष्टास्य एनम इहायान्तं तव दर्शनकाङ्क्षया
इयं च कन्या राजर्षे किमर्थं वनम आगता
कस्य चेयं तव च का भवतीच्छामि वेदितुम
हॊत्रवाहन उवाच
दौहित्रीयं मम विभॊ काशिराजसुता शुभा
जयेष्ठा सवयंवरे तस्थौ भगिनीभ्यां सहानघ
इयम अम्बेति विख्याता जयेष्ठा काशिपतेः सुता
अम्बिकाम्बालिके तव अन्ये यवीयस्यौ तपॊधन
समेतं पार्थिवं कषत्रं काशिपुर्यां ततॊ ऽभवत
कन्यानिमित्तं बरह्मर्षे तत्रासीद उत्सवॊ महान
ततः किल महावीर्यॊ भीष्मः शांतनवॊ नृपान
अवाक्षिप्य महातेजास तिस्रः कन्या जहार ताः
निर्जित्य पृथिवीपालान अथ भीष्मॊ गजाह्वयम
आजगाम विशुद्धात्मा कन्याभिः सह भारत
सत्यवत्यै निवेद्याथ विवाहार्थम अनन्तरम
भरातुर विचित्रवीर्यस्य समाज्ञापयत परभुः
ततॊ वैवाहिकं दृष्ट्वा कन्येयं समुपार्जितम
अब्रवीत तत्र गाङ्गेयं मन्त्रिमध्ये दविजर्षभ
मया शाल्वपतिर वीर मनसाभिवृतः पतिः
न माम अर्हसि धर्मज्ञ परचित्तां परदापितुम
तच छरुत्वा वचनं भीष्मः संमन्त्र्य सह मन्त्रिभिः
निश्चित्य विससर्जेमां सत्यवत्या मते सथितः
अनुज्ञाता तु भीष्मेण शाल्वं सौभपतिं ततः
कन्येयं मुदिता विप्र काले वचनम अब्रवीत
विसर्जितास्मि भीष्मेण धर्मं मां परतिपादय
मनसाभिवृतः पूर्वं मया तवं पार्थिवर्षभ
परत्याचख्यौ च शाल्वॊ ऽपि चारित्रस्याभिशङ्कितः
सेयं तपॊवनं पराप्ता तापस्ये ऽभिरता भृशम
मया च परत्यभिज्ञाता वंशस्य परिकीर्तनात
अस्य दुःखस्य चॊत्पत्तिं भीष्मम एवेह मन्यते
अम्बॊवाच
भगवन्न एवम एवैतद यथाह पृथिवीपतिः
शरीरकर्ता मातुर मे सृञ्जयॊ हॊत्रवाहनः
न हय उत्सहे सवनगरं परतियातुं तपॊधन
अवमानभयाच चैव वरीडया च महामुने
यत तु मां भगवान रामॊ वक्ष्यति दविजसत्तम
तन मे कार्यतमं कार्यम इति मे भगवन मतिः
अकृतव्रण उवाच
दुःखद्वयम इदं भद्रे कतरस्य चिकीर्षसि
परतिकर्तव्यम अबले तत तवं वत्से बरवीहि मे
यदि सौभपतिर भद्रे नियॊक्तव्यॊ मते तव
नियॊक्ष्यति महात्मा तं रामस तवद्धितकाम्यया
अथापगेयं भीष्मं तं रामेणेच्छसि धीमता
रणे विनिर्जितं दरष्टुं कुर्यात तद अपि भार्गवः
सृञ्जयस्य वचः शरुत्वा तव चैव शुचिस्मिते
यद अत्रानन्तरं कार्यं तद अद्यैव विचिन्त्यताम
अम्बॊवाच
अपनीतास्मि भीष्मेण भगवन्न अविजानता
न हि जानाति मे भीष्मॊ बरह्मञ शाल्वगतं मनः
एतद विचार्य मनसा भवान एव विनिश्चयम
विचिनॊतु यथान्यायं विधानं करियतां तथा
भीष्मे वा कुरुशार्दूले शाल्वराजे ऽथ वा पुनः
उभयॊर एव वा बरह्मन यद युक्तं तत समाचर
निवेदितं मया हय एतद दुःखमूलं यथातथम
विधानं तत्र भगवन कर्तुम अर्हसि युक्तितः
अकृतव्रण उवाच
उपपन्नम इदं भद्रे यद एवं वरवर्णिनि
धर्मं परति वचॊ बरूयाः शृणु चेदं वचॊ मम
यदि तवाम आपगेयॊ वै न नयेद गजसाह्वयम
शाल्वस तवां शिरसा भीरु गृह्णीयाद रामचॊदितः
तेन तवं निर्जिता भद्रे यस्मान नीतासि भामिनि
संशयः शाल्वराजस्य तेन तवयि सुमध्यमे
भीष्मः पुरुषमानी च जितकाशी तथैव च
तस्मात परतिक्रिया युक्ता भीष्मे कारयितुं तवया
अम्बॊवाच
ममाप्य एष महान बरह्मन हृदि कामॊ ऽभिवर्तते
घातयेयं यदि रणे भीष्मम इत्य एव नित्यदा
भीष्मं वा शाल्वराजं वा यं वा दॊषेण गच्छसि
परशाधि तं महाबाहॊ यत्कृते ऽहं सुदुःखिता
भीष्म उवाच
एवं कथयताम एव तेषां स दिवसॊ गतः
रात्रिश च भरतश्रेष्ठ सुखशीतॊष्णमारुता
ततॊ रामः परादुरासीत परज्वलन्न इव तेजसा
शिष्यैः परिवृतॊ राजञ जटाचीरधरॊ मुनिः
धनुष्पाणिर अदीनात्मा खड्गं बिभ्रत परश्वधी
विरजा राजशार्दूल सॊ ऽभययात सृञ्जयं नृपम
ततस तं तापसा दृष्ट्वा स च राजा महातपाः
तस्थुः पराञ्जलयः सर्वे सा च कन्या तपस्विनी
पूजयाम आसुर अव्यग्रा मधुपर्केण भार्गवम
अर्चितश च यथायॊगं निषसाद सहैव तैः
ततः पूर्वव्यतीतानि कथयेते सम ताव उभौ
सृञ्जयश च स राजर्षिर जामदग्न्यश च भारत
ततः कथान्ते राजर्षिर भृगुश्रेष्ठं महाबलम
उवाच मधुरं काले रामं वचनम अर्थवत
रामेयं मम दौहित्री काशिराजसुता परभॊ
अस्याः शृणु यथातत्त्वं कार्यं कार्यविशारद
परमं कथ्यतां चेति तां रामः परत्यभाषत
ततः साभ्यगमद रामं जवलन्तम इव पावकम
सा चाभिवाद्य चरणौ रामस्य शिरसा शुभा
सपृष्ट्वा पद्मदलाभाभ्यां पाणिभ्याम अग्रतः सथिता
रुरॊद सा शॊकवती बाष्पव्याकुललॊचना
परपेदे शरणं चैव शरण्यं भृगुनन्दनम
राम उवाच
यथासि सृञ्जयस्यास्य तथा मम नृपात्मजे
बरूहि यत ते मनॊदुःखं करिष्ये वचनं तव
अम्बॊवाच
भगवञ शरणं तवाद्य परपन्नास्मि महाव्रत
शॊकपङ्कार्णवाद घॊराद उद्धरस्व च मां विभॊ
भीष्म उवाच
तस्याश च दृष्ट्वा रूपं च वयश चाभिनवं पुनः
सौकुमार्यं परं चैव रामश चिन्तापरॊ ऽभवत
किम इयं वक्ष्यतीत्य एवं विमृशन भृगुसत्तमः
इति दध्यौ चिरं रामः कृपयाभिपरिप्लुतः
कथ्यताम इति सा भूयॊ रामेणॊक्ता शुचिस्मिता
सर्वम एव यथातत्त्वं कथयाम आस भार्गवे
तच छरुत्वा जामदग्न्यस तु राजपुत्र्या वचस तदा
उवाच तां वरारॊहां निश्चित्यार्थविनिश्चयम
परेषयिष्यामि भीष्माय कुरुश्रेष्ठाय भामिनि
करिष्यति वचॊ धर्म्यं शरुत्वा मे स नराधिपः
न चेत करिष्यति वचॊ मयॊक्तं जाह्नवीसुतः
धक्ष्याम्य एनं रणे भद्रे सामात्यं शस्त्रतेजसा
अथ वा ते मतिस तत्र राजपुत्रि निवर्तते
तावच छाल्वपतिं वीरं यॊजयाम्य अत्र कर्मणि
अम्बॊवाच
विसर्जितास्मि भीष्मेण शरुत्वैव भृगुनन्दन
शाल्वराजगतं चेतॊ मम पूर्वं मनीषितम
सौभराजम उपेत्याहम अब्रुवं दुर्वचं वचः
न च मां परत्यगृह्णात स चारित्रपरिशङ्कितः
एतत सर्वं विनिश्चित्य सवबुद्ध्या भृगुनन्दन
यद अत्रौपयिकं कार्यं तच चिन्तयितुम अर्हसि
ममात्र वयसनस्यास्य भीष्मॊ मूलं महाव्रतः
येनाहं वशम आनीता समुत्क्षिप्य बलात तदा
भीष्मं जहि महाबाहॊ यत्कृते दुःखम ईदृशम
पराप्ताहं भृगुशार्दूल चराम्य अप्रियम उत्तमम
स हि लुब्धश च मानी च जितकाशी च भार्गव
तस्मात परतिक्रिया कर्तुं युक्ता तस्मै तवयानघ
एष मे हरियमाणाया भारतेन तदा विभॊ
अभवद धृदि संकल्पॊ घातयेयं महाव्रतम
तस्मात कामं ममाद्येमं राम संवर्तयानघ
जहि भीष्मं महाबाहॊ यथा वृत्रं पुरंदरः
भीष्म उवाच
एवम उक्तस तदा रामॊ जहि भीष्मम इति परभॊ
उवाच रुदतीं कन्यां चॊदयन्तीं पुनः पुनः
काश्ये कामं न गृह्णामि शस्त्रं वै वरवर्णिनि
ऋते बरह्मविदां हेतॊः किम अन्यत करवाणि ते
वाचा भीष्मश च शाल्वश च मम राज्ञि वशानुगौ
भविष्यतॊ ऽनवद्याङ्गि तत करिष्यामि मा शुचः
न तु शस्त्रं गरहीष्यामि कथं चिद अपि भामिनि
ऋते नियॊगाद विप्राणाम एष मे समयः कृतः
अम्बॊवाच
मम दुःखं भगवता वयपनेयं यतस ततः
तत तु भीष्मप्रसूतं मे तं जहीश्वर माचिरम
राम उवाच
काशिकन्ये पुनर बरूहि भीष्मस ते चरणाव उभौ
शिरसा वन्दनार्हॊ ऽपि गरहीष्यति गिरा मम
अम्बॊवाच
जहि भीष्मं रणे राम मम चेद इच्छसि परियम
परतिश्रुतं च यदि तत सत्यं कर्तुम इहार्हसि
भीष्म उवाच
तयॊः संवदतॊर एवं राजन रामाम्बयॊस तदा
अकृतव्रणॊ जामदग्न्यम इदं वचनम अब्रवीत
शरणागतां महाबाहॊ कन्यां न तयक्तुम अर्हसि
जहि भीष्मं रणे राम गर्जन्तम असुरं यथा
यदि भीष्मस तवयाहूतॊ रणे राम महामुने
निर्जितॊ ऽसमीति वा बरूयात कुर्याद वा वचनं तव
कृतम अस्या भवेत कार्यं कन्याया भृगुनन्दन
वाक्यं सत्यं च ते वीर भविष्यति कृतं विभॊ
इयं चापि परतिज्ञा ते तदा राम महामुने
जित्वा वै कषत्रियान सर्वान बराह्मणेषु परतिश्रुतम
बराह्मणः कषत्रियॊ वैश्यः शूद्रश चैव रणे यदि
बरह्मद्विड भविता तं वै हनिष्यामीति भार्गव
शरणं हि परपन्नानां भीतानां जीवितार्थिनाम
न शक्ष्यामि परित्यागं कर्तुं जीवन कथं चन
यश च कषत्रं रणे कृत्स्नं विजेष्यति समागतम
दृप्तात्मानम अहं तं च हनिष्यामीति भार्गव
स एवं विजयी राम भीष्मः कुरुकुलॊद्वहः
तेन युध्यस्व संग्रामे समेत्य भृगुनन्दन
राम उवाच
समराम्य अहं पूर्वकृतां परतिज्ञाम ऋषिसत्तम
तथैव च करिष्यामि यथा साम्नैव लप्स्यते
कार्यम एतन महद बरह्मन काशिकन्यामनॊगतम
गमिष्यामि सवयं तत्र कन्याम आदाय यत्र सः
यदि भीष्मॊ रणश्लाघी न करिष्यति मे वचः
हनिष्याम्य एनम उद्रिक्तम इति मे निश्चिता मतिः
न हि बाणा मयॊत्सृष्टाः सज्जन्तीह शरीरिणाम
कायेषु विदितं तुभ्यं पुरा कषत्रिय संगरे
भीष्म उवाच
एवम उक्त्वा ततॊ रामः सह तैर बरह्मवादिभिः
परयाणाय मतिं कृत्वा समुत्तस्थौ महामनाः
ततस ते ताम उषित्वा तु रजनीं तत्र तापसाः
हुताग्नयॊ जप्तजप्याः परतस्थुर मज्जिघांसया
अभ्यगच्छत ततॊ रामः सह तैर बराह्मणर्षभैः
कुरुक्षेत्रं महाराज कन्यया सह भारत
नयविशन्त ततः सर्वे परिगृह्य सरस्वतीम
तापसास ते महात्मानॊ भृगुश्रेष्ठपुरस्कृताः
भीष्म उवाच
ततस तृतीये दिवसे समे देशे वयवस्थितः
परेषयाम आस मे राजन पराप्तॊ ऽसमीति महाव्रतः
तम आगतम अहं शरुत्वा विषयान्तं महाबलम
अभ्यगच्छं जवेनाशु परीत्या तेजॊनिधिं परभुम
गां पुरस्कृत्य राजेन्द्र बराह्मणैः परिवारितः
ऋत्विग्भिर देवकल्पैश च तथैव च पुरॊहितैः
स माम अभिगतं दृष्ट्वा जामदग्न्यः परतापवान
परतिजग्राह तां पूजां वचनं चेदम अब्रवीत
भीष्म कां बुद्धिम आस्थाय काशिराजसुता तवया
अकामेयम इहानीता पुनश चैव विसर्जिता
विभ्रंशिता तवया हीयं धर्मावाप्तेः परावरात
परामृष्टां तवया हीमां कॊ हि गन्तुम इहार्हति
परत्याख्याता हि शाल्वेन तवया नीतेति भारत
तस्माद इमां मन्नियॊगात परतिगृह्णीष्व भारत
सवधर्मं पुरुषव्याघ्र राजपुत्री लभत्व इयम
न युक्तम अवमानॊ ऽयं कर्तुं राज्ञा तवयानघ
ततस तं नातिमनसं समुदीक्ष्याहम अब्रुवम
नाहम एनां पुनर दद्यां भरात्रे बरह्मन कथं चन
शाल्वस्याहम इति पराह पुरा माम इह भार्गव
मया चैवाभ्यनुज्ञाता गता सौभपुरं परति
न भयान नाप्य अनुक्रॊशान न लॊभान नार्थकाम्यया
कषत्रधर्मम अहं जह्याम इति मे वरतम आहितम
अथ माम अब्रवीद रामः करॊधपर्याकुलेक्षणः
न करिष्यसि चेद एतद वाक्यं मे कुरुपुंगव
हनिष्यामि सहामात्यं तवाम अद्येति पुनः पुनः
संरम्भाद अब्रवीद रामः करॊधपर्याकुलेक्षणः
तम अहं गीर्भिर इष्टाभिः पुनः पुनर अरिंदमम
अयाचं भृगुशार्दूलं न चैव परशशाम सः
तम अहं परणम्य शिरसा भूयॊ बराह्मणसत्तमम
अब्रुवं कारणं किं तद यत तवं यॊद्धुम इहेच्छसि
इष्वस्त्रं मम बालस्य भवतैव चतुर्विधम
उपदिष्टं महाबाहॊ शिष्यॊ ऽसमि तव भार्गव
ततॊ माम अब्रवीद रामः करॊधसंरक्तलॊचनः
जानीषे मां गुरुं भीष्म न चेमां परतिगृह्णसे
सुतां काश्यस्य कौरव्य मत्प्रियार्थं महीपते
न हि ते विद्यते शान्तिर अन्यथा कुरुनन्दन
गृहाणेमां महाबाहॊ रक्षस्व कुलम आत्मनः
तवया विभ्रंशिता हीयं भर्तारं नाभिगच्छति
तथा बरुवन्तं तम अहं रामं परपुरंजयम
नैतद एवं पुनर भावि बरह्मर्षे किं शरमेण ते
गुरुत्वं तवयि संप्रेक्ष्य जामदग्न्य पुरातनम
परसादये तवां भगवंस तयक्तैषा हि पुरा मया
कॊ जातु परभावां हि नारीं वयालीम इव सथिताम
वासयेत गृहे जानन सत्रीणां दॊषान महात्ययान
न भयाद वासवस्यापि धर्मं जह्यां महाद्युते
परसीद मा वा यद वा ते कार्यं तत कुरु माचिरम
अयं चापि विशुद्धात्मन पुराणे शरूयते विभॊ
मरुत्तेन महाबुद्धे गीतः शलॊकॊ महात्मना
गुरॊर अप्य अवलिप्तस्य कार्याकार्यम अजानतः
उत्पथप्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम
स तवं गुरुर इति परेम्णा मया संमानितॊ भृशम
गुरुवृत्तं न जानीषे तस्माद यॊत्स्याम्य अहं तवया
गुरुं न हन्यां समरे बराह्मणं च विशेषतः
विशेषतस तपॊवृद्धम एवं कषान्तं मया तव
युद्यतेषुम अथॊ दृष्ट्वा बराह्मणं कषत्रबन्धुवत
यॊ हन्यात समरे करुद्धॊ युध्यन्तम अपलायिनम
बरह्महत्या न तस्य सयाद इति धर्मेषु निश्चयः
कषत्रियाणां सथितॊ धर्मे कषत्रियॊ ऽसमि तपॊधन
यॊ यथा वर्तते यस्मिंस तथा तस्मिन परवर्तयन
नाधर्मं समवाप्नॊति नरः शरेयश च विन्दति
अर्थे वा यदि वा धर्मे समर्थॊ देशकालवित
अनर्थसंशयापन्नः शरेयान निःसंशयेन च
यस्मात संशयिते ऽरथे ऽसमिन यथान्यायं परवर्तसे
तस्माद यॊत्स्यामि सहितस तवया राम महाहवे
पश्य मे बाहुवीर्यं च विक्रमं चातिमानुषम
एवंगते ऽपि तु मया यच छक्यं भृगुनन्दन
तत करिष्ये कुरुक्षेत्रे यॊत्स्ये विप्र तवया सह
दवंद्वे राम यथेष्टं ते सज्जॊ भव महामुने
तत्र तवं निहतॊ राम मया शरशताचितः
लप्स्यसे निर्जिताँल लॊकाञ शस्त्रपूतॊ महारणे
स गच्छ विनिवर्तस्व कुरुक्षेत्रं रणप्रिय
तत्रैष्यामि महाबाहॊ युद्धाय तवां तपॊधन
अपि यत्र तवया राम कृतं शौचं पुरा पितुः
तत्राहम अपि हत्वा तवां शौचं कर्तास्मि भार्गव
तत्र गच्छस्व राम तवं तवरितं युद्धदुर्मद
वयपनेष्यामि ते दर्पं पौराणं बराह्मणब्रुव
यच चापि कत्थसे राम बहुशः परिषत्सु वै
निर्जिताः कषत्रिया लॊके मयैकेनेति तच छृणु
न तदा जायते भीष्मॊ मद्विधः कषत्रियॊ ऽपि वा
यस ते युद्धमयं दर्पं कामं च वयपनाशयेत
सॊ ऽहं जातॊ महाबाहॊ भीष्मः परपुरंजयः
वयपनेष्यामि ते दर्पं युद्धे राम न संशयः
भीष्म उवाच
ततॊ माम अब्रवीद रामः परहसन्न इव भारत
दिष्ट्या भीष्म मया सार्धं यॊद्धुम इच्छसि संगरे
अयं गच्छामि कौरव्य कुरुक्षेत्रं तवया सह
भाषितं तत करिष्यामि तत्रागच्छेः परंतप
तत्र तवां निहतं माता मया शरशताचितम
जाह्नवी पश्यतां भीष्म गृध्रकङ्कबडाशनम
कृपणं तवाम अभिप्रेक्ष्य सिद्धचारणसेविता
मया विनिहतं देवी रॊदताम अद्य पार्थिव
अतदर्हा महाभागा भगीरथसुता नदी
या तवाम अजीजनन मन्दं युद्धकामुकम आतुरम
एहि गच्छ मया भीष्म युद्धम अद्यैव वर्तताम
गृहाण सर्वं कौरव्य रथादि भरतर्षभ
इति बरुवाणं तम अहं रामं परपुरंजयम
परणम्य शिरसा राजन्न एवम अस्त्व इत्य अथाब्रुवम
एवम उक्त्वा ययौ रामः कुरुक्षेत्रं युयुत्सया
परविश्य नगरं चाहं सत्यवत्यै नयवेदयम
ततः कृतस्वस्त्ययनॊ मात्रा परत्यभिनन्दितः
दविजातीन वाच्य पुण्याहं सवस्ति चैव महाद्युते
रथम आस्थाय रुचिरं राजतं पाण्डुरैर हयैः
सूपस्करं सवधिष्ठानं वैयाघ्रपरिवारणम
उपपन्नं महाशस्त्रैः सर्वॊपकरणान्वितम
तत कुलीनेन वीरेण हयशास्त्रविदा नृप
युक्तं सूतेन शिष्टेन बहुशॊ दृष्टकर्मणा
दंशितः पाण्डुरेणाहं कवचेन वपुष्मता
पाण्डुरं कार्मुकं गृह्य परायां भरतसत्तम
पाण्डुरेणातपत्रेण धरियमाणेन मूर्धनि
पाण्डुरैश चामरैश चापि वीज्यमानॊ नराधिप
शुक्लवासाः सितॊष्णीषः सर्वशुक्लविभूषणः
सतूयमानॊ जयाशीर्भिर निष्क्रम्य गजसाह्वयात
कुरुक्षेत्रं रणक्षेत्रम उपायां भरतर्षभ
ते हयाश चॊदितास तेन सूतेन परमाहवे
अवहन मां भृशं राजन मनॊमारुतरंहसः
गत्वाहं तत कुरुक्षेत्रं स च रामः परतापवान
युद्धाय सहसा राजन पराक्रान्तौ परस्परम
ततः संदर्शने ऽतिष्ठं रामस्यातितपस्विनः
परगृह्य शङ्खप्रवरं ततः पराधमम उत्तमम
ततस तत्र दविजा राजंस तापसाश च वनौकसः
अपश्यन्त रणं दिव्यं देवाः सर्षिगणास तदा
ततॊ दिव्यानि माल्यानि परादुरासन मुहुर मुहुः
वादित्राणि च दिव्यानि मेघवृन्दानि चैव ह
ततस ते तापसाः सर्वे भार्गवस्यानुयायिनः
परेक्षकाः समपद्यन्त परिवार्य रणाजिरम
ततॊ माम अब्रवीद देवी सर्वभूतहितैषिणी
माता सवरूपिणी राजन किम इदं ते चिकीर्षितम
गत्वाहं जामदग्न्यं तं परयाचिष्ये कुरूद्वह
भीष्मेण सह मा यॊत्सीः शिष्येणेति पुनः पुनः
मा मैवं पुत्र निर्बन्धं कुरु विप्रेण पार्थिव
जामदग्न्येन समरे यॊद्धुम इत्य अवभर्त्सयत
किं न वै कषत्रियहरॊ हरतुल्यपराक्रमः
विदितः पुत्र रामस ते यतस तवं यॊद्धुम इच्छसि
ततॊ ऽहम अब्रुवं देवीम अभिवाद्य कृताञ्जलिः
सर्वं तद भरतश्रेष्ठ यथावृत्तं सवयंवरे
यथा च रामॊ राजेन्द्र मया पूर्वं परसादितः
काशिराजसुतायाश च यथा कामः पुरातनः
ततः सा रामम अभ्येत्य जननी मे महानदी
मदर्थं तम ऋषिं देवी कषमयाम आस भार्गवम
भीष्मेण सह मा यॊत्सीः शिष्येणेति वचॊ ऽबरवीत
स च ताम आह याचन्तीं भीष्मम एव निवर्तय
न हि मे कुरुते कामम इत्य अहं तम उपागमम
संजय उवाच
ततॊ गङ्गा सुतस्नेहाद भीष्मं पुनर उपागमत
न चास्याः सॊ ऽकरॊद वाक्यं करॊधपर्याकुलेक्षणः
अथादृश्यत धर्मात्मा भृगुश्रेष्ठॊ महातपाः
आह्वयाम आस च पुनर युद्धाय दविजसत्तमः
भीष्म उवाच
तम अहं समयन्न इव रणे परत्यभाषं वयवस्थितम
भूमिष्ठं नॊत्सहे यॊद्धुं भवन्तं रथम आस्थितः
आरॊह सयन्दनं वीर कवचं च महाभुज
बधान समरे राम यदि यॊद्धुं मयेच्छसि
ततॊ माम अब्रवीद रामः समयमानॊ रणाजिरे
रथॊ मे मेदिनी भीष्म वाहा वेदाः सदश्ववत
सूतॊ मे मातरिश्वा वै कवचं वेदमातरः
सुसंवीतॊ रणे ताभिर यॊत्स्ये ऽहं कुरुनन्दन
एवं बरुवाणॊ गान्धारे रामॊ मां सत्यविक्रमः
शरव्रातेन महता सर्वतः पर्यवारयत
ततॊ ऽपश्यं जामदग्न्यं रथे दिव्ये वयवस्थितम
सर्वायुधधरे शरीमत्य अद्भुतॊपमदर्शने
मनसा विहिते पुण्ये विस्तीर्णे नगरॊपमे
दिव्याश्वयुजि संनद्धे काञ्चनेन विभूषिते
धवजेन च महाबाहॊ सॊमालंकृतलक्ष्मणा
धनुर्धरॊ बद्धतूणॊ बद्धगॊधाङ्गुलित्रवान
सारथ्यं कृतवांस तत्र युयुत्सॊर अकृतव्रणः
सखा वेदविद अत्यन्तं दयितॊ भार्गवस्य ह
आह्वयानः स मां युद्धे मनॊ हर्षयतीव मे
पुनः पुनर अभिक्रॊशन्न अभियाहीति भार्गवः
तम आदित्यम इवॊद्यन्तम अनाधृष्यं महाबलम
कषत्रियान्तकरं रामम एकम एकः समासदम
ततॊ ऽहं बाणपातेषु तरिषु वाहान निगृह्य वै
अवतीर्य धनुर नयस्य पदातिर ऋषिसत्तमम
अभ्यगच्छं तदा रामम अर्चिष्यन दविजसत्तमम
अभिवाद्य चैनं विधिवद अब्रुवं वाक्यम उत्तमम
यॊत्स्ये तवया रणे राम विशिष्टेनाधिकेन च
गुरुणा धर्मशीलेन जयम आशास्स्व मे विभॊ
राम उवाच
एवम एतत कुरुश्रेष्ठ कर्तव्यं भूतिम इच्छता
धर्मॊ हय एष महाबाहॊ विशिष्टैः सह युध्यताम
शपेयं तवां न चेद एवम आगच्छेथा विशां पते
युध्यस्व तवं रणे यत्तॊ धैर्यम आलम्ब्य कौरव
न तु ते जयम आशासे तवां हि जेतुम अहं सथितः
गच्छ युध्यस्व धर्मेण परीतॊ ऽसमि चरितेन ते
भीष्म उवाच
ततॊ ऽहं तं नमस्कृत्य रथम आरुह्य सत्वरः
पराध्मापयं रणे शङ्खं पुनर हेमविभूषितम
ततॊ युद्धं समभवन मम तस्य च भारत
दिवसान सुबहून राजन परस्परजिगीषया
स मे तस्मिन रणे पूर्वं पराहरत कङ्कपत्रिभिः
षष्ट्या शतैश च नवभिः शराणाम अग्निवर्चसाम
चत्वारस तेन मे वाहाः सूतश चैव विशां पते
परतिरुद्धास तथैवाहं समरे दंशितः सथितः
नमस्कृत्य च देवेभ्यॊ बराह्मणेभ्यश च भारत
तम अहं समयन्न इव रणे परत्यभाषं वयवस्थितम
आचार्यता मानिता मे निर्मर्यादे हय अपि तवयि
भूयस तु शृणु मे बरह्मन संपदं धर्मसंग्रहे
ये ते वेदाः शरीरस्था बराह्मण्यं यच च ते महत
तपश च सुमहत तप्तं न तेभ्यः परहराम्य अहम
परहरे कषत्रधर्मस्य यं तवं राम समास्थितः
बराह्मणः कषत्रियत्वं हि याति शस्त्रसमुद्यमात
पश्य मे धनुषॊ वीर्यं पश्य बाह्वॊर बलं च मे
एष ते कार्मुकं वीर दविधा कुर्मि ससायकम
तस्याहं निशितं भल्लं पराहिण्वं भरतर्षभ
तेनास्य धनुषः कॊटिश छिन्ना भूमिम अथागमत
नव चापि पृषत्कानां शतानि नतपर्वणाम
पराहिण्वं कङ्कपत्राणां जामदग्न्यरथं परति
काये विषक्तास तु तदा वायुनाभिसमीरिताः
चेलुः कषरन्तॊ रुधिरं नागा इव च ते शराः
कषतजॊक्षितसर्वाङ्गः कषरन स रुधिरं वरणैः
बभौ रामस तदा राजन मेरुर धातून इवॊत्सृजन
हेमन्तान्ते ऽशॊक इव रक्तस्तबकमण्डितः
बभौ रामस तदा राजन कव चित किंशुकसंनिभः
ततॊ ऽनयद धनुर आदाय रामः करॊधसमन्वितः
हेमपुङ्खान सुनिशिताञ शरांस तान हि ववर्ष सः
ते समासाद्य मां रौद्रा बहुधा मर्मभेदिनः
अकम्पयन महावेगाः सर्पानलविषॊपमाः
ततॊ ऽहं समवष्टभ्य पुनर आत्मानम आहवे
शतसंख्यैः शरैः करुद्धस तदा रामम अवाकिरम
स तैर अग्न्यर्कसंकाशैः शरैर आशीविषॊपमैः
शितैर अभ्यर्दितॊ रामॊ मन्दचेता इवाभवत
ततॊ ऽहं कृपयाविष्टॊ विनिन्द्यात्मानम आत्मना
धिग धिग इत्य अब्रुवं युद्धं कषत्रं च भरतर्षभ
असकृच चाब्रुवं राजञ शॊकवेगपरिप्लुतः
अहॊ बत कृतं पापं मयेदं कषत्रकर्मणा
गुरुर दविजातिर धर्मात्मा यद एवं पीडितः शरैः
ततॊ न पराहरं भूयॊ जामदग्न्याय भारत
अथावताप्य पृथिवीं पूषा दिवससंक्षये
जगामास्तं सहस्रांशुस ततॊ युद्धम उपारमत
भीष्म उवाच
आत्मनस तु ततः सूतॊ हयानां च विशां पते
मम चापनयाम आस शल्यान कुशलसंमतः
सनातॊपवृत्तैस तुरगैर लब्धतॊयैर अविह्वलैः
परभात उदिते सूर्ये ततॊ युद्धम अवर्तत
दृष्ट्वा मां तूर्णम आयान्तं दंशितं सयन्दने सथितम
अकरॊद रथम अत्यर्थं रामः सज्जं परतापवान
ततॊ ऽहं रामम आयान्तं दृष्ट्वा समरकाङ्क्षिणम
धनुःश्रेष्ठं समुत्सृज्य सहसावतरं रथात
अभिवाद्य तथैवाहं रथम आरुह्य भारत
युयुत्सुर जामदग्न्यस्य परमुखे वीतभीः सथितः
ततॊ मां शरवर्षेण महता समवाकिरत
अहं च शरवर्षेण वर्षन्तं समवाकिरम
संक्रुद्धॊ जामदग्न्यस तु पुनर एव पतत्रिणः
परेषयाम आस मे राजन दीप्तास्यान उरगान इव
तान अहं निशितैर भल्लैः शतशॊ ऽथ सहस्रशः
अच्छिदं सहसा राजन्न अन्तरिक्षे पुनः पुनः
ततस तव अस्त्राणि दिव्यानि जामदग्न्यः परतापवान
मयि परचॊदयाम आस तान्य अहं परत्यषेधयम
अस्त्रैर एव महाबाहॊ चिकीर्षन्न अधिकां करियाम
ततॊ दिवि महान नादः परादुरासीत समन्ततः
ततॊ ऽहम अस्त्रं वायव्यं जामदग्न्ये परयुक्तवान
पत्याजघ्ने च तद रामॊ गुह्यकास्त्रेण भारत
ततॊ ऽसत्रम अहम आग्नेयम अनुमन्त्र्य परयुक्तवान
वारुणेनैव रामस तद वारयाम आस मे विभुः
एवम अस्त्राणि दिव्यानि रामस्याहम अवारयम
रामश च मम तेजस्वी दिव्यास्त्रविद अरिंदमः
ततॊ मां सव्यतॊ राजन रामः कुर्वन दविजॊत्तमः
उरस्य अविध्यत संक्रुद्धॊ जामदग्न्यॊ महाबलः
ततॊ ऽहं भरतश्रेष्ठ संन्यषीदं रथॊत्तमे
अथ मां कश्मलाविष्टं सूतस तूर्णम अपावहत
गॊरुतं भरतश्रेष्ठ रामबाणप्रपीडितम
ततॊ माम अपयातं वै भृशं विद्धम अचेतसम
रामस्यानुचरा हृष्टाः सर्वे दृष्ट्वा परचुक्रुशुः
अकृतव्रणप्रभृतयः काशिकन्या च भारत
ततस तु लब्धसंज्ञॊ ऽहं जञात्वा सूतम अथाब्रुवम
याहि सूत यतॊ रामः सज्जॊ ऽहं गतवेदनः
ततॊ माम अवहत सूतॊ हयैः परमशॊभितैः
नृत्यद्भिर इव कौरव्य मारुतप्रतिमैर गतौ
ततॊ ऽहं रामम आसाद्य बाणजालेन कौरव
अवाकिरं सुसंरब्धः संरब्धं विजिगीषया
तान आपतत एवासौ रामॊ बाणान अजिह्मगान
बाणैर एवाच्छिनत तूर्णम एकैकं तरिभिर आहवे
ततस ते मृदिताः सर्वे मम बाणाः सुसंशिताः
रामबाणैर दविधा छिन्नाः शतशॊ ऽथ महाहवे
ततः पुनः शरं दीप्तं सुप्रभं कालसंमितम
असृजं जामदग्न्याय रामायाहं जिघांसया
तेन तव अभिहतॊ गाढं बाणच्छेदवशं गतः
मुमॊह सहसा रामॊ भूमौ च निपपात ह
ततॊ हाहाकृतं सर्वं रामे भूतलम आश्रिते
जगद भारत संविग्नं यथार्कपतने ऽभवत
तत एनं सुसंविग्नाः सर्व एवाभिदुद्रुवुः
तपॊधनास ते सहसा काश्या च भृगुनन्दनम
त एनं संपरिष्वज्य शनैर आश्वासयंस तदा
पाणिभिर जलशीतैश च जयाशीर्भिश च कौरव
ततः स विह्वलॊ वाक्यं राम उत्थाय माब्रवीत
तिष्ठ भीष्म हतॊ ऽसीति बाणं संधाय कार्मुके
स मुक्तॊ नयपतत तूर्णं पार्श्वे सव्ये महाहवे
येनाहं भृशसंविग्नॊ वयाघूर्णित इव दरुमः
हत्वा हयांस ततॊ राजञ शीघ्रास्त्रेण महाहवे
अवाकिरन मां विश्रब्धॊ बाणैस तैर लॊमवाहिभिः
ततॊ ऽहम अपि शीघ्रास्त्रं समरे ऽपरतिवारणम
अवासृजं महाबाहॊ ते ऽनतराधिष्ठिताः शराः
रामस्य मम चैवाशु वयॊमावृत्य समन्ततः
न सम सूर्यः परतपति शरजालसमावृतः
मातरिश्वान्तरे तस्मिन मेघरुद्ध इवानदत
ततॊ वायॊः परकम्पाच च सूर्यस्य च मरीचिभिः
अभितापात सवभावाच च पावकः समजायत
ते शराः सवसमुत्थेन परदीप्ताश चित्रभानुना
भूमौ सर्वे तदा राजन भस्मभूताः परपेदिरे
तदा शतसहस्राणि परयुतान्य अर्बुदानि च
अयुतान्य अथ खर्वाणि निखर्वाणि च कौरव
रामः शराणां संक्रुद्धॊ मयि तूर्णम अपातयत
ततॊ ऽहं तान अपि रणे शरैर आशीविषॊपमैः
संछिद्य भूमौ नृपते ऽपातयं पन्नगान इव
एवं तद अभवद युद्धं तदा भरतसत्तम
संध्याकाले वयतीते तु वयपायात स च मे गुरुः
भीष्म उवाच
समागतस्य रामेण पुनर एवातिदारुणम
अन्येद्युस तुमुलं युद्धं तदा भरतसत्तम
ततॊ दिव्यास्त्रविच छूरॊ दिव्यान्य अस्त्राण्य अनेकशः
अयॊजयत धर्मात्मा दिवसे दिवसे विभुः
तान्य अहं तत्प्रतीघातैर अस्त्रैर अस्त्राणि भारत
वयधमं तुमुले युद्धे पराणांस तयक्त्वा सुदुस्त्यजान
अस्त्रैर अस्त्रेषु बहुधा हतेष्व अथ च भार्गवः
अक्रुध्यत महातेजास तयक्तप्राणः स संयुगे
ततः शक्तिं पराहिणॊद घॊररूपाम; अस्त्रै रुद्धॊ जामदग्न्यॊ महात्मा
कालॊत्सृष्टां परज्वलिताम इवॊल्कां; संदीप्ताग्रां तेजसावृत्य लॊकान
ततॊ ऽहं ताम इषुभिर दीप्यमानैः; समायान्तीम अन्तकालार्कदीप्ताम
छित्त्वा तरिधा पातयाम आस भूमौ; ततॊ ववौ पवनः पुण्यगन्धिः
तस्यां छिन्नायां करॊधदीप्तॊ ऽथ रामः; शक्तीर घॊराः पराहिणॊद दवादशान्याः
तासां रूपं भारत नॊत शक्यं; तेजस्वित्वाल लाघवाच चैव वक्तुम
किं तव एवाहं विह्वलः संप्रदृश्य; दिग्भ्यः सर्वास ता महॊल्का इवाग्नेः
नानारूपास तेजसॊग्रेण दीप्ता; यथादित्या दवादश लॊकसंक्षये
ततॊ जालं बाणमयं विवृत्य; संदृश्य भित्त्वा शरजालेन राजन
दवादशेषून पराहिणवं रणे ऽहं; ततः शक्तीर वयधमं घॊररूपाः
ततॊ ऽपरा जामदग्न्यॊ महात्मा; शक्तीर घॊराः पराक्षिपद धेमदण्डाः
विचित्रिताः काञ्चनपट्टनद्धा; यथा महॊक्ला जवलितास तथा ताः
ताश चाप्य उग्राश चर्मणा वारयित्वा; खड्गेनाजौ पातिता मे नरेन्द्र
बाणैर दिव्यैर जामदग्न्यस्य संख्ये; दिव्यांश चाश्वान अभ्यवर्षं ससूतान
निर्मुक्तानां पन्नगानां सरूपा; दृष्ट्वा शक्तीर हेमचित्रा निकृत्ताः
परादुश्चक्रे दिव्यम अस्त्रं महात्मा; करॊधाविष्टॊ हैहयेशप्रमाथी
ततः शरेण्यः शलभानाम इवॊग्राः; समापेतुर विशिखानां परदीप्ताः
समाचिनॊच चापि भृशं शरीरं; हयान सूतं सरथं चैव मह्यम
रथः शरैर मे निचितः सर्वतॊ ऽभूत; तथा हयाः सारथिश चैव राजन
युगं रथेषा च तथैव चक्रे; तथैवाक्षः शरकृत्तॊ ऽथ भग्नः
ततस तस्मिन बाणवर्षे वयतीते; शरौघेण परत्यवर्षं गुरुं तम
स विक्षतॊ मार्गणैर बरह्मराशिर; देहाद अजस्रं मुमुचे भूरि रक्तम
यथा रामॊ बाणजालाभितप्तस; तथैवाहं सुभृशं गाढविद्धः
ततॊ युद्धं वयरमच चापराह्णे; भानाव अस्तं परार्थयाने महीध्रम
भीष्म उवाच
ततः परभाते राजेन्द्र सूर्ये विमल उद्गते
भार्गवस्य मया सार्धं पुनर युद्धम अवर्तत
ततॊ भरान्ते रथे तिष्ठन रामः परहरतां वरः
ववर्ष शरवर्षाणि मयि शक्र इवाचले
तेन सूतॊ मम सुहृच छरवर्षेण ताडितः
निपपात रथॊपस्थे मनॊ मम विषादयन
ततः सूतः स मे ऽतयर्थं कश्मलं पराविशन महत
पृथिव्यां च शराघातान निपपात मुमॊह च
ततः सूतॊ ऽजहात पराणान रामबाणप्रपीडितः
मुहूर्ताद इव राजेन्द्र मां च भीर आविशत तदा
ततः सूते हते राजन कषिपतस तस्य मे शरान
परमत्तमनसॊ रामः पराहिणॊन मृत्युसंमितान
ततः सूतव्यसनिनं विप्लुतं मां स भार्गवः
शरेणाभ्यहनद गाढं विकृष्य बलवद धनुः
स मे जत्र्वन्तरे राजन निपत्य रुधिराशनः
मयैव सह राजेन्द्र जगाम वसुधातलम
मत्वा तु निहतं रामस ततॊ मां भरतर्षभ
मेघवद वयनदच चॊच्चैर जहृषे च पुनः पुनः
तथा तु पतिते राजन मयि रामॊ मुदा युतः
उदक्रॊशन महानादं सह तैर अनुयायिभिः
मम तत्राभवन ये तु कौरवाः पार्श्वतः सथिताः
आगता ये च युद्धं तज जनास तत्र दिदृक्षवः
आर्तिं परमिकां जग्मुस ते तदा मयि पातिते
ततॊ ऽपश्यं पातितॊ राजसिंह; दविजान अष्टौ सूर्यहुताशनाभान
ते मां समन्तात परिवार्य तस्थुः; सवबाहुभिः परिगृह्याजिमध्ये
रक्ष्यमाणश च तैर विप्रैर नाहं भूमिम उपास्पृशम
अन्तरिक्षे सथितॊ हय अस्मि तैर विप्रैर बान्धवैर इव
सवपन्न इवान्तरिक्षे च जलबिन्दुभिर उक्षितः
ततस ते बराह्मणा राजन्न अब्रुवन परिगृह्य माम
मा भैर इति समं सर्वे सवस्ति ते ऽसत्व इति चासकृत
ततस तेषाम अहं वाग्भिस तर्पितः सहसॊत्थितः
मातरं सरितां शरेष्ठाम अपश्यं रथम आस्थिताम
हयाश च मे संगृहीतास तया वै; महानद्या संयति कौरवेन्द्र
पादौ जनन्याः परतिपूज्य चाहं; तथार्ष्टिषेणं रथम अभ्यरॊहम
ररक्ष सा मम रथं हयांश चॊपस्कराणि च
ताम अहं पराञ्जलिर भूत्वा पुनर एव वयसर्जयम
ततॊ ऽहं सवयम उद्यम्य हयांस तान वातरंहसः
अयुध्यं जामदग्न्येन निवृत्ते ऽहनि भारत
ततॊ ऽहं भरतश्रेष्ठ वेगवन्तं महाबलम
अमुञ्चं समरे बाणं रामाय हृदयच्छिदम
ततॊ जगाम वसुधां बाणवेगप्रपीडितः
जानुभ्यां धनुर उत्सृज्य रामॊ मॊहवशं गतः
ततस तस्मिन निपतिते रामे भूरिसहस्रदे
आवव्रुर जलदा वयॊम कषरन्तॊ रुधिरं बहु
उल्काश च शतशः पेतुः सनिर्घाताः सकम्पनाः
अर्कं च सहसा दीप्तं सवर्भानुर अभिसंवृणॊत
ववुश च वाताः परुषाश चलिता च वसुंधरा
गृध्रा बडाश च कङ्काश च परिपेतुर मुदा युताः
दीप्तायां दिशि गॊमायुर दारुणं मुहुर उन्नदत
अनाहता दुन्दुभयॊ विनेदुर भृशनिस्वनाः
एतद औत्पातिकं घॊरम आसीद भरतसत्तम
विसंज्ञकल्पे धरणीं गते रामे महात्मनि
ततॊ रविर मन्दमरीचिमण्डलॊ; जगामास्तं पांसुपुञ्जावगाढः
निशा वयगाहत सुखशीतमारुता; ततॊ युद्धं परत्यवहारयावः
एवं राजन अवहारॊ बभूव; ततः पुनर विमले ऽभूत सुघॊरम
काल्यं काल्यं विंशतिं वै दिनानि; तथैव चान्यानि दिनानि तरीणि
भीष्म उवाच
ततॊ ऽहं निशि राजेन्द्र परणम्य शिरसा तदा
बरह्मणानां पितॄणां च देवतानां च सर्वशः
नक्तंचराणां भूतानां रजन्याश च विशां पते
शयनं पराप्य रहिते मनसा समचिन्तयम
जामदग्न्येन मे युद्धम इदं परमदारुणम
अहानि सुबहून्य अद्य वर्तते सुमहात्ययम
न च रामं महावीर्यं शक्नॊमि रणमूर्धनि
विजेतुं समरे विप्रं जामदग्न्यं महाबलम
यदि शक्यॊ मया जेतुं जामदग्न्यः परतापवान
दैवतानि परसन्नानि दर्शयन्तु निशां मम
ततॊ ऽहं निशि राजेन्द्र परसुप्तः शरविक्षतः
दक्षिणेनैव पार्श्वेन परभातसमये इव
ततॊ ऽहं विप्रमुख्यैस तैर यैर अस्मि पतितॊ रथात
उत्थापितॊ धृतश चैव मा भैर इति च सान्त्वितः
त एव मां महाराज सवप्नदर्शनम एत्य वै
परिवार्याब्रुवन वाक्यं तन निबॊध कुरूद्वह
उत्तिष्ठ मा भैर गाङ्गेय भयं ते नास्ति किं चन
रक्षामहे नरव्याघ्र सवशरीरं हि नॊ भवान
न तवां रामॊ रणे जेता जामदग्न्यः कथं चन
तवम एव समरे रामं विजेता भरतर्षभ
इदम अत्रं सुदयितं परत्यभिज्ञास्यते भवान
विदितं हि तवाप्य एतत पूर्वस्मिन देहधारणे
पराजापत्यं विश्वकृतं परस्वापं नाम भारत
न हीदं वेद रामॊ ऽपि पृथिव्यां वा पुमान कव चित
तत समरस्व महाबाहॊ भृशं संयॊजयस्व च
न च रामः कषयं गन्ता तेनास्त्रेण नराधिप
एनसा च न यॊगं तवं पराप्स्यसे जातु मानद
सवप्स्यते जामदग्न्यॊ ऽसौ तवद्बाणबलपीडितः
ततॊ जित्वा तवम एवैनं पुनर उत्थापयिष्यसि
अस्त्रेण दयितेनाजौ भीष्म संभॊधनेन वै
एवं कुरुष्व कौरव्य परभाते रथम आस्थितः
परसुप्तं वा मृतं वापि तुल्यं मन्यामहे वयम
न च रामेण मर्तव्यं कदा चिद अपि पार्थिव
ततः समुत्पन्नम इदं परस्वापं युज्यताम इति
इत्य उक्त्वान्तर्हिता राजन सर्व एव दविजॊत्तमाः
अष्टौ सदृशरूपास ते सर्वे भास्वरमूर्तयः
भीष्म उवाच
ततॊ रात्र्यां वयतीतायां परतिबुद्धॊ ऽसमि भारत
तं च संचिन्त्य वै सवप्नम अवापं हर्षम उत्तमम
ततः समभवद युद्धं मम तस्य च भारत
तुमुलं सर्वभूतानां लॊमहर्षणम अद्भुतम
ततॊ बाणमयं वर्षं ववर्ष मयि भार्गवः
नयवारयम अहं तं च शरजालेन भारत
ततः परमसंक्रुद्धः पुनर एव महातपाः
हयस्तनेनैव कॊपेन शक्तिं वै पराहिणॊन मयि
इन्द्राशनिसमस्पर्शां यमदण्डॊपमप्रभाम
जवलन्तीम अग्निवत संख्ये लेलिहानां समन्ततः
ततॊ भरतशार्दूल धिष्ण्यम आकाशगं यथा
सा माम अभ्यहनत तूर्णम अंसदेशे च भारत
अथासृङ मे ऽसरवद घॊरं गिरेर गैरिकधातुवत
रामेण सुमहाबाहॊ कषतस्य कषतजेक्षण
ततॊ ऽहं जामदग्न्याय भृशं करॊधसमन्वितः
परेषयं मृत्युसंकाशं बाणं सर्पविषॊपमम
स तेनाभिहतॊ वीरॊ ललाटे दविजसत्तमः
अशॊभत महाराज सशृङ्ग इव पर्वतः
स संरब्धः समावृत्य बाणं कालानकॊपमम
संदधे बलवत कृष्य घॊरं शत्रुनिबर्हणम
स वक्षसि पपातॊग्रः शरॊ वयाल इव शवसन
महीं राजंस ततश चाहम अगच्छं रुधिराविलः
अवाप्य तु पुनः संज्ञां जामदग्न्याय धीमते
पराहिण्वं विमलां शक्तिं जवलन्तीम अशनीम इव
सा तस्य दविजमुख्यस्य निपपात भुजान्तरे
विह्वलश चाभवद राजन वेपथुश चैनम आविशत
तत एनं परिष्वज्य सखा विप्रॊ महातपाः
अकृतव्रणः शुभैर वाक्यैर आश्वासयद अनेकधा
समाश्वस्तस तदा रामः करॊधामर्षसमन्वितः
परादुश्चक्रे तदा बराह्मं परमास्त्रं महाव्रतः
ततस तत परतिघातार्थं बराहम एवास्त्रम उत्तमम
मया परयुक्तं जज्वाल युगान्तम इव दर्शयत
तयॊर बरह्मास्त्रयॊर आसीद अन्तरा वै समागमः
असंप्राप्यैव रामं च मां च भारतसत्तम
ततॊ वयॊम्नि परादुरभूत तेज एव हि केवलम
भूतानि चैव सर्वाणि जग्मुर आर्तिं विशां पते
ऋषयश च सगन्धर्वा देवताश चैव भारत
संतापं परमं जग्मुर अस्त्रतेजॊऽभिपीडिताः
ततश चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा
संतप्तानि च भूतानि विषादं जग्मुर उत्तमम
परजज्वाल नभॊ राजन धूमायन्ते दिशॊ दश
न सथातुम अन्तरिक्षे च शेकुर आकाशगास तदा
ततॊ हाहाकृते लॊके सदेवासुरराक्षसे
इदम अन्तरम इत्य एव यॊक्तुकामॊ ऽसमि भारत
परस्वापम अस्त्रं दयितं वचनाद बरह्मवादिनाम
चिन्तितं च तद अस्त्रं मे मनसि परत्यभात तदा
भीष्म उवाच
ततॊ हलहलाशब्दॊ दिवि राजन महान अभूत
परस्वापं भीष्म मा सराक्षीर इति कौरवनन्दन
अयुञ्जम एव चैवाहं तद अस्त्रं भृगुनन्दने
परस्वापं मां परयुञ्जानं नारदॊ वाक्यम अब्रवीत
एते वियति कौरव्य दिवि देवगणाः सथिताः
ते तवां निवारयन्त्य अद्य परस्वापं मा परयॊजय
रामस तपस्वी बरह्मण्यॊ बराह्मणश च गुरुश च ते
तस्यावमानं कौरव्य मा सम कार्षीः कथं चन
ततॊ ऽपश्यं दिविष्ठान वै तान अष्टौ बरह्मवादिनः
ते मां समयन्तॊ राजेन्द्र शनकैर इदम अब्रुवन
यथाह भरतश्रेष्ठ नारदस तत तथा कुरु
एतद धि परमं शरेयॊ लॊकानां भरतर्षभ
ततश च परतिसंहृत्य तद अस्त्रं सवापनं मृधे
बरह्मास्त्रं दीपयां चक्रे तस्मिन युधि यथाविधि
ततॊ रामॊ रुषितॊ राजपुत्र; दृष्ट्वा तद अस्त्रं विनिवर्तितं वै
जितॊ ऽसमि भीष्मेण सुमन्दबुद्धिर; इत्य एव वाक्यं सहसा वयमुञ्चत
ततॊ ऽपश्यत पितरं जामदग्न्यः; पितुस तथा पितरं तस्य चान्यम
त एवैनं संपरिवार्य तस्थुर; ऊचुश चैनं सान्त्वपूर्वं तदानीम
मा समैवं साहसं वत्स पुनः कार्षीः कथं चन
भीष्मेण संयुगं गन्तुं कषत्रियेण विशेषतः
कषत्रियस्य तु धर्मॊ ऽयं यद युद्धं भृगुनन्दन
सवाध्यायॊ वरतचर्या च बराह्मणानां परं धनम
इदं निमित्ते कस्मिंश चिद अस्माभिर उपमन्त्रितम
शस्त्रधारणम अत्युग्रं तच च कार्यं कृतं तवया
वत्स पर्याप्तम एतावद भीष्मेण सह संयुगे
विमर्दस ते महाबाहॊ वयपयाहि रणाद इतः
पर्याप्तम एतद भद्रं ते तव कार्मुकधारणम
विसर्जयैतद दुर्धर्ष तपस तप्यस्व भार्गव
एष भीष्मः शांतनवॊ देवैः सर्वैर निवारितः
निवर्तस्व रणाद अस्माद इति चैव परचॊदितः
रामेण सह मा यॊत्सीर गुरुणेति पुनः पुनः
न हि रामॊ रणे जेतुं तवया नयाय्यः कुरूद्वह
मानं कुरुष्व गाङ्गेय बराह्मणस्य रणाजिरे
वयं तु गुरवस तुभ्यं ततस तवां वारयामहे
भीष्मॊ वसूनाम अन्यतमॊ दिष्ट्या जीवसि पुत्रक
गाङ्गेयः शंतनॊः पुत्रॊ वसुर एष महायशाः
कथं तवया रणे जेतुं राम शक्यॊ निवर्त वै
अर्जुनः पाण्डवश्रेष्ठः पुरंदरसुतॊ बली
नरः परजापतिर वीरः पूर्वदेवः सनातनः
सव्यसाचीति विख्यातस तरिषु लॊकेषु वीर्यवान
भीष्ममृत्युर यथाकालं विहितॊ वै सवयम्भुवा
एवम उक्तः स पितृभिः पितॄन रामॊ ऽबरवीद इदम
नाहं युधि निवर्तेयम इति मे वरतम आहितम
न निवर्तितपूर्वं च कदा चिद रणमूधनि
निवर्त्यताम आपगेयः कामयुद्धात पितामहाः
न तव अहं विनिवर्तिष्ये युद्धाद अस्मात कथं चन
ततस ते मुनयॊ राजन्न ऋचीकप्रमुखास तदा
नारदेनैव सहिताः समागम्येदम अब्रुवन
निवर्तस्व रणात तात मानयस्व दविजॊत्तमान
नेत्य अवॊचम अहं तांश च कषत्रधर्मव्यपेक्षया
मम वरतम इदं लॊके नाहं युद्धात कथं चन
विमुखॊ विनिवर्तेयं पृष्ठतॊ ऽभयाहतः शरैः
नाहं लॊभान न कार्पण्यान न भयान नार्थकारणात
तयजेयं शाश्वतं धर्मम इति मे निश्चिता मतिः
ततस ते मुनयः सर्वे नारदप्रमुखा नृप
भागीरथी च मे माता रणमध्यं परपेदिरे
तथैवात्तशरॊ धन्वी तथैव दृढनिश्चयः
सथितॊ ऽहम आहवे यॊद्धुं ततस ते रामम अब्रुवन
समेत्य सहिता भूयः समरे भृगुनन्दनम
नावनीतं हि हृदयं विप्राणां शाम्य भार्गव
राम राम निवर्तस्व युद्धाद अस्माद दविजॊत्तम
अवध्यॊ हि तवया भीष्मस तवं च भीष्मस्य भार्गव
एवं बरुवन्तस ते सर्वे परतिरुध्य रणाजिरम
नयासयां चक्रिरे शस्त्रं पितरॊ भृगुनन्दनम
ततॊ ऽहं पुनर एवाथ तान अष्टौ बरह्मवादिनः
अद्राक्षं दीप्यमानान वै गरहान अष्टाव इवॊदितान
ते मां सप्रणयं वाक्यम अब्रुवन समरे सथितम
परैहि रामं महाबाहॊ गुरुं लॊकहितं कुरु
दृष्ट्वा निवर्तितं रामं सुहृद्वाक्येन तेन वै
लॊकानां च हितं कुर्वन्न अहम अप्य आददे वचः
ततॊ ऽहं रामम आसाद्य ववन्दे भृशविक्षतः
रामश चाभ्युत्स्मयन परेम्णा माम उवाच महातपाः
तवत्समॊ नास्ति लॊके ऽसमिन कषत्रियः पृथिवीचरः
गम्यतां भीष्म युद्धे ऽसमिंस तॊषितॊ ऽहं भृशं तवया
मम चैव समक्षं तां कन्याम आहूय भार्गवः
उवाच दीनया वाचा मध्ये तेषां तपस्विनाम
राम उवाच
परत्यक्षम एतल लॊकानां सर्वेषाम एव भामिनि
यथा मया परं शक्त्या कृतं वै पौरुषं महत
न चैव युधि शक्नॊमि भीष्मं शस्त्रभृतां वरम
विशेषयितुम अत्यर्थम उत्तमास्त्राणि दर्शयन
एषा मे परमा शक्तिर एतन मे परमं बलम
यथेष्टं गम्यतां भद्रे किम अन्यद वा करॊमि ते
भीष्मम एव परपद्यस्व न ते ऽनया विद्यते गतिः
निर्जितॊ हय अस्मि भीष्मेण महास्त्राणि परमुञ्चता
भीष्म उवाच
एवम उक्त्वा ततॊ रामॊ विनिःश्वस्य महामनाः
तूष्णीम आसीत तदा कन्या परॊवाच भृगुनन्दनम
भगवन्न एवम एवैतद यथाह भगवांस तथा
अजेयॊ युधि भीष्मॊ ऽयम अपि देवैर उदारधीः
यथाशक्ति यथॊत्साहं मम कार्यं कृतं तवया
अनिधाय रणे वीर्यम अस्त्राणि विविधानि च
न चैष शक्यते युद्धे विशेषयितुम अन्ततः
न चाहम एनं यास्यामि पुनर भीष्मं कथं चन
गमिष्यामि तु तत्राहं यत्र भीष्मं तपॊधन
समरे पातयिष्यामि सवयम एव भृगूद्वह
एवम उक्त्वा ययौ कन्या रॊषव्याकुललॊचना
तपसे धृतसंकल्पा मम चिन्तयती वधम
ततॊ महेन्द्रं सह तैर मुनिर्भिर भृगुसत्तमः
यथागतं ययौ रामॊ माम उपामन्त्र्य भारत
ततॊ ऽहं रथम आरुह्य सतूयमानॊ दविजातिभिः
परविश्य नगरं मात्रे सत्यवत्यै नयवेदयम
यथावृत्तं महाराज सा च मां परत्यनन्दत
पुरुषांश चादिशं पराज्ञान कन्यावृत्तान्तकर्मणि
दिवसे दिवसे हय अस्या गतजल्पितचेष्टितम
परत्याहरंश च मे युक्ताः सथिताः परियहिते मम
यदैव हि वनं परायात कन्या सा तपसे धृता
तदैव वयथितॊ दीनॊ गतचेता इवाभवम
न हि मां कषत्रियः कश चिद वीर्येण विजयेद युधि
ऋते बरह्मविदस तात तपसा संशितव्रतात
अपि चैतन मया राजन नारदे ऽपि निवेदितम
वयासे चैव भयात कार्यं तौ चॊभौ माम अवॊचताम
न विषादस तवया कार्यॊ भीष्म काशिसुतां परति
दैवं पुरुषकारेण कॊ निवर्तितुम उत्सहेत
सा तु कन्या महाराज परविश्याश्रममण्डलम
यमुनातीरम आश्रित्य तपस तेपे ऽतिमानुषम
निराहारा कृशा रूक्षा जटिला मलपङ्किनी
षण मासान वायुभक्षा च सथाणुभूता तपॊधना
यमुनातीरम आसाद्य संवत्सरम अथापरम
उदवासं निराहारा पारयाम आस भामिनी
शीर्णपर्णेन चैकेन पारयाम आस चापरम
संवत्सरं तीव्रकॊपा पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठिता
एवं दवादश वर्षाणि तापयाम आस रॊदसी
निवर्त्यमानापि तु सा जञातिभिर नैव शक्यते
ततॊ ऽगमद वत्सभूमिं सिद्धचारणसेविताम
आश्रमं पुण्यशीलानां तापसानां महात्मनाम
तत्र पुण्येषु देशेषु साप्लुताङ्गी दिवानिशम
वयचरत काशिकन्या सा यथाकामविचारिणी
नन्दाश्रमे महाराज ततॊलूकाश्रमे शुभे
चयवनस्याश्रमे चैव बरह्मणः सथान एव च
परयागे देवयजने देवारण्येषु चैव ह
भॊगवत्यां तथा राजन कौशिकस्याश्रमे तथा
माण्डव्यस्याश्रमे राजन दिलीपस्याश्रमे तथा
रामह्रदे च कौरव्य पैलगार्ग्यस्य चाश्रमे
एतेषु तीर्थेषु तदा काशिकन्या विशां पते
आप्लावयत गात्राणि तीव्रम आस्थाय वै तपः
ताम अब्रवीत कौरवेय मम माता जलॊत्थिता
किमर्थं कलिश्यसे भद्रे तथ्यम एतद बरवीहि मे
सैनाम अथाब्रवीद राजन कृताञ्जलिर अनिन्दिता
भीष्मॊ रामेण समरे न जितश चारुलॊचने
कॊ ऽनयस तम उत्सहेज जेतुम उद्यतेषुं महीपतिम
साहं भीष्मविनाशाय तपस तप्स्ये सुदारुणम
चरामि पृथिवीं देवि यथा हन्याम अहं नृपम
एतद वरतफलं देहे परस्मिन सयाद यथा हि मे
ततॊ ऽबरवीत सागरगा जिह्मं चरसि भामिनि
नैष कामॊ ऽनवद्याङ्गि शक्यः पराप्तुं तवयाबले
यदि भीष्मविनाशाय काश्ये चरसि वै वरतम
वरतस्था च शरीरं तवं यदि नाम विमॊक्ष्यसि
नदी भविष्यसि शुभे कुटिला वार्षिकॊदका
दुस्तीर्था चानभिज्ञेया वार्षिकी नाष्टमासिकी
भीमग्राहवती घॊरा सर्वभूतभयंकरी
एवम उक्त्वा ततॊ राजन काशिकन्यां नयवर्तत
माता मम महाभागा समयमानेव भामिनी
कदा चिद अष्टमे मासि कदा चिद दशमे तथा
न पराश्नीतॊदकम अपि पुनः सा वरवर्णिनी
सा वत्सभूमिं कौरव्य तीर्थलॊभात ततस ततः
पतिता परिधावन्ती पुनः काशिपतेः सुता
सा नदी वत्सभूम्यां तु परथिताम्बेति भारत
वार्षिकी गराहबहुला दुस्तीर्था कुटिला तथा
सा कन्या तपसा तेन भागार्धेन वयजायत
नदी च राजन वत्सेषु कन्या चैवाभवत तदा
भीष्म उवाच
ततस ते तापसाः सर्वे तपसे धृतनिश्चयाम
दृष्ट्वा नयवर्तयंस तात किं कार्यम इति चाब्रुवन
तान उवाच ततः कन्या तपॊवृद्धान ऋषींस तदा
निराकृतास्मि भीष्मेण भरंशिता पतिधर्मतः
वधार्थं तस्य दीक्षा मे न लॊकार्थं तपॊधनाः
निहत्य भीष्मं गच्छेयं शान्तिम इत्य एव निश्चयः
यत्कृते दुःखवसतिम इमां पराप्तास्मि शाश्वतीम
पतिलॊकाद विहीना च नैव सत्री न पुमान इह
नाहत्वा युधि गाङ्गेयं निवर्तेयं तपॊधनाः
एष मे हृदि संकल्पॊ यदर्थम इदम उद्यतम
सत्रीभावे परिनिर्विण्णा पुंस्त्वार्थे कृतनिश्चया
भीष्मे परतिचिकीर्षामि नास्मि वार्येति वै पुनः
तां देवॊ दर्शयाम आस शूलपाणिर उमापतिः
मध्ये तेषां महर्षीणां सवेन रूपेण भामिनीम
छन्द्यमाना वरेणाथ सा वव्रे मत्पराजयम
वधिष्यसीति तां देवः परत्युवाच मनस्विनीम
ततः सा पुनर एवाथ कन्या रुद्रम उवाच ह
उपपद्येत कथं देव सत्रियॊ मम जयॊ युधि
सत्रीभावेन च मे गाढं मनः शान्तम उमापते
परतिश्रुतश च भूतेश तवया भीष्मपराजयः
यथा स सत्यॊ भवति तथा कुरु वृषध्वज
यथा हन्यां समागम्य भीष्मं शांतनवं युधि
ताम उवाच महादेवः कन्यां किल वृषध्वजः
न मे वाग अनृतं भद्रे पराह सत्यं भविष्यति
वधिष्यसि रणे भीष्मं पुरुषत्वं च लप्स्यसे
समरिष्यसि च तत सर्वं देहम अन्यं गता सती
दरुपदस्य कुले जाता भविष्यसि महारथः
शीघ्रास्त्रश चित्रयॊधी च भविष्यसि सुसंमतः
यथॊक्तम एव कल्याणि सर्वम एतद भविष्यति
भविष्यसि पुमान पश्चात कस्माच चित कालपर्ययात
एवम उक्त्वा महातेजाः कपर्दी वृषभध्वजः
पश्यताम एव विप्राणां तत्रैवान्तरधीयत
ततः सा पश्यतां तेषां महर्षीणाम अनिन्दिता
समाहृत्य वनात तस्मात काष्ठानि वरवर्णिनी
चितां कृत्वा सुमहतीं परदाय च हुताशनम
परदीप्ते ऽगनौ महाराज रॊषदीप्तेन चेतसा
उक्त्वा भीष्मवधायेति परविवेश हुताशनम
जयेष्ठा काशिसुता राजन यमुनाम अभितॊ नदीम
दुर्यॊधन उवाच
कथं शिखण्डी गाङ्गेय कन्या भूत्वा सती तदा
पुरुषॊ ऽभवद युधि शरेष्ठ तन मे बरूहि पितामह
भीष्म उवाच
भार्या तु तस्य राजेन्द्र दरुपदस्य महीपतेः
महिषी दयिता हय आसीद अपुत्रा च विशां पते
एतस्मिन्न एव काले तु दरुपदॊ वै महीपतिः
अपत्यार्थं महाराज तॊषयाम आस शंकरम
अस्मद्वधार्थं निश्चित्य तपॊ घॊरं समास्थितः
लेभे कन्यां महादेवात पुत्रॊ मे सयाद इति बरुवन
भगवन पुत्रम इच्छामि भीष्मं परतिचिकीर्षया
इत्य उक्तॊ देवदेवेन सत्रीपुमांस ते भविष्यति
निवर्तस्व महीपाल नैतज जात्व अन्यथा भवेत
स तु गत्वा च नगरं भार्याम इदम उवाच ह
कृतॊ यत्नॊ मया देवि पुत्रार्थे तपसा महान
कन्या भूत्वा पुमान भावी इति चॊक्तॊ ऽसमि शम्भुना
पुनः पुनर याच्यमानॊ दिष्टम इत्य अब्रवीच छिवः
न तद अन्यद धि भविता भवितव्यं हि तत तथा
ततः सा नियता भूत्वा ऋतुकाले मनस्विनी
पत्नी दरुपदराजस्य दरुपदं संविवेश ह
लेभे गर्भं यथाकालं विधिदृष्टेन हेतुना
पार्षतात सा महीपाल यथा मां नारदॊ ऽबरवीत
ततॊ दधार तं गर्भं देवी राजीवलॊचना
तां स राजा परियां भार्यां दरुपदः कुरुनन्दन
पुत्रस्नेहान महाबाहुः सुखं पर्यचरत तदा
अपुत्रस्य ततॊ राज्ञॊ दरुपदस्य महीपतेः
कन्यां परवररूपां तां पराजायत नराधिप
अपुत्रस्य तु राज्ञः सा दरुपदस्य यशस्विनी
खयापयाम आस राजेन्द्र पुत्रॊ जातॊ ममेति वै
ततः स राजा दरुपदः परच्छन्नाया नराधिप
पुत्रवत पुत्रकार्याणि सर्वाणि समकारयत
रक्षणं चैव मन्त्रस्य महिषी दरुपदस्य सा
चकार सर्वयत्नेन बरुवाणा पुत्र इत्य उत
न हि तां वेद नगरे कश चिद अन्यत्र पार्षतात
शरद्दधानॊ हि तद वाक्यं देवस्याद्भुततेजसः
छादयाम आस तां कन्यां पुमान इति च सॊ ऽबरवीत
जातकर्माणि सर्वाणि कारयाम आस पार्थिवः
पुंवद विधानयुक्तानि शिखण्डीति च तां विदुः
अहम एकस तु चारेण वचनान नारदस्य च
जञातवान देववाक्येन अम्बायास तपसा तथा
भीष्म उवाच
चकार यत्नं दरुपदः सर्वस्मिन सवजने महत
ततॊ लेख्यादिषु तथा शिल्पेषु च परं गता
इष्वस्त्रे चैव राजेन्द्र दरॊणशिष्यॊ बभूव ह
तस्य माता महाराज राजानं वरवर्णिनी
चॊदयाम आस भार्यार्थं कन्यायाः पुत्रवत तदा
ततस तां पार्षतॊ दृष्ट्वा कन्यां संप्राप्तयौवनाम
सत्रियं मत्वा तदा चिन्तां परपेदे सह भार्यया
दरुपद उवाच
कन्या ममेयं संप्राप्ता यौवनं शॊकवर्धिनी
मया परच्छादिता चेयं वचनाच छूलपाणिनः
न तन मिथ्या महाराज्ञि भविष्यति कथं चन
तरैलॊक्यकर्ता कस्माद धि तन मृषा कर्तुम अर्हति
भार्यॊवाच
यदि ते रॊचते राजन वक्ष्यामि शृणु मे वचः
शरुत्वेदानीं परपद्येथाः सवकार्यं पृषतात्मज
करियताम अस्य नृपते विधिवद दारसंग्रहः
सत्यं भवति तद वाक्यम इति मे निश्चिता मतिः
भीष्म उवाच
ततस तौ निश्चयं कृत्वा तस्मिन कार्ये ऽथ दम्पती
वरयां चक्रतुः कन्यां दशार्णाधिपतेः सुताम
ततॊ राजा दरुपदॊ राजसिंहः; सर्वान राज्ञः कुलतः संनिशाम्य
दाशार्णकस्य नृपतेस तनूजां; शिखण्डिने वरयाम आस दारान
हिरण्यवर्मेति नृपॊ यॊ ऽसौ दाशार्णकः समृतः
स च परादान महीपालः कन्यां तस्मै शिखण्डिने
स च राजा दशार्णेषु महान आसीन महीपतिः
हिरण्यवर्मा दुर्धर्षॊ महासेनॊ महामनाः
कृते विवाहे तु तदा सा कन्या राजसत्तम
यौवनं समनुप्राप्ता सा च कन्या शिखण्डिनी
कृतदारः शिखण्डी तु काम्पिल्यं पुनर आगमत
न च सा वेद तां कन्यां कं चित कालं सत्रियं किल
हिरण्यवर्मणः कन्या जञात्वा तां तु शिखण्डिनीम
धात्रीणां च सखीनां च वरीडमाना नयवेदयत
कन्यां पञ्चालराजस्य सुतां तां वै शिखण्डिनीम
ततस ता राजशार्दूल धात्र्यॊ दाशार्णिकास तदा
जग्मुर आर्तिं परां दुःखात परेषयाम आसुर एव च
ततॊ दशार्णाधिपतेः परेष्याः सर्वं नयवेदयन
विप्रलम्भं यथावृत्तं स च चुक्रॊध पार्थिवः
शिखण्ड्य अपि महाराज पुंवद राजकुले तदा
विजहार मुदा युक्तः सत्रीत्वं नैवातिरॊचयन
तथा कतिपयाहस्य तच छरुत्वा भरतर्षभ
हिरण्यवर्मा राजेन्द्र रॊषाद आर्तिं जगाम ह
ततॊ दाशार्णकॊ राजा तीव्रकॊपसमन्वितः
दूतं परस्थापयाम आस दरुपदस्य निवेशने
ततॊ दरुपदम आसाद्य दूतः काञ्चनवर्मणः
एक एकान्तम उत्सार्य रहॊ वचनम अब्रवीत
दशार्णराजॊ राजंस तवाम इदं वचनम अब्रवीत
अभिषङ्गात परकुपितॊ विप्रलब्धस तवयानघ
अवमन्यसे मां नृपते नूनं दुर्मन्त्रितं तव
यन मे कन्यां सवकन्यार्थे मॊहाद याचितवान असि
तस्याद्य विप्रलम्भस्य फलं पराप्नुहि दुर्मते
एष तवां सजनामात्यम उद्धरामि सथिरॊ भव
भीष्म उवाच
एवम उक्तस्य दूतेन दरुपदस्य तदा नृप
चॊरस्येव गृहीतस्य न परावर्तत भारती
स यत्नम अकरॊत तीव्रं संबन्धैर अनुसान्त्वनैः
दूतैर मधुरसंभाषैर नैतद अस्तीति संदिशन
स राजा भूय एवाथ कृत्वा तत्त्वत आगमम
कन्येति पाञ्चालसुतां तवरमाणॊ ऽभिनिर्ययौ
ततः संप्रेषयाम आस मित्राणाम अमितौजसाम
दुहितुर विप्रलम्भं तं धात्रीणां वचनात तदा
ततः समुद्रयं कृत्वा बलानां राजसत्तमः
अभियाने मतिं चक्रे दरुपदं परति भारत
तथ संमन्त्रयाम आस मित्रैः सह महीपतिः
हिरण्यवर्मा राजेन्द्र पाञ्चाल्यं पार्थिवं परति
तत्र वै निश्चितं तेषाम अभूद राज्ञां महात्मनाम
तथ्यं चेद भवति हय एतत कन्या राजञ शिखण्डिनी
बद्ध्वा पाञ्चालराजानम आनयिष्यामहे गृहान
अन्यं राजानम आधाय पाञ्चालेषु नरेश्वरम
घातयिष्याम नृपतिं दरुपदं सशिखण्डिनम
स तदा दूतम आज्ञाय पुनः कषत्तारम ईश्वरः
परास्थापयत पार्षताय हन्मीति तवां सथिरॊ भव
स परकृत्या च वै भीरुः किल्बिषी च नराधिपः
भयं तीव्रम अनुप्राप्तॊ दरुपदः पृथिवीपतिः
विसृज्य दूतं दाशार्णं दरुपदः शॊककर्शितः
समेत्य भार्यां रहिते वाक्यम आह नराधिपः
भयेन महताविष्टॊ हृदि शॊकेन चाहतः
पाञ्चालराजॊ दयितां मातरं वै शिखण्डिनः
अभियास्यति मां कॊपात संबन्धी सुमहाबलः
हिरण्यवर्मा नृपतिः कर्षमाणॊ वरूथिनीम
किम इदानीं करिष्यामि मूढः कन्याम इमां परति
शिखण्डी किल पुत्रस ते कन्येति परिशङ्कितः
इति निश्चित्य तत्त्वेन समित्रः सबलानुगः
वञ्चितॊ ऽसमीति मन्वानॊ मां किलॊद्धर्तुम इच्छति
किम अत्र तथ्यं सुश्रॊणि किं मिथ्या बरूहि शॊभने
शरुत्वा तवत्तः शुभे वाक्यं संविधास्याम्य अहं तथा
अहं हि संशयं पराप्तॊ बाला चेयं शिखण्डिनी
तवं च राज्ञि महत कृच्छ्रं संप्राप्ता वरवर्णिनि
सा तवं सर्वविमॊक्षाय तत्त्वम आख्याहि पृच्छतः
तथा विदध्यां सुश्रॊणि कृत्यस्यास्य शुचिस्मिते
शिखण्डिनि च मा भैस तवं विधास्ये तत्र तत्त्वतः
करिययाहं वरारॊहे वञ्चितः पुत्रधर्मतः
मया दाशार्णकॊ राजा वञ्चितश च महीपतिः
तद आचक्ष्व महाभागे विधास्ये तत्र यद धितम
जानतापि नरेन्द्रेण खयापनार्थं परस्य वै
परकाशं चॊदिता देवी परत्युवाच महीपतिम
भीष्म उवाच
ततः शिखण्डिनॊ माता यथातत्त्वं नराधिप
आचचक्षे महाबाहॊ भर्त्रे कन्यां शिखण्डिनीम
अपुत्रया मया राजन सपत्नीनां भयाद इदम
कन्या शिखण्डिनी जाता पुरुषॊ वै निवेदितः
तवया चैव नरश्रेष्ठ तन मे परीत्यानुमॊदितम
पुत्रकर्म कृतं चैव कन्यायाः पार्थिवर्षभ
भार्या चॊढा तवया राजन दशार्णाधिपतेः सुता
तवया च परागभिहितं देववाक्यार्थदर्शनात
कन्या भूत्वा पुमान भावीत्य एवं चैतद उपेक्षितम
एतच छरुत्वा दरुपदॊ यज्ञसेनः; सर्वं तत्त्वम मन्त्रविद्भ्यॊ निवेद्य
मन्त्रं राजा मन्त्रयाम आस राजन; यद यद युक्तं रक्षणे वै परजानाम
संबन्धकं चैव समर्थ्य तस्मिन; दाशार्णके वै नृपतौ नरेन्द्र
सवयं कृत्वा विप्रलम्भं यथावन; मन्त्रैकाग्रॊ निश्चयं वै जगाम
सवभावगुप्तं नगरम आपत्काले तु भारत
गॊपयाम आस राजेन्द्र सर्वतः समलंकृतम
आर्तिं च परमां राजा जगाम सह भार्यया
दशार्णपतिना सार्धं विरॊधे भरतर्षभ
कथं संबन्धिना सार्धं न मे सयाद विग्रहॊ महान
इति संचिन्त्य मनसा दैवतान्य अर्चयत तदा
तं तु दृष्ट्वा तदा राजन देवी देव परं तथा
अर्चां परयुञ्जानम अथॊ भार्या वचनम अब्रवीत
देवानां परतिपत्तिश च सत्या साधुमता सदा
सा तु दुःखार्णवं पराप्य नः सयाद अर्चयतां भृशम
दैवतानि च सर्वाणि पूज्यन्तां भूरिदक्षिणैः
अग्नयश चापि हूयन्तां दाशार्णप्रतिसेधने
अयुद्धेन निवृत्तिं च मनसा चिन्तयाभिभॊ
देवतानां परसादेन सर्वम एतद भविष्यति
मन्त्रिभिर मन्त्रितं सार्धं तवया यत पृथुलॊचन
पुरस्यास्याविनाशाय तच च राजंस तथा कुरु
दैवं हि मानुषॊपेतं भृशं सिध्यति पार्थिव
परस्परविरॊधात तु नानयॊः सिद्धिर अस्ति वै
तस्माद विधाय नगरे विधानं सचिवैः सह
अर्चयस्व यथाकामं दैवतानि विशां पते
एवं संभाषमाणौ तौ दृष्ट्वा शॊकपरायणौ
शिखण्डिनी तदा कन्या वरीडितेव मनस्विनी
ततः सा चिन्तयाम आस मत्कृते दुःखिताव उभौ
इमाव इति ततश चक्रे मतिं पराणविनाशने
एवं सा निश्चयं कृत्वा भृशं शॊकपरायणा
जगाम भवनं तयक्त्वा गहनं निर्जनं वनम
यक्षेणर्द्धिमता राजन सथूणाकर्णेन पालितम
तद्भयाद एव च जनॊ विसर्जयति तद वनम
तत्र सथूणस्य भवनं सुधामृत्तिकलेपनम
लाजॊल्लापिकधूमाढ्यम उच्चप्राकारतॊरणम
तत परविश्य शिखण्डी सा दरुपदस्यात्मजा नृप
अनश्नती बहुतिथं शरीरम उपशॊषयत
दर्शयाम आस तां यक्षः सथूणॊ मध्वक्षसंयुतः
किमर्थॊ ऽयं तवारम्भः करिष्ये बरूहि माचिरम
अशक्यम इति सा यक्षं पुनः पुनर उवाच ह
करिष्यामीति चैनां स परत्युवाचाथ गुह्यकः
धनेश्वरस्यानुचरॊ वरदॊ ऽसमि नृपात्मजे
अदेयम अपि दास्यामि बरूहि यत ते विवक्षितम
ततः शिखण्डी तत सर्वम अखिलेन नयवेदयत
तस्मै यक्षप्रधानाय सथूणाकर्णाय भारत
आपन्नॊ मे पिता यक्ष नचिराद विनशिष्यति
अभियास्यति संक्रुद्धॊ दशार्णाधिपतिर हि तम
महाबलॊ महॊत्साहः स हेमकवचॊ नृपः
तस्माद रक्षस्व मां यक्ष पितरं मातरं च मे
परतिज्ञातॊ हि भवता दुःखप्रतिनयॊ मम
भवेयं पुरुषॊ यक्ष तवत्प्रसादाद अनिन्दितः
यावद एव स राजा वै नॊपयाति पुरं मम
तावद एव महायक्ष परसादं कुरु गुह्यक
भीष्म उवाच
शिखण्डिवाक्यं शरुत्वाथ स यक्षॊ भरतर्षभ
परॊवाच मनसा चिन्त्य दैवेनॊपनिपीडितः
भवितव्यं तथा तद धि मम दुःखाय कौरव
भद्रे कामं करिष्यामि समयं तु निबॊध मे
किं चित कालान्तरं दास्ये पुंलिङ्गं सवम इदं तव
आगन्तव्यं तवया काले सत्यम एतद बरवीमि ते
परभुः संकल्पसिद्धॊ ऽसमि कामरूपी विहंगमः
मत्प्रसादात पुरं चैव तराहि बन्धूंश च केवलान
सत्रीलिङ्गं धारयिष्यामि तवदीयं पार्थिवात्मजे
सत्यं मे परतिजानीहि करिष्यामि परियं तव
शिखण्ड्य उवाच
परतिदास्यामि भगवँल लिङ्गं पुनर इदं तव
किं चित कालान्तरं सत्रीत्वं धारयस्व निशाचर
परतिप्रयाते दाशार्णे पार्थिवे हेमवर्मणि
कन्यैवाहं भविष्यामि पुरुषस तवं भविष्यसि
भीष्म उवाच
इत्य उक्त्वा समयं तत्र चक्राते ताव उभौ नृप
अन्यॊन्यस्यानभिद्रॊहे तौ संक्रामयतां ततः
सत्रीलिङ्गं धारयाम आस सथूणॊ यक्षॊ नराधिप
यक्षरूपं च तद दीप्तं शिखण्डी परत्यपद्यत
ततः शिखण्डी पाञ्चाल्यः पुंस्त्वम आसाद्य पार्थिव
विवेश नगरं हृष्टः पितरं च समासदत
यथावृत्तं तु तत सर्वम आचख्यौ दरुपदस्य च
दरुपदस तस्य तच छरुत्वा हर्षम आहारयत परम
सभार्यस तच च सस्मार महेश्वरवचस तदा
ततः संप्रेषयाम आस दशार्णाधिपतेर नृप
पुरुषॊ ऽयं मम सुतः शरद्धत्तां मे भवान इति
अथ दाशार्णकॊ राजा सहसाभ्यागमत तदा
पाञ्चालराजं दरुपदं दुःखामर्षसमन्वितः
ततः काम्पिल्यम आसाद्य दशार्णाधिपतिर तदा
परेषयाम आस सत्कृत्य दूतं बरह्मविदां वरम
बरूहि मद्वचनाद दूत पाञ्चाल्यं तं नृपाधमम
यद वै कन्यां सवकन्यार्थे वृतवान असि दुर्मते
फलं तस्यावलेपस्य दरक्ष्यस्य अद्य न संशयः
एवम उक्तस तु तेनासौ बराह्मणॊ राजसत्तम
दूतः परयातॊ नगरं दाशार्णनृपचॊदितः
तत आसादयाम आस पुरॊधा दरुपदं पुरे
तस्मै पाञ्चालकॊ राजा गाम अर्घ्यं च सुसत्कृतम
परापयाम आस राजेन्द्र सह तेन शिखण्डिना
तां पूजां नाभ्यनन्दत स वाक्यं चेदम उवाच ह
यद उक्तं तेन वीरेण राज्ञा काञ्चनवर्मणा
यत ते ऽहम अधमाचार दुहित्रर्थे ऽसमि वञ्चितः
तस्य पापस्य करणात फलं पराप्नुहि दुर्मते
देहि युद्धं नरपते ममाद्य रणमूर्धनि
उद्धरिष्यामि ते सद्यः सामात्यसुतबान्धवम
तद उपालम्भसंयुक्तं शरावितः किल पार्थिवः
दशार्णपतिदूतेन मन्त्रिमध्ये पुरॊधसा
अब्रवीद भरतश्रेष्ठ दरुपदः परणयानतः
यद आह मां भवान बरह्मन संबन्धिवचनाद वचः
तस्यॊत्तरं परतिवचॊ दूत एव वदिष्यति
ततः संप्रेषयाम आस दरुपदॊ ऽपि महात्मने
हिरण्यवर्मणे दूतं बराह्मणं वेदपारगम
समागम्य तु राज्ञा स दशार्णपतिना तदा
तद वाक्यम आददे राजन यद उक्तं दरुपदेन ह
आगमः करियतां वयक्तं कुमारॊ वै सुतॊ मम
मिथ्यैतद उक्तं केनापि तन न शरद्धेयम इत्य उत
ततः स राजा दरुपदस्य शरुत्वा; विमर्शयुक्तॊ युवतीर वरिष्ठाः
संप्रेषयाम आस सुचारुरूपाः; शिखण्डिनं सत्री पुमान वेति वेत्तुम
ताः परेषितास तत्त्वभावं विदित्वा; परीत्या राज्ञे तच छशंसुर हि सर्वम
शिखण्डिनं पुरुषं कौरवेन्द्र; दशार्णराजाय महानुभावम
ततः कृत्वा तु राजा स आगमं परीतिमान अथ
संबन्धिना समागम्य हृष्टॊ वासम उवास ह
शिखण्डिने च मुदितः परादाद वित्तं जनेश्वरः
हस्तिनॊ ऽशवांश च गाश चैव दास्यॊ बहुशतास तथा
पूजितश च परतिययौ निवर्त्य तनयां किल
विनीतकिल्बिषे परीते हेमवर्मणि पार्थिवे
परतियाते तु दाशार्णे हृष्टरूपा शिखण्डिनी
कस्य चित तव अथ कालस्य कुबेरॊ नरवाहनः
लॊकानुयात्रां कुर्वाणः सथूणस्यागान निवेशनम
स तद्गृहस्यॊपरि वर्तमान; आलॊकयाम आस धनाधिगॊप्ता
सथूणस्य यक्षस्य निशाम्य वेश्म; सवलंकृतं माल्यगुणैर विचित्रम
लाजैश च गन्धैश च तथा वितानैर; अभ्यर्चितं धूपनधूपितं च
धवजैः पताकाभिर अलंकृतं च; भक्ष्यान्नपेयामिषदत्तहॊमम
तत सथानं तस्य दृष्ट्वा तु सर्वतः समलंकृतम
अथाब्रवीद यक्षपतिस तान यक्षान अनुगांस तदा
सवलंकृतम इदं वेश्म सथूणस्यामितविक्रमाः
नॊपसर्पति मां चापि कस्माद अद्य सुमन्दधीः
यस्माज जानन सुमन्दात्मा माम असौ नॊपसर्पति
तस्मात तस्मै महादण्डॊ धार्यः सयाद इति मे मतिः
यक्षा ऊचुः
दरुपदस्य सुता राजन राज्ञॊ जाता शिखण्डिनी
तस्मै निमित्ते कस्मिंश चित परादात पुरुषलक्षणम
अग्रहील लक्षणं सत्रीणां सत्रीभूतस तिष्ठते गृहे
नॊपसर्पति तेनासौ सव्रीडः सत्रीस्वरूपवान
एतस्मात कारणाद राजन सथूणॊ न तवाद्य पश्यति
शरुत्वा कुरु यथान्यायं विमानम इह तिष्ठताम
भीष्म उवास
आनीयतां सथूण इति ततॊ यक्षाधिपॊ ऽबरवीत
कर्तास्मि निग्रहं तस्येत्य उवाच स पुनः पुनः
सॊ ऽभयगच्छत यक्षेन्द्रम आहूतः पृथिवीपते
सत्रीस्वरूपॊ महाराज तस्थौ वरीडासमन्वितः
तं शशाप सुसंक्रुद्धॊ धनदः कुरुनन्दन
एवम एव भवत्व अस्य सत्रीत्वं पापस्य गुह्यकाः
ततॊ ऽबरवीद यक्षपतिर महात्मा; यस्माद अदास तव अवमन्येह यक्षान
शिखण्डिने लक्षणं पापबुद्धे; सत्रीलक्षणं चाग्रहीः पापकर्मन
अप्रवृत्तं सुदुर्बुद्धे यस्माद एतत कृतं तवया
तस्माद अद्य परभृत्य एव तवं सत्री स पुरुषस तथा
ततः परसादयाम आसुर यक्षा वैश्रवणं किल
सथूणस्यार्थे कुरुष्वान्तं शापस्येति पुनः पुनः
ततॊ महात्मा यक्षेन्द्रः परत्युवाचानुगामिनः
सर्वान यक्षगणांस तात शापस्यान्तचिकीर्षया
हते शिखण्डिनि रणे सवरूपं परतिपत्स्यते
सथूणॊ यक्षॊ निरुद्वेगॊ भवत्व इति महामनाः
इत्य उक्त्वा भगवान देवॊ यक्षराक्षसपूजितः
परययौ सह तैः सर्वैर निमेषान्तरचारिभिः
सथूणस तु शापं संप्राप्य तत्रैव नयवसत तदा
समये चागमत तं वै शिखण्डी स कषपाचरम
सॊ ऽभिगम्याब्रवीद वाक्यं पराप्तॊ ऽसमि भगवन्न इति
तम अब्रवीत ततः सथूणः परीतॊ ऽसमीति पुनः पुनः
आर्जवेनागतं दृष्ट्वा राजपुत्रं शिखण्डिनम
सर्वम एव यथावृत्तम आचचक्षे शिखण्डिने
यक्ष उवाच
शप्तॊ वैश्रवणेनास्मि तवत्कृते पार्थिवात्मज
गच्छेदानीं यथाकामं चर लॊकान यथासुखम
दिष्टम एतत पुरा मन्ये न शक्यम अतिवर्तितुम
गमनं तव चेतॊ हि पौलस्त्यस्य च दर्शनम
भीष्म उवाच
एवम उक्तः शिखण्डी तु सथूणयक्षेण भारत
परत्याजगाम नगरं हर्षेण महतान्वितः
पूजयाम आस विविधैर गन्धमाल्यैर महाधनैः
दविजातीन देवताश चापि चैत्यान अथ चतुष्पथान
दरुपदः सह पुत्रेण सिद्धार्थेन शिखण्डिना
मुदं च परमां लेभे पाञ्चाल्यः सह बान्धवैः
शिष्यार्थं परददौ चापि दरॊणाय कुरुपुंगव
शिखण्डिनं महाराज पुत्रं सत्रीपूर्विणं तथा
परतिपेदे चतुष्पादं धनुर्वेदं नृपात्मजः
शिखण्डी सह युष्माभिर धृष्टद्युम्नश च पार्षतः
मम तव एतच चरास तात यथावत परत्यवेदयन
जडान्धबधिराकारा ये युक्ता दरुपदे मया
एवम एष महाराज सत्रीपुमान दरुपदात्मजः
संभूतः कौरवश्रेष्ठ शिखण्डी रथसत्तमः
जयेष्ठा काशिपतेः कन्या अम्बा नामेति विश्रुता
दरुपदस्य कुले जाता शिखण्डी भरतर्षभ
नाहम एनं धनुष्पाणिं युयुत्सुं समुपस्थितम
मुहूर्तम अपि पश्येयं परहरेयं न चाप्य उत
वरतम एतन मम सदा पृथिव्याम अपि विश्रुतम
सत्रियां सत्रीपूर्वके चापि सत्रीनाम्नि सत्रीस्वरूपिणि
न मुञ्चेयम अहं बाणान इति कौरवनन्दन
न हन्याम अहम एतेन कारणेन शिखण्डिनम
एतत तत्त्वम अहं वेद जन्म तात शिखण्डिनः
ततॊ नैनं हनिष्यामि समरेष्व आततायिनम
यदि भीष्मः सत्रियं हन्याद धन्याद आत्मानम अप्य उत
नैनं तस्माद धनिष्यामि दृष्ट्वापि समरे सथितम
संजय उवाच
एतच छरुत्वा तु कौरव्यॊ राजा दुर्यॊधनस तदा
मुहूर्तम इव स धयात्वा भीष्मे युक्तम अमन्यत
संजय उवाच
परभातायां तु शर्वर्यां पुनर एव सुतस तव
मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य पितामहम अपृच्छत
पाण्डवेयस्य गाङ्गेय यद एतत सैन्यम उत्तमम
परभूतनरनागाश्वं महारथसमाकुलम
भीमार्जुनप्रभृतिभिर महेष्वासैर महाबलैः
लॊकपालॊपमैर गुप्तं धृष्टद्युम्नपुरॊगमैः
अप्रधृष्यम अनावार्यम उद्वृत्तम इव सागरम
सेनासागरम अक्षॊभ्यम अपि देवैर महाहवे
केन कालेन गाङ्गेय कषपयेथा महाद्युते
आचार्यॊ वा महेष्वासः कृपॊ वा सुमहाबलः
कर्णॊ वा समरश्लाघी दरौणिर वा दविजसत्तमः
दिव्यास्त्रविदुषः सर्वे भवन्तॊ हि बले मम
एतद इच्छाम्य अहं जञातुं परं कौतूहलं हि मे
हृदि नित्यं महाबाहॊ वक्तुम अर्हसि तन मम
भीष्म उवाच
अनुरूपं कुरुश्रेष्ठ तवय्य एतत पृथिवीपते
बलाबलम अमित्राणां सवेषां च यदि पृच्छसि
शृणु राजन मम रणे या शक्तिः परमा भवेत
अस्त्रवीर्यं रणे यच च भुजयॊश च महाभुज
आर्जवेनैव युद्धेन यॊद्धव्य इतरॊ जनः
मायायुद्धेन मायावी इत्य एतद धर्मनिश्चयः
हन्याम अहं महाबाहॊ पाण्डवानाम अनीकिनीम
दिवसे दिवसे कृत्वा भागं परागाह्निकं मम
यॊधानां दशसाहस्रं कृत्वा भागं महाद्युते
सहस्रं रथिनाम एकम एष भागॊ मतॊ मम
अनेनाहं विधानेन संनद्धः सततॊत्थितः
कषपयेयं महत सैन्यं कालेनानेन भारत
यदि तव अस्त्राणि मुञ्चेयं महान्ति समरे सथितः
शतसाहस्रघातीनि हन्यां मासेन भारत
संजय उवाच
शरुत्वा भीष्मस्य तद वाक्यं राजा दुर्यॊधनस तदा
पर्यपृच्छत राजेन्द्र दरॊणम अङ्गिरसां वरम
आचार्य केन कालेन पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान
निहन्या इति तं दरॊणः परत्युवाच हसन्न इव
सथविरॊ ऽसमि कुरुश्रेष्ठ मन्दप्राणविचेष्टितः
अस्त्राग्निना निर्दहेयं पाण्डवानाम अनीकिनीम
यथा भीष्मः शांतनवॊ मासेनेति मतिर मम
एषा मे परमा शक्तिर एतन मे परमं बलम
दवाभ्याम एव तु मासाभ्यां कृपः शारद्वतॊ ऽबरवीत
दरौणिस तु दशरात्रेण परतिजज्ञे बलक्षयम
कर्णस तु पञ्चरात्रेण परतिजज्ञे महास्त्रवित
तच छरुत्वा सूतपुत्रस्य वाक्यं सागरगासुतः
जहास सस्वनं हासं वाक्यं चेदम उवाच ह
न हि तावद रणे पार्थं बाणखड्गधनुर्धरम
वासुदेवसमायुक्तं रथेनॊद्यन्तम अच्युतम
समागच्छसि राधेय तेनैवम अभिमन्यसे
शक्यम एवं च भूयश च तवया वक्तुं यथेष्टतः
वैशंपायन उवाच
एतच छरुत्वा तु कौन्तेयः सर्वान भरातॄन उपह्वरे
आहूय भरतश्रेष्ठ इदं वचनम अब्रवीत
धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु ये चारपुरुषा मम
ते परवृत्तिं परयच्छन्ति ममेमां वयुषितां निशाम
दुर्यॊधनः किलापृच्छद आपगेयं महाव्रतम
केन कालेन पाण्डूनां हन्याः सैन्यम इति परभॊ
मासेनेति च तेनॊक्तॊ धार्तराष्ट्रः सुदुर्मतिः
तावता चापि कालेन दरॊणॊ ऽपि परत्यजानत
गौतमॊ दविगुणं कालम उक्तवान इति नः शरुतम
दरौणिस तु दशरात्रेण परतिजज्ञे महास्त्रवित
तथा दिव्यास्त्रवित कर्णः संपृष्टः कुरुसंसदि
पञ्चभिर दिवसैर हन्तुं स सैन्यं परतिजज्ञिवान
तस्माद अहम अपीच्छामि शरॊतुम अर्जुन ते वचः
कालेन कियता शत्रून कषपयेर इति संयुगे
एवम उक्तॊ गुडाकेशः पार्थिवेन धनंजयः
वासुदेवम अवेक्ष्येदं वचनं परभ्यभाषत
सर्व एते महात्मानः कृतास्त्राश चित्रयॊधिनः
असंशयं महाराज हन्युर एव बलं तव
अपैतु ते मनस्तापॊ यथासत्यं बरवीम्य अहम
हन्याम एकरथेनाहं वासुदेवसहायवान
सामरान अपि लॊकांस तरीन सहस्थावरजङ्गमान
भूतं भव्यं भविष्यच च निमेषाद इति मे मतिः
यत तद घॊरं पशुपतिः परादाद अस्त्रं महन मम
कैराते दवन्द्वयुद्धे वै तद इदं मयि वर्तते
यद युगान्ते पशुपतिः सर्वभूतानि संहरन
परयुङ्क्ते पुरुषव्याघ्र तद इदं मयि वर्तते
तन न जानाति गाङ्गेयॊ न दरॊणॊ न च गौतमः
न च दरॊणसुतॊ राजन कुत एव तु सूतजः
न तु युक्तं रणे हन्तुं दिव्यैर अस्त्रैः पृथग्जनम
आर्जवेनैव युद्धेन विजेष्यामॊ वयं परान
तथेमे पुरुषव्याघ्राः सहायास तव पार्थिव
सर्वे दिव्यास्त्रविदुषः सर्वे युद्धाभिनन्दिनः
वेदान्तावभृथस्नाताः सर्व एते ऽपराजिताः
निहन्युः समरे सेनां देवानाम अपि पाण्डव
शिखण्डी युयुधानश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः
भीमसेनॊ यमौ चॊभौ युधामन्यूत्तमौजसौ
विराटद्रुपदौ चॊभौ भीष्मद्रॊणसमौ युधि
सवयं चापि समर्थॊ ऽसि तरैलॊक्यॊत्सादने अपि
करॊधाद यं पुरुषं पश्येस तवं वासवसमद्युते
कषिप्रं न स भवेद वयक्तम इति तवां वेद्मि कौरव
वैशंपायन उवाच
ततः परभाते विमले धार्तराष्ट्रेण चॊदिताः
दुर्यॊधनेन राजानः परययुः पाण्डवान परति
आप्लाव्य शुचयः सर्वे सरग्विणः शुक्लवाससः
गृहीतशस्त्रा धवजिनः सवस्ति वाच्य हुताग्नयः
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः
सर्वे कर्मकृतश चैव सर्वे चाहवलक्षणाः
आहवेषु पराँल लॊकाञ जिगीषन्तॊ महाबलाः
एकाग्रमनसः सर्वे शरद्दधानाः परस्य च
विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ केकया बाह्लिकैः सह
परययुः सर्व एवैते भारद्वाजपुरॊगमाः
अश्वत्थामा शांतनवः सैन्धवॊ ऽथ जयद्रथः
दाक्षिणात्याः परतीच्याश च पार्वतीयाश च ये रथाः
गान्धारराजः शकुनिः पराच्यॊदीच्याश च सर्वशः
शकाः किराता यवनाः शिबयॊ ऽथ वसातयः
सवैः सवैर अनीकैः सहिताः परिवार्य महारथम
एते महारथाः सर्वे दवितीये निर्ययुर बले
कृतवर्मा सहानीकस तरिगर्ताश च महाबलाः
दुर्यॊधनश च नृपतिर भरातृभिः परिवारितः
शलॊ भूरिश्रवाः शल्यः कौसल्यॊ ऽथ बृहद्बलः
एते पश्चाद अवर्तन्त धार्तराष्ट्रपुरॊगमाः
ते समेन पथा यात्वा यॊत्स्यमाना महारथाः
कुरुक्षेत्रस्य पश्चार्धे वयवतिष्ठन्त दंशिताः
दुर्यॊधनस तु शिबिरं कारयाम आस भारत
यथैव हास्तिनपुरं दवितीयं समलंकृतम
न विशेषं विजानन्ति पुरस्य शिबिरस्य वा
कुशला अपि राजेन्द्र नरा नगरवासिनः
तादृशन्य एव दुर्गाणि राज्ञाम अपि महीपतिः
कारयाम आस कौरव्यः शतशॊ ऽथ सहस्रशः
पञ्चयॊजनम उत्सृज्य मण्डलं तद रणाजिरम
सेनानिवेशास ते राजन्न आविशञ शतसंघशः
तत्र ते पृथिवीपाला यथॊत्साहं यथाबलम
विविशुः शिबिराण्य आशु दरव्यवन्ति सहस्रशः
तेषां दुर्यॊधनॊ राजा ससैन्यानां महात्मनाम
वयादिदेश सबाह्यानां भक्ष्यभॊज्यम अनुत्तमम
सगजाश्वमनुष्याणां ये च शिल्पॊपजीविनः
ये चान्ये ऽनुगतास तत्र सूतमागधबन्दिनः
वणिजॊ गणिका वारा ये चैव परेक्षका जनाः
सर्वांस तान कौरवॊ राजा विधिवत परत्यवैक्षत
वैशंपायन उवाच
तथैव राजा कौन्तेयॊ धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः
धृष्टद्युम्नमुखान वीरांश चॊदयाम आस भारत
चेदिकाशिकरूषाणां नेतारं दृढविक्रमम
सेनापतिम अमित्रघ्नं धृष्टकेतुम अथादिशत
विराटं दरुपदं चैव युयुधानं शिखण्डिनम
पाञ्चाल्यौ च महेष्वासौ युधामन्यूत्तमौजसौ
ते शूराश चित्रवर्माणस तप्तकुण्डलधारिणः
आज्यावसिक्ता जवलिता धिष्ण्येष्व इव हुताशनाः
अशॊभन्त महेष्वासा गरहाः परज्वलिता इव
सॊ ऽथ सैन्यं यथायॊगं पूजयित्वा नरर्षभः
दिदेश तान्य अनीकानि परयाणाय महीपतिः
अभिमन्युं बृहन्तं च दरौपदेयांश च सर्वशः
धृष्टद्युम्नमुखान एतान पराहिणॊत पाण्डुनन्दनः
भीमं च युयुधानं च पाण्डवं च धनंजयम
दवितीयं परेषयाम आस बलस्कन्धं युधिष्ठिरः
भाण्डं समारॊपयतां चरतां संप्रधावताम
हृष्टानां तत्र यॊधानां शब्दॊ दिवम इवास्पृशत
सवयम एव ततः पश्चाद विराटद्रुपदान्वितः
तथान्यैः पृथिवीपालैः सह परायान महीपतिः
भीमधन्वायनी सेना धृष्टद्युम्नपुरस्कृता
गङ्गेव पूर्णा सतिमिता सयन्दमाना वयदृश्यत
ततः पुनर अनीकानि वययॊजयत बुद्धिमान
मॊहयन धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां बुद्धिनिस्रवम
दरौपदेयान महेष्वासान अभिमन्युं च पाण्डवः
नकुलं सहदेवं च सर्वांश चैव परभद्रकान
दश चाश्वसहस्राणि दविसाहस्रं च दन्तिनः
अयुतं च पदातीनां रथाः पञ्चशतास तथा
भीमसेनं च दुर्धर्षं परथमं परादिशद बलम
मध्यमे तु विराटं च जयत्सेनं च मागधम
महारथौ च पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ
वीर्यवन्तौ महात्मानौ गदाकार्मुकधारिणौ
अन्वयातां ततॊ मध्ये वासुदेवधनंजयौ
बभूवुर अतिसंरब्धाः कृतप्रहरणा नराः
तेषां विंशतिसाहस्रा धवजाः शूरैर अधिष्ठिताः
पञ्च नागसहस्राणि रथवंशाश च सर्वशः
पदातयश च ये शूराः कार्मुकासिगदाधराः
सहस्रशॊ ऽनय्वयुः पश्चाद अग्रतश च सहस्रशः
युधिष्ठिरॊ यत्र सैन्ये सवयम एव बलार्णवे
तत्र ते पृथिवीपाला भूयिष्ठं पर्यवस्थिताः
तत्र नागसहस्राणि हयानाम अयुतानि च
तथा रथसहस्राणि पदातीनां च भारत
यद आश्रित्याभियुयुधे धार्तराष्ट्रं सुयॊधनम
ततॊ ऽनये शतशः पश्चात सहस्रायुतशॊ नराः
नदन्तः परययुस तेषाम अनीकानि सहस्रशः
तत्र भेरीसहस्राणि शङ्खानाम अयुतानि च
वादयन्ति सम संहृष्टाः सहस्रायुतशॊ नराः